Филип Тетлок пен Дэн Гарднердің іргелі зерттеулеріне сүйене отырып, адам санасының болашақ көкжиегін болжау қабілетін сараптайтын, ойлы әрі терең талдау.
Тәртіпсіздік ішіндегі тәртіп: Болжаудың жаңа дәуірі
Біз өмір сүріп жатқан заман — белгісіздік салтанат құрған уақыт. Әр таң сайын ақпарат тасқыны бізді «ертең не болады?» деген сауалдың алдында қауқарсыз қалдыратыны жасырын емес. Алайда, Филип Тетлок бұл бейберекеттіктің де өз заңдылығы бар екенін, оны ғылыми тұрғыда «өлшеуге» болатынын дәлелдеген алғашқы ғалмдардың бірі ретінде танылды.
Оның зерттеулері саяси интуиция мен харизмаға сенген дәстүрлі болжамдардың көбіне тиын лақтырып таңдағанмен бірдей екенін әшкереледі. Бүгінгі деректердің орасан зор ағынында супер-болжау жай ғана қызығушылық емес, стратегиялық қажеттілікке айналды. Тетлок пен Гарднердің еңбегі бізге болашақты көруді емес, сол болашақ туралы қалай дұрыс ойлану керектігін үйретеді. Осы орайда, қарапайым адамның кәсіби барлаушыдан артық болуы мүмкін бе деген заңды сұрақ туындайды.
«Жақсы пайымдау» жобасы: Сарапшылардың жеңілуі
2011 жылы АҚШ-тың барлау қызметі (IARPA) ауқымды эксперимент бастады. Мақсат — геосаяси оқиғаларды ең дәл болжайтын топты анықтау еді. Good Judgment Project аясында Тетлок мыңдаған еріктілерді жинады; олардың арасында қарапайым зейнеткерлер, математиктер, тіпті үй шаруасындағы әйелдер де болды.
Нәтиже бәрін таңғалдырды: арнайы құпия деректері бар кәсіби барлаушылар мен ЦРУ сарапшыларының пайымы қарапайым «еріктілердің» нәтижесінен төмен болып шықты. Бұл адамзат тарихындағы ең ірі когнитивті жеңістердің бірі еді. Тетлок өз кітабында былай деп жазады: [QUOTE]] «Дәлдік — бұл туа біткен талант емес, бұл үздіксіз жаттығу мен ойлау жүйесін жаңартудың нәтижесі». Бұл жеңістің құпиясы олардың қалай ойлайтынында жатқан еді.
Түлкілер мен кірпілер: Сарапшылық қателіктің табиғаты
Исайя Берлиннің метафорасын қолдана отырып, Тетлок сарапшыларды екі топқа бөлді: «Кірпілер» және «Түлкілер». Кірпілер — бір үлкен идеяға шексіз сенетін, әлемді тек сол идеология тұрғысынан көретін жандар. Олар теледидарда өте сенімді сөйлейді, бірақ олардың болжамдары жиі қате шығып жатады.
Ал «түлкілер» — көптеген кішкентай деректерге сүйенетін, өз көзқарасын өзгертуге дайын, икемді ойлайтын жандар. [EXAMPLE]] «Кірпілер — бұл харизманың құлы, ал түлкілер — фактінің досы». Супер-болжаушылардың басты ерекшелігі де осы: олар әлемді ақ пен қара деп емес, мыңдаған сұр түстің ықтималдығы ретінде қабылдайды. Олар үшін әрбір оқиға — сансыз сценарийлердің тоғысы.
Ықтималдық тілі: Неліктен «мүмкін» деген сөз санға айналуы тиіс?
Біз күнделікті өмірде «мүмкін», «ықтимал», «болуы ғажап емес» деген сөздерді жиі айтамыз. Алайда, Тетлок бұл сөздердің зиян екенін алға тартады. Бір адам үшін «мүмкін» 20% болса, екіншісі үшін 70% болуы мүмкін емес пе? Бұл түсініспеушілік қауіпті шешімдерге әкеледі.
Супер-болжаушылар әрқашан нақты пайыздармен сөйлейді. Олар «Еуроодақтың ыдырау ықтималдығы — 14%» деп көрсетеді. Бұл сандар болжамның қателігін өлшеуге және уақыт өте келе оны түзетуге мүмкіндік береді. Дәлдікке ұмтылу — сананың дисциплинасы. Осы жерден біз нақты есептеу әдістеріне ойысамыз.
Ферми әдісін қолдану: Күрделі сауалдарды бөлшектеу өнері
Үлкен мәселені қалай шешуге болады? Физик Энрико Ферми қолданған әдіс кез келген супер-болжаушының басты құралы болып табылады. Мысалы, «Чикагода қанша пианино жөндеуші бар?» деген сұраққа жауап іздеу үшін оны кішкентай, есептелетін бөліктерге бөлу керек: Чикаго халқы, пианиносы бар отбасылардың үлесі, жөндеу жиілігі.
Тетлоктың айтуынша, геосаясат та дәл осылай. «Ресей мен Украина арасындағы қақтығыс қашан аяқталады?» деген сұрақты қоймас бұрын, оны логистикалық, экономикалық және әскери факторларға жіктеп, әрқайсысына жеке баға беру керек. Мәселені бөлшектеу — түсініксіздікті жеңудің төте жолы. Бұл әдісті меңгерген жандардың күнделікті жұмысы қандай болмақ?
Билл Флактың күнделігі: Супер-болжаушының жұмыс үстелі
Билл Флак — зейнеттегі қарапайым мемлекеттік қызметкер, бірақ ол әлемдегі ең үздік супер-болжаушылардың бірі. Оның жұмыс күні Google-дан деректер іздеуден, түрлі ақпарат көздерін салыстырудан және өз болжамдарын үнемі жаңартып отырудан тұрады. Ол ешқашан «интуицияма сенемін» демейді.
Билл секілді адамдар «бұқараның даналығын» емес, «бұқара ішіндегі талдауды» қалайды. Ол өз қателігін мойындаудан қорықпайды. [QUOTE]] «Егер жаңа фактілер менің ескі болжамыма қайшы келсе, мен болжамды емес, өз ойымды өзгертемін». Бұл — нағыз интеллектуалды кішіпейілділік. Осындай қасиеттерді математикалық тұрғыдан қалай негіздеуге болады?
Байес теориясы және сананы жаңарту дисциплинасы
Байес теориясы — бұл жаңа ақпарат пайда болған сайын бастапқы болжамды жаңартып отыру математикасы. Супер-болжаушылар бұл формуланы саналы түрде қолданады. Олар бір пікірге жабысып қалмайды, керісінше, әрбір жаңа деректі таразыға салады.
Егер сіз бір оқиғаның болуына 60% сенсеңіз және оған қарсы бір дерек шықса, сеніміңізді 55%-ға немесе 50%-ға түсіруіңіз керек. Бұл қарапайым көрінгенімен, психологиялық тұрғыда өте қиын. Адамдар өз пікірін өзгерткенді әлсіздік деп санайды, бірақ Тетлок үшін бұл — ең жоғарғы күш. Бұл күш бізді тарихтың тұзағынан құтқарады.
Базалық мөлшерлеме тұзағы: Тарихтың жаңғырығын есту
Адамдардың көбі болжам жасағанда тек нақты оқиғаға назар аударады (ішкі көзқарас). Ал супер-болжаушылар алдымен «мұндай жағдайлар тарихта қаншалықты жиі болған?» деген сұраққа жауап іздейді (сыртқы көзқарас). Бұл базалық мөлшерлеме деп аталады.
Егер сіз жаңа мейрамхана ашпақ болсаңыз, оның дизайнына емес, мейрамханалардың алғашқы жылы жабылып қалу статистикасына қараңыз. [QUOTE]] «Тарих қайталанбайды, бірақ ол ұйқасады». Статистиканы елемеу — сәтсіздікке жасалған алғашқы қадам. Ал осы қадамдарды топ болып жасасақ, нәтиже қалай өзгереді?
Когнитивті қақтығыс: Супер-командаларды қалай құру керек?
Жалғыз болжағаннан көрі, топ болып жұмыс істеген тиімдірек пе? Тетлоктың зерттеуі бойынша, егер топ groupthink (топтық ойлау) тұзағына түспесе, нәтиже жақсарады. Супер-болжаушылар командасында әркім бір-бірінің қатесін іздейді, бірақ бұл агрессия емес, конструктивті сын.
Мұндай ортада «бәріміз келісеміз бе?» деген сұрақтың орнына «біз нені ескермедік?» деген сұрақ қойылады. Жақсы команда — бұл әртүрлі көзқарастардың қосындысы емес, сол көзқарастардың бір-бірін қажап, шындықты шыңдауы. Осыдан келіп, біз тағы бір маңызды қарсылыққа — медиа мен ғылым арасындағы алшақтыққа тірелеміз.
Көріпкелдік пен ғылым арасындағы тартыс
Тетлок теледидардағы «сөйлейтін бастарды» (сарапшыларды) жиі сынға алады. Олар өте сенімді, харизмасы жоғары, бірақ олардың болжамдары көбінесе орындалмайды. Неліктен? Өйткені БАҚ-қа нақтылық емес, драма керек. «Ертең әлемдік соғыс болады!» деген айғай «Соғыс болу ықтималдығы — 3%» дегеннен көбірек қаралым жинайды.
Тетлоктың супер-болжаушылары болса, үнсіз, көлеңкеде қалып, нақты жұмыс істейді. Олар шоу жасамайды, олар есептейді. Бұл харизма мен фактінің, шоу мен ғылымның мәңгілік майданы. Біз бұл майданда қай жақтамыз?
Қателіктермен жұмыс: Эгоны шетке ысыру
Өз болжамдарыңыздың дәлдігін тексеру үшін «Болжамдар күнделігін» жүргізіңіз. Оқиға өткен соң, неліктен қателескеніңізді немесе неліктен дұрыс айтқаныңызды талдаңыз. Дұрыс айтсаңыз, бұл біліміңіз бе, әлде кездейсоқ сәттілік пе?
Тетлок «кері байланыс циклін» маңызды деп санайды. Қателікті мойындау — эгоны жеңу. [EXAMPLE]] «Қателесу — бұл ұят емес, қателіктен сабақ алмау — нағыз жеңіліс». Супер-болжаушылар өз қателеріне ғашық болады, өйткені олар білімнің көзі. Олар осылайша тіпті ең үлкен қауіптерге дайындала алады.
«Қара аққулардың» шекарасы: Болжау қай жерде тоқтайды?
Нассим Талеб «Қара аққулар» теориясында әлемді болжау мүмкін емес дейді. Тетлок бұған жартылай келіседі. Иә, мүлдем күтпеген оқиғалар (пандемия, террорлық актілер) болады. Бірақ Тетлоктың айтуынша, біз бәрін болжай алмасақ та, көп нәрсені бүгінгіден жақсырақ болжай аламыз.
Бұл екі ойшылдың түйісу нүктесі — тәуекелдерді басқаруда. Супер-болжау бізді құдай жасамайды, бірақ ол бізді соқырлықтан құтқарады. Біз тұманды толық сейілте алмасақ та, оның ішінде жарықпен жүруді үйренеміз. Осылайша біз тағдырымыздың тізгінін қолға аламыз ба?
Тағдыр ма, әлде есеп пе: Біз болашақты басқара аламыз ба?
Филип Тетлок пен Дэн Гарднердің «Супер-болжаушылар» кітабы — бұл тек аналитика туралы емес, бұл адамның интеллектуалды шекарасы туралы туынды. Біз болашақтың құлы емеспіз, егер біз ойлау жүйемізді өзгертуге дайын болсақ, оның бағытын алдын ала сезе аламыз.
Бірақ сұрақ ашық қалады: егер ертең бәріміз супер-болжаушыға айналсақ, әлем қауіпсіз бола ма, әлде біз тек алдағы апатты дәлірек көретін бақытсыз жандарға айналамыз ба? Сіз өз өміріңіздің келесі қадамын неше пайыздық сеніммен болжай аласыз?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру