Адамның кез келген жағдайда мән таба алу қабілеті, лагерь қасіреті арқылы шыңдалған психологиялық төзімділік және ХХІ ғасырдағы өмірдің мағынасы туралы терең аналитикалық шолу.
Тұңғиықтан басталған жол: Виктор Франклдың әлемі
2026 жылдың басында Fairfield университеті «Өмірден мән іздеген жан» атты үлкен симпозиум өткізетінін жариялады. Сұрақ туындайды: неліктен жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жазылған кітап бүгінгі технология дамыған, жасанды интеллект дәуірінде қайтадан талқылаудың орталығына айналды? Жауап қарапайым: адамзат ешқашан дәл қазіргідей мағынасыздық пен ішкі бостыққа ұшыраған емес.
Виктор Франкл — жай ғана психотерапевт емес, ол азаптың нағыз зертханасынан аман шыққан ғалым. Венада туып-өскен, жас кезінен Зигмунд Фрейдпен хат жазысып, психоанализдің қыр-сырын меңгерген ол кейіннен өз жолын тапты. Бірақ оның нағыз сынағы академиялық мінберлерде емес, ажал фабрикасына айналған концлагерьлерде басталды. Ол ол жақтан адам жанының сынбайтын құпиясын — логотерапияны алып шықты.
Тікенді сымның арғы жағы: Алғашқы соққы мен сезімнің өлуі
Освенцимнің қақпасынан кірген сәтте адамның бұрынғы өмірі толықтай жойылады. Франкл өзінің кітабында алғашқы соққыны былай суреттейді: тұтқындар барлық құжаттарынан, киімдерінен, тіпті есімдерінен айырылып, тек тірі сандарға айналады. Франкл үшін ол сан — 119104 еді.
Ол алғаш келген күндері тұтқындарды «кешірім иллюзиясы» билегенін жазады. Адамдар соңғы сәтке дейін бұл бір түсініспеушілік екеніне, бәрі жақсы болатынына сенгісі келеді. Бірақ газ камераларының мұржасынан шыққан түтін бұл иллюзияны тез сейілтті. Осы кезде адам психикасы өзін-өзі сақтап қалу үшін бұрын-соңды болмаған қатыгез қорғаныс механизмін іске қосады.
Апатия — жанның қорғаныс қабығы
Психологиялық тұрғыдан алғанда, тұтқындардың алғашқы үрейі мен ашуы өте тез апатияға ұласты. Апатия — бұл жай ғана енжарлық емес, бұл эмоциялық өлім, жанның өзін-өзі «анестезиялауы». Күн сайын өлімді, соққыны, аштықты көре берген адамның сезім рецепторлары істен шығады.
Франкл бұл күйді былай сипаттайды: тұтқын қасындағы жолдасының үсіп немесе аштан өліп бара жатқанына ешқандай реакция білдірмейтін халге жетеді. Бүгінгі таңда да ақпараттық шу мен күнделікті күйзелістен қажыған заманауи адамдар бойынан осы апатияның жеңілдетілген формасын байқауға болады. Біз экраннан қаншама трагедияны көрсек те, іштей селт етпейтін жағдайға жеттік.
Лагерьдегі күннің батуы: Сұлулықтың құтқарушы күші
Кітаптағы ең әсерлі эпизодтардың бірі — тұтқындардың батпақ кешіп, ауыр жұмыстан титықтап қайтып келе жатқан сәті. Кенеттен бір тұтқын басқаларын тоқтатып, көкжиекте батып бара жатқан күннің шапағын көрсетеді.
«Қараңдаршы, әлем қандай тамаша еді!» — дейді ол. Аштықтан бұратылып, ажалдың аузында тұрған адамдардың табиғат сұлулығына тамсануы логикаға сыймайтын құбылыс. Бірақ Франкл бұдан үлкен психологиялық ашылу жасайды: эстетикалық ләззат пен өнер адам жанын тән азабынан бөліп алып, биікке көтере алады. Сұлулықты сезіну — тірі екеніңнің ең айқын дәлелі.
Соңғы еркіндік: Ешкім тартып ала алмайтын қазына
The New Yorker журналы жақында Андерсон Купердің қайғыны қалай еңсергені туралы мақала жариялады. Бұл Франклдың іргелі философиясымен тікелей үндеседі. Адамнан бәрін — денсаулығын, байлығын, жақындарын тартып алуға болады, бірақ оның бір ғана еркіндігін ешкім ала алмайды.
Ол — кез келген жағдайға өзінің ішкі көзқарасын таңдау еркіндігі. Концлагерьде кейбір адамдар жануар деңгейіне түсіп, нан үшін жолдасын сатса, басқалары соңғы тілім нанын науқастарға бөліп берген. Бұл адамның генге немесе ортаға ғана тәуелді емес екенін, оның өз болмысын өзі таңдайтын саналы ие екенін дәлелдейді.
Стимул мен реакция арасындағы таңдау өнері
Күнделікті өмірде біз жиі «ол мені ашуландырды», «мына жағдай мені күйзеліске түсірді» деп сылтауратамыз. Франклдың ілімі бізге нақты психологиялық құрал береді: стимул (сыртқы оқиға) мен реакцияның (біздің жауабымыз) арасында кішкентай кеңістік бар.
Сол кеңістікте біздің таңдауымыз жатыр. Келесі жолы біреу сізді ренжіткенде немесе жоспарыңыз бұзылғанда, бір сәт кідіріңіз. Автоматты түрде ашуланудың орнына, сол үзілісті пайдаланып, қандай реакция білдіретініңізді саналы түрде таңдаңыз. Нағыз бостандық пен тұлғалық өсу осы үзілісте жатыр.
Экзистенциалды вакуум: ХХІ ғасырдың басты дерті
Forbes басылымы 2020 жылы «ХХІ ғасырдың Виктор Франклы: мақсатты сақтау үшін тынышталу» атты мақаласында заманауи дағдарысты тап басты. Қазір адамдарда өмір сүруге қажетті барлық жағдай бар, бірақ «не үшін өмір сүремін?» деген сұрақтың жауабы жоқ. Бұны Франкл «экзистенциалды вакуум» деп атады.
Бұл әсіресе демалыс күндері, адам жұмыстан босап, өз ойларымен жалғыз қалғанда қатты сезіледі (Франкл мұны «жексенбілік невроз» деп атаған). Ішкі бостықты біз әлеуметтік желілермен, толассыз ойын-сауықпен немесе зиянды әдеттермен толтыруға тырысамыз. Бірақ ол тек мағына тапқанда ғана жойылады.
Мақсатсыз өлім: 'Не үшін?' деген сұрақтың жоқтығы
Франклдың кітабындағы ең ауыр мысалдардың бірі — 1945 жылдың 30 наурызында соғыс бітеді деп түс көрген тұтқынның оқиғасы. Ол сол күнге дейін үмітпен өмір сүреді, жұмыс істейді, төзеді. Бірақ 29 наурызда лагерьде ешқандай өзгеріс болмайтыны белгілі болғанда, ол аяқ астынан ауырып қалады.
Ол келесі күні іш сүзегінен қайтыс болады. Франкл мұның себебін медицинадан емес, психологиядан табады: адам болашаққа деген сенімін жоғалтқан сәтте оның иммунитеті құлдырайды. Ницшенің сөзімен айтқанда: «Өмір сүруінің 'не үшіні' бар адам кез келген 'қалайға' төзе алады».
Мән табудың үш жолы: Шығармашылық, махаббат және төзім
Франкл өмірдің мәнін табудың үш нақты жолын көрсетеді: Біріншісі — шығармашылық немесе еңбек арқылы бірдеңе жасау. Екіншісі — табиғатты, өнерді сезіну немесе басқа адамды сүю арқылы. Үшіншісі — өзгерту мүмкін емес қайғы-қасіретке деген қарым-қатынасымыз арқылы.
2024 жылы The New York Times жазған Стив Глисонның оқиғасы — осының жарқын мысалы. ALS (бүйірлік амиотрофиялық склероз) ауруына шалдығып, толық салданып қалған ол өзінің мемуарын тек көз қозғалысы арқылы әріптеп жазып шықты. Ол азапты жеңе отырып, өз жағдайынан мағына тапты және бүкіл әлемге шабыт сыйлады.
Логотерапия: Психоанализден биік тұрған рух
Франклдың ілімі өзінің ұстаздарынан несімен ерекшеленеді? Зигмунд Фрейд адамды басқаратын негізгі күш «ләззатқа құштарлық» десе, Альфред Адлер «билікке құштарлық» деп есептеді. Ал Франкл адамның ең басты мотиві — «мәнге құштарлық» екенін дәлелдеді.
Логотерапия пациентті өткен шақтағы балалық шақ жарақаттарына қазбалай бермейді. Ол назарын болашаққа, адамның алдында тұрған мақсаттар мен жүзеге асырылуы тиіс міндеттерге аударады. Бұл — пациентті өз өмірінің авторы екенін мойындауға итермелейтін белсенді терапия.
Төзім шегіндегі диалог: Рухтың тәннен үстемдігі
Аязды таңдардың бірінде, аяғындағы жарасынан қан ағып, сүрініп келе жатқан Франкл іштей әйелі Тиллимен сөйлесе бастайды. Ол әйелінің тірі не өлі екенін де білмеді. Бірақ сол сәттегі махаббат сезімі оған физикалық азапты ұмыттырды.
«Мен махаббаттың тәннен де биік екенін, оның адам рухының ең түпкі қабатында өмір сүретінін түсіндім» деп жазады автор. Бұл сәт махаббаттың тек романтикалық сезім емес, адамды аман алып қалатын экзистенциалды зәкір екенін көрсетеді. Тіпті сүйген адамың қасыңда болмаса да, оған деген махаббат саған күш бере алады.
Трагедиялық оптимизм: Қайғыны жеңіске айналдыру
Франкл психологияға «трагедиялық оптимизм» ұғымын енгізді. Бұл өмірдегі «трагедиялық үштікке» — қайғы, кінә және өлімге қарамастан, оптимист болып қалу қабілеті. 2025 жылы The New York Times Халил атты тұтқынның босатылғаннан кейінгі сұхбатын жариялады: ол да ауыр жағдайда өзінің адамдық келбетін жоғалтпай, төзімділік танытқан.
Оптимизм бұл жерде қиялға берілу емес, қайғыны — тұлғалық өсуге, кінәні — жақсырақ адам болуға, ал өлімнің сөзсіздігін — әрбір күнді бағалауға айналдыру мүмкіндігі. Қасіреттің өзі мағына тапқан сәттен бастап қасірет болудан қалады.
Жауапкершілік — өмір сүрудің басты шарты
Адамдар жиі «Мен өмірден не күтемін?» деп сұрайды. Франкл бұл сұрақты 180 градусқа бұрады: «Өмір менен не күтеді?». Біз өмірден бірдеңе талап ететін емес, керісінше, өмір бізге күн сайын сұрақтар қоятын және біз соған жауап беруге тиіс тұлғамыз.
Бұл жауап сөзбен емес, дұрыс әрекетпен және дұрыс мінез-құлықпен берілуі керек. Өз өміріңізге жауапкершілік алу — барлық қиындықтың шешімі. Егер сізді ешкім алмастыра алмайтын жұмысыңыз немесе сізді күтіп отырған адамыңыз бар екенін сезінсеңіз, сіз ешқашан өмірмен қоштаспайсыз.
Соңғы түйін: Мән іздеу — әрекеттен басталады
Біздің кітаптар базамыздағы «Өмірден мән іздеген жан» туындысы жай ғана тарихи естелік емес, ол — әрқайсымыздың ішіміздегі қараңғылықпен күресуге арналған нұсқаулық. Нью-Йорк таймс пен басқа да беделді басылымдардың бұл тақырыпқа қайта-қайта оралуы адамзаттың әлі де Франклдың сабағына мұқтаж екенін көрсетеді.
Кітапты оқу арқылы сіз өзіңіздің экзистенциалды вакуумыңызды жеңудің жолын табасыз. Ең басты сұрақ сізге қойылады: дәл бүгін, дәл осы жағдайыңызда өміріңіздің мәні неде? Бәлкім, жауапты басқалардан күтпей, өзіңіздің ішкі әлеміңізге үңіліп, әрекет етудің уақыты келген шығар?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру