OZ API - Book Management

Ирандағы қақтығыстар мен әлемдік экономикадағы дағдарыс біздің теңгеге ауыр соққы болып жатыр. Сарапшылар 2026 жылдың соңына қарай бір доллар 580-590 теңгеге дейін қымбаттауы мүмкін екенін айтады. Ең қызығы, бұл жағдайды кейбір ойшылдар баяғыда-ақ кітаптарында жазып кеткен екен, ал қазіргі соғыстардың басты «қаруына» айналған Жасанды Интеллект (AI) бұл дағдарысты одан әрі ушықтырып жіберді. Келіңіздер, қарапайым тілмен түсініп көрейік.

Белгілі авторлар бұл туралы не деген еді?

Көптеген адамдар қазіргі жағдайды күтпеген апат деп санайды, бірақ әлемдік сарапшылар бұған дейін де ескерту жасаған.

Нассим Талеб өзінің әйгілі «Қара аққу» (The Black Swan) кітабында былай дейді: «Әлемді алдын ала болжауға келмейтін, бірақ зардабы өте ауыр оқиғалар басқарады». Ирандағы кенеттен басталған қақтығыс пен санкциялар – нағыз «Қара аққу». Бұл жағдай бүкіл әлемдік мұнай нарығын аяқастынан төңкеріп жіберді.

Ал энергетика сарапшысы Дэниел Ергин «Жаңа карта» (The New Map) атты еңбегінде мұнай тасымалданатын тар бұғаздардың (мысалы, Парсы шығанағындағы Ормуз бұғазы) әлемдік экономиканың «алқымы» екенін дәл болжаған. Ол жердегі кез келген соғыс көлікті тоқтатып, барлық тауардың бағасын шарықтатып жіберетінін жазған болатын. Қазір біз дәл осы көріністің куәсі болып отырмыз.

Қазіргі соғыстардағы Жасанды Интеллекттің (AI) үлесі қандай?

Бұрынғы соғыстарда тек сарбаздар мен ауыр техника шешуші рөл атқарса, бүгінгі қақтығыстардың келбеті мүлде өзгерген. Оның басты қозғалтқышы – Жасанды интеллект.

Дәлдік және нысананы тану: Қазіргі зымырандар мен дрондар адамның көмегінсіз-ақ нысананы AI арқылы тауып, өз бетінше шешім қабылдайды. «Дрондар үйірі» (Swarm drones): Жүздеген кішкентай ұшқышсыз аппараттар бір-бірімен нейрожелі арқылы байланысып, үлкен кемелер мен мұнай базаларына шабуыл жасайды. Оларды қарапайым әуе қорғанысымен атып түсіру өте қиын. Логистиканы бұзу: Жасанды интеллект жаудың мұнай тасымалдау бағыттарын, кемелердің кестесін талдап, дәл қай жерден соққы жасаса экономикаға көбірек зиян келетінін есептеп береді.

Қара теңіздегі біздің мұнай өтетін құбырларға (КҚК) және Парсы шығанағындағы танкерлерге қауіп төндіріп тұрған дрондардың басым көпшілігі осы AI алгоритмдерімен жұмыс істейді. Яғни, технологияның дамуы соғысты арзандатты, бірақ бейбіт елдердің (соның ішінде Қазақстанның) саудасына төнетін қауіпті жүз есе арттырды.

Осының бәрі біздің теңгеге қалай соққы болып жатыр?

Жоғарыда айтылған геосаясат пен жаңа технологиялық соғыстар Қазақстанға тікелей әсер етуде. Оның 4 қарапайым себебі бар:

Қымбатшылықтың келуі: Ирандағы жағдайға байланысты тасымал жолдары жабылып, әлемде тауар жеткізу қиындады. Шетелден келетін заттардың бәрі қымбаттап жатыр. 2. Мұнайымызды сата алмау: Қара теңіздегі AI-мен басқарылатын дрондар қаупінен кемелерді сақтандыру екі есе қымбаттады. Күн райы мен қақтығыстарға байланысты біздің экспорт көлемі 45%-ға дейін азайып қалды. Мұнай қымбат болғанымен, біз одан толық пайда көре алмай отырмыз. 3. Қордан келетін ақшаның азаюы: Бұрын доллар қымбаттап кетпеуі үшін үкімет Ұлттық қордан ақша алып, нарыққа сататын. 2026 жылы бұл көмек екі есе азаяды. Іште доллар тапшы болған соң, теңге әлсірейді. 4. Қымбат несиелер: Инфляцияны (бағаның өсуін) тоқтату үшін Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 18% қылып, өте жоғары деңгейде ұстап отыр. Несие қымбат болған соң, халық та, кәсіпкерлер де қысым көріп, экономиканың өсуі баяулайды.

Әлемдік ойшылдар ескерткендей, біз қазір өте күрделі геосаяси «ойынның» ортасындамыз. Жасанды интеллект соғыс тәсілдерін өзгертіп, мұнай тасымалдауды қауіпті етіп жіберді. Біздің экспорттық жолдардағы кедергілер, Ұлттық қордан келетін қолдаудың азаюы және ішкі қымбатшылық — осының бәрі жиналып, 2026 жылы теңгенің долларға шаққандағы бағамының 590-ға дейін жетуіне себеп болуда.