Нобель сыйлығының лауреаттары Абхиджит Банерджи мен Эстер Дюфло кедейлік туралы ескі стереотиптерді бұзып, нақты деректерге негізделген жаңа экономикалық мектептің негізін қалады. Олардың зерттеулері миллиондаған адамның өмірін өзгертуге көмектесетін практикалық шешімдер ұсынады.
Кіріспе: Экономиканың адамдық кейпі
Экономика ғылымы ұзақ уақыт бойы тек құрғақ цифрлар мен күрделі графиктердің әлемі болып келді. Алайда, 2019 жылы Нобель сыйлығын иеленген Абхиджит Банерджи мен Эстер Дюфло бұл түсінікті түбегейлі өзгертті. Олар экономиканы кабинеттерден шығарып, Үндістанның тар көшелері мен Африканың шалғай ауылдарына алып келді. Бұл жұптың зерттеулері «кедей адамдар неге кедей?» деген сұраққа емес, «олардың жағдайын қалай жақсартуға болады?» деген практикалық сауалға жауап іздейді.
Олардың еңбектері, әсіресе біздің базамыздағы «Кедейшілік экономикасы» кітабы, миллиондаған адамның тағдырын шешетін мемлекеттік бағдарламаларға негіз болды. Бүгінде олардың есімі тек ғылымда емес, жаһандық әлеуметтік саясатта да ең ықпалды тұлғалар ретінде аталады.
Бастау: Калькуттадан Парижге дейін
Абхиджит Банерджи Үндістанның Калькутта қаласында, экономистер отбасында дүниеге келген. Бала кезінен терезесінің алдындағы кедейлер кварталын көріп өскен ол, теңсіздіктің не екенін ерте түсінді. Ал Эстер Дюфло Парижде өсті. Оның анасы – дәрігер, гуманитарлық миссиялармен соғыс жүріп жатқан елдерге жиі баратын. Эстердің бойындағы әлеуметтік әділдікке деген ұмтылыс осы кезден басталған еді.
Екеуі Массачусетс технологиялық институтында (MIT) кездесті. Банерджи Эстердің ұстазы болды, кейін олар тек ғылыми әріптес қана емес, өмірлік серікке айналды. Олардың бірлескен жұмысы теориялық экономиканы практикалық экспериментке айналдыруға бағытталды.
Бетбұрыс: Эксперименттік әдістің тууы
2000-жылдардың басында Банерджи мен Дюфло медицинада қолданылатын «кездейсоқ бақыланатын сынақтарды» (RCT) экономикаға енгізді. Олар үлкен реформаларды бастамас бұрын, кішігірім топтарда тәжірибе жасап көруді ұсынды.
Мысалы, Үндістанда балаларды вакцинациялау деңгейін қалай көтеруге болады? Олар бір топқа тек үгіт-насихат жүргізсе, екінші топқа вакцина алғаны үшін бір келі бұршақ беріп көрді. Нәтиже таңғалдырды: кішкене ғана ынталандыру вакцинация деңгейін бірнеше есе арттырған. Бұл – «кедейлік экономикасының» басты принципі: үлкен мәселенің кішкентай шешімі болады.
Аңыз ба, әлде шындық па? Кедейлер туралы мифтер
Көптеген адамдар «кедейлерге ақша берсең, олар оны ішімдік пен темекіге жұмсайды» деп ойлайды. Банерджи мен Дюфло өз зерттеулерінде бұл мифті жоққа шығарды.
Шындығында, кедей адамдардың өмірі стресске толы. Олар кейде болашаққа үміт болмағандықтан, өмірін сәл де болса қызықты ету үшін теледидар сатып алады немесе дәмді тамақ ішеді. Бұл – ұтымсыздық емес, бұл – психологиялық қорғаныс. Олардың зерттеулері кедейлерді айыптауды емес, түсінуді үйретеді.
Кепілдендірілген табыс: Адамдар жұмыс істеуден қала ма?
2025 жылғы соңғы деректерге сүйенсек, WSJ басылымында жарияланған Банерджи мен Дюфлоның эссесінде маңызды ой айтылады: «Кепілдендірілген негізгі табыс адамдарды жалқау етпейді».
Керісінше, тұрақты табыс адамның ертеңгі күнге деген сенімін арттырып, оның шығармашылықпен және кәсіппен айналысуына жол ашады. «Адамдар тек ақша үшін емес, қоғамға пайдалы болу үшін де жұмыс істегісі келеді», – дейді авторлар. Бұл бүгінгі жаһандық экономикадағы ең өзекті пікірлердің бірі.
Білім берудегі олқылықтар: Nature зерттеуі
2025 жылдың ақпанында Nature журналында жарияланған зерттеу авторлардың тағы бір қызықты қырын ашты. Олар балалардың күнделікті өмірдегі есептеу дағдылары мектептегі академиялық математикаға автоматты түрде ауыспайтынын дәлелдеді.
Бұл дегеніміз – мектеп бағдарламалары өмірден тым алшақ. Авторлар білім беру жүйесін баланың нақты өмірлік тәжірибесіне икемдеу қажеттігін алға тартады. Бұл тек экономикалық емес, педагогикалық жаңалық.
Индияның мәселесі – әлемнің мәселесі
2021 жылы NYT басылымында жарияланған пікірінде Банерджи Индиядағы теңсіздік мәселесінің бүкіл әлемге қауіпті екенін ескертті. Дамушы елдердегі экономикалық тұрақсыздық жаһандық нарыққа тікелей әсер етеді.
Олардың ойынша, бай елдер кедей елдерге тек қайырымдылық ретінде емес, өздерінің болашақ қауіпсіздігі ретінде көмектесуі тиіс. Бұл – «ортақ жауапкершілік» принципі.
Отбасы құндылықтары мен ғылыми бірлестік
Банерджи мен Дюфлоның өмірі – нағыз интеллектуалды серіктестіктің үлгісі. Олар екі бала тәрбиелеп отыр. Олардың үйіндегі әңгімелер де көбіне әлемді қалай жақсартуға болатыны төңірегінде өрбиді.
Дюфло бір сұхбатында: «Біз бір-бірімізді толықтырамыз. Абхиджит – терең теоретик, мен – практикалық детальдарға құмармын», – дейді. Олардың табысының сыры – екі түрлі көзқарастың бір арнаға тоғысуында.
Авторлардың талғамы: Не оқуға кеңес береді?
Абхиджит Банерджи – үлкен кітапқұмар және аспаздық өнерін жақсы көреді. Ол классикалық әдебиетті экономикалық деректерден кем көрмейді. Авторлар өз еңбектерінде жиі Амартия Сен сияқты ұлы экономистердің ойларын тілге тиек етеді.
Олар оқуға кеңес беретін басты еңбектер – адамның табиғатын, мінез-құлқын зерттейтін туындылар. Себебі экономиканың негізінде цифр емес, адамның психологиясы жатыр.
«Кедейшілік экономикасы» – неге бұл кітапты оқу керек?
Біздің базадағы «Кедейшілік экономикасы» кітабы – бұл жай ғана оқулық емес, бұл әлемді көрудің жаңа тәсілі. Онда авторлар кедейлік тұзағынан қалай шығуға болатынын нақты мысалдармен көрсетеді.
Кітап сізге мынадай сұрақтарға жауап береді:
[!LIST_DOT]
- Неге кедей адамдар аштыққа қарамастан қымбат той жасайды?
- Білімге салынған инвестиция қашан жемісін береді?
- Шағын несиелер шынымен көмектесе ме?
- Денсаулық сақтауды қалай тиімді етуге болады?
«Қиын кезеңдерге арналған жақсы экономика»
Авторлардың тағы бір маңызды еңбегі – «Good Economics for Hard Times». Мұнда олар миграция, сауда соғыстары және климаттың өзгеруі сияқты қазіргі заманның ең өткір мәселелерін талқылайды.
The Guardian басылымы бұл кітапты «жалған фактілерді әдістемелік тұрғыдан бұзатын еңбек» деп бағалады. Бұл кітап – бүгінгі саяси және экономикалық хаос кезінде жол сілтейтін компас іспетті.
Құндылықтар жүйесі: Адамның қадір-қасиеті
Банерджи мен Дюфлоның басты құндылығы – Dignity (қадір-қасиет). Олардың ойынша, экономикалық көмек адамның намысына тимеуі керек. Кез келген реформа адамды төмендетпей, оған мүмкіндік беруі тиіс.
«Кедейлік – бұл тек ақшаның жоқтығы емес, бұл – өз әлеуетіңді іске асыруға мүмкіндіктің болмауы», – дейді авторлар. Бұл ой оқырманды өз өміріне және айналасындағы адамдарға басқаша қарауға мәжбүр етеді.
Басқа тұлғалардың бағасы
Билл Гейтс бұл авторлардың жұмысын жоғары бағалап: «Олар кедейлікпен күресті ғылыми деңгейге көтерді», – деген болатын. Ал Амартия Сен оларды «даму экономикасының жаңа жұлдыздары» деп атады.
Олардың әдістемесі бүгінде Дүниежүзілік банк пен БҰҰ-ның көптеген бағдарламаларына негіз болып отыр. Бұл – ғылымның нақты пайдасының көрінісі.
Болашаққа көзқарас: Бізді не күтіп тұр?
Оқырманға сұрақ: Егер ертең технологиялар барлық жұмыс орнын алмастырса, кедейлік мәселесі қалай шешіледі? Банерджи мен Дюфло бұл сұраққа жауапты қазірден бастап іздеуде.
Олардың пайымдауынша, болашақ экономикасы тек өсімге емес, бөлініске және адамдардың психологиялық әл-ауқатына бағытталуы тиіс. Бұл – гуманистік экономиканың бастауы.
Қорытынды: Оқуға тұратын білім
Абхиджит Банерджи мен Эстер Дюфлоның еңбектерін оқу – тек білім алу емес, бұл – әлемге деген мейірімді көзқарасты қалыптастыру. Олардың «Кедейшілік экономикасы» кітабы бізге кедейліктің тағдыр емес, шешілуі тиіс күрделі инженерлік міндет екенін дәлелдейді.
Біздің базамыздағы бұл туындылар сізге экономикалық сауаттылық қана емес, сонымен бірге адамзат баласына деген терең сенім сыйлайды. Әлемді өзгертуді осы кітаптарды оқудан бастаңыз.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру