Цифрлық ашу-ыза мен алгоритмдер үстемдік еткен заманда мейірімділікті вирус сияқты тарату мүмкін бе? Крис Андерсонның жаңа пайымдаулары мен интернеттегі соңғы трендтер негізіндегі терең талдау.
Экранның арғы жағындағы қараңғылық: Неге біз ашуға бейімбіз?
Сіз таңертең ұйқыдан оянып, телефоныңызды қолыңызға алғанда, бірінші кезекте нені көресіз? Көп жағдайда бұл — әлеуметтік желідегі біреудің реніші, саяси қақтығыс немесе агрессивті пікірлер. Бүгінгі цифрлық орта ашу-ызаны отқа май құйғандай лаулатуға бейімделген.
Крис Андерсон өзінің «Жұғымтал жомарттық» еңбегінде бұл құбылысты интернеттің «қараңғы дизайны» деп атайды. Біздің назарымызды аудару үшін алгоритмдер ең өткір, ең ауыр эмоцияларды алға шығарады. Алайда, осы қараңғылықтың ішінде жарық сәулесін жағу мүмкін бе? Автордың айтуынша, жомарттық та ашу сияқты жұғымтал, тек біз оны таратудың жолын ұмытып барамыз.
Бір твиттің күші: Әлемді өзгерткен күтпеген қайырымдылық тарихы
Андерсон кітабында бір қызықты оқиғаны келтіреді: қарапайым бір қолданушының мұқтаж жанға көмектесу туралы қысқаша жазбасы қалайша бірнеше сағаттың ішінде миллиондаған доллар жинауға себеп болды. «Интернеттегі бір мейірімді әрекет миллиондаған адамның жүрегіне жол таба алады», — деп жазады ол.
Бұл тек ақша туралы емес. Бұл — сенім туралы. Көпшілік желіде бірін-бірі сынауға дайын тұрғанда, біреудің шынайы жанашырлық танытуы «домино эффектісін» тудырады. Бір адамның батылдығы жүздеген адамның бойындағы ұйықтап жатқан мейірімді оятады. Бұл — алгоритмдердің ашудан гөрі жақсылыққа көбірек қызмет ете алатынының тікелей дәлелі.
Вирустық алгоритмдер: Неге жаман жаңалық жақсылықтан жылдам?
Зерттеулер көрсеткендей, негативті ақпарат позитивтіге қарағанда 6 есе жылдам тарайды. Бұл біздің эволюциялық инстинктімізбен байланысты: қауіпті тезірек байқау өмір сүру үшін маңызды болған. Алайда, заманауи Big Tech компаниялары осы әлсіздігімізді өз пайдасына қолданып отыр.
Джонатан Хайдт «Мазасыз ұрпақ» (Anxious Generation) атты еңбегінде атап өткендей, технологиялық алпауыттар балалар мен жасөспірімдердің назарын ұстап тұру үшін оларды үздіксіз стресс пен салыстыру ортасына итермелейді. Андерсон осы нүктеде Хайдтпен келісе отырып, шешім ұсынады: біз алгоритмдерді өзгерте алмасақ та, өзіміздің желідегі «мінез-құлқымызды» өзгерте аламыз.
Бес минуттық мейірімділік: Микро-жомарттықтың күнделікті формуласы
Жомарт болу үшін миллионер болу міндетті емес. Андерсон «Микро-жомарттық» ұғымын енгізеді. Бұл — күніне небәрі бес минут уақытыңызды бөліп, біреуге шын жүректен алғыс айту, пайдалы ақпаратпен бөлісу немесе біреудің еңбегін бағалап пікір қалдыру.
Таңертең желіге кіргенде алғашқы болып жағымды пікір жазыңыз.
Біреудің сұрағына ерінбей жауап беріңіз.
Пайдалы, бірақ назардан тыс қалған контентті бөлісіңіз.
Бұл кішігірім қадамдар желідегі «экологияны» тазартады. «Жомарттық — бұл жай ғана ақша беру емес, бұл — өзгенің өміріне мән қосу», — дейді автор.
Жомарттықтың биологиясы: Біз неге бөлісуге бағдарланғанбыз?
Адам миында «бақыт гормондары» тек жеке жетістік үшін емес, басқаға көмектескенде де бөлінеді. Дофамин мен окситоцин біз біреуге сыйлық бергенде немесе қолдау көрсеткенде ең жоғары деңгейге жетеді. Бұл — эволюциялық сый.
Крис Андерсонның пайымдауынша, адамзат тек қатал бәсекелестіктің арқасында емес, өзара көмектің арқасында аман қалды. Бүгінгі цифрлық дәуірде бұл қасиетіміз атрофияға ұшырап бара жатқандай. Бірақ біз қайтадан «бөлісу» биологиясын іске қоса аламыз. Жақсылық жасау — денсаулыққа пайдалы және өмір сүру ұзақтығын арттыратыны ғылыми дәлелденген факт.
AI және авторлық этика: Технология біздің кеңпейілділігімізді ұрлай ма?
Қазіргі таңда көптеген авторлар жасанды интеллектке (AI) қарсы шығып жатыр. Олар өз мәтіндерінің AI-ды оқытуға қолданылуын ұрлық деп санайды. Алайда, Андерсон бұл мәселеге басқа қырынан қарайды. Ол AI-ды адамзаттың ұжымдық біліміне қосқан үлесіміз ретінде көруді ұсынады.
NPR-дің соңғы мәліметтеріне сүйенсек, кейбір жазушылар өз еңбектерін AI моделдеріне саналы түрде ұсынып отыр. Бұл — «радикалды жомарттық». Олар өз білімдерінің болашақ технологиялардың іргетасы болғанын қалайды. «Егер біз алгоритмдерді жақсылыққа бағыттасақ, әлемді танымастай өзгерте аламыз» деген Андерсонның сөзі осы жерде жаңа мәнге ие болады.
«Мазасыз ұрпақ» және Big Tech: Джонатан Хайдттың ескертуі
Джонатан Хайдттың Big Tech компанияларына қарсы күресі Андерсонның идеяларымен үндеседі. Хайдт технологияның балалар психологиясын қалай бұзып жатқанын айтса, Андерсон сол технологияны «емдеудің» жолын — жомарттықты ұсынады.
Бұл екі автордың көзқарасын салыстырсақ, біз үлкен бір мәселені көреміз: цифрлық әлем — бұл құрал ғана. Егер оны тек «есеп айырысу» мен «кек алу» үшін қолдансақ, қоғам күйрейді. Ал егер Андерсон айтқандай «жұғымтал жомарттықты» енгізсек, технология қайтадан адамзаттың игілігіне айналады.
Радикалды ашықтық: Желідегі сенімді қалай қалпына келтіреміз?
Бүгінгі интернетте ең тапшы ресурс — сенім. Андерсон «радикалды ашықтық» стратегиясын ұсынады. Бұл дегеніміз — өз қателіктеріңді мойындау, жетістіктеріңнің құпиясын ашу және өзгелерге ешқандай өтеусіз көмектесу.
Оқырманға сұрақ: Сіз соңғы рет қашан желіде біреудің жетістігіне шын жүректен қуанып, оны бөлістіңіз? Немесе біреудің қателігін сынаудың орнына, оған көмек қолын создыңыз ба? Радикалды ашықтық — бұл әлсіздік емес, бұл — нағыз күш. Бұл стратегия ұзақ мерзімді перспективада сіздің жеке брендіңіз бен айналаңыздағы ортаны түбегейлі өзгертеді.
Кек алу ма, әлде қолдау ма? Саяси риториканың жомарттыққа әсері
Соңғы кездері Ақ үйдегі саяси текетірестер мен «есеп айырысу» (score settling) туралы жаңалықтар жиілеп кетті. The New York Times жазғандай, Трамптың көмекшілері мен саяси элита арасындағы қақтығыстар қоғамдағы алауыздықты арттырып отыр. Бұл — жомарттықтың антонимі.
Андерсон мұндай саяси ортада жомарттық таныту — нағыз ерлік екенін айтады. Сьюзи Уайлс (Susie Wiles) сияқты тұлғалардың айналасындағы қолдау толқыны көрсеткендей, тіпті қатал саясатта да адалдық пен жанашырлық жоғары бағаланады. Біздің таңдауымыз: кек алудың тізбегін жалғастыру немесе кешірім мен қолдаудың жаңа мәдениетін бастау.
Мұхиттағы тіршілік: Крис Андерсонның балық шаруашылығын зерттеуінен түйін
Крис Андерсон тек кабинетте отыратын теоретик емес. Оның NOAA Fisheries экспедициясына қатысып, мұхит ортасында балықтардың популяциясын зерттегені туралы деректер оның табиғатқа жақындығын көрсетеді. Теңіз ортасында ол бәрінің бір-біріне тәуелді екенін түсінді.
Мұхиттағы экожүйе сияқты, адамзат қоғамы да өзара байланысты. Егер бір буын үзілсе, бүкіл жүйе зардап шегеді. Жомарттық — бұл әлеуметтік экожүйені сақтап тұратын «планктон». Андерсонның бұл тәжірибесі оның кітабындағы «бәріміз бір кемедеміз» деген идеясын нақтылай түседі.
Желілік эффектінің математикасы: Жақсылықтың геометриялық прогрессиясы
Егер бір адам үш адамға жақсылық жасаса, ал сол үшеуі тағы үш адамға жалғастырса, небәрі 20 қадамнан кейін бүкіл жер шарының халқы қамтылады. Бұл — математикалық шындық. Крис Андерсон цифрлық желілердің осы күшін жақсылық үшін қолдануды ұсынады.
Біз көбіне «менің кішкентай көмегім не өзгертеді?» деп ойлаймыз. Бірақ цифрлық әлемде сіздің әрекетіңіздің масштабы шексіз. Бір ғана мейірімді видео немесе пост мыңдаған адамның көңіл-күйін көтеріп, оларды да жақсылық жасауға итермелей алады. Бұл — жұғымталдықтың нағыз механизмі.
Өз жомарттық портфеліңізді құру: Стратегиялық беру жоспары
Андерсон инвестициялық портфель сияқты «жомарттық портфелін» құруды ұсынады. Бұл — өз ресурстарыңызды (уақыт, білім, қаржы) мақсатты түрде бөлу.
Өзіңіз үшін маңызды 3 бағытты таңдаңыз (мысалы: білім, экология, мұқтаждар).
Ай сайынғы «жомарттық бюджетін» бекітіңіз (бұл тек ақша емес, уақыт та болуы мүмкін).
Нәтижесін бақылаңыз: сіздің көмегіңіз біреудің өмірін қалай өзгертті?
Мұндай жүйелі тәсіл сізді кездейсоқ қайырымдылықтан тұрақты жомарттық мәдениетіне көшіреді.
Соңғы таңдау: Технология бізді біріктіре ме, әлде біржола бөле ме?
Біз тарихи кезеңде тұрмыз. Жасанды интеллект, алгоритмдер және Big Tech біздің кім екенімізді қайта анықтауға тырысуда. Бірақ соңғы сөз — адамда. Крис Андерсонның «Жұғымтал жомарттығы» — бұл жай ғана кітап емес, бұл — біздің болашағымыздың манифесі.
Ертең желіге кіргенде сіз қандай «вирусты» таратасыз? Ашуды ма, әлде мейірімділікті ме? Таңдау өз қолыңызда. Әлем сіздің келесі қадамыңызды күтіп тұр.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру