Сананың қалай алдайтынын түсіну — табыстың жартысы. Бевелин Чарли Мангер мен Чарльз Дарвиннің ойлау жүйесін біріктіріп, когнитивті қателіктерді азайту мен тиімді шешім қабылдаудың нақты алгоритмін ұсынады.
Ізденіс бастауы: Питер Бевелин неге Мангерге жүгінді?
Әлемдегі ең бай адамдардың кітап сөресінен жиі табылатын, бірақ қарапайым оқырман үшін жұмбақ тұлғалардың бірі — Питер Бевелин. Ол жай ғана жазушы емес; ол — адамзат жинаған ең асыл ойларды сүзгіден өткізіп, практикалық қолданысқа енгізетін заманауи алхимик.
Бевелиннің «Даналық жолы» (Seeking Wisdom) туындысы Чарли Мангермен кездейсоқ емес, тағдырлы кездесуден кейін туған. Миллиардер инвестордың шешім қабылдау шеберлігіне таңғалған ол: «Неге біз біле тұра қателік жасаймыз?» деген сұраққа жауап іздеді. Бұл ізденіс оны биология, психология және физика заңдылықтары тоғысқан терең мағыналы әлемге алып келді.
Эволюциялық мұра: Неге біздің миымыз қателесуге бейім?
Бевелиннің айтуынша, біздің миымыз заманауи қор биржалары мен күрделі әлеуметтік құрылымдарды талдау үшін емес, плейстоцен дәуірінде аман қалу үшін бағдарламаланған. «Біз заманауи киім киген, бірақ тас дәуірінің инстинкттерін сақтаған тіршілік иелеріміз»,— дейді автор.
Бұрын аман қалуға көмектескен когнитивті бұрмалаулар бүгінде бізге кедергі болып жүрген жоқ па? Соқыр сенімдеріміз бен асығыс тұжырымдарымыз — кезінде пайдалы болған тетіктер. Алайда, бүгінгі таңда бұл «бағдарламалық қателер» бізді қате инвестиция жасауға немесе зиянды шешімдерге итермелейді. Осы тұзақтарды танып білу — даналықтың алғашқы баспалдағы.
Дарвиннің күнделігі: Қайшылықты фактілердің құны
Чарльз Дарвиннің өзіне қойған қатаң «алтын ережесі» болған. Ол өз теориясына қайшы келетін кез келген деректі көрсе, оны 30 минут ішінде жазып алуға тырысатын. Неге мұнша асықты? Өйткені адам миы өзіне жағымсыз, сеніміне нұқсан келтіретін ақпаратты сәт ішінде ұмытып қалуға бейім.
Бевелин бұл әдетті нағыз объективтіліктің үлгісі ретінде келтіреді: [QUOTE] «Егер сіз өз пікіріңізді теріске шығаратын дәлелдерді іздемесеңіз, сіз ойлаудың емес, соқыр сенімнің құрбанысыз». Дарвин осы әдістің арқасында «Түрлердің шығу тегі» еңбегіндегі ең осал тұстарды алдын ала болжап, қарсы аргументтерге дайын болды.
Ойлау модельдерінің торы: Бір саланың тұтқыны болмау
Чарли Мангер Бевелинге «latticework of mental models» немесе «ойлау модельдерінің торы» тұжырымдамасын үйретті. Бұл — мәселені тек бір ғылым (мысалы, тек экономика) тұрғысынан емес, көптеген пәндердің негізгі принциптері арқылы жан-жақты қарау өнері.
«Балғасы бар адамға бәрі шеге болып көрінеді» демекші, тар шеңбердегі маман мәселенің шынайы табиғатын көре алмайды. Сонда біз қалай жан-жақты бола аламыз? Бевелин даналықты әр түрлі салалардан жиналған 100-ге жуық іргелі модельдердің жиынтығы ретінде сипаттайды. Бұл тор сізге шешім қабылдауда «құтқару торы» болып қызмет етеді.
Шешім қабылдау сүзгісі: Бевелиннің тексеру тізімі
Күрделі таңдау жасау алдында Питер Бевелин мынадай үш сұрақты қоюды ұсынады: 1. Менің бұл шешіміме қандай эмоция немесе инстинкт әсер етіп тұр? 2. Менде жеткілікті дәлел бар ма, әлде мен тек өзіме ұнайтын ақпаратты ғана көріп тұрмын ба? 3. Бұл шешімнің екінші және үшінші деңгейлі салдары қандай?
Автор кез келген маңызды қадам алдында пилоттар сияқты чек-лист қолдануды насихаттайды. Бұл эмоцияға берілмей, суық ақылмен әрекет етуге мүмкіндік береді. Есіңізде болсын: даналық — көп білу емес, білгеніңді жүйелі түрде қолдана алу.
Психологиялық соқырлық: Сыйақы мен ынталандырудың күші
Бевелин «ынталандырудың супер-реакциясы» (incentive super-response) туралы көп жазады. Адамдар, көбіне санасыз түрде, өздеріне тиімді нәрсеге сенуге бейім. Егер маманның табысы сізге берген кеңесіне байланысты болса, ол кеңестің объективтілігіне күмән келтіруіңіз керек.
Кітаптағы сюжеттік мысалдардың бірі: федералдық агенттіктердегі қызметкерлердің мәселені шешуден гөрі, бюджетті игеруге көбірек мән беретіні. [WARNING] «Ешқашан шаштараздан шаш қию керек пе деп сұрамаңыз». Бұл қарапайым ереже үлкен бизнес пен саясаттағы көптеген қателіктердің алдын алады.
Баффеттің шеңбері: Өз құзыреттілігіңді тану
Уоррен Баффет пен оның досы Питер Бевелиннің әңгімелерінде «Құзыреттілік шеңбері» (Circle of Competence) туралы жиі айтылады. Баффет технологиялық компаниялар қарқынды өсіп жатқанда да оларға инвестиция салған жоқ. Неге? Өйткені ол бұл саланы түсінбейтінін мойындаудан қорықпады.
Баффет былай дейді: [QUOTE] «Сіздің шеңберіңіздің қаншалықты үлкен екені маңызды емес, оның шекарасының қай жерде екенін білу маңызды». Бевелин осы сюжетті қолдана отырып, адамның өз мүмкіндіктерін артық бағалауы — ең үлкен қауіп екенін ескертеді. Нағыз данышпан — өзінің нені білмейтінін нақты білетін адам.
Инверсия әдісі: Сәтсіздіктің алдын алу өнері
Неміс математигі Карл Якоби: «Invert, always invert» (Әрқашан аударып қара) деген қағиданы ұстанған. Бевелин бұл әдісті былай түсіндіреді: «Бақытты болудың жолын іздегенше, бақытсыз қылатын нәрселерді тізіп, солардан қашыңыз».
Егер сіз бизнесте табысқа жеткіңіз келсе, «Мен қалай бай боламын?» дегеннен гөрі, «Мені не банкрот қылуы мүмкін?» деп сұраңыз. Сәтсіздікке апаратын жолдарды жауып тастасаңыз, сізге тек табысқа апаратын жалғыз соқпақ қана қалады. Бұл — шешім қабылдаудың ең қуатты құралдарының бірі.
Даналық — бұл меже емес, процесс
Питер Бевелиннің «Даналық жолы» — бұл жай ғана оқып тастайтын ақпарат емес, өмір бойы қолданатын құрал. Ол бізге әлемді қалай көру керектігін емес, қалай дұрыс ойлау керектігін үйретеді. Дарвиннің байқампаздығы, Мангердің көпқырлылығы және Баффеттің сабырлығы — осының бәрі біздің санамызды жаңартуға арналған бағдарламалар.
Бүгінгі ақпарат тасқынында біз «неге сенеміз?» және «шешімді қалай қабылдаймыз?» деген сұрақтар маңыздырақ болып тұр. Сіз өз ойлау торыңызды құруға дайынсыз ба? Әлде ескі инстинкттердің жетегінде кете бересіз бе? Таңдау — өз қолыңызда, ал құралдар — мінекей.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру