«Жақсы» – «Ұлының» басты жауы: Джим Коллинздің жас көшбасшыларға арналған жол картасы

Jim Collins • 01.03.2026 • 6 рет оқылды

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Мақала орташа нәтижеге қанағаттанбай, нағыз ұлылыққа жетудің ғылыми негізделген принциптерін Джим Коллинздің басқару философиясы арқылы талдайды.

Орташалықтың тұзағы: Неліктен біз жақсы нәтижеге қанағаттанамыз?

«Жақсы – ұлының жауы». Бұл – Джим Коллинздің әлемге әйгілі «Жақсыдан ұлыға» (Good to Great) кітабының алғашқы сөйлемі. Біз көбіне орташа жетістікке риза болып, нағыз биіктерге ұмтылуды доғарамыз. Біздің мектептеріміз жақсы, бірақ ұлы емес; үкіметтеріміз жақсы, бірақ ұлы емес; компанияларымыз жақсы, бірақ ұлы емес. Осы орташалықтың тұзағынан қалай шығуға болады?

Коллинздің зерттеуі көрсеткендей, ұлылыққа жету кездейсоқ сәттілік емес, бұл – қатаң тәртіп пен сауатты таңдаудың нәтижесі. Бүгінгі таңда оның идеялары тек бизнеске ғана емес, жасанды интеллект дәуіріндегі жеке дамуға да тірек болып отыр. Ол Стэнфордта білім алып, басқару ғылымына жаңа дем берген тұлға.

Дарвин Смиттің үнсіз революциясы: Көзге түспейтін көшбасшының хикаясы

1971 жылы Kimberly-Clark компаниясының тізгінін Дарвин Смит есімді қарапайым адам ұстағанда, Уолл-стрит сарапшылары күмәнмен қарады. Ол ешқашан батыл мәлімдемелер жасамайтын, өзін жұлдыз ретінде көрсетпейтін. Алайда, оның тұсында компания Coca-Cola мен General Electric-тен де озып кетті. Смиттен мұндай жетістіктің құпиясын сұрағанда, ол жай ғана: «Мен ешқашан жұмыс істеуді тоқтатпадым», - деп жауап беретін.

Коллинз оны «5-деңгейдегі көшбасшы» деп атады. Мұндай адамдардың басты ерекшелігі – жеке амбициясын компанияның немесе істің мүддесінен жоғары қоймайды. Олар жетістікке жеткенде «терезеге» қарап, командасын мақтайды, ал сәтсіздікте «айнаға» қарап, кінәні өзінен іздейді. Сіздің бойыңызда осындай кішіпейілділік пен болаттай ерік-жігердің тепе-теңдігі бар ма?

«Алдымен – кім»: Өз автобусыңызға дұрыс адамдарды жинау өнері

Көптеген басқарушылар алдымен стратегия құрып, сосын оны орындайтын адамдарды іздейді. Коллинз мұны қате деп санайды. Ұлы компаниялар алдымен «автобусқа» дұрыс адамдарды мінгізіп, бұрыс адамдарды түсіріп тастайды. Содан кейін ғана қайда баратынын шешеді.

Бұл принцип жас мамандар үшін өте маңызды. Егер сіз команда жинасаңыз, адамның біліктілігінен бұрын оның құндылықтары мен мінезіне мән беріңіз. «Қайда» баратыныңыз өзгерсе де, дұрыс адамдармен сіз кез келген қиындықты еңсересіз. Есіңізде болсын: дұрыс адамдарды басқарудың қажеті жоқ, олар өзін-өзі ынталандырады.

5-деңгейдегі көшбасшылық: Өршілдік пен кішіпейілділіктің синтезі

Коллинздің иерархиясында бесінші деңгей – ең жоғарғы саты. Бұл деңгейдегі адамдар өте қарапайым көрінгенімен, мақсатқа жету жолында ешнәрседен тайынбайды. Олар «мен» деген сөзді емес, «біз» дегенді жиі қолданады. Бұл – қазіргі «хайп» пен өзін-өзі жарнамалау дәуіріне мүлдем қайшы келетін көзқарас.

Сарапшылардың айтуынша, Коллинздің бұл зерттеуі менеджменттегі «харизма» табынушылығын тас-талқан етті. Нағыз ұлы көшбасшы – сахнада айқайлаған адам емес, кабинетте тыныш қана жүйелі жұмыс істейтін кәсіпқой.

Серпінді дөңгелектің (Flywheel) алғашқы ауыр айналымдары

Бір алып шойын дөңгелекті елестетіңіз. Оны орнынан қозғалту үшін сізге орасан зор күш керек. Алғашында ол миллиметрлеп қана қозғалады. Сіз итере бересіз, итере бересіз. Кенет, дөңгелек өз екпінімен айнала бастайды. Бұл – «Серпінді дөңгелек» концепциясы. Ұлылық бір сәтте, бір «сиқырлы» шешіммен келмейді.

Коллинз жақында MIT News басылымына берген сұхбатында жасанды интеллекттің де осы дөңгелекті тездетуге көмектесетін күш екенін атап өтті. Жетістік – бұл жүйелі әрекеттердің жиынтық нәтижесі. Сондықтан, бүгінгі кішкентай қадамыңыз ертеңгі алып серпілістің бастауы болуы мүмкін.

Түлкі ме, әлде Кірпі ме? Неліктен қарапайымдылық күрделілікті жеңеді?

Исайя Берлиннің ежелгі грек астарлы әңгімесіне сүйене отырып, Коллинз адамдарды екіге бөледі: түлкілер және кірпілер. Түлкі көп нәрсені біледі, ол айлакер, күрделі. Ал кірпі бір ғана маңызды нәрсені біледі және соған фокус қояды. Түлкі қанша жерден шабуылдаса да, кірпі түйіліп қалып, өзін қорғай алады.

Ұлы компаниялар – бұл «кірпілер». Олар әлемдегі ең күрделі мәселені бір ғана қарапайым стратегияға айналдырады. Сіз өзіңіздің өміріңізде «түлкі» сияқты жан-жаққа шашырап жүрсіз бе, әлде «кірпі» сияқты нақты мақсатқа бағытталдыңыз ба?

Өз «Кірпіңізді» табыңыз: Үш шеңбердің түйісу нүктесін анықтау

Осы үш шеңбердің түйіскен жері – сіздің «Кірпі тұжырымдамаңыз». Егер сіз тек ақша үшін жұмыс істесеңіз, ұлы бола алмайсыз. Егер құштарлығыңыз болса, бірақ қабілетіңіз жетпесе, бұл жай ғана хобби болып қалады. Нағыз табыс осы үш фактордың бір арнада тоғысуынан туады.

Стокуэйл парадоксы: Қатал шындықты көзбен көру және мызғымас сенім

Адмирал Джеймс Стокуэйл Вьетнамда 8 жыл тұтқында болғанда, кімдер аман қалмағанын сұрағанда: «Оптимистер», - деп жауап берген. Олар «Рождествоға дейін шығамыз» деп сеніп, ол уақыт өткенде жүректері жарылып өлетін. Стокуэйлдің өзі: «Біз бәрібір жеңеміз, бірақ қазір жағдайымыз өте мүшкіл екенін мойындауымыз керек», - деп ойлады.

Бұл – «Стокуэйл парадоксы». Ұлы көшбасшылар қатал шындыққа тіке қарайды, бірақ соңғы жеңіске деген сенімін ешқашан жоғалтпайды. Қазіргі дағдарыстар мен белгісіздік заманында бұл қасиет ауадай қажет.

Abbott пен Wells Fargo: Трансформация кезеңінің нарративі

Коллинз зерттеген компаниялардың ішінде Abbott зертханалары мен Wells Fargo банкі ерекше орын алады. Олар бір күнде өзгерген жоқ. Мысалы, Wells Fargo басшылығы банк ісіндегі өзгерістерді алдын ала сезіп, стратегияны емес, алдымен адамдарды өзгертті. Олардың ішкі мәдениеті соншалықты қатал болды, тек ең үздіктер ғана шыдас берді.

Бұл компаниялардың тарихы бізге мынаны үйретеді: сыртқы жарқыраған нәтиженің артында жылдар бойы жинақталған «тәртіп» жатыр. Олардың жетістігі – бұл баяу пісетін, бірақ тамыры терең жеміс сияқты.

Технология – мақсат емес, үдеткіш: AI дәуіріндегі Коллинз принциптері

Джим Коллинз технологияны табыстың басты себебі деп санамайды. Оның ойынша, технология тек бұрыннан бар стратегияны үдетуші (accelerator) ғана. Егер сіздің стратегияңыз қате болса, технология сіздің құлауыңызды ғана тездетеді.

Бүгінгі таңда MIT зерттеулерінде AI-ды дәрі-дәрмек жасауға қолдану туралы айтылғанда, Коллинздің осы принципі еске түседі. Жасанды интеллект – бұл құрал. Оны қолданбас бұрын «Кірпі тұжырымдамаңыз» нақты болуы тиіс. Технология ұлы компанияны жасамайды, ол ұлы компанияның ұлылығын арттырады.

«Тоқтататын істер тізімін» (Stop-Doing List) жасау техникасы

Біз бәріміз «Істейтін істер тізімін» (To-Do List) жасаймыз. Бірақ Коллинз ұлылыққа жету үшін «Тоқтататын істер тізімі» маңыздырақ дейді. Уақытты босқа кетіретін, стратегияңызға сай келмейтін, сізді «Кірпі» болудан алшақтататын жұмыстарды доғарыңыз.

Бұл тәжірибе сізге фокус сыйлайды. Мысалы, егер белгілі бір кездесулер немесе әлеуметтік желілер сіздің басты мақсатыңызға қызмет етпесе, оларды бүгіннен бастап тоқтатыңыз. Ұлылық – бұл «жоқ» деп айта білу өнері.

Тәртіп мәдениеті: Еркіндік пен жауапкершіліктің үйлесімі

Ұлы компанияларда бюрократия жоқ. Неліктен? Өйткені онда тәртіпті адамдар, тәртіпті ойлау және тәртіпті әрекет бар. Бюрократия – бұл қабілетсіз және тәртіпсіз адамдарды басқару үшін ойлап табылған жүйе. Егер сіздің командаңызда дұрыс адамдар болса, оларға қатаң бақылаудың қажеті жоқ.

Бұл еркіндік пен жауапкершіліктің керемет тепе-теңдігі. Сіз өз жұмысыңызда немесе бизнесіңізде осындай өзін-өзі басқаратын этиканы қалыптастыра алдыңыз ба? Коллинздің бұл көзқарасы заманауи стартаптар үшін ең тиімді модель болып қала береді.

Ұлылық – бұл тағдыр емес, бұл саналы таңдау

Джим Коллинздің зерттеулері бізге үміт сыйлайды. Ұлылық тек генийлерге немесе таңдаулыларға ғана тән емес. Ол – кез келген адамның, кез келген ұйымның қолынан келетін іс. Ол үшін тек жақсылықтың аз екенін мойындап, тәртіп пен фокусты таңдау керек.

«Жақсыдан ұлыға» кітабын оқу – бұл жай ғана ақпарат алу емес, бұл өз өміріңіздің архитектурасын қайта қарау. Бүгін сіз орташа болуды жалғастырасыз ба, әлде ұлылыққа бастайтын алғашқы ауыр айналымды жасайсыз ба? Таңдау өз қолыңызда.