Данышпандардың данышпаны Бенуа Мандельбротқа арналады
ҚараАққу
Насим Николас Талеб
Жазылымсыз режим: алғашқы 20 бет ашық
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Құс қауырсындары туралы
Аустралиялық қара аққу ашылғанға дейін еуропалықтардың барлығы аққулар тек ақ түсті болады деп сенген. Бұл мызғымас сенім еді, өйткені ол адамдардың тәжірибесімен дәлелденгендей көрінетін. Кейбір орнитологтар (және құстардың түсіне қатты мән беретін басқа адамдар) үшін алғашқы қара аққуды көру қызықты тосынсый болған шығар, бірақ Аустралиядан қара аққудың табылуының маңыздылығы мұнда емес. Бұл жағдай біздің бақылау немесе тәжірибе арқылы алған біліміміздің қаншалықты шектеулі және нәзік екенін көрсетеді. Ақ аққуларды мыңдаған жылдар бойы миллиондаған рет бақылау арқылы жасалған қорытындыны жоққа шығару үшін бір ғана бақылау жеткілікті болды. Сізге керегі — бір ғана қара аққуды көру (ол өте ұсқынсыз деп айтылады).
Мұндағы «Қара аққу» келесі үш ерекшелікке ие оқиғаны білдіреді:
Ол күтпеген жерден болады, яғни әдеттегі болжамдардан тыс жатыр, оның болатынын растайтын ешқандай дәлел жоқ.
Ол орасан зор әсер етеді.
Күтпеген жерден болғанына қарамастан, адам табиғаты бізді оқиға болғаннан кейін оған себеп ойлап табуға итермелейді, сөйтіп оны түсіндіруге және болжауға болатындай етіп көрсетеді.
Қысқаша айтқанда, бұл үш ерекшелік: сиректік, жойқын әсер және (алдын ала емес) оқиғадан кейінгі болжамдылық. Қара аққу оқиғаларының аз ғана бөлігі әлемде болып жатқан барлық дерлік нәрсені түсіндіре алады: идеялар мен діндердің жеңісінен бастап тарихи өзгерістерге және біздің жеке өмірімізге дейін. Шамамен 10 000 жыл бұрынғы плейстоцен дәуірінен бері Қара аққу оқиғаларының әсері үнемі өсіп келеді. Бұл әсер өнеркәсіптік революция кезінде күрт кеңейді, өйткені әлем барған сайын күрделеніп, ал біз оқитын, талқылайтын және газет оқу арқылы болжауға тырысатын қалыпты оқиғалар қисынсыз бола бастады.
1914 жылғы оқиғалардың қарсаңын елестетіп көріңізші. Сіздің әлем туралы түсінігіңіз келесіде не болатынын болжауға қаншалықты көмектесер еді? (Мектеп мұғалімі миыңызға құйған, оқиғадан кейін жасалған теориялармен алдаушы болмаңыз). Гитлердің билікке келуі мен одан кейінгі соғыс ше? Шығыс Еуропадағы өзгерістер ше? АҚШ-тағы 1987 жылғы қор нарығының құлдырауы (және одан кейінгі күтпеген жылдам қалпына келу) ше? Сән, трендтер, мода, идеялар және өнер ағымдарының пайда болуы — осының барлығы Қара аққу әсеріне ұшырайды. Іс жүзінде, айналаңыздағы барлық маңызды нәрселер осыдан тыс қалмайды.
Қара аққу оқиғаларының болжамдылығының төмендігі мен әсерінің жоғарылығы оны үлкен жұмбаққа айналдырады, бірақ кітаптың негізгі назары бұған аударылмаған. Ең маңыздысы — біз оған мән бермеуге дағдыланғанбыз! Мен тек сізді, айналаңыздағы адамдарды және өзімді ғана емес, барлық дерлік «әлеуметтік ғалымдарды» айтып отырмын. Бір ғасырдан астам уақыт бойы бұл «әлеуметтік ғалымдар» өздерінің теориялары белгісіз нәрселерді өлшей алады деп қате ойлап келді. Алайда белгісіздік туралы теорияларды нақты әлемде қолдану абсурдтық нәтижелерге әкелді, мен мұны қаржы және экономика салаларында көрдім. Инвестициялық менеджеріңізден «тәуекел» анықтамасын сұраңызшы, ол сізге Қара аққу оқиғасының болу ықтималдығын жоққа шығаратын анықтаманы айтуы мүмкін. Яғни, жалпы тәуекелді бағалау үшін бұл жауаптың болжамдық құндылығы астрологиядан аспайды (біз олардың бұл зияткерлік айла-шарғыны математикамен қалай бүркемелейтінін көреміз). Бұл мәселе — қоғамның дерті.
Бұл кітаптың мақсаты — кездейсоқ оқиғаларға, әсіресе қалыпты тәжірибеден қатты ерекшеленетін кездейсоқ оқиғаларға деген немқұрайлылығымызды ашу: Неге біз (ғалым болсақ та, қоғам қайраткері болсақ та) мәселенің басын тастап, аяғына жабысуға бейімбіз? Неге біз ықтимал ірі оқиғаларды емес (тіпті олардың орасан зор әсері айқын болса да), әрқашан ұсақ-түйектерді көреміз? Егер менің көзқарасыммен келіссеңіз, неге газет оқу іс жүзінде сіздің әлем туралы танымыңызды әлсіретеді?
Өмір — бұл ірі оқиғалардың жиынтық нәтижесі екені айдан анық. Тіпті үйден шықпасаңыз да (немесе барда отырып алып, көпірме сөз айтқанды ұнатсаңыз да), Қара аққу оқиғаларының әсерін түсіну қиын емес. Келесі жаттығуды жасап көріңіз. Айналаңызға қараңыз, туғаннан бері болған маңызды оқиғаларды, технологиялық өзгерістер мен өнертабыстарды еске түсіріңіз. Оларды адамдардың алдын ала күткен болжамдарымен салыстырыңыз. Олардың қаншасы күтілген еді? Өз өміріңізге қараңыз: мамандық таңдауыңыз, жұбайыңызбен кездесуіңіз, туған жерден кетуге мәжбүр болуыңыз, сатқындыққа ұшырауыңыз, кенеттен баюыңыз немесе кедейленуіңіз — бұлардың қаншасы жоспар бойынша болды?
Сіз білмейтін нәрселер
Қара аққудың логикасы бойынша, сіз білмейтін нәрселер сіз білетін нәрселерден гөрі маңыздырақ, өйткені көптеген Қара аққу оқиғалары дәл осы болжауға мүмкін емес жағдайларда пайда болып, күшейе түседі.
2001 жылғы 11 қыркүйектегі лаңкестік шабуылды ойлап көріңіз: егер оны 10 қыркүйекте қисынды түрде болжауға болатын болса, онда ол болмас еді. Егер мұндай мүмкіндік назар аударуға тұрарлық деп саналса, жойғыш ұшақтар Егіз мұнараның үстінде айналып жүрер еді, ұшақтардың оқ өтпейтін есіктері құлыптаулы болар еді және шабуыл жасалмас еді. Бұл өте қарапайым. Алайда, егер солай болса, міндетті түрде басқа бір нәрсе болар еді. Не нәрсе? Мен оны білмеймін.
Адамдар болмауы керек деп санаған нәрселердің болып жатқанын көру біртүрлі емес пе? Егер сіздің жауыңыз сіздің не білетініңізді білсе, онда сіздің білгеніңіздің мағынасы қалмайды. Бұл түсінік сізге оғаш көрінуі мүмкін, бірақ мұндай стратегиялық ойында сіздің білетініңіз шынымен маңызды болмауы мүмкін.
Бұл қағиданы барлық салаға қолдануға болады. Мейрамхана бизнесіндегі «құпия рецептті» ойлап көріңіз. Егер мейрамхананың құпия рецепті жария болса, көршілес біреу оны бірден көшіріп алады да, ол қарапайым нәрсеге айналады. Сондықтан мейрамхана бизнесіндегі келесі табысты қадам — қазіргі мейрамханалардың көпшілігінің ойына келмейтін идея болуы керек. Ол адамдардың күткенінен алшақ болуы тиіс. Идея неғұрлым күтпеген болса, бәсекелестер соғұрлым аз болады және оны жүзеге асыратын кәсіпкер соғұрлым табысты болады. Аяқ киім өндірісі, баспа ісі және кез келген басқа сала үшін де солай. Ғылыми теориялар да солай, ешкім жаттанды нәрселерді тыңдағысы келмейді. Адамзаттың тәуекелге баруының қайтарымы оған деген күтулермен кері байланыста болады.
2004 жылғы желтоқсанда Тынық мұхитының оңтүстігінде болған цунамиді еске түсіріңіз. Егер ол алдын ала болжанғанда, соншалықты үлкен шығын әкелмес еді, тұрғындар эвакуацияланып, ескерту жүйелері іске қосылар еді. Сіз білетін апат сізге шынымен зиян тигізе алмайды.
Сарапшылар мен «сырты бүтін, іші түтіндер»
Күтпеген оқиғалардың тарих дамуына ықпалы зор болғандықтан, бұл оқиғаларды болжай алмау — тарихтың барысын болжай алмау дегенді білдіреді.
Толық нұсқа жабық
Сіз кітаптың тек алғашқы 20 бетін оқыдыңыз. Қалған бөлімді ашу үшін жазылым қажет.
Жазылу бетіне өту
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру