Немат Келімбетов

Немат Келімбетов (4 сәуір 1937 жыл, Жаңажол ауылы, Ташкент облысы, Өзбекстан – 15 желтоқсан 2010 жыл, Алматы) – кеңестік және қазақстандық жазушы, әдебиеттанушы, түркітанушы, аудармашы. Филология ғылымдарының докторы (2002), профессор (1993). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007).

Ұлы жүздің шанышқылы руынан шыққан.

Балалық шағы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданында өтті.

1959 жылы Ташкент қаржы-экономикалық институтын «Экономика» мамандығы бойынша, ал 1966 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін «Журналистика» мамандығы бойынша тәмамдады.

Еңбек жолын Сарыағаш және Келес аудандық газеттерінде тілші әрі әдеби қызметкер болып бастады. 1959-1961 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, кейін «Социалистік Қазақстан» газетінде (1965 жылдан бастап – «Егемен Қазақстан») әдеби қызметкер болып еңбек етті.

1970-1973 жылдары Қазақ КСР-інің әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Мемлекеттік сыйлықтарын беру жөніндегі комиссияның жауапты хатшысы қызметін атқарды. 1976-1981 жылдары «Қазақстан» баспасында редактор болды.

1973 жылы «Ақын Шәді төре Жәңгірұлының өмір жолы мен шығармашылық қызметі» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, қазақ филологиясында жаңа ғылыми бағыттың қалыптасуына негіз қалады. 2002 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Көне түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр сабақтастығы» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады.

1981-1997 жылдары Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 1995-1996 жылдары Алматы халықаралық журналистика институтының профессоры болды. 1997-2002 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрасында профессор болып еңбек етті.

1990 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының, ал 1994 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі болды. Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі болды.

Науқастануы

Немат Келімбетов жас кезінде ауыр сырқатқа шалдығып, ұзақ жылдар бойы әуелі төсекке таңылып, кейін мүгедектер арбасымен жүруге мәжбүр болды. Ол қырық жылға жуық уақыт бойы ауыр дертпен өмір сүріп, соған қарамастан ғылыми, әдеби және аудармашылық қызметін тоқтатқан жоқ. Осы кезеңде ғылыми монографиялар мен көркем шығармалар жазды, кітаптар мен көркем фильмдерді қазақ тіліне аударды, сондай-ақ жоғары оқу орындарында дәріс берді.

2010 жылдың 15 желтоқсанында Алматы қаласында дүниеден өтті. Кенсай зиратына жерленді.

Немат Келімбетовтің негізгі ғылыми зерттеу бағыттары көне түркі әдебиетінің тарихы, поэтикасы және мәтінтану мәселелерімен байланысты болды. Ол түркі әлемінің әдеби ескерткіштерін, соның ішінде Орхон-Енисей жазба мұраларын және ортағасырлық жазба деректерді зерттеп, олардың қазақ әдебиетінің қалыптасуына тигізген ықпалын жан-жақты қарастырды. Ғалым өз еңбектерінде түркі жазба дәстүрінің генезисін, көне түркі поэзиясының эстетикалық және философиялық негіздерін, көне түркі және қазақ әдебиеттері арасындағы көркемдік сабақтастықты, сондай-ақ жанрлық жүйе мен көркем ойлау мәселелерін талдады. Немат Келімбетов – көне түркі мұрасы мен қазіргі Қазақстанның ұлттық әдебиеті арасындағы өзара сабақтастықты жүйелі түрде зерттеген көрнекті ғалымдардың бірі.

Монографиялары мен оқу құралдары

«Шәді ақын» (1974, «Жазушы» баспасы).

«Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986, «Мектеп» баспасы) – жоғары оқу орындарына арналған оқулық.

«Шығыстың классикалық поэзиясы» (1989).

«Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991).

«Қазақ әдебиетінің бастау көздері» (1998).

«Қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірі» (1998).

«Көркем дәстүрлер сабақтастығы» (2000).

«Көне түркі поэзиясы мен қазақ әдебиетіндегі дәстүр сабақтастығы» (монография).

«Ежелгі әдеби жәдігерліктері» (2004) — Күлтегін атындағы сыйлыққа ие болған еңбек.

Немат Келімбетов – шығармаларында өмірбаяндық және философиялық мәселелерге ерекше орын берген қаламгер.

Жазушының ең басты шығармасы – «Үміт үзгім келмейді» атты повесть-монологы. Бұл шығарма алғаш рет 1981 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрді. Повесть автобиографиялық сипатқа ие және адамның ауыр дертпен күресі, өмірдің қиын сынақтарын еңсеруі, рухани беріктігін сақтай білуі туралы баяндайды. Автор бірінші жақтан сөйлей отырып, өмірге, отбасына және туған жеріне деген сүйіспеншілігін жеткізеді.

Кітап әлемнің 19 тіліне, соның ішінде орыс, түрік, неміс, қытай, араб, белорус және украин тілдеріне аударылған. 2010–2011 жылдары жазушының төрт томдық шығармалар жинағы түрік, неміс және қытай тілдерінде жарық көрді. Повесть желісі бойынша пьеса сахналанып, ол Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық академиялық драма театрының репертуарына енді. 2018 жылы шығарма республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясының тізіміне енгізілді.

Өзге шығармалары:

«Помни предков своих» (2001) – повесть.

«Күншілдік» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2011).

«Скорбны думы, чуток сон… О старости и долголетии» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2012).

Немат Келімбетовтің шығармашылығы көбіне адамның өмір сынақтарын еңсеру тақырыбын арқау еткен әдебиет аясында қарастырылады. Ал публицистика мен әдеби сын еңбектерінде оны жеке күрес пен рух мықтылығы тақырыбын арқау еткен «Құрыш қалай шынықты» романының авторы Николай Островскиймен салыстырып, «қазақтың Островскийі» деп атайды.

Көркем прозадан бөлек, Немат Келімбетов мәдениетке, әдебиетке және түркі дүниесінің тарихи мұрасына арналған эсселер, мақалалар және ғылыми-танымдық еңбектер жазды.

«Ұлыма хат» – эпистолярлық жанрда жазылған, жас ұрпаққа арналған эссе. Онда қазақ халқының тарихы, ру-тайпалық дәстүрлері және адамгершілік құндылықтары туралы терең ой-толғамдар берілген.

«Диалоги с совестью».

«Надежда: о самом сокровенном» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу). Бұл еңбек 2013 жылы Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығына ие болды.

Немат Келімбетов қазақ тіліндегі көркем аударма әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосты. Ол орыс, өзбек және басқа да түркі тілдерін еркін меңгеріп, әртүрлі халықтар жазушыларының көркем шығармаларын қазақ тіліне аударды.

Леонид Гурунцтың «Шіркін біздің Шушикент» (армян әдебиеті, 1977).

Василь Козаченконың «Найзағай» (украин әдебиеті, 1979).

Саид Ахмадтың «Көкжиек» (өзбек әдебиеті, 1981).

Пірімқұл Қадыровтың «Жұлдызды түндер» (өзбек әдебиеті, 1986).

Немат Келімбетов «Мосфильм» киностудиясы түсірген «Полынинге қатысты оқиға» көркем фильмін қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ 1972 жылы «Грузия-фильм» киностудиясы түсірген «№25 камерадағы қыз» фильмінің қазақша аудармасын жасады. Бұл фильмдердің көшірмелері Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының мұрағатында сақталып, араға қырық жылдан астам уақыт салып, 2013 және 2014 жылдары «Қазақстан» ұлттық телеарнасынан көрсетілді.