Михай Чиксентмихайидің «Ағын» концепциясы — заманауи психологиядағы бақыт пен өнімділіктің алтын стандарты. Бұл мақала санадағы хаосты қалай реттеуге болатынын және күнделікті рутинаны шынайы ләззатқа қалай айналдыру керектігін баяндайды.
Ағын концепциясы: Бақыт — бұл нәтиже емес, процесс
Біз жиі бақытты сыртқы факторлардан — мансаптан, ақшадан немесе кездейсоқ сәттіліктен іздейміз. Алайда, позитивті психологияның негізін қалаушылардың бірі Михай Чиксентмихайи бақыттың кілті сыртта емес, іште екенін әлдеқашан дәлелдеген.
Ол ұсынған «Ағын» (Flow) күйі — адамның бір іске барынша беріліп, уақыт пен кеңістікті ұмытатын ерекше сана деңгейі. Бұл сәтте әлем тоқтап қалғандай болады. Чиксентмихайи өзінің іргелі еңбегінде былай дейді: [QUOTE] «Бақыт — бұл өздігінен бола салатын дүние емес. Ол сәттіліктің немесе кездейсоқ жағдайдың нәтижесіне жатпайды. Ол сыртқы оқиғаларға тәуелді емес, керісінше біздің оларды қалай қабылдауымызға байланысты». Бұл ой бүгінгі мазасыз әлемде зейін мен тыныштық іздеген миллиондаған оқырман үшін бағдаршамға айналды.
Екінші дүниежүзілік соғыс: Қайғы ішіндегі бақытты іздеу
Михайдың балалық шағы соғыс өрті шарпыған Еуропада өтті. Венгр текті бала Италиядағы босқындар лагеріне тап болғанда, оның санасында үлкен сұрақ туды: Неге кейбір ересектер соғыстан кейін өмірге деген құлшынысын жоғалтып, іштей қирап қалды, ал кейбіреулері қиындыққа қарамастан рухын қалай сақтап қалды?
Ол лагерьдегі адамдардың шахмат ойнап, қиындықты ұмытып, сол сәттің ішіне еніп кеткенін бақылады. Бәлкім, сыр сананы басқара білуде болар? Бұл бақылау оның «сананы қалай басқаруға болады?» деген ізденісіне жол ашты. Кейіннен ол Цюрихте Карл Юнгтің дәрісін тыңдап, психологияның адам жанын емдейтін ғана емес, оны байытатын күш екеніне көз жеткізді.
Психикалық энтропия: Неге біздің ойымыз хаосқа бейім?
Психикалық энтропия — бұл санадағы тәртіптің бұзылуы. Егер біз зейінімізді нақты бір мақсатқа бағыттамасақ, санамыз автоматты түрде жағымсыз ойларға, уайымға және қорқынышқа толады. Бұл — адам табиғатының қатал шындығы.
Чиксентмихайидің пікірінше, хаосқа қарсы тұрудың жалғыз жолы — сананы реттеу. [FACT] Зерттеулер көрсеткендей, адам санасы бір секундта шамамен 110 бит ақпаратты ғана өңдей алады. Егер біз осы шектеулі ресурсты мағынасыз уайымға жұмсасақ, бақытқа орын қалмайды. Сондықтан «Сананы бақылай білу өмірдің сапасын анықтайды» деген тұжырым автордың ең басты қағидасы болды.
Қиындық пен шеберлік: Алтын ортаны қалай табуға болады?
«Ағын» күйіне түсу үшін екі нәрсенің тепе-теңдігі қажет: алдыңыздағы істің күрделілігі (challenge) және сіздің қабілетіңіз (skill). Егер іс тым оңай болса — сіз зерігесіз. Егер іс тым қиын болса — сізді үрей билейді.
Чиксентмихайи былай деп жазады: [QUOTE] «Өмірдегі ең тамаша сәттер — пассивті, демалыс сәттері емес. Керісінше, олар адамның тәні мен жаны қиын әрі маңызды бір істі тындыру үшін өз еркімен барын салып, күш-жігерін шегіне жеткізген кезде туады». Бұл — өсудің формуласы. Әрбір жаңа асу бізді шеберлікке жетелейді.
Назарды фокустау: Қазіргі сәтте қалай қалу керек?
Ағын күйіне ену үшін зейінді (attention) басқаруды үйрену керек. Қазіргі цифрлық әлемде біздің назарымыз — ең қымбат валюта. Осы валютаны қайда жұмсайтынымыз өмірімізді анықтайды. Чиксентмихайи зейінді шоғырландырудың мынадай қадамдарын ұсынады:
- Нақты мақсат қою: Сіз не істеп жатқаныңызды нақты білуіңіз керек.
- Жедел кері байланыс: Ісіңіздің дұрыс не бұрыс екенін бірден сезіну.
- Кедергілерді жою: Телефон, хабарламалар мен артық шуды өшіру.
- Қабілет пен тапсырма сәйкестігі: Өзіңізді азғантай сынаққа итеру.
Суретші мен оның кенебі: Уақыт сезімінің жоғалуы
Автор Чикаго университетінде профессор болып жүргенде суретшілерді бақылайды. Олар таңертеңнен кешке дейін тамақ ішуді, ұйқыны ұмытып, кенеп алдында тапжылмай жұмыс істейтін. Бірақ сурет біткен соң, олар оған еш қызығушылық танытпайтын.
— Сіз неге бұлай істейсіз? — деп сұрады профессор суретшілерден. — Мен үшін нәтиже емес, суретті салу барысы маңызды. Сол сәтте мен жоқ болып кетемін, тек бояу мен қозғалыс қана қалады, — деген жауаптар алды. Бұл «Эгоның жоғалуы» — Ағынның ең айқын белгісі.
Автотелді тұлға: Ішкі мотивацияның құпиясы
Автотелді тұлға (autotelic personality) — бұл істеген ісінен сыртқы сыйақы (ақша, мақтау) күтпей-ақ, сол істің өзінен ләззат алатын адам. Олар үшін жұмыс — бұл ойын, ал өмір — үздіксіз тәжірибе.
Чиксентмихайи мұндай адамдардың тіпті қиын жағдайда да (түрмеде немесе жалғыздықта) өздеріне қызықты міндеттер ойлап тауып, бақытты бола алатынын айтады. Олардың құндылығы — ішкі еркіндікте. Сіз өз жұмысыңызды «керек» болған соң ба, әлде «қызық» болған соң істейсіз бе? Осы сұрақ сіздің бақыт деңгейіңізді айқындайды.
Жұмыстағы ағын: Күнделікті рутинаны ойынға айналдыру
Көптеген адамдар жұмысты «азап», ал демалысты «бақыт» деп санайды. Алайда, статистика Чиксентмихайидің пайдасына сөйлейді: адамдар жұмыс үстінде Ағын күйіне 3 есе жиі түседі. Себебі жұмыста нақты мақсат пен талап бар. Сондықтан пассивті демалыстан гөрі, белсенді еңбек көбірек қуаныш сыйлайды.
- Тапсырманы күрделендіріңіз: Егер жұмыс бірыңғай болса, оны тезірек немесе сапалырақ істеуге тырысыңыз.
- Өз ережеңізді енгізіңіз: Істі орындаудың жаңа әдісін ойлап табыңыз.
- Кішігірім жетістіктерді атап өтіңіз: Бұл мидағы дофамин деңгейін көтеріп, зейінді сақтайды.
Ағын — бұл таңдау: Өмірдің мәнін өз қолыңмен жасау
Михай Чиксентмихайи бізге ең басты құндылықты қалдырды: бақыт — бұл сыртқы әлемнің бізге беретін сыйы емес, біздің өз санамызға жасаған еңбегіміз. Ағын күйінде болу — бұл шеберлік, оны жаттықтыруға болады. Бұл үшін тек ерік-жігер мен зейін қажет.
Егер сіз өзіңізді хаос пен мазасыздықтан құтқарғыңыз келсе, зейініңізді нақты мақсатқа бағыттаңыз. Өмірдің мәні — мақсатқа жетуде емес, сол мақсатқа барар жолдағы әрбір секундты Ағынға айналдыра білуде. «Ағын» кітабын оқу — бұл өз өміріңізді басқарудың алғашқы қадамы. Сіз бүгін Ағындасыз ба?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру