Home

Жонғышты жұмыстар технологиясы

Name: Жонғышты жұмыстар технологиясы
Author: Т.А. Багдасарова

Т.А. Багдасарова

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Жонғышты жұмыстар технологиясы

«Оқулық «Станокшы» кәсібі бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бөлігі болып табылады. Жонғылау технологиясы туралы негізгі мәліметтер баяндалған. Жонғышты білдектерде өңдеу түрлері және оларды орындау технологиясы, қажетті технологиялық жабдық, кескіш және бақылау-өлшеуіш құралдар қарастырылды. Еңбе...

К Ә С І Б И Б І Л І М Б Е Р У

Т.А. БАГДАСАРОВА

ОҚУЛЫҚ

«Федералдық білім беруді дамыту институты» федералдық мемлекеттік мекемесімен бастапқы кәсіби білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу үрдісінде қолдану үшін оқулық ретінде ұсынылған

Пікірдің тіркеу нөмірі 152. 2009 жылғы 28 сәуір

3-нші басылым, стереотипік

«Академия» баспа орталығы Мәскеу, 2016

ӘОЖ 621.914(075.32) КБЖ 34.634я722

Б142

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы:Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

іnfo@dcg.kz

П і к і р б е р у ш і — В. В. Ермолаев, Мәскеу қаласы № 39 политехникалық колледжінің «Севастопольское» құрылымдық бөлімшесінің басшысы, «Машина құру технологиясы» циклдық комиссиясының төрағасы

Т. А. Багдасарова Б142 Жонғышты жұмыстар технологиясы: кəсіби орта білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / Т.А.Багдасарова. — 3- нші басылым., стер. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2016. — 128 п.

ІSBN978-5-4468-3011-4

Оқулық «Станокшы» кәсібі бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бөлігі болып табылады. Жонғылау технологиясы туралы негізгі мәліметтер баяндалған. Жонғышты білдектерде өңдеу түрлері және оларды орындау технологиясы, қажетті технологиялық жабдық,кескішжәнебақылау-өлшеуішқұралдар қарастырылды. Еңбектің өнімділігін және жонғылау барысында өңдеу сапасын арттыру тәсілдері сипатталған. Оқулық «Станокшы» кәсібі бойынша «Әртүрлі түрі мен типтегі (бұрғылау, токарлық, жонғышты, көшірме, кілтекті және ажарлауыш) металл кесетін білдектерде бұйымдарды өңдеу» КМ.02 кәсіби модулін игеру барысында қолдануға болады.

Кәсіби орта білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған .

ӘОЖ 621.914(075.32) КБЖ 34.634я722

ІSBN 978-5-4468-3011-4

Құрметті оқырман!

Осы оқулық «Станокшы» кәсібі бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бөлігі болып табылады. Оқулық «Әртүрлі түрі мен типтегі (бұрғылау, токарлық, жонғышты, көшірме, кілтекті және ажарлауыш) металл кесетін білдектерде бұйымдарды өңдеу» КМ.02 кәсіби модулін зерделеу үшін арналған. Жаңа буындағы оқу-әдістемелік кешендер жалпы орта білім беру және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдердің зерттелуін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әр кешен жалпы және кәсіби құзыретті игеру үшін қажетті, соның ішінде жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, оқулықтар мен оқу құралдарын, оқыту мен бақылау құралдарын қамтиды. Оқу басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулар мен жаттықтырушылары бар теориялық және тәжірибелік модульдерді, мультимедиялық объектілерді, интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелерді қамтиды. Оларға терминологиялық сөздік пен электрондық журнал енгізілген, онда оқу процесінің негізгі параметрлері тіркеледі: жұмыс уақыты, бақылау және тәжірибелік тапсырмаларды орындау нәтижесі. Электрондық ресурстар оқу үрдісіне ыңғайлы енгізіледі және түрлі оқу бағдарламаларға бейімделген.

Алғы сөз

Фрезерлеуші — металл өңдеуде ең таралған кәсіптердің бірі. Жонғышты білдектерде тегіс және фасондық беттерді, кемерлерді, ойықтарды, оймакілтектерді, көпжақтарды, цилиндрлік және конус тәрізді тісті доңғалақтарды, бұрама бунақтарды жонғылау орындалады, дайынмаларды кесу және қиып кесу жүргізіледі және т.б. Осы оқулықта аталған жұмыстардың технологиясы қарастырылған. Әр жұмысшыда өндірістік процесс және оның негізгі сатылары туралы түсінігі болуы тиіс. Жұмысшы өндіріс процесінде шешетін басты міндеттер өнімнің жасалу сапасын арттыру және оның өзіндік құнын төмендету, сондай-ақ еңбектің өнімділігін арттыру болып табылады.

Заманауи жұмысшылар:

Сапалы теориялық білім және оны тұрақты жетілдіру жұмысшыға кәсіби шеберлігінің деңгейін жоғарылатуға мүмкіндік береді.

ТАРАУ

ЖОНҒЫШТЫ ӨҢДЕУ ТУРАЛЫ НЕГІЗГІ МӘЛІМЕТТЕР

1.1.

ЖОНҒЫШТЫҢ ӨҢДЕУДІҢ МӘНІ

Жонғышты өңдеу — бұл кесумен өңдеу тәсілдерінің бірі, ол талап етілетін нысаны, өлшемі, өзара орналасуы және беттің кедір- бұдырлығы бар бұйымды алу үшін дайындамадан металдың артық қабатын кесіп алу арқылы жүзеге асырылады. Жонғышты өңдеу жонғышты білдектерде жүргізіледі.

Жұмыстардың негізгі түрлері мыналар болып табылады:
Жонғышты өңдеу үшін жонғыштар деп аталатын кескіш құралдар
қолданылады.

Бар күш жонғыштың тісіне түскен кезде оның кескіш жиегі дайындамаға тесіледі және әдіптер деп аталатын металдың қабатын негізгі массадан бөледі. Әдіпті алып тастау мен оны жоңқаға айналдаруға негізделген металдарды өңдеудің барлық тәсілдері металды кесу ұғымымен белгіленеді. Жонғылау барысында құрал (жонғыш) кідіріссіз басты айналу қозғалысын, ал дайындама — ілгерілемелі орын ауыстыруды —беріс қозғалысын жасайды. Жонғылау барысындағы өңдеу нақтылығы және беттің кедір- бұдырлығы (параметр бойынша, мкм) 4.1-кестеде келтірілген.

5

1.1-кесте. Цилиндрлік жонғышты жонғылау кезінде алынатын өңдеу нақтылығы мен беттің кедір-бұдырлығы

Өңдеу түрі
Беттің кедір- бұдырлығыRa,мкм
Өңдеу нақтылығы, квалитеттер
Қаралтым жонғылау

25... 50
1 2 — 1 4
Таза жонғылау
3,2... 6,3

1 0 — 1 1
Жіңішкелеп жонғылау

1,6

8 — 9 Беттің кедір-бұдырлығын және түрлі жонғылау түрлерінің нақтылығын айқындау қажеттілігі кезінде «Шақтамалар мен қондырмалар» анықтамалығын қолдану ұсынылады [5].

Әдіпті кесу кезінде жоңқа деп аталатын элемент пайда болады.
Жоңқаның келесідей түрлерге бөлінеді (1.1-сурет):

кетік жоңқасы — азилемді материалдарды (шойын, қола) кесі кезінде қалыптасады, жекелеген үзімдерден тұрады. а

— опыру;

— иірмелі;

— кетік

6

1.2.

ФЕРЕЗЕРЛЕУШІНІҢ ЖҰМЫС

ОРНЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ

Фрезерлеушінің жұмыс орны деп цехтың өндірістік алаңының бөлімшесі аталады, ол мыналармен:

Фрезерлеушінің жұмыс орнын жоспарлау схемасы 1.2-суретте келтірілген. Жұмысшыға білдектің жанында ыңғайлы болуы үші білдектің алдында еденде 8осындай өлшемдегі ағаш тор қойылады, себебі көптеген жонғышты білдектерде басқарудың қосарландырылған органдары бар. Білдектің оң жағында, әдетте, керек-жарақтар шкафы 5,сол жағында — дайындамалар мен дайын бұйымдарға арналған ыдысы 10бар қабылдау үстелі11орналастырылады. Дайын бұйымдарға арналған жәшіктерде бұйымдар бір-бірімен сүйкелеспей сақталуы үшін арналған арақабырға көзделген. Стеллаж 1жұмысқа дайын құралдарды, технологиялық жабдықты, мысалы, бөлгіш бастиектерді, бұрмалы үстел, пневмостикаларды сақтау үшін қолданылады. Құралдар мен жабдық жиынтығы білдектің типімен, дайындалатын бұйымдардың номенклатурасымен, өңдеудің технологиялық процесімен анықталады.

Дайын бұйымдар жиналуына қарай оларды жұмыс орнынан әкету қажет. Жұмыс орнын әрдайым тазалықта ұстау қажет, себебі кір мен былық жұмыс уақытының жоғалуына, бұйымдардың сапалы дайындалмауына,

7

1

— стеллаж;

2

— білдек;

3

— қоршау;

4

— құралдарға арналған планшет;

5

— керек-жарақ шкафы;

6

— қоқысқа арналған сауыт;

7

— сызбаларға аарналған кронштейн;

8

— тор;

9

— орындық;

10

— ыдыс;

11

— қабылдау үстелі

білдектің тұрып қалуына және мерзімінен бұрын тозуына әкеледі. Жұмыс орнының едені түзу және таза болуы тиіс. Еденде май немесе майлап суыту сұйықтығы (МСС) төгілмеуі қажет. Цехтегі ауа температурасы 15...18°С болуы керек. Жұмыс орнындағы шуыл деңгейі 70 дБ аспауы тиіс. Жабдықтың техникалық мүмкіндіктерін анағұрлым қолдану және жұмысшының қалыпты физикалық жүктемесі кезінде еңбектің жоғары өнімділігіне қол жеткізу үшін фрезерлеушінің жұмыс орнының ұйымдастырылуы еңбекті ғылыми ұйымдастыру (ЕҒҰ) талаптарына жауап беруі тиіс, ол мынаны көздейді:

8

Фрезерлеуші өз жұмыс орнына қызмет етуі міндетті: күн сайын білдекті және білдектің жанындағы кеңістікті жинау, білдектің тораптарын кезеңімен майлау, тораптар орналасу нақтылығын тексеру, сондай-ақ электр сымдардың және

электр жабдықтың жағдайына тұрақты бақылауды жүзеге асыру.

ЖОНҒЫШТЫҢ ҚҰРЫЛҒЫСЫ

Жонғыш

— жонғылау кезінде қолданылатын көп жүзді құрал, ол айналу денесін білдіреді, оның перифериясында немесе шетінде элементтер — жонғыштың тістері орналасқан. Әрбір тіс — бұл кескіш, яғни жонғыш — жалпы дискідегі кескіштердің жиынтығы. Кескіш тістер жонғыштың цилиндрлік және шеткі бетінде де орналасуы мүмкін.

Жонғыштың беттері мен жиектерінің келесідей атаулары бар (1.3-сурет):

1

— алдыңғы бет;

2

— басты кескіш жоңқа;

3

— жүз;

4

— артқы бет;

5

— тістің арқабеті;

6

— жырашық;

— тістің кескіш жиегі мен

1.3-сурет. Жалпы дискідегі кескіштердің жиынтығы ретіндегі жонғыш (жонғыштың геометриялық параметрлері):

жырашықтың түбі арасында арақашықтық; f

— артыңғы беттің жүзінің ені; у — алдыңғы бұрыш; а — артқы бұрыш; р — ұшталу бұрышы; 5 — кесу бұрышы;

D

— жонғыштың сыртқы диаметрі;

— жақтаудың тесік диаметрі;

— жарышық радиусы

9

Кескіштерде сияқты бүйірлі тістермен жұмыс істейтін жонғыштарда жонғыштың осіне қарай бұрышта орналастырылған басты кескіш жоңқа; жонғыштың бүйірлі бөлігінде орналасқан қосалқы кескіш жоңқа ажыратылады.

Цилиндрлік жонғыштарда қосалқы кескіш жоңқалар жоқ.

Жонғыштар тістерінің беттері кескіштердің беттері сияқты белгілі бір бұрыштармен ұшталады, бұл құралдың кесу қабілетін қамтамасыз етеді. Кескіштердің бұрыштарын белгілеу үшін координаттық жазықтықтар қолданылады (МЕМСТ 25762 — 83 «Кесумен өңдеу. Терминдер, анықтамалар және жалпы ұғымдардың белгілері»):

Кескіштердің келесідей бұрыштары болады.

Алдыңғы бұрыш (1.3-суретті қараңыз) — алдыңғы тіс пен негізгі жазықтық арасында қиюшы жазықтықта орналасқан бұрыш. Алдыңғы бұрыштың бар болуы құралдың кірекесуін және жоңқаның бөлінуін

10

жеңілдетеді. Алдыңғы бұрыш ұлғайған кезде құралдың жұмыс жағдайы жақсарады, алайда бұрыштың анағұрлым ұлғаюы тісті бояуына және қирауына әкеледі, сондықтан әр құрал үшін осы бұрыштың белгіленген мәндері ұсынылады. Артыңғы бұрыш а — тістің артыңғы беті және кесу жазықтығы арасында қиюшы жазықтықтағы бұрыш. Бұрыш тістің артыңғы беті және дайындаманың беті арасындағы үйкеліске әсер етеді. Бұрыштың кішігірім мәндері кезінде үйкеліс жоғарылайды, кесу аймағындағы кесу күші мен температура көтеріледі, нәтижесінде жонғыштың тісі тез тозады. Бұрыштың анағұрлым ұлғаюы жонғыш тісінің беріктілігінің әлсіреуіне әкеледі, сондықтан осы бұрыш үшін және алдыңғы бұрышқа да белгілі шамалар ұсынылады, олардың мәндері тұтас бірқатар параметрлерге, мысалы, өңделетін материалға, жонғыштың тісі жасалған материалға байланысты анықтамалар бойынша белгіленеді. Ұшталу бұрышы р — тістің артыңғы және алдыңғы беттері арасындағы қиюшы жазықтықтағы бұрыш.

Осы бұрыштардың сомасы
а + Р + Y= 90°.

Кесу бұрышы 8 — жүздің алдыңғы беті және кесу жазықтығы арасындағы қиюшы жазықтықтағы бұрыш. Жоспардағы басты бұрыш ф — кесу жазықтығы мен жұмыс жазықтығы арасындағы негізгі жазықтықтағы бұрыш, онда кесудің басты қозғалысының және беріс қозғалысының жылдамдық векторлары орналасқа. Жоспардағы қосалқы бұрыш ф' — негізгі жазықтық және жұмыс жазықтығы арасындағы басты дәне қосалқы кескіш жиектердің проекциялары арасындағы бұрыш. Жоспардағы ұштың бұрышые — негізгі жазықтыққа басты және қосалқы кескіш жиектерінің проекциялары арасындағы бұрыш.

Жонғыштың тістерінде келесідей элементтер болады:

11

— сол жақ;

— правая;

— шаг винтті канавка; ю — угол наклона винтті сызық; р — бұрыш көтеріңкі винтті сызық

Жонғыштың жырашықтары — бір тістің алдыңғы бетімен және артыңғы бетіменғ сондай-ақ көршілестің арқабетімен шектелген жоңқаны бұруға арналған ойықтар. Жырашықтың радиусы гжырашықтың түбін жұмырлау радиусы деп аталады. Жырашықтар тік және бұрмалы болуы мүмкін. Тік жырашық жонғыштың осіне параллельді, бұрмалы — бұрмалы сызытығ бойымен орналасады. Бұрмалы жырашықтар оң және сол болуы мүмкін (1.4-сурет): сол бұрмалы жырашық — бұрмалы сызықты оң жақтан солға көтерумен (1.4, а-сурет), оң жақтағы — бұрмалы сызықты сол жақтан оңға көтерумен (1.4, б-сурет), бұрмалы жырашықтарда бұрмалы сызықтың көтерілу бұрышын р және бұрмалы сызықтың көлбеу бұрышы ю болады. Бұрмалы жырашықтың қадамы р — бір цилиндрлік құрайтын бетте жатқан жонғыштың көршілес тістерінің

12

Рис. 1.6. Виды фрез (по технологическому признаку): а

— цилиндрические с прямыми зубьями;

— цилиндрические с вин- товыми зубьями;

— торцовые;

— дисковые;

— прорезные;

— концевые;

— угловые;

— фасонные;

— шпоночные

кескіш жиектеріндегі екі бірізді нүктелерін арасындағы арақашықтық. Конструкциясы бойынша жонғыштар тістің артыңғы беттерінің нысанына байланысты өткір ұшты (1.5, а-сурет) және шүйделенген (1.5, б-сурет)болып бөлінеді. Шүйделенген тістері бар жонғыштар алдыңғы беті бойынша ұшталады, өткір ұшты жонғыштар артыңғы беті бойынша ұшталады. Технологиялық белгісі бойынша жонғыштар цилиндрлік, бүйірлі, дискілік, қиып-кескіш, саусақты , бұрыштық, фасондық, кілтекті болып бөлінеді (1.6-сурет).

1.4.

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖАБДЫҚ

Жонышты білдектерде дайындамаларды орнату және бекіту үшін ұстатқыштар, тіреуіштер, бұрыштық тақталар, машиналық іскенжелер, дөңгелек үстелдер, әмбебап-құрастырма құрылғылар, бөлгіш бастиектер қолданылады. Ұстатқыштар болттардың көмегімен білдектің үстелінде дайындамаларды бекіту үшін қолданылады. Түрлі нысандағы ұстатқыштар бар (1.7-сурет): тақталар, аша тәріздес, астау тәрізді, иілген, әмбебап, биіктігі бойынша реттелетін. Ұстатқыштарда

13

— тақталық;

— аша тәріздес;

— астау тәріздес;

— иілген әмбебап

болтқа арналған сопақ тесік бар, оның көмегімен дайындамалар бекітіледі, осы тесіктер кейбір шектерде дайындамаға қатысты ұстатұыштардың орнын ауыстыруға мүмкіндік береді. Болттың бастиегі үстелдің Т әрпіне ұқсас паз енгізіледі, болттың өзі ұстатқыштағы тесік арқылы жіберіледі, дайындаманың қысқышы сомындыболттың бұрандалы бөлшегіне ораумен жүргізіледі, осылайша қысқыш қысады және дайындаманы бекітеді. Қысқыштың қысатын бөлшегінің тығыз және қателіктерсіз қысуы үшін дайындаманың беті төсемдер қолданылады. Төсемдер ретінде талап етілетін өлшемдегі қайрақтар немесе сатылы нысандағы төсемдер қолданылады (1.8-сурет). Қысқыштар дайындамалардың партиясын бекіту үші қолданылады (1.9-сурет).Биіктігі бойынша ерекшеленетін дайындамалар бекітілген жағдайда

а —параллелепипед түрінде; б

— бір жақты сатылы;

— екі жақты сатылы

14

-сурет. Қысқыштар:

1

— дайындама;

2

— болт;

3

— сомын;

4

— төрткілше

серіппеленген қысқыштарды қолданған ыңғайлы (1.10-сурет).

Машиналық іскенжелер параллелипед нысанында дайындамаларды бекіту үшін жиі қолданылады, алайда әр түрдегі ауысымды ысқыш болған кезде басқа нысандағы бұйымдарды бекіту үшін іскенжелерді қолдануға болады. Машиналық іскенжелер конструкциясы бойынша қарапайым (бұрылмайтын), бұрылмалы (вертикалды остің айналасын айналумен), әмбебап (екі осі айналасын айналумен) және біліктерді бекіту үшін қолданылатын арнайы болуы мүмкін (1.11-сурет). Жетекке байланысты машиналық іскенжелер қол, гидравликалық (қысқыштың күшеюі жұмыс сұйықтығынан құрылады), пневматикалық (қысқыштың күшеюі қысылған ауадан құрылады) және электр жетектері болып бөлінеді. Бұрыштық тақталарекі өзара перпендикуляр жазықтығы бар дайындамалапды бекіту үшін қолданылады

(1.12-сурет).

1

— қыспақтың корпусы;

2

— корпустағы кемерлер;

3

— ұстатқыш;

4

— сомын;

5

— төсем;

6

— серіппе;

7

— болт

15

а б в г
а — бұрылмайтын;

— вертикалдыостіңайналасында бұрылатын;

— әмбебап;

— арнайы

Бұрыштық тақталар конструкциясы бойынша қарапайым, бұрылмалы және әмбебап (бір немесе бірнеше осьтердің айналасында бұрылуға жол беретін). Шеңберлі ойықтарды, фасондық беттерді жонғылау үшін түрлі жетектермен дөңгелек бұрылатын үстелдер қолданылады: қол, білдектің қозғалғыш бұрандасынан немесе жеке қозғалтқыштан механикалық жетектері. Қол және мехникалық жетектері бар дөңгелек бұрылатын үстелдер (1.13-сурет) диаметрі 320; 400; 500; 630 мм планшайбаларды шығарады. Осы үстелдерде екі бұрамдық бар: біреуі қол, екіншісі білдектің жетегінен планшайбаның механикалық бұрылуы үшін. Қол үстелі сермермен айналдыруға болады 3. Қол жетегі бар үстелдің планшайбасының айналмалы қозғалысын бұрамдық беріліс арқылы алады. Стандартты дөңгелек үстелдерде үстелдің планшайбасымен қосылған

а б в а

— қарапайым;

— бұрылммалы;

— әмбебап

16

1

— корпус;

2

— планшайба;

3

— сермер

бұрамдық доңғалақтың 90 тісі бар, ал бұрамдық бір кірмелі қолданылады. Тұтқаны бір айналымға бұрған кезде бұрамдық доңғалақ планшайбамен бірге бір тіске бұрылады, планшайба бір толық айналым жасауы үшін бұрамдықтың тұтқасын 90 ретке бұру қажет. Консолды-жонғышты білдектердің кейбір модельдерінде үстелге айналмалы қозғалыстың берілісі үстелдің бойлай жүру берілісінің қозғалғыш бұрандасынан жүзеге асырылады. Планшайбаның айналуы

1.15-сурет. Әмбебап-жиналмалы құрылғылар:

1

— дайындама;

2

— ұстатқыш;

3

— бекіткіш болт;

4

— тірек;

5

— орнатылмалы тақтайша;

6

— базалық тақта

17

топса және телескоптық білік арқылы арнайы кронштейнде орнатылған бойлай жүру берілістің қозғалғыш бұрандасына, тісті беріліске параллельді білдектің жұмыс үстелі астында орналасқан білі арқылы жүргізіледі. Айналымды жетектен қосу тұтқамен жүргізіледі. Әрбір үстел шеңберлі өңдеу учаскелерін шектейтін, жылжымалы және шеңберлі ойыққа бекітілетін жұдырықшалармен жабдықталған. Қол тұтқасы бар үстелдерде сияқты осы үстелдерде де планшайбаны тұтқамен талап етілетін орында қатты бекітуге мүмкіндік беретін тоқтатқыш құрылғылары болады. Дөңгелек айналмалы үстелде дайындамалар қолмен бекітіледі, кейбір кезде диафрагмалық жетегі бар дөңгелеу айналмалы үстелдер қолданылады. Бұрандама қысқыштаржазықтықтармен шектелген дайындаманың бұрышына бекіту үшін қолданылады. Призмалар (1.14-сурет) мысалы ойықтарды жонғылау үшін цилиндрлік нысандағы дайындамаларды бекіту үшін қолданылады. Әмбебап-жиналмады құрылғылар (1.15-сурет) қалыпты өзара алмастырылатын бұйымдардан жиналады. Бір типтегі дайындамалар партиясы өңделгеннен кейін құрылғыны бөлшектейді және оның бұйымдарынан басқа типтегі дайындамаларды өңдеуге арналған жаңа құрылғыны жинайды.

Бөлгіш бастиектердің түрлері. Бөлгіш бастиектер жонғышты білдектің технологиялық мүмкіндіктерін анағұрлым кеңейтеді, олар өзінің осі айналасында дайындаманы бұруға, оны талап етілетін бұрышқа орналастыруға, кідіріссіз айналмалы қозғалысты жүргізуге мүмкіндік береді.

Бөлгіш бастиектердің келесідей түрлері бар:
қарапайым бөліну; әмбебап;

Лимболық бөлгіш бастиектердің конструкциясын қарастырайық, себебі олар өндірістер жиі қолданылады. Тікелей бөлінетін бөлгіш бастиектердің көмегімен (1.16-сурет) бөлгіштердің шектелген санына, бөлгіш дискінің ойықтарының бөлінгіш санына дайындаманың бөлінуін жүргізуге болады. Корпуста 6 бөлгіш бастиектің сүмбісі бар, сүмбінің сол жақ ұшында тіліктермен диск 4 орнатылған, ал оң жағында —

18

1

— тоқтатқыш иінтірекке арналған ойық;

2

— сомын;

3

— тұтқа;

4

— бөлгіш диск;

5

— қаптама;

6

— корпус;

7

— жетекті қысқы;

8

— орталық

Жетектеме7және орталық8бар.Сомын2сүмбінің мойынтірегінде саңылауды реттеу үшін қызме етеді. Айналымның шамасы дискімен4беріледі,ол ойыққа 1кіретін тоқтатқыш иінтірекпен тіркеледі. Қаптама 5бөлгіш бастиекті кір мен шаңнан қорғау үшін қызмет етеді.

Егер дискіде 24 ойық болса, онда дайындаманың бөлінуі 24; 12; 6;
4; 3; 2 бөлшектерге жүргізілуі мүмкін.

Қарапайы бөлінетін бөлгіш бастиектерде (1.17-сурет) тесіктермен шоғырлас шеңберлердің бір қатарына ие қозғалмайтын бөлгіш дискі бойынша есеп шығарылады. Әрбір бөлгіш бастиек бөлгіш дискілердің кешенімен жабдықталған, оларда шоғырлас шеңберлердің тесіктердің түрлі саны болады. Бөлгіш бастиектің корпусында сүмбі орналасқан, оның қозғалысы бұрамдық беріліс арқылы тұтқадан беріледі. Әдетте, бір кірмелі бұрамдығы және 40 тісі бар бұрамдық доңғалағы бар беріліс қолданылады. Бөлгіш бастиектің сипататамасы Nбөлгіш бастиектің сүмбісін бір айналымға бұру үшін қажетті тұтқаның айналым саны аталады. Егер бұрамдық доңғалақ тістерінің саны z— 40, ал бұрамдық бір кірмелі болса, онда N= 40. Дайындаманы талап етілетін санға z бөлу үшін қажетті тұтқалар айналымдарының саны п формула бойынша анықталады:

n = N/z, немесе келтірілген үлгі бойынша п= 40/z.

19

— жалпы түрі;

— бөліністе;

1

— сектордың жүздері;

2

— бөлгіш диск;

3

— тұтқа;

4

— бөлгіш бастиектің сүмбісі;

5

— бұрамдық доңғалақ;

6

— үш жұдырықты өзі центрленетін қысқы;

7

— бір кірмелі бұрамдық;

8

— бекіткіш;

9

— бұрама

Әмбебап бөлгіш бастиектер. Әмбебап бөлгіш бастиектердің көмегімен (1.18-сурет) бөлудің әртүрлі түрлерін орындауға болады: тікелей, қарапайым, дифференциалды. Әмбебап бөлгіш бастиектердің негізгі өлшемі өңделетін дайындаманың ең үлкен диаметрі болып табылады. Бөлгіш бастиектердің алты типтік өлшемі шығарылады:160; 200; 250; 320; 400;

500.

Үстел енінің әр өлшемі бөлгіш бастиектің белгілі бір типтік өлшеміне сәйкес келуі керек, мысалы, консолды-жонғышты білдек үстелінің ені 320 мм болғанда, өңделетін дайындаманың ең үлкен диаметрі 250 мм болатын бөлгіш бастиек ұсынылады.

20

14 13 12

1

— орталық;

2

— центрлеу белдекшесі;

3

— лимб;

4

— тартпа

доғалары;

5

— корпус;

6

— қысқыш;

7

— шкала;

8

— қысқыш бұрама;

9

— фиксаторы бар тұтқа;

10

— төлке; 11 — белдіктің қозғалғыш бұрамасынан механикалық жетектің білігі;

12

— жылжымалы сектор;

13

— қақпақ;

14

— негіз

Әмбебап бөлгіш бастиектің корпусы талап етілетін бұрышқа бұрыла алады. Корпуста Морзе конусы етіп ұшталған тегісі бар сүмбі орналасқан. Сүмбінің белдемесінде тікелей бөлінуде қолданылатын лимб орнатылған. Бөлгіш диск жылжу монйынтірегінің көмегімен білікке орнастырылған. Бөлгіш дискіге сызғыш пен қыспа бұрамадан тұратын және сызғыштарды талап етілетін бұрышқа орнатуға мүмкіндік беретін жиналмалы секторға тірелген. Қарапайым бөлінудегі бөлгіш бастиектерге қарағанда, қозғалысты тұтқадан сүмбіге беретін бұрамдық берілісті қоспағанда, әмбебап бөлгіш бастиекте (1.19-сурет) дифференциалды бөлінуді жүзеге асыру үшін айналмалы қозғалысты сүмбіден бөлгіш дискіге беретін бірқатар берілістер бар (цилиндрлік, конус тәріздес, тісті берілістер). Әмбебап бөлгіш бастиектердің көмегімен дайындамаларды бөлу. Тікелей бөлу жүзеге асырар алдында бұрамдық іліністен бұрамдық доңғалақпен шығарылуы тиіс. Осыған бұрамдық эксцентрлі төлкеде орналасуы есебінен қолжеткізуге болады. Өңделетін дайындаманың бұрылысы сүмбінің айналуымен жүзеге асырылады. Бұрылыстың бұрышы 1° бөлу бағамымен және 5' дейін нақтылықпен 360° градусталған дискінің көмегімен орнатылады. Сүмбінің айналу бұрышы келесі формула бойынша анықталады

360

Г

𝛼 = 𝑧

21

1

— сүмбі;

2

— цилиндрлік тісті доңғалақтар жұбы;

3

— конус тәрізді тісті жұп;

4

— гильза;

5

— фиксатор;

6

— тұтқа;

7

— бөлгіш диск;

8

— білікше;

9

— бұрамдық;

10

— бұрамдық доңғалақ; z

1

— z

4

— ауысымды тісті доңғалақтар тістерінің саны

мұнда а — сүмбінің айналу бұрышы, ...°; z— дайындаманы бөлуге қажетті бөлшектердің саны. Қарапайым бөлу кезінде бұрамдық іліністе бұрамдық доңғалақпен болуы керек. Сүмбінің бұрылуы тесіктерімен центрлес шеңбері бар жылжымайтын бөлгіш дискіге қатысты фиксатормен тұтқаның айналуымен жүзеге асырылады. Жөндеу кезінде фиксаторды бөлгіш дискіде таңдалған шеңберде орнатылады. Қарапайы бөлу қарапайым бөлінудегі бөлгіш бастиектерде сияқты жүзеге асырылады. Дифференциалды бөлу дайындаманы қарапайым бөлу әдісімен бөлшектердің талап етілетін санына, мысалы, шеңберді 61; 79; 83; 97; 127 бөлшектерге, яғни бөлгіш дискілерде тесіктердің еселенбеген санына бөлу мүмкіндік болмаған жағдайда қолданылады Дифференциалды бөлудің ерекшелігі тұтқаның бұрылуын санау ауысымды тісті доңғалақтардың ауыстобы z

1

, z

2

, z

3

, z

4

, конус тәрзді тісті жұп және гильза арқылы сүмбіден баяу айналмалы қозғалысын алатын айналатын бөлгіш дискі бойынша жүргізіледі. Фиксаторды бөлгіш дискінің тесігінен шығарып, сүмбіні тұтқамен айналдыра отырып, қозғалысты цилиндрлік тісті дңғалақтар, бұрамдық және бұрамдық доңғалақ арқылы берілсе, онда білік, конус тәрізді тісті доңғалақтар жұбы, гильза және бөлгіш дискі айналады. Конус тәрізді тісті және цилиндрлік доңғалақтардың беру қатынасы 1-ге тең. Бөлу кезінде бөлгіш дискіні жылжымайтын қалыпта ұстайтын фиксатор және тежеуіш өшіріледі. Бұрамдық пен бөлгіш дайындаманың сүмбісін, ал нәтижесінде өңделетін дайындаманың бұрылуы екі қозғалыстың сомасына тең: бастиек тұтқасының бұрылуы және бөлгіш дискінің

бұрылуы.
z> 40 кезінде дайындаманы z бөлшектерге бөлу тәсілін қарастырайық.

Қозғалыстардың біріншісін жүзеге асыру үшін дайындаманы қарапайым бөлу тәсілімен бөлуге болатын және мәні бойынша zсанына жақын болатын х қосалқы санын таңдаймыз.

Оларды хбөлшектерді бөлу кезінде тұтқа айналымының саны

40

𝑛 = 𝑥 Тісті доңғалақтардың екі жұбының сүмбісімен байланысты бөлгіш диск айналым жиілі болады

1

𝑛 = 𝑧 𝑢
мұнда беру қатынасы
𝑢 =

Г

П

Г

П

Г

Осы қозғалыстардың нәтижесінде тұтқаның және дайындаманы

40 𝑢

𝑛 =
𝑥 + 𝑧

айналым г г □

саныайнылмының жартысына бұрылады,

бұл ретте тұтқа айналым жасайды.

г г
Алдын ала формулаларды теңдестіреміз
г Г

= г

Г

және тісті

доңғалақтардың талап етілетін қатынасын анықтаймыз

40

𝑢 = 𝑥 (𝑥 − 𝑧)
Егер х>z болса, онда и> 0, егер х<z болса, онда и< 0.

Егерuоң болса, ондадискінің айналу бағыты тұтқаның қарапайым айналу бағытына сәйкес келеді (сағат тілінің бағыты бойынша).

23

u және тұтқаның сағат тілінің бағыты бойынша айналуы кезінде диск кері бағытта айналады. Тұтқа мен бөлгіш дискінің айналу бағыттарының көрсетілген қатынасын қамтамасыз ету үшін ауысымды тісті доңғалақтардың жиынтығына паразитік тісті доңғалақтар қосылады. Бөлгіш бастиектерді пайдалану жөніндегі нұсқаулықтарда дифференциалды бөлу үшін ретке келтіру кестелері келтірілген, онда бөлгіш шеңбердің түрі, жіберілетін арақашықтық саны, тісті доңғалақтарды орнату схемалары және олардың тістердің саны көрсетілген. Бөлгіш бастиектердің көмегімен жұмыстарды орындау кезінде қолданылатын құрылғылар.Артыңғы тұғыр негізден және корпустан тұрады, оның білікшенің-тақшайшаның қозғалысын беретін тісті доңғалақ есебінен негізге қатысты вертикалды бағытта орын алмастыру мүмкіндігі бар. Бұл күпшеге бекітілген орталықты талап етілетін биіктікте орналастыруға мүмкіндік береді. Корпуста орталық орналастырылатын және конус тәрізді тесігі бар күпше орналасқан. Жақтаулар артыңғы тұғырдың және бөлгіш бастиектерінің орталықтары арасындағы тесіктері бар дайындамаларды орнату үшін қолданылады.

Жетектемесі бар орталық бөлгіш бастиектің сүмбісінде орнатылады.
Қамытша қозғалысты сүмбіден дайындамаға беру үшін қолданылады.

Үш жұдырықты өзі центрленетін қысқы орталыққа қарай біруақытылы жинақталатын жұдырықшалардың көмегімен дайындамаларды бекіту үшін қолданылады. Құрылғыларда орнатқыш элементтері мен қысқыш жабдықтары болады, олар дайындаманың орнатқыш элементтерімен сенімді байланысты қамтамасыз етеді және өңдеу процесінде дайындаманың ығысып кетуін және дірілін алдын алады. Қысқыш жабдық, әдетте, күш беретін тетіктен және жетектен тұрады. Бұл уақытта тек күш беретін тетіктен тұратын жабдық (оларды қолмен қысқыш тетіктер деп аталады) және тек жетектен тұратын жабдық (оларды тікелей іс-қимылды жабдық деп атайды) болады.

1.5.

ЖОНҒЫЛАУ КЕЗІНДЕГІ ЭЛЕМЕНТТЕР МЕН

КЕСУ РЕЖИМДЕРІ

Жонғылау процесін жүзеге асыру үшін келесі қозғалыс қажет:

24

Кесу тереңдігіt,мм, деп бір жұмыс барысы кезінде кесілетін металл қабаты аталады. Кесу тереңдігінің шамасы өңделетін және өңделмейтін беттер өлшемдерінің айырмашылығы ретінде анықталады. Жонғылау еніB,мм, — бір жұмыс барысында өңделген беттің ені. Жонғылау кезінде берілістің келесі түрлері болады: тістік беріліс,

айналым берілісі, минуттық беріліс.
Тістік берілісs

z ,мм/тіс деп жонғыштың бір тіске бұрылған уақыты ішінде үстелдің өңделетін дайындамадан орын ауыстыру шамасы аталады.

Жонғыш айналымының берілісіs o , мм/айн деп өңделетін дайындаманың бір айнылымға бұрылу уақыты ішінде одан үстелдің орын ауыстыру шамасы аталады.

Жонғыш айналымының берілісі z жонғыш тістерінің санына көбейтілген s z

тістік беріліске тең: s г

= s Z
Минуттық берілісі s

H

, мм/мин деп1 минут ішінде ұстелдің дайындамадан орын ауыстыру шамасы аталады:

𝑠 м

= 𝑠 г

𝑛 = 𝑠

Г

𝑍𝑛
мұндаn — сүмбінің айналу жиілігі.

Беріліс түрлі бағыттарда жүзеге асырылуы мүмкін: бойлай, көлденең және вертикалды. Кесу режимдерін тағайындау алдында бұйым мен дайындаманың сызбасын зерделеп, жонғышты таңдау (түрі, өлшемі, тістер саны, материалы) керек. Кесу жылдамдығыv,м/мин, деп айналу осінен анағұрлым алшақ жонғыш тісінің басты кескіш жиегінің нүктесінің 1 минут ішінде өтетін жолдың ұзындығын атайды. Жонғыштың бір айналымы ішінде Dдипметрімен шеңберде орналасқан кескіш жиектің нүктесі nDшеңбердің ұзындығына тең жолды өтеді. Нүктенің 1 минут ішінде өткен жолдың ұзындығын анықтау үшін бір айналым ішінде өткен жолдың ұзындығын жонғыш айналымның жиілігіне көбейту қажет. Себебі кесу жылдамдығы минутта метрде белгіленеді, формула келесідей болады:

𝜋𝐷𝑛
𝑣 = 1000

25

Білдекте тұтқалардың көмегімен кесу жылдамдығын орнатуға болмайды, сондықтан кесу жылдамдығына қарай сүмбінің айналым жиілігі п, мин -1

анықталады, формула бойынша
1000𝑣

𝑛 =

𝜋𝐷

кесу режимдері келесідей кезектілікте белгіленеді: кесу тереңдігі мен жонғырлау енін, тістік берілістің шамасын, кесу жылдамдығын, сүмбінің айналым жиілігін есептейді; білдектің паспортында көрсетілген сүмбі айналымының алынған жиілігінің сәйкестігін нақтылайды; кесудің нақты жылдамдығын белгілейді; жонғыш айналымының берілісін, одан кейін минуттық берілісін есептейді.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

26

V V

с у

ТАРАУ

ТЕГІС БЕТТЕРДІ ЖОНҒЫЛАУ

ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР

Тегіс беттерді жонғылау жонғышты білдектерде орындалатын негізгі өңдеу түрлерінің бірі болып табылады. Осы беттерді өңдеу сапасы беттің өлшемдері мен нысандарының нақтылығымен (жазықтық шақтамасы, түзу сызық шақтамасы), сондай- ақ бұйымның жекелеген беттерінің өзара орналасу нақтылығымен (паралеллельділік, перпендикулярлық, симметриялық шақтамасы және т.б.) сипатталады. Беттерді өңдеу кезінде жонғылаудың келесідей түрлері қолданылады, беріскеқарсы, онда жонғыштың айналу бағыты беріліс бағытына қарама-қарсы (2.1, а-сурет) және берісті қуалай, онда жонғыштың айналу бағыты дайындаманың беріліс бағытына сәйкес келеді (2.1, б-сурет). Беттерді жонғылау

А

s np

А

а б
2.1-сурет. Жонғылау схемасы:

— беріске қарсы;

— бері

Т

ті қуалай;

D

— жонғыштың айнал

sпр

бағыты;

D.

бойлық беріліс бағыты

27

-сурет. Дайындаманы ұстатқышпен бекіту:

1

— тіреуіш;

2

— ұстатқыш;

3

— болт;

4

— дайындама;

5

— үстел

көлденең және вертикалды-жонғышты білдектерде орындалады.
Дайындамаларды бекіту үшін келесідей құрылғылар қолданылады:

Ұстатқыштар, әдетте, жонғыштың білдектің үстелінде тікелей дайындаманы бекіту үшін қолданылады. Ол үшін ұстатқыштардың жұмыс беттері бұзылмаған және дайындамалар барлық жазықтықты жанасуы қажет. Осы мақсаттарда дайындамамен жанаспайтын ұстатұыштың ұшы кейбір кезде тіреуішке тіреледі (2.2-сурет). Дайындамаларды машиналық іскенжелерде бекіту барысында өңделетін жаққа қарама-қарсы болатын дайындаманың жағы іскенжелердің бағытталатын бетіне немесе биіктігі тең екі параллельді төсенішке тірелуі қажет. Дайындаманың төменгі бетінің төсенішке тығыз жанасуы жұмсақ металлдан (мыстан немесе жезден) жасалған дәнекері бар балғамен тықылдаумен қол жеткізіледі. Осындай балғалар дайындаманың бетін бұзып алмау үшін қолданылады. Алдын ала өңделген беттерімен дайындамаларды бекітер алдында алдын ала өңдеу барысында қалыптасқан қылауларды алып тастауға тура келеді, себебі олар дайындамаларды іскенжелерде дұрыс орнатуға немесе бекітуге кедергі жасайды. Өңделген беттерді майысып кетуден сақтау үшін іскенжелердің ысқышына мыстан, жезден немесе алюминийден жасалған қаптамалар кигізіледі. Қаттылығы орташа жұқа қабырғалы дайындамалар анағұрлым өзгерістерден және нәтижесінде өңдеу сапасының төменеуінен алшақ болу қатты күшпен бекіту ұсынылмайды. Беттерді жонғылау, әдетте, цилиндрлік, бүйірлі және саусақты жонғыштармен жүзеге асырылады.

28

2.2.

ЦИЛИНДРЛІК ЖОНҒЫШТАРМЕН ЖОНҒЫЛАУ

Ұсақ және ірі тістері бар цилиндрлік жонғыштарды тез кесілетін болаттан тұтас және салынған тістерімен дайындайды. Ірі тістері бар жонғыштар қаралтым және жартылай таза өңдеу үшін, ал ұсақ тістері бар жонғыштар — жартылай таза және таза өңдеу үшін қолданылады. Цилиндрлік жонғыштардың негізгі параметрлері жонғыштың диаметрі D, тістердің саны Z, жонғыштың ұзындығы L, қондыру саңылауының диаметрі d болып табылады. Жонғыштар оң жақ кескіш және сол жақ кескіш болып бөлінеді. Егер жонғышқа сүмбінің артыңғы ұшы жағынан қарасақ, өңдеу кезінде сағат тілінің бағыты бойынша айналатын жонғыштарды оң жақ кескіш деп атайды. Осы жағдайда жонғыш жоңқаны оң жаққа серпіп тастайды. Егер сүмбінің артыңғы ұшы жағынан қарасақ, өңдеу кезінде сағат тілінің бағытына қарсы айналатын жонғыштарды сол жақ кескіш деп атайды. Бұл ретте, жонғыш жоңқаны сол жаққа серпіп тастайды. Жонғыштардың өлшемдері анықтамалық бойынша немесе номограмма арқылы анықтауға болады (2.3-сурет). Номограммалар жонғыштың түрін, өңделетін материалдардың типін (ыңғайлы өңделетін, өңдеу қиындылығы орташа, күрделі өңделетін), өңдеу түрлерін (қаралтым, таза) және өңделетін беттің өлшемдерін ескере отырып жонғыштың өлшемін белгілеуге мүмкіндік береді. Жонғылаудың ені бойынша (өңделетін дайындаманың өлшемдеріне байланысты) жонғыштың ұзындығы (ұзындық дайындаманың енін 10... 15 мм асып түсуі керек), жақтауға жонғыштың қондыру саңылауының диаметрі, жонғыштың сыртқы диаметрі және тістер саны анықталады. Өңдеу процесін жүзеге асыру үшін таңдалған жонғышты білдекке орнату қажет. Цилиндрлік жонғыштарды жақтауға орнатылады, оның диаметрі жонғыш саңылауының диаметрінің өлшеміне сәйкес таңдап алынады. Жақтау сүмбінің конус тәрізді саңылауына конус тәрізді сағамен қондырылады. Сүмбі мен дайындамаға қатысты жонғыштың немесе жонғыштар кешенінің қажетті орналасуы түрлі ені бар бекіткіш сақинаны пайдаланылуы арақасында алынады. Жонғышты білдекке ұсынылатын бекіткіш сақиналардың қарапайым жиынтығы ені 1-ден 50 мм дейін болатын сақиналардан тұрады: 1; 1,1; 1,2; 1,3; 1,4; 1,5; 1,6; 1,7;

1,8; 1,9; 2; 3; 5; 8; 10; 15; 20; 30; 40 және 50 мм.

Жақтауға бір фрезаны орнату барысында білдектің сүмбісіне жақын орналастырған дұрыс-ақ, себебі осы жағдайда жақтаудың иілуі азырақ.

29

Жонғышты сүмбіге жақын орналастыру мүмкіндік болмаса, тұмсыққа аспалы сырғаны қосымша орнатып, оның саңылауы арқылы жонғышты жақтауды өткізу және бекіту қажет. Жонғышты орнату кезінде сүмбінің айналу бағытын ескерген маңызды, себебі жонғылау кезінде жонғыштың бұрандалы жырашықтардың және сүмбі айналымының түрлі бағыттарымен өңдеу схемалары қолдану қажет.

Осы жағдайда кесу процесінде туындайтын осьтік күш P x жақтауы бар жонғышты сүмбінің саңылауына қысуға талпынады, яғни сапалы өңдеу үшін талап ететіндей қатты тірек жағына бағытталған. Жақтауға жонғыш орнатылғаннан кейін жақтаудың ұшы сырғаның мойынтірегіне орнатылады және оны кілтпен тарта отырып, сомынмен бекітіледі (2.4- сурет); мойынтірек майланады және тұмсық бекітіледі. Одан кейін

Т — күрделі өңделетін материалдар; С — өңдеу қиындылығы орташа материалдар; Л — ыңғайлы өңделетін материалдар; І — қаралтым өңдеу; ІІ — таза өңдеу;

B

— жонғылау ені;

D

— жонғыштың сыртқы диаметрі;

L

— жонғыштың ұзындығы;

— жонғышты жақтауға қондыру саңылауының диаметрі;

Z

— тістер саны;

— тістің биіктігі

30

— жонғышы бар жақтауды сырғаға орнату;

— жақтауды бекіту;

1

индикатордың көмегімен жонғыштың соғылуы тексеріледі. Жонғыштың соғылуы тиісті нормалардан аспаған жағдайда ғана өңдеуді орындауға болады (мысалы, диаметрі 100-ден 125 мм болатын жонғыштардың екі жанама тістерінің радиалды соғылуы 0,03 ...0,08 мм құруы керек).

2.3.

БҮЙІРЛІ ЖОНҒЫШТАРМЕН ЖОНҒЫЛАУ

Цилиндрлік жонғыштарға қарағанда, бүйірлі жонғыштарда(2.5- сурет) кескіш жиектері цилиндрлік бетте ғана емес, сондай-ақ бүйірлі бетте бар. Бүйірлі жонғыштармен өңдеу цилиндрлік жонғыштармен өңдеуге қарағанда сапасы анағұрлым жоғары беттерді алуға мүмкіндік береді, себебі осы жонғыштар жақтауда немесе

сүмбіде қаттырақ бекітіледі, кесілуі бірсарынды өтеді.Өңдеу кезінде тістердің анағұрлым саны біруақытылы жұмыс жасайды, бұдан басқа металды кесу цилиндрлік бетте орналасқан тістердің кескіш жиектермен жүргізіледі, ал жонғыштың бүйірлі бетін орналасқан кескіш жиектер өңделетін бетті тазартуды жүзеге

асырады.
2.5-сурет. Бүйірлі жонғыш.

31

Бүйірлі жонғыштар оң жақ кескіш және сол жақ кескіш болуы мүмкін. Егер орнатылған жонғышқа үстінен қарасақ, сағат тілінің бағыты бойынша айналатын бүйірлі жонғыштарды оң жақ кескіш деп атайды, ал жұмыс істеп тұрған жонғышқа үстінен қарасақ, сағат тілінің бағытына қарсы айналатын жонғыштарды сол жақ кескіш деп атайды. Бүйірлі жонғыштарды сипаттайтын негізгі параметрлері жонғыштың сыртқы диаметрі D, жонғыштың ұзындығы L, қондыру саңылауының диаметрі d, тістер саны Z болып табылады. Бүйірлі жонғыштарда әр диаметрге жонғыш ұзындығының, қондыру саңылауы диаметрінің және тістер санының белгіленген мәні сәйкес келеді. Бүйірлі жонғыштарды тез кесілетін болаттан немесе пісірілген қатты қоспалардан тұтас және қондырылған пышақтарымен дайындалады. Қаралтым өңдеу кезінде салмалы пышақтарымен немесе ірі тістерімен бүйірлі жонғыштар қолданылады.

Жонғыштың диаметрі жонғылаудың еніне байланысты таңдалады:

D= (1,3... 1,8)B,

мұндаB— жонғылау ені.
Бүйірлі жонғыштарды сүмбіде бекіту
түрлі тәсілдермен жүргізілуі мүмкін

І

5

4

2

Калибрлік толассыз тесігі бар жонғыштар жақтау бойынша центрленеді, ол конус тәрізді сағамен сүмбінің конус тәрізді тесігіне орнатылады және сүмбідегі толассыз тесік арқылы өткізілген шомполмен және шомполдың бұрандалы бөлшегіне оралатын сомынмен бекітіледі

1

— тиек;

2

— бұрама;

3

— жонғыш;

4

— фланец;

5

— сүмбі;

6

— шомпол;

7

— сомын

32

-сурет. Бұраманың көмегімен
бүйірлі жонғышты бекіту: 1 — бүйірлі жонғыш; 2 — бұрама

(2.6-сурет). Жонғыш бұрамамен жақтауға бекітіледі 2.

Жонғыштың базалық бүйіржағы өтпелі фланецтің бүйіржақтарының біріне тіріледі 4, екінші бүйіржағы жақтаудың бүйіржағына тіреледі. Сүмбінің дөңес жерлері өтпелі фланецтің жігіне, ал фланецтің дөңес жерлері жонғыштың жігіне кіреді. Осылайша, айналу сүмбіден жонғышқа жүреді. Сақиналы қырнағы бар бүйірлі жонғыштары жонғыштың тесігі арқылы сүмбінің тесігіне тікелей домаланатын бұрамалардың көмегімен тікелей сүмбіге бекітіледі

(2.7-сурет).
Стандартты конус тәрізді тұмсығы бар бүйірлі жонғыштар

тұмсықпен тікелей сүмбінің конус тәрізді тесігіне орнатылады және шомполмен және сомынмен бекітіледі. Бүйірлі жонғыштармен фрезерлеу дайындамаға қарай жонғыштарды симметриялық және асимметриялық орнатылып жүргізіледі (2.8-сурет). Орталыққа қатысты жонғыштың ығысу өлшемімен кесудің симметриялы емес схема бойынша жүргізген дұрыс

К

= 0,03...0, 06 мм.

а — симметриялық; б — симметриялы емес; 1 — дайындама; 2

33

1

— жонғыш;

2

— индикаторлық тіреу;

3

— индикатор;

4

— арнайы тақта

Бүйірлі жонғышпен өңдеу кезінде жазықтықтың кемшіліктерін (дөңестік немес ойыстық) алып тастау үшін жонғыштың айналу осі өңделетін бетке қатаң түрде перпендикуляр орналасуын қадағалау қажет. Өңдеуді бастар алдында тістердің соғылу шамасын тақтадан тұратын арнайы құрылғының, бақыланатын жонғыш орнату үшін қолданылатын цилиндрдің, тақтаға орнатылған индикатордың тірегінің және онда бекітілген индикатордыңкөмегімен тексеру ұсынылады (2.9- сурет). Бүйірлі жонғыштар тістерінің соғылу шамасы нұсқаулықта көрсетілген жол берілетін мәндерден аспауы тиіс.

Беттерді жонғылау бірізділігі.
Дайындаманы жеңіл жанасуға дейін

айналатын жонғыш етіп жеткізеді, одан кейін жонғыштың астынан алады, білдектің сүмбісінің айналуын тоқтатады, вертикалды немесе көлденең берістің лимбтары арқылы кесу тереңдігін орнатады. Сүмбінің айналуын қосады және жонғышпен жанасқанға дейін дайындамамен білдектің қол үстелінің орнын ауыстырады, одан кейін үстелдің бойлық берісін қосады.

САУСАҚТЫ ЖОНҒЫШТАРПЕН ЖОНҒЫЛАУ

Саусақты жонғыштармен вертикалды, кішігірм көлденең және кһлбеу беттер өңделеді. Саусақты жонғыштардың конструкциясы және оларды орнату тәсілдері 3-бөлімдетарауда қарастырылды.

34

-сурет. Параллелепипед типтегі бұйым:

1

6

—параллелепипед шекараларын жонғылау бірізділігі

Параллелепипед нысанындағы бұйымдарды жонғылау.

Жонғышты білдектерде параллелепипед нысанындағы бұйымдардың басым бөлігі өңделеді (2.10-сурет). Осы бұйымдарда түрлі жазықтықтарда орналасқан түйісетін беттері бар. Осындай бұйымдарды өңдеуді 2.11-суретте көрсетілген белгіленген бірізділікте орындау қажет. Бұйымдарды өңдеудің анағұрлым толық бірізділігі 7-тараудақарастырылған.

Көлбеу беттерді жонғылау.
Белгілі бір бұрыш көлденең етіп орналасқан

тегіс жазықтық бетті көлбеу деп атайды. Көлбеу беттерін өңдеудің келесідей нұсқалары бар:

а—е

— қысқыш құрылғыдағы дайындаманың орны;

1

6

өңделетін беттер

35

-сурет. Әмбебап бұрмалы тақтада көлбеу бетті жонғылау:

1

— жонғышты білдектің үстелі;

2

— бұрмалы тақта;

3

— дайындама;

4

— цилиндрлік жонғыш

-сурет. Қапталған вертикалды бастиектің көмегімен көлбеу беттерді жонғылау:

1

— жонғышты білдектің үстелі;

2

— арнайы құрылғы;

3

— дайындама;

4

— саусақты жонғышпен көлбеу бастиегі

-сурет. Бұрыштық жонғышпен көлбеу бетті өңдеу:

1

— дайындама;

2

— бұрыштық жонғыш

36

2.5.

ЖОНҒЫШТАР ЖИЫНТЫҒЫМЕН БЕТТЕРДІ

ЖОНҒЫЛАУ

Бір жақтауға бекітілген және бірнеше беттерді біруақтылы өңдеуге арналған бірнеше жонғыштарды жонғыштар жиынтығы деп атайды. Осы тәсілмен жонғылау еңбектің өнімділігін арттыруға және өңдеудің негізгі және қосымша уақытын үнемдеуге мүмкіндік береді. Жиынтықтар стандартты және арнайы жонғыштардан тұрады (2.15-сурет). Жонғыштар жиынтығымен бұйымдардың тұтас, сондай-ақ үзілмелі пішінін өңделуін жүргізуге болады. Жиынтықтарды құрастырған кезде кесудің осьтік құрамдас күштерінің бағыттарын ескеру қажет. Өңдеу кезінде олар бір-бірін итермелемей, бір-біріне қарама-қарсы бағытталып, жонғыштарды жақындатуға ұмтылуы тиіс. Цилиндрлік жонғыштардың жиынтығын оларға бағыттары әр түрлі бұрама жырашықтармен жонғыштар кіргендей етіп құру ұсынылады. Жонғыштың талап етілетін орнын алу үшін қатты және реттелетін қондыру сақиналары қолданылады (2.15-суретті қараңыз). Жонғыштар жиынтығымен жонғылау бір құралмен өңдеуге қарағанда, үлкен диаметрлі жақтаулы қолдану және орнату қаттылығын арттыру үшін бір емес, екі сырғаға орнату қажет. Жиынқтықта жонғыштардың орналасуын бақылау

1

— дискілік жонғыштар;

2

— орнату сақиналары;

3

— кілт;

4

— реттелетін орнату сақинасы;

5

— сырға;

6

— сомын

37

тікелей білдекте немесе білдектен тыс жақтауда үлгі бойынша жүргізіледі. Талап етілетін жонғыштар жиынтығын құрғаннан кейін өңдеуді бастар алдында сынама өңдеуді жүргізген дұрыс.

2.6.
БЕТТЕРДІ ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕГІ АҚАУЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АЛДЫН АЛУ

ШАРАЛАРЫ

Беттерді өңдеу кезінде ақаулықтардың туындауы мүмкін. Анағұрлым жиі кездесетін ақаулықтар және олардың алдын алу шаралары 2.1-кестеде келтірілген.

2.1-кесте. Беттерді өңдеу кезіндегі ақаулардың түрлері және олардың алдын алу шаралары `

Ақаулардың түрлері
Ақаулардың алдын алу шаралары
Бұйымның өлшемдерін сақтамау
Әдіптің шамасын және кесу тереңдігін нақты анықтау

Өңделген беттердің тегіс және бірбеткей болмауы Тең әдіппен дайындамаларды таңдау және білдек — құрылғы — құрал — дайындама (БҚҚД) жүйесінің қаттылығын арттыру Беттердің орналасу дәлсіздігі (параллельді, перпендикулярды болмауы) немесе жазықтықтар мен қиғаштықтардың сәйкес келмейтін көлбеуі

Беттерді өңдеу бірізділігін дұрыс таңдау; дайындамаларды құрылғыларда нақты орнату; үстел мен дайындаманың бетін жоңқадан жақсылап тазалу; өңделген дайындамадан қылаулардан алдын ала алып тастау; түйісетін беттердің көлбеу бұрыштарын нақты өлшеу; жиынтықта жонғыштардың орналасуын және өлшемдерін тексеру Өңделген беттің кедір- бұдырлығы бұйымның сызбасында көрсетілген талаптарына сәйкес келмеуі

Тістерді бояу нәтижесінде туындайтын тістердің қатты тозуынсыз жақсы ұсталған жонғыштарды және кескіш жиектерде кетіктерді пайдалану; дайындаманы нақты бекіту;қатты жақтауда жонғышты орнату; анықтамалық деректер бойынша негізгі берілісте СОЖ; кесу режимдерін дұрыс таңдау; өңдеу кезінде аз ғана дірілді қамтамасыз ету

38

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

ТАРАУ

КЕМЕРЛЕР МЕН ОЙЫҚТАРДЫ ЖОНҒЫЛАУ. ДАЙЫНДАМАЛАРДЫ КЕСУ ЖӘНЕ ҚИЮ

3.1.

КЕМЕРЛЕР МЕН ОЙЫҚТАРДЫ ӨҢДЕУ

Негізгі ұғымдар. Сатыны құрайтын, өзара екі перпендикуляр жазықтықпен шектелген қуысты кемер деп атайды (

3.1-сурет).

Ойық — бұл жазықтықтармен, оның құрамдас бөліктерімен немесе фасондық беттерімен шектелген қуыс. Жонғылаумен түрлі нысандағы (3.2- сурет), алайда жиі болатынтік бұрышты, V-тәрізді, трапецеидалды, «қарлығаш құйрығы» типтес, Т-тәрізді, жартылай дөңгелек тәрізді ойықтар дайындалады.

— тік бұрышты;

— V-тәрізді;

— трапецеидалды;

—«қарлығаш құйрығы» типтес;

— Т-тәрізді;

— жартылай дөңгелек

40

— өтпелі;

— жартылай ашық;

— жабық

Кез келген типтегі ойықтар өтпелі, жабық және жартылай ашық болуы мүмкін (3.3-сурет).

Кемерлер мен ойықтарды дайындау үшін қолданылатын
кескіш құралы.

Кемерлер мен ойықтарды өңдеу үшін тұтас және орнатылатын тістері болатын дискілік жонғыштар қолданылады. Тұтас дискілік жонғыштар ойықты, тік тістермен үш жақты, бағыттары түрлі тістермен үш жақты бола алады. Дискілік ойықты жонғыштардың тістері цилиндрлік бөлігінде ғана бар, олар терең емес ойықтарды жонғылау үшін қолданылады. Орнатылатын тістері бар дискілік жонғыштар кесу жылдамдығын арттыру мақсатында қолданылады, себебі олардың тістері берік және қатты материалдан, мысалы, пісірілген қатты қоспалардан жасалады. Үш жақты жонғыштарда тістерде цилиндрлік, бүйірлі бетте де кескіш жиектері болады, ойықтың бірнеше жақтарын бірден өңдеуге мүмкіндік береді, ал ол өңдеу кезінде еңбек өнімділігінің жоғарылауына әкеледі. Дискілік үш жақты жонғыштарда кесу шарттарын жақсарту үшін тістер жырашықтардың ауыспалы кезектесу бағытттарымен көлбеу орналастырылады, яғни бір тістің жырашықтың оң жақ бағыты, ал көршілесінде — сол жақ бағыты болады. Осындай жонғыштарды түрлі бағытты деп атайды, олардың құндылығы оң жақ және сол жақ тістерінің осьтік құрамдас кесу күші бір-бірін теңдестіруі болып табылады. Дискілік үш жақты жонғыштардың негізгі жетіспеушілігі — қайта қайрау кезінде өлшемнің ені бойынша өзгеруі, сондықтан бір-бірін жабатын тістермен жуандығы бірдей екі жартылардан тұратын реттелетін жонғыштарды қолданған дұрыс. Осы жағдайда қайта қайраудан кейін бастапқы өлшемді қалпына келтіруге болады. Жонғыштардың жартылары арасындағы жалғағышқа орналастырылатын мысты жұқалтырдан жасалған тиісті ені бар төсеніштердің көмегімен оған қол жеткізіледі.

41

Пісірілген қатты қоспадан жасалған пластиналармен жабдықталған орнатылған тістермен дискілік жонғыштар екі жақты және үш жақты болады. Корпуста салмалы пышағын бекіту осьті бұдырдың және сынаның көмегімен жүзеге асырылады. Пластиналардың орын ауысу мүмкіндігі қайта қайрау кезінде өзгерген жонғыштың өлшемін орнын толтыруға мүмкіндік береді. Өлшемді диаметрі бойынша қалпына келтіру пышақтарды бір немесе бірнеше бөліктерге қайта орнатумен, ал ені бойынша — осы пышақтарды жылжытумен қол жеткізіледі. Дискілік жонғыш келесідей параметрлермен сипатталады (3.4-сурет): жонғыштың диаметріD, жонғыштың еніB, жақтау диаметріd, тістер саныZ, сондай-ақ тістер жасалған материалдар. Жонғыштың сыртқы диаметрі ең кем ықтимал таңдалуы тиіс, себебі жонғыштың диаметрі кішірейген сайн оның қаттылығы және дірілге орнықтылық арта түседі. Саусақты жонғыштар (3.5-сурет) конус тәрізді және цилиндрлік сағалары болады, олар қалыпты және ірі тістерден дайындалады. Ірі тістермен жонғыштар қаралтым өңдеу үшін, қалыпты тістермен — жартылай таза және таза өңдеу үшін қолданылады. Шүйделенген тістермен саусақты жонғыштар балқытумен және соғумен алынған дайындамаларды қаралтым өңдеу үшін арналған. Саусақты жонғыштарды қатты қоспалардың қаптамаларымен бұрама пластинкалармен жабдықтайды. Диаметрі 3... 10 мм саусақты жонғыштар пісірілген қатты қоспадан тұтас, ал болат сағаға дәнекерлерген диаметрі

1

— дискілік жонғыш;

2

— жақтау;

В

— жонғыштың ені;

D

— жонғыштың сыртқы диаметрі;

— жақтауға саңылау диаметрі

42

14-тен 18 мм дейін қатты қоспа бөлшегінен жасалады.

Конус тәрізді сағалармен саусақты жонғыштар сүмбінің конус тәрізді саңылауына тікелей бекітіледі. Жонғыштың конус тәрізді сағасы сүмбінің конус тәрізді саңылауына қарағанда шағын болса, онда жонғышты өтпелі төлкенің көмегімен сүмбінің саңылауына орнатылады. Цилиндрлік сағалары бар саусақты жонғыштар бастапқыда конус тәрізді сағамен патронда бекітіледі, одан әрі сүмбінің конус тәрізді саңылауына орнатылады. Жонғыштарды бекіту үшін реттелетін эксцентриситеттермен цангалық патрондарды қолданған ыңғайлы (3.6-сурет), жонғыш тістерінің соғылуын реттеуге мүмкіндік береді. Сағаға қатысты патронның корпусындағы саңылау осі шамамен 0,3 мм тең эксцентриситетпен орналасқан. Осы саңылауда патронның ішкі диаметріне қатысты осындай эксцентриситетпен цанганың төлкесі

1

орнатылады. Төлке екі болтпен бекітіледі 3.

Төлкені сәл босатылған болттар кезінде сомынмен бұру жолымен жонғыштың диаметрі шартты ұлғаяды. Осы патрон жонғыштың тозуын орнын толтыру және қайта қайрау кезінде диаметрді өзгерту мақсатында қолданған пайдалы, бұған қоса ол жонғышты тез арада ауыстыруға мүмкіндік береді.

Кілтекті жонғыштар (3.7-сурет) кілтекті ойықтарды өңдеу үшін қолданылады, олар цилиндрлік және конус тәрізді сағалармен дайындалады. Осы жонғыштарда құралдың денесіне бағытталған бүйірлі кескіш жиектермен екі кескіш тісі бар. Жонғышты қайта қайрау бүйірлі тістер бойынша жүзеге асырылады. Цилиндрлік сағалармен жонғыштар 2...20 мм диаметрмен, диаметрі 16...40 мм конус тәрізді сағалармен дайындалады. Пісірілген қатты қоспалардан жасалған тұтас жонғыштар

триситетпен цангалықпатрон:

1

— цанга;

2

— сомын;

3

— болт;

4

— лимб;

5

— саға

43

шыңдалған қиын өңделетін материалдарды өңдеу кезінде қолданылады.
Кемерлерді жонғылау саусақты

, дискілік жонғыштармен немесе дискілік жонғыштар жиынтығымен жүргізіледі; үлкен өлшемдегі кең кемерлер бүйірлі жонғыштармен жонғылау жүргізіледі (3.8-сурет). Кемерді дискілік

жонғышпен жонғылау кезінде оны кемерден 5... 6 мм кеңдеу таңдау ұсынылады.
Өтпелітік бұрышты ойықтар дискілік

немесе саусақты жонғыштарпен жонғылау жүргізіледі. Дискілік жонғыштың миллиметрдегі ең аз диаметрі (3.4-суретті қараңыз) формуланы қолданып таңдалады

D= 2t+ d+
(12...16),
Мұнда

— кесу тереңдігі, мм;

— жақтау диаметрі, мм.

Дискілік жонғыштың енін бүйірлі тістердің соғылуы нөлге тең болған жағдайда жонғыланатын ойықтың еніне тең таңдалады. Жонғышта тістерінің соғылуы бар болған кезде өңделетін ойықтың өлшемі үлкен болады, сондықтан нақты ойықтарды жонғылау кезінде дискілік жонғыштың енін ойық өлшемінен біршама кіші таңдау және жонғылау екі жұмыс барысы алдында жүзеге асыру ұсынылады: қаралтым және таза, бұл ретте таза жұмыс барысы кезінде ойықтың бетін іс жүзінде аяғына дейін жеткізуге болады. Саусақты жонғышпен ойықты жонғылау кезінде жонғыштың диаметрі ойықтың еніне тең болуы керек, нақты ойықтарды жонғылау кезінде ойықтың еніне қарағанда өлшемдері біршама кіші болатын бүйірлі жонғыштың диаметрін және бірнеше жұмыс жүрісі алдында

өңдеуді жүргізуді таңдау ұсынылады.
Т-тәрізді ойықтарды жонғылау (3.9
-сурет) әдетте үш әрекет алдында жүргізіледі (3.10-сурет):
1 — бүйірлі жонғыш; 2 — кемері бар бұйым; D

— жонғыштың басты айналу қозғалысының бағыты

44

3.9-сурет. Т-тәрізді ойық
1-әрекет — тік бұрышты ойықпен        жонғылаужүргізіледі        (саусақты
немесе        дискілік жонғышпен);
ойықпен        жонғылау

жүргізіледі (Т-тәрізді жонғышпен);
жонғылау жүргізіледі (бұрыштық немесе саусақты жонғышпен).

1-нші әрекетті орындау үшін біріншінің (тік бұрышты ойықтың)

белгілерінің сызықтары бойынша
жонғышты орнату қажет; үстелді

өңделетін дайындамадан тыс апарып тастау және ойықтың тереңдігіне, осы жағдайда 25 мм тең болатын шамаға оны көтеру; дайындамаға кіруі және жонғылау жүргізу. Т-тәрізді ойықты өңдеу үшін (2-нші әрекет) білдекТ-тәрізді жонғышпен жонғылауға ретке келтіріледі. Тік бұрышты нысандағы ойықтың осі Т-тәрізді жонғыштың осімен сәйкес келуі керек. Одан кейін айналатын жонғыш дайындаманың үстіңгі жазықтығымен жанасады, дайындаманы жонғыштың шегінен тыс апарып тастайды және үстелді Т-тәрізді ойықтың толық тереңдігіне

3.10-сурет. Т-тәрізді ойықты жонғылау бірізділігі: а

— тік бұрышты ойықты жонғылау;

—Т-тәрізді ойықты жонғылау;

— жүздерді жонғылау

«Қарлыған құйрығы» типтес ойықтарды жонғылау
(3.11-сурет) екі жұмыс жүрісі алдында жүргізіледі:

45

3.11-сурет. «Қарлығаш құйрығы» типтес ойық

«Қарлығаш құйрығы» типтес ойықтардың өңделуін бақылау күрделінген және бүйір жақтардың көлбеу бұрышын бақылауға болатын арнайы шаблонмен немесе

тегіс параллельді

— бақыланатын өлшемдер;

— өлшемдерді бақылау кезінде тегіс параллельді саусақты өлшем мен роликтерді орнату;

— ойықтың бұрышынан роликтің осіне дейінгі арақашықтық;

—роликтің радиусы;

В

— саусақты өлшем блогының ені; а — ойықтың бүйір жақтарының көлбеу бұрышы;

— ойық тереңдігі;

1

—штангенциркульмен бақыланатын арақашықтық;

— ойық түбінің ені

46

саусақты өлшемдер блогы, калибрленген роликтер (3.12-сурет) менштангенциркульдің көмегімен жанама әдіспен жүргізіледі. Ойықтың енін бақылау кезінде роликтер орнатылады және B енімен тегіс параллельді саусақты өлшем блогы құрастырылады.

Ойықтың өлшемдері келесі формулалар бойынша анықталады:
α b = rctg 2 ;
І = B + 2r + 2b; B = 1 − 2b − 2r,
мұндаb— ойықтың бұрышынан роликтің осіне дейінгі арақашықтық; г

l— ойық түбінің ені.

Роликтердің диаметрі өз еркімен таңдалады, алайда бір шарт орындалуы тиіс: B өлшемі l

1

өлшемінен кіші болу қажет.
Кілтекті ойықтарды жонғылау. Кілтекті қосылыстар өнеркәсіптің

түрлі салаларында қолданылатын жабдыққа орнатылған бір бұйымнан екіншісіне қозғалысты беру үшін жиі қолданылады. Осындай қосылыстар кілтекті ойықтары, мысалы, білік, тісті дөңгелек пен кілтегі бар бұйымдардан тұрады (3.13-сурет). Шуылды алып тастау және айналатын сәттің сапалы берілуі үшін кілтекті ойықтардың өлшемдері, орын нақтылығы мен кедір- бұдырлығына жоғары техникалық талаптар қойылады :

b— кілтектің ені; l— кілтектің ұзындығы; d— білік диаметрі; r— сегменттік кілтектің радиусы

47

параметрі бойынша 6,3 мкм шегінде орналасуы тиіс .

Кілтектердің нысандарына байланысты (призматикалық, сегменттік, сыналы) әр түрлі түрі бар кілтекті қосылыстарды болады, тиісінше кілтекті ойықтар түрлі нысанды болуы мүмкін. Кілтекті ойықтарды жонғылау — жауапты операция, ол үшін мыналар қолданылады:

Кілтекті ойықтарды жонғылау үшін дайындамаларды орнату және бекіту.
Кілтекті ойықтар цилиндрлік нысандағы дайындамаларда жиі

орындалады, сондықтан олар призмаларға бекіту қаттылығын арттыру үшін бекітіледі (3.14-сурет).

— призмалар

48

-сурет. Білікті орнату мен бекітуге
арналған арнайы іскенжелер:

1

— сермер;

2

— ось;

3, 6

— іскенжелер губкалары;

4

— тірек;

5

— призма;

7

— шкала

Қысқа дайындама бір призмада, ал ұзынын — екі призмада орнатылады. Кысқыштардың көмегімен дайындамалар бекітіледі. Білік майыспауы үшін қысқыштар призмалардың үстінде орналасуы тиіс. Қысқыштар мен біліктер арасында біліктің өңделген бетін зақымдамау үшін жұмсақ материалдан, мысалы, жезден немесе мыстан жасалған жұқа төсенішті төсеу ұсынылады. Білікті призматикалық нысаны бар салмалы губкалармен іскенжелерде немесе біліктерді бекіту үшін қолданылатын арнайы іскенжелерде бекітуге жол беріледі (3.15-сурет). Осы іскенжелерде білік цилиндрлік бетпен призмаға орнатылады

5

және сермер

1

айналған кезде

3

және

6

губкалармен бекітіледі.Тіреу

4

орнатылған бұйымды ұзындығы бойынша реттеу үшін қолданылады. Дайындаманы бекіту процесін жеделдету үшін тұрақты магниті бар магнитті призманы қолдануға болады.

Жонғышты орнату.
Жонғыш өңдеу үшін біліктің осі арқылы өтетін

диаметрлі жазықтыққа қарай симметриялы орнатылуы қажет. Жонғыш бекітіліп, тістердің соғылуы тексерілгеннен кейін ол біліктің диаметрлі жазықтыққа алдын ала орнатылады. Одан әрі тік бұрыштың және штангенциркульдің көмегімен нақты орнату жүзеге асырылады. Орнату схемасы 3.16-суретте көрсетілген. Дұрыс орнату үшін бұрыш сөресі және жонғыштың бүйірлі бету арасындағы

S

арақашықтықты есептеу қажет. Жонғышты біліктің бір ұшынан екіншісіне қарай есептелетін S өлшемге орнатылады:

𝑑 𝐵
𝑆 = 𝑇 + 2 + 2
мұнда

T

— бұрыш сөресінің ені, мм;

— білік диаметрі, мм;

B

— жонғыштың ені, мм.

49

1

— білдек үстелі;

2

— бұрыш;

3

— жонғыш;

4

— білік

5

— бұрыштың екінші орны;

— білік диаметрі;

B

— жонғыштың ені;

S

— бұрыштың сөресі және жонғыштың бүйірлі беті арасындағы арақашықтық;

Т

— тік бұрышты сөрені ені

арнайы құрылғы:

1

— білдек үстелі;

2

— баған;

3

— қондырма призманы бекіту үшін осі бар тақтайша;

4

— жонғыш;

5

— қондырма призма;

6

— білік;

7

— білікті бекітуге арналған призма

50

2

1

— кілтекті жонғыш;

2

— кілтекті жонғыштың өзге орны;

— білік диаметрі;

D

— кілтекті жонғыштың диаметрі;

H

—біліктің осі және кілтекті жонғыштың осі арасындағы арақашықтық

S

өлшемдіштангенциркульмен тексеріледі. Одан кейін біліктің өзге жағынан бұрыш қойылады (бұрыштың екінші орны пунктирмен көрсетіледі) және тағы да S өлшем тексеріледі. Егер штангенциркульмен өлшеу нәтижелері сәйкес келсе, онда жонғыш диаметрлі жазықтыққа орнатылады. Жонғышты диаметрлі жазықтықта тез және нақты орнату үшін құрылғы қолданылады (3.17-сурет). Жонғышты орнату нақтылығы біліктің диаметрлі жазықтығына байланысты, нәтижесінде операци орнатылғаннан кейін алынған кілтекті ойықтың орналасу

3.1-кесте. Ойықтарды жонғылау кезінде ақаулықтар түрлері және олардың алдын алу шаралары

Ақаулықтардың түрлері
Ақаулықтардың алдын алу шаралары
Кемерлер мен ойықтар өлшемдерінің кемшіліктері

Дайындаманы дұрыс орнату және бекіту; тиісті өлшемдегі жонғыштарды таңдау; сынама жұмыс жүрістерін өндіру және өңдеу алдында өңделген беттерді бақылау; кесу тереңдігін дұрыс белгілеу және орнату; бойлық берілісті қосу және өшіру жұдырықшаларын дұрыс орнастырылуын бақылау

Өзге беттерге қарай кемерлер мен ойықтардың орналасу кемшіліктері

Дайындаманы дұрыс орнату, оны өңдеу кезінде берік бекіту; жоңқалардың дайындаманың немесе құрылғының тірек беттері астына түсіп кетуіне жол бермеу; өңдеу кезінде тірек жылжымаларды берік бекіту

51

Ақаулықтардың түрлері
Ақаулықтардың алдын алу шаралары

Өңделген бет нысанының кемшіліктері (сызбада көрсетілген алынған ойық пішінінің сәйкес келмеуін білдіреді)

Беттердің кедір-бұдырлығы сызбада көрсетілген талаптарына сәйкес келмеуі Тиісті пішіні бар жонғыштарды таңдау; шүйделенген тістермен фасондық жонғышты дұрыс қайрау (алдыңғы беті бойынша) және оны өңделетін жайындамаға қарай орнату Бояу кезінде кескіш жиектерде соқпадақтары болмауы үшін қатты тозбаған жақсы ұшталған жонғышты пайдалану; СОТС дұрыс таңдау, өңдеу кезінде дәрілдің аз болуына әкелу

нақтылығы призманың V-тәрізді ойықтарының өзіктестігімен қатамасыз етіледі. Өтпелі кілтекті ойықтарды жонғылау барысында жонғыш қажетті орынға бекітеді, дайындаманы жонғышпен жанасқанға дейін жеткізеді, одан кейін оны жонғыштан бөледі, талап етілетін кесу тереңділігі орнатылады және ойыққа жонғылау жүргізіледі, оның бақылауын шаблонмен жүргізіледі. Жабық кілтекті ойықтар кілтекті жонғыштармен жонғылау жүргізіледі, сондай- ақ олар біліктің диаметрлі жазықтығында орнатылады (3.18-сурет). Білікті жонғышпен жанасқанғанға дейін жол беріледі, одан әрі дайындаманы Н арақашықтыққа орнын ауыстырады. Егер ойық радиусы жонғыштың радиуысына тең шеңбердің доғасы бойынша шығу жолы бар болса, онда жонғылау дискілік жонғыштармен жүргізіледі. Егер ондай шығу жолына жол берілмесе, онда жонғылау кілтекті немесе саусақты жонғыштармен орындалады.

Ақаулардың түрлері және олардың алдын алу шаралары.

Ойықтарды өңдеу кезінде ақаулардың туындауы мүмкін. Анағұрлым жиі кездесетін ақаулықтар және олардың алдын алу шаралары 3.1-кестеде келтірілген.

3.2.

ДАЙЫНДАМАЛАРДЫ КЕСУ ЖӘНЕ ҚИЮ

Жалпы мәліметтер.
Кесу
деп дайындама бөлшектерін толық бөлу процесін атайды.

Қию

— дайындаманы бөлшектерге қию.

Кесіп алу

— тар ойықтарды, кесіктерді алу процесі.

Осы процестер кескіш жиектері периферия бойынша орналасқан, алайда бүйірлі беттер бойынша болатын қиылатын және кесіп алынатын жонғыштармен

52

жүзеге асырылады.Осындай жонғыштар ұсақ, орташа және ірі тістермен дайындалады. Кесік жонғыштар тұтас дайындаманы бөлшектерге кесу және жекелеген бөлшектерге қию үшін арналған. Ұсақ және орташа тістермен кесік жонғыштар бұрамалардың бастиектерінде терең емес оймакілтектерді және терең емес ойықтарды кесіп алу үшін, ірі тіспен кесік жонғыштар — терең оймакілтектер мен ойықтарды кесіп алу үшін арналған. Үйкелісті азайту үшін жонғыштың өңделуін жүзеге асырған кезде олардың ені перифериядан орталыққа қарай азайтылуы үшін дайындалады. Қиын өңделетін материалдардан (мысалы, коррозияға төзімді, қызуға берік болаттан) жасалған дайындамалардағы ойықтар мен жырашықтарды кесіп алу үшін тұтас қиын балқытылатын жонғыштарды пайдаланған тиімді.

Дайындамалар мен жонғыштарды орнату.
Дайындама өңдеу кезінде

машиналық іскенжелерде берік бекітілуі тиіс. Үстелді тұғырға қарай жақын орнын ауыстырады. Жонғыш мүмкіндігі бойынша сүмбіге жақын жақтауға бекітіледі, ал сырға аса жоғары қаттылықты қамтамасыз ету үшін жонғышқа жақын орнатылады. Өңдеу кезінде қуалай жонғылауды қолдану ұсынылады, бұл ретте бойлық берілістің бұрамасы — сомыны қосылысында саңылау болмауы керек.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

4-тарау

ФАСОНДЫҚ БЕТТЕРДІ ЖОНҒЫЛАУ

ФАСОНДЫҚ БЕТТЕРДІҢ ТҮРЛЕРІ

Жонғышты білдектерде келесі түрлердің фасондық беттерін өңдейді:

кеңістікті-күрделі фасондық беттер (4.1, в-сурет) (мысалы, штамптарды дайындау кезінде қолданылатын матрицалар, пуансондар), олар көшірме-жонғышты білдектерде және бағдарламалық басқарумен (ББ) білдектерді өңделеді.

а б в

4.1-сурет. Жонғышты білдектерде өңделетін фасондық беттердің түрлері:

— қисық сызықты бағыттауыш және тік сызықты құрауыш тұйықталған контур;

— қисық сызықты бағыттауыш және тік сызықты құрауыш тұйықталмаған контур;

— кеңістікті-күрделі фасондықбеттер

54

ТҰЙЫҚТАЛҒАН КОНТУРДЫҢ ФАСОНДЫҚ

БЕТТЕРІН ЖОНҒЫЛАУ

Вертикалды-жонғышты білдектерде қолмен басқару көмегімен жонғылау. Осындай тәсілмен өңдеуді жүзеге асыру үшін бастапқыдадайындамада сызғыштың және белгі салғыштың көмегімен бұйымның талап етілетін контурына белгілеп алу қажет. Дайындама қысқыштардың көмегімен жонғышты білдектің үстелінде бекітіледі (4.2-сурет). Дайындаманы өңдеу кезінде жонғыш білдектің үстеліне тимеуі, жонғыштың кескіш жиектерінің тозуы және мұқалуы жүрмеуі, сондай-ақ үстел бетінің бұзылмауы үшін төсеніштерге орнату қажет. Жұмысшы белгіленген контурға сәйкес металдың қажетті қабатын кесу үшін бойлай және көлденең бағыттарда дайындамамен үстелдің орнын ауыстырады. Бастапқыда аз ғана әдіпті қалдырумен (1 ...2 мм) қаралтым өңдеуді орындау қажет.

4.2-сурет. Қолмен басқару көмегімен фасондық беттерді жонғылау: 1 — қысқыштар; 2 — төсеніштер; 3 — дайындама; 4 — білдек үстелі; 5 — саусақты жонғыш; D r

— жонғыштың басты айналу қозғалысының бағыты; D

srl

p— үстелдің бойлай беріліс бағыты

55

-сурет. Қапталған көшіргіштер бойынша жонғылау:

1

— дайындама;

2

— көшіргіш;

3

— ролик;

4

— жонғыш;

5

— дөңгелек бұрмалы үстел

Одан кейін таза жонғылауды жүзеге асырылады, оның кезінде бұйым контуры белгілерінің сызықтарын қадағалау қажет. Өңдеу кезінде дайындамамен үстел бірсарынды орнын ауыстыру қажет.

Дөңгелек бұрылатын үстелдің
көмегімен жонғылау.
Дөңгелек бұрылатын үстелдің конструкциясы 1-тарауда қарастырылған.

Өңделетін дайындамалар дөңгелек бұрылатын үстелдің планшайбасына бекітіледі. Осы үстелді орнатар алдында оны негізін және дөңгелек бұрылатын үстел орнатылатын білдек үстелінің үстін тазалау қажет.

Айналма ойықтарды жонғылау.
Дайындаманы айналма ойығының

шеңберіндің ортасы планшайба айналу осіне сәйкес келуі үшін дөңгелек бұрылатын үстел планшайбасының бетіне орналастыру қажет. Бұрылатын үстелдің шеңбір ортасы және саусақты жонғыштың ортасы арасындағы арақашықтық айналма ойықтың шеңбер радиуысына тең болуы керек. Дайындаманы орнату дұрыстылығын екі диаметрлі бір-біріне қарама-қарсы орнында оның айналатын жонғышты сәл ғана тиісуімен тексеруге болады.

Қапталған көшіргіштер бойынша жонғылау.
Осы тәсіл қолмен

басқару көмегімен жонғылау кезінде қарағанда нақты фасондық бетті өңдеуге мүмкіндік береді. Қапталған көшіргіштер бойынша жонғылау кезінде фасондық бұйым контуры бойынша өңдеу саусақты жонғышпен жүргізіледі, қозғалыс траекториясы бұйым нысанына сәйкес келетін нысан бойынша көшіргішпен беріледі (4.3-сурет). Жонғышты білдектің үстелінде дөңгелек бұрылатын үстел орнатылады, оның ортасында ось бекітілген. Осы оське дайындама кигізіледі, берілген контурдың фасондық бетімен бұйымды алу талап етіледі.

56

Осы оське өңдеу нәтижесінде алуға талап етілетін бұйымның нысаны бар көшіргіш орнатылады. Жонғыштың сағасына диаметрі жонғыштың диаметріне тең ролик отырғызылады. Жонғылау бірнеше қозғалысты біріктіру кезінде жүргізіледі: дөңгелек бұрылатын үстелдің айналуы, білдек үстелінің бойлық және көлденең бағыттарда орын ауыстыруы (ол роликті көшіргішпен тұрақты байланысты қамтамасыз етеді); жонғыштың айналуы. Нәтижесінде жонғыш көшіргіштің өлшемдері мен нфсандарына сәйкес дайындаманы өңдейді. Бұйым пішінінің нақтылығы 0,05...0,15 мм шегінде өзгертіледі. Өңдеу процесінде жонғыш тозады және кезеңімен қайта қайрауға тап болады, сондықтан жонғыш пен ролик өлшемдері бірдей болуы үшін ролик ажарлау тартып отыру қажет. Кейбір жағдайларда роликті конус нысанында орындайды, ол вертикалды бағытта орнын ауыстыру кезінде ролик көшіргішті орнатқан кезде диаметр өзгертіледі.

Тұйықталған контурдың фасондық беттерін көшіргі жонғылау (4.4-сурет). Бұл ретте дайындаманы жонғылау тәсілі бұйымның нысанына сәйкес қозғалысты хабарлайды. Қозғалыс траекториясы көшіргімен беріледі.

Вертикалды-жонғышты білдектің үстелінде тақта орнатылады 10.

Жүктің іс- әрекетімен оның бойымен тақта орны ауыстырады 12. Осы

1

— жүк;

2

— арқан;

3

— бағана;

4

— ролик;

5

— жонғыш;

6

— болт;

7

— көшіргіш;

8

— дайындама;

9

— вертикалды-жонғышты білдектің үстелі;

10

12

— тақталар;

11

— дөңгелек бұрылатын үстел; меңзермен тақта қозғалысының бағыты көрсетіледі

57

1 — жақтау; 2 — көшіргі; 3 — бағана; 4 — дайындама; 5 — жонғыш; 6 — пневмоцилиндр; 7 — шток; 8 — тақта; 9 — ролик; D r

— жонғыштың басты айналу қозғалысының бағыты; D^— үстелдің бойлық берілісінің бағыты

тақта дайындама бекітілетін дөңгелек бұрылатын үстел орнатылады. Дайындаманың үстінде сол бір оське дайындама да кигізілген көшіргі орналастырылады. Көшіргі және дайындама сомынның көмегімен бекітіледі. Жүктің іс-әрекетімен ролик және көшіргі арасындағы тұрақты байланыс қамтамасыз етіледі. Дайындамамен бірге дөңгелек бұрылатын үстелге айналу қозғалысы хабарланады. Білдек үстелінің бойлық беріліс бұрамасы сөнеді және үстелдің бойлық бағытта қозғалуы көшіргіштің пішінімен беріледі.

Дайындаманың беті дөңгелек бұрылатын үстелдің бір айналымы ішінде өңделеді.
Тұйықталған жырашықтарды көшіргі жонғылау.
Тұйықталған

контур бойынша көшіргі жонғылау бұрама жырашықтарды жонғылауға арналған құрылғының көмегімен жүргізіледі (4.5-сурет). Өңдеу үшін дайындаманың айналмалы және ілгерілемелі қозғалысының үйлесімі қажет. Айналмалы қозғалысы бар дайындамамен

4

бағана

3

білдектің үстеліне бекітілген бағытталатын тақта

8

бойынша орын ауыстырады. Орын ауыстыру траекториясы ролик

9

тірелетін көшіргіштің

2

нысанымен беріледі. Өңдеу процесінде ролик пен көшіргіштің тұрақты байланысы болуы керек. Байланысты орнатқан кезде бағанамен қосылған пневмоцилиндрдің 6,

штоктың

7

жұмысы есебінен жүзеге асырылады.

58

4.3.

ТҰЙЫҚТАЛМАҒАН КОНТУРДЫҢ ФАСОНДЫҚ

БЕТТЕРІН ЖОНҒЫЛАУ

Фасондық жонғыштармен жонғылау.

Тұйықталмаған контурдың тар және ұзын фасондық беттері фасондық жонғыштармен жиі өңделеді. Фасондық шүйделенген жонғыштардың пішіні бұйымның фасондық пішініне сәйкес келуі керек (4.6-сурет). Жонғышта алдыңғы бұрыш нөлге тең болған жағдайға осыған қол жеткізу мүмкін (4.7-сурет), себебі оның бар болуы жонғыш пішінінің биіктігін х шамаға өзгертеді.

4.6-сурет. Фасондық жонғышпен фасондық бетті өңдеу:
1 — дайындама; 2 — жонғыш; D

— жонғыштың басты айналу қозғалысының бағыты; D

8пр

— үстелдің бойлық берілісінің бағыты

4.7-сурет. у оң алдыңғы бұрышы бар болған кезде фасондық жонғыш тісі пішінінің бұрмалануы:

а — с γ

= 0 фасондық жонғыштың тісі; б — γ

≠ 0 фасондық жонғыштың тісі; h

1

— жонғыш тісі пішінінің биіктігі; ф — жонғыш тісі пішінінің түзетілген биіктігі;

— алдыңғы бұрыш; x—егер

≠ 0 болса, пішінді түзету шамасы

59

Фасондық жонғыш пішінінің кемшіліктері өңделген бұйымның формасына әсер етеді. Жұмыс бастар алдында фасондық жонғыштың пішінін шаблонмен тексеру қажет. Артыңғы беттің құрылуы тәсіліне қарай фасондық жонғыштар өткір ұшталған және шүйделенген болып бөлінеді (осы жонғыштардың артыңғы беттері архимедтік спиральмен құрылған). Осы жонғыштарды жиі тез кесілетін болаттан дайындайды, себебі берілген пішіннің бетін алу керек болса, пісірілген қатты қорытпа өңдеу қиынырақ. Фасондық жонғыштар алдыңғы беті бойынша ұшталады, себебі артыңғы беті бойынша қайрау кезінде фасондық пішін бұрмалануы мүмкін.

Фасондық жонғыштардың жиынтығымен жонғылау.

Кең фасондық беттерді өңдеу үшін бірнеше фасондық жонғыштардан тұратын жиынтықтардан тұрады (4.8-сурет). Осындай жиынтықты орнату габарит бойынша жүргізіледі.

4.8-сурет. Жонғыштар жиынтығымен фасондық бетті жонғылау: а

— шаблон;

— фасондық бетті жонғылау үшін арналған жонғыштар жиынтығы;

— контршаблон;

1

— жақтау;

2

— қондырма сақиналары;

3—11

— жонғыштар;

12

— сомындар;

13

— жақтау

60

Кесу режимдерін тағайындау жиынтыққа кіретін жонғыштардың өлшемді түрлі, демек, сүмбі айналу жиілігінің бірдей шамасы кезінде олардың кесу жылдамдықтары түрлі болатынын ескере отырып орындалады. Білдек сүмбісінің айналу жиілігін анықтау үшін жиынтықтағы әрбір жонғыштың кесу жылдамдығын анықтамалық бойынша табады. Жонғыштың кесу жылдамдығы v

және диаметрі

D

бойынша жиынтықтағы әрбір жонғыш үшін сүмбінің айналу жиілігі формула бойынша есептеледі

1000𝑣

𝑛 =

𝜋𝐷

Алынған мәндерден ең азын таңдайды, ол барлық жиынтық үшін сүмбінің айналу жиілігі болып табылады. Минуттық беріліс шамасы ең аз мәні бойынша тағайындалады. Кешеннің әрбір жонғышы үшін тіске барынша жол берілетін беріліс таңдалады, одан кейін жонғыштардың әрқайсысы үшін айналымға берілісті анықтайды және барлық мәндерден ең азы таңдалады, одан әрі минуттық беріліс анықталады. Өңделген фасондық бетті бақылау үшін шаблон қызмет етеді (4.8, а-сурет). Жонғыштар жиынтығын бақылау үшін контршаблон қызмет етеді (4.8, в-сурет).

4.4.
ФАСОНДЫҚ БЕТТЕРДІ ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕГІ АҚАУЛЫҚТАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ

ОЛАРДЫҢ АЛДЫН АЛУ ШАРАЛАРЫ

Кеңістікті-күрделі фасондық беттер, мысалы, матрицалар, пуансондар штамптарды дайындау кезінде қолданылады. Осы беттер жиі көшіргі-жонғыш білдектерде және ББ білдектерінде өңделеді. Фасондық беттерді өңдеу кезінде ақаулықтардың туындауы мүмкін. Анағұрлым жиі кездесетін ақаулықтар және олардың алдын алу шаралары 4.1- кестеде келтірілген.

4.1-кесте. Фасондық беттерді өңдеу кезіндегі ақаулықтардың түрлері және олардың алдын алу шаралары

Ақау түрлері
Ақаулардың алдын алу шаралары

Бұйымның сызбасында көрсетілген өңделген беттің пішіні формасының сәйкес келмеуі

Тапсырмаларды нақты орындау, дұрыс белгілеу; формасы сызбада белгіленген бұйымның формасына сәйкес келеті көшіргішті қолдану;

61

Ақаулықтардың түрлері
Ақаулардың алдын алу шаралары

Қайта қайрау кезінде жонғыштың тозуын орнын нақты толтыру, себебі тозу нәтижесінде жонғыштың тісінде алдыңғы бұрышы өзгереді; дайындаманы жонғышқа қарай орнату дұрыстылығын бақылуы, жонғыштар жиынтығының дұрыс жинақталуын бақылау және жонғылау тереңдігін орнату

Бұйымның сызбасында көрсетілген талаптарға беттің кедір-бұдырлығының сәйкес келмеуі

Дірілге орнықтылығы жоғары білдектерде өңдеу

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

ТАРАУ

БӨЛГІШ БАСТИЕКТЕРДІҢ КӨМЕГІМЕН ОРЫНДАЛАТЫН ЖОНҒЫШТЫ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ

5.1.

КӨПЖАҚТЫ

ОЙМАКІЛТЕКТЕРДІ ЖӘНЕ

ЖЫРАШЫҚТАРДЫ ӨҢДЕУ

Көпжақты жонғылау.

Жұмыстың осы түрі конструкциясы 1-тарауда қарастырылған бөлгіш бастиектердің көмегімен орындалады. Өңдеу саусақты және бүйірлі жонғыштармен жүргізіледі (5.1-сурет). Өңдеуді орындау үшін білдектің үстеліне бөлгіш бастиекті және артыңғы тұғыр орнатылады, бұл ретте үстелді жоңқадан алдын ала тазалау, сондай-ақ үстелдің жазықтығын, бөлгіш бастиек пен артыңғы тұғырдың негіздерін жұқа майлау қабатымен майланады. Одан кейін бағанаға бекітілген бақылауыш білікше мен индикатордың көмегімен бөлгіш бастиек пен артыңғы тұғырға орнатылған орталықтардың

63

1

— бөлгіш бастиек;

2, 6

— орталықтар;

3

— бақылауыш білікше;

4

— индикатор;

5

— индикаторлық бағана;

7

— артыңғы тұғыр;

8

— жонғышты білдектің үстелі

үйкелесін тексеру қажет (5.2-сурет). Білікше бойлай индикатор орнын ауыстыру кезінде тілдің ауытқуы кемінде 0,02 мм болу керек. Тексерудің келесі тәсілі орталықтар арасында қағаздың жұқа қабатын қысу болып табылады, онда орталықтар конустарының іздері қалады. Одан әрі көпжаққа жонғылау жүргізілетін дайындаманың ұзындығына тәуелді бөлгіш бастиек пен артыңғы тұғыр орталықтары арасындағы талап етілетін арақашықтық орнатылады. Дайындамаға қамытша бекітіледі, ал дайындаманың өзін бөлгіш бастиек пен артыңғы тұғырдың орталықтары арасында орналастырады. Қамытшаның саусағы жетектеуші планшайбаға орналастырылады, бөлгіш бастиек дайындамасының бұрылу бұрышының шамасы анықталады және бірінші шекараға жонғылау жүргізіледі, одан кейін дайындаманы талап етілетін бұрышқа бұрады және келесі шекараға жонғылау жүргізіледі және т.б. Мысалы, төрт жақты болып табылатын белгі салушының немесе ұңғының сағасын өңдеу кезінде бірінші шекараға жонғылау жүргізілгеннен кейін дайындаманы 90° бұрады, одан әрі екінші шекараға жонғылау жүргізіледі және т.б.

Көпжақтың шекаралары арасында бұрыш, мысалы β (5.3-сурет) берілген болса, онда өңделетін дайындама формула бойынша анықталатын бұрышқа бұрылады

= 180° β ,

мұнда α

— дайындама орталығынан сабақтас шекараларына жүргізілген перпендикулярлар арасындағы бұрыш.

64

-сурет. Шекаралары бір
бұрыштан екіншісіне орналастырылатын бұйымның эскизі:
р —

АВ

және

ВС

шекаралары арасындағы бұрыш; а — орталық бұрыш

Қарапайым бөлу әдісін қолдану барысында бөлгіш бастиегінің тұтқалары айналымының саны формула бойынш анықталады

40 𝑛
360 = 𝛼
мұнда 40 — дайындаманы 360° бұру үшін қажетті тұтқаның айналымдар саны;

— дайындаманы а бұрышына бұру үшін қажетті тұқаның айналымдар саны.

Осыдан
40𝛼
𝑛 = 360
Тікелей жырашықтармен оймакілтектерді жонғылау.

Жырашықтарды түрлі кескіш құралды, мысалы ұңғыны, жонғышты дайындау кезінде орындалады. Алдыңғы жағдайда сияқты дайындаманы орнату бөлгіш бастиек пен артыңғы тұғырдың орталықтары арасында жүргізіледі (5.4-сурет). Кескіш құралдың жырашықтарын жонғылау бір бұрышты жонғышпен жүзеге асырылады. Жонғыш бұрыштың

немесе центріздегіштің көмегімен диаметрлі жазықтыққа орнатылады (5.5-сурет). Тік бұрышты бұрыш оның бір жағы дайындаманың бетін жанасқандай етіп орнатылады. Одан кейін жонғыштың бүйірлі беті дайындаманың диаметрлі жазықтығында орналасуы үшін дайындаманы оның радиуы шамасына оң жаққа қарай ауыстырады.

65

Сызбада, әдетте, диаметрдің D шеңбері бойынша өлшенген р жырашықтардың осьтері арасындағы қадаммен беріледі. Осы жағдайда қарапайым бөлу әдісін қолдану кезінде тұтқаның айналымдар саны формула бойынша анықталады

40𝑝
𝑛 = 𝜋𝐷

Тікелей жырашықтарды өңдеу кезінде түрлі ақаулықтардың туындауы мүмкін. Анағұрлым жиі кездесетін ақаулықтар және олардың алдын алу шаралары 5.1-кестеде көрсетілген.

5.1-кесте. Тікелей жырашықтарды өңдеу кезіндегі ақаулықтардың түрлері және олардың алдын алу шаралары

Ақау түрлері
Ақаулардың алдын алу шаралары

Кесілген жырашықтар санының сәйкес келмеуі немесе жырашықтар осьтері арасындағы дұрыс емес қадам

Бөлу операцияларын дұрыс жүзеге асыру: тиісті бөлгіш дискіні және шеңбердегі саңылаулар санын таңдау; тұтқаны бір бағытта айналуы, жылжымалы секторды пайдалану

Жырашық өлшемдерінің сәйкес келмеуі
Кесу тереңдігін нақты орнату, лимб қолдану
Диаметрлі жазықтыққа қарай жырашықтардың симметриялы болмауы

Жонғышты, мысалы центріздегіштің көмегімен дұрыс орнату

66

Ақаулықтардың түрлері
Ақаулардың алдын алу шаралары
Беттердің кедір-бұдырлығы сызбада көрсетілген талаптарына сәйкес келмеуі
Ұшталған жонғышпен өңдеу

5.1-кестенің соңы
Бұрама жырашықтарды жонғылау.

Бұрама жырашықтарды өңдеу кезінде дайындамаға баяу айналым қозғалысы және онымен келісілген оське бойлай ілгерілемелі қозғалыс, жонғышқа тез айналым қозғалысы беріледі. Бұрама жырашықтарға вертикалды-жонғышты білдекте саусақты жонғышпен және әмбебап-жонғышты білдекте дискілік жонғышпен жонғылау жүргізіледі. Дайындаманы бөлгіш бастиек пен артыңғы тұғырдың орталықтары арасында орнатылған жақтауға бекітіледі; айналым қозғалысты қозғалғыш бұрамасынан бөлгіш бастиек пен дайындаманың сүмбісіне беретін ауысымды тісті доңғалақтардың екі жұбының білдек үстелінің бойлық берілістің қозғалғыш бұрамасынан бөлгіш бастиектің сүмбісімен қосылады.

Рис 5.6.

67

— оң жақ бұрама жырашық (сағат тіліне қарсы);

— сол жақ бұрама жырашық (сағат тілі бойынша); ю — білдек үстелінің бұрылу бұрышы

Дискілік жонғыштың бұрама жырашықтарын жонғылау барысында (5.6- сурет) бұрама жырашығы жонғыштың айналу жазықтығы жырашықтың бағытымен сәйкес келген жағдайда ғана дұрыс пішіні болады. Осы шартты орындау үшін білдектің үстелі бұрама жырашықтың көлбеу бұрышына тең ю бұрышына бұрылғандай етіп орнату қажет:

𝜋𝐷
𝑡𝑔𝜔 = 𝑝
мұнда

D

— дайындама диаметрі, мм;

— бұрама жырашықтың қадамы, мм.

ю үстелдің бұрылу бұрышы үстелдің бұрылмалы бөлігінің лимбіде бөлшектер бойынша саналады. Сол жақ бұрама жырашықты жонғылау барысында сағат тілі бойынша, оң жағы — сағат тіліне қарсы бұрылады (5.7- сурет). Ауысымды тісті доңғалақтар тістерінің санын анықтау үшін бастапқыда талап етілетін беріліс қатынасын анықтау және одан кейін ғана тістердің ықтимал санын таңдау қажет. p = 600 мм қадамымен бұрама сызықты кесу керек болса, ал бойлық берілістің қозғалғыш бұрамасы р хв = 6 мм болса, ауысымды тісті доңғалақтар тістерінің санын таңдау мысалын қарастырайық.

Бастапқыда

А

білдектің сипаттамасын анықтап алу қажет. Әмбебап- жонғышты білдектің сипаттамасы бөлгіш бастиектің

N

және қозғалғыш бұрама қадамының рх. в

сипаттамаларының жүргізілуі ретінде анықталады:
A=Np

хв Егер үтелдің бойлық берілісінің бұрамасы бір айналым жасаса, үстел бұрама қадамының шамасына қарай орын ауыстырады. Осы жағдайда бөлгіш бастиектің бұрамдығы бір айналым жасайды, ал бөлгіш бастиектің сүмбісі

-1 айналымға бұрылады. Сүмбі толық айналымды жасауы үшін

68

үстелдің бойлық берілістің қозғалғыш бұрамасы 40 айналым жасауы тиіс, осы жағдайда білдектің үстелі білдектің сипаттамасы А = 40 • 6 = 240 мм деп аталатын арақашықтыққа орын ауыстырады.

Ауысымды тісті доңғалақтардың беру қатынасы и

формула бойынша
анықталады
𝐴 240 2
𝑢 = 𝑝 = 600 = 5

мұнда p

— бұрама жырашықтың қадамы.

Одан әрі беру қатынасының шамасын пайдалана отырып, тісті доңғалақтардың тістер саны анықталады:

2 1 2 1 ∗ 25 2 ∗ 30 25 60
𝑢 = 5 = 2 2,5 = 2 ∗ 25 2,5 ∗ 30 = 50 74
Осылайша: z

1

= 25; z

2

= 50; z

3

= 60; z

4

= 75. Тісті доңғалақтарды ілініске тексеру қажет:

Z

1

+ Z

2

Z

3

+ 15; 25 + 50 =

60 + 15;
75 = 75;

Z

3

+ z

4

≥ z

3

+15 60 + 75 ≥

50 + 15;

135

≥ 65.

Тісті доңғалақтар іліністің шарттарын қанағаттандырады, сондықтан бөлгіш бастиектің сүмбісі және білдек үстелінің бойлық берілісінің қозғалғыш бұрамасын қосатын ауысымды тісті доңғалақтарды тістер санымен орнату қажет z

1

= 25; z

2

= 50; z

3

= 60; z

4

= 75.
Дискілік жонғыштың бұрама жырашықтарын жонғылау
кезінде іс-қимылдың бірізділігі

: p

69

Бұрама жырашықтарды саусақты жонғышпен жонғылдау кезінде білдекті ретке келтіру оңай, себебі өңдеу кезінде білдектің үстелі қалыпты жағдайда болады. Үстелдің бойлық берілісінің қозғалғыш бұрамасының бөлгіш бастиектің сүмбісімен қосындысы дискілік жонғышпен жонғылау кезінде сияқты жүреді. Бұрама жырашықтарын жонғылау кезінде ақаулықтардың туындауы мүмкін. Анағұрлым жиі кездесетін ақаулықтар және олардың алу шаралары 5.2-кестеде келтірілген.

Дайындаманы шеңбер бойынша тең емес бөлшектерге бөлу.

Машина жасау өндірісінде, мысалы, тең емес қадаммен немесе түрлі орталық бұрыштармен ұңғыларды дайындау кезінде

шеңберді тең емес бөлшектерге бөлу
қажеттілігі туындайды.

Осындай бөлуді жүзеге асыру үшін дайындамасы бар бөлгіш бастиектің сүмбісін 1° бұру үшін қажетті тұтқаның айналымдар саны анықталады. Мысалы, қарапайым бөлу кезінде

N

40

сипаттамасымен бөлгіш бастиектің сүмбісін 1°

бұру үшін

5.2-кесте. Бұрама жырашықтарды жонғылау кезіндегі ақаулықтардың түрлері және олардың алдын алу шаралары

Ақаулықтардың түрлері
Ақаулардың алдын алу шаралары
Бұрама жырашығы пішінінің бұрмалануы

Дискілік жонғыш айналу жазықтығының және жырашық бағытының сәйкес келуін тексеру; білдек үстелінің бұрылу бұрышын есептеу нақтылығы және үстелді талап етілетін орынға

Бұрама жырашығының дұрыс емес бағыты
Білдек үстелінің айналуы бағытын тексеру
Бұрама жырашығы қадамының берілген қадамына сәйкес келмеуі

Ауысымды тісті доңғалақтардың дұрыс таңдалуын және олардың орнатылуын тексеру Жырашық беттерінің кедір-бұдырлығы сызбада көрсетілген талаптарына сәйкес келмеуі

Ұшталған жонғышпен өңдеу

70

бөлгіш бастиектің тұтқасын n

рет бұру қажет,
40 1
𝑛 = 360 = 9

Саңылауларды 9 тең немесе есе санымен, мысалы 27 саңылауымен бөлгіш диск таңдап алынады. Дискідегі талап етілетін саңылаулар санын — 27 алу үшін бөлгіш және бөлшек алымы 3 көбейту керек. Осылайша, 1° дайындамамен г

бөлгіш бастиектің сүмбісін бұру үшін тұтқаны айналымдар саны

Г1

тең болуы
тиіс, онда фрезерлеуші 27 саңылауы бар бөлгіш дискідегі саңылаулар арасында
3 аралықты есептеп шығу керек..

Одан әрі дайындамасы бар сүмбіні талап етілетін бұрышқа, мысалы, 85, 90 и 95° бұру үшін қажетті бөлгіш бастиек тұтқасының айналымдар санының кестесі жасалады:

85 ∗ 3 12
90 ∗ 3
95 ∗ 3 15

𝑛 г =

27 = 9 27 ; 𝑛

Г

27 = 10; 𝑛 г =

27 = 10 27

Тұтас сан толық айналымдар санын, бөлшек — бөлгіш дискідегі саңылаулардың көмегімен алынатын айналымын үлесін көрсетеді. Бірінші жырашық өңделеді, орталық бұрышпен, мысалы 85° келесі жырашықты жонғылау үшін бөлгіш бастиегінің тұтқасын 27 саңылауы бар бөлгіш дискінің шеңберіне саңылаулар арасында 9 толық айналымға және 12 аралыққа бұрады. Тең емес бөлу операциясларын жеңілдету және қателерді жою үшін есептеу кезінде Ф. Г. Котельников әзірлеген кестелерді пайдалану ұсынылады [4].

Тік тісті доңғалақтарды жонғылау.
Машина жасауда жонғышты

білдектерде өңделетін тістердің түрлі сандарымен тісті доңғалақтардың көптеген түрлері қолданылады. Тісті доңғалақтарды сипаттайтын негізгі параметрлерді қарастырайық (5.8- сурет):

71

-сурет. Тік тісті цилиндрлік доңғалақтың элементтері: p— қадам; D a

— жонғыштың сыртқы диаметрі (дөңес жерлер шеңберлерінң диаметрі); d— бөлгіш шеңбердің диаметрі; D

— ішкі диаметр (ойыс шеңберінің диаметрі); h— тістің биіктігі; h

— тіс бастиегінің биіктігі; h

— тіс түбірінің биіктігі; S

— тістің қалыңдығы; В — доңғалақтың ені

Көлденең-жонғышты білдектің үстелінде тісті доңғалақтадың тістерін жонғылау кезінде алдыңғы жағдайларда сияқты бөлгіш бастиекті дәне артыңғы тұғырды орнатады. Дайындаманы оймакілтекті жақтауға орналастырған дұрыс, себебі білдектердің конструкцияларында тісті доңғалақтарды пайдалану барысында соғылу аз болуы үшін оймакілтекті біліктерге жиі орнатылады.

Өңдеу кезінде дайындамалар мен құрылғыларды орнату 5.9-суретте көрсетілген. Жонғылау дискілік модульдік жонғышпен көшірмелеу әдісімен жүргізіледі, оның пішіні тістер арасындағы ойыстарға сәйкес келеді. Осы әдістің жетіспеушілігі белгіленген модулімен және тістер сандарымен тісті доңғалақтардың әрі түрін жонғылау үшін нақты дискілік жонғыш талап етіледі,

72

бұл жонғыштардың анағұрлым санын талап етеді. Осы санды азайту үшін жонғыштар кешені құрылған, оның әр жонғышы жол берілетін кемшілікпен тістер санының белгіленген диапазонымен тісті доңғалақтарды өңдей алады. 8 және 26 жонғыштан тұратын кешендер қолданылады. Жонғылау процесінде бөлгіш бастиегі сүмбісінің қозғалысы оған бекітілген дайындамамен жақтауға беріледі. Өңдеуді орындау барысында дайындаманы бір тіске бұру үшін бөлгіш бастиек тұтқасының айналымдар санын анықтап алу қажет.

Бөлгіш бастиек тұтқасының айналымдар саны формула бойынша анықталады:

40

𝑛 = 𝑧 мұндаz— тісті доңғалақ тістерінің саны; 40 — бөлгіш бастиектің сипаттамасы.

Қарапайы бөлу әдісін пайдалану кезінде тұтқаның айналымдар санын n

белгілеу мысалын қарастырайық. Егер өңделетін доңғалақта 30 тіс болса,
40 10 1
𝑛 = 30 = 1 30 = 1 3

бұл тұтқаны бір толық айналымға және айналымның бір бөлігін бұру қажет екенін білдіреді. Ол үшін

1

— артыңғы тұғыр;

2

— жақтау;

3

— дисклік модульдік жонғыш;

4

— дайындама;

5

— қамытша;

6

— жетектеуші патрон;

7

— бөлгіш бастиек;

8

— көлденең-жонғышты білдектің үстелі

73

30 саңылау бар немесе 30 есе, мысалы 60; 90 саңылау бар бөлгіш дискіні таңдау қажет. Саңылау саны 60 болатын шеңберді таңдайық. Өзгермейтін бөлшек кезінде бөлгіште 60 санын алу үшін неизменной дроби, бөлгішті және алымды оп

, 20
20 көбейтеміз,

1 аламыз ,
яғни дайындаманы

60

бір тіске бұру үшін тұтқамен бір толық айналымды орындау қажет, одан кейін 60 саңылауы бар бөлгіш дискі бойынша және саңылаулар арасындағы 20 аралықты есептеу қажет. Есептеуді жеңілдету және жылдамдату үшін бөлгіш бастиегінің жылжымалы секторын қолдану ұсынылады (1-тарауды қараңыз). Егер тісті доңғалақтарды жонғылау көлденең-жонғышты білдектерде жүргізу қажет болса, күпшегі бар тістің доңғалақтың дайындамасы үш жұдырықшалы өзі центрленетін патронға бекітіледі. Одан әрі, мысалы, индикатордың көмегімен соғылу тексеріледі. Дайындау жөніндегі сызбада немесе нұсқаулықта көрсетілген норма шегінде соғылу болса, өңдеуді жүргізуге болады. Жонғылау үшін дискілік модульдік жонғыш қолданылады, оны жырашықтарды цилиндрлік беттерде өңдеу кезінде сияқты диаметрлі жазықтықта орнату қажет. Бірінші жырашыққа жонғылау жүргізілгеннен кейін оның пішінін шаблонмен тексеріледі. Жырашық пен шаблонның пішіндерін сәйкес келмесе, қажетті түзету жүргізіледі. Келесі жырашықты өңдеу үшін тұтқаның көмегімен бөлгіш бастиектің сүмбісін талап етілетін шамаға бұрады (тұтқа айналымдарының қажетті санын анықтау кезінде алынған есептеу жолымен) және келесі жырашыққа жонғылау жүргізіледі. Штангензубомердің көмегімен тұрақты хорда бойынша тістің қалыңдығы тексеріледі. Одан кейін қалған жырашықтарды жонғылайды және тісті доңғалақтың тістерін алады. Жаппай және ірі сериялы өндірісте тістерді жонғылау тіс жонғылау және тіс қашау білдектерінде жүргізіледі.

Конус тәрізді тісті доңғалақтарды жонғылау.
Конус тәрізді тісті

доңғалақтарды жонғылау барысында дайындаманы дұрыс орнату маңызды. Дайындама бөлгіш бастиегінің сүмбісіне бекітіледі, тісті доңғалақ сүмбісінің түбі үстелдің бетіне параллель болатындай бұрышта орналастырылуы керек (5.10- сурет). Сүмбінің көлбеу бұрышы р формула бойынша анықталады р = а у, мұнда а — конустың көлбеу бұрышы; у — бастапқы конусты құрайтынтісті доңғалақ жырашықтарының түбімен құрылған бұрыш. Көлденең-жонғышты білдектерді конус тәрізді тісті доңғалақтарды өңдеу, әдетте, алдын ала болып табылады, себебі

74

-сурет. Конус тәрізді тәсті
доңғалақтарды жонғылау:
1 — бөлгіш бастиек; 2 — жонғыш; 3 — конус тәрізді тісті доңғалақ; D

— жонғыштың басты айналу өозғалысының бағыты; р — бөлгіш бастиек сүмбісінің көлбеу бұрышы

осы білдектерде жоғары өңдеу нақтылығына қол жеткізу мүмкін емес.
Тісті доңғалақтарды өңдеу кезінде түрлі ақаулықтардың туындау мүмкін.

Анағұрлым жиі кездесетін ақаулықтар және олардың алдын алу шаралары 5.3- кестеде көрсетілген.

5.3-кесте. Тісті доңғалақтарды өңдеу кезіндегі ақаулықтардың түрлері және олардың алдын алу шаралары

Ақаулықтардың түрлері
Ақаулықтардың алдын алу шаралары
Кесілген тістер санының талап етілетін санға сәйкес келмеуі

Бөлу процесін нақты орындау; тісті доңғалақтардың пішінін құрайтын жырашықтарды жонғылау үшін қажетті тұтқа айналымдарының санын дұрыс айқындау

Тістер қадамдарының біркелкі болмауы

Бөлу процесін нақты орындау; жылжымалы секторды орындау
Тістердің дұрыс емес өлшемдері

Кесу тереңділігін дұрыс анықтау және орнату; модульдік дискілік жонғыштың өлшемін дұрыс таңдау

Тістердің пішіні диаметрлі жазықтыққа қарай симеттриялы емес
Жонғышты диаметрлі жазықтықта орнату дұрыстылығын бақылау

Тістер беттерінің кедір-бұдырлығы сызбада көрсетілген кедір-бұдырлыққа сәйкес келмейді.

Тозбаған, керісінше жақсы ұшталған жонғыштарды пайдалану

75

— тістердің тақ санымен;

— тістердің жұп санымен;

1

8

— өткелдер;

— бір өткел ішінде жонғылау ені; тілмен жонғыштың орнын ауыстыру бағыты көрсетілген

Жұдырықшалы муфталарды жонғылау.

Жонғылаудың осы түрі бөлгіш бастиектің сүмбісін вертикалды жағдайда орнатумен жүзеге асырылады. Дайындама үш жұдырықшалы патронда бекітіледі және одан әрі тістер арасындағы ойыстарды жонғылайды. Тістердің жұп және тақ сандарымен муфталарды жонғылау түрлі әдістермен орындалады. Өңдеу кезінде дискілік және саусақты жонғыштар қолданылады. Дискілік жонғыштың ені немесе саусақты жонғыштың диаметрі ойыстың ең төмен еніне теңестірілуі тиіс. Тістердің тақ саныменмуфталарды жонғылау 5.11,а-суретте көрсетілген схема бойынша жүргізіледі. Бір өткел ішінде екі бір-біріне қарама-қайшы ойыққа өңдеу жүргізіледі. Жұмыс жүрістерінің саны тістердің санына тең. Осындай өңдеу муфтаның кондырма саңылауының диаметрі жонғыштың сыртқы диаметрімен d >0,57D қатынаста байланысты болса, жүргізіледі, әйтпесе жекелеген учаскелер өңделмеген болып қалады. Тістердің жұп санымен муфталарды жонғылау кезінде (5.11, б-сурет) әр өткел ішінде тістің бір жағы ғана өңделеді, сондықтан өткелдер саны тістер санынан екі есе артық болуы керек. Диаметрі үлкен муфталардың тістерін жонғылау дискілік жонғышпен, диаметрі кем муфталарды жонғылау — саусақты жонғыштармен жүзеге асырылады. Әдетте, муфталарды жонғыштың екі қондырғысынан жонғылауды жүзеге асыруға тура келеді: 1, 3 және 7 өткелдері кезінде жонғыш бір жақтан, ал 2, 4, 6 және 8 өткелдері кезінде — екінші жақтан жұмыс істейді. Жонғышты орнату

76

бөлгіш бастиектің сүмбісіне бекітілген орталыққа қарай жүргізіледі (5.12- сурет). Дұрыс орнату кезінде дискілік жонғыштың бүйірлі беті немесе саусақты жонғыштың құрауыш цилиндрлік беті орталықтың осі арқылы өтетін жазықтықта жатуы керек.Трапециялы және үш бұрышты тістермен муфталарды жонғылау (5.13-сурет). Осындай муфталарды жонғылау кезінде бөлгіш бастиектің сүмбісі р бұрышында орнатылуы тиіс, оның шамасы ойыс пішінінің бұрышына тәуелді болады. Трапециялы және симметриялы үш бұрышты пішіндерімен муфталарды жонғылау үшін сүмбінің бұрылуы бұрышын есептеу формула бойынша жүргізіледі

𝑠𝑖𝑛 г1г

Г

𝑐𝑡𝑔 г

𝑐𝑜𝑠𝛽 =

Г

1 − 𝑠𝑖𝑛 г1г

Г

𝑡𝑔 г

Г

-сурет. Трапециялы және үш
бұрышты тістермен муфталарды жонғылау бөлгіш бастиекті орнату:

— трапециялы тістермен муфта;

— симметриялы пішіні бар үш бұрышты тістермен муфта;

— симметриялы пішіні жоқ үш бұрышты тістермен муфта;

бөлгіш бастиекті орнату
; 0 — тістер арасындағы бұрыш; р — бөлгіш бастиек сүмбісінің көлбеу бұрышы

77

5.4-кесте. Муфталарды жонғылау кезіндегі ақаулықтардың түрлері және олардың алдын алу шаралары

Ақаулықтардың түрлері Ақаулықтардың алдын алу шаралары

Ойыстардың сызбада көрсетілген өлшемдерге сәйкес келмеуі Дискілік жонғыштың енін немесе саусақты жонғыштың диаметрін дұрыс таңдау; кесу тереңдігін дұрыс орнату

Өңделмеген жекелеген учаскелердің қалуы

Сызбада көрсетілген өңделген ойыстар сандарының сәйкес келмеуі
Саңылау диаметрінің және жонғыштың сыртқы диаметрінің

>0,57D қатынасына сәйкес келуін бақылау
Жұмыс жүрістерін нақты есептеу және оларды орындау

Трапециялы және үш бұрышты тістермен муфталарды дұрыс өңдемеу
Бөлгіш бастиек сүмбісінің орнату бұрысын дұрыс белгілеу және бақылау

Тістер беттерінің кедір-бұдырлығы сызбада көрсетілген кедір- бұдырлыққа сәйкес келмеуі

Тозбаған, керісінше жақсы ұшталған жонғышпен өңдеу

симметриялы емес өткір ұшты пішінінің формуласы
𝑠𝑖𝑛

г1г

Г

𝑐𝑡𝑔0
𝑐𝑜𝑠𝛽 =

Г

Г Г

1 − 𝑠𝑖𝑛 г1г

Г

𝑡𝑔 г

Г

Тістер саныz> 20 болған кезде тиісінше жуық формулаларды қолдануға болады:

180

Г

0 180

Г

𝑐𝑜𝑠𝛽 = 𝑠𝑖𝑛 𝑧 𝑐𝑡𝑔 2 ; 𝑐𝑜𝑠𝛽 = 𝑠𝑖𝑛 𝑧 𝑐𝑡𝑔0

Муфталарды жонғылау кезінде ақаулықтардың туындауы мүмкін. Анағұрлым жиі кездесетін ақаулықтар және олардың алдын алу шаралары 5.4-кестеде келтірілген.

78

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

ТАРАУ

ЕҢБЕКТІҢ ӨНІМДІЛІГІН ЖӘНЕ ӨНІМДЕРДІҢ САПАСЫН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ

6.1.

ЕҢБЕК ӨНІМДІЛІГІ ЖӘНЕ ОНЫ АРТТЫРУ

ЖОЛДАРЫ

Еңбектің өнімділігін арттыру — жұмысшы заманауи өндірісте шешуге тиіс негізгі міндеттердің бірі. Машина жасауда еңбектің өнімділігі уақыт бірлігі ішінде білдекте жасалған бұйымдардың санымен анықталады. Демек, еңбектің өнімділігін арттыру уақыт бірлігі ішінде жасалған бұйымдардың саны ұлғайған кезде жүреді.

Бір ұйымды жасауға кеткен уақыт — даналық уақыт £
дана

— бірнеше құрамдауыштардан қалыптасады:

Осылайша, даналық уақыт

t шт = t пз +t осн + t всп + t

обед + t отд Еңбектің өнімділігін арттыру негізгі және қосымша уақытты қысқарту есебінен жүзеге асырылады, себебі олар

80

өңдеуге кеткен даналық уақыттың басым бөлігін құрайды.
Еңбек өнімділігін арттырудың негізгі жолдары
болып табылады:

Операцияларды автоматтандыру автоматты жүктемеді, қысқыш және өзге құрылғыларды, өңдеудің жартылай автоматты және автоматты циклдарын пайдалану, тез ауысымды немесе топтық қаптамаларды пайдалана отырып, дайындамаларды өңдеу есебінен жүзеге асырылады. Білдекті басқаруға кететін уақытты қысқартуға тездетілген бос жүрісімен; өңдеуді түрлі циклдардан автоматтандырумен; мнемоникалық бір тұтқалы басқаруды және өзге әдістерді пайдаланумен қол жеткізіледі.

Өндірісті кешенді автоматтандыру үшін:

81

Сондай-ақ автоматтандыру келесідей шарттарды орындауға әсер етеді. Бұйымдардың конструкциясы қарапайым формалардың беттерімен анықталуы тиіс. Базалық беттердің жеткілікті ұзындығы болуы қажет және олар бұйымды тез орнату мүмкіндігін беру керек. Конструкторлық, технологиялық және өлшеуіш базалардың жалғыздық шарты сақталуы тиіс. Бұйымдардың өңделетін беттері кірекесу кезінде кескіш құралдың өтуі және оның шығуы үшін ашық, қол жетімді болуы қажет. Бұйым деформацияны болдырмау үшін жеткілікті беріктілікке ие болуы тиіс, дайындама материалы және өңдеу әдісі дұрыс таңдалуы керек.

ДАЙЫНДАМАЛАРДЫ ЖОНҒЫШТЫ БІЛДЕКТЕ ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ ЕҢБЕКТІҢ ӨНІМДІЛІГІН АРТТЫРУ

ЖОЛДАРУ

Еңбектің өнімділігін арттыру жоғарыда көрсетілген барлық факторларды қолданатын мамандарға ғана емес, сондай-ақ ойлап шығарушы болып табылатын жұмысшылардың өздеріне және білдектің үстелінде бір жонғышпен бірізді орналасқан бірнеше дайындамаларға тәуелді :

1 — дайындамалар; 2 — жонғыш; D r

— жонғыштың басты айналу қозғалысының бағыты; D

S

np— бойлық берілістің бағыты

82

1 — дайындамалар; 2 — цилиндрлік жонғыштардың жиынтығы; D r

— жонғыштың басты айналу қозғалысының бағыты; D

snp

— бойлық берілістің бағыты

Фрезерлеушілер дайындаманы өңдеу кезінде қолданатын еңбектің өнімділігін арттыру жолдарын қарастырайық. Жонғышты білдекте өңдеудің негізгі уақытын анағұрлым азайтуға келесі іс-шаралар есебінен болады:

6.3-сурет. Дөңгелек бұрылатын үстелдерді қолданумен позициялық жонғылау: 1 — жонғышты білдектің үстелі; 2 — дөңгелек бұрылатын үстел; 3, 6 — дайындама; 4, 5 — дайындамаларды бекітуге арналған құрылғы; тілмен дөңгелек үстел планшайбасының бағыты көрсетілген бірінен кейін бірі орналасқан бірнеше дайындамаларды жонғылау (6.1- сурет) немесе жонғыштар жиынтығын қолдану (6.2-сурет). Еңбек өнімділігін арттыру осы жағдайда негізгі және қосымша уақытты қысқарту есебінен жүреді;

83

білдектің үстелінде екі құрылғысы планшайбада бір-біріне қарама-қайшы орналасқан дөңгелек бұрылатын үстел орнатылған кезде дөңгелек бұрылатын үстелдерді қолданумен жонғылау (6.3-сурет). Бір құрылғыда орнатылған дайындаманы жонғылау кезінде келесі дайындаманы өзгеде орнату жүреді. Бір дайындаманы өңдеуден екіншісіне көшу дөңгелек үстелдің бұрылысымен жүзеге асырылады. Еңбектің өнімділігін арттыруға өңдеудің негізгі және қосымша уақытын біріктіру; маятникті жонғылау (6.4-сурет)есебінен қол жеткізіледі; осы жағдайда білдектің үстелінде екі құрылғы бекітіледі, бір дайындама өңделген уақытты екінші құрылғыда басқа орнатылады. Бір дайындаманы өңдеуден екіншісіне көшу үстелдің орын ауыстыру бағытының өзгерумен жүзеге асырылады. Еңбектің өнімділігін арттыру өңдеудің негізгі және қосымша уақытын біріктіру есебінен жүреді;

1 — жонғыш; 2 — дайындама; 3 — дайындаманы бекітуге арналған құрылғы; 4 — жонғышты білдектің үстелі; D^— үстелдің беру қозғалысы

84

1

— жонғышты білдектің үстелі;

2

— дөңгелек бұрылатын үстел;

3

— жонғыш;

4

— арнайы құрылғы;

5

— дайындамалар (бұрамалар)

дөңгелек үстел планшайбасыныңбұрылу салдарынан үздіксіз жүреді. Оймакілтекке жонғылау жүргізілгеннен кейін бұрама арнайы құрылғыға түседі. Еңбектің өнімділігін арттыру қосымша уақытты қысқарту есебінен жүреді; Жонғышты білдектерде өңдеу кезінде еңбектің өнімділігін арттыру өңдеудің қосымша уақытын қысқарту есебінен жүзеге асырылады, ол типтік технологиялық процестерді қолдану кезінде азаяды.

85

а — бүйірлі жонғыш; б — ауысымды пластина; 1 — корпус; 2 — сақина; 3 — бұрама; 4 — шайба; 5 — серіппе; 6 — алмалы ұстағыштар; 7 — ауысымды пластина; 8 — сұққыш

Типтік технологиялық процесс жекелеген бұйымға емес, бірдей құрылғылар мен кескіш құралдардың көмегімен бір типті жабдықта жасалуы мүмкін жалпы конструктивтік белгілермен бұйымдар тобына әзірленеді. Топқа бұйымдарды таңдау кезінде олардың нысаны, өлшемдері жасау нақтылығы және беттердің кедір-бұдырлығы

ескеріледі.

Бұйымдар топтарының сызбалары негізінде кешенді бұйымдардың сызбасы жасалады, ол топ бұйымдарының тән барлық беттерді қамтиды. Механикалық өңдеумен технологиялық процесс осы кешенді бұйымға әзірленеді және білдек осы бұйымды жасау үшін жөнге келтіріледі. Осындай жөнге келтіру топтық деп аталады. Топтан нақты бұйымды жасау кезінде білдектің кішігірім ретке келтіру ғана талап етіледі.

86

Әсіресе, еңбектің өнімділігін арттырудың тиімді жолы дайындаманы бекіту процесін едәуір тездететін тез қысқыш пневматикалық және гидравликалық құрылғыларды пайдалану болып табылады Мысалы, пневматикалық іскенжелерде дайындаманы бекітуге кететін уақыт қарапайым машиналық іскенжелерге қарағанда

1,5 есе кем.

6.3.

ӨНІМНІҢ САПАСЫ

Өнім сапасының ұғымы.

Экономиканы тез дамытудың тиімді құралы өнімнің сапасын арттыру болып табылады. Сапа XXІ ғасырдың өндірісінде белгілеуіш фактор болуы керек. Халықаралық стандарттарда көрсетілген классикалық ұғымға сәйкес өнімнің сапасы өнімнің қасиеттер жиынтығын білдіреді, олар оған шартталған немесе болжанған қажеттілікті қанағаттандыру қабілетін береді. Осы ұғым өнім сапасының техникалық-экономикалық жаратылысына тіреледі. Өнімдер мен қызметтердің сапасы — бұл жекелеген өндірушінің, сондай-ақ тұтас елдің бәсекеге қабілеттілігі және ресурстар жинағы, тиісінше өндіріс тиімділігінің артыруы және адам мен қоршаған орта үшін, өнімдер мен қызметтердің қауіпсіздігі, соңында — өмірдің сапасы. Өнімнің сапасы барлық көрсеткіштер талаптарға сәйкес келген, бұйымның жоғары сапасы болған жағдайда ғана негізгі көрсеткіштермен сипатталады.

Өнім көрсеткіштері:
жарамдылық, сақталушылық көрсеткіштерін қамтиды;

орындылығын, композицияның біртұтастылығын және өндірістік орындау мүлтіксіздігін сипаттайды; және технологиялық шешімдер ұтымдылықтың жалпыланған сипаттамасын көрсетеді;

87

елдерде авторлық куәліктерімен және патенттермен қорғалу дәрежесін көрсетеді; шаруашылық экономикалық тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер тобын білдіреді:

П

Э = З . З < П мұнда П — шығарылған өнімнен алынған пайда; З — өнімдерді өндіруге кеткен шығындар. Өнім сапасының деңгейі кәсіпорнының бар жұмысының маңызды көрсеткіші болып табылады. Өнімнің сапасы ғылым мен техниканың жетістіктерін пайдалану дәрежесіне, осы өнімді өндіру кезінде қолданылатын жабдық пен технологиялар конструкцияларының мүлтіксіздігіне, сондай-ақ өндіріс мәдениетіне, өндіріс конструкторларының, технологтарының, ұйымдарушыларының, жұмысшылардың адалдығы мен біліміне тәуелді. Шығарылатын өнімнің сапасын жүйелі түрде жақсарту әзірлеу сатыларында қойылады (сызбаларда, стандарттарда, техникалық шарттарда және өзге құжаттарда), дайындау сатыларында қамтамасыз етіледі (технологиялық процестің ұтымдылығымен), пайдалану сатысында сақталады. Конструктордың жобадағы қателіктері анағұрлым көп болса, соғұрлым бұйымның сапасы нашар болады, сондықтан конструктор бұйымның материалын дұрыс таңдауы, шақтамаларды орнатып, түрлі бұйымдардың қосылысы кезінде тиісті қондырмаларды орнатуы үшін техниканың түрлі салаларындағы білімге ие болуы тиіс. Әзірленген бұйым өз қызметтік мақсатын орындауы және ыңғайлы, әдемі, үнемді болуы тиіс. Бұйымдарды алған кезде өндірістің түрлі сатыларын ескеру қажет, себеі жасау процесіне дайындау, өңдеу, бақылау, жинау цехтары іске қосылған. Бұйымдарды өндіру барысында жоғары техникалық талаптарға сәйкес келетін сапалы материалдарды, заманауи технологиялық процестер мен

88

жабдықты қолдану қажет.

Өндірістің негізгі кезеңі бақылау кезеңі болып табылады, атап айтқанда осы кезеңде бұйымның сапасы анықталады, түрлі параметрдегі байқаулар жүргізіледі және бұйымның жұмысқа жарамдылығы анықталады.

Сапа мәселелерін зерделеу үшін сапаны өлшеу туралы арнайы ғылым құрылған —
квалиметрия
(латын тілінен «сапа» және «өлшеу»).

Күнделікті білім фактілерді орнатуға және олардың сипаттауға жинақталады. Ғылыми білім фактілерді орнатып, сипаттап қана қоймай, сондай-ақ оларды түсіндіреді. Ол үшін ғылым фактілерді жүйеге қояды, кездейсоқ фактілерден заңдылықты, жеке фактілерден — жалпы көреді. Ал егер заңдылық мәлім болса, оны алдын ала білуге болады. Ғылымның мағынасы: алдын ала көру үшін білу,

іс-әрекет жасау үшін алдын ала көру.
Өнімнің сапасын басқару.

Өнімнің сапасын басқару өндірісті анағұрлым сапалы өнімді шығаруға түрткі болатын, ал кейбір жағдайларда бағдарлауға мәжбүрлейтін техникалық, ұйымдастыру, әлеуметтік, экономикалық, құқықтық және идеологиялық іс-шараларын анықтаудан және іске асырудан тұрады. Сапаны басқарудағы басым рөлді бұйымдарды бақылау ойнайды. Кәсіпорындарда ОТК бар, оның жұмысшылары өнімнің техникалық талаптарға, сызбаларға, стандарттарға, кешенділікке сәйкес келуін қадағалайды; өндірістің барлық сатыларында түсетін өнімнің, материалдардың технологиялық процестерінің сақталуын бақылайды; завод өнімдерінің ақауларын есептеу, талдау бойынша жұмысқа қатысады, олардың туындау себептерін зерделейді. Кездейсоқ факторларды қолдана отырып, заңдылықты айқындау үшін ОТК жұмысшылары статистикалық өңдеуді жүргізеді, яғни деректерді жүйелендіреді және оларды зерттейді, білдекті ретке келтіруі туралы қорытынды шығаруға болатын өлшемдердің қисық бөліністерін құрайды. Сапаны басқару барысында кестелер, диаграммалар жасалады, оларды қолдана отырып, сапаны арттыру жолдары туралы мәселені шешу жеңіл, мысалы, шеңберлі кесте, бағаналы кесте, себеп-салдар диаграммасы.

89

І

— жабдық:

1

— білдектің тозу дәрежесі;

2

— білдектің қызмет ету мерзімі;

3

— білдектің типі;

4

— жөндеу қиындылығы;

5

—СПИЗ технологиялық жүйенің қаттылығы;

6

— білдектің габаритті өлшемдері;

7

— білдектің нақтылығы;

8

— тораптарды бояу түстері; ІІ — кескіш құрал:

9

— жонғыштың түрі;

10

— жұлынғыштың тозуы;

11

— жонғыш тістерінің беріктілігі;

12

—конструкцияның күрделілігі;

13

— ұштау бұрыштары;

14

— жонғыш жасалған материал;

15

— жонғыш тістері беттерінің нысаны;

ІІІ

— дайындама:

16

— дайындама түрі;

17

— дайындама жасалған материалдың құрамы;

18

— үстіңгі қабатты беріктілігі;

19

— беттік қабаттың сапасы;

20

— дайындық ақаулықтары;

21

— әдіптің біркелуі болуы;

ІV

— адами фактор:

22

— тапсырыс беруші;

23

— жөндеуші;

24

— жұмысшы;

25

— жұмысқа қатыстылығы;

26

— жұмысшыларға жалақы төлеу;

V

— өлшеуіш құрал:

27

— құралды дайындау нақтылығы;

28

— өлшеу нақтылығы;

29

— құралдың тозу дәрежесі;

30

— шкалада штрихты салу нақтылығы;

31

— құралдың конструкциясы

Бұйымдарды өңдеу кезінде ақаулардың туындау себебін айқындау мақсатында себеп-салдар диаграммасын жасау үлгісін қарастырайық (6.8- сурет). Осы диаграммада бұйымды өндіруге әсер ететін және дайындау нақтылығын анықтайтын факторлар қарастырылады. Бастапқыда бірінші тәртіптегі факторлар бөлінеді: бұйым жасалатын жабдық, кескіш құрал, дайындама сипаттамалары, адами фактор, өлшеуіш құрал, еңбек шарты және т.б. Одан кейін екінші тәртіптегі факторлар қарастырылады, олар бірінші тәртіптегі факторлардың туындауын әсер ететін факторлар мен шарттарды қамтиды.

Жабдықты зерделеу кезінде білдектің тозуына және оның тетіктеріне,

90

қызмет ету мерзіміне, білдектің типіне, жөңдеу қиындығына, СПИЗ жүйесінің қаттылығына, габаритті өлшемдерге, білек нақтылығының сыныбына, оның топтарының бояуына назар аударылады. Кескіш құралды қарау барысында жонғыштың түріне, оның тозуына, кескіш бөлшектің беріктілігіне, конструкцияның күрделі болуына, ұштау бұрыштарына, құрал жасалған материалға назар аударылады. Дайындаманы зерделеу барысында дайындама материалының түрі мен құрамы, үстіңгі беттің қаттылық біркелкі болуы, оның сапасы, дайындама ақаулықтары, әдіптің біркелкі болуы қарастырылады. Адами фактор ең маңызды болып табылады, мысалы, тапсырыс берушінің міндеттерді қалыптастыруы; жөндеушінің кемшіліктерді анықтау қабілеттілігі; оператор-жұмысшының сипаттамалары, оның жұмыс жасау өтілі, ол тұрақты әлде уақытша жұмыс жасауы, ер адам немесе әйел адам болуы; өндіріс бастығы қандай қасиеттерге ие — ұйымдастырушылық, талапшылдық және т.б. Өлшеуіш құрал дайындалған бұйымды бақылау сапасына әсер етеді. Құралды зерделеу кезінде оны жасау нақтылығы, өлшеу нақтылығы, тозу дәрежесі, шкалаларда штрихтерді салу нақтылығы, құралдың конструкциясы қаралады және т.б. Бірінші тәртіптегі факторлар қаралғаннан кейін бұйымды сапалы дайындамау себебін табуға тырысады, егер себеп анықталмаса, онда екінші тәртіптегі факторлар қарастырылады және т.б. Қазіргі уақтта Ресейде өнімнің сапасын арттыруға әсер ететін шаралар қабылданады, жұмыс жоспарын іске асыру жөніндегі жобамен қоса сапа саласындағы мемлекеттік саясат тұжырымдамасының жобасы жасалады. Саясатты жүргізу барлық өнімдер мен қызметтердің сапасын көтеруге бағытталған шаралар кешенін қамтитын болады. Ондай шараларға жатады:

91

ӨНІМДІ СТАНДАРТТАУ ЖӘНЕ УНИФИКАЦИЯЛАУ

Өнімнің сапасын арттыру жолдарының бірі стандарттау болып табылады.
Стандарттау

— бұл қолдану үшін арнайы, міндетті нормативтік құжаттарды

Өзінің құрамы бойынша ол жүйелі принциппен жасалады және сондықтан ол Мемлекеттік стандарттау жүйесі деп аталады. Біздің елімізде бірде бір кәсіпорында стандарт болмаса, өзінің көзқарасы бойынша өнімді жасауға құқығы жоқ. Кез келген бұйым стандартта көрсетілгендей болуы тиіс. Стандартты бұзылуы заңмен жазаланады, ал оның сақталмауы шаруашылық қызметті үлкен зиян әкеледі. Стандарттау ғылымның, техника мен практикалық тәжірибенің біріктірілген жетістіктеріне негізделеді және осы уақыттағы ғана емес, сондай-ақ болашақ даму негізін анықтайды. Стандарттар жүйелі түрде қарастырылып отырады, оладың іс-әрекеті ұзартылуы мүмкін немесе олар ауыстырылады.

Стандарттар келесідей дәрежелерге бөлінеді:

92

Стандарттаудың мәні кең. Қазіргі уақытта жаңа Мемлекеттік стандарттару жүйесін енгізу бойынша ауқымды жұмыс жүргізілді, келесілер әзірленді және қолданысқа берілді: Өнеркәсіптік кәсіпорындарда сияқты машина жасау заводтарында түрлі стандарттарды мамандар ғана емес, сондай-ақ жұмысшылардың көбі күн сайын қолданады. КЖБЖ сәйкес әзірленген сызбалар мен техникалық шарттар, ТҚБЖ орындалған маршруттық және операциялық карталар, технологиялық нұсқаулықтар, шақтамалар кестелері мен көптеген өзге құжаттар өнімнің жоғары сапасын қамтамасыз ететін заманауи өндірістің ажырамас элементтері болып табылады. Сызбадағы қандай да бір шартты белгісін немесе технологиялық қартадағы нұсқауды жиі қате түсіну өндірістік жарамсыздыққа және елеулі материалдық шығындарға әкелуі мүмкін. Стандарттау түрлі бұйымдардың және олардың элементтерінің негізгі кең унификациялануы болды.

Унификация деп өнімнің әртүрлі түрлерін және оны өндіру құралдарын типтік өлшемнің аз санына келтіруді білдіреді. Оның мысалы унификацияланған бұйымдар мен тетіктерден жинақталатын (осы қатар үшін) бір типті білдектер қатары қызмет ете алады. Бір типті білдектер жасауда анағұрлым технологиялылығымен және пайдалануда аса жоғары сапаларымен ерекшеленеді, себебі онда қолданылатын стандартты элементтер жақсы әзірленген және мамандандырылған өндіріс шарттарында аса мұқият тексеріледі. Унификациялау принципі негізінен қалыпты бұйымдар мен агрегаттардан жинақталатын (75...80 %) агрегатты білдектерді құру кезінде әсіресе ерекше қолданылады.

93

Көрсетілген білдектердің кейбір элементтері жекелеген салаларда ғана емес, сондай-ақ барлық елдің өнеркәсіп ауқымында да унификацияланған. Белгілі бар бұйымды өңдеу үшін қолданылатын агрегатты білдек қажеттілігіне қарай бөлшектерге демонтаж жасадуы мүмкін, одан әрі басқа бұйымдарды жасау үшін арналған білдекті жаңадан сәйкес орналастыру үшін қолданылады. Унификацияланған элементтердің аса жоғары сапасының және әсіресе беттерді мұқият жетілдіруі және түйісуі арқасында агрегатты білдектер техникалық талаптары жоғары бұйымдарды өңдеу кезінде ойдағыдай қолданылады. Осылайша, өнеркәсіптің түрлі салаларында жұмыс жасау өтілі кең стандарттау және унификациялау өнімнің өзіндік құнын төмендетудің, оның өндірістік циклінің тоқтатуының маңызды құралы болып табылатынын және сапаны арттырудың елеулі резерві ретінде шығады

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

94 ТАРАУ

МЕХАНИКАЛЫҚ ӨҢДЕУДІҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСІ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР

7.1.

ӨНДІРІСТІК ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ

ПРОЦЕСТЕРДІҢ ҰҒЫМДАРЫ

Өнімді жасау процесі
өндіріс
деп аталады.
Өндірістік процесс

— бұл өнімді жасау және жөндеу үшін кәсіпорында қажетті адамдардың барлық іс-әрекеттерінің және еңбек құралдарының жиынтығы. Өндірістік процесс материалдардан және жартылай фабрикаттардан дайын машиналарды (бұйымдарды) алу үшін жүзеге асырылатын жекелеген процестерді қамтиды. Өндірістік процеске бұйымдарды жасау мүмкіндігін қамтамасыз ететін барлық процестер кіреді, кәсіпорынға бастапқы дайындамалар түскен сәттен бастап, ол тасымалдау, қоймалау, бақылау, мехникалық және термиялық өндеуді, жинауды, сондай-ақ оған ілеспелі қосалқы процестері қамтиды: құралды және технологиялық жабдықты жасау, қайта қайрау және құралды бақылау және т.б.

Кәсіпорынның өндірістік процестерінің құрамы оны мамандануына, шығару көлеміне, кооперациялау көлеміне және технологиялық процестер сипаттамасына тәуелді.

Технологиялық үрдіс деп бұйымның жағдайын өзгерту және анықтау бойынша мақсатты бағытталған іс-әрекетті қамтитын өндірістік процестің бөлшегін атайды. Мысалы, мехникалық өңдеу

үрдіс інде беттердің өлшемдері, нысандары, өзара орналасуы және олардың микротегіссіздіктерінің шамасы өзгереді. Термиялық өңдеу барысында бұйымның жағдайы, оның құрылымы, қаттылығы және материалдың өзге қасиеттері өзгереді. Бұйымды жинау кезінде жинақталатын торапта бұйымдардың орны өзгереді.

Технологиялық
үрдіс
өндірістік
үрдіс

тің басты бөлігін құрайды. Дайындамаларды механикалық өңдеудің технологиялық процесі бойынша бірізділігі, тәсілдері, өңдеу уақыты туралы айтуға болады және т.б.

95

Белгілі бір бар шарттар мен міндеттерге анағұрлым сәйкес келетін оңтайлы процеске талпыну қажет. Дайындаманы механикалық өңдеудің барлық технологиялық процессі құрамдас бөлшектерге бөлінеді. Технологиялық процестің негізгі бөлігі технологиялық операция болып табылады.

Технологиялық операция бір жұмыс орнында орындалатын және жұмысшының бұйымды өңдеуден келесіге көшкенге дейін барлық іс-әрекетті қамтитын технологиялық процестің аяқталған бөлшегі болып табылады. Жұмыс орнына байланысты операцияларды токарлық, жонғышты, ажарлауыш болып бөлінеді. Бұйымдардың кішігірім санын жасау барысында барлық бұйымдарды жонғышты білдекте өңдеу бір операция ішінде орындалады, егер бұйымдардың партиясы өңделсе, онда өңдеу бірнеше операциялар ішінде орындалады. Бұйымдарды бір операция ішінде өңдеу кезінде оны бастапқыда бір жағынан өңделеді, одан кейін аударылады және өзге жақтарды кезек бойынша өңделеді, яғни бұйым бірнеше орнатқыштарда өңделеді.

Орнатқыш

— өңделетін дайындамаларды өзгертпей бекіту кезінде орындалатын технологиялық операциялардың бөлігі.

Өңдеудің орындалатын түрлері (жазықтықтарды, ойықтарды, әдіптерді, фасондық беттерді және т.б. жонғылау) технологиялық өткелдер деп аталады.

Технологиялық өткел тұрақты технологиялық режимдер және орнату кезінде технологиялық жабдықтардың сол бір құралдарымен орындалатын операциялардың аяқталған бөлшегі аталады. Егер өңдеу кезінде құрал ауыстырылса, сол бір беттің жаңа құралдарымен өңдеу жаңа технологиялық өткел болып табылады. Құралдың ауысуы қосалқы өткел болып табылады.

Қосалқы өткел деп еңбек мәнінің қасиеттерінің өзгеруімен сүйемелденбейтін, алайда технологиялық өткелді орындау үшін қажетті адамның немесе жабдықтың іс-әрекетінен тұратын технологиялық операцияның аяқталған бөлігі аталады.

Жұмыс жүрісі деп нысанның, өлшемдердің, бет сапаларының және дайындама қасиеттерінің өзгеруімен сүйемелденетін дайындамаға қатысты құралдың бір реттік орын ауыстырудан тұратын технологиялық өткелдің аяқталған бөлшегі аталады. Жұмыс жүрісі дайындама материалының бір қабатын үздіксіз кесумен сүйемелденеді. Мысалы, жонғышты білдекте жұмыс жүрісімен жазықтық өңделеді.

Қосалқы жүріс құралға қатысты және жұмыс жүрісін дайындау кезінде қажетті дайындаманың бір реттік орын ауыстырудан тұратын технологиялық өткелдің ақталған бөлшегі аталады.

96

Өңдеу кезінде жұмысшы белгілі бір іс-әрекетті орындайды, мысалы сүмбінің айналу жиілігінің қайта қосылуы, білдекті қосу немесе өшіру. Осындай іс-әрекет амал деп аталады.

Амал

— бұл технологиялық өткелді немесе бір нысаналы мақсатпен біріктірілген оның бөлшегін орындау кезінде қолданылатын адамның іс- әрекетінің аяқталған жиынтығы.

Кейбір білдектерде, мысалы, карусельді білдекте өңдеуге тартылатын орнатылған және бекітілген дайындамада бір орнатқыш болады, алайда үстел бұрылысымен дайындама жаңа позицияға көшеді.

Позиция деп операцияның белгілі бір бөлігін орындау кезінде құралға немесе жабдықтың жылжымайтын бөлшегіне қатысты бейімделуімен бірге әрдайым бекітілген өңделетін дайындамамен орын алатын тіркелген орны аталады.

7.1-кесте. Технологиялық процессэлементтерінің негізгі сипаттамалары
Сипаттамалар
Өндірістік процестің эелементтері

Беттер өлшемдерінің, нысандарының, кедір- бұдырлықтың өзгеруі, олардың өзара орналасуы ←

Технологиялық
Процесс
және физикалық-химиялық қасиеттері

Жұмыстың үздіксіздігі және жұмыс орнының
тұрақтылығы

Операция

Бұйымдарды өзгертпей бекіту ↓

Орнатқыш
Кескіш құралдарға сәйкес әдеттегі орны

Позиция Өңделетін беттің, кескіш құралдардың, кесуі режимдерінің тұрақтылығы, режущих инструментов,

режимов резания

Өткел Кесілетін металдың әдеттегі қабаты, тұрақты кескіш құрал және кесу режимдері

Жұмыс жүрісі

97

Өндірістік процес элементтерінің негізгі сипаттамалары 7.1-кестеде келтірілген.

Өңдеуді кесумен жүзеге асыру үшін технологиялық құжаттама қолданылады.

ӨНДІРІС ТИПТЕРІ

Өндірістік процесс сипаттамаларының бірі өнімдер шығарылымының көлемі, яғни уақыт бірлігінде, мысалы бір жылда жасауға жататын бұйымдар саны болып табылады.

Өндіріс типі

— номенклатура енінің белгілері, өнімдер шығарылымының жүйелігі, тұрақтылығы және көлемі бойынша өндірістің классификацияланған дәрежесі. Машина жасауда өндірістің келесідей типтері болады: жаппай, ұсақ сериялы, орта сериялы, ірі сериялы, бірыңғай.

Жаппай өндіріс

— бұл ұзақ уақыт бойы үздіксіз дайындалатын немесе жөнделетін бұйымдар шығарылымының басым көлемімен сипатталатын өндіріс, оның ішінде жұмыс орындарының көбінде бір операция орындалады.

Сериялық өндіріс

— бұл кезеңімен қайталанатын партиялармен бұйымдардың жасалуымен және жөнделуімен сипатталатын өндіріс. Осындай өндіріс, өз кезегінде, ұсақ, орта және ірі сериялы болады.

Бірыңғай өндірістік бір бұйымдар шығарылымының шағын көлемімен сипатталады, оларды қайта жасау және жөндеу көзделмейді. Өндіріс типтерін бағалау 7.2-кестеде келтірілген, онда бір жылда өңделетін бір атаулы және типтік өлшемдегі және тиісті өндіріс типтегі бұйымдардың саны көрсетіледі.

7.2-кесте. Өндіріс типтері

Өндіріс типі
Бір жылы өңделетін бір атаулы дәне типтік өлшемдегі бұйымдардың саны

ірі

орта
ұсақ
Бірыңғай
5 дейін

10 дейін
100 дейін
Сериялық
5...1000

10…5000
100…50000
Жаппай
1 000 аса

5 000 аса
50 000 аса

98

7.3.

ОРНЫҚТАНДЫРУ ЖӘНЕ БАЗАЛАР ТУРАЛЫ ҰҒЫМ

Бұйымды жасау
үрдіс

інде талап етілетін нақтылықпен бірнеше бұйымдарды,мысалы, түрлі білдектегі бұйымдарды өңдеу, дайындаманы орнату және құрылғыға бекіту, тетіктерді жинау немесе реттеу кезінде қосу міндеті туындайды. Теориялық механикадан әр бос қатты дене үш өзара перпендикулярлы координаттық оське X,

Y, Z

қатысты бостандықтың алтын дәрежесіне ие екендігі мәлім. Дене үш координатты оське параллельді орын ауыстыруы және әрқайсысын айналып өтуі мүмкін. Осылайша, таңдалған координаттар жүйесіне байланысты дененің орны алты тәуелсіз шамамен, мысалы алты координатпен анықталады. Олардың әрқайсысы денені бастандықтың бір дәрежесін айырылады. Жазықтықтармен шектелген бұйымның орны үш таңдалған координаттық жазықтыққа орай алты координатпен анықталады. Параллелепипед нысанындағы бұйымдар бостандықтың алты дәрежесінен келесі тәсілмен айырылады: өлшемі бойынша ең үлкен орнату базасы дайындаманы бостаңдықтың үш дәрежесінен айырады (

X

және

Y

осьтерінің айналасында бұрылу жәнеZ осіне бойлай орын ауыстыру), ұзындығы бойынша ең үлкен орнату базасы бостаңдықтың дайындаманы екі дәрежесінен айырады (

Z

осінің айналасында бұрылу және

X

осіне бойлай орын ауыстыру); ең кіші өлшемдегі орнату базасы дайындаманы бостаңдықтың бір дәрежесінен айырады (Y осіне бойлай орын ауыстыру). Осылайша, дайындама бостандықтың алты дәрежесінен айырылады. 7.1-суретте параллелепипед типтегі бұйымды алты нүктеге орнату көрсетілген. Үлкен өлшемдегі орнату базасы үш сұққышпен бекітіледі (

1, 2,
3 нүктелері). Бұйымның анағұрлым ұзын шекарасы екі бағытталатын сұққышқа (

5 нүктелері), ең кіші шекаралары — дайындаманы бостандықтың алты дәрежесінен айырып, бір сұққышқа (6 нүктесі) қысылады.

6 нүктеге орнату схемасы:
А — тірек жазықтық;
Б — бағытталатын жазықтық; В — тірек жазықтық;

1

6

— орнату сұққыштары;

X, Y, Z

—координаталар осьтері

99

-сурет. Параллелепипед типтегі
бұйымның координаттық осьтерге байланысты орналасуы:

1—6 — бұйымды бостандықтың алты дәрежесінен айыратын онату нүктелері; X, Y, Z— координаталар осьтері

параллелепипед типтегі бұйымды бекіту:
1 — жылжымайтын губка; 2

— жонғыш; 3 — дайындама; 4 — қимыл жасайтын губка; 5 — тұтқа; 6 — төсеніштер

жазықтық және екі тесік бойынша орнықтандыру

7.2-суретте бұйымды бостандықтың алты дәрежесінен айыратын координаттық осьтер мен нүктелерге байланысты параллелепипед типтегі бұйымның схемалық суреті көрсетілген. Әдетте, дайындаманы іскенжелерде бекіту үшін оны үш нүктесі алмастыратын екі төсенішке орналастырылады және бағытталатын жазықтықта екі нүктені алмастыратын іскенжелердің жылжымайтын губкасына қысылады. Бұйымның тірек жазықтығының белгілі бір орнын қамтамасыз ету талап етілсе, онда алтыншы нүкте болмауы мүмкін (7.3-сурет).

100

-сурет. Осі жазықтыққа параллельді болатын дайындаманы жазықтық және саңылау бойынша орнықтандыру

Нақты саңылаулары мен жазықтықтары бар дайындамаларды орнату қажеттілігі кезінде екі

саңылау және жазықтық бойынша (7.4-сурет) немесе
Осі жазықтыққа параллельді болатын дайындаманы жазықтық және саңылау (
7.5- сурет)
бойынша орнықтандыралады.

База дайындамаға немесе бұйымға жататын және тетіктегі басқа бұйымдарға байланысты оларлың орнын анықтау үшін бет, ось немес нүкте болып аталады.

Базалардың келесідей сыныптамасы бар.
Мақсаты бойынша

По

лишаемым степеням свободы:

101

Туындау сипаты бойынша:
Базаларды таңдау кезінде
базалардың тұтастылық қағидаларын

басшылыққа алады: технологиялық және өлшеуіш базалар мүмкіндігі бойынша сол бір бет болып табылады. Осы қағидаларды сақтау өңдеудің жоғары нақтылығын қамтамасыз етеді.

Технологиялық базаларды таңдау кезінде келесідей қағидалары ескеріледі.
Қаралтым база

үшін бірінші операцияда өңдеу кезінде дайындаманы бекіту үшін қолданылатын бет қабылданады.

Таза базалар деп бірінші операцияда өңделген және дайындамаларды келесі операцияларда бекіту үшін қолданылатын беттерді атайды. Таза базаны таңдау үшін

базалардың тұрақтылық қағидаларын сақтау қажет: сол бір базада мүмкіндігі бойынша беттердің басым бөлігімен өңделеді.

7.4.

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЖАТТАМА

Өндірісті технологиялық даярлау үшін ӨТДБЖ құрамдас бөлігі болып табылатын ТҚБС қолданылады. Технологиялық құжаттама жалпы мақсаттағы (жұмыстардың барлық түрлері үшін) және арнайы мақсаттағы (жұмыстардың жекелеген түрлері бойынша мамандандырылған технологиялық процеске) құжаттамаға бөлінеді. Жалпы мақсаттағы технологиялық құжаттама маршруттың картаны, эскиздер картасын, технологиялық нұсқаулықты, жинақтамалы картаны, цехтің тізімдемесін, жабдықтың тізімдемесін және материалдардың тізімдемесін қамтиды.

Маршруттық карта барлық операциялар бойынша бұйымдарды жасаудың (немесе жөндеудің) технологиялық процесінің сипаттамасын және жабдық, материалдық, еңбек және өзге нормативтер бойынша деректерді қамтиды. Маршруттың карта негізгі технологиялық құжатты болып табылады, оны жұмыс құжаттамасын жасаудың барлық сатыларында әзірлейді.

Эскиздер картасы бұйымды және оның жекелеген элементтерін жасаудың технологиялық процесінің графикалық иллюстрациясын қамтиды. Карта бұйымды өндіру сипаттамасына немесе шарттарына байланысты әзірлеушінің

102

көзқарасы бойынша жасалады.
Технологиялық нұсқаулық

жұмыстың ерекшелік амалдарының немесе технологиялық процесті бақылау тәсілдерінің сипаттамасын, жабдықты немесе аспаптарды пайдалану қағидаларын, қосымша түсініктемені талап ететін қауіпсіздік шараларын қамтиды.

Жинақтамалы карта жиналатын бұйымның кешеніне кіретін бұйымдар, жинақтамалы бірліктері туралы мәліметтерді қамтиды.

Цехтің тізімдемесі кәсіпорынның қызметі бойынша дайындалатын немесе жианқаталатын, сондай-ақ жөнделетін өту маршруты туралы деректерді қамтиды.

Жабдық тізімдемесі технологиялық процесті жарақаттандыру үшін қажетті арнайы және стандартты құрылғылар мен құралдар тізбесін қамтиды. Тізімдеме жинақтамалы бірліктер мен бұйымдарда маршруттың карталары негізінде жасалады (технологиялық бірізділігі).

Материалдардың тізімдеме жазбасы жеткізу құрамына кіретін жинақтамалы бірліктер мен бұйымдар үшін бөлімдер бойынша жүргізілетін материалдар шығыстар нормасының егжей-тегжейлі жиынтық ведомосін құрайды. Тізімдеме құру міндетті. Мамандандырылған құжаттамаға жұмыстардың белгілі бір түрлерінің операциялық карталары мен технологиялық процестердің карталары жатады.

Операциялық карта кесу режимдерін, есептеу нормалары мен еңбек нормативтерін көрсете отырып. Өткелдер бойынша операцияларды бөлумен бұйымды жасаудың технологиялық процесінің сипаттамасын қамтиды.

Технологиялық процестің картасы технологиялық жабдық, материалдық және еңбек нормативтері туралы деректерді көрсете отырып, бір цехте технологиялық кезектілікте орындағна жұмыстардың бір түрінің барлық операциялары бойынша бұйымды жасау немесе жөндеу процесінің сипаттамасын қамтиды. Негізгі технологиялық құжаттаманың кешеніне маршруттық карта және технологиялық процестің картасы кіреді.

103

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ОПЕРАЦИЯЛАР МЕН

ӨТКЕЛДЕРДІ ЖАЗУ ҚАҒИДАЛАРЫ

Технологиялық процестің операциялық сипаттамасы технологиялық өткелдерді және өңдеу режимдерін көрсете отырып, орындау бірізділігінде барлық технологиялық операциялардың сипаттамасы аталады. Операциялар мен өткелдердің мазмұнын жазу кезінде келесі ақпарат көрсетілуі керек:

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТІ ҚҰРУ ҚАҒИДАЛАРЫ

Технологиялық процесс өндірісті ұйымдастырудың негізі болып табылады, себебі оның мазмұны бұйымдарды шығару бойынша бағдарламаларды орындау үшін қажетті жабдықтың санын және жұмыс күшін анықтайды. Осы процесс өндірістің барлық буындарын өзара байланыстырады. Сондықтан технологиялық нақты сақтау өндірісті дұрыс ұйымдастырудың қажетті шарты болып табылады. Технологиялық процесс бұзуға болмайтын өндіріс заңы болып табылады.

104

Технологиялық процесс сызбада көрсетілген техникалық талаптарға сәйкес бұйымдарды барынша үнемді жасалуын қамтамасыз ету қажет.

Технологиялық процесті құру үшін бастапқы деректер:
беттердің нысаны мен өлшемдері ; дайындаманың материалы;
дайындауға қойылатын техникалық талаптар; нысанның нақтылығы;
өлшемдердің нақтылығы;

беттердің өзара орналасу нақтылығы (перпендикуляр болмауыжәне басқалары);
беттің кедір-бұдырлығына қойылатын талаптар;
Технологиялық процесті құру белгілі бір қағидаларға бағынуы тиіс:

Бірыңғай өндіріске арналған қағидалар:

Сериялық өндіріске арналған қағидалар:

105

7.3.

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТІ ҚҰРУ ҮШІН

ҚАЖЕТТІ ПІКІРЛЕР

Кез келген технологиялық процесті құру кезінде фрезерлеушілер пікірлерінің жалпы барысын қарастырайық. Технологиялық процесті құру кезінде фрезерлеуші орындайтын іс-қимылдың бірізділігі схема түрінде көрсетуге болады (7.6-сурет). Бірыңғай өндіріс шарттарында «бұрыштық» бұйымын өңдеудің технологиялық процесін құру кезінде іс-қимылдың бірізділігін қарастырайық:

106

беттің кедір-бұдырлығы — өңделмеген беттер;
өңдеуге әдіп бар; барлық беттер өңделеді;

өңделетін бұйымдардың саны — 1 дана; құрылғылар бар: машиналық іскенжелер, төменіштер, жонғыш жақтауы, стандартты орнату сақинасы;

107

108

тегіс беттер цилиндрлік жонғышпен, ойықтар — дискілік жонғышпен, кемерлер — дисклік жонғышпен өңделеді; қаралтым база ішінде 54 х 40 мм бетті қабылдаймыз, таза бет үшін 64 х 54 мм (бірінші операцияда өңдеуден кейін алынған); Бір бұйым емес, мысалы 100 бұйым өңделетін сериялық өндірісте технологиялық процесс басқаша құрылады, себебі бастапқыда барлық бұйымдар бір жақтан, одан кейін — барлығы басқа жақтан өңделеді.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

ТАРАУ

СЫЗБАЛАР МЕН ЭСКИЗДЕРДІ ОҚУ КЕЗІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР

8.1.

ӨЛШЕМДЕРДІҢ НАҚТЫЛЫҒЫ

Әрбір фрезерлеуші сызбалар мен технологиялар болып ұсынылатын конструкторлық және технологиялық құжаттаманы дұрыс пайдалануы тиіс, онда дайындалатын бұйымдарға қойылатын талаптардың және өңдеу және жинау процесіне қойылатын нұсқауларының тұтас қатарымен бұйымдар мен тораптардың бұйымдары беріледі. Осы талаптардың көбі қызметтік мақсатқа сүйене отырып, бұйымдарға немесе тораптарға қойылады, оны бұйымдарды пайдалану процесінде орындауға тура келеді. Сызбаларда дайындау нақтылығына қойылатын талаптар, бұйымдардың жанасу сипаттамасы, жол берілетін нысанның ауытқулары, беттердің орны және кедір-бұдырлығы көрсетіледі. Кез келген жұмысшы немесе маман Ресейде немесе шетелде сызбада көрсетілген талаптарды түсінуі үшін олардың шартты белгілері МЕМСТ сәйкес әзірленген. Ресейде қабылданған метрлік жүйесіне сәйкес сызықтық өлшемдер сызбаларда миллиметрде (мм) қойылады. Өлшемдердің аса жоғары нақтылығын қаматамасыз ету мүмкін, алайда бұйым аса қымбат болады, сондықтан нақты өлшемдер бұйымның функционалды жарамдылығын қамтамасыз етуі және оның жасалуы қымбаттамауы үшін нақтылық дәрежесімен өлшемді орындауға талпынады. Тұтас бірқатар факторларға сүйене отыра, конструктор атаулы өлшемді және екі шекті өлшемді — ең үлкен және ең кіші. Бұл жол берілетін шекті өлшемдер, оның шегінде орналасуы тиіс немесе жарамды бұйымның нақты өлшемін тең болуы тиіс. Алайда, сызбада екі өлшемді беру ыңғайлы емес, сондықтан керісінше болады:атаулы өлшемге қосымша ретінде сызбада оның

шекті ауытқуы

— үстіңгі және төменгі қойылады.

110

Үстіңгі ауытқу

— бұл ең үлкен шекті және атаулы өлшемдер арасындағы алгебралық айырмашылық.

Төменгі ауытқу

— бұл ең кіші шекті және атаулы өлшемдер арасындағы алгебралық айырмашылық.

Нақты ауытқу

— бұл нақты және атаулы өлшемдер арасындағы алгебралық айырмашылық.

Жарамды бұйымның нақты өлшемі орналасуы тиіс өлшемдер мәндерінің аймағы өлшемнің нақтылығын сипаттайды және шақтама деп аталады, ол Т әрпімен белгіленеді. Басқаша айтқанда,

шақтама

— бұл ең үлкен және ең кіші шекті өлшемдер арасындағы айырмашылық немесе үстіңгі және төменгі ауытқулар арасындағы алгебралық айырмашылық. Ауытқуларға қарағанда шақтаманың белгісі жоқ.

Гг,г1
Мысал келтірейік, сызбада

50

Гг,гГ
өлшем көрсетілген, онда:
үстіңгі ауытқу--------------------- 0,05 мм;
төменгі ауытқу ------------------- 0,08 мм; атаулы өлшем — 50 мм;

ең үлкен шекті өлшем — 49,95 мм; ең кіші шекті өлшем — 49,92 мм;
шақтама — 0,03 мм.

Бұйымдардың нақты өлшемдері 49,95 және 49,92 өлшемдері арасында орналасса немесе оларға тең болса жарамды болып саналады. Саңылау диаметрін D әрпімен, біліктің диаметрін — d әрпімен белгілесек, нақты өлшемнің жарамдылық шарты осылайша жазылады: Барлық машиналар, білдектер мен тетіктер өзара қосылатын бұйымдардан тұрады, олар жұмыс барысында бір-біріне қатысты кез келген қимылды жасайды немесе әрекетсіздікті сақтайды. Қозғалыстың қимылын қамтамасыз ету үшін бір бұйымның (тесіктің) қамтитын элементінің нақты өлшемі өзге бұйымның (біліктің) қамтитын элементінің нақты өлшемінен артық болу керек. Тесік пен біліктің нақты өлшемдерінің айырмашылығы, егер тесіктің өлшемі біліктің өлшемінен үлкен болса,

саңылау
деп аталады.

Әрекетсіз қосылысты алу үшін бір бұйымның (біліктің) қамтитын элементінің нақты өлшемі өзге бұйымның (тесіктің) қамтитын элементінің нақты өлшемінен артық болу керек. Жинауға дейін тесік пен біліктің нақты өлшемдерінің айырмашылығы,егер біліктің өлшемі тесіктің өлшемінен үлкен болса,

тартылыс
деп аталады.

111

Атаулы өлшемдері бірдей тесіктер мен біліктердің (бұйымның қамтитын және қамтылатын элементтері) қосылуы нәтижесінде құрылатын түйіндесуді

шақтама, ал кейбір кезде шақтама деп онда алынатын саңылаулардың немесе тартылыстардың шамасымен анықталатын бұйымдардың қосылуы сипаттамасын аатайды. Бірдей сызбаларда жасалған бұйымдар партиясындағы жарамды саңылаулар мен біліктердің нақты өлшемдері берілген шекті өлшемдер арасында тербелетіндіктен, онда саңылаулар мен тартылыстардың шамасы түйіндесетін бұйымдардың нақты өлшемдеріне орай тербелуі мүмкін. Сондықтан

ең үлкен және ең кіші саңылаулар
және тиісінше
ең үлкен және ең кіші тартылыстар
болады.

Ең үлкен саңылау S max

саңылаудың ең үлкен шекті өлшемі D max

және біліктің ең кіші шекті өлшемі d mіn

арасындағы айырмашылыққа тең:

𝑆 г

= 𝐷 г

− 𝑑

1Г

Ең кішін саңылау S mіn

саңылаудың ең кіші шекті өлшемі D mіn

және біліктің ең үлкен шекті өлшемі d max

арасындағы айырмашылыққа тең:
𝑆

1Г

= 𝐷

1Г

− 𝑑 г

Ең үлкен тартылыс

N

max

біліктің ең үлкен шекті өлшемі d max

және саңылаудың ең кіші шекті өлшемі D mіn

арасындағы айырмашылыққа тең:
𝑁

= 𝑑 г

− 𝐷

1Г

Ең кіші тартылыс

N

mіn

саңылаудың ең кіші шекті өлшемі d mіn

жәнеең үлкен шекті өлшемі D max

арасындағы айырмашылыққа тең :

𝑁

1Г

= 𝑑

1Г

− 𝐷 г Шақтамалар саңылау жүйесіне және білік жүйесіне де қойылуы мүмкін. Саңылау жүйесінде базалық бұйым саңылау болып табылады, ал түрлі шақтамалардың құрылуы білік өлшемдерін өзгерту есебінен жүзеге асырылады. Біліктің жүйесінде базалық бұйым білік болып табылады, ал түрлі шақтамалардың құрылуы саңылау өлшемдерінің өзгеруі есебінен жүзеге асырылады.

ШҚБС бұйымдарды жасау нақтылығы квалитеттермен сипатталады.
Квалитет

— бұл барлық өлшемдер үшін нақтылықтың бірдей дәрежесіне сәйкес келетін шақтамалардың жиынтығы. Басқаша айтқанда, әр квалитет

112

шақтаманың бірліктерінің белгілі бір санымен сипатталады — атаулы өлшемнің есебімен шақтама шамасының өзгеруі қатаң заңдылық негізінде стандартты құру принципі. Квалитеттің нөмірі өсуімен шақтама ұлғаяды, яғни нақтылық азаяды.

Шақтамалар үшін 5-тен 12 дейін квалитеттер көзделген.
Квалитеттер бірдей атаулы өлшемдердің түрлі нақтылығын анықтайды.

Бұйымдарды өңдеудің түрлі тәсілдері белгілі бір экономикалық тұрғыдан қол жеткізілетін нақтылыққа ие болады, сондықтан квалитетті конструктормен тағайындау және оны сызбада көрсету іс жүзінде бұйымды өңдеу технологиясын береді, мысалы 6 — 7 квалитеттердің біліктері және 7 — 8 квалитеттердің саңылаулары жұқа ұштаумен немесе қайраумен алынады, 12-нші квалитеттегі саңылау бұрғылаумен алынады. ШҚБС сәйкес атаулы өлшемдердің әр интервалында шақтамалардың өрістерін құру үшін біліктер мен саңылаулар шақтамалары өрістерінің 27 негізгі ауытқулары бойынша 20 квалитеттен шақтамалар қатары орналастырылған. Негізгі ауытқуларды латын әліпбиінің бір әрпімен (жекелеген жағдайларда екі) белгіленеді: саңылаулар үшін бас әріптерімен (А, В, С, СD, D және т.б.) және біліктер үшін кіші әріптерімен(а, b, c, сd, d және т.б.). Негізгі саңылауларының шақтамалар өрісі Н әрпімен, ал негізгі біліктері квалитеттер нөмірлерін, мысалы Н7, Н8, Н9 қосумен — h, бұл ретте саңылаудың төменгі ауытқуы және біліктердің үстіңгі ауытқулары әрдайым нөлге тең. Сызбаларға шекті ауытқуларды салу ШҚБС кіретін құжаттарға сәйкес жүзеге асырылады. Ауытқуларды көрсетудің үш тәсілі көзделген:

10 ; 12
Пг,гг1 Гг,ггГ Гг,гГ

18H7 ; 12e8

Гг,гГ
18𝐻7
(Пг,гг1)
; 12𝑒8(

Гг,ггГ )

113

Егер ауытқу шартты белгілермен көрсетілсе, онда фрезерлеушіге анықтамалықтың көмегімен олардың сандық мәнін табу қажет. Жинақтама сызбада шақтамаларды белгілеу түйіндесетін бұйымдардың шақтамалар өрістерінің көрсеткіштерінен тұрады, бұл ретте көрсеткіштер қарапайым бөлшек түрінде ресімделеді. Бастапқыда қосылыстың атаулы өлшемі жазылады, одан кейін сызықтың үстінде (алымда) саңылау шақтамасының өрісінде, ал сызықтың астында (бөлгішінде) — білік шақтамасының өрісінде көрсетіледі. г1

Мысалы, шақтаманың белгісі ∅

90

1Г

болса, онда саңылаудың
өлшемі
∅90𝐻7
, ал біліктің өлшемі —

∅90ℎ6
болады.

8.2.
БЕТТЕРДІҢ НЫСАНДАРЫ МЕН ОРНАЛАСУДЫҢ ШАҚТАМАЛАРЫ МЕН

АУЫТҚУЛАРЫ

Бұйымдар беттерінің талап етілетін параметрлерден ауытқуы өңдеу процесінде кескіш құралдың дәлсіздігінен және тозуынан, қысқыш құрылғылардың дәлсіздіктерінен, өңдеу кезінде дайындаманың өзгеруінен, әдіптің өңдеуге шаманың біркелкі болмауынан, дайындаманың ұзындығы бойынша материалдың тең емес қаттылығына байланысты туындайды. Бұйымдар беттерінің ауытқулары соңында қосылыстың сипатына әсер етеді, себебі қосылыстың сипаттамасы беттің түрлі жерлерінде ерекшеленуі мүмкін, бұл машинаның жұмысына, пайдалану процесінде бұйымдардың тозуына әсер етеді. Сондықтан конструктор сызбада өлшемді жасау нақтылығын ғана емес, сондай-ақ бұйымдардың түйісетін беттерін өңдеу нақтылығын көрсетуге міндетті.

Беттің нысанына қойылатын талаптардың екі түрі бар:

114

—параллельділіктен;

—перпендикулярлықтан;

Беттер нысандарының негізгі ауытқу түрлері:

Белгілердегі сандар шақтаманың ауытқу шамасын миллиметрде көрсетеді. Беттер орналасудың негізгі ауытқу түрлері:

Белгілердегі шақтаманың шамасын миллиметрде көрсетеді. Шаршыдағы әріп және тушпен боялған үш бұрыш базалық бетті белгілейді.

— радиальды соғылу;

— бүйірлі соғылу;

— толық радиалды

соғылу

115

Нысанның жиынтық ауытқулары мен беттің орналасуы:

8.3.

БЕТТІҢ КЕДІР-БҰДЫРЛЫҒЫ

Беттің кедір-бұдырлық параметрлері.

Өңделген беттерде әрдайым ұсақ ойыстар мен ойпаттар немесе микротегіссіздік ретінде ықпал ету іздері қалады. Бұйымның бетіндгі микротегіссіздіктерінің жиынтығы беттің

кедір- бұдырлығы деп аталады. Машина жасауда беттің кедір-бұдырлығының басты сипаттамасы оның геометриялық шамасы болып табылады. Беттің кедір-бұдырлығына қойылатын мемлекеттік стандарт оның шамасын анықтауға бірыңғай тәсілді орнатады — ол үшін негіз

беттің кедір-бұдырлығында туындайтын микротегіссіздіктердің пішіні
және оның параметрлері болып табылады.
МЕМСТ бойынша кедір-бұдырлықтың түрлі параметрлері болып табылады:

және Rz

параметрлері сызбаларда жиі көрсетіледі.

Беттің кедір-бұдырлығы бұйым бетінің маңызды геометриялық сапа көрсеткіші болып табылады. Әсіресе, ол жанасатын беттер үшін маңызды. Егер қосылыстағы бет саңылауы бар қондырма үшін арналған болса, онда мәнді тегңіс еместіктер майлы пленкасының үздіксіздігін бұзады және жанасқан материалдардың құрғақ үйкелесуі және беттің тозуы мүмкін, оның әсерінен саңылау ұлғая түседі.

116

Егер осы бет қосылыстар тартылыспен қондырма үшін қолданылса, онда мәнді тегіс еместіктер мыжылады, қосылыста жұмыс істеп түрған тартылысты жинау алдындағы білік пен тесік диаметрлерін өлшеу нәтижелері бойынша болжанатымен қарағанда азая түседі.

Беттің кедір-бұдырлығын сызбаларда белгілеу.
Беттің кедір-
бұдырлығын сызбаларда белгілеу үшін келесі шартты белгілер қолданылады:

бетті өңдеу әдісі сызбамен анықталмайтынын көрсетеді.
Беттің кедір- бұдырлық параметрлерінің сандық мәні микрометрлерде әріппен

— параметр символымен белгінің сөресі астына қойылады. Мысалы,

√𝑅80
немесе
√𝑅𝑎6,3

бет металдың қабатын жою жолымен алынатынын көрсетеді (жонғылаумен, қайраумен, ажарлаумен және т.б.). Өңдеу түрі мәтіндік түрде берілуі мүмкін; √

бет металл қабатын жоймай алынатынын көрсетеді (салқын қалыптаумен, дөңгелетумен, соғумен және т.б.) немесе бастапқы дайындама жасау кезінде алынған бет өңделмеуі керек (мысалы, құйылғаннан кейін, соғудан кейін, ыстық қаптаудан кейін). Беттегі тегіс еместіктердің бағыты оның функционалдық бағыттарына әсер етсе, онда шартты белгі астына беттің сызбасында көрсетілетін сызыққа қатысты тегіс еместіктің бағыты белгіленеді: Дайындалған бұйымдар сызбаларды көрсетілген барлық талаптар орындалған жағдайда ғана жарамды болып табылады.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

117

Қосымша

Жонғышты білдектерде қауіпсіз жұмыс жасау ережелері

Жонғышты білдектерде жұмыстарды орындау кезінде фрезерлеуші металл кескіш білдектерде қауіпсіз жұмыс жасаудың жалпы ережелерін және жонғышты өңдеу кезінде ғана қолданылатын бірқатар ерекше ережелерді орындауы тиіс:

119

120

Әр жұмысшының парызы басқа жұмысшы қауіпсіздік ережелерін бұзу кезінде бұзған адамды оларды сақтау қажеттілігі туралы ескерту.

Әдебиеттер тізімі

«Академия» баспа орталығы, 2010. — 96 п.
Мазмұны

Алғысөз 4
1-тарау. Жонғышты өңдеу туралы негізгі мәліметтер

5

2-тарау. Тегіс беттерді жонғылау

27

3-тарау. Кемерлер мен ойықтарды жонғылау. Дайындамаларды
кесу және қию

40

4-тарау. Фасондық беттерді жонғылау

54

5-тарау. Бөлгіш бастиектердің көмегімен орындалатын жонғыш жұмыстардыңтүрлері 63

5.1. Көпжақты, оймакілтектерді және жырашықтарды өңдеу 63
6-тарау. Еңбектің өнімділігін және өнімдердің сапасын
арттыру жолдары

80

6.1.
Еңбек өнімділігі және оны арттыру жолдары

80

123

7-тарау. Механикалық өңдеудің технологиялық процесі туралы жалпы мәліметтер95 8-тарау. Сызбалар мен эскиздерді оқу кезінде қолданылатын негізгі ұғымдар110

шақтамалары мен ауытқулары 114 Қосымша. Жонғышты білдектерде қауіпсіз жұмыс жасау қағидалары 119

Әдебиеттер тізімі 122

Оқу басылымы

Багдасарова Татьяна Ануфриевна
Жонғышты жұмыстар технологиясы
Оқулық
3-нші басылым, стереотиптік

Редактор
Е. Б. Махиянова, Ә.Шапауов
Техникалық редактор
Н. И. Горбачева

Компьютерде теріп, беттеген:
Г. Ю. Никитина
Корректор
С. Ю. Свиридова

№ 103113442 басылым. Басуға2016 жылғы 15 ақпанда.қол қойылды. Пішімі 60x90/16. Гарнитура «Балтика». Офсеттік қағаз № 1.

Офсеттік басылыс. Шартты баспа табағы
8,0. Таралымы 500 дана. Тапсырыс №
«Академия» баспа орталығы» ЖШҚ.
www.academіa-moscow.ru129085,

Мәскеу, Мир даңғылы, 101В, 1-құр.
Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.

2015.25.05. № РОСС RU. AE51. H16679 санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды. Идел-Прессте басылды.

ACADEMA

«Академия» баспа орталығы
Кәсіби білім беруге арналған оқу әдебиеті

Біздің кітаптарды сатып алуға болады (көтерме және бөлшек түрінде)

Алексеевская д.
Мәскеу
129085, Мәскеу, Мир даңғылы, 101в-үй, 1- құр. (Алексеевская д.)
Тел.: (495) 648-0507, факс: (495) 616-0029 E-

maіl:
sale@academіa-moscow.ru

Филиалдар:

Солтүстік-Батыс 194044, Санкт- Петербург, Чугунная көш., 14-үй, оф. 319 ТелУфакс: (812) 244-9253

E-maіl:
spboffіce@acadіzdat.ru
Приволжский

603101, Нижний Новгород, Молодежный даңғ., 31-үй, 3- корп.ТелУфакс: (831) 259-7431,

259-7432, 259-7433 E-maіl: pf-
academіa@bk.ru

Сибирский
630007, Новосибирск, Кривощёковская көш., 15-үй,
3-корп., ТелУфакс: (383) 362-2145, 362-2146
E-maіl:

academіa_sіbіr@maіl.ru
Южный

344082, Ростов-на-Дону, Пушкинская көш., 10/65-үй; ТелУфакс: (863) 203-5512, 269-5365

E-maіl:
academіa-UG@maіl.ru

Татарстан Республикасындағы
өкілдер:

420034, Казань, Горсоветская көш., 17/1-үй, офис 36 ТелУфакс: (843) 562-1045

E-maіl:
academіa-kazan@maіl.ru

Қазақстан Республикасындағы өкіл Алматы, Абай даңғ., 26А-үй, оф. 209 Моб.тел. (701)014-3775 Тел.:(727)250-0316

E-maіl:
academіa_kazakhstan@maіl.ru

Дагестан Республикасындағы өкіл
Тел.: 8-928-982-9248
Уральский
620142, Екатеринбург, Чапаев көш.,1а- үй, оф. 12а

Тел./факс: (343) 257-1006, 257-3473
E-maіl:
academіa-ural@maіl.ru

Дальневосточный
680038, Хабаровск, Серышева көш., 22-үй,
оф. 519, 520, 523 ТелУфакс: (4212) 56-8810
E-maіl:

fіlіaldv-academіa@yandex.ru

www. academіa-moscow. ru

ACADEMA

Сіздің назарыңызға келесі кітаптарды ұсынамыз:

Т.А. БАГДАСАРОВА

ЖОНҒЫШТЫ ЖҰМЫСТАР ТЕХНОЛОГИЯСЫ: ЖҰМЫС ДӘПТЕРІ
Көлемі 80 п.

Жұмыс дәптері «Жонғышты жұмыстар технологиясы» пәнін зерделеу үшін арналған және «Станокшы» кәсібі бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бөлігі болып табылады. Жұмыс дәптерінде жонғышты жұмыстарды орындауға қажетті тақырыптар, білім көрсетілген. Ұсынылған тапсырмалар техникалық ойды дамытады, арнайы пәндердің және өндірістік оқыту сабақтарында алынған білімді бекітуге ықпал етеді, анықтамалық әдебиеттің көмегімен қажетті деректерді алуды дағдыландырады. Жұмыс тәртібі студенттердің өздік жұмысы және оқытушының студенттердің білімін бақылау үшін арналған.

Кәсіби орта білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

Л. И. ВЕРЕИНА, М. М. КРАСНОВ

МЕТАЛЛ КЕСКІШ БІЛДЕКТЕРДІҢҚҰРЫЛҒЫСЫ

Көлемі 432 п.

Оқулық «Металл кескіш білдектердің құрылғысы» пәнін зерделеу үшін арналған және «Станокшы» кәсібі бойынша оқу-әдістемелік кешеннің бөлігі болып табылады. Металл кескіш білдектер туралы жалпы мәліметтер баяндалған. Қолмен және сандық бағдарламалық басқаруымен токарлық, жонғышты, бұрғылау-кескілеу, ажарлауыш білдектердің, токарлық автоматтар мен жартылай автоматтардың құрылғысы қарастырылған. Отандық өнеркәсіппен шығарылатын білдектер модельдерінің техникалық сипаттамасы келтірілген. Икемді өндірістік модульдер құрамына кіретін көп нысаналы білдектер, роботталған технологиялық кешендер, икемді өндірістік жүйелер мен білдектер суреттелген. Кәсіптері түрлі станокшылардың жұмыс орнын жоспарлау ұсынылған. Кәсіби орта білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Машина жасау кәсіпорындарының ОӨК оқушыларға да пайдалы болуы мүмкін.

www. academіa-moscow. ru

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.