Қазіргі жастар үшін назарды шоғырландыра білу – жай ғана дағды емес, басты бәсекелестік артықшылыққа айналды. Бұл мақала Нир Эяльдің жеке тәжірибесі мен «Алаңдамауға дағдылан» кітабындағы нақты құралдар арқылы цифрлы тәуелділіктің құрығынан қалай құтылуға болатынын баяндайды.
Шексіз ақпарат мұхитындағы адасу: Назар неге жоғалып барады?
Біз ақпараттық шудың нағыз шарықтау шегінде өмір сүріп жатырмыз. Әрбір смартфон хабарламасы, әлеуметтік желідегі шексіз лента мен поштаға келген хаттар біздің ең қымбат ресурсымызды – назарымызды ұрлауға бағытталған стратегиялық қадамдар іспетті.
Қазіргі әлемде білім немесе ақпарат тапшы емес, керісінше, оны сүзгіден өткізу мен маңызды дүниеге шоғырлану қабілеті – нағыз дефицит. Неліктен біз ең жақындарымыздың қасында отырып, алыстағы бейтаныс жандардың өміріне үңілуге құмармыз? Стенфорд бизнес мектебі мен жетекші басылымдар назарды сақтауды «болашақтың супер-күші» деп атауы тегін емес.
Парктегі үнсіздік: Нир Эяльдің өмірін өзгерткен сәт
Нир Эяльдің бұл тақырыпқа келуі кездейсоқ емес. Күн шуақты бір күні ол кішкентай қызымен саябақта отырғанда, қызы оған: «Әке, егер сенде сиқырлы күш болса, қайсысын таңдар едің?» деген сұрақ қояды. Нир дәл осы сәтте смартфонындағы поштаны тексерумен әлек болып, қызының сұрағын естімей қалады.
«Мен сол сәтте қасымда отырған ең жақын адамымның жанында болмадым», – деп еске алады автор. Осы оқиға оның «Алаңдамауға дағдылан» атты бестселлерін жазуына негізгі түрткі болды. Ол технологияның бізді қалай алшақтататынын өз терісімен сезініп, онымен күресудің жолын іздей бастады.
Неге біз экранға жабысамыз? Ішкі мазасыздықтың психологиясы
Көпшілігіміз смартфонды кінәлаймыз, бірақ Нир Эяль мәселенің әлдеқайда тереңде екенін айтады. Оның пайымдауынша: «Біз алаңдаушылықты сыртқы факторлардан көреміз, бірақ негізгі себеп – ішкі жайсыздықтан қашу».
Мұның бәрі жай ғана техникалық мәселе емес, психологияның терең иірімдеріне тіреледі. Біз зеріккенде, жалғызсырағанда немесе белгісіздік алдында қорыққанда, миымыз осы жағымсыз сезімнен құтылудың ең оңай жолын іздейді. Смартфон – сондай қашу жолдарының бірі ғана. Сондықтан алаңдамауды үйрену – ең алдымен өз эмоцияларыңды басқаруды үйрену екенін түсіну маңызды.
10 минуттық ереже: Импульсті тізгіндеудің алғашқы қадамы
Егер сіз жұмыс үстінде кенеттен Instagram-ды ашқыңыз келсе немесе жаңалықтарды қарауға қол қышып тұрса, Нир Эяль «10 минуттық ережені» қолдануды ұсынады. Бұл әдіс өте қарапайым, бірақ тиімділігі жоғары.
Өзіңізге: «Мен мұны істей аламын, бірақ тек 10 минуттан кейін» деп айтыңыз. Осы қысқа үзіліс кезінде алғашқы импульс бәсеңдейді. Бұл – ерік-жігерді жаттықтырудың ең тиімді әдісі. Автор айтқандай: «Алаңдаушылықтың қарама-қайшылығы – шоғырлану емес, ол – алға басу (traction)». Шынымен де, бізді алға басудан не тежейді?
Траектория мен алаңдаушылық: Уақытты құндылықтарға сай жоспарлау
Traction (алға басу) – сізді мақсатыңызға жақындататын әрекеттер, ал Distraction (алаңдау) – сізді одан алыстататын нәрсе. Нир Эяль өте маңызды ой тастайды: «Егер сіз неден алаңдап жатқаныңызды білмесеңіз, оны алаңдау деп айта алмайсыз».
Көбінесе біз «бос уақытты» қалай өткізетінімізді білмегендіктен, экранға телміреміз. Егер сіздің күнтізбеңізде нақты жоспар болмаса, басқа біреу – маркетологтар мен алгоритмдер – сіздің уақытыңызды өз пайдасына шешеді. Сондықтан күн тәртібін құндылықтарға негіздеу маңызды.
Крючок (Hook) жасаушының өкініші: Технология неге бізге қарсы жұмыс істейді?
Нир Эяль алғашында «Hooked» атты кітабымен танымал болды, онда ол технологиялық компанияларға адамдарды өз өнімдеріне қалай «баурап алуды» үйретті. Алайда, кейінірек ол өзі жасаған құралдардың адам өміріне қалай теріс әсер ететінін көріп, позициясын күрт өзгертті.
Forbes басылымы оны «миллиондаған адамды технологияға тәуелді етіп, енді оларды босатуға келген адам» деп сипаттайды. Оның «Алаңдамауға дағдылан» кітабы – бұрынғы «аңшының» қазіргі «қорғаушыға» айналу тарихы іспеттес. Бұл бізге технологияның екіжүзді табиғатын жақсырақ түсінуге көмектеседі.
Таймбоксинг: Күнтізбе – сіздің бостандығыңыз
Нир Эяль «To-do list» (істер тізімі) жасаудың тиімсіз екенін, оның орнына «Timeboxing» (уақыт блоктары) әдісін қолдануды ұсынады. Тізімдегі аяқталмаған істер стресс тудырады, ал күнтізбедегі нақты уақыт – жауапкершілік жүктейді.
Күніңіздің әрбір сағатын, тіпті демалыс пен әлеуметтік желіге арналған уақытты да алдын ала белгілеп қойыңыз. Осылайша сіз өз уақытыңыздың иесіне айналасыз. Бұл – өзіңізге берген уәдеңізді орындаудың ең сенімді жолы. Егер ішкі себепті түсінсек, енді сыртқы кедергілермен қалай күресуге болады?
Сыртқы триггерлермен күрес: Смартфонды құралға айналдыру
Смартфон – бұл құрал, бірақ ол бізді басқара бастағанда қауіпті. Автор смартфонды «хакерлеуден» бұрын, оны өзіңіз «хакерлеп» алуды ұсынады. Ең алдымен, экрандағы артық хабарламаларды (notifications) өшіріңіз.
Нир Эяль смартфонында тек қажетті қосымшаларды ғана қалдырып, Facebook, Instagram секілді алаңдатушы құралдарды тек компьютер арқылы қолдануды кеңес береді. Бұл – саналы түрде кедергі жасау арқылы назарды сақтау стратегиясы. Шынымен де технология бізді билеп алды ма, әлде бұл жауапкершіліктен қашудың сылтауы ғана ма?
Жұмыс орнындағы жаңа мәдениет: 'Мен қазір қолжетімсізбін'
The New York Times материалдарында Нир Эяльдің жұмыс орнындағы үнсіздік мәдениетін қалай насихаттайтыны туралы жазылған. Көптеген заманауи кеңселердегі «ашық кеңістік» (open space) жұмыс өнімділігін төмендетеді.
Бір компанияда қызметкерлер шоғырлану уақытында үстелдеріне қызыл түсті белгі қойып қоюды әдетке айналдырған. Бұл – «мені қазір мазаламаңыз, мен терең жұмыс үстіндемін» дегенді білдіреді. Алаңдамау тек жеке емес, ұжымдық дағдыға айналуы тиіс.
Биоэтикалық көзқарас: Ерік-жігер мен жауапкершілік кімде?
Нир Эяль Rutgers University-де Биомедициналық этика бойынша кафедра меңгерушісі болып тағайындалды. Оның технологиялық тәжірибесі мен этикалық зерттеулері адам таңдауының маңыздылығын көрсетеді.
Технология бізді «зомби» етіп жіберді деу – жауапкершіліктен қашу. Біз технологияны жасаушылар ретінде де, қолданушылар ретінде де этикалық жауапкершілікті сезінуіміз керек. Біздің назарымыз – бұл біздің тағдырымыз. Егер біз оған ие болмасақ, оған кім ие болады?
Серттесу (Pacts) күші: Өзіңмен жасалған үш келісім
Алаңдамаудың соңғы шебі – «серттесу». Нир Эяль келісімнің үш түрін ұсынады: Күш-жігер серті (кедергіні арттыру), Баға серті (алаңдағаныңыз үшін айыппұл төлеу) және Идентичность серті (өзіңізді «мен алаңдамайтын адаммын» деп қабылдау).
Мысалы, автордың өзі жұмыс істеп жатқанда интернетті автоматты түрде өшіретін таймер қолданады. Бұл – өзіңіздің болашақтағы «әлсіздігіңізді» алдын ала болжап, оған тосқауыл қою. Осылайша сіз өз тағдырыңыздың режиссеріне айналасыз.
Экранға тәуелділік пе, әлде дағды ма? Жастарға арналған шындық
Нир Эяль «тәуелділік» терминін тек медициналық жағдайларда ғана қолдану керек деп есептейді. Көп жағдайда біздікі – жай ғана жаман әдет. Ал әдетті өзгертуге болады.
Жастар технологияны кінәлауды доғарып, өз назарын басқаруды үйренуі тиіс. Бұл – психологиялық сауаттылықтың жаңа деңгейі. Сіз алгоритмдердің құлы боласыз ба, әлде оларды өз мақсатыңызға пайдаланасыз ба? Сұрақ осында.
Әлеуметтік келісім: Достармен бірге назарды сақтау техникасы
Достармен кездескенде бәрінің смартфонға үңіліп отыруы – заманауи трагедия. Нир Эяль «телефон үйіндісі» (phone stack) ойынын ұсынады: кездесу басында бәрі телефондарын үстел ортасына қояды.
Кім бірінші болып телефонына қол созса, сол кешкі астың есебін төлейді. Бұл қарапайым әдіс адамдар арасындағы шынайы байланысты қайта орнатады. Біз бір-бірімізге тек уақытымызды емес, назарымызды сыйлауымыз керек. Бұл цифрлы дәуірдегі ең үлкен құрмет белгісі.
Болашақтың супер-күші: Сіз ертең технологияны басқара аласыз ба?
Нир Эяльдің «Алаңдамауға дағдылан» кітабы тек уақытты басқару туралы емес, ол – өз өміріңе иелік ету туралы манифест. Назарды сақтай білу болашақта табысқа жетудің жалғыз кепілі болмақ.
Біздің базадағы Нир Эяльдің еңбектерін оқу арқылы сіз цифрлы әлемде адаспайтын жол картасын аласыз. Сонымен, ертең оянғанда сіздің назарыңызды кім басқарады: сіз бе, әлде смартфоныңыз ба? Таңдау өз қолыңызда.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру