Нобель сыйлығының лауреаты Даниэль Каннеманның өмірі мен оның когнитивті психология мен экономиканы қалай өзгерткені туралы терең талдау. Біздің шешімдеріміздің астарында не жатқанын түсінуге көмектесетін интеллектуалды саяхат.
Данышпанның соңғы сапары: Интеллектуалды әлемдегі бостық
2024 жылдың наурыз айында әлем заманауи ойлау жүйесінің ең ірі реформаторы, Нобель сыйлығының лауреаты Даниэль Каннеманмен қоштасты. 90 жасында өмірден өткен бұл тұлға тек психолог емес, адамзаттың өз-өзіне деген көзқарасын түбегейлі өзгерткен «сана архитекторы» еді. Оның өлімі туралы хабар тарағанда, ғылыми қауымдастық қана емес, Уолл-стриттен бастап Кремний алқабына дейінгі алпауыттар үнсіз қалды.
Каннеман бізге адамның рационалды жаратылыс емес екенін дәлелдеп берді. Біз өзімізді логикалық шешім қабылдаймыз деп сендіргенмен, оның зерттеулері біздің когнитивті қателіктердің тұтқыны екенімізді көрсетті. Forbes пен The New York Times оны «саланы өзгерткен алып» деп атаса, оның мұрасы бүгінде интернеттің ең көп талқыланатын тақырыбына айналды.
Жүйе 1 және Жүйе 2: Мидағы мәңгілік тартыс
Каннеманның басты еңбегі «Ойлау жүйесі: Тез және баяу» кітабында миымыздың жұмыс істеу принципі екі кейіпкер арқылы сипатталады: Жүйе 1 – интуитивті, жылдам және эмоционалды; Жүйе 2 – логикалық, баяу және еңбекқор.
«Жүйе 1 – бұл біздің басымыздағы автоматты түрде жұмыс істейтін машина. Ол ешқандай күш жұмсамай-ақ шешім шығарады. Ал Жүйе 2 – өте жалқау. Ол тек шұғыл қажеттілік туындағанда ғана іске қосылады» – деп жазады автор. Күнделікті өмірде біз көбіне Жүйе 1-ге сеніп, қателіктерге бой алдырамыз, өйткені Жүйе 2-ні іске қосу энергияны қажет етеді.
Амос және Даниэль: Достықтан туған ғылыми төңкеріс
1969 жылы Иерусалимдегі университетте екі мүлдем басқа мінезді адам кездесті. Амос Тверски – өзіне сенімді, пысық болса, Даниэль Каннеман – күмәншіл, тұйық еді. Олардың достығы әлемдік психологиядағы ең жемісті серіктестікке айналды. Олар сағаттап бөлмеге қамалып алып, бір-бірінің идеяларын сынап, күле отырып зерттеу жүргізетін.
Каннеман кейіннен: «Менің жетістігімнің жартысы – Амоспен өткізген уақытым» деп еске алатын. Олардың арасындағы бұл диалог бізге Prospect Theory (Проспект теориясы) атты жаңа ғылым саласын сыйлады. Егер Амос ерте қайтпағанда, олар Нобель сыйлығын бірге алар еді.
Түйсік алдағанда: Когнитивті иллюзиялар неге күшті?
Каннеман статистика мамандарының өзі қарапайым есептерде қателесетінін көрсетті. Мысалы: «Доп пен бита 1 доллар 10 цент тұрады. Бита доптан 1 долларға қымбат. Доп қанша тұрады?» Көпшіліктің Жүйе 1-і бірден «10 цент» деп жауап береді, бірақ дұрыс жауап – 5 цент. Бұл – когнитивті иллюзия.
Бұл иллюзиялар тек сандарда емес, өмірлік таңдауларда да кездеседі. Біз өзімізді ақылды санаймыз, бірақ миымыз үнемі «жеңіл жолды» таңдауға бейім. Автор бұл механизмді білу қателікті толық жоймайтынын, бірақ оны байқауға мүмкіндік беретінін ескертеді.
Баяулау өнері: Маңызды таңдау алдындағы пауза
Күнделікті өмірде интуитивті қателіктерді азайту үшін Каннеман «баяулауды» ұсынады. Егер сіз маңызды келісімшарт жасасқалы жатсаңыз немесе қымбат зат сатып алғыңыз келсе, Жүйе 1-дің импульсін тоқтатыңыз.
Мұның практикалық жолы – сұрақ қою: «Мен бұл шешімді эмоция әсерімен қабылдап жатқан жоқпын ба?» немесе «Басқа балама нұсқаларды қарастырдым ба?». Жүйе 2-ні мәжбүрлі түрде іске қосу үшін қағаз бен қалам алып, есептеулер жүргізу жеткілікті.
Проспект теориясы: Неге біз жеңілістен қатты қорқамыз?
Каннеман мен Тверски адамдардың ұтыс пен шығынға қатысты реакциясы әртүрлі екенін дәлелдеді. Бұл Loss Aversion (Шығыннан қашу) деп аталады. Біз үшін 100 доллар жоғалтудың азабы, 100 доллар тауып алудың қуанышынан екі есе күштірек.
«Жеңілістің ащы дәмі жеңістің тәттісінен әлдеқайда өткір». Бұл теория экономикадағы «рационалды адам» моделін тас-талқан етті. Инвесторлардың неге тиімсіз акцияларды ұзақ ұстайтыны немесе адамдардың неге ескі дүниелерінен айырылғысы келмейтіні осы теориямен түсіндіріледі.
Стокгольмдегі салтанат: Психологтың Нобель биігі
2002 жылы Даниэль Каннеман Экономика бойынша Нобель сыйлығын алды. Бұл тарихи оқиға еді, өйткені ол өмірінде бірде-бір экономика курсын оқымаған кәсіби психолог болатын. Стокгольм сахнасында ол бұл марапатты марқұм досы Амосқа арнады.
Оның жетістігі – гуманитарлық ғылым мен нақты экономиканың арасына көпір салуында. Ол сандардың артында тірі адамның жан дүниесі мен қорқынышы тұрғанын әлемге мойындатты. Бұл сәт психология ғылымының әлемдік деңгейдегі мәртебесін жаңа белеске көтерді.
Шешім қабылдау гигиенасы: Күнделікті аудит
Каннеман шешім қабылдау сапасын жақсарту үшін мынадай аудит жүргізуді ұсынады:
- Мәселені басқа ракурстан қараңыз (Framing effect).
- Өз болжамыңызға қарсы дәлелдер іздеңіз.
- Топтық шешім кезінде алдымен әркімнің жеке пікірін жазбаша жинаңыз (интеллектуалды «шуды» азайту үшін).
- Шешімнің салдары туралы «ең нашар сценарийді» ойластырыңыз.
Қос «Мен» тартысы: Бақытты қалай өлшейміз?
Каннеман бақыт туралы зерттеулерінде адамды екіге бөледі: Тәжірибе алушы Мен (сен қазір не сезіп тұрсың?) және Есте сақтаушы Мен (өткен оқиға туралы не ойлайсың?).
Біздің «Есте сақтаушы Меніміз» көбіне оқиғаның ұзақтығына емес, оның ең жоғары нүктесіне (пик) және соңына (финал) қарап баға береді. Бұл Peak-End Rule деп аталады. Мысалы, тамаша демалыстың соңында чемоданыңыз жоғалса, сіз бүкіл демалысты «нашар» деп есте сақтауыңыз мүмкін, дегенмен демалыстың 90%-ы керемет өткен еді.
«Шу» феномені: Біркелкі емес шешімдердің қаупі
Каннеманның 2021 жылы шыққан соңғы үлкен еңбегі – «Шу» (Noise). Мұнда ол жүйелі қателіктерден (Bias) бөлек, кездейсоқ ауытқулардың зиянын сипаттады. Мысалы, екі түрлі судьяның бірдей қылмыс үшін екі түрлі үкім кесуі немесе бір дәрігердің таңертең және кешке қоятын диагнозының айырмашылығы.
«Шу – бұл жүйенің көрінбейтін жауы» дейді автор. Біз көбіне өз шешімдеріміздің қоршаған ортаға (ауа райы, көңіл-күй, аштық) қаншалықты тәуелді екенін байқамаймыз. Каннеман өмірінің соңына дейін осы «шуды» қалай азайтуға болатынын зерттеп өтті.
Сарапшы соқырлығы: Болжамдар неге орындалмайды?
Каннеманның ең даулы идеяларының бірі – сарапшылардың болжам жасау қабілетіне деген күмәні. Ол қор нарығындағы аналитиктердің немесе саяси сарапшылардың болжамы көбіне «тиын лақтырумен» бірдей екенін зерттеді.
Біз күрделі әлемді қарапайым етіп көрсеткіміз келеді. Validty Illusion (Шынайылық иллюзиясы) бізді өз білімімізге тым сенімді етеді. Шындығында, кездейсоқтық факторлары біздің аналитикалық қабілетімізден әлдеқайда жоғары.
«Алдын ала өлім» әдісі: Сәтсіздікті алдын ала болжау
Маңызды жобаны бастамас бұрын Каннеман Pre-mortem әдісін қолдануға кеңес береді:
- Бір жыл уақыт өтті және жобаңыз толықтай сәтсіздікке ұшырады деп елестетіңіз.
- Бұл сәтсіздіктің барлық мүмкін себептерін жазып шығыңыз (не дұрыс болмады?).
- Әр себептің алдын алу жоспарын құрыңыз.
Бұл әдіс Жүйе 2-ні белсендіріп, ұжымдағы «бәрі жақсы болады» деген жалған оптимизмді жоюға көмектеседі.
Қателікті сүю: Каннеманның интеллектуалды адалдығы
Каннеманның әріптестері оның бір ерекшелігін атап өтетін: ол өз қателігін мойындағанда балаша қуанатын. Көптеген ғалымдар өз теориясын тісімен қорғаса, Даниэль: «Ой, мен қателесіппін, бұл тіпті қызық болды!» деп айта алатын сирек тұлға еді.
Бұл интеллектуалды адалдық – оның данышпандығының кілті. Ол ақиқатты өз абыройынан биік қойды. Оқырманға сұрақ: Сіз соңғы рет қашан өз қателігіңізді мойындап, одан ләззат алдыңыз?
Сыншыл ойлаудың бес қадамы: Каннеман алгоритмі
Рационалды таңдау жасау үшін мына алгоритмді сақтаңыз:
- Интуицияңызды бірден қабылдамаңыз (Күте тұрыңыз).
- Мәліметтерді базалық деңгейде тексеріңіз (Статистика не дейді?).
- «Сыртқы көзқарасты» қолданыңыз (Ұқсас жағдайларда басқаларда не болды?).
- Шешім қабылдау кезіндегі эмоцияңызды бағалаңыз (Ашулы немесе тым қуанышты емессіз бе?).
- Баламалы нұсқаның пайдасын есептеңіз.
Саналы өмірге жол: Біз нені үйрендік?
Даниэль Каннеман бізге мінсіз болуды емес, өз осалдығымызды білуді үйретті. Оның кітаптары – тек ғылыми еңбек емес, санамызды тазартатын айна іспеттес. Ол кеткенмен, оның «Тез және баяу» ойлау туралы ілімі біздің шешімдерімізде мәңгі өмір сүрмек.
Біздің базадағы оның еңбектері – әрбір саналы адамның кітап сөресінде тұруы тиіс қазына. Каннеманды оқу – бұл өз миыңмен алғаш рет шынайы танысу. Оның мұрасы бізді әрқашан бір сұраққа жетелейді: «Сен шынымен осылай ойлайсың ба, әлде бұл жай ғана иллюзия ма?»
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру