Құрметті оқырман!

С. Фредерик Старрдың «Өз заманының генийлері. Ибн Сина, Бируни және ұмытылған ұлылық» атты кітабын назарларыңызға қуана ұсынамын. Автор бұған дейін жариялаған және қолдан түспей оқылған оның «Ұмытылған ұлылық: Орталық Азияның араб шапқыншылығынан Әмір Темірге дейінгі алтын ғасыры» атты еңбегімен оқырман қауымына танылған болатын. Аталған қос кітапты да біз өңіріміз үшін маңызды мәтіндерді аудару және басып шығару арқылы көптеген жылдар бойы елеулі ағартушылық қызмет етіп келе жатқан «Ұлттық аударма бюросы» қорымен ынтымақтаса отырып шығардық. Осы сәтті пайдалана отырып, Қор ұжымына алғыс білдіремін. Бұл кітап Шығыс ағартушылығының ең көрнекті қайраткерлері, Шығыс ой жауһарының ұлы өкілдері, еуропалық қайта өрлеуден бірнеше ғасыр бұрын жаңалықтар ашып, құнды мұра қалдырған ибн Сина мен Бируни туралы. Кітапта әл-Фараби, әл-Хорезми, Омар Хайям, Худжанди, әл-Ферғани сияқты және басқа да ғұламалардың есімдері аталады. Олардың барлығы бүгінде жалпыадамзаттық зияткерлік мұра әрі әлемдік мәдениеттің бір бөлігіне айналды. Өңірдің қос ғұлама алыбының портреттері олар өмір сүрген заман, шыққан тегі, ғылыми бұрмалаушылықтар, тіпті тұрмыстары тұрғысынан берілген. Мұндай тәсіл дәуірдің барынша анық, нақты сипаттамасын жасауға мүмкіндік берді. Ғазнауилердің билікке келуіне алып келген қайғылы оқиғалардың бел ортасында болған ибн Сина мен Бируни география, математика, физика, астрономия, медицина салаларында таңғажайып жаңалықтар ашты. Табиғат заңдары туралы ойға шомған Бируни жер шарының арғы жағында өмір сүруге болатын, бүгінде біз Солтүстік және Оңтүстік Америка деп атап жүрген құрлықтардың бар екендігі туралы айтты. Ибн Сина ежелгі гректер мен мұсылман ойшылдарының білімін қорыта келе, метафизика мен философия туралы трактаттар жазды, бұл еңбектері кейін еуропалық ғылыми ойды байытты. Оның «Дәрігерлік ғылым ережелері» атты еңбегі Үндістан, бүкіл Таяу Шығыс пен Еуропа ғалымдары үшін алты ғасырға жуық уақыт бойы өзіндік эталонға айналды. Орталық Азияның осы қос тумасы білімнің әртүрлі салаларында ізашар болып қана қоймай, ғасырлар бойы өзекті болып келген зерттеу тәсілдерін жасады. Замандастар, құрдастар деуге де болады, данышпандар… және бітіспес қарсыластар. Бірақ тіпті арадағы бәсекелестік те оларға шабыт сыйлады. Міне, кітап осы туралы – ұлы Шабыт пен мәңгі өзіне арбайтын Таным, адам интеллектісінің жасампаз күші жөнінде. Қақтығыстар мен күйзелістерге ұшыраған қазіргі әлемде бұл өте маңызды. Достар, осы кітапты оқудан жандарыңыз жадырап, шабыт алуларыңызға тілектеспін!

Бұл кітапта ежелгі грек өркениеті мен Еуропадағы Қайта өрлеу дәуірінің аралығында өмір сүрген қос ғұлама ойшыл (ибн Сина мен әл-Бируни) жөнінде сөз етеміз. Екі ойшылдың сақталып қалған еңбектері 150 жыл бойына зерттеліп келеді. Сондықтан ибн Сина мен Бируни осы саланы қаузаған мамандарға жақсы таныс. Алайда бұл ұлы ойшылдардың есімін қалың оқырман жетік біле бермейді және олардың жетістігі лайықты бағасын алмай келеді. Қолыңыздағы кітап сол бір олқылықтың орнын толтырады деп үміттенемін. Салыстырмалы түрде айтсақ, ибн Сина мен Бирунидің атақ-даңқы соншалық дүркіремеуі, екеуінің X ғасырда ежелгі өркениеттердің орталығы саналған Жерорта теңізі аймағы, Таяу Шығыс, Үндістан яки Қытайда емес, Орталық Азияда туғанына байланысты болуы да бек мүмкін. Зерттеушілердің басым бөлігі әлсіз құрылымдалған ұлан-ғайыр атырапты көшпелі халықтар мен мәдениеттер өзара үздіксіз қырқысқан, әлемдік өркениеттен оқшау қалған шеткері аймақ ретінде қарастырған еді. Дегенмен мұндай көзқарас өзгеріп келеді. Өйткені ғалымдар мен киноматографистердің қалыптасқан жаңа буыны Ұлы Жібек жолы тудырған ғажайыпқа назар аудара бастады. Орталық Азия өлкесі тоғыз жолдың торабында орналасқандықтан, мыңжылдықтар бойына Еуропа мен Таяу Шығыстың мәдени-экономикалық орталықтарын Үндістан және Қытай өркениетімен байланыстырып отырған мекен. Біздің кейіпкерлеріміз – ұмыт қалған ұлы кезеңнің қос бірдей жұлдызы. Олардың есімі кең таралмауының себептері де жетерлік. Айталық, араб тіліне транскрипциялағанда олардың аттары шамадан тыс күрделі: Әбу-Әли әл-Хусейн ибн Абдуллах ибн Сина және Әбу әл-райхан Мұхаммад ибн Ахмад әл-Бируни. Сондықтан орта ғасырларда Батыс аудармашылары ибн Синаның есімін латыншаға бейімдеп, «Авиценна» десе, Бируни есімінің латыншаланған бірнеше нұсқасын ойлап тапқан. Солардың арасында «Альберониус» нұсқасы кең таралды. Ұзынсонар есімдеріне қарамастан, олардың екеуінің де тегі араб емес. Екеуі де Орталық Азияның парсытілді халықтарының перзенті. Яғни қос ғалымның ана тілі қазіргі уақытта бір-бірінен өзгеше, Орталық және Солтүстік Еуропа аймағындағы герман тілдері (мәселен, нидерланд және дат тілдері) секілді, Орталық Азияда, Ауғанстан мен Иран жерінде үстем болған алуан түрлі тіл топтарына тиесілі болған. Ол уақытта Батыста латын тілі қалай үстем болса, мұсылман әлемінде араб тілі дәл солай кең таралған. Сондықтан қос жұлдыз да еңбектерін араб тілінде жазғандықтан, араб есімдерімен танылған. Ибн Сина мен Бируни қазіргі Өзбекстан өңірінде дүние есігін ашқан. Екеуі де өмірінде грекия, рим я тіптен Бағдатқа аяқ басып көрмеген. Олар саналы ғұмырын қазіргі Өзбекстан, Түркіменстан, Ауғанстан, Иран мен Пәкістан аймақтарында өткізген. Қалың оқырманға есімі аса танылмағанына қарамастан, ғылыми әдебиеттерде қос ғалымның мақтауын асырған мадақтар жетерлік. Айталық, Бируниді зерттеушілер «XІ ғасырдың да Винчиі», «адамзат тарихындағы ең ұлы ғалымдардың бірі», «әмбебап данышпан» және жай ғана «Шебер» деп бағалаған. Тарихты ғылым ретінде жүйелі зерттеудің негізін салған белгиялық ғалым Джордж Сартон Бируниді 1927 жылы «ислам ілімін асқақтатқан данышпан» деп атаған. Ибн Синаға да зерттеушілер жоғары баға берген: «ұлы шебер», «дәрігерлердің патшасы», «ислам әлемінің ең ықпалды философы» және «модернге дейінгі дәуірдің ең ықпалды философы». Кейбір еуропалық тарихшылар ибн Синаны «заманауи медицинаның әкесі» десе, Шығыс тарихшылары «ойшылдардың ойшылы» және тіпті «Құдайдың бар екенінің дәлелі» деп бағалаған. Ибн Сина мен Бирунидің есімдерін алғаш «Ұмытылған ұлылық: Орта Азияның араб шапқыншылығынан Әмір Темірге дейінгі алтын ғасыры» деп аталатын еңбегімді жазғанда ұшырастырдым. Әңгіме өзегіне айналдырып отырған қос ғалымның замандас болғанын, бір-бірін жете танып, жиырма жастан асқан шағында ой таластырып, сол дәуірдегі ең қызу айтысқа түскенін білгенімде, оларға тіптен қызыға түстім. Екі ғұламаның ешбірі идиш тілінде айтқанда «неббиш» (әлсіз әрі елеусіз) болмағаны анық. Керісінше, екеуі де Орталық Азия мен Таяу Шығыс әлемдік интеллектуалдық жетістіктердің орталығы (кейбір ғалымдар мұсылмандардың Қайта өрлеуі деп атайтын кезеңі) болған дәуірде бас айналдырарлық жетістіктерге жеткен көрнекті тұлғалар. Сондықтан қос ғалым жөнінде жазылған еңбектерге үңіліп, екеуін бірге және жеке-жеке қарастырамын деп шештім. Ізденіс барысында ғалымдар бұл тақырыпты маған дейін де қаузап қойғанын анықтадым. Дегенмен зерттеушілердің басым бөлігі (тіптен барлығы деуге болады) біреуінің ғана жанкүйері болған: не Бируниді, не ибн Синаны асқақтатқан, бірақ екеуін бірдей ұлықтағандар некен-саяқ. Өздері ұлықтаған ғалымның атын асқақтату үшін олар бірі екіншісінен оза шапқанын дәлелдейтін түрлі жорамалдарын келтірген. Мәселен, Бируни «астрономия мен тригонометрияны дербес ғылым ретінде дамытып, сфералық тригонометрияны ілгерілетті» деген түсінік кең етек жайған. Математика шынайы әлемді дәл бейнелей алады деген оның тезисінен асып кеткен ешкім жоқ. Бируни XVІІ ғасырға дейін белгісіз болған формуланы қолданып, шекті айырымдарды есептеудің алғашқы мысалын ойлап тақан. Оның жақтастары Бируни қарапайым болғанымен, өзі ойлап тапқан күрделі құралдардың, сондай-ақ геометриядағы жаңа әдістер мен есептеулердің көмегімен Жер мен Айдың диаметрін дәл есептеген деп санайды. Мұндай құрал XVІІ ғасырға дейін жасалмаған еді. Сонымен қатар Бируни осы бір инновациялық әдісін әлемнің ауқымын өлшеу үшін де қолданып, Солтүстік және Оңтүстік Америка құрлығы болуы мүмкін екенін де жорамалдады деген пайымға оның жақтастары сөзсіз иланады. Мұнымен ғана шектелмей, олар Бируни бертін келе галилей, ньютон, Декарт, лейбниц және «салыстырмалық теориясында» Эйнштейн дамытқан ой – кез келген қозғалыс салыстырмалы деген тезисті алғаш болып алға тартты деп есептейді. Оның жақтастары меншікті салмақ пен минералдардың салмағын анықтайтын тұжырымды да Бируни осы күнгі дәлдікпен бірдей қылып ойлап тапқанын айтады. Сонымен қатар олар Бируни мәдени антропология мен әлеуметтану ғылымдарының да негізін қалап, тарихты, гидростатика мен салыстырмалы дінтану ғылымдарын зерттеуді ілгерілетті деп санайды. Ғалымдардың бірі, тіпті үнділердің йога философиясын алғаш рет Таяу Шығыс пен Батыс әлеміне жеткізген де Бируни деп сендіріп отыр. Бірнеше ғалым әлемдік уақыт пен дүниежүзілік тарих тұжырымын Бируни Қайта өрлеу кезеңіндегі еуропалықтардан да бұрын жасақтап, глобус пен мұхиттану теориясын алға тартты деседі. Оның түрлі ғылым саласындағы жаңалықтарының бәрі күрделі математикалық есептеулер арқылы ашылған. Соған қарамастан, Бируни адам өміріне мәдениет, дін мен тілдің ықпалы болатынын жоққа шығармаған. Сондай-ақ онға жуық химиялық жаңалықты да Бируни ашты деген ақпар бар. Оны заманауи фармакология мен ботаниканың әкесі деп санайтын кісі қарасы да көп. Ал ибн Синаға келсек, жақтастары ол философия, ғылым, медицина мен дінді толық қамтыған жан-жақты және интеграцияланған интеллектуалдық бірыңғай жүйені енгізді деп санайды. ревизионистік қисынының арқасында ол Аристотель ілімін қайта ой елегінен өткізіп, діни сенімнің орнын, мейлі ол өзі ұстанған ислам болсын, я басқа діндер мен олардың қасиетті кітаптары болсын, негіздеп беріпті. Сондай-ақ схоластикалық философияның негізін салған ибн Сина дейтіндер де табылады. Орта ғасырды зерттеген мамандар Фома Аквинский «Теология жиынтығы» («Summa») атты еңбегін жазғанда ибн Синаға сүйенгенін айтады. Ибн Синаның геология, математика және, ең алдымен, медицинаға қосқан үлесі орасан зор екенін тілге тиек еткен зерттеушілер жетерлік. Ғылым тарихын зерттеген мамандардың айтуынша, ибн Сина өзіне дейін жеткен барлық медициналық ілімдерді жинап, бірыңғай, қисынды әрі ұғынықты жүйеге біріктіре алған. Ол «Дәрігерлік ғылым ережелерінде» («Canon of Medіcіne») жүйке, ми жұмысы, денсаулықты қалпына келтіру және сақтау үшін қажет экологиялық-психиатриялық жағдайларға назар аударады. Еңбегінде жаңа дәрі-дәрмектерге клиникалық сынақ жүргізу үшін нақты ережелер бекіткен. Оның толымды әрі жан-жақты «Дәрігерлік ғылым ережелері» деп аталатын еңбегі 6 ғасырға жуық уақыт бойына медициналық зерттеулер мен дәрігерлердің басым бөлігі Еуропадағы және Таяу Шығыстағы үлгілі медициналық энциклопедия ретінде саналып келді әрі ғалымдар осы еңбекке сүйенгені белгілі. Осы тұжырымдардың кейбіріне қатысты бір ғасырға жуық уақыт бойы ғылыми пікірталастар түгесілген емес. Зерттеулері арқылы мүлде өзгеше қорытынды шығарған кей ортада бұл тұжырымдарды сөз етудің өзі артық. Қолыңыздағы кітапта түрлі қарсы пікірлерді және қарсы пікірге де қарсы көзқарастарды бағамдап отыратын ойым жоқ. Ондай байлам жасау үшін өмір бойына қосымша білім алуыма тура келер еді. Оған уақытым да жоқ, ықыласты да емеспін. Әрі екі ғалымның мұрасын зерттеумен айналысып жүрген ғалымдардың ешбірінің де бұлай істеуге мүмкіндігі жоқ екенін тілге тиек еткен жөн. Зерттеушілер басым бөлігінің ибн Сина мен Бируни еңбектерін бірге қарастыруы былай тұрсын, олар тер төккен көп саласының біреуімен ғана айналысуға шамасы келеді. Қос ғұламамыздың зерттеудегі адам айтса нанғысыз өнімділігін ескерсек, бұл оларға айтылған мадақ іспетті. Айталық, ибн Синаның медицина саласына арнап жазған еңбегінің өзі қазіргі баспа өлшемі бойынша 5 мың беттен асып жығылады. Оның үстінде ғылыми әдебиеттердің басым бөлігі, әсіресе философияға қатысты еңбектер академиялық ортаға ғана түсінікті тілде жазылған. Бұл еңбектерде ұсақ-түйекке дейін мән берілгендіктен, ондағы ілім көзі ашық оқырманның өзіне түсініксіз. Мұның бәрі тілдік провинциализмге де байланысты. ресей Орталық Азияны басқарған жарты ғасырға жуық уақыт аралығында Мәскеуде, Санкт-Петербургте/ленинградта және Орталық Азияның өзінде ғаламат шығыстану мектебі пайда болды. 2021 жылға дейін Душанбедегі ибн Синаны зерттеу орталығында еңбек еткен тәжік ғалымдары ибн Сина еңбектерінің тоғыз томын шығарды және әрмен қарай да шығара бермек. ресей, тәжік және өзбек ғалымдары ибн Сина мен Бируни еңбектерін аударып, редакциялап ауқымды жұмыс атқарумен ғана шектелмей, қос ғұламаның математика, астрономия, минералогия және геодезия салаларындағы еңбектерін зерттеу ісінде де ауқымды еңбек етті. Мәселен, Өзбекстан Ғылым академиясының ғалымы П.г. Булгаков «Бирунидің еңбектері мен өмірі» деп аталатын, ғұламаның ғұмырбаяны толық қамтылған туындысын жазып шықты. Бұл еңбек осыдан жарты ғасырдай уақыт бұрын Ташкентте басылып шыққанымен, шетел ғалымдары оны өз зерттеулерінде мүлде қолданбайды. Айталық, Шығыс ғалымдары ағылшын, француз, неміс және араб тілінде жазылған еңбектерді зерттеулерінде қолданғанымен, орыс тілінде жазылған дереккөздерді пайдаланатын Батыс ғалымдары Шығыстағы әріптестерінің жазғандарына мүлде назар аудармайды.

Біз осы бір батыл ғалымдар тобына алғыс айтуымыз керек.

Олардың жазған еңбектерінің бәрін (уақыт өткен сайын көбейіп келеді) кітабымда көрсеткен жоқпын. Сол үшін оқырманнан алдын ала кешірім сұраймын. Бірде 1950-1960 жылдардағы нью-йорк сахнасы туралы еңбек жазған автор атақты романист норман Мейлердің туындысын атап өтуді ұмытып кеткен көрінеді. Мейлер сол еңбекті алғаш қолына алғанда бірден сілтемелер бөлімін ашқан. Сөйтсе «Мейлер» деп тұратын кітаптың бөлігіне автор «Кешіріңіз, норман» деп жазып қойыпты. Қолыңыздағы бұл кітапта бас кейіпкерлеріміздің математика, философия, астрономия, метафизика, медицина, антропология, геодезия, дін секілді салаларда жазған еңбектерін бүге-шүгесіне дейін қарастырмаймыз. Ғұламалар еңбек жазып қалдырған қандай да бір нақты салаға қызықсаңыз, тақырыпты терең қаузаған академиялық монографияға жүгінгеніңіз жөн. Бұл еңбекті жазудағы басты мақсатым – екі дарынды ойшылдың өмірін зерттеп, туындыларын олар өмір сүрген уақыт контексінде қарастыру. Бирунидің ғұмырбаянын сөз еткен Булгаковтың туындысынан өзге ең үздік деп танылған зерттеулердің өзі тым үстірт жазылған. Жеке бір ғылым саласын қаузап кеткен зерттеушілер ғұмырбаяндық ақпарды негізгі ас емес, көбіне гарнир ретінде қолдануға бейіл. Сондықтан қос ғұламаның өміріне байланысты тұмшаланған ақпардың бәрін жарыққа шығарып, оларға тек интеллектуалдық тау тұлға контексінде қарамай, қарапайым адам ретінде де қандай болғанын түсінгім келді. Олардың әлемін адамдық өлшем тұрғысынан қарап, қай тұста өзгешелігі және қай салада ортақ ұстанымдары бар екенін сөз етемін. Мәселен, олардың шыққан тегін, мінезі мен жеке тұлғасын; алған білімін; қолдаушылары мен жақтастарын, сондай-ақ сыншылары мен дұшпандарын; діни және азаматтық айтыс-тартыстарды, сол замандағы қанды қырғындар мен жаппай қоныс аударулардың ықпалын; ең маңыздысы, бір-бірімен қарым-қатынасын қарастырамын. Кітаптың басым бөлігінде қос ғұламаның мансап жолындағы айырмашылықтары мен ұқсастықтарын қатар қарастырамын. Ғұмырбаянды бұлай қарастыру, әлбетте, түпнұсқа әдіс емес. Осыдан екі мың жыл бұрын тегі грек, рим азаматы Плутарх есімімен танымал болған луций Местрий Плутарх «Салыстырмалы ғұмырбаян» («Parallel Lіves») деп аталатын туындысында қос адамның өмірін қатар өрбіту идеясын жүзеге асырған. Плутарх рим мен гректің қос көшбасшысының кемшіліктері мен артықшылықтарын жан-жақты қарастыруға тырысқан. Ұлы жазушылар адамның мінезін толық түсіну үшін Плутархтың «Ғұмырбаянына» («Lіves») жүгінген. Бируни мен ибн Сина – Орталық Азия мәдениетінің жемісі, өз талабымен білім алуға қаражаты мен ықыласы бар зиялы қауым өкілдері еді. Сол себепті екеуінің арасында айырым көп болмайтыны анық. Келесі бөлімде осы жағдайды ерте жастан аңғарған қос ғұлама осы себеппен өмір бойы қарсыласып өткенін көрсетемін. Олар жиырма жасқа толғанда пікірталасып, отыздан асқан соң мүмкіндігінше бір-бірімен жолықпауға тырысқан. Өйткені екеуінің мінезі екі түрлі екен. Айталық, ибн Сина сарайға жақын жүрген өзімшілдеу жан болса, Бируни өмірінің басым бөлігінде ресми билеушінің алқауына ие болғанымен, қоғамдық өмірден тысқары қалып, жалғыз жортып еңбек еткен. Ибн Сина барлық білімін бір жүйеге тоғыстыруға ұмтылған жарқын тұлға болса, Бируни, керісінше, әр ғылыми құбылысты жеке қарастырғаннан ләззат алып, бақылап отырған дүниесін ғана жалпыландыруға тырысқан. Ибн Сина Таяу Шығыста да, сондай-ақ Батыста да бірнеше ғасыр бойына үстем болып келген метафизикалық-логикалық пайымды ұстанды. Бұл пайымды ол теология және медицина саласына қолданып, ақиқатты анықтауға көмектесетін логиканың құралдарын көрсетті. Ал Бируни, керісінше, тек логика арқылы жеткен дәлелдерді сынап, оның орына ақиқатты анықтайтын құрал математика болады деп санады. Ол шақта Бируни табиғат та, адамдардың әлемі де уақыт өте келе тиянақты зерттеу арқасында түсінікті болады деген көзқарасқа сенді. Ал ақырғы себепке ден қойған ибн Сина назарды басқа жаққа бұрып әкетеді деп санап, мұндай тәсілді бағалай қоймады. Сол себепті қос ғұламаның о бастан бәсекелес болғаны таңданарлық дүние емес. Екі ғұламаның мінезіндегі, өмір салтындағы, қызыққан саласындағы, талдау әдістері мен баяндау стильдеріндегі орасан зор айырмашылықтарға қарамастан, екеуінен адам айтса сенгісіз ұқсастықтарды да табуға болады. Мәселен, геологияда: екеуі де Жер шары мен адамзат өмірі жаратылғалы бері өзгеріссіз қалды дегенге иланбай, миллион жыл бойына апатты жағдайда болсын, эволюциялық жолмен болсын, жұмыр Жер айтарлықтай өзгеріске ұшырады деп санаған. Екеуі де теңіз сулары тартылып, артынан аллювиалды шөгінділерді қалдырып, ақырында шөгінділер құрғап алып шөлге айналды деген ойға табан тіреген. Қос ғұламаның да осы бір тақырыпты зерттеуі (екеуі де геология мен палеонтологияны екінші санаттағы ғылым ретінде қарастырған) ибн Сина мен Бирунидің жан-жақты болғанын дәлелдейді. Олар еңбектерінде әр алуан сала мен түрлі тақырыпты қаузағаны соншалық, еңбектері заманауи университеттерде оқытылатын мамандықтарды толық қамтиды. Бируни бірде білімді адам ғылымның барлық саласын зерттеуге тиіс деп мәлімдеген. Ибн Сина солай істегенін айтып мақтанып, ілімінің бәрін бірыңғай философиялық конструкцияға біріктірген. Бируни мен ибн Синаның әлемдік өркениетке қосқан үлесі осы бір еңбектерімен ғана емес, сондай-ақ жаңалықтарын қандай әдіспен ашқанымен де құнды. Қос ғұлама да адамды адам етіп тұрған дүние ой жүгірте алу қабілеті деген көзқарасқа көзсіз сенген. Олар осы бір қабілет адам болмысы мен ең асқақ қасиеттерінің көрінісі деп санады. Түрлі дүрбелең, соғыс пен діни алауыздық орнаған дәуірде екі ғұлама да өз өмірін сананы қолдануға арнап, ақырында содан жапа шекті. Түрлі кезеңде осы бір әрекеттері үшін екеуінің басын алуға бұйырған. Олардың оқиғасы – серпілістер мен оянудың тарихы ғана емес, сондай-ақ шыдамдылық пен төзімнің баяны. Бируни мен ибн Сина да әрбір ойын қағазға түсіріп отыратын нағыз сөзкеміргіш болған. Көшірмешілер қауымы олардың жазғандарын жариялау үшін артынша іске кіріскен. Бұл істің соңы өзге көшірме туындылардың тарауына жалғасқан. Бірақ ол көшірмелер кейінгі көшірмелері жасалған сайын редакцияланатын (ықшамдалатын). Бір ғасырға жуық уақыт бойына Британия, Мысыр, Франция, германия, Үндістан, Иран, Пәкістан, ресей, Өзбекстан және АҚШ ғалымдары мен жазушылары сондай қолжазбаларды табу үшін дүниежүзінің барлық архивтерін ақтарып шықты. Бируни мен/немесе ибн Синаның бізге аман жеткен еңбектері Оксфордтың Бодлиан кітапханасында, Топқапы сарайы мен ыстамбұлдағы Мемлекеттік Оттоман архивтерінде, Тегеранның Ұлттық архивінде, лейденнің Университет архивінде және Каирдегі Ұлттық архивте сақталған. Ибн Синаның қаламынан туды деп саналатын еңбектердің бас-аяғы 400-ден асып жығылады. Бұл кітаптар (шын мәнінде, ұзын орама қағаздар болатын) қысқа мәтіндер, қысқа ескертпелер мен хаттардан тұрады. Осындай орамалардың он шақтысын біріктірсек, заманауи өлшемдегі бір том кітап қана шығар еді. Аталған 400 туындыдан қазірге дейін толығымен я ішінара сақталып жеткені шамамен 250 еңбек қана. Бируни бірде өз қаламынан туған 140 кітап пен зерттеу еңбегінің тізімін жазған (қысқа туындылары мен кейбір хаттарын тізімге қоспаған). Алайда осыдан кейін он төрт жылдай ғылыммен айналысып, жазуын тоқтатпаған. Ақыр соңында Бирунидің жазған еңбектері ибн Сина мұрасымен пара-пар көлемге жеткен. Қазіргі зерттеушілердің бірі Бирунидің барлық еңбегін қоссаң, қырық том кітап шығатынын есептеп шығарған. Бірнеше ғасыр ішінде қос ғұламаның көп туындысының жоғалып кеткені өзекті өртейді. Мәселен, Бируни еңбектерінің бірінде астрономия ғылымы жөнінде жазған үш томдық зерттеуі барын атап өткен. Өкінішке орай, ол үш томның ешқайсысы бізге жетпеді. Еңбектерге бейқам қарау, әдейі жойып тастау және соғыс (моңғол шапқыншылығын қосқанда) екі автордың кейбір мұраларын тып-типыл етті. Сондай-ақ қағаздың жауы қоңыз, күйе, кітап биті мен зең де кітаптарды кемірген. Ғұламалардың жетістіктері жөніндегі қорытынды пайымымыз олар жазып қалдырған еңбектердің үзіктеріне ғана негізделді. Дегенмен жоғалып кеткен қолжазбаларды іздеу жұмысы тоқтаған жоқ. 1959 жылы үнді зерттеушісі, Ахмадабадтағы (Үндістан) XVІІ ғасырдан қалған сопылық мистиканың киелі мекеніндегі қағаз бумаларын ақтарып отырып, Бирунидің бұған дейін белгісіз болып келген еңбегін тапқан. Таяуда ибн Сина мен Бирунидің сақталмай қалған еңбектерінен үзінділер келтірілген бертіндегі авторлардың туындылары табылды. Табылған еңбектер – жоғалып кеткен туындыларды қайта қалпына келтіру жолындағы алғашқы қадам ғана. Алдымен әрбір жаңа мәтіннің түпнұсқалығы тексерілуі қажет. Қос автордың көзқарасына қатысты пікірталастардың кесірінен библиографтар «жалған эпиграфия», ал басқалары «көшірме» деп атайтын туындыларды құрастыратын алаяқтар көбейген. Мұндай мәтіндерді құрастырушылар ибн Сина мен Бируни осыны жазса екен деп өздері қалаған тақырыптарды жаза берген. Әрі сәнді көшірме коллекционерлердің сұранысына сай келгендіктен, жасанды еңбектердің көпшілігі бірнеше ғасыр бойына сақталып, бізге дейін жетіп отыр. Оның үстіне, сақталып қалған түпнұсқа мәтіндер ғалымдардың зерттеуіне дайын емес. Біріншіден, орта ғасырдағы көшірме жасайтын мамандар салақтығымен, әдетте түпнұсқа мәтінді қате оқып, кейбір сөздерді, тіптен жолдар мен бөлімдерді тастап кетуімен белгілі. Кейбір түпнұсқа мәтіндер оқуға қиын, нақты емес я көшіруші маман істің байыбына бармай түзетпелер енгізгендіктен, бүлініп қалған. Осы бір қиындықтарға қарамастан, аудармашылар Бируни мен ибн Синаның еңбектеріне мың жыл бойына ден қойып келген. Фома Аквинский, Данте мен Чосер ибн Синаның еңбектерін латын тіліндегі аудармаларынан оқыған. Коперник, Тихо Браге, галилей де Бирунидің өмірде бар екенінен хабардар болмаған. Алайда аты аталған ғалымдар Бирунидің ізбасарлары аударған туындыларды оқыған. Қос ғұламаның еңбектеріне келгенде ешбір тіл үстемдік орната алмайды. Екі автордың да нақты туындыларының беделді аудармалары ағылшын, неміс, орыс және француз тілдерінде жасалған. Сондықтан қолыңыздағы кітап осы аудармаларға негізделіп жазылды. Хатқа түскен деректер жеткіліксіз болған тұстарда заманауи археологиялық зерттеулер көмекке келді. Мәселен, Өзбекстандағы ежелгі қала Пәйкенттің орнын қазғанда ибн Синаның медицина жөнінде жазған трактаты шыққан уақытта тұрғызылған дәріхана орны табылды. Пәйкентте табылған мұралардың арасында ибн Синаның «Дәрігерлік ғылым ережелері» деп аталатын еңбегінде айтылған медициналық және химиялық жабдықтардың барлық түрі шықты. Сондай-ақ 1908 жылы Самарқандтағы үйінділер арасынан Әмір Темірдің немересі Ұлықбек тұрғызған астрономиялық обсерватория анықталды. Обсерватория Бируни қаза болған соң үш ғасырдан кейін салынғанына қарамастан, бұл ортаазиялық астрономия дәстүріне сәулесін шашқан Бируни обсерваториясының тікелей ізбасары болғаны анық. Әмбебап ғұламаларды зерттеу ісінде заманауи мамандардың (мен де осы санаттамын) сараптамалары олар еңбек еткен көп саланың әрі кеткенде екі-үшеуін ғана қамтиды және бұл үлкен мәселе тудырады. Әр ғылым саласындағы түйткілді мәселелерді ескерсек, бұлай болатыны түсінікті. Мәселен, йель университетінің ғалымы Дмитрий гутас ибн Синаның Аристотельге қатысты тұстарын ғана зерттеп, 600 бетке тақау еңбек жазып шыққан. Оның үстіне, қос ғұламаның өміріне қатысты қазіргі біліміміз олар жөніндегі толыққанды түсінік қалыптастыруға жеткіліксіз болып отыр. Мысалға, Бируни де, ибн Сина да өмірлерінің белгілі бір кезеңінде мемлекеттік қызмет атқарып, саясаткер әрі маңызды стратегиялық ойшылдар болған. Алайда олардың шенді қызмет атқарғанын дәлелдейтін ресми құжаттардың бәрі бірнеше ғасыр бұрын не әдейі жойылған, не жауаптылардың бейқамдығынан жоғалып кеткен. Біздің қос ғұламаға қатысты бар білетініміз – екеуінің өмірінде ғадауатқа толы оқиғалар, дағдарыстар мен адам айтса нанғысыз жетістіктер көп болған. Арада мың жыл өткеннен кейін өмір сүріп жатқан біз осы күні олардың еңбегі мен тағдыры жөнінде түрлі ойға беріліп, көп дүниені түсіне аламыз. Ибн Сина мен Бирунидің өмір жолы бірнеше ғасырды артқа тастап, адамзат білімін арттыру үшін талмай еңбектенгені жөніндегі ақпарды тасып бүгінге дейін жетті және олар қазір ғылым мен білімнің орталығы болғанына қатысты күмән көп, әлемдік өркениет көшінен шеткері қалған аймақта ілім өндірді. Қос ғұламаға қатысты таластың мың жыл өтіп кеткен соң да толастамауы заңдылық. Өйткені олар өз дәуірінің ғұламалары болып қана қоймай, жаһанданған әлемнің азаматтарына идеялар мен алпауыт адамдардың жетістіктерін мәшһүр ету үшін уақыт пен мекен, дін мен саясат түсінігінен де биік тұрады.

Баянымызды ибн Сина мен Бируни екеуі бір уақытта мекен еткен өлке туралы әңгімеден бастаймыз. Бұл Арал теңізінің оңтүстігінен 100 шақырым қашықта, қазіргі Түркіменстан мен Өзбекстан шекараласатын аймақта қоныс тепкен ежелгі Орталық Азияның Хорезм (Хорезмия, Хорезм және Хорасан атауларымен де белгілі) жұрты. Бұл өлке әлемдік өркениет ошақтарының кез келгенінен шалғайда жатты. Айталық, шығысында мұсылмандардың көне астанасы Дамаскіден (Сирия) шамамен 3 000 шақырым, христиандардың астанасы Константинопольден 2 500 шақырым, солтүстік-шығысында мұсылман халифінің жаңа астанасы Бағдаттан 2 000 шақырым, солтүстік-батысындағы ежелгі үнді орталығы лахор мен Делиден 2 200 шақырым, шығыстағы Бейжің қаласынан 4 600 шақырым шалғай орналасқан. Дегенмен Хорезм Еуразия құрлығындағы керуен бір сәтке толастамайтын атақты жолдың қақ ортасында орналасқан еді. Құрлық жолы бұл қаланы Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Еуропа, Үндістан және Қытаймен жалғады. Сонымен қатар ежелгі гректерге Окс атауымен белгілі ұлы өзен – Әмудария Хорезм қаласын бойлай өтті. Осы бір өзен жолы арқылы хорезмдіктер Ауғанстан және Үнді жазығына шыға алды. Арысы Қытай да қол созым жерде. Қазіргі Хорезм Арал теңізінің суы тартылуы салдарынан туған экологиялық апаттан кейінгі шөлді аймаққа айналып кеткен. Бірақ мың жыл бұрын ол өлке ауыз сумен, қала маңындағы суармалы егістіктерді сумен қамтамасыз еткен күрделі жерасты гидравликалық жүйелерінің арқасында жасыл желекке оранған қала болған. Осы бір көл-көсір су мен сауда жолының арқасында Хорезм экономикасы көркейген римнен кейінгі өркендеген аймаққа айналған. Хорезмдіктер тілін, дінін, өнері мен ғылымын дамыта бастады. Осында қоныс тепкен парсытектес халықтардың ежелгі астанасы Қият қаласы даңғазаға толы әрі сан салалы сауда орталығы болатын. Қаланың тар көшелерінде Жерорта теңізі мен Бенгал шығанағынан келген саудагерлер сығылысып тұрып саудасын жүргізген дүкендер көп еді. Қала маңында мақта маталар, темір және қыш бұйымдар басқа да тауарлар өндірілген және бәрі нарыққа шыққан. Шаһар халқы әртүрлі дінді, мәселен, сириялық және гректік христиандықты, сондай-ақ иудаизм, зороастризм, манизейлік пен буддизмді ұстанған. VІІ ғасырда араб шөлінен мұсылман жауынгерлерінің бір толқыны келіп, байлығы шылқыған аймақты басып алуға тырысады. Сұрапыл шайқастардан кейін олар Хорезмнің бүкіл байлығын жаулап алып, аймақ тұрғындарын ислам дініне өткізіп, кітапханаларды тұтастай құртып, бұрнағы халықтың көне мәдениетінің жұрнағын да қалдырмай жойып жіберген. Келтірілген залалды бағамдау мүмкін емес. Бақытымызға қарай, өткеннің жаршысы болған кейбір дүниелер аман қалып, X ғасырда Хорезм аймағы қайта жаңғырды. Қият қаласы қайда өркендеп, сауда-саттық жанданды. Осылайша, мемлекеттің қазынасы толып, халықтың қалтасы томпайды. Дегенмен ендігі жерде қаланы мұсылман билеушілері басқаратын болды. Соған қарамастан, олар Қиятты ежелден бері мекен еткен өзге дін өкілдеріне өз сенімдерін ұстануға рұқсат етті. Шығыс пен Батыстан келген саяхатшылар бұл маңға зиялылықтың ауаны жайылғаны жөнінде деректер жазып қалдырған. 1004 жылы осынау шаһарға өрімдей жас ибн Сина мен Бируни де келіп жетті. Ол шақта жұрт Хорезмге ақша тауып, аймақтың космополиттік мәдениетінен сусындау үшін шалғайдан келетін, қазіргі Біріккен Араб Әмірліктерінің құрлық үстіндегі баламасы іспетті болған. 993 жылы Хорезмдегі билікті жаңа әулет жаулап алды. Мамунилер әулеті Қият қаласындағы су тасқынынан кейін астананы Әмударияның батыс жағалауында орналасқан көне Үргенішке ауыстырды. Көне Үргеніш деп аталатын бұл қала қазіргі Түркіменстанның солтүстіктегі шекарасында орналасқан. Жаңа билеушілер қамал тұрғызып, қала мен бау-бақшаны сумен қамтамасыз ету үшін өте күрделі гидравликалық жүйе жасап шықты. Бағдаттағы Араб халифаты құлдырау алдында тұрғандықтан, билікке келген жаңа әулеттің негізін қалаушы Әбу Әли Мамун өзіне «Хорезм шахы» деген титулды беруге халифті көндірді. Шығыс билеушілерінің дәстүріне сай оның баласы Әбу әл-Аббас Мамун мен уәзірі Әбу әл-Хусейн ас-Сухайли сарай маңына шығармашылық адамдар мен зиялы қауым өкілдерін жинауға тырысты. Сухайли өзіне артылған міндетті мүлтіксіз атқарды. Атақты дәрігер әрі білімдар Әбу Сахл әл-Масихи бұрынғы билеуші үстемдік етіп тұрған кезде көне Үргеніш қаласына келгенде Сухайли оны шаһарда қалуға көндіреді. Каспий аймағынан келген христиан Масихи ибн Синаның да, сондай-ақ Бирунидің де замандасы болатын. Ол қалаға қоныс аударғанға дейін «Медицина негіздері» («Fundamentals of Medіcіne»), «Медицинаның жүз мәселесі» («One Hundred Medіcal Problems») деп аталатын медицина саласына арналған атақты еңбектерін жазып қойған еді. Ол Жер шары қозғалыссыз тұра ма (ол шақта жұрт Жер қозғалмайды деп ойлаған), әлде өз білігін айнала ма деген сауалды қаузаған еңбектің де авторы (осы мәселені кейінірек Бируни де көтереді). Масихи ибн Синаның да, Бирунидің де жақын досы болған. Оның еңбектері ибн Синаны «Дәрігерлік ғылым ережелері» деп аталатын атақты туындысын жазуға ынталандырған. Масихи достарына арнап бірнеше еңбек жазған. Ол – Бирунимен де, сондай-ақ ибн Синамен де етене жақын араласқан жалғыз адам. Дегенмен осы екі ғұламаны жеке таныстырғаны жөнінде ешқандай дәлел жоқ. Масихи өмірінің соңғы күндерін ибн Синаның жанында өткізген. Сухайли көне Үргенішке Хасан ибн Сууар ибн әл-Хаммар есімді үлкен ойшылды шақырады. Оның арабша есімінің мағынасы шарап саудагерінің баласы болғанынан хабар береді. Сириядан келген христиан Хаммар не ибн Синадан, не Бируниден отыз жас үлкен болған және ол жаңа мекенге қоныс аударғанға дейін медицинаға арналған еңбектерін жазып, «Екінші гиппократ» деген лақап атпен танылған. Хаммар арқылы ибн Сина маңызды құжаттарды оқып, әріптесінің дәрігерлік мол тәжірибесін бойына сіңіреді. Ибн Синаның Хаммарды жоғары бағалағаны – ескеруге тұрарлық дерек. Өйткені ибн Сина еңбектерін жазу барысында пайдаланған әдебиеттерге сыни көзбен қарауға бейім болғаны белгілі. Хаммардың Бирунимен әрмен қарайғы байланысы көне Үргеніштен тысқары аймақта өрбіді. Айталық, Бируни сарай астрологі, ал Хаммар сарай дәрігері қызметін атқарып, бейқам күн кешіп жатқанда қос ғалымды ауғандардың Ғазни қаласының билеушілері күштеп қуып шыққан. Көне Үргеніштің зиялылары қатарында атақты дәрігер әрі философ Әбу-Абдаллах әл-натили де болған. натили б.з. 90 жылы қайтыс болған грек-рим дәрігері Диоскоридтің фармакология жөнінде жазған көне мәтінінің араб тіліне аударылған нұсқасын түзеген. Диоскоридтің қаламынан туған бес томдық зерттеу он ғасырға жуық фармакология саласындағы басты еңбек саналып келген және натили осы саладағы жетекші мамандардың бірі саналған. Ибн Сина оны өте жақсы таныған, өйткені әкесі талапты ұлдарының білімін ұштау мақсатында натилиді үйіне шақырған. Масахи мен Хаммардан айырмасы, натилиге өз шәкірттері мұрнын шүйіріп қараған. Дегенмен бұл жағдай фармакологияға қатысты зерттеулерінде ибн Синаның натили еңбектерін кеңінен қолдануына кедергі келтірмеген. Бируни де дереккөзге құрметтеп қарап, натилидің еңбектеріне сүйенген болуы да ғажап емес. Мамунилер шахы өткен істі ұмыта алатын мақтауға тұрарлық қасиетін көрсетті. Ол тақтан тайдырған Қият билеушісі Әбу насыр Мансұр ибн Әли ибн Ирактың өте дарынды бауырын көне Үргенішке шақырған. Хорезм шахының бауыры ибн Ирак жетімек Бирунидің өгей әкесі болып, баланы жастайынан білімге баулыған. Ибн Ирак өз заманындағы ең үздік математиктердің бірі еді, оған қоса, астрономиямен де айналысқан. Ол алғаш болып синус (үшбұрыштың екі жағының ұзындығын бұрыштарымен қосатын теңдеу) теориясының растығын дәлелдейтін тұжырым ұсынған. Ол сондай-ақ астролябия (күн мен түннің ұзақтығын және уақытты есептеу үшін жұлдыздардың биіктігін өлшеуге арналған ежелгі гректер ойлап тапқан құрал) жөнінде трактат жазған. Өгей әкесінің жұмыстары Бирунидің осы салаларға деген құмарлығын оятқан. Хорезм шахы мен оның уәзірі көне Үргеніш сарайына жинаған бізге мәлім зиялылар – осылар. Аты бізге дейін жетпеген өзге де ғалымдар бар болған да шығар. Өйткені сол дәуірдің билеушілері саны жағынан да, сапасы жағынан да дарынды ғалымдарды сарайына жинау ісінде бір-бірінен асып кету үшін жарысқаны мәлім дүние. Алайда Мамун шахтың сарайындағы үстем мәдени ауанды ақындар емес, ғалымдардың қалыптастырғаны таңғаларлық ақпар. Дегенмен сарайда Мамунның құрметіне мадақ айтып отыратын ақындардың болғаны айдан анық. Жергілікті қала билеушілері сарайында мадақ айтқыш ақындарды көп жинайтын. Бірақ сақталып қалған жазбалар көне Үргеніш қаласындағы сарайда математиктер, философтар, дәрігерлер мен астрономдар үстем болғанын көрсетіп отыр. Ғалымдардың бір-бірімен тығыз қарым-қатынас орнатып, жемісті еңбек етуіне оң қабақ танытқан сарай билеушісінің алқауынан өзге қандай фактор әсер етті? Мұсылмандар жайлаған Шығыс жұртында «Түнек кезең» VІІІ ғасырда, Бағдаттағы халиф сарайында аяқталған болатын. Өте қысқа уақыт аралығында Сирия, Иран, Ирак және Орталық Азиядан жиналған лингвистер мұсылман әлемінде халықаралық байланыс тіліне айналған араб тіліне ежелгі гректерден жеткен құнды зерттеулерді аударып шықты. Сирияда қоныс тепкен тегі грек христиандар осы бір аударма ісінде маңызды рөл ойнады. Өйткені олар қос тілді де жақсы білетін еді. Христиан епископтарының еңбегі мен аббасилік халифтардың алқауының арқасында ежелгі грек ойшылдарының классикалық туындыларының аудармасы Сирия, Иран мен Орталық Азия аймағындағы ізденушілерге жетті. Ал көне Үргеніште екі ғасырдан кейін Мамунилер әулетінің қолдауымен мұсылман ілімі қайта жаңғырды. Осылайша, ежелгі ілімнің бай кені Бируни өмірге келген Хорезмге, сондай-ақ ибн Сина туған Бұқараға да жетті. Ауқымы мен қарқыны жағынан ислам әлемінің шалғайдағы Шығыс өлкесінің Ерте өрлеуі бес ғасырға жуық уақыттан кейін Еуропа жұртында орнаған Қайта өрлеуімен тең дәрежеде өрбіді, тіптен кейбір аспектілерде одан асып та кетті. Әлбетте, есігі қайта ашылған ежелден жеткен мол қазынаға арабша оқи алғандар ғана қол жеткізді. Араб тілі көне Үргенішке жиналған ақындар мен ойшылдар сөйлейтін, әр алуан этностардың және әртүрлі тілдегі жұрттың ортақ тілі ретінде қызмет етті. Дегенмен Хорезмнің өз парсы тілі болды. Сауда-саттық парсы тілінің сөздік қорын байыта түскен-ді. Бірақ көпшілік үшін бұл тіл екінші яки үшінші тіл болғанына қарамастан, Мамунилер сарайында араб тілі үстемдік құрды. Хорезм билеушісі Мамун шах Бируниді (өте дарынды, өрімдей жас хорезмдікті) жемісті еңбек еткен зиялы қоғамдастығының өкілі болуға өзі шақырған. Сондай-ақ Бируниді Мамун уәзірі Сухайли де алқауына алған. Сухайли туған жері Бұқарадағы ибн Синаның жетістіктері жөнінде де құлағдар болып, жас дәрігер әрі ғалымның таршылық көріп жүргенін естиді. Ибн Синаның ислам құқығын зерттеп, Бұқара билеушісінің қаржы бөлімінде еңбек еткенін біліп, Сухайли оны көне Үргенішке шақырып, мемлекеттің құқықтық басқармасында шенді қызмет ұсынады. Ақыры ибн Сина бұл ұсынысты қабыл алып, қомақты жалақы ала бастады. 1004 жылы ол көне Үргенішке аттанып, Сухайлимен кездеседі. Ибн Синаның сарайда дәрігерлік қызметті де атқаратыны әу бастан белгілі еді. Ол осы жақта жүріп философия және метафизика салалары бойынша бастаған еңбектерін әрмен қарай жалғастыруға да мүмкіндік алады. Аты аталған атақты ойшылдардың бәрі бір адамның қолдауымен күн сайын тізе қосып еңбек етіп, бір қалада тұрды. Бертінде салынған миниатюра-туындыларда Мамун сарайында бас қосқан ойшылдардың қаумаласып бірге отырғаны бейнеленген. Жиырма жылға жуық уақыт бойы, 1017 жылы қирағанша, көне Үргеніш қаласы Орталық Азияның зияткерлері жиналатын шамшырақ-шаһарға айналып, өркендей түсті. *** Бируниге де, ибн Синаға да осы уақыт аралығы өте пайдалы болды. Осы тұста қос ғұламаның да бір шаһарды бірдей уақытта мекен еткенін тілге тиек еткен жөн. Бируни 997-1017 жылдар аралығында, ал ибн Сина 1004-1011 жылдар аралығында көне Үргенішті пана қылды. Яғни қос ғұлама бір қаланы жеті жыл қатар мекендеген. Салыстырмалы түрде шағын да асқақ сарайдың түрлі іс-шараларына қос ғұламаны ұдайы шақырып тұрғаны анық. ресми таныстырылымдар мен пікірталастардан бөлек, мұндай басқосуларда сауыққа арналған бақшадағы дипломатиялық кездесулер, діни және түрлі зайырлы іс-шаралар, тіптен шарап ішу жоралғылары да өтіп тұрған. Бируни мен ибн Сина күнделікті әңгіме-дүкен құрғандары анық. Дегенмен бір қаланы паналаған тұста да, кейінгі кездері де Бируни де, ибн Сина да жалпылама жазылған еңбегінің ешбірінде бір-бірі жөнінде мүлде жақ ашпаған. Бұл жағдай түсіндіруді қажет етеді. Біріншіден, ресми іс-шаралар мен жеке жұмыстан қос ғұламаның да қолы босамағандықтан, хатқа түскен еңбектерінде бір-бірі жөнінде айтпауы мүмкін. Бірақ бұл себеп аса нанымды емес. Кейінгі еңбектерінде екеуі де көне Үргеніште бірге жүрген жолдастарын атап өтумен ғана шектелмей, достары және әріптестерін мадақтап көрсетеді. Ибн Сина өмірбаянын жаздырғанда Бируни жөнінде жақ ашпаған. Бируни мемуар жазуға қызықпады дегенімен де, техникалық бағытта жазылған кейінгі еңбектерінде көне Үргеніште бірге жұмыс істеген өзге әріптестері жөнінде достық ауандағы жазбалар қалдырған. Тағы бір назар аударуға тұрарлық деректің бірі – екеуінің дәрежесі. Уәзір Сухайли шен берген ибн Синадан шах тағайындаған адам ретінде Бируни жоғары тұрды. Ибн Сина шах сарайында тәжірибелі саясаткер ретінде көрінбегенімен, сол шақтың өзінде дәрігерлік шеберлігімен және философиялық еңбектерімен даңқты еді. Көне Үргеніш, әлбетте, иерарихияны сақтаған қала болғаны түсінікті. Қос ғұлама да жоғары дәрежелі шенділер болғандықтан, екеуінің дәрежесіне байланысты айырмашылық күнделікті күйбең тірлікте емес, негізінен, сарайдағы қабылдаулар кезінде байқалғаны анық. Қос ғұламаның бір-бірін атап өтпеуінің үшінші себебі: екеуі де жеке жортқанды жақсы көретін адамдар болуы мүмкін. Бірақ бұл гипотезаны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Шынтуайтында, екеуі де көне Үргеніш сарайында қызмет еткен өзге де зиялы қауым өкілдерімен қатар жұмыс істеп, аралас-құралас жүрген. Әрі сарайдағы үш ойшыл (ибн Ирак, Хаммар және Масихи) біздің қос ғұламаның біреуіне ілесіп көне Үргенішті тастап шыққаны жөнінде ақпар бар. Барлық дереккөздерде Бирунидің ибн Синадан 7 жас үлкен болғаны айтылады. Екеуінің арасындағы салқындықтың себебі осы бір жас айырмашылығына байланысты туған деп жорамал жасағандар бар. Бірақ олардың өміріне мұқият зер салсақ, бұл жормалдың негізсіз айтылғаны белгілі болады. Өйткені таяуда екі сыйлы ғалым ибн Синаның шын мәнінде бұған дейін айтылып келген 980 жылы емес, шамамен 973 жылы не одан да ертеректе туғанына дәлел ұсынды. Ибн Синаның туған жылына қатысты жаңа дерек рас болса, Бируни екеуі түйдей құрдас деген сөз. Ондай жағдайда бұл құрдастық олардың берік достығына негіз болуға тиіс еді. Алайда өзіне шамадан тыс сенімді әрі амбициясы асқақ қос ойшылдың жастарының шамалас болуы, екеуінің арасындағы бәскелестік отын үдетіп жіберуі де бек мүмкін. Менің ойымша, соңғы айтылған пікір шындыққа жанасады. Артур Конан Дойлдың 1892 жылы жарық көрген «Күміс» («Sіlver Blaze») деп аталатын әңгімесінде Шерлок Холмс бәйгеге шабатын атақты арғымақтың жоғалып кетуінің сырын іздеп жүріп, қорадағы ит cын сәтте үрмей қалғанын байқайды. Ибн Сина мен Бирунидің бір-бірі жөнінде жақ ашпай қойғанын үрмей қалған төбеттің жағдайымен салыстыруға болады. Қос ғұламаның да үнсіздігі көп дүниені аңғартатын дәлел іспетті. Өз дарынының арқасында Бируни де, ибн Сина да көп жыл бойына мақтаудан кенде болып көрген емес. Әрқайсысының, негізінен, айналысатын өз салалары болғанымен, олар түйіскен жағдайлар да көп. Сондықтан басқалардың қос ғұламаны сырттай салыстыруы да, өздерін бір-бірімен салыстыруы да заңдылық тәрізді. Замандас болғандықтан, екеуі бір-бірін бәсекелес, қарсылас көріп, тіптен дұшпан санауы да ғажап емес. Ибн Сина мен Бируни арасындағы үнсіздікті айтқанда тек көне Үргеніштегі қарым-қатынас яки одан тысқары жағдайды ғана қарастырып, түсіндіру аздық етеді. Екеуі де Әли ибн Мамун сарайында 1004-1011 жылдары қатар қызмет еткенге дейін де белсенді өмір сүрген. Екеуі де көне Үргенішке көзқарасы мен жеке пікірі қалыптасып келген. Сондықтан әлемдік ғылымның жарқын жұлдызына айналған қос ғұлама арасындағы салқын ауанды түсіну үшін екеуінің көне Үргенішке келгенге дейінгі өміріне зер салу қажет.

Өмірбаяндық еңбектердің басым бөлігінде кейіпкердің балалық шағын айтып келеді де, автор бірден оның ер жеткен кезіне қарай ойысып кетеді. Ибн Сина мен Бирунидің жағдайында бұлай істеу үлкен қателік, өйткені екеуінің жастық шағы қарқынды әрі айрықша жағдайда өткен. Қос ғұламаның балалық таным-түсінігі әрмен қарайғы жолын анықтап, өмірінің соңына дейін бағыттап отырды. Қазіргі заман тілімен айтқанда, екеуі де «ерте басталған стартаптар» болған. Бируни жетім өскен. Бертінде жазған өлеңдерінің бірінде ол атасы былай тұрсын, әкесінің кім болғанын білмейтінін ашып айтады. Оның хорезмдік парсы тілінен «қаланың сыртынан келген біреу» деп аударылатын есімі, Бирунидің Қиятта емес, қалаға жақын маңдағы қыстақ яки ауылдардың бірінде туғанын дәлелдейді. Оның Хорезмнің соңғы билеушісінің күйеу баласының панасына қалай келгені құпия қалып отыр. Дегенмен қалай болғанда да жағдай осылай өрбіп, Бирунидің өмірі мен мансап жолы өзгерген. Ұстазы, жебеушісі әрі өгей әкесі ибн Ирак өзіне берілген барлық артықшылықты қолданғаны, осы бір игіліктің ибн Бируниге де шарапаты тигені анық. Бирунидің туа сала аузы аққа тимегенімен, ерте жастан көл-көсір байлыққа кенелді. Ғылымға ынтызар ибн Ирак қолынан келген істі істеп, ізденістен танбаған және осы бір қасиетін жас шәкіртіне де жұқтырған. Осылайша, ибн Ирактың, әсіресе математика мен астрономияға деген ықыласын бойына сіңірген Бируни ұстазы салған ізбен ғылымдағы жолын бастаған. Ибн Сина, керісінше, бақуатты отбасында дүниеге келген. Әкесі – ертеректе будда сенімі кең жайылған әрі космополиттік түсінік өрістеген, қазіргі Ауғанстан аймағында орналасқан Балх қаласының перзенті. Ғұламаның «Сина» деген есімі ежелгі зороастрлердің қасиетті кітабы «Авестада» кездеседі әрі «ғалым» деген мағына береді. Бұқарадан келген Саманилер әулетінің билеушілері табанды шенеуніктің қызметін өсіреді де, Синаның әкесі Әмудария өзенін кесіп өтіп, астананың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Афшон қаласының жоғары билеушісі болып тағайындалды. Бұл қалада жүргенде ол Бұқара аймағындағы будда дінін ұстанатын көне шаһардың қызына үйленген. Ибн Сина шешесіне қатысты осы бір болмашы ақпардан басқа ешқандай да дерек айтпайды. Екінші ұлы дүниеге келген соң ибн Синаның әкесі отбасын Бұқараға көшіріп әкелген. Ол жаңа қалаға ұлдарына жақсы білім беру үшін қоныс аударған. Бірақ осы бір қоныс аударудың астарында Саманилердің бюрократиялық жүйесі бойынша жоғары өрлесем деген есек дәме жатуы да бек мүмкін. Жалпы алғанда, ибн Сина биіктерді көксеген, жоғары шенге жетуге ұмтылған мемлекеттік шенеуніктің отбасында өскен. Бируни мен ибн Сина мансап жолында өздерін тәрбиелеген жандардың көрсеткен өнеге-үлгісін бағдар етті. Бируни ұстазы секілді қоғамдық өмірге қысқа уақыт қана араласып, сол үшін жапа шеккен. Ал ибн Синаны, керісінше, ірілі-ұсақты қалалардың билеушілері қабілетті басқарушы әрі қолынан іс келетін, әккі саяси қайраткер ретінде бағалаған. Ибн Сина ресми қызметтерді атқаруды қалыпты дүние ретінде санаған және өмірінде екі мәрте шенді атанған – уәзір болған. Әлбетте, қос ғұлама да бала кезінде сол шақтағы барлық мұсылмандар оқуға міндетті діни білімді алғаны анық. Яғни Құран оқумен айналысқан. Ибн Сина бертін келе, бала кезінде қасиетті мәтінді түгел меңгергенін (жаттады деп оқыңыз) айтып мақтанған. Бируни де қасиетті мәтінмен ерте жаста танысқан (дегенмен ол еш жерде Құранды толық жаттап алдым демеген). Екеуі де Мұхаммед пайғамбардың Хадистерінің бірнеше жинағын оқыған. Ол шақта мағынасы бір-біріне қарама-қайшы келген хадис жинақтарының түпнұсқалығына қатысты қызу талас діншілдер ғана емес, көзі ашық жұрттың арасында жүріп жатқан. Ибн Сина мен Бируни осы бір айтыстарды тікелей тамашалап, мәтіндік сынмен алғаш рет осылай танысады. Қалай болғанда да, екеуі де бала шағында діни білім алғанын жасырып-жапқан емес. Олардың кейінгі еңбектерінің түгелге жуығы Құдайға мадақ айтқан сөздермен басталады. Қос ғұлама да дүние жаратылысының бастауында Құдай тұрды деп санады. Сондай-ақ екеуі де адам өміріндегі Құдайдың рөлін зерттеген. Бірақ ибн Сина ұдайы адам ақылы арқылы танитын Құдайдың имманенттілігі мен интеллектуалдық процестерге ден қойса, тумысынан салыстыруға бейім Бируни әртүрлі дін мен мәдениет өкілдерінен Құдайдың Жер үстіндегі шаруаға қатысын сұрауды жөн көрген. Екеуі де қасиетті мәтіндерді шебер пайдалана білген. Дегенмен ибн Синадан айырмасы: Бируни Құранды өз ойын сыншылардан қорғап қалар құрал ретінде жиі қолданған. Бирунидің бала кезде алған діни ілімі әрмен қарай жалғасып, «діни пікірталастар ғылымымен» яки каламмен (ислам мәтіндерін жүйелі түрде зерттеу) ұштасқанын дәлелдейтін ақпар жоқ. Ибн Сина да калам іліміне қатысты дәл Бируни секілді әрекет ет кенге ұқсайды. Дегенмен Бируниден айырмашылығы, ол бала кезден діни пікірталастарды естіп өскен. Өйткені оның әкесі эзотерикалық, даулы әрі сол шақта қатаң тыйым салынған, сүнниттерге діни және саяси тұрғыдан қарсы тұра алған қуатты шииттік исламның бір бұтағы саналатын исмаилидтердің ережелеріне әуес болған. нанымды әрі әдетте интеллектуалдық діни дәстүрге қарсы келетін іліммен қаруланған исмаилидтер ұзақ уақыт бойына сүнниттік бағытты ұстанған аймақ тұрғындарын өз сенімдеріне шақыру үшін көп күш салған. ІX ортасына қарай осы бағыт өкілдері Орталық Азия мен Парсы астанасында қаптап жүрді. Бұқара әмірін өз сенімдеріне иландыруы олардың үлкен жетістігіне айналды. Осыдан кейін олар Каирде халифатын құрғанымен, 969 жылы оны фатимашылар жаулап алды. Алайда елеулі жеңіске жеткен исмаилидтер, ортодоксалдық дінбасыларын ығыстырып тастап, озып шықты. Бұқарада дінді сақтаушы топтар оларды қуып, Саманилер билігі жүрген алқапта бұл бағытты ұстануға тыйым салды. Бірақ исмаилдік бағытты тұншықтыру оңайға соқпады. Ибн Сина дүниеге келген уақытта исмаилдік бағытты насихаттаушылар Орталық Азия аймағына тағы да ауыз салған еді. Ибн Синаның әкесі олардың насихатына еріп шиит әрі исмаилид атанды. Сүнниттік бағытты ұстанатын үкімет ибн Синаның әкесі қызмет еткен исмаилизмге тыйым салғанына қарамастан, ол бұл бағыттың бірнеше уағызшысын Бұқараға, өзінің үйіне тұруға шақырып, баспанасын өз сенімдерін тарататын ғимарат ретінде қолдануға рұқсат еткен. Осы бір батыл әрі заңсыз қадам ибн Синаның бала күнінде жасалған еді. Есейе келе жазған еңбектерінің бірінде ол әкесі мен оның қонақтары үйінде исмаилидтердің ережелерін сыбырлап талқылағанын жазған. Өмірбаянында ибн Сина исмаилидтердің келтірген дәлелдеріне иланбағанын салтанатты түрде жариялады. Бірақ осы бір мойындау сөз жүзінде ғана жасалған ишарат болуы да мүмкін. Өйткені сүнниттер үстемдік еткен аймақта исмаилид екеніңді мойындау кез келген мемлекеттік шеннен қағылатыныңды аңғартады. Исмаилидтердің сенімінен күштеп теріс айналғанына қарамастан, олармен ерте жастан орнаған байланысы ибн Синаның өмірінде кейін келе бірнеше маңызды жағдайда байқалған. Біріншіден, олар ибн Синаны адам өміріндегі ұлы сенімге қатысты мәселелер мен Құдайдың рөлі ең маңызды деген ойға жетеледі. Екіншіден, олар неліктен біз бір дәлелді рас, ал басқасын өтірік дейміз деген сауалды жас баланың бойына сіңірді. Осы бір жағдайлар ибн Синаны кез келген тұжырымның дұрыс я бұрыс екенін анықтауға мүмкіндік беретін қатаң логикалық процестерді зерттеуге итермеледі. Білім алу жолындағы келесі кезеңде өрімдей жас ибн Сина мен Бируни бір-біріне қарсы бағытты таңдады. Өкіл әкесі ибн Ирактың қатаң бақылауында болған Бируни ұстазы қызыққан математика, геометрия, география және астрономия пәндеріне ғана ден қойды. Сондықтан Бируниді ибн Ирактың төл шәкірті деуге негіз бар. Ибн Сина болса, керісінше, әкесі үйіне ілестіріп келген ұстаздан философияны үйренді. Оған бұл саладан дәріс оқыған адам кейінірек көне Үргенішке қоныс аударған Әбу-Абдаллах әл-натили болатын. Ибн Сина өзі жаздырған өмірбаянында категориялық ойларды тұжырымдай алу қабілетімен натилиді таңдай қақтырғанын айтып мақтанып, «философияны қаузаған» ұстазын таяз ойы үшін келеке қылған. Жас шәкіртіне қанша жерден осал болып көрінгеніне қарамастан, натали – ибн Синаны Аристотель еңбегінің аудармаларымен алғаш таныстырған жан. Ибн Ирак та Бируниге Аристотельді ашқан алғашқы ұстазы. нәтижесінде қос ғұлама да орта ғасырдағы мұсылман әлемі тек философ деп білген ежелгі грек ойшылының еңбектерімен ерте жастан танысты. XXІ ғасырда отырып алып, Аристотельдің еңбегі осыдан мың жыл бұрынғы Шығыс және Батыс жұртшылығы үшін қаншалықты маңызды болғанын бағамдау оңай емес. Талпыныс жасау үшін, ең алдымен, философия деген – заманауи студенттер университетте оқитын (немесе қашып кетуге тырысатын) шектеулі мамандандырылған ғылым саласы емес екенін ұғынуымыз қажет. Ол шақта философия физика, этика, астрономия, ботаника, психология, география, саясат, поэтика, риторика, логика, метерология және түстерді талдау сынды пәндерді, сондай-ақ қазір біз философия деп жүрген ілімнің бәрін қамтыған ғылым саласы болған. Барлық ғылым саласын бір пәннің аясын топтастырып, бірыңғай ойлау жүлгесіне біріктіруге тырысқан Аристотель еді. Аристотельді оқыған жас өрендер ұлы философ секілді барлық саланы зерттеуге ұмтылды. Дәл Аристотель оларды ілімге ортақ келетін тәсілді тауып, әр салаға сай келетін негізгі талдау процесін анықтауға желпіндірді. Аристотель олар үшін ынталандырушы ғұлама ғана емес, сондай-ақ туындыларын оқып, түсініп, ой елегінен өткізіп, терістеп не одан асып түсуі қажет биік шың болды. Алайда белгілі болған дүниелерді толық түсінуден бөлек, Аристотель барлық пәндер жөнінде, жалпақ тілмен айтқанда, білімнің өзі хақында қалай ойлану керегіне де ден қойды. Дәл осы мәселеде ибн Сина мен Бирунидің ұстанымдары қарама-қайшы еді. Аристотель және оның жан-жақты қамтылған еңбектері қос ғұламаның ілім жолындағы бастамасы болып, екеуінің өмірінде маңызды рөл атқарғанына қарамастан, б.з.д. ІV ғасырда ежелгі грекияда өмір сүрген ұлы ойшыл қос ғұламаны шабыттандырған жалғыз тұлға емес екенін де айтқымыз келеді. Екеуі де ежелгі дәуірде өмір сүрген, Мысырдағы Александрия қаласында бас қосқан грек ойшылдарының еңбектерінен шабыт алды. Аристотельдің шәкірті Ескендір б.з.д. 325 жылы негізін қалаған ұлы қала кейінгі жеті ғасыр бойына әлемнің интеллектуалдық орталығы болып келді. Александрияда ойшылдар мен әртүрлі саланы қаузаған ғалымдар Аристотель мен оның ұстазы Платонның дәстүрін жалғап, қос алыптың ғылымға қатысты кей бағыттағы көзқарастарын біріктіріп немесе оларды жеке-жеке өрбітуге тырысты. Саналы ғұмырында ибн Сина да, Бируни де Александрияда бұрын-соңды өмір сүрген және сонда еңбек еткен ғұламалардың туындыларына ден қойды. Дегенмен осы тұста ибн Сина мен Бирунидің бір құдықтан екі түрлі суды алып шыққаны айқын болды. Бируни Аристотель туындыларына дендеп еніп, тыңғылықты зерттеу жүргізгенімен қатар, ежелгі гректің өзге де ойшылдарының еңбектерін қаузады. Айталық, Бируни барлық дүниенің сырын сандар ашады деп санаған Пифагордың математикасын; «Алмагест» деп аталатын еңбегі – б.з. ІІ ғасырында математика бойынша жазылған ең ұлы еңбек, ал «Географиясы» («Geography») мың жыл бойына бізге мәлім әлемнің тұрақтары мен физикалық ерекшеліктеріне қатысты классикалық туынды деп танылған Птолемейдің трактаттарын оқыған. Білім жолына енді түскен Бируни б.з.д. 270 жылы қайтыс болған, «Бастау» («Elements») деп аталатын туындысында геометрияны жүйелеп берген Евклидтің еңбектерімен де танысқан. Бируни математика, география және геометрияға ынтық болған мезетте ибн Сина исмаилидтермен байланыс барысында және ұстазы натилимен қақтығыстар кезінде санасында туған сұраққа қайта айналып келіп отырды. Ол қандай сауал десеңіз, ибн Сина «Ақиқатқа қалай жетуге болады?» деген сұрақтың жауабын іздеп бас қатырды. Жасөспірім кезінен өмірінің ақырғы сәтіне дейін ибн Сина ақиқатқа жеткізетін ең ұлы құрал логика екеніне мүлтіксіз сенді. Аристотель айтпақшы, логика адамдарға нақты бір саланың интеллектуалдық негізін ашып қана қоймай, сондай-ақ бір қарағанда мүлде қатысы жоқ білім салаларының арасына көпір бола алады. Ибн Сина сондай көпір бола білді. Логикаға әмбебап байланыстырушы ретінде қараған осы бір көзқарас, жас ибн Синаға Аристотельдің еңбектерін басқа ойшылдардың еңбектерімен байланыстырып берді. Сондай-ақ б.з. ІІІ ғасырында жазған туындылары үзік-үзік қалпында, басқа авторлардың ойын дәйексөз ретінде қолданғанының арқасында ғана жеткен Плотин секілді бертіндегі грек ойшылдарының идеяларына жүгінуіне себеп болған. негізінен, дереккөздердің сырын ашып, барлық ғылымды біріктірсем деген желік ибн Синада басым болды. X ғасырдың аяғында қос ғұлама бойына сіңірген оқу бағдарламасын қарастырсақ, классикалық грек ойшылдарының еңбектері үстем тұрғанын байқаймыз. Алайда Аристотель мен Птолемей дәуірлерінің арасындағы уақыт ибн Сина өмір сүрген кезең мен біздің кезеңіміздің арасындағы уақыттан да ұзақ екенін тілге тиек еткен жөн. Сондай-ақ Бұқара мен Хорезмнің Александриямен арасы мұсылмандар халифатының астанасы Бағдатқа қарағанда 4 есе алшақ болған. Ежелгі грек ойшылдарының философиялық еңбектерін терең меңгерумен қатар, ибн Сина да, Бируни де практикалық салалармен де жақсы таныс еді. Осыған байланысты да қос ғұламаның жолы екіге айырылған. Ибн Сина асқақтап кетпеген, бірақ оның биіктеуін көксеген әкесінің ықпалын байқауға болады. Баласын құқық саласы бойынша білім алсын деп жергілікті ұлы ғалымның бірі Исмаил аз-Захидке жіберген. X ғасырдағы Бұқара құқығы ислам құқығына негізделді. нақтыласақ, ол уақытта ислам әлемінде орныққан төрт мазһабтың ішіндегі интеллектуалдық тұрғыдан ашық ханафиттік мектептің құқығына сүйенді. Ибн Синаның әкесі ұлының мансап жолында өрлеуіне мүмкіндік беретін, жоғары шенге жеткізетін саланы меңгергенін қалады. Ибн Сина әкесінің үмітін ақтады. Кейінгі жазған еңбектерінде ол он алты жасында қазы болып жұмыс істей алғанын айтып мақтанады. Ибн Синаның құқық саласына құмарлығы дәлелдерді келтірудегі ұсақ-түйек деректер мен соттың шешіміне емес, сұрақтарды дұрыс көтере білу мен қарсылығыңды нанымды жеткізу әдістеріне байланысты туды. Димитрий гутастың айтуынша, ибн Сина, негізінен, екі тарапты процестің қатаң талаптарына сай дауласа келе ақиқатқа жеткізетін, біз қазіргі уақытта диалектика деп атайтын ұғымға қызыққан. Ибн Сина Ғұмырбаянында «Аз-Захиданың ең шебер жауап алушысы болғанын» айтып мақтанған. Ол азаматтық құқықты меңгерудің орнына, сабақ үстінде ақылды сұрақтар қойғанын мақтаныш көрген заңгер-студентке ұқсайды. Осы бір мақтаныштың түбінде терең мағына жатыр. Өйткені көпті көрген ибн Сина ғұмырбаянын көмекшісіне жазғызған уақытта (шамамен жиырма жыл өтіп кеткен соң) ірі жетістіктерге жетуіне тікелей мұрындық болған диалектика мен силлогизмді жас кезінде қолдана бастағанын жеткізгісі келді. Ерте жастан алған білімінің арқасында ибн Сина қарсы тараптың пікірін тыңдау арқылы шындықты табуға көмектесетін диалектиканы процесс ретінде түсінген. Сократ барлық диалогтерінде осы әдісті қолданған және әлі күнге дейін біз мұны «сократтық әдіс» деп атаймыз. Ибн Сина ұстазы аз-Захидке өткір сұрақ қоя білдім деп мақтанғанда дәл осы дүниені меңзеген. Ибн Сина құқық яки кез келген басқа саланы зерттегенде тұжырымын дәлелдейтін нақты процеске назар аударды. Ол мұндай процестің үшеуін ерекше атап айтқан: белгісіз дүниенің ақиқатына жеткізетін балама арқылы, өйткені бұл белгілі шындықтың баламасы; бақыланып отырған бірнеше құбылысты байланыстыратын ортақ жағдайды іздейтін индукция арқылы; силлогизм арқылы. Осы үш процестің арасынан ибн Сина сенімді шындыққа жеткізетін ой талқы тек силлогизм болатынын атап өткен. Аристотель силлогизмді логиканың бір бұтағы ретінде бекітіп, оған бұлыңғыр түсініктеме берген. Айталық, Аристотель силлогизмді «Бір нәрсе басқа туралы, яғни бастауыш туралы айтылса, онда баяндауыш туралы айтылғандардың бәрі бастауыш туралы да айтылады» – деп түсіндірген. Әр бірінші курс студенті білетін философиядан мысал келтірсек, ол «Барлық адам өледі» деген алғышарттан басталады, сосын «Сократ та адам» дейтін екінші алғышартқа ойысамыз және ақырында «Осыған сай Сакрат та өледі» деген қорытынды шығады. Силлогизмнің басқа түрлерін шетке ысырып тастап, ибн Сина кез келген тұжырымның растығын тексеретін қарапайым қадам – осы тұжырым негізделген алғышартты табудан басталатынын ерте жастан білген. Алғашқы тұжырымды анықтаған соң, өте маңызды екінші алғышартты, яғни «орта терминді», тиісінше, жалпы силлогизмді анықтауға болады. Ибн Сина өзі қарастырып отырған тұжырым силлогизм түрінде баяндалмаса да, оны анықтауға болатынын түсінген. Ибн Сина ұсынған «орта терминді» идентификациялау процесі әртүрлі сипатталған: «анықтау», «сезіну», «табу», және тіптен «болжам». Ибн Синаның өзі бұл процесті пафос қосып «құдіретті сыр ақтару» деп атаған. Оның сөзінше, әулие пайғамбарлар мен «Құдайдың елшілеріне» силлогизм қажет емес, өйткені олар бәрін түйсігімен сезгендіктен мүлде қателеспейді. Кейінгі еңбегінде ол адамның барлық асыл қасиеті бойында бар шын пайғамбарлар Белсенді Санамен көзі ашылып, ақиқатты жеткізген Жәбірейіл періштемен астастырылатынын айтқан. Құдайдың жердегі елшісі я пайғамбары емес екенін мойындай отыра, ибн Сина барлық тұжырымдардың негізінде жатқан силлогизмдері анықтауға және содан кейін олардың «орта терминінің» түйсік деңгейіндегі қабылдауына ден қойды. Ол математика яки тарих туралы түсінік емес, дәл осы процесс кез келген ғылым саласына тез арада терең еніп кетуіне мүмкіндік берді деп санады. Бұл санатқа метафизиканы қоса алмаймыз. Осы бір мақсат, метафизика процестері мен оған байланысты логиканың салалары жас ибн Синаның мазасын алды. Ғұмырбаянында ибн Сина Аристотельдің «Метафизикасын» қырық мәрте оқығанын, бірақ еңбекте көтерілген мәселелерді де, оған берілген жауаптардың да ешбірін түсінбегенін жеткізген. Алайда Бұқара көшелеріндегі кездейсоқ кездесу оның түсінігін өзгерткен. Ибн Сина кітап сататын дүңгіршек жанынан өтіп бара жатқанда табанды сатушы оған жеңілдік жасап, бір кітапты қоймай ұсынған. Бастапқыда оны кітаптың арзан бағасы да қызықтырмаған. Бірақ сатушы алған бетінен қайтпаған соң ибн Сина мұқабасында «Метафизика пәні жөнінде» («On the Objects of Metaphysіcs») деп жазылған еңбекті ұстап үйіне қайтқан. Сөйтсе бұл еңбектің авторы сол аймақта, қазіргі Оңтүстік Қазақстан өңірінде үш ұрпақ бұрын өмір сүрген Әбу насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Фараби екен. Аристотель еңбектерін түсініп, тереңіне бойлап, саналы түрде, ұғынықты мәнерде жеткізу ісінде әл-Фарабиден озған ешкім жоқ. Әл-Фарабидің сығымдалған трактатынан ибн Сина өзі қажет еткен космология мен логикалық процестерде негізгі шындықтарды түсіндіріп беретінін білген, басқа ғылымдар жекелеген салаларында іске асыратын басты ғылымды метафизика құрайтынын ұққан. Өйткені космология Әуелгі себепті және оның адам санасымен яки рухымен байланысын қамтығандықтан, ибн Сина осы бір тақырыпты терең қаузап, түсінбесе кез келген ғылым саласын меңгеруде ілгерілемейтінін білген. Әл-Фарабидің трактатын оқымай тұрып, ибн Сина алғышарттары бойынша орналастырған силлогизмдер тізімдемесін жасай бастаған. Ол тиым салынған орманға тура жол төсеген нағыз зерттеуші секілді нақты жұмыстар істеді. Енді әл-Фарабидің арқасында оның қолына шамамен бүкіл орманды қамтыған карта түсіп отыр. Ол енді өзін интеллектуал орманның әрбір ағашын бағалап, қалаған жерін аралап шыға алатындай еркін сезінді. Тіптен одан асып кетті: ибн Сина осы орманның ағашын алғаш отырғызған орманшыны түсінетініне және оның іліміне бойлайтынына сенімді болды. Жасөспірім баласына іс жүзінде қолданатын дағдыларды да үйреткісі келген ибн Синаның әкесі сауда үйренсін деп оны көпестің қолына берген. Көпестің базардағы қарапайым саудагер болмағанын, жергілікті есептеу жүйесінде емес, қазіргі кезде біз араб сандары деп (дұрыс емес) атап жүрген «үнді сандары» жүйесімен бухгалтерлік есеп жүргізгені жөніндегі дерек дәлелдейді. Бұл тәжірибе өз кезегінде ибн Синаға үнді математикасының құпиясын меңгеруге мүмкіндік берді. Ибн Сина жас күнінде меңгерген тағы бір практикалық сала – медицина. Осы тұста біз оның медицинаны өз қалауымен үйренгісі келді ме әлде әкесі масап жолын жасаудың тағы бір мүмкіндігін осы саладан көрді ме, анығын білмейміз. Алайда ибн Сина медицинаны меңгеруге кіріскен бетте, осы салаға қатысты кітаптарының барлығын зор ықыласпен оқыды. 990 жылдарға қарай араб тілін білген адамға медицина туралы жазылған ежелгі және сол заманғы еңбектердің саны көп болатын. Қазір «гиппократ антына» байланысты мәшһүр гиппократ медицина саласының атасы саналғанымен, оның еңбектерінің басым бөлігі сақталмай қалған. Еңбектерінің бәрі үзік-үзік күйінде ғана жеткен әрі оның ешбірі араб тіліне аударылмаған. Бірақ одан басқа ежелгі авторлардың медициналық трактаттары бар еді. Ол еңбектердің кейбірі тікелей грек тілінен аударылса, басқалары сирия тілі арқылы келген. Өйткені оларды сириядағы христиандар араб тіліне аударған. Осы бір мультимәдени еңбектің арқасында ІІ ғасырда өмір сүрген ұлы дәрігер әрі философ галеннің шығармаларын Бұқарадағы ибн Сина оқи алған. галеннің қалдырған мұрасы орасан: XІX ғасырда неміс ғалымдары галеннің тек медицина саласына арнап жазған еңбектерін жинақтап шығарғанда 20 мың беттен асып кеткен. Шығыстағы мұсылман әлемінде болсын, Қайта өрлеу кезеңіндегі Еуропада болсын, гален медициналық зерттеулердің бастапқы нүктесіне айналды, туындылары заманауи әлем орнағанға дейін медицинадағы арқа сүйейтін негізгі шығармалар сапында тұрды. Гректердің іліміне қол жеткізген мұсылмандар әлемінде медициналық зерттеулер ілгерілеп, Таяу Шығыста, және, әсіресе, Бағдат пен Орталық Азияда хатқа түскен еңбектердің саны артты. Орталық Азияның перзенті, ІX ғасырда өмір сүрген Әли Ибн Сахль әл-Табари мұсылмандар арасынан алғаш болып медицина саласына арналған трактат жазып шықты. Бұқара қаласы медицинаға арналған трактаттарды араб және парсы тілінде жазған көптеген авторға пана болды, сондай-ақ Бирунидің туған өлкесінде де медицинадан еңбек жазған ғалымдар шықты. Айталық, әл-Фараби Ибн Синаға зерттеудің классикалық әдістерінің сырын ашып берсе, ал әл-Фарабиден жасы үлкендеу замандасы Әбу Бәкір ар-рази табанды дәрігердің философиялық-медициналық көзқарасын өзгертіп, оны зерттеуге ынталандырды. Батыста разес я разис деген атпен белгілі ар-рази ІX ғасырдың аяғында философия, астрономия, теология және астрология сынды саларды қаузап, туған жері рей (қазіргі Тегеран) қаласына қайтқанша Бағдаттағы үлкен емхананың іргесін қалады. Кейін отанына оралып, мұсылман әлеміндегі медицина саласының ең беделді әрі алпауыт тұлғасына айналды. Сондай-ақ әр-разидің байламдарына қатысты дау көп. Оның медицина саласындағы жазбалары ғана емес, сондай-ақ ақиқатқа жету жолындағы көтерген өткір сұрақтары да құнды мұра болып қалды. Рази Ибн Синаның да, Бирунидің де өмірі мен ойында мәңгілікке сақталып қалуға тиіс тұлға еді. Ол – емдеу әдістері мен дәрілерді сынақтан өткізетін эксперименттерді жасаған алғашқы ғалым. Бүйректегі тастар, сусамыр, ішке жел қарысу мен көтеу секілді түрлі тақырыптарға арнап трактаттар жазған. «Медицинаны толық қамтитын кітап» («Comprehensіve Book of Medіcіne») деп аталатын, зерттеулері мен ойлары жазылған, 925 жылы өзі қайтыс болған соң шәкірттері құрастырған 23 томнан тұратын атақты еңбегі – әр-разидің басты мұрасы саналады. Ол алғаш болып шешек пен қызылша ауруларының айырмашылығын тауып, спирт пен күкірт қышқылын екі бөлек сұйықтық ретінде ажыратқан. разидің сол еңбегінің жедел жасалған көшірмелері араб тілін білетін, ақыр аяғында латын тіліне аудармалары жасалғандықтан еуропалық медицина мамандарының түгелге жуығы сүйенетін стандартты дереккөзге айналды. Ибн Сина білім алу жолында разидің «Медицинаны толық қамтитын кітап» еңбегіне жүгінген. Ибн Сина жас күнінде Бұқараның Әбу Мансұр әл-Кумри және Әбу Сахла әл-Масихи есімді қос бірдей мықты дәрігерлерінен дәріс алған. Оның натили есімді ұстазы, есеп бойынша үшінші мұғалімі болса керек. Бірнеше жылдан кейін көне Үргеніште Мамунилер сарайында қызмет еткен Масихи медицинаның білгірі атанған. Медицинаның іске жарымды тәжірибелерін меңгергенін Масихи жалпы білім құрылымына және медицина ғылымының орнына қатысты да зерттеулер жасаған. Ол «Философия ғылымының категориялары хақында» («On the Categorіes of the Phіlosophіcal Scіences») деп аталатын трактатында философия мен ғылымның барлық салаларын қамтыған толыққанды оқу бағдарламасын жасап шығарған. Математикаға негізделген ғылым салаларына арнап үлкен бөлім жазғанына қарамастан, Масихи логикаға басымдық беріп, Аристотельді ұлықтады. Масихи медицинаны оқу бағдарламасының соңына қойып, оны ауыл шаруашылығы мен механика сынды математикалық емес, қолданбалы ғылым деп таңбалады. Масихидің өмірінің соңына қарай дәрігер ретінде даңқы шыққанына қарамастан, ибн Сина ұстазының медицинаға қатысты еңбектеріне ұдайы қырын қарап келді. Ибн Сина медициналық зерттеулерге зор ынтамен кірісіп, «Ғұмырбаянында» он алты жасында науқастарды емдеп, дәл сол жылы құқық саласындағы білімін пайдалана бастағанын айтып мақтанған. Оның даңқы шыққаны сонша, Бұқараның билеушісі белгісіз аурумен сырқаттанып қалғанда, сарайдағы дәрігерлер ибн Синадан ақыл сұрап келген көрінеді. Ибн Сина ұсынған емдеу әдісі сәтті іске асып, қайырымды әмір қарымтасына оған сарай кітапханасына кіруге рұқсат еткен. Даналықтың қоймасы (Сиван әл-Хикма) деп аталған, тақырып бойынша бөлімдерге бөлінген кітапхана, ибн Синаға университет іспетті болғаны анық. Кітапханада білген ақпарын қағазға түртіп отырды ма не жадына түйді ме, ол жағы маңызды емес. не десек те жас дәрігер ол жерден келешекте жазатын іргелі зерттеулеріне негіз болған ілімді үйреніп шықты. Бұл уақытта Бируни практикалық зерттеулермен айналысып жүрді. Ибн Синадан айырмасы: ол жас күнінде қағазға түртіп қойған жазбаларына қызыққан емес. Бірақ өмірінің соңына қарай жазған еңбегінде жасаған ескертпелерінің арқасында Бируни жүріп өткен жолдың жалпы бағдары бізге белгілі. Бұл ескертпелер қоршаған ортаның нақты шындығына терең ой жүгірткен және барлық жаратылыс атаулыдан шабыт алған жас жігіттің болмысын ашып көрсетеді. Бируни дүние есігін ашып, Хорезмнің астанасы көне Үргенішке ауысқанша тұрған Қият мультикультурализм өріс жайған қала болатын. Сарай математигі болған Бирунидің өгей әкесі ибн Ирактың ибн Синаның әкесінен айырмашылығы, баласын сауда ісіне үйренуге жібермеген. Соған қарамастан, Бируни өзге елдерден келген саудагер, көпестермен араластықтан кенде қалмаған. Бирунидің олардан үйренгені сауда-саттық ісімен ғана шектелмеген. Қиятқа Византиядан келген саудагерлерден Бируни көптеген өсімдіктің грек тіліндегі атауларын сұрап, сондай-ақ христиан діні мен олардың мерекелері жөнінде ақпар алған. Соңғы еңбектерінің бірінде осы білімін қолданған. Басқа халықтың өкілдері оған өзінің туған жері мен діні жөнінде баяндап берген. Түрлі көпестер мен саудагерлермен тілдескен Бируни әртүрлі халықтардың жоралғылары мен діни сенімдері жөнінде біліп, өзіне белгісіз әлемнің қақпасын ашқан. Жаңа ақпардың бәрін жадына сақтаған жас өрен сонымен қатар бірнеше шет тілін де меңгеріп алған. Ибн Ирак шәкіртіне Хорезмде қажет болатын бірнеше дағдыны меңгерткен. Сортаң жерді гүлдендіріп, өмір сүруге қолайлы еткен мемлекетте суды басқару ісіне қатысты дүниелердің бәрі маңызды саналды. Бируни үлкен аймақтарды өлшеп, тұтас егістіктерді суаруға қажет болатын су көлемін, аймақты көгалдандыру үшін керек биіктік өлшемдерін анықтауды үйренуі керек болған. Осы бір өнерді және оған қажетті математикалық дағдыларды меңгерген шебер Хорезмде Бируниден 50 жыл бұрын туған әрі оны шаһар халқы үлгі тұтатын. Мұхаммед әл-Хорезми шамамен 830 жылы жазылған «Қалпына келтіру және қарсы қою туралы кітап» («The Compendіous Book on Calculatіon by Completіon and Balancіng»), яки жай ғана «Алгебра» («Algebra») деп аталатын еңбегінде математиканың осы бір саласына қатысты ежелгі грек авторлардың туындыларына шолу жасап, әрмен қарай індете зерттей түскен еді. іргелі зерттеумен айналыспағанына қарамастан, әл-Хорезми теңдеулерді емес, сөздерді қолданып алгебраны жатық тілмен түсіндіріп берген. Сонымен қатар ол осы бір тәсілді күнделікті өмірде қолданылып жүрген есептеу терминдері арқылы түсіндіріп, еңбегіне бәскелес мирасқорлар арасындағы дүние-мүлікке талас жөнінде және суару жүйлері хақында маңызды тарауды енгізген. Әл-Хорезми көрсеткендей, осы және өзге де мәселелерді қарапайым алгебра көмегімен шешуге болады. Әл-Хорезмидің кейінгі жазылған еңбектеріне Бирунидің көп сілтеме жасауы оның қандай жетістікке жеткенін аңғартады. Шотландиялық математиктер Д.Дж. О’Коннор мен Э.Ф. робертсон әл-Хорезмидің кішігірім еңбегі хақында жазып, бұл кітаптың «іс жүзінде геометрия» делінген математиканың гректік түсінігінен алыстатып, «революциялық жол» болған іргелі туынды екенін атап өткен. Әл-Хорезми «рационалдық сандарды, иррационалдық сандарды, геометриялық шамаларды алгебралық нысандар ретінде пайдалануға мүмкіндік берген», біріктіретін теорияны ұсыну арқылы, «бұрынғыға қарағанда ауқымды ұлғайтып, математиканың жаңаша өрлеуіне жол ашып, осы саланың дамуына қажет құралдарды тауып берді». Жаңа сала әл-Хорезми кітабының құрметіне «Алгебра» деп аталды. Сонымен қатар әл-Хорезми есімінің латынша атауынан қазіргі цифрлық әлемде қолданысқа түскен «алгоритм» деген термин туындады. Бұл еңбектерімен ғана шектелмей, әл-Хорезми тригонометирия, астрономия және география салаларында да (Бируни қатты қызыққан негізгі ғылым салалары) жемісті еңбек етті. Ибн Синаның жағдайындағыдай, Бируни де білім алуының қорытынды кезеңінде қолданбалы ғылымға көп көңіл бөлгенімен, бұл оның ұлы сауалдарға қатысты ынтасына кері әсерін тигізген емес. Аристотель еңбектерін қайталап оқуға ынтық қылған аңсар, енді оны б.з. ІІ ғасырында өмір сүрген, алғаш болып астрономия мен математиканы жүйелі түрде білу ілімін географияны зерттеу ісімен үйлестіре білген ойшыл Клавдий Птолемейдің туындыларын оқуға ынталандырды. Птолемейдің «Алмагест» («Almagest») деп аталатын еңбегі Бируниге аспан денелерін зерттеу ісіне жол ашып берсе, «География» («Geography») деп аталатын туындысы осы саладағы жаңашыл еңбегін жазуға негіз болды. Қазіргі не ежелгі дәуірде өмір сүрген ғалымдардың ешбірі Бируни өмірінде Птолемей секілді елеулі орын алған емес. Бируни қай салаға қызыққанын түсінген ибн Ирак жас шәкіртін Птолемейдің еңбегінен алынған астрономиялық тапсырманы, нақтыласақ, астрономдар «эклиптиканың көлбеулігі» деп атаған ұғымды анықтауға шақырды. Эклиптика – Күннің аспанда қозғалатын жолы, ал көлбеулік дегеніміз – осы бір жолдың Жердің айналу осіне қатысты бұрышы. Ибн Ирак осы айырымды өлшеуге тырысқан өзіне дейінгі ғалымдардың еңбектеріне жүгінген. Осылайша, Бируни әр ғасыр сайын ол бұрыш 0,013 градусқа кішірейгені себепті, есептеу қиындап, бас қатырған өгей әкесінің тобына қосылады. Осы құбылыс бірнеше ғасыр бойына осы мәселемен айналысқан ғалымдардың мазасын қашырып келген. Бирунидің математика мен астрономияға құмартуы бекер емес. Өйткені ол Хорезм мен Орталық Азияда жүрген кезінде, негізінен, осы салаларды зерттеген. Әл-Хорезми мен ибн Иракқа дейін Топрак қаласының пұтқа табынушы билеушісі сарайын айрықша өрнектермен безендірген. Осы бір өрнектерді орыс археологі М.А. Орлов логарифмдік шиыршыққа ұқсайды деп дәл сипаттады. Бируни өмір сүрген уақытта Хорезмге жақын маңда орналасқан Мәруа қаласы (қазіргі Түркіменстан жері) әлемдегі ең атақты обсерваториясымен даңқы аспандаған. Ал Мәруа қаласының жанындағы Мавруд шаһарынан жаңашыл-астромдар әулеті шықты. Осылайша ибн Ирак пен Бируни үзілмей, жанданып тұрған ғылыми дәстүрдің мирасқоры болды десек жаңылыспаймыз. Ибн Ирак өз кезегінде сфералық үшбұрыш пен қарама-қарсы бұрыштардың синусы арасындағы байланысты анықтайтын заң авторларының бірі атанды. Жас күнінде Бируни осы бір сауалға қызығып, ұстазын осы тақырыпқа қатысты трактат жазуға көндірген. Алайда сөз етіп отырған еңбек бізге жетпеген. Ұстаз бен шәкірті арасындағы жылы қарым-қатынас ибн Ирактың ерте кезден Бируниді өресі өзімен тең екенін мойындағанын дәлелдейді. Жас Бируниді зерттеуіне тең автор ретінде қосуы соны аңғартады. Бирунидің кейінгі қырық жыл бойына бас қатырып, зерттеуге тырысқан сұрақтарды оның санасына ерте жастан ұстазы сіңірген. Оның күн мен түннің ұзақтығын және уақытты есептеу үшін жұлдыздардың биіктігін өлшеуге арналған, ежелгі гректер ойлап тапқан, жезден жасалған құрал арқылы зерттеп, астролябия жөнінде трактат жазған атап өткен едік. Араб ғалымдары оны Орта ғасырдағы ең дәл ғылыми құралға айналдырған болатын. Он шақты жыл өткен соң өзіне дейінгілердің тәжірибесіне сүйеніп, астролябия жөнінде еңбек жазған Бируни, құрылғыны кеңістікті және уақытты дәл есептеуге мүмкіндік беретіндей етіп жетілдіруді ұсынды. Атақшы саяхатшы Колумб Вест-Индияға жол салғанда, араб астрономдары, сондай-ақ ибн Ирак пен Бируни және олардың ізбасарлары жетілдірген астролябияны қолданған. Бирунидің географияға құмарлығын ибн Ирак оятты. Ибн Ирак Шығыс ғалымдарының арасында Птолемейдің соңынан ерген ғалым еді, ол қалалардың ендігі мен бойлығын анықтауға тырысты. Осы бір тапсырманы шешу үшін уақыт пен қашықтықты дәл есептеу қажет болды. Ибн Ирак Бируниге көрсеткен зерттеулерінде, Птолемейдің «Географиясындағы» кей шамаларды сыпайы түрде «қиындықтар» деп атап, соларды дұрыстауға ден қойған. Қазіргі тілмен айтқанда студенттік жоба ретінде басталған жұмыс Бирунидің өмір бойына зерттеп келген, бағдарын анықтаған бастау нүктесі болғаны анық. географиялық кеңістік пен уақыт арақатынасына қатысты туындаған сауалға ол ұдайы бас қатырып жүрді және осы тақырыпты қаузаған зерттеулері жемісін берді. Осы тақырыпқа қатысты және өзге де зерттеулерінде Бируни ұстазының көзқарасынан таймай, ежелгі грек ғалымдары ұсынған тұжырымдарды тексеруге тырысты. Қажет болса олардың еңбектеріне түзету енгізіп, тіптен терістеп те отырды. Аристотельдің логикаға қатысты еңбектері мен басқа да салалардағы зерттеулерді ибн Сина да саралауға тырысты. Шын мәнде ежелгі дәуір авторларының еңбектерін тексеруге қос ғұлама да зор ынта танытып, зерттеушілік жолында түрлі туындыларын соған арнады. Олар қатты құрмет тұтқан ежелгі дәуірдің беделді ғалымдарын тұғырынан түсіруді емес, шешімі жоқ сауалдарға дұрыс және нақтырақ жауап беріп, өзіне дейінгілердің жұмысын жетілдіруді мақсат етті. Түптің түбінде қос ғұлама ежелгі дәуірде өмір сүрген ұстаздарының еңбектерін толығымен өзгертпесе де, іргелі түрде қайта ой елегінен өткізіп, білімге қатысты жаңа әдістерді ұсынды.

Ибн Сина мен Бирунидің де шәкірттік жолы, бастапқы білімді игеруі он жеті жасқа дейін жалғасқан. Оқу барысында қос ғұлама да айрықша дарынымен көзге түскен. Дегенмен олардың озық шығуына түрлі артықшылықтар беріп, қауіпсіздікті қамтамасыз еткен отбасының рөлі зор болғанын атап өткен жөн. Өздеріне берілген мүмкіндікті оң пайдаланып, шығармашылық жұмыстармен және ғылыммен еркін айналысқан қос ғұлама бастапқыда күйбең тірліктің шырмауынан ада болды. Бұл жағдай қос ғұламаның қандай да бір сауалдың жауабын іздеп келіп, қарымтасына қомақты қаражат ұсынған бай-бағландардың ұсыныстарына оң қабақ танытқанын аңғартады. Осының салдарынан қос ғұлама қаржылай тұрғыдан жарылқайтын қалталыларға кіріптар бола бастаған. Дегенмен мұндай жұмыстар ұзаққа созыла бермейді. Жарылқаушы тұлғаның қызыққан саласы қос ғұламаның мүддесіне сай келіп қалса, бұл бір мінсіз келісім болатын. Алайда Бируни де, ибн Сина да көп өтпей жарылқаушы бай-бағландардың көксегені өз мүдделерімен қабыса бермейтінін ағарған. Ақырында ибн Сина жеке бастамасымен алғашқы ауқымды жобасына кіріседі («Рух туралы қысқаша нұсқаулық» («Compendіum of the Soul») деп аталатын кішігірім трактат). Еңбектің алғашқы бетінде сарайдағы кітапханаға кіруге рұқсат еткен Бұқара әміріне (Сарай кітапханасының есігі қалай айқара ашылғаны туралы айтып өттік), әрмен қарай да қолдау білдіреді деген дәмемемен, жалынды сәлемін жолдаған. рух мәселесі ибн Синаны қатты қызықтырған тақырыптың бірі. Ол алғашқы еңбегінен кейін, шамамен, қырық жылдай уақыт өткен соң жазған «Саналы рух туралы» («On the Ratіonal Soul») деп аталатын туындысында да осы тақырыпты қаузаған. Заманауи әлемнің адамы үшін рух тақырыбында қалам тартқан автор міндетті түрде теологиялық мәселені қозғауы қажет секілді көрінеді. Алайда ибн Синаның жағдайы солай болып еді дей алмаймыз. Оның ертеректегі зерттеулері көбіне-көп психология мен эпистемология мәселелерін қамтиды. Философ Питер Адамсонның айтуынша, гректің «рух» – «psych» деген сөзінен шықан психология саласы адамның санасына, оның ең іргелі деңгейіне ден қояды. Ал эпистемологияға келсек, бұл біздің рухымыз я тағы да басқа түсініктер жөнінде нені нақты және қаншалықтың деңгейде білеміз деген сауалдарды зерттейді. Ибн Синаның ең басты ұстазы саналатын Аристотель осы мәселені «Рух туралы» («On the Soul») деп аталатын еңбегінде талқылаған. Ұстазы Платонның ілімін жалғаған Аристотель физикалық денеміз бен санамызды бөліп қарастырған. Ол денеден тысқары жануар санасы мен адам санасын жеке қарастырып, сананың әрбір жаратылыс (оның ішінде адам да бар) өміріндегі рөлі жөнінде ой жүгіртті. Аристотельдің тұжыруынша, адамның интеллектісі рух табиғатынан туындайды. рухтың қалыбы жоқ, бірақ ол адамның физикалық болмысына әсер ете алады. Бұл жаңалық ибн Синаны баурап, ол екі қарама-қайшы сауалға ден қойды: бірінші сұрақ, егер рухтың қалыбы болмаса, ол қайдан пайда болды және, екінші сұрақ, дене өлген соң рух тірі қала ма? Мұсылман зиялыларының арасынан осындай іргелі сұрақтарды алғаш болып ибн Сина көтерді. Шығармасындағы жауаптары мен бертінде жасаған зерттеулерінен кейін Құдайға Әуелгі себеп ретінде анықтама беретін тұжырымға тоқталды. Ибн Сина өмірінің соңына қарай жазған еңбектерінде осы сауалға қатысты толымды зерттеу жасауға тырысып, соның арқасында кейінгі мұсылман ойшылдарына ғана емес, сондай-ақ христиан ғалымдары мен жалпы Еуропа ой-жүлгесіне орасан зор ықпал етті. Ибн Синаның қаламынан туған екінші туындысында («The Compіlatіon»), көрші бұқаралық Аруди есімді әдебиеттанушы ғалымның тапсырысымен жалпы философияға шолу жасады. Бірнеше том еңбектің бізге дейін үзіктері ғана жетті, бірақ оның мұқабасынан логика, физика, метафизика мен теология салалары қамтылғаны байқалады. Ибн Сина әр салаға бір-бір бөлімнен арнап жазған. Ең қызығы, физикаға арналған бөлімде метеорология жөнінде жазылған тарау болғанымен, көптомдық еңбекте айталық, астрономия, математика, биология, геология, минералогия сынды ғылымдар туралы мүлде сөз болмаған. Бәлкім, Арудидің осы салаларға қызықпағанына орай, еңбек солай жазылған болар. Өйткені ибн Сина ғұмырбаянында: «Аруди қалағандай жазып шықтым» деп мәлімдеген. Оның аристотельдік бағдарламадан алыстай түсуі кейінгі интеллектуалдық басымдық берер арнасын күн ілгері анықтап бергендей. Ибн Сина бұл еңбегінде жалпы философияға сол шақтағы таным-түсінікке сай шолу жасаған. Димитрий гутас ибн Синаның екінші туындысын («The Compіlatіon») Ұлы Альберт, Фома Аквинскийдің кейін жазылған шығармалары мен олардың ізінен ерушілердің еңбектері контекстінде қарастыра отырып: «Ол схолостикалық философияны бастап берген алғашқы ортағасырлық философ болды», – деп баға берген. Ибн Синаның үшінші және төртінші еңбектері де көрші қаланың тұрғыны, бұл жолы Әбу Бакр әл-Бараки есімді демеушінің тапсырысымен жазылды. Әл-Бараки жөнінде ауыз толтырып айтарлықтай мардымды дерек жетпеген. Оның жас ғалымнан Құранды және философияға қатысты негізгі сұрақтарды тәпсірлеп беруін сұрағанын, практикалық этикаға қызыққанын ғана білеміз. Осы бір тапсырыстың нәтижесінде Аристотельдің логикасын ұзақ уақыт зерттеген ибн Сина ақыл мен рух мәселесін одан әрмен қаузай түскен. Ол, сонымен қатар осы тақырыпқа қатысты тапсырыстан бөлек «Тақуалық пен күнә» («Pіety and Sіn») деп аталған эссе жазып шыққан. Бұл еңбектердің ешқайсысы да сақталмаған, бірақ ибн Синаның өзі бұл жайында «шектен шыққан күнәлары үшін қираған қалалар мен жауыз билеушіге жіберілген Құдайдың жазасы… және шындықтың қалай бәрін жеңіп шығатыны» хақында жасаған терең талдауларым жазылды деп баяндаған. Бәрін өзі үшін қалыпты деп саналған қисынға салып, ол: «Құдай бекітіп, өзі жіберген алғашқы қағидаттан туды», – деп мәлімдеген. Ал осы аралықта Бируни ұстазы ибн Ирак баулыған астрономия, математика, география ғылымдарын әрмен қарай зерттеуін жалғастыра берді. Ғылым жолына енді түскен Бирунидің бастапқыда қалам тартқан еңбектерінің ешбірі сақталып қалмаған. Дегенмен оның бұл аралықта қандай да бір еңбегін соңына дейін жазып шыққанына қатысты күмән жеткілікті. Бирунидің еркін ғалым ретінде жұмысқа кіріскен кезде күннің тұтылғанына қарап тұрып, көз жанарына нұқсан келтіріп алғаны XІX ғасырда ғана белгілі болды. Бұл жөнінде ол зерттеулерінің бірінде жүрдім-бардым ғана атап өткен. Бируни қырықтың қырқасына шыққанда жазған осы бір естелігі, орыс зерттеушісіне жас ғалымның дөңгелек пен алидададан не белгіден ғана тұрған, өзі құрастырған құрылғысының арқасында зерттеу жасағанын дәлелдеуге негіз болды. Бұл құрылғының көмегімен алынған деректер, сондай-ақ Мәруә қаласының перзенті, ІX ғасырда өмір сүрген Хабаш есімді астромның кестесі, Бируниге көктем мен күздегі Күннің қашықтығын өлшеуге мүмкіндік берді. Мұны есептеген Бирунидің жасы бар-жоғы он алтыда еді. Құрылғысын пайдаланып экватордағы эклиптика еңкіштігін есептеп, XІX ғасырда канадалық астроном Саймон ньюкомбтың есептеуіне өте жақын келетін нәтижеге жеткен. Жиырма жасқа толғанда Бируни өте күрделі әрі инновациялық астрономиялық құрылғыларды жасақтаған. Соның бірі диаметрі 7,5 метр болатын, жартылай дөңгелек гномон мен көлеңкені өлшейтін сызықтық шкала. Сондай-ақ ол белгілі аймақтар ендігі мен бойлығына сай қойылған глобусты жасадым деген Птолемейден шабыт алып, диаметрі 5 метр болатын алғашқы глобусын (бертін келе мұндайдың бірнешеуін құрастырған) жасап шыққан. Қандай да бір жаңа мекен туралы білсе я басқалардан естісе өзі жасаған глобусқа енгізіп отырған. Бұл оның өмір бойығы ермегіне айналған. Алайда оның бұл ісін құптағандар сирек. Қазірдің өзінде алғашқы болып глобусты жасаған Птолемей я Бируни емес, XV ғасырда өмір сүрген картограф әрі нюрнбергтік мата саудагері Мартин Бехайм дейтіндердің қарасы көп. Ерте кезеңдегі зерттеулерінде Бируни Птолемей жинаған мәліметтер мен ортаазиялық картограф-географтардың жинақтаған ақпарларының айырмашылығын анықтауға тырысқан. Ол еңбектерін қарастырған ғалымдардың арасында Ауғанстандағы Балх қаласының перзенті, өз заманындағы ең озық карталарды жасаған аса дарынды ғалым Әбу Зайд әл-Балхи де болды. Бируни, сондай-ақ Балхидің шәкірті, Бұқарада Саманилердің ұлы уәзірі қызметін атқарып жүріп «Патшалықтар мен жолдар туралы кітап» («A Book of Routes and Kіngdoms») деп аталған еңбекті жазған Әбу Абдулла Жаханидің де географиялық жаңалықтарын зерттеген. Өзіне дейін жасалған карталарды шолып шыққан Бируни жергілікті мекендерді өлшеу қате болғанын, нақтылыққа қол жеткізудің жалғыз жолы (қазіргі жаһандық позициялау жүйесіне (GPS) негіз болған) астрономия мен тригонометрияның әдістерін қолдану деп түйіндеген. Бируни мен ибн Сина да ғылымдағы мансабын мінсіз жағдайда бастаған. Екеуі де әлемге есігін айқара ашқан, салыстырмалы түрде бейбіт әрі бақуатты қалаларда тұрған. Олар жебеушілері, көршілері мен достарының қолдауына ие болып, қауіпсіз әрі жайлы өмірдің рақатына батқан. Ең алдымен, қос ғұламаға адамзат бұрын-соңды тудырған ғылыми әдебиеттер мен философиялық еңбектердің терең тәпсірі мен аудармалары таныс болған. Олар осы бір ауқымды әдебиеттерді иегеруді көкседі, ой жарыстыруға әзір ұстаздарына кез келген сәтте жүгіне алатындай мүмкіндікке ие еді. нәтижесінде қос ғұлама өздерін мазалған кез келген интеллектуалдық сұрақтың жауабын іркілмей іздейтін, басы артық мәселелер кесір боп, ойды бөліп, қауіпсіздікке бола уайым жемейтін ортада өмір сүрді. Екеуі де өзіне дейінгі ғұламалар жеткен жетістіктерді тез арада меңгеріп, олардың мұрасын әрмен қарай дамыта түсті. Тіпті кей тұстарын өзгертіп, ұстаздарының еңбегін жоққа шығаруға да қымсынбады. Бұл екеуі үшін де қамсыз һәм бейбіт уақыт еді. Дегенмен жиырма жасқа толғанда қос ғұламаның мүлде қиылыспайтын екі түрлі бағытта дамығаны белгілі болды. Екі бөлек фактор екеуінің жолын әу бастан екіге айырған. Ибн Сина әкесі үйіне қонаққа шақырған исмаилид миссионерлердің рационалистік және мистикалық ілімдерінен теріс айналғанын айтқанымен, шынтуайтында солар көтерген кейбір сауалдарға жауап іздеп шарқ ұрған. Ибн Синаның алғашқы екі демеушісі де сенім мен санаға қатысты оның мәңгілік сауалдарға ұмтылысын қолдап, математика мен астрономияға қырын қарағанын сөкпеген. Ал Бируни ұстазы әрі өгей әкесі ибн Ирактың ықпалынан шықпаған. Әлбетте, өз кезегінде ибн Ирак өгей баласына дін, аристотельдік метафизика мен логикаға қатысты бастапқы білім берген. Алайда ол жас әрі талапты шәкіртін көбіне-көп өзі қызыққан теориялық-практикалық жұмыстарға баулып, уақыт өте келе Бируниді серіктесі әрі тең автор ретінде зерттеулеріне тартқан. Ұстазының осындай әрекеті Бирунидің ұстанған жолына әсер еткені анық. Сондықтан Бируни ғылым жолында ибн Ирактың зерттеулерін әрмен қарай жалғастырды десек, асыра айтқанымыз емес. Ибн Сина мен Бируниге берілген жайлы өмір, қауіпсіздік пен интеллектуалдық еркіндік аяқасты тыйылды. Олар өмірдің кейінгі жарты ғасырға жуық бөлігінде, ара-тұра қысқа уақыт тыныштықты есепке алмасақ, таусылмайтын аласапыран мен киікілжіңдер аясында еңбек етуге мәжбүр болды. Өз кезегінде бұл қос ғұламаның өмірінде терең із қалдырды.

Ибн Сина мен Бирунидің өміріндегі тағдыршешті сәт 992-995 жылдар аралығында, жиырдан асқан шағында орнады десек жаңылыспаймыз. Осы жылдары олардың өмір сүрген әлемінде қатерлі өзгеріс басталды. Саманилердің биліктен кетуі сондай өзгерістің басы еді. Қос ғұлама да Саманилер билік еткен тұста дүние есігін ашқан: ибн Сина әулеттің астанасы болған Бұқарада, ал Бируни Хорезмнің жартылай тәуелсіз астанасы Қият қаласында туған. Екеуі де өскен ортасының құндылықтарын бойына сіңірген. Бастапқыда Ауғанстаннан шыққан, будда дінін ұстанатын Саманилер әулетінің өкілдері 819 жылы Әмудария өзенін бойлай өтіп, қазіргі Өзбекстан аумағында орналасқан Бұқара қаласына келіп, мемлекеттің негізін қалады. Әскер мен бюрократияны қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін тиімді салық жүйесін жасау арқылы ертедегі Самани әулетінің билеушілері уақыт өте келе Орталық Азия аумағын толығымен жаулаған тұрақты мемлекетті құрды. Бұл пайдалы қазбаларға, ауыл шаруашылығына, өндіріске (негізінен, мақта мата мен металл өнімдері) және халықаралық саудаға негізделген қарқынды экономиканы өркендетті. Сауда-саттыққа қолдау ретінде Саманилер өз аймағын әлемнің басқа бөліктерімен жалғайтын күре жолдың бойына кең әрі жайлы керуен сарайлар тұрғызды. Осы уақыт аралығында Бағдаттағы ислам халифаты ұзақ уақытқа созылған құлдырау кезеңіне аяқ басып, ал Еуразияның жүрегінде орналасқан Бұқара аймағы бір ғасыр ішінде мәдени орталыққа айналды. Самани билеушілері парсы тілінде жазып, домбырамен ән салған рудаки сынды ақындарды сарайға жинады. Сондай-ақ сарайда мемлекеттің бас тарихшысына айналған Әбу насыр наршахи сынды Бұқарадан шыққан жазушы, сондай-ақ Мәруа пен Мавруд қаласынан келген астромдардың үлкен тобы өмір сүрді. Сол жылдары Саманилер басқарған аймақтардан жиналған дін зерттеушілері тынбай еңбек етіп, Мұхаммед пайғамбардың алты томдық хадистер жинағын шығарды. Саманилер мемлекетінің ішкі не сыртқы жаудан қорғайтын негізгі тірегі – әскер болды. Әскер, негізінен, соғыста қолға түскен түркітекті құлдарды көшпелі өмірден қалалық өмірдің артықшылығын айтып көндіру арқылы жасақталды. Бірақ Саманилердің ең осал тұсы да осы әскері болатын. Өйткені құл-сарбаздардың Бұқарадағы әміршілерімен жақындығы (бастапқы кезеңде этностық, тілдік, мәдени және дінге қатысты) жоқ еді. Бұқарадағы әмірлер бөтен әскердің адалдығын арттыру мақсатында түркі ұлтынан шыққан құл-сарбаздардың кейбіріне әскербасы шенін беріп отырды. Адал қызмет көрсету үшін мұндай әрекет аздық етті. Сондықтан Бұқара әмірлері түркі әскербасыларға қомақты төлем беріп отыруға мәжбүр болды. Мұндай тәжірибе сарай қазынасына салмақ салғаны сонша, әскерге кеткен шығын Самани билеушілерінің басқа барлық бағытқа жұмсаған қаражатынан асып түсті. Тіптен төлейтін ақша қалмағанда Саманилер қатерлі қадамға барып, түркі әскербасыларына феодалдық иелік ретінде ауқымды жер телімін бере бастады. Бұл жүйе бірнеше буын алмасу кезінде жақсы жұмыс істегенімен, X ғасырда үш бөлек, бірақ өзара байланған күштердің күйретуші соққысына ұшырады. Алғашқы соққының болатыны айдан анық еді. Саманилер билік ету мәнеріне байланысты бастапқы жетістікке жетті: салық салу жүйесін ғана орталықтандырды, қалған мәселеде жергілікті ақсүйектер өз аймағын өздері басқарды. Саманилерді Бағдаттан алшақтатқан күштер енді жергілікті ақсүйек көшбасшыларын (дихкан) Бұқара билігінен тәуелсіздігін сұрауға мәжбүрледі. Осы бір орталықсыздану үрдісі, әсіресе заманауи Ауғанстан, Иран және Түкіменстан аймағында қоныс тепкен Хорезм мен Хорасанда кең етек алды. Екінші күш – Қытайдағы Батыс Синьцзян мен қазіргі Қырғызстан аймағында түркі тайпаларының жаңа тобы пайда болды. Күші тасыған Елек хан ыдырап кеткен түркі руларының басын қосып, қуатты одақ құрды. Саманилердің әскерін құраған, көшпелі халықтардан бөлек кеткен Қарахандар ислам дінін қабылдап, Саманилер дүниеуи тірлік әрі жаңа өмір салты деп санаған көзқарасты жақтай түсті. Олар Бұқара мен Саманилер билігін жүргізген өзге де аймақтарды, айталық, Хорезм мен Хорасанды жаулап алуға ұмтылды. Қарахандардың әскеріне төтеп беру үшін Самани әмірлері түркі әскерлерінің санын арттырып, қосалқы жалдаған сарбаздарына ақы төлеу үшін халыққа қосымша салық сала бастады, ал бұл салықты бұқараның қалтасы көтермеді. Осының салдарынан Самнилер билік еткен аймақтарда, оның ішінде Бируни өмірге келген Хорезм мен оның астанасы Қият қаласында жұрттың наразылығы үдеді. Саманилердің батыстағы, қазіргі Ирандағы көршілері істің қалай өрбіп жатқанынан хабардар болғандықтан, Бұқараның бөлініп шыққан аймақтарындағы көшбасшыларды өз жағына тартып, үшінші күшті қалыптастыра бастады. Бұған дейін Бұқарамен достық қарым-қатынас орнатып келген Буилер әулеті өздері басқарған үлкен қалаларда бақуатты тіршіліктің тамырын кеңейтті. Буилер шиит, ал Саманилер – сүнниттер болғанына қарамастан, байланыс беки түсті. Буилер Бұқараға қысым көрсете бастағанда Хорезм мен Хорасандағы саманилік жер иелері оларға жағынып қалуға тырысты. Өйткені олар осы қадамы арқылы шамадан тыс өсіп кеткен салық жүйесі үшін Бұқара билеушілеріне қысым жасамақ болды. Жер иелері Самани әулетінің билеушілеріне: «Салықты азайтыңдар, болмаса Буилердің жағына ойысып кетеміз» деп ескертті. Осы бір үш күш бірігіп Саманилер басқарған барлық аймақта төңкерісшіл ауанды қалыптастырды. Қуатты билік шеткеріден келген күштерді жеңуі мүмкін еді, бірақ Саманилер әулетінің үш билеушісі де (оның ішінде ибн Синаның жебеушісі Әбу Мұхаммед нұх та бар) не қол қусырып қарап отырарын білмей, не қатер тудыратын әрекетке көшу керегін білмей дал болды. Қорыққанға қос көрініп, олар түркі әскерінің ең жас әскербасыларының бірі, биікті көксеген, алайда Саманилер әулетіне мүлде адал болмаған Себук тегінге шексіз билік беріп қойды. Онымен келісімді нығырлай түсу үшін Самани билеушілері Себук тегінді Ауғанстандағы Ғазни қаласының әміршісі етіп тағайындады. Қарахан әулетінің өрлеуі, Хорезм мен Хорасандағы сепаратистік қозғалыстар, сондай-ақ Буилердің қысымы Саманилер мемлекетін ыдыратып тынды. Бұл оқиға ибн Сина мен Бирунидің өміріне кері әсер етті. геосаяси мәселелерді бұған дейін елемей келген Бируниге бұл дағдарыс аяқ асты, күтпеген жерден орнап, ғалымды тоқыратып тастады. Естелігінде: «Бұл зауал аяқ асты орнағаны сонша, бұған дейін білгенімнен, бар күшімді салып жасаған еңбегімнен айырылдым», – деп жазады. Оның өміріндегі осы бір құлдырауға Хорезмнің ақылы қысқа билеушісінің екі әрекеті тікелей әсер етті. Бірінші бұрыс әрекет, ибн Ирактың бауыры, Қиятты билеген Хорезм шахы Бұқарадағы бүлікті пайданалып Саманилердің бақылауынан шығып, тәуелсіз аймақ болғанын жариялады. Осы оқиғадан кейін Қиятқа жақын жатқан көне Үргеніш қаласының әмірі әрі Саманилердің жақтасы Мамун ибн Мұхаммед Қияттағы сатқын билеушіге қарсы шабуылға шықты. 944 жылы Себук тегіннің сөз жүзінде ғана адал әскері мен көне Үргеніштің әмірі Мамун ибн Мұхаммедтің біріккен әскері Қият қаласындағы Ирак әулетінің әскерін тас-талқан етіп жеңді. Соғыстан тірі қалғандарды саманилік ІІ нұх әмірдің дәргейіне жеткізіп, ол тұтқындардың көзін ойып, артынша өлімге кесуге бұйырған. Ибн Ирак әулетінің өзге өкілдері мен оларды қолдаған жандарды (оның арасында Бирунидің ұстазы әрі әріптесі Әбу насыр Мансұр ибн Ирак және Бируни де бар) бүлікшілер деп жариялап, елден қуды. Осыдан соң Хорезмнің астанасы ресми түрде Қияттан көне Үргеніш қаласына ауысты. Үстіндегі киімінен басқа дымы жоқ Бируни Қият қаласының оңтүстігіндегі шөлге қарай бас сауғалап, сосын батысқа бұрылып, Буилер әулетінің бас сарайы орналасқан рей қаласына келеді. Осы тұста оның жолы болды: соқыр тиынсыз әрі жалғыз қалған Бируниді дәулетті көпес панасына алды. Бирунидің рей қаласындағы таныстары жергілікті базарда қымбат асыл тастар мен темірден жасалған бұйымдарды саудалаған қос бауыр ғана еді. Әлбетте, бұл Бирунидің Қият қаласынағы ортасынан әлдеқайда жұпыны. Бірде Бируни қолындағы байлығын ғана бұлдаған қалталы біреудің өзін тілдеген сөзін естуге мәжбүр болады. Бірақ қолдан келер қайран жоқ, Бируи алдағы екі жылын осы қалада өткізуі қажет. Ол көтеріліс кезінде кітаптарынан, геодезиялық және астрономиялық құралдарынан, өз қолымен жасаған глобусынан айырылған да еді. Орта ғасырдағы рейден қалған дүниені қазіргі Иран астанасы Тегерандағы қарқынды дамыған Жиырманшы аудан ғана бойына сіңірген. Алты мың жылдық тарихы бар рей қаласы Бируни көшіп келгенде Таяу Шығысты Орталық Азия және Үндістанмен байланыстыратын сауда орталығы болатын. Шиит Буилердің бақуатты бұтағы басқарған рей қаласының сириялық христиандар епархиясының ең ауқымды резиденциясы әрі зороастризм дінінен қалған мұраның негізгі мирасқоры болған, кітап қоры мол кітапханасымен даңқты. Бұл қалада даңқы жер жарған, дегенмен қарама-қайшылықты тұлға, дәрігер Әбу Бакр әл-рази туған. 994 жылы Бируни рей қаласына келгенде әл-разидің философиядағы жаңалықтары мен жетістігі жұрт санасында әлі солғын тартпаған кез. рей қаласының билеушісі Фахр әл-Дәула сарайына ортаазиялық ұлы математик әрі астроном, қазіргі Тәжікстан мемлекетінде орналасқан Хожант қаласының перзенті Әбу Махмұд әл-Хожантиді шақырғанына да көп уақыт өтпеген еді. Хожанти синустар заңын сфералық үшбұрыштарға қолдануға болатынын дәлелдеп, тригонеметрия саласында айтарлықтай жетістікке жеткен. Ол, сондай-ақ кейбір теңдеулерді рационалды сандармен есептеуге келмейтінін түсіндіріп берген алғашқы математиктің бірі. Алғаш Пифагор анықтаған және XVІІ ғасырдан бастап Ферм теоремасы ретінде белгілі бұл мәселені, тек 1994 жылы ғана ағылшын математигі Эндрю Уайлс түбегейлі шешті. Бируни рей қаласына келгенде Хожанти математика және тригонометриядағы білімін астрономияға қолдана бастады. Хожантидің рей қаласына шақыртылуы қала әмірінің де жетістігін көрсететін. Шақыруды қабыл алғаны үшін атақты қонағына Фахр әл-Дәула обсерваторияның құрылысына қомақты қаржы бөлдірді, мұнда Хожанти ғылым жолындағы жемісті жылдарын өткізіп, зерттеулер жасады. Хожантиге дейін мұнда астрономиялық есептер тікелей бақылауларға негізделіп келген (Күнге жасалған зерттеу болса, іс жүзінде өте қауіпті). Хожантидің обсерваториясында мұнаралы, қабырғаға орнатылған қозғалмайтын алып секстант болған. Жарық кішкентай саңылау не диоптр арқылы қозғалмайтын алидада не белгі орналасқан атақты бөлмеге енген. Бұл жүйе аспан денелерінің, оның ішінде Күн де бар, бұрыштарын дәл есептеуге мүмкіндік берді. Бұл құралдарда ғалымдар аса сақтықпен жұмыс істеген. Хожанти жер осінің көлбеуін, яғни Бируниді қызықтырған эклиптика көлбеуін анықтауды мақсат етті. Птолемей бұл көлбеу 23 градус 52 секунд, ал үнді астромдары – 24 градус болды деп анықтағынын Хожанти білген. Ақыры, ол Птолемейден асып түсіп, көлбеу 23 градус, 32 минут және 19 секунд болғанын есептеп шығарған. Оның ашқан тағы бір жаңалығы: эклиптика көлбеуі уақыт келе өзгеретінін аңғарған. Хожанти, сондай-ақ есептеу барысында екі секундқа қателескенін түсінген. Ғаламат обсерватория жөніндегі трактатында ол: «Мен мұны ойлап таптым!» деп мақтанышпен мәлімдегенін ескерсек, ыңғайсыздау сөз айтқан. Енді қайтпек керек? Қате қай жерден кетті және оны түзетуге бола ма? Бәрінен маңыздысы осы болатын. Рей қаласына соқыр тиынсыз әрі ұсыныс хатсыз келген Бируни, қандай жолмен екені белгісіз, бірақ Хожантидің сеніміне кіре алған. Ертеректе өмір сүрген жазғыштар Бируни Хожантиге есептеуіндегі қателік құрылғы орнатылған қабырғаның аздап шөккеніне байланысты туындады деп көрсетіп берген деп мәлімдеген. Бирунидің өзі ондай кеңес бергенін еш жерде айтпаған. Алайда Бируни жаңашыл құралды мұқият зерттеп, ақыр соңында мұсылмандар әлеміндегі үш ұлы обсерваторияны жобалауға негіз болған жаңалық ашқан: Ғазнида өзі соққан, Марагадағы Тусидің және Самарқандтағы Ұлықбектің обсерваториясы. Осылайша, әлемдегі ең ықпалды математик әрі астроном Бируниді өзіне тең көре бастаған. Оның өрімдей жас ғалымға ықпалы Бирунидің ұстазы ибн Ирактың ықпалындай болған. Бируни рейде математика және астрономияға ғана қызығып қойған жоқ. Ол қаладағы зергерлермен танысты, осы бір таныстық Бируниді минералдарды зерттеуге ынталандырды. Ақыр соңында, Бируни үлес салмаққа қатысты тұжырымын ойлап тапты. Ол разидің математика, философия, астрономия, дін және медицина бойынша істеген жұмыстарының каталогін құрастырумен айналысты. Бірнеше жылдан кейін Бируни аса дарынды, бірақ тұлғасына қатысты дау көп ғалымның еңбектерін зерттеуге қайта оралады. Бирунидің рей қаласындағы жемісті еңбек еткен уақыты ұзаққа созылмады. Тіптен ол қалаға келген мезетте де ондағы жағдай өте тұрақсыз болатын. Парсылық аты-жөні Әбу-л–Хасан Әли Ибн Хасан болғанымен, ерте жастан «Әулеттің мақтанышы» (Фахр әл-Дәула) деген лақап берілген қала билеушісі, саналы ғұмырының басым бөлігін таққа таласқан бауырларымен соғыста өткізген. Екі бауыры қайтыс болған соң, 983-984 жылдары өзін сол жердің қожасымын деп жариялаған әл-Дәула «Патшалардың патшасы» (Жаһаншах) деген жаңа титулды иеленді. Он шақты жыл өткен соң Бируни Қияттан қашып келген мезетте, Фахр әл-Дәула Саманилердің бай аймағын басып аламын деп жаңалыс басты. Оның әскері жеңілген соң, рей қаласының ішінде бүлік басталды. Содан соң оның дана уәзірі қайтыс болып, көп өтпей 997 жылы өзі де дүние салды. Ал дәл осы шақта ибн Ирак әулетінің көзін Мамун ибн Мұхаммед жойып, ел астанасын Қияттан Хорезмге көшіруге дайын болған. Зерттеушілердің айтуынша, ол қаза болған шахтың туысы ибн Иракқа кешірім беріп, сарайына шақыртқан көрінеді. Осылайша, 997 жылы Бируни туған қаласына қайта оралған. Ибн Синаға келсек, ол осы дүрбелең кезінде біршама уақыт кедейлік пен жоқшылық тауқыметінен құтылып, әрі кей кітаптарын сақтап қалған. Бірақ әрмен қарайғы тағдыры ауыр өрбіді. Өзгеріс 992 жылдың көктемінде, Қарахан мемлекетінің билеушісі Сатұқ хан Бұқараға шабуыл жасағанда басталды. Саманилердің әмірі түркілердің тағы бір әскербасы, бүлікшіл Файхпен келісімге келіп, қорғанысты ұйымдастыруға барын салған. Бірақ Файх жеңіліп, қолға түскен. Ал әмірдің өзі Бұқарадан, Сатұқ хан қаланы басып алғанша қашып құтылған. Бірнеше айдан кейін Қарахан көшбасшысы ауыр дертке ұшырайды. Бұқараны тастап шығар алдында ол өз орнына соңғы Самани әмірінің қолынан іс келмейтін ағасын қуыршақ билеуші ретінде тағайындап кетеді. Бұл сәтті пайдаланып Файх әскербасы көтеріліс бастайды. Бұрынғы әмір астанасына қайтып оралып, жеңілген елінің қорғанысын тез арада ең сенімді деп тапқан әскербасы Себук тегін мен оның баласы Махмұдқа тапсырады. Әскерге төлейтін ақшасы болмаған әмір Себук тегінге кезекті бір титулын беріп, оның баласы Махмұдқа Бұқараның ең бай өлкесі Хорасанның тізгінін ұсынады. Демек, бұрын құл болған түркі әскері Саманилер билеушілерін алқымынан алғаны ғой. Осы аралықта Файх тұтқыннан қашып шығып, қарсы тұрар күш жинап үлгереді. Махмұд оның әскерін Хорасанда талқандап тастағанымен, Файх тез күш жинап, қарсы ұрысқа кіреді. Ақыры Махмұдтың әскерін жеңіп, артынша ибн Ирактың билігі аяқталған Хорезмге бүлік шығару үшін аттанады. Осы бір аласапыран ибн Синаның алғаш дәрігер болғаннан бастап, 1004 жылы Бұқарадан қоныс аударғанға дейінгі аралықтағы әлемін қалыптастырды. Жан-жағындағы аласапыранға қарамастан, ол медицинамен айналысып, бірнеше шәкіртке дәріс оқып, тіпті алғашқы философиялық еңбектерін жазып үлгерген. Осы шақта ибн Синаның әкесінің дүние салуы оның мүшкіл хәлін одан әрмен қиындатып жіберді. Әкесі айтарлықтай қомақты мұра қалдырып кеткеніне қарамастан, ибн Сина Саманаилер әулетінің басына түскен нәубетке байланысты туындаған экономикалық құлдырау салдарынан нанын тауып жеуге де жағдайы жетпеді. Медициналық қызметі айтарлықтай табыс әкелмеді. Бірнеше шәкіртті медицинаға ақылы түрде баулығанымен, жеткілікті кіріс әкелмеді. Сондықтан ол Саманилер сарайының, турасын айтқанда, билеуші әулет толық құлдырағанша жартылай жұмыс істеп тұрған қаржылық әкімшілігінде бюрократиялық қызметке орналасты. Ибн Сина мен Бирунидің өмір жолындағы алғашқы аласапыран қос ғұламаның ерте жастан басталған білімге ынтықтығын жоймай, керісінше, әрмен қарай іздене түсуге деген құмарлығын оятты. Бируни осыдан кейін математика, астрономия мен олардың іс жүзіндегі қолданысына ден қойды. Ибн Сина, негізінен, медицина мен «ойлау жөніндегі ойлауға», яғни Құдайдан бастап табиғатқа дейінгі құбылыстар мен заттар жөнінде нақты білім алуға көмектесетін рационалды үдерістерге назар аударды. Қос ғұлама да тағдыр тосқан сынақтарға қарамастан, ғылым жолынан бір сәтке де айнымады. Бюрократиялық қызмет ибн Синаға сүйікті ісі медицинамен айналысуға кедергі болмады, тіпті осы аралықта ол алғашқы философиялық трактатын жазып үлгерді. Бируни ұлы математик әрі астроном Хожантидің қол астында жұмыс істеу үшін жұпыны өмірге көндікті. Алған бетінен қайтпайтын қайсарлығының арқасында қос ғұлама да Орталық Азия мен Шығыс мұсылмандары арасында саны артқан интеллектуал ортаның құрметі мен мадағына ие болды.

Ақыр аяғында, Бируни мен ибн Синаның бір-біріне назар аударуына тура келді. Оқиғаның қалай болғаны жөнінде ештеңе мәлім емес. Ибн Синаның қаламынан туған төрт трактат пен компиляциялары Бируни рейде яки Қиятта жүргенде қолына түсіруі мүмкін. Ал Бирунидің ибн Иракпен және Хожантимен бірге жазған еңбегі жөніндегі ақпар, өз кезегінде, Бұқарадағы зиялы қауымға, яғни ибн Синаға жетуі ықтимал. Яғни қос ғұламаның жолы күндердің бір күнінде түйісетін еді. Бірақ Бируни ол сәтті күтіп жатпай, Ибн Синаға ұзын-сонар хат жазамын деп шешеді. Зерттеушілер бұл хат алмасудың нақты қай уақытта басталғанына қатысты ұзақ дауласып келіп, қос ғұлама 997 жылдан 1010 жылға дейінгі аралықта хат жазысып тұрды деген жорамал жасады. Бірақ совет ғалымы П.г. Булгаковтың табандылығының арқасында Бируни алғашқы хатын Қият қаласында жүргенде, 997-998 жылдың қысында жолдады деп сенімді түрде айта аламыз. Қос ғұлама жарты жылдай хат алмасып тұрған көрінеді. Билігі әлсірей бастаған кезеңде де Саманилердің пошталық жүйесі мінсіз жұмыс істеп тұрғанының арқасында қос ғұламаның хаттары бір-біріне жеткен. Бируни мен ибн Сина үш мәрте ғана ұзақ-сонар хат алмасқан. Өкінішке орай, бізге толық емес, қазіргі баспа стандарты бойынша 35 беттен ғана тұратын түпнұсқа хаттың көшірмесінің көшірмесі болған бір ғана хат жетіп отыр. Бұл көшірмені ибн Синаның шәкірттері жасаған. Олар ұстазының сөзін аузынан жазып алса, Бирунидің сұрақтары мен жауаптарын өз бетінше тәпсірлеген. Сондықтан мәтін бұрмаланып кетуі мүмкін. Бируни алғашқы хатты он өткір сұрақтан бастаған. Оның бәрі де Аристотельдің «Аспан туралы» («On the Hevens») деп аталатын астрономиялық еңбегіне қатысты сауалдар. Бируни ибн Синадан ең алдымен: «Аристотель неліктен ғарышта вакуум мен гравитация болмайды деп санайды?» деп сұраған. Аристотель аспандағы әрбір дене мен күштердің табиғи орны бар десе, Бируни гравитация барлық жерде жұмыс істеп, қандай да бір қарсы тұратын күштер оған кедергі келтірмесе, бәрін Жерге тартатынын мәлімдеген. Бируни сұрағын Аристотельдің аспан денелерін ауыр және жеңіл деп бөліп, абсолюттік массаның болмайтынын жоққа шығарғанын ескере отырып қойған. Бируни қалай болғанда да гравитация мен жерден тысқары вакуум болады деп санаған. гравитация болмаса, неліктен аспан айналып батыс бағытта қозғалып тұрғандай көрінеді?. Ибн Сина жауабында ақиқатты орнатар кезде қолданатын басты құралын – силлогизмді қару қылған. Аристотельдің ойын құптай отыра ол әрбір астрономиялық дененің орны болады деп мәлімдеген. Мәселен, бақылауға алынған жұлдызды сондай аспан денелерінің санатына жатқызуға болады. Яғни бақылаудағы жұлдыздардың да орны бар. Оның үстіне, ол жұлдыздар ауыр да жеңіл де емес. Өйткені ол жеңіл болса, жоғарыға шығып, ауыр болса, төменге түсіп кетер еді. Ибн Сина «өзектілік» пен «ықтималдыққа» бөліп, тұжырымын бекітуге тырысқан. Бұл бөліністі дереу астрономияға қолданған. Жұмбақ бөлінісін Аристотельден алғанымен, бұл бөліністі қарастырып отырған мәселеде пайдалануға ұмтылған. Бируни ибн Синанының бұл сөзін «дауласу үшін ілік іздеген жауап» деп қабылдамай қойған. Бирунидің жұлдыздар мен ғаламшарлар қарама-қарсы бағытта қозғалады деген тұжырымы ибн Синаны терең ойға батырған. Өйткені бұл тұжырым Аристотельдің барлық аспан денелері айналып жүріп қозғалады деген, ибн Сина ұстанған ұйғарымға қайшы келеді. Осы бір тұста да Бирунидің басқа сауалдарына жауап бергенде де ибн Сина бақылауға емес, Аристотельдің логикасына иек артты. Дегенмен ол әлемдегі Бірінші Ұстаздың беделінен қаймықпай терістеуге тырысқан Бируни қорытындыларының маңызын жоққа шығармады. Керісінше, Бируниге түсінікті болған сауалдар да бақылаудан туған еді. Бируни ибн Синадан Жер мен аспанның өзгермейтіні жөніндегі Аристотельдің ойын түсіндіріп беруін өтінген екінші сұрағынан кейін де қайшылық байқала түсті. Осы бір ойды терістеген Бируни «уақыт өте келе яки бір сәттегі» айқын геологиялық өзгерістерге нұсқаған. Ибн Сина геологиялық өзгерістердің уақыт өте келе орнағанына келісіп, бірақ Жердің өзгергіштігі аспанның өзгергіштігінен ерекшеленетінін атап өткен. Хорезмдегі қарсыласымен кей мәселеде көзқарасы ортақ екенін аңғарған ибн Сина Бируниге: «шынтуайтында ғалам мәңгілік деп санайсың ба?» деген қарымта сұрақ қояды. Өйткені ғалам мәңгілік десек, бұл Жаратылыс пен оны жаратқан Жаратушы болмағаны ғой. Бирунидің пікірі осы деп еш дәлелсіз пайымдаған ибн Сина оған сауалдарды дінбұзар разидің еңбегінен алдың деп айып тағады. разиді орынсыз сөккен ибн Сина ол «өз құзіретіне кірмейтін метафизикаға негізсіз мұрнын тықты» және «сынған сүйектерді салып, нәжіс үлгілерін алумен ғана шектелуі қажет еді» – дейді. Бирунидің әрмен қарай қойған сауалдарына қарап, оның Аристотельдің тұжырымдарына күмәнмен қарағанын, сондай-ақ оған ибн Сина таққан сынды жоққа шығарғанын байқауға болады. Айталық, ол Аристотельдің атомизмін мойындап, сонымен қатар осы доктринаға қатысты материя шексіз бөліне бермейді деген ибн Синаның ойымен келіспейді. Бірақ ол Аристотельдің атомизмге қатысты келтірген дәйегін әлсіз санаған. Бируни «атомистерге қарсы пікір айтқандардың сөздерін» тіптен нанымсыз, оны «тіптен илануға келмейтін уәж» деп атаған. Яғни осы сөздері арқылы ол ибн Синаның «атомизм мүмкін емес, өйткені кеңістікке орналасқан кез келген дүниені бөлуге болады. Себебі оның басы, ортасы және соңы бар болғандықтан, бөлуге келеді» деген ойын терістеуге тырысқан. Бируни Аристотельдің ұстамына қатысты сұрақ-жауап алмасқанына таңданып, ибн Синадан атомистер мен сыншылардың арасындағы қақтығысты қалай шешуге болатынын сұраған. Бұл жолы Аристотельді сынағандардың қатарынан табылған ибн Сина ежелгі ұстазын құтқару үшін қайтадан ықтимал солай болу мен шынтуайтында солай болудың арасында аристотельдік айырмашылыққа жүгінген. Бұл атомизм теориялық тұрғыдан мүмкін болғанымен, шын мәнінде іске аспайды деген сөз. Осы жауабы арқылы ибн Сина Бируниге әсіре сақтық танытқан жан секілді көрінген. Бируни неліктен Аристотель өзгеше табиғат заңдары үстемдік еткен басқа әлемнің болу мүмкіндігін жоққа шығарғанын сұрайды. Ибн Сина Аристотельді жақтап, бөгде әлемдер біздің шегімізден тысқары болса, жер басқа заңдылықтарға бағынуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Бірақ адамдар оны ұға алмайтын болғандықтан, ибн Синаның сөзінше, Аристотельдің соңынан еріп, барлық жерде бірдей заң үстемдік етеді деген жөн. Бұған Бируни айқын софизммен жауап қатады. нақтыласақ, басқа ғаламда әрекет ететін күштер дәл біздің әлеміміздегідей болуы мүмкін. Айырмасы сол, олар тек қарама-қайшы әрекет етеді. Ибн Сина бұл жорамалды балаң деп санаған. Сүйікті ғылым саласы астрономияға ден қойған Бируни ғалам эллипстік, «жасымық тәрізді», яғни жасымық дәнін еске түсіретін пішінде емес, сфералық болады деген Аристотельдің тұжырымына күмәнданады. Қалыпты дәйектер келтіру әдетіне басқан ол математика, аспан денелері қозғалысы эллипстік я сопақша траекторияда қозғалады деген екі гипотезаны да жоққа шығармайтынын айтқан. Бируни Марс орбитасының пішіні эллиптикалық деген ақпарды Иоганн Кеплерден 6 ғасыр бұрын айтып қойған. Ибн Сина тағы да Бирунидің Аристотельге қатысты қойған сауалына жауап бермек болып, оның екі нұсқа да дұрыс болуы мүмкін деген тұжырымына қарсы шығады. Өйткені екі пішінде де ғарышта вакуум болуға тиіс. Ол Бируниден ғарышта мұндай вакуумдардың бар екенін дәлелдейтін математикалық дәйекті келтіруін талап еткен. Дәл осы ауанда ол Аристотельдің ғаламшарлар шығыстан бастысқа қарай қозғалады, сондай-ақ ғаламшарлар қозғалысы жылу тудырады дейтін тұжырымдарын да жақтаған. Бұл тұжырымды жақтағанда, ибн Сина гераклит, Фалес, Диоген мен Анаксимандр секілді ежелгі заман ойшыларының беделіне жүгінген. Хат алмасудың осы тұсына қарап ибн Синаның Бирунидің Аристотель жөніндегі сұрақтарына профессордың мазаны алған студентке үн қатқанындай, жүрдім-бардым жауап берген. Бұл түсінікті де. Бирунидің сұрақтарды қою мен оларды құрылымдау әдісі ибн Синаны ұдайы қорғанып отыруға мәжбүр еткен. Бирунидің Аристотельдің еңбектеріне қатысты жауапсыз сұрақтары ибн Синаның дүниетанымын құраған тұғырды құлатуға шақ қалды. Кейбір мәселеге байланысты қос ғұламаның пікірі бір жерден шыққанына қармастан, Бируни жылу көтеріліп су қайнағанда буға айналатыны белгілі екенін алға тартып, Күннен бізге жылу қалай жететініне қатысты, жылудың табиғатына байланысты сұрақтармен шабуылдаған. Бируни ашық сұхбатқа шақыратын сауал қойдым деп санағанымен, оның құйтырқы астары ибн Синаны қорғана жүріп жауап қатуға итермеледі. Ибн Сина әр сауалға аристотельдік логикаға және философияға сүйенген нақты анықтамалар мен айырмашылықтарды дәйек ретінде келтіре отырып жауап қатқан. Бируни: «Қайнаған су шын мәнінде ауаға айнала ма, әлде оның бөліктері жай ғана ыдырап кетіп, көзге көрінбей қала ма?» – деп сұрағанда ибн Сина: «Элементтердің бір күйден екінші күйге ауысуы сен айтқандай жүрмейді. негізінен, бұл жағдайда су бөліктері су қалыбын шешіп тастап, бу қалыбын киіп алады», – деп Аристотельше жауап берген. Осы бір пікір алмасудың қолжазбасын дайындаған адамды (ибн Синаға ерекше жанашырлықпен қарағанына қарамастан) қос ғұламаның диалогтерін түпнұсқа күйінде сақтап қалғаны үшін ғана емес, Бирунидің ибн Синаның түсіндірмесіне берген жауаптарын жеткізгені үшін де адамзатқа өлшеусіз қызмет етті деп санауға болады. Дегенмен Бируни ибн Сина секілді жылы жауап қатпаған. Бирунидің екінші сауалына жауап бергенде ибн Сина Иоанн Филопонды (Иоанн грамматик ретінде де танымал) Аристотельдің бірнеше доктринасынан алшақ кеткені үшін «пиғылы теріс» адам деп атаған. Бируни «Флипонның пиғылы теріс емес» деп мәлімдеп, ибн Сина Иоанн Филопонның араб тіліне аударылған бірнеше маңызды туындысын оқымағанын тілге тиек еткен. Бируни «сенімсіздіктерін бүркемелеген» деп Аристотельдің өзін пиғылы теріс деп айыптаған. Бұған Аристотельдің ғалам мәңгілік деп айтып алып «онда мұның Жаратушысы бар ма?» деген сауалдан жалтарып кеткенін мысал еткен. Бируни: «Әлбетте, бәрінің бастауы болмаса, онда ғаламның жаратушысы да жоқ» деп жазған. Жалпақ тілмен айтқанда, Бируни Аристотельді және оны қорғаштаған ибн Синаны Құдайдың барын жоққа шығарғандар деп айыптаған. Бируни әлемнің пайда болғаннан кейінгі «дербестігі» жөнінде де сұраған. ньютонның Құдайды сағатты жасаған шеберге теңеп, жаратқан дүниесін іске қосып, әрмен қарай оның өз бетінше жұмыс істеуіне мүмкіндік бергені жөнінде айтқан атақты сөзінен де ертерек Бируни осы мәселені көтерген. Бұл сауалға ибн Сина: «Жарық пен түс қатар жүрсе, Құдай мен Жер де солай істейді», – деп жауап берген. Одан соң «Бұған қайшы келер дүниеге нұсқау Құдайдың құдіретін шектеу деген сөз» деп ескерту жасаған. Бирунидің осы тұстағы ой жүлгесі ньютонға ұқсас. Бірнеше ғасырдан кейін ол Құдай өзі жаратқан әлемнің әрмен қарайғы тірлігіне араласады деген пікірді жақтаған. Ибн Синаның жұлдыздар мен ғаламшарлардың әртүрлі бағытта қозғалады деген ойды терістеген пікіріне қатысты Бирунидің жауабы өте маңызды. Пікірталас ғаламның геоцентристік көзқарасына қатысты туындап кеткен. Әлбетте, қос ғұлама да ол шақта мұны түсінбеген. Сұрақты талдап, сараптаудың орнына Бируни қарсыласын еш қымсынбастан келемеж етуге көшкен. Ибн Сина табиғаттың солдан оңға қарай қозғалатынын айтып, жануарлар әлемінен дәлелдер келтіру арқылы Аристотельдің тұжырымын қолдаған. Бируни мұның бәрі бос сөз екенін жазып, ибн Синадан «өзің жануар емессің бе?» деп те сұраған. Біздің әлемімізден басқа әлемдердің барына қатысты ибн Синаның екіұшты жауабына да Бируни осы ауанда шабуыл жасаған. Бұған күмәнданғандарды ол: «Жаратушы бұдан басқа ғаламды жасай алмайды деп санағандар» деп түйреп өткен. Бируни хатты жазып отырғанда ашуға булыққаны анық, бірақ барынша салқынқанды болуға тырысқаны байқалады. Ол ибн Синаның жұлдыздар мен ғаламшарлар шығыстан батысқа қарай қозғалады деген тұжырымын: «Күнгейден көз тастасаңыз, Шығыстағы әр орын Батысқа айналып шыға келмей ме?» деген сөзбен терістеген. Бірнеше жылдан кейін Бируни Жер мен Күннің қозғалысын, сондай-ақ бүкіл ғаламның қозғалысына қатысты дәлелдерін келтіргенде бір қарағанда қарапайым ғана сөз салмақты дәйекке айналады. Алдағы тарауларда бұл пікірталасқа жан-жақты тоқталып, сұрақ-жауап кезіндегі өштескен ауанды атап өтемін. Алайда пікірталаста ибн Синаның нұсқасы ғана сақталып қалғанын ескерсек, қандай да бір кесімді пікір айтқанда сақ болған жөн. Бируни Бұқараға алғашқы хатын жолдағанда дауласу үшін емес, Аристотель ілімінің мойындалған білгірінен мазалап жүрген сұрақтарына жауап алуды ғана көкседі деп жормалдаймыз. Сондай-ақ бастапқыда ибн Синаның да байыпты жауап қатуға тырысқанын аңдауға болады. Дегенмен ибн Синаның көшірмешісі арқылы жеткен Бирунидің кейінгі сұрақтарынан кекетіп-мұқатқаны анық байқалады. Осылайша, ол ибн Синаны шындыққа жетуді емес, әдемі сөз ойнатқанды құп көріп отыр деп айыптап, өз дәлелдерін «қырсыққан я өтірікті жақтаған біреу болмаса, басқаларға айқын дүниелер» деп мәлімдейді. Сұрақ-жауаптың қалай өрбігеніне байланысты ибн Сина да ұстамды әрі сыпайы болуға тырысқанымен, артынша ашық жаулыққа көшкен. Ибн Синаның көмекшісі ұстазының атынан сөйлеп, бір тұста «ол санды сапа дейтін логикасы дұрыс емес адам» деп Бируниді айыптайды. Сондай-ақ «Өзіне түсініксіз болған бір нәрсені айтқан адамды сөзі үшін табалағаны» үшін кінәлайды. Бируни ибн Синаға соңыра сегіз сұрақ жолдаған. Оның бәрі де тура яки жанама түрде болсын Аристотельге қатысты. Ибн Сина жауабының алғашқы жолдарынан-ақ сөзін шәкірттеріне не көмекшісіне айтып жазғызып, Бируни тұрған Хорезмге жолдағанын аңдауға болады. Яғни ибн Сина жауап беруден жалтарып, әрмен қарай пікірталасты жүргізуді өзінің алғыр шәкірті әрі көмекшісі Әбу Саид Ахмет әл-Масумиге табыстаған. Бирунидің кейінгі жолдаған сұрақтары Аристотельдің «Физика» деп аталатын еңбегінде сөз болған физикаға қатысты ұғымдарға берген анықтамасына қатысты. Ол ибн Синадан сфералық шыны ыдыс бос тұрғанда күйдіріп жіберетін және үлкен етіп көрсететін шыны секілді әрекет еткенімен, неліктен бос тұрғанда осы қасиетін жоғалтатынын сұрайды. гравитация Жер мен суға әсер еткендей, ауа мен отқа әсер ете ме, ауа мен от іс жүзінде гравитацияға қарсы тұра ала ма деп сұраған. Бируни мұнымен шектелмей, судың үстінен қарап тұрғанда оның бетін көзіміз қалай көре алатынын, бірақ суға басқа бір бұрыштан қарасаң, бейне неліктен бұлыңғыр болып кететінін де сауал қылып қойған. Тағы бір сауалында Аристотельдің табиғатта вакуум болмайды деген тұжырымына күмән тудыратын мысал келтіреді. Айталық, суға стақанды төңкеріп қойсаңыз, суыған кезде суды өзіне қарай тартады. Осылайша, табиғатта қолдан вакуум тудыруға болады. Бір ғана мысал арқылы Бируни Аристотельдің табиғат жөнінде ілімін қалыптаған іргелі түсінікке көлеңке түсірген. Сосын осы сауалға байланысты «Зат суынған кезде, ішіндегі су қата бастағанда құты неге сынып кетеді?» деп келесі сауалға көшеді. Бируни Аристотельдің географияға қатысты жазғанына ойысады: «Аристотель Жердің барлық бөлігінде жағдай бірдей деп алып, неліктен Оңтүстік жарты шардың барлық бөлігінде және Солтүстік жарты шардың бір бөлігінде адам тұрмайды деп мәлімдейді? Өйткені алдыңғы тұжырымына сәйкес, Жердің Оңтүстік жарты шары да өмір сүруге қолайлы болуы керек емес пе?» деген сұрақты қойған. Біршама уақыттан кейін Бируни осы бір ойын әрмен қарай індетіп, ақыр аяғында глобусқа қатысты танымды қайта ой елегінен өткізіп, қазіргі түсікке жақындатты. Бұл сауалдарға ибн Синаның (сондай-ақ Аристотельдің) атынан толыққанды жауап берген Масуми Аристотельдің ізінен ерген, Афинадағы ликей бойымен серуен кезінде сұрақтарды талқылауды әдетке айналдырғандықтан перипатетиктер деп аталған ежелгі грек ойшылдарының ортодоксальді көзқарастарын жақтады. Ол Бирунидің сынынан қорғану үшін Аристотельдің сөзін дәйек ретінде қолдануға тырысқан. Бируни мен ибн Синаның бір мәселеде ғана (атомистер мен олардың сыншыларына байланысты) пікірі бір жерден шыққан. Қос ғұламаның Аристотельге қатысты ойы осы бір ұзаққа созылған ғаламат талқыны тудырды. Ибн Сина сұрақ-жауап кезінде өзін грек ойшылының талапты шәкірті, Аристотельдің көп сала бойынша жасаған зерттеулерін ғана емес, әдістерін де толық меңгерген білгір ретінде көрсеткен. Дегенмен оның Аристотельге қатысты көзқарасы уақыт өте келе айтарлықтай өзгерген. Бертін келе ол Алғашқы Ұстаздың еңбектерінде олқылықтар мен кемшіліктер көп болғанымен, оның еңбектерін өзі тұрғызатын жаңа, бұдан да ауқымды ілім құрылымының мызғымас іргесі деп санады. Сол құрылымды тұрғызған ибн Сина «жаңа Аристотель» атанбақ. Ал Бируни Аристотельдің тұжырымдарын және осы бір қорытындыға жеткізген әдістерін сынағанымен, ұлы ұстаздың алдында қарыздар, зерттеуге ынты-шынтысымен қызыққан кез келген білім алушы оның ілімін оқуға міндетті екенін мойындаған. Бірақ жас кезіндегі ибн Синамен хат алмасуынан кейін және Ғылыми революцияға дейін Бируни Аристотельдің ең өткір сыншысы, модернизмнің нағыз жаршысы болып саналды. Бирунидің ибн Синаға айқын өшпенділігі математика мен өзіндік бақылаудан емес, ибн Синаның логикалық тізбекті сақтап дәйектерді келтіру стилі ертедегі авторлардың беделіне жүгінгеніне байланысты ішінара туындаса керек. Қос ғұламаның ой-жүлгесіндегі айырмашылық орасан болғаны сонша, бертін келе олар бір-бірінің еңбектеріне баға беруге тырыспаған. Қос ғұлама хат алмасқаннан кейін, бірнеше жылдан соң ғана ұзаққа созылған үнсіздік үзілген. географияның астрономиялық негіздері жөнінде жазылған еңбегінде Бируни ибн Синаны математиканы жетік меңгермей, өзгелердің пікіріне кіріптар болғаны үшін «жалған тұжырым жасайды» деп сөккен. Кекетіп-мұқатқан осы бір пікірін әрмен қарай жалғап: «Менің жорамалдауымша, егер оның әдісіне қатысты қандай да бір қарсылық туса, ол күнәні басқа біреулерге аудара салады» деген. 1920 жылы Каир архивінде сақталып қалған Бируни мен ибн Сина алмасқан хаттарының жалғыз көшірмесі табылғанда осы бір пікірталас жарыққа шықты. Кейінгі жылдары бұл хатты мамандар бірнеше тілге аударды (аудармаларының сапасы әрқилы). Мың жыл бұрын ортаазиялық екі жас ғұламаның арасында сұрақтар, жауаптар мен хат алмасу ой-жүлге тарихындағы маңызды кезең екені уақыт өте келе белгілі болды. Философия тарихшысы Сейед Хоссейн наср «осы бір хат алмасу кезінде талқыланған сұрақтардың қаншалықты қатаң әрі маңызды болғанын ескерсек, бұл ислам интеллектуалдарының, жалпы орта ғасырдағы философия мен ғылым тарихындағы ең жарқын сәті еді» деп баға берген. Бируни мен ибн Синаның осы бір ақыл жарысының деңгейіне, кейде өте құбылмалы, тіпті балаша аңғал өрілген сөз саптауларына қарап екеуінің бір-бірінен интеллектуалдық тұрғыдан қаншалықты алшақ екенін аңдауға болады. Әрі екеуі де осы бір алшақтықтың еңсерілмейтінін түсінген де тәрізді. Аса дарынды, жап-жас, қыңыр замандастар арасындағы табиғи бәсекелестік, қос ғұламаның көне Үргеніште жеті жыл бірге жұмыс істегенде бір-бірінен неліктен теріс айналғанын түсіндіріп береді. Ұзаққа созылған ғұмырында екеуі де ортақ тіл табысудың оң қадамын жасамады. Екі жақ та үнсіз қалды.

Қос ғұламаның 998 жылы хат алмасқанына 6 жылдай уақыт өткеннен кейін не 1004, не 1005 жылы алғаш жүзбе-жүз кездескенде ибн Сина мен Бируни Орталық Азиядағы Саманилер әулеті билігінің құлдырауына байланысты туындаған геосаяси кикілжіңдердің ауыр салдарын жан-тәнімен сезінген болатын. Қайталап айтайын, олардың тағдыры екі бөлек еді: Бируни аймақтағы бірнеше постсаманилік авторкраттың құрметті қонағы болса, ибн Сина мемлекеттік қызметте жүріп ілдалдалап күн көріп, оқуын әрмен қарай жалғастыру үшін барын салған еді. Қос ғұлама көне Үргеніштен қысқа уақытқа тұрақ тапқанда ғана ибн Сина уақытша қауіпсіз тірлік кешті. Қос ғұлама хат алмасып жүргенде Самани билеушілері қысқа уақытқа болса да Қарахандардан жеңілгеннен соңғы дағдарыстан түзелгендей көрінген. Шешім шығара алмайтын ІІ нұх әмір 997 жылы дүние салды. Уақыт оздырмай туысы Исмаил ибн нұх әл-Мунтасир таққа отырып, бір ғасырға жуық уақытқа созылған Саманилер әулетінің құлдырауын тежеп, бұрнағы дәуренді қайтармаққа ұмтылды. Дәл осы билеушінің арқасында ибн Сина әмірдің қазына сарайынан жұмыс тапты. Бұл қызмет ибн Синаға жеңіл болған тәрізді, өйткені ол айналасына білімге ынтық философ-шәкірттерді топтап, медициналық зерттеулерімен айналысып, дәрігерлік қызметін жалғастыра алды. Ибн Синаның Бұқарада өткізген соңғы жылдарын мақсатқа жетуге ұмсынған емес, соған дайындық жасаған кезең деуге болады. Ол мұнда ерте жаста жазған төрт трактатында сөз еткен зерттеу тәсілдерін толықтырып, жетілдіру үшін жұмыс істеді. Сондай-ақ медицина саласын толық қамту үшін аристотельдік категориялар мен процестерді кеңейтіп, осы саланы терең зерттеді. Ең маңыздысы, Бирунимен хат алмасу кезінде туындаған кикілжіңге байланысты ибн Сина біреудің пікірін қолдаймын деп қана қол қусырып қарап отыруға болмайтынын түсінді. Оның орнына ол нақты сұрақтарға қатысты сынға терең білім құрылымымен қарсы тұру керегін ұқты. Бұл қадам оны сыншылардың қарсылығынан қорғайды әрі өзі ойлап тапқан үлкен сызба шеңберінде салыстырмалы түрде пайымын қарастырады. 1004 жылы болашағынан зор үміт күттіретін Бұқара әмірінің қаза тапқаны жайында хабар алғанда ибн Синаның ой-пайымы осындай еді. Бұл оқиға Орталық Азия мен мұсылман әлемінің интеллектуалдық өмірінің өрлеуіне жол ашқан Саманилер әулеті мен Бұқараның тарихына нүкте қойды. Әмір өлімінен кейін Саманилердің бюракратиясы, сонымен бірге ибн Синаны біршама уақыт асырап отырған қаржы бөліміндегі қызметі құрдымға кетті. Ибн Синаның қуанышына орай, бұл уақытта оның екі досы гүлденіп жатқан көне Үргенішке қоныс аударып үлгерген еді. Олар сарай билігінен ибн Синаға арналған ақылы қызмет тауып беруге шахтың уәзірі Сухайлиді көндірді. Сухайли ибн Синаға заң бөліміндегі қызметтердің біріне жайғасуды ұсынды. Ибн Синаның бір жылға жуық құқық саласын оқығанын ескерсек, тамыр-таныстықпен емес, қарым-қабілетіне сай тағайындалды деп санауға негіз бар. Сонымен, жас ғалым көне Үргенішке аттанып, Хорезмнің жаңа шахы мен уәзірінің алдынан өтті. Ибн Сина «Ғұмырбаянында» осы оқиғаны «шах алдына тайласан деп аталатын мойынорағашты тағып, кәсіби заңгердің киімін киіп бардым» деп суреттеген. Сондай-ақ «олар маған өзіме толық жететін айлық тағайындады» деп тоқмейілсіген кейіпте жалақысы жөнінде атап өтеді. Бұл шақта Бируни көне Үргенішке орнығып, жемісті еңбек етіп жатты. Жаңа шах ел астанасын көне Үргенішке көшіріп, оңтайлы жұмыс істейтін үкіметті жасақтаудың қамымен жүрді. Шахтың жаңа сарайы, қоғамдық ғимараттар мен жеңіс құрметіне қойылған зәулім мұнара қатар салынып жатқандықтан, бұл қала өмір сүруге қолайлы аймақтан гөрі, үлкен құрылыс алаңына айналған-ды. Дегенмен ибн Ирак көне Үргенішке әлі қоныс аудармағандықтан, Бируни Қият қаласына оралып, алғашқы ұстазымен байланысып, бұрынғы жұмысын қайта жандандырды. Олардың атқаратын шаруалар тізінің ең басында Кият пен Бағдат шаһарларының арасын астрономия мен тригонометрияны қолдана отырып дәл өлшейтін сызба тұрды. Бұл идеяны ибн Иракқа Бағдатта тұратын Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Яхья ибн Исмаил ибн әл-Аббас Абу әл-Вафа әл-Бузджани есімді құрметті досы ұсынған. Бузджани өмір бойына ибн Иракты қызықтырған, демек, Бирунидің де аңсары ауған астрономия, математика мен география мәселелерімен айналысқан ғалым болған. Енді жер ортасы жасқа келгенде Бузджани көнекөз досы және оның талапты шәкіртімен бірге үш ғалымға да қастерлі идеяны жүзеге асыруға қуана-қуана келіскен. Ол шақта ендікті өлшеу оңай болғанымен, бойлықты нақты өлшеп беретін әдісті ешкім ойлап таппаған еді. Осы бір классикалық мәселені шешу үшін жергілікті шаһарларды күрделі математикалық есептеулер арқылы өлшейтін бірқатар тәсілдер қолданылған. Бузджани бастаған топ Жер үстіндегі мәселені астрономиялық мәселеге айналдырып, алынған астрономиялық деректерді тригонометриялық құралдар арқылы қайта ой елегінен өткізумен айналысты. нақтырақ айтсақ, екі қаладағы ғалымдар бір мезетте күннің тұтылуын өлшеді. Сол сәттегі жұлдыз уақытын тіркеп, сосын сфералық тригонометрияның көмегімен екі нүкте арасындағы қашықтықты өлшеді. Бұрын соңды ешкім бойлық бойымен арақашықты дәл бұлай дәл өлшемеген еді. Идея жүзеге асып жатқан мезетте Хорезм тыныштығынан айырылды. Ибн Ирак әулетінің құлдырауынан кейін аймақ Қарахандық түркілердің қол астына өтті және олар аймақтағы жас әрі тойымсыз Махмұд Ғазнауиді ауыздықтай алар жалғыз күш болды. Мамун билеушінің жаңа, ауқымды әрі салтанатты астананы салып жатқанына қарамастан, Хорезмнің тәуелсіздігіне қауіп төнді, ал бұл жағдай ел кешегін бұлыңғыр етті. Оның үстіне, Бируниге зерттеу жүргізуге қажет ғылыми құралдар жетіспеді. Өйткені бұрынғы құрылғылары Қияттағы қақтығыстар кезінде түбірімен жойылып кеткен еді. Осы оқиға және Каспий теңізінің жағасындағы горган қаласы әмірінің жылы сөзі Бируниді сол шаһарға көшуге итермеледі. Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан бұл қала керуен сарайлары қонаққа лық толы кезеңде құрлық жолын жалғайтын шаһардың бірі болған. Қазіргі Иранның шығысы мен оңтүстік өлкелерінің басым бөлігі ертеректе горган қаласына қарайтын. Бірақ X ғасырда ол шаһар Бұқарадағы сүнниттік Саманилер мен рейдегі шииттік Буилер империяның арасында қалып қойып, құлдырай бастаған. Буилер әулетінің арасында таққа талас басталған сәтте горганның әмірі, Кабус деген есіммен танылған Әбул-Хасан Кабус ибн Вушмаг, Фахр әл-Дәуланың қарсыласы болған бауырларының біріне аңдамай бас сауғалар пана ұсынады. Бұл Бируни рейде тұрғанда, қаладағы ғылымның өрлеуіне өлшеусіз үлес қосқан билеуші болатын. Осы бір ағат шешім горган шаһарын бірден антисаманилік қозғалыстың ошағына айналдырып, самнилердің әскербасы Себук тегін мен оның түркі жауынгерлеріне тікелей қарсы екенін аңғартты. Кабус қашып кетіп, астанасына тек Фахр әл-Дәуланың өлімінен кейін ғана қайта оралды. Ол әскерімен бірге горган қаласына 998 жылдың тамыз айында келіп, кейінгі он жыл сонда бойына билік құрды. Бируни осы қалада бес жыл тұрып, жемісті еңбек етті. Кабус өнер мен ғылымды жақтаған үлкен тұлға болатын. Билік тізгіні қолына тие сала горган қаласына бірден өте дарынды ақындар шоғырын жинады. Билеуші олардан өзге сарай ақындарына қалыпты үрдіске айналған әдетпен мадақ айтып, орынсыз мақтай бермеуін талап етті. Кабустың өзі де дарынды ақын болған және оның жазған хаттары ұзақ уақыт бойына классикалық араб прозасының һас үлгісі саналып келді. Дегенмен бізге дейін оның ешбір туындысы жетпегеніне қарамастан, ол тұрғызды делінетін биіктігі 61 метрлік кесене қазір орталықазиялық және парсының сәулет ескерткіші әрі Бүкіләлемдік ЮнЕСКО мұрасы ретінде танылып отыр. Кабус Бируниді горганға 998 жылдың соңында не 999 жылдың басында қоныс аударуға көндірген көрінеді. Бируиндің горгандағы жағдайы (онда 1004 жылға дейін тұрған) көп жағынан алып қарасақ, мінсіз болғанға ұқсайды. Ол әмірдің қол астында ғана жұмыс істейсің деген Кабустың ұсынысын тойтарып тастаған. Дегенмен Кабус Бирунидің бұл шешімін қабыл алып, оған хандығындағы кез келген жанның көмегіне жүгінуге рұқсат берді. Сондай-ақ қаладағы өзге де бай-бағландар оған қолдау білдірген. горганда жүрген кезінде Бируни көне Үргеніштегі екі жақын досымен хат алмасып тұрған: ұстазы ибн Ирак және горганның тұрғыны, медицина саласының білгірі, христиан Масихи. Олардың жақын болғанын ибн Ирактың да, Масихидің де досына көптеген тракат арнап, оны горгандағы Бируниге жіберіп отырғаны жөніндегі ақпар дәлелдейді. Совет тарихшысы П.г. Булгаков Бирунидің горганда жүргенде жазған он беске жуық еңбегін тапқан. Олардың басым бөлігі түрлі тақырыпқа арналған мақала дегенімізбен, кемінде екеуі толыққанды кітап болғаны анық. Өкінішке орай, әлемнің әр түкпіріндегі архивтерден 15 туындының тек үшеуі ғана табылған. Жоғалып кеткен мәтіндердің арасындағы «Астрономияға бастар кілт» («Keys to Astronomy») деп аталатын еңбекте, сол кезге дейін жеткен астрономиялық ілімге толық шолу жасалып, гелиоцентризм теориясы талқыланғаны анық. Бұл туынды өте ауқымды болған тәрізді. Өйткені Бируни бертінде жазған еңбектерінің бірінде ол кітаптың тек қосымша бөлімінің көлемі үш жүз бетке пара-пар болғанын айтқан. Қысқа еңбектерінің бірінде Бируни ғасырлар бойына эклиптиканың өзгеріп кеткенін баяндаса, өзге бір туындысында астрономиядағы бір-біріне қарама-қайшы ақпарларды саналап шыққан. Бирунидің горганда жазған, бізге дейін сақталып жеткен еңбектерінің бірі астролябия құрылғысының энциклопедиясы іспетті. Бұл астрономия, картография, қолданбалы навигация саласындағы, сондай-ақ діни мейрамдардың күні мен уақытын дәл өлшеуге арналған негізгі құрал. Астролябия жөніндегі ілім ежелгі грек әлемінен римге, сосын византиялық гректердің арқасында сириялық христиандарға, сол арқылы араб және Шығыс парсы әлеміне жеткен. Астролябия құрылғысының пішіні ғана емес, сондай-ақ мүмкіндігі бірнеше ғасыр ішінде жетіле түскен. Айталық, Бируни өмір сүрген кезеңнен бір жүз жыл бұрын ғұмыр кешкен парсы ғалымы ол құрылғыны қолданудың мыңдаған тәсілін жазып қалдырған. Бирунидің уақытында әртүрлі құрылғы болған және олардың атаулары алуантүрлі заттарды: қауын, тасбақадан бастап нарциске дейін еске түсіретін еді. Жезден жасалған бұл құрылғылардың құрылымы нақты әрі әсем болғанымен, әр түрінің құндылығы сфералық геометриялық құрылғының калибрленген тегіс бетіне қисық сызықтарды қаншалықты дәл қалыптауына байланысты анықталды. Тегіс бетте сфералық формаларды қалыптаудың әдісін жасақтау, іс жүзінде сол шақтағы математиктердің алдында тұрған ең басты міндеттің бірі еді. Бируни теориялық мәселені қозғап қана қоймай, оның іс жүзіндегі қолданысына қатысты екі маңызды қадам жасады. Біріншіден, бақылап отырған адамға бұрыштарды Күнге қарап қана емес, Ай мен кейбір жұлдыздарды тамашалау арқылы өлшеуге мүмкіндік беретіндей етіп астролябия құрылғысын жетілдірді. Екіншіден, сфералық тригонометрияға сүйеніп жартышарды картаға түсірудің жаңа тәсілін ұсынды. Өкінішке орай, глобулярлық проэкция деп аталатын картографиядағы бұл жаңалық 1660 жылы италиялық картограф Д.Б. николози қайта ашып, ал ағылшын картографы Аарон Арроусмит оны XІX ғасырдың басында істе қолданғанға дейін белгісіз болып келді. Бирунидің астролябия құрылғысымен жасаған жұмыстары бүкіл орта ғасырдағы Шығыстағы, сондай-ақ Батыстағы ең озық әрі ең ауқымды еңбек ретінде бағаланып отыр. Бірнеше жыл бойына Бируни өте маңызды ғылыми әрі жаңашыл құрылғыны жетілдіре түсетін өзгерістер енгізіп тұрған. Горганда Бирунидің жүзеге асырған тағы бір жобасының бірі Синд пен Үндістанда арифметикалық және өзге есептеулерге қолданылатын жүйесіне қатысты болды. Бируниден жарты ғасыр бұрын жазылған әл-Суфидің еңбегінің тікелей жалғасы болған бұл туынды, өкінішке орай, жоғалып кеткен. Бируниндің бұл туындысы бертіне келе араб сандары (қате аталып кеткен) деп аталған жүйенің дамуына елеулі үлес қосты ма – белгісіз. Бірақ бұл еңбектің өзі Бирунидің бертіндегі Үндістан ғылымы мен мәдениетіне қатысты жазылған еңбектерінің тамыры тереңде жатқанын дәлелдейді. Бирунидің горганда жүріп жазған еңбектерінің атауына қарап, одан қаладағы шенеуніктер мен алқаушылар тіршіліктегі құбылыстардың мәнін сұрап жүгінгенін аңғаруға болады. Мәселен, жарықтың шынайы түсіндірмесі «кітаптарда тараған қоқыстардан қаншалықты ерекшеленеді? Яки түрлі астрономдардың бақылауларындағы айырмашылық хақында не дейсіз?» Астрологияға шектен тыс құмартуының арқасында Бируни осы салаға кіріспе еңбек жазып шыққан. Бұл кітапқа ғаламшарларға жасалған эксперименттер «қатерлі яки қауіпті орындарды» анықтауға мүмкіндік бере ме деген сауалға қатысты ескертпе ретінде жасаған талдауын да қосқан. Ең бастысы, астрономия саласына қатысты барлық білетінін ортаға сала отырып, ол «Жұлдыздарға қарап жасалған бұрыс болжауларға қатысты алдау өнеріне қарсы ескертулерін» жасаған. Кейін Бируни мен ибн Сина да астрологтердің болжамдарын сынға алып жүрді. Бирунидің горганда жүріп жазған соңғы әрі сақталып қалған көлемі ауқымды еңбегі «Ежелгі халықтардың жылнамасы» («The Chronology of Ancіent Natіons») деп аталады. горган әмірі Бируниден «әртүрлі халықтар қолданып жүрген дәуірлерге қатысты және олардың шығу жолына, айлар мен жылдарға» түсіндірме беруін өтінгендіктен, кітапта Кабуске шын жүректен ақтарылған кіріспе жазған. Бір мәдениеттен келесі мәдениетке, астрономиядан дінге, математикадан тарихқа үздіксіз ойысып отырған Бирунидің бұл «Жылнамасы» бір жарым ғасыр бұрын ыстамбұл архивінен табылғалы бері, кітапты оқыған адамдарды шатастырып келеді. Осы тұста бұл еңбектің негізінде иланымды қисын жатқанын, әрі барлық жайттар күнтізбеге байланғанын тілге тиек еткім келеді. Дегенмен барлық халықтар (мұсылмандар, еврейлер, үнділер, христиандар мен қытайлар) жеке күнтізбелерін қолданды. Ол халықтар жаңа жылын өзінше тойлағанымен, мемлекеттің құрылуы, сауда-саттық пен ғылымға қатысты мәселелердің басым бөлігі қазіргі кезде бірыңғай ортақ күнтізбеге негізделген. Жаһандық деңгейдегі күнтізбе тарихтағы барлық оқиғаларды бірыңғай уақыттық тізбекке орналастыруға мүмкіндік береді. Онсыз құрлықтар арасындағы сауданы, мәдениеттер мен дәстүрлерді салыстыру мүмкін емес. Уақыт қалай өлшенуге тиіс деген мәселеге қатысты ортақ түсінік және ортақ күнтізбе жүйесі жаһанданудың негізгі кілті болды десем, артық айтқаным емес. ілкіден бері солай. Бирунидің дәуіріне дейін барлық елдер, мәдениеттер мен діни топтар жеке күнтізбесіне сай өмір сүріп келген. Әр халық тарихы қай уақыттан тамыр тартатынына қатысты бастау нүктесін бекітіп отырған. Айталық, біреулері Жаратылыстың пайда болуын Адам мен Хауадан бастаса, басқалары Библияның Топан су сынды оқиғасынан тарқатқан. Тіптен гректер мен парсылар Ескендір Зұлқарнайыр туғанынан тарих басталды деп ортақ бастау нүктені бекіткенде де, ол оқиғаға қатысты күнтізбелер ерекшеленген. Ежелгі гректер тарихты жүйелі түрде зерттеуге кіріскен алғашқы халық және қазірдің өзінде грек тарихшысы геродоттың халықтар мен мәдениетке қызықан жазбасына үңілеміз. геродот «Тарих» («Hіstorіes») деп аталатын еңбегінде оқырманына ұзақ жылдық саяхаттары мен жұрт аузынан естіген таңғажайып оқиғаларды баян еткен. Ол осы еңбекте әрбір мәдениет жеке тарихын қорғап, сақтап қалатынын жеткізген. Үзінділерінің бірінде ол ежелгі мысырлықтардың 341 ұрпақ бұрын басталған патшаларының тізімін жасап отырғаны жөнінде таңдана баяндайды. Онда барлық жоралғылар мен дәстүрлер салыстырмалы екені меңзелген. Цицерон тарихтың атасы деп атаған терең ойлы геродоттың өзі, мысырдың және гректің уақыт пен тарих жүйесін яки кез келген басқа халықтың жүйесін біріктіру немесе үйлестіру мәселесіне мүлде бас қатырмаған. Алуан түрлі халықтар мен мәдениеттерге қызыққанына қарамастан, геродот, ең алдымен, грек аудиториясына арнап жазды. Оның «Тарих» еңбегі оқырманын қызықтырып не жаңа мағлұмат беру үшін кері шегініс жасалған баяндар арқылы кең ауқымды қамтып құрылымдалғанымен, уақыт түсінігі ескерілмеген. геродот пен өзге де гректің классикалық дәуірдегі тарихшылары әлемнің өзге халықтарына қызыққаны рас. Бірақ қалай болса да, олар, негізінен, грекияның тарихын жазуды мақсат етті. Сондықтан олар дүниежүзілік тарихтың өткенін грек күнтізбесі арқылы қарастырғанды місе тұтты. Ежелгі дәуірде өмір сүрген халықтардың бәрі де осылай істеді. Олардың барлығы өз мәдениетінің ерекшелігіне байланып қалғаны сонша, өзге халықтардан тарихи уақытты қалай өлшеуге болады деп сұрау ойына мүлде келмеген. Ежелде өмір сүрген басқа да ойшылар геродот секілді ілкі кезеңдерді де қозғаған, бірақ одан әріге кеткен ешқайсы жоқ. Айталық, рим тарихшысы Полибий «Жалпы тарих» («Unіversal Hіstory») деп аталатын еңбегінде Таяу Шығыстың басым бөлігін қамтығанымен, уақыт пен тарихқа қатысты айырмашылықты мүлде ескермеген. Оның орнына Полибий Олимпиада ойындарының төрт жылдық кезеңдерін тізіп шыққан. Бұл барлық римдіктер мен гректерге түсінікті болғанымен, қалған халықтарға ештеңе белгісіз күйінде қалған. І ғасырда өмір сүрген иудейлік тарихшы Иосиф Флавий уақытқа қатысты таным-түсініктері өзгеше иудейлер мен римдіктердің қарым-қатынасын зерттеген. «Иудей соғыстары» («The Jewіsh Wars») және «Иудей өткені» («Antіquіtіes of the Jews») деп аталатын еңбектерінде ол рим жылнамасын қолданған, ол жүйені иудейлердің яки басқа халықтың күнтізбесімен салыстыруды қажет деп таппаған. 1000 жылға дейін жағдай осылай өрбіген. Тарихы бай әрі трагедияға толы Хорезмде туып, сонда өскен Бируни көпестер мен шетелден келген саяхатшылармен аралас-құралас болғандықтан, оның тарихқа деген құмарлығы ерте жастан оянған. Ежелгі мысырлықтықтардың, парсылардың, гректер мен римдіктердің ең көне тарихи және діни мәтіндерінің көшірмелерін тауып, мұсылман, христиан және иудей күнтізбе жүйелері жөніндегі ақпарлар жинақтаған. Оған дейін, әсіресе мұсылмандардың ішінен ешкім иудаизмнің ананилер, раббанилер яки милиадилер секілді алуантүрлі діни секталарының сенім жылнамасын жазуға тырысқан емес. Ол иудей философы Маймонидтен бір ғасыр бұрын, иудейлік күнтізбе мен мерекелер сипаттамасын жазып шықты. Сондай-ақ ол уақытты өлшеуге және тарихи дәуірлерді анықтауға қатысты несториандық (сириялық) христиандардың және Орталық Азиядағы секталар мен белгілі халықтардың деректерін жинақтады. Сонымен қатар ол өздерінің жеке күнтізбе жүйесі болған замандастары – хорезмдік ғалымдар мен осы аймақтағы ұмыт қалған христиандық мелькиттер сектасының қысқаша ойын хатқа түсірді. Осы еңбекте Бирунидің белгісіз рухани қозғалыстар жөнінде көптеген керіс шегіністер жасауы уақытты өлшеуге қызығып жүрген жандардың ашуын туғызуы мүмкін. Мәселен, ол ІІІ ғасырда өмір сүрген парсы пайғамбары Манидің соңынан ерген, жақсылық пен жамандыққа қатысты радикалды көзқарастары арқылы зороастризм, христиан мен бертін келе ислам өкілдерімен тайталасқан манихейлер жайында жан-жақты сипаттаған. Әр түрлі ақпардың арасында Бируни манихейлердің орталығы парсы жерінен Самарқандқа ойысқанын тілге еткен. Сондай-ақ ол араб басқыншаларына қарсы ақ киім киген әскердің қарулы көтерілісін бастаған, Орталық Азиядан шыққан, діни көшбасшы әл-Мұқаннаның оқиғасын да баяндаған. Осы бір аймаққа жақын, арабтар мәдениетін жойып жіберген өлкеден шыққан Бируни «ақ киім киген» Мұқанна дінбұзарларының тарихын айрықша таңданыспен баян еткен. Бируни осы кітабына белгілі болған тарихи оқиғалар мен күнтізбе жүйелері жөнінде шамадан тыс ақпарат қосқандықтан, қалың оқырманның ол еңбекке тісі бата бермейді. Алайда кітаптың сала мамандары үшін құндылығы орасан. Ол тек Үндістан мен Қытай тарихы хақында көп сөз етпеген, өйткені осы бір елдерге қатысты көп мағлұмат таба алмаған. Бируни «Ежелгі халықтардың жылнамасы» еңбегін ынтасын салып, мұқият жазып шыққаны сонша, туынды әлі күнге дейін исламға дейінгі арабтар, мұсылман әлеміндегі жалған пайғамбарлардың соңынан ерген топтар, сондай-ақ парсылар мен иудейлер тарихына қатысты құнды дереккөз ретінде саналып келеді. Бируни бұл еңбекті жеке көзқарасымен өріп, тек біртоға сарында баяндағанында оқырманға түсінікті әрі жеңіл тиер еді. Бірақ Бируни ешқашан оңай жолды таңдаған емес. гректердің яки парсы тарихшыларының көзқарасына ғана сүйенген және басқа мәдениеттерді елемейтін өзіндік өлшемі бар геродоттан айырмасы, Бируни барлық мәдениеттер тең дәрежеде дейтін жорамалға иек артты. Бұл көзқарасты сол заманғы контекст тұрғысынан қарастырсақ, таңдай қағарлық ұстаным. Өйткені сол шақта кісі саны басым Еуразия құрлығындағы кез келген басқа мәдениет, жалпы Орталық Азия мен Хорезм аймағы секілді плюрализмді ақиқат ретінде қабылдады деп айта алмаймыз. негізіне берік релятивист Бируни дүниетанымының кеңдігі жағынан өзіне дейінгілерден де, өзінен кейінгілерден де асып түсіп отыр. Ол тіптен зерттеу барысында дінбұзарлармен де тілдескенін оқырманына айтып, осы мәселеге ден қойған. Бируни өз дінін басқа діндермен тең қойған, өзге дін өкілдеріне өшпенділік көрсетпеген алғашқы ойшыл болса керек. Ол өзге халықтар мен діндердің бір қарағанда оғаш әрі бейтаныс жоралғыларына артық ауыз сөз қоспай, ақылға қонымды етіп түсіндіруге тырысқан. Әр жағдайда да қарастырып отырған сенімнің негізгі ілімін алдымен анықтап, содан кейін ғана ол дін өз жамағатының уақыт туралы түсінігін қалай қалыптайтынын түсіндіруге ұмтылды. Мұндай релятивистік тәсіл арқылы ол мәдени антропология ғылымы қалыптаспай тұрған уақытта-ақ осы саланың алғашқы ізашарына айналды. Бируни мұнымен ғана шектелмеді, өйткені жебеушісі Кабус қандай да бір оқиғаның қашан болғанын білу мақсатында бірнеше кітапты ақтарып отырмас үшін сарай ғалымы уақыттың бірыңғай жүйесін жасап бергенін қалады. Бірыңғай уақыт жүйесін бизнесте, сауда-саттықта, ұлттық тарих пен фольклорда қолданғысы келді. Бируни әр халық уақытты әртүрлі қабылдайтынын жақсы білген. Бірақ ол әр жүйені бағалауға болатын объективті негіздің, атап айтқанда ғылым бекіткен жыл, ай мен күннің нақты өлшемі бар екенін алға тартқан. Астроном әрі математик болғандықтан Бируни әр мәдениет қабылдаған уақыттың негізгі өлшем бірлігі жөнінде қолда бар ғылыми деректерді ұсынды. Сағат, күн, ай мен жылдың нақты ұзақтығын анықтаған соң, Бируни әр күнтізбе жүйесіндегі маңызды даталардың бәрін қамтитын әрі автономды су жаңа уақытты өлшеу тәсілі арқылы есептеп шықты. Ауқымды жобаға жан-тәнімен берілген Бируни қиын жағдайда қалды. «Әр халықтың өзіндік дәуірлеу бар», әрі олардың ешқайсысы бір-бірімен сәйкеспейді. Бируни осы бір шатасу, кей халықтардың, айталық, арабтардың, күнді өлшеудің жалғыз жолы – Күн меридианда тұрғанда, яғни тал түсте ғана есептеу керегін түсінбегендіктен туғанын айтқан. Әр мәдениеттің күнді өзінше өлшеп, қателік жібергенінің салдарынан жыл мен ай ұзақтығы алуантүрлі болып шыққан. Салдарынан түзетуге келмейтін шатасу туындаған. Бирунидің осы бір өте маңызды мәселені зерттеу кезінде алдынан шыққан қабілетсіздік шамына тиген. Сосын ол әртүрлі халықтардың тарихты қай уақыттан бастайтынын зерделеп көргенде, ашуы шырқау шегіне жеткен. Ашуға булыққан Бируни еңбегінде: «Жаратылыс пен өткен ұрпақ тарихының бастауына қатысты барлық білім бұрмаланған және миф араласып кеткен» деп жазған. Әр алуан халықтар Жаратылыстың бастауы 3 000, 8 000 яки 12 000 жыл бұрын басталды деп қалайша әртүрлі мерзімді қоя береді? Тіпті «түнектің түнегі» болған бір уақыт жүйесін ұстанған христиандар мен иудейлердің көзқарастары әртүрлі болып шыққаны Бирунидің таңдасын тудырған. Бирунидің ойынша, мұндай қателіктер библиялық мәтіндердің айырмашылықтарына байланысты шыққан. Иудейлердің қателігіне ол кешіріммен қараған: «Дәл иудейлер секілді бірнеше мәрте қуғындалып, соғыстың зардабын тартқан жұрттың дерегінде қателіктердің кетуі оғаш іс емес». Ал христиандарға келсек, олар иудейлік және грек жүйелерін араластыруға тырысып, нағыз бейберекеттікті тудырған. Бируни христиан әлеміне, христистиан конфессияларының уақыт түсінігіне қатысты әртүрлі көзқарастарына терең талдау жасап, әсіресе сириялық шіркеулерге және олардың Орталық Азия мен қазіргі Синьцзян өлкесіне тигізген орасан зор ықпалына ден қоя отырып сын таққан. Бируни арабтар мен мұсылман әлемін де оңдырмай сынаған. Ол исламға дейін арабтар өздерінің күнтізбесін маусымдарға негіздегенімен, ол жүйе зорастризмді ұстанған парсылар жасақтаған жүйеден әлдеқайда қалыс қап кеткенін мойындаған. Мұсылмандар мен христиандар, сондай-ақ иудейлер Адам мен Хауаның, Библияда баяндалған Топан судың қашан болғанына қатысты керісіп жатқанда, ақылды парсылар Топан су бұрын-соңды болмағанын айтып, таласқа араласпаған. Бируни өзі айдан анық деп санаған дүниелерді түсінбеген ғалымдарды кезіктіргенде оларды «ақылға сыймайтын жорамалдары» мен «ақыл шегінен тыс өтіп кеткен долбарлары» үшін сөккен. Бируни еңбегінде сондай адамдардың біріне қатысты: «Ол шын мәнінде білімсіз болды ма, әлде сондай кейіп танытып тұр ма, білмедім» десе, басқаларына «осы әлемде ұятқа қалдырып, әлсіз тұсын көпке әшкере ете гөр» деп Құдайдан жаза сұраған. Осы іспетті айыптарды Бирунидің «Жылнамасынан» көп кездестіруге болады. Оны кейде тура айтылса, кейде жанама түрде жеткізіліп жатады. Дегенмен жанама түрде айтқан сындарында шамадан тыс дөрекілік танытқан. Бируни әртүрлі діндер мен халықтардың дереккөздеріне сай әлемдік маңызы бар оқиғалардың уақыт айырмашылығын бірнеше кестеге санамалап шыққан. Айталық, түрлі халықтарда Адам мен Хауаның өмір сүрген кезеңдері қалай тіркелгенін анықтауға тырысқан. Бируни осы дүниені ешкімнің ессіз әрекет ретінде көрмейтінін атап өткен. Ол барлық халықтың тарихы өтірікпен көмкерілгенін, адамзат мәдениеті де жалған түсініктерге құрылғанын айтқан. Кітаптың бір бөлімінде Бируни барлық діндер мен халықтар тыйым салған дүниелерді тізімдеп шықан. Тақуалар танымына сай сүруге тырысқан заңдардың басым бөлігі ақылға қонбайтынын әрі ессіз екенін бүкпесіз баяндаған. Осындай келеңсіздіктің себебін анықтамақ болған Бируни барлық халық шешімді ақылға салып қабылдамайтынын байқаған. Бұл «өзінің жасампаздығымен мақтанған» астрологтің ессіздігі емес, әлемнің барлық мәдениеттері мен халықтарының адасқандығының белгісі. Бирунидің сынына ілікпеген жалғыз халық – гректер. Оларды Бируни: «геометрия мен астрономияға жетік» деп суреттеген. Сипаттауын әрмен қарай жалғастырған ол: «гректер қисынды дәйектерге сүйенеді және маңызды ілімді Құдайдың құдіретінен ғана халықтардың теориясына мүлде жүгінбейді», – деп түйіндеген. Бируни зерттеулерінің қисынды нүктесін қойған. Бір-бірімен бәсекелескен күнбезілік жүйелердің арасындағы ең басты айырмашылық халықтардың астрономиялық жыл 365 күн, 6 сағаттан тұратынын қалай есептейтініне (есептемейтініне) байланысты туындайды. Айталық, қалып кеткен 6 сағатты не басқа да уақытты есептемесек, жыл бойына бекітілген демалыс күндері мен мерекелердің уақыты жылжиды. Осы бір келеңсіздік тумас үшін ислам орнағанға дейін өмір сүрген арабтар ораза ұстайтын айларын бекітіп қойған, бірақ мұсылмандардың рамазан айы бір жыл ішінде өзгеріп (әрмен қарайда өзгеруін тоқтатпайды) отырған. Осы бір қателіктің бәрін түзету үшін бар болғаны жылына 365 күн бар деп алып, оған Кібісе жылында бір күнді қосып отыру қажет болады. Бируни еңбегінде осы қағиданы ұсынады. Интеркаляция деп аталған осы бір қарапайым ғана үдеріс Бирунидің барлық мәдениеттердің интеллектуалдық шамасын өлшейтін таразысына айналды. Бируни мысырлықтарды, гректерді, халдейлер мен сириялықтарды интеркаляциясының дәл келетін нақтылығы үшін мадақтады. Ал интеркаляция жүйесі кең тарағанына қарамастан, несториандық христиандар мен иудейлерді бұл мәселедегі тірлігіне қырын қарады. Бирунидың айтқанына сенсек, саудасын жүргізіп, мерекелерін бекітіп отыру үшін арабтар ислам діні орнағанға дейін иудейлердің артта қалып кеткен интеркаляция жүйесін алғанын мойындаған. Бірақ кезінде Мұхаммед пен оның ертедегі ізіне ерушілер «интеркаляция – жұртты тура жолдан тайдыру үшін дінсіздер қолданатын құрал» деп мәлімдеп, жүйені алғанын жоққа шығарған. Мұхаммед пайғамбардың астрономиялық ілімге негізделген жыл есептеуге өзгерістер енгізуден бас тартуы қателік болды деп Бируни қаймықпастан мәлімдеген. Ол Мұхаммедтің Құранда бекітілген (9-сүре, 37-аят) және алғашқы халифтердің әрекеті арқылы жүзеге асырылған бұл шешімі «жұртқа көп зиян шектіргенін» атап өткен. Бертін келе осы олқылықты түзету мақсатында өзгерістер енгізілгенімен, негізгі мәселені шеше алмаған. Бируни сөз етіп отырған еңбегінде: «Ұстаздарымыз бен пайғамбардың отбасының осы іспетті ережелерге құлақ түргеніне қарап, таңданбасқа шара жоқ» деп жазды. Бұл өте шетін саланы қаузаған Бирунидің көп жобасының бірі ғана. Сонымен қатар ол Меккеде орналасқан құбылаға қарап намаз оқитын исламдағы жоралғыны қайта ой елегінен өткізді. Ол ертедегі мұсылмандардың Меккеге емес, Иериусалимге қарап намаз оқитынын атап өтіп, сондай-ақ манихейлер Солтүстік полюске, ал харраниттер Оңтүстік полюске қарап дұға ететінін байқағанын жазған. Бұл мәселеге қатысты жан-жақты талдау жасаған Бируни «Құдайға құлшылық еткен адамға ешқандай құбыла қажет емес» деген Манихейдің сөзін құптайтынын аңғартқан. Таласты тақырыпты тамамдаған соң, Бируни негізгі міндетіне қайта оралған. Ол сауда жолдары бірыңғай уақыт өлшеміне мұқтаж және уақыт ағысына қатысты бір-бірімен тығыз араласқан халықтардың ортақ түсінігі болуға тиіс екенін түсінді. Сипаттаудан ұйғарымға қарай көшкен Бируни діндер мен ұлттық мифтер тудырған келеңсіздіктерді түзететін я кемінде жеңілдете түсер қадамдарды ұсынды. Ол бір халықтың күнтізбе жүйесіндегі даталарды екінші жүйеге ауыстыратын тәсілді ойлап тапты. Бируни бұл жүйесін «шахмат тақтасы» деп атаған үлкен шеңбер не диаграмма түрінде таныстырды. Сызба әр мәдениеттің сәйкес уақыт аралықтары мен даталары, дәуірлерін көрсетіп берді. Сызба «Математикадан мүлде мақрұм қалмаған» кез келген жан бір жүйедегі мерзімді келесі жүйеге алмастыра алатындай жеңіл жасалды. Ол жасаған жүйесі тарихшыларға да, астрономдарға да пайдасы тиеріне сенімді болды. «Шахмат тақтасымен» ғана шектелмей, Бируни бір күнтізбедегі даталарды өзге күнтізбеге ауыстыратын тістегерішті механизмді ойлап тауып, іс жүзінде жасап шығарды. Бирунидің бұл құрылғыға берген сипаттамасынан бөлек, оның сақталып қалған ескі нобайы да бар. Бірақ оны қайта қалпына келтіруге тырысқан ешкім табылмаған. Осы тұста құрылғының б.з.д. ІІ ғасырда теңіз дауылы кезінде батып кеткен, қазіргі грек флотының күшімен тысқа шығарылған атақты Антикитерлік механизмге қарағанда қарапайым екенін атап өткен жөн. Дегенмен отызшақты қола тістегеріштен құралған күрделі механизм болсын, Бируни жасаған құрылғы болсын, адамзат тарихындағы алғашқы компьютер іспетті құрылғы ретіндегі маңызы зор. Бируни адамзат тарихын тұтас біріздендірген «Жылнамасының» көшірмесін не «шахмат тақтасын» өзімен бірге алып жүрді ме, белгісіз. Ал оның түпнұсқалары Кабустың қолында қалғаны күмәнсыз. Сондай-ақ Бирунидің бұл туындысы ислам әлемінде кең қолданысқа түсті деп айтуға да негіз жоқ. Кітаптың көшірмесі Батысқа XІX ғасырға дейін жеткен болуы мүмкін. Бірақ еңбектің толыққанды көшірмесін тауып алып, оқып шыққан неміс ғалымы Эдуард Захау тек 1879 жылы ғана кітапты неміс және ағылшын тілдеріне аударып шығып, ғылыми ортаға танытты. Қазір кітаптың бір-бірінен аз-маз ғана айрымасы бар үш көшірмесі белгілі: біреуі ыстамбұлда, екіншісі лейденде және иллюстрацияларға бай үшінші көшірмесі Эдинбург университетінің кітапханасында сақталған. Ұлыбритания және Өзбекстан ғалымдары үш нұсқаны біріктіріп, кітаптың ақырғы заманауи баспасын дайындау үшін өз бетінше тер төгіп жүр. Бирунидің «Жылнамасы» жазылғанға дейін, дүниежүзі тарихы тұжырымы мүлде болмаған. Сол себепті бәрін қамтитын тарихты жазу да мүмкін емес. Өйткені барлық дін мен өркениеттерге ортақ бірыңғай уақыт өлшемі болмаған. Сондықтан Бирунидің еңбегін іс жүзінде уақыт ағысын өлшеудің алғашқы жаһандық жүйесі бірінші жаһандық күнтізбе болған деп санауға негіз бар. Дүниежүзі тарихын құрылымдап, бір жүйеге енгізу үшін қажет құрал әрі жетпей тұрған кілт осы болатын. Бируни бұл еңбегінде Пифагордың «бәрі де сандардан тұрады» дейтін тәмсілін қолданды. Адамзат тарихының тұжырымын математика мен астрономияның мызғымас іргесіне негіздей отырып, бірыңғай жаһандық күнтізбені ұсынды. Кабус әмірдің арқасында Бируни «Ежелгі халықтардың жылнамасын» жазып шықты. Кабус әміршінің мақтау-мадақты жақтыра бермейтінін бұған дейін де атап өткен едім. Бірде Кабусты мадақтап өлең арнаған ақын қарымтасына әміршіден арзанқол зат иеленіп, ал шындықты өткір әжуамен жеткізген басқа ақын келесі ұрпағына дейін жететін байлықты сыйға алған екен. Бұл жөнінде XІІ-XІІІ ғасырда өмір сүрген тарихшы әрі энциклопедист Якут еңбектерінің бірінде жазған. Өзі құрметтейтін адамдарды Кабус ерекше марапаттаған және ол Бируниге зерттеуі мен жазушылық еңбегіне қажет болар жағдайдың бәрін жасаған. Дегенмен билеуші ретінде Кабус қырсық әрі шектен тыс қатал болған көрінеді. Айталық, тарихшы Якут Кабустың бар саясаты «кісі басын шауып, рухты тұншықтырумен» ғана шектелгенін айтып айыптаған. Ол тіптен өзіне жақын адамдарды, сенімді жауынгерлер мен соңынан ерген жандарды да өлімге кескен. Кабустың немересі «ол өте қатігез адам болды» деген. Дегенмен Бирунидің меридианның градусын өлшеу үшін жасамақ болған далалық зерттеуіне Кабустың қаржы бөлмей қоюы ғұламаның шамына қатты тиген. Бұл «екі бойлықтың арасындағы градустың арақашықтығын қалай дәл өлшеуге болады?» деген сауал Бузджани, ибн Ирак пен Бирунидің алдында тұрған, шешімі жоқ мәселе болатын. неге екені белгісіз, Кабус ол жобаға рұқсат бермеген. Бируни әмірдің сенімінен шығып кеттім деп шешкендіктен, қарсылық пен оның салдарынан қорқып Хорезмге қайта оралады. Бұл жолы Қиятқа емес, аймақтың жаңа астанасы көне Үргенішке табан тірейді.

Бируни көне Үргенішке 1003 жылдың қысында келіп, зерттеу жұмыстарына бірден кірісіп кетті. Сол жылдың 21 ақпанында Ай тұтылуын зерттеді. 1004 жылдың соңында не 1005 жылдың басында ибн Сина Хорезм шахы мен оның Сухайли есімді уәзірінің дәргейіне келді. Әлемдегі өресі ең биік деген қос ғұлама бір қалада тұрақтады. Дегенмен олар кейде ойы қиылыспайтын екі бөлек адам секілді көрінеді. Кейінгі жеті жыл бойына қос ғұлама да бір билеушіге қызмет етіп, сарайдағы бір шараларға барады. Зиялы қауымның бас қосуларына да бірге қатысады, тіпті екеуінің ортақ достары да бар еді. Интеллектуалдық тұрғыдан қомағайлығы мен амбициясындағы ұқсастықтарына қарамастан, екеуінің бір-бірін тілдеген хаттары олардың арасындағы тәрбие мен оқуындағы айырмашылықты көрсетеді. Соған қарағанда осы бір интеллектуалдық айырымға байланысты екеуінің басы бір қазанға сыймаған тәрізді. Олар көне Үргенішке әртүрлі жолмен, жеке-жеке жетті. Бірнеше жылдан соң олардың жолы дәл осылай: бір-біріне мүлде ұқсамайтын жағдайда, екі түрлі бағытта екіге айырылады. Бируни қалаға келе сала ибн Иракпен жұмысын әрмен қарай жалғастырады. Ол бұрынғы астрономиялық зерттеулеріне оралып, нәтижесін іргелі еңбегінің бірі «Масуд заңына» («Masuds Canons») енгізген. Көзге көрінген үлкен жұлдыздардың картасын (зидж) құрастырған. Бұл жоба оған Хорезмдік жерлесі, ұлы математик әрі астроном әл-Хорезмиді қорғап шығуға қажет білім алуына септеседі. Алгебраның атасы өз заманында Әбу Тәлхи есімді ғалымның қатаң сынына қалған болатын. Хорезмиді қорғаштап жазған Бирунидің ауқымды еңбегінің «Өтірікті терістеу» («Dіsporіvіng the Lіe») деген атауының өзі көп дүниені аңғартады. Дегенмен ол еңбек жоғалып кеткен, алайда онда Бирунидің ғаламшарлық қозғалыстың (ретроградтық қозғалыс деп аталған) бастауы саналатын эпициклді терістегені өзге деректерден белгілі. XVІ ғасырдың өзінде Тихо Браге мен Коперник, Бируни бес ғасыр бұрын жоққа шығарған осы бір тұжырымды ұстанған еді. Кезекті бір трактатында Бируни айналадағы бір градустағы хордаларды (айналадағы екі нүкте арасына жүргізілген түзу сызық) анықтаудың тәсілін ұсынды. Талқы барысында ол Әбу Тәлхиді «шектен шыққаны, құрмет көрсетпегені» үшін тілдеген. Бируни басқа да тақырыптарға қызыққан. Көне Үргеніштің ендігін анықтау барысында ол жұлдыздың, Күннің биіктігі мен сол биіктіктердің азимуты арқылы ендікті есептейтін әдісті жасақтады. «Азимут» – араб тіліндегі, Жердегі тіркелген нүктеге салыстырмалы түрде жұлдыздардың орналасуын нақты өлшеуді білдіретін термин. Бируни бұл әдісті астрономияға да, навигацияға да қажет болған бойлықты өлшеу үшін алғаш қолданып көрді. Еңбектің бір бөлімінде Бируни Солтүстік және Оңтүстік полюске де қолданатын астролябияның жаңа түрін жасауды ұсынды. Бұған дейінгі астролябия аспаптары екі полюсті қатар емес, біреуін ғана қолданатындай етіп жасалған еді. Астролябияларға арналған мақаласында Бируни Жердің диаметрін өлшеудің қарапайым әдісін баяндады. Бағдаттық егде астроном Бузджани биіктігі белгілі тау шыңы мен көкжиектің түсу бұрышын қолданып, Жердің орталығына бастаған гипотикалық сызықты триангуляциямен қолданатын гипотезаны алға тартты. Осы бір ұсынысқа ынты-шынтысымен әуес болған Бируни оны астролябия жөнінде жазған тарауына қосып, тіпті істе сынап көрмек те болды. Бірақ көне Үргеніштің айналасы тегіс еді, сондықтан ол Бузджани жорамалының дұрыстығын бағалай алмады. Есептеуіне қажет болар тауды Бируни он шақты жылдан кейін ғана тауып, қажет деп тапқан есептеулері мен өлшем жұмыстарын жасады. Бирунидің көне Үргеніште жүрген кезінде ойға алған бір зерттеуі нәтижесін беруі үшін он шақты жыл күтуге тура келген еді. Бұған дейінгі тарауларда Хорезм базарларында қымбат тастар, минералдар мен бағалы металдардың көп түрі барын тілге тиек еттік. Ол шақта қымбат саналған тастардың басым бөлігінің сапасы күмәнды, ал таза металл арзан қорытпалармен көбейтілгені анықталып жататын. Бируни таза тас пен қолдан жасалған тасты дәл айыратын әдісті жасамаққа ниеттенді. Қымбат металды не минералды қарапайым қыздыру әдісі немесе оларды қышқылмен тазалау нәтиже бермеді. Ақыры ол таза тастың не қорытылмаған металдың әрқайсының салмағын анықтап, сосын оны қарастырып отырған әрбір қымбат тастың судағы тұрақты көлемімен, температурадағы салмағымен салыстыруды ұсынды. Бируни үлес салмағы деп аталған тұжырымға тоқтады. Өмірінің соңғы жылдарында ғана ол осы тұжырымын тиянақты түрде тексеріп, жасақтауға уақыт таба алған. Ибн Сина да Бируни секілді сүйікті ісімен ынталана айналысып, Сухайли уәзірдің қолдауы мен ол қамтамасыз еткен қауіпсіздіктен жаны жай тапты. Ибн Синаның көне Үргеніштегі әкімшілік қызметі жөнінде ешқандай дерек жетпеген; ол қызмет оны жаңа астанадағы зиялы ортаға тарту үшін берілген, аса бір міндет жүктемеген жұмыс болып шыққандай. Бізге белгілі ақпар осы, ибн Сина жаңа астанада өткізген алты жылында медициналық тәжірибесі мен зерттеулерін дамыту үшін тынбай еңбек еткен. Бұқара әмірінің ибн Синаға айтқан мадағының жаңғырығы көне Үргенішке жеткенде оны жұрт дертіне дауа табу үшін іздей бастады. Ибн Сина естелігінде әкімшілік қызметінен қомақты жалақы алатынын айтқандықтан, дәрігерлік тәжірибемен қалтасын томпайту үшін емес, білімін жетілдіру үшін айналысты деп жорамалдаймыз. Ибн Сина медицинаны «жеңіл ғылымдардың бірі» деп атағандықтан, мамандардың басым бөлігі оның медицинадағы жетістіктерін екінші қатарға қойып, бұл саладағы еңбектерін маңызды санамаған. Алайда ибн Синаның көне Үргеніш қаласындағы алты жылдық зерттеуі бұл пікірді жоққа шығарады. Ол мұнда жүріп диагностикалық жұмыстары мен тәжірибесін жалғастырып қана қоймай, медицина саласындағы өзге мамандардың жазып қалдырған том-том мәтіндерін жинап, еңбектерінде атап өтті. Көне Үргеніштен кетер алдында ол өзінің ең басты туындысы саналатын «Дәрігерлік ғылым ережелері» деп аталатын еңбегін жазуға қажет болар ілімді меңгеріп шықты. Дегенмен алқаушысы болған Сухайли уәзірге арнап астрономияға қатысты еңбегінен өзге бірнеше еңбек жазып берді. Сондай еңбектің бірі Аристотельдің «Аспан туралы» туындысына пікір; екіншісі Аристотельдің «Физикасы»; ал үшінші пікірді «Жердің өз орнында қалуының себебі туралы» («On the Cause Of the Earth Remaіnіng іn Іts Posіtіon») деп атады; «Кеңістік туралы» деген төртінші туынды аты белгісіз күйінде қалған теолог маманға арнап жазылды. Бұл туындыларда ибн Сина өзінің емес, тапсырыс берушінің ынтасын зерттегеніне қарамастан, осы еңбектер оның Бирунимен хат алмасуының жалғасы іспетті өрбігенін атап өткен жөн. Аристотельдің «Аспан туралы» еңбегіне жазылған пікірінде ибн Сина космологиялық ойын ашық білдірді. Осы еңбектерде ибн Синаның философияны терең қаузамағанына қарап, бұл салалар оның негізгі зерттеу нысанына әлі айналып үлгермегенін аңдауға болады. Аймақтағы түрлі қақтығыстар кезінде көне Үргенішті пана еткен қос ғұлама мұнда жүріп еркін жұмыс істеуге мүмкіндік алды. Бірақ енді Бұқарада Қарахандар билік құрды. Саманилердің соңғы билеушісі Исмаил ибн нұх әл-Мунтасир Бұқараға шабуылдауға жететін әскер жинағанымен, ол жасақ бұл аймақтан Қарахандарды толық ығыстырып шығаруға жеткіліксіз еді. Оған шайқаста шешуші рөл атқаруы мүмкін болған, бір кездері әулетке адал қызмет еткен ауғанстандық түркілер де көмек қолын созбады. Саманилік түркі әскерінің қолбасшысы Себук тегін де бар билікті мансапқұмар баласы Мұхаммедке қалдырып, дүние салды. Қолына билік тиген Мұхаммед саминилерге Бұқараны қайтарып беруге емес, мирас қылып алған Ауған аймағын бақылауға алып, бәскелес Қарахандарды Хорасаннан қуып шығуға ғана ден қойды. Соңғы саманилік билеушінің өлімінен кейін аймақта екі ғана қуатты түркі халықтары қалды: Қарахандар мен Махмұд Ғазнауи. Хорезмнің оңтүстігінен жеті жүз шақырым шалғайда орналасқан Хорасан негізгі талас тудырған аймақ болғандықтан, көне Үргеніште бейбіт өмір өркендеп, қала қайтадан Орталық Азия мен мұсылмандық Шығыстағы зиялылардың басын қосқан шаһар ретінде даңқы шықты. Қаланың жас билеушісі Әбу әл-Мамун осы бір мәдени өрлеуді қолдап, жағдай жасады. Бірақ билеуші сауық-сайранға көп көңіл бөлген еді. Ол бар уақытын той-думанмен өткізіп, мемлекеттік маңызы бар шешімдерге келгенде сенімсіздік танытып, әскерді елемеді. Осындай олқылықтарының ақыры жақсылыққа әкелмейтіні байқала түсті. Алайда оның 1013 жылы өзінің ең білімді әрі ықпалды уәзірі Сухайлиді орынан алып тастауы басты қателігі болды. Мамун оны орнынан алып тастады ма әлде Сухайли өз еркімен кетті ме, белгісіз. Бір жағдай айдан анық: Сухайлидің Бағдатқа қоныс аударуы Хорезм жұртының ішіндегі үрейді өршітті. Көне Үргеніш сарайында қызмет еткен ірі шенеуніктер Сухайлидің жағдайы тұрақсыз екенін және алда үлкен сынақтар күтіп тұрғанын білген. Бұл жағдайға Ибн Сина да алаңдаған және оның бұл алаңы негізсіз де емес. Өйткені оны жұмысқа алып, қомақты жалақы бекітіп берген Сухайли болатын. Алқаушысы Сухайли Бағдатқа кетпей тұрып-ақ ибн Сина көне Үргеніштегі бейқам өміріне тықыр таяп қалғанын сезген. Сондықтан ибн Сина көне Үргеніштен Сухайли кетпей тұрып, 1012 жылы көшіп кетті. Ол қаладан кеткенде екі айрықша оқиға болған. Біріншіден, ол сол кездегі қалыптасқан әдет бойынша, ұзақ жолға керуенмен шыққан жоқ. Ибн Сина жанына медицина саласындағы бірнеше әріптесін, досы Масихи мен шахтың бір туысын ертіп кеткен. Кішігірім топ ішінде шахтың туысының болуы, Сухайлимен арыздығына қармастан, билеушінің ибн Синаға оң қарағанын аңғартады. Екіншіден, ибн Сина оңтүстікке қарай бастайтын, Қарақұмды айналып өтетін негізгі екі жолдың бірін емес, шөлді кесіп өтетін беймәлім әрі қауіпті жолды таңдаған. Қатерден қорғанғысы келген адам ғана осындай жолмен жүруге тәуекел етеді. Орталық Азиядағы саяси оқиғаларды хатқа түсірген, ибн Синадан жасы кіші Бейхаки есімді жылнамашы ұлы ғұламаның асығыс аттануының себебін жазып қалдырған. Тарихшының сөзінше, Хорезмнің жаңа шахынан Махмұд «білімі мен қабілетінің арқасында сарайында құрмет пен даңқа» бөленетін, «өз саласындағы теңдессіз саналған бірнеше ғалымдарды» жіберуін талап еткен көрінеді. Махмұдтың сол уақыттағы жетістіктерін ескерсек, ол талап шындыққа жанасады. Өйткені Махмұд Ғазнауи сол шақта Ауғанстан аймағын толығымен уысында ұстап, Хорасаннан қарахандық түркілерді ығыстырып шығарған болатын. Мұндай жетістіктен кейін ол өзінің жаңа дәрежесін мадақтап, сарайын дәріптейтін атағы шыққан ойшылдар мен ақындарды жинауды ойға алса керек. Ақыр соңында білгірлердің пікіріне құлақ салған Махмұд Бируни мен ибн Сина «жер бетіндегі теңдесі жоқ қос ғұлама» деген байламға келеді (не оған солай деп ақыл айтқан). Махмұдтың қарындасына үйленуге мәжбүр болған көне Үргеніштің шахы Бируниді сарайға өзі алдырғандықтан, оны қорғап қалудан тайсалмаған. Ал ибн Синаға келсек, жағдай басқаша. Оны қызметке жайғастырған уәзір уақыт өткен сайын сарайдағы беделін жоғалта берді. Сондықтан қорғансыз қалған ибн Синаға бас сауғалаудан басқа жол қалмаған. Ибн Синаның басқа шаһарға қашқаннан өзге амалы жоғын жас шах та түсінгендіктен, ғұламаның аман-есен межелі жерге жеуіне көмектесуін туыстарының біріне бұйыруы мүмкін. Ибн Сина қайда жол тартты? Қарахандар ол уақытта Бұқара мен оның айналасындағы қалалардың бәрін бақылауында ұстады. Бирунидің бұрынғы демеушісі Кабус өз сарайына ақындар мен ойшылдардың жаңа буынын жинап жатқанын ибн Сина естіген. Сондықтан көне Үргеніштен қашқан ибн Сина горганға бет алады. Оның жанында христиан дінін ұстаған дәрігер мен жақын жолдасы Масихи болды. Масихи горган қаласының тұрғыны болғандықтан, ибн Синаның жолы жеңілдей түсті. Оның бұл сапарының жай-жапсары Әбу әл-Фазл Бейхакидің тарихи баянында суреттелген. Оның айтуынша, ибн Сина қашып кетті деген хабар бүкіл аймаққа тарап, көп өтпей ғұламаны қалай да қолға түсіріп, кері қайтару үшін Махмұд әскер жіберген. Тіптен суретшілік дарынымен де танылған ибн Иракқа атақты дәрігер әрі философтың жеке портретін салып беруін тапсырған көрінеді. Бұл суретті ғұламаны «іздеу жұмыстары» кезінде қолданамыз деп шешкен. Махмұд суреттің көшірмелерін жасауға бұйырып, бүкіл аймаққа таратуды тапсырған. Бәлеге ұрынбас үшін жолаушылар негізгі күре жолдан қашып, Қарақұмды кесіп өткен. Олар бұл сапарында кесепатқа жолықты. Сапардың төртінші күні боран соғып, Масихи жол үстінде қаза болады. Аман қалған ибн Сина мен шахтың туысы әрмен қарай жүреді. Алайда тікелей горган қаласына барудың орнына, Хорасандағы онға жуық қалаға бас сұғады. Қос жолаушының жоспарланбаған аймақпен сапар шегуінің бір себебі – Ибн Сина жол үстінде Кабусты әскербасыларының бірі тұтқынға алғанын, соның кесірінен қаза болғанын естиді. Енді оған горганға барар жол жабық. Ибн Сина бас сұққан қалалардың ешбірінен біліміне сай келер ұсыныс алмаған. Шамадан тыс жалақы сұраған болуы да мүмкін. Ибн Синаның қандай жағдайда да әзіл-оспаққа жақын болғанын бізге дейін сақталып жеткен жалғыз ғана қос тармақты, өзін қылжаққа айналдырған өлеңі дәлелдейді: Ұлы болғанымда, ешбір шаһар маған тең келмеді, Бағам өскенде, ешкім ақымды төлемеді. Қандай себепке байланысты екені белгісіз, бірақ ешбір шаһар ұлы ғалымды құшақ ашып күтіп алмады. Атақты сопылардың әулиесі әрі ақын Әбу Саид ибн Әбіл Кхайрамен жолыққан соң, ибн Синаның салы суға кетті. Бертін келе сопының ұрпақтарының бірі, Әбу Кхайра ибн Синаға философтың қандай ілім алары аян болып келгенін айтқаны жөнінде баян еткен. Туы жығылып, ұнжырғасы түскен ибн Сина белгісіз бір ауруға шалдығып, сопы әулиесінің үйін тастап Каспий теңізіне қарай жол тартады. Ақыр соңында ол ешқандай жұмыссыз, тамыр-таныссыз горганға келіп бас сауғалайды. Дәл осы шақта Хорезмде екіжақты дағдарыс басталды. Самани билеушілері тақтағы ақырғы күндерінде Себук тегін мен оның баласы Махмұдқа Хорезм тізгінін толық ұстата салған еді. Шах осы шешім Хорезмнің Саманилер тұсында да, тіпті Қарахандардың аз уақытқа ғана билік құрған кезінде де рақатын көрген автономдылық пен өзін-өзін басқаруға берілген мүмкіндікті шектемейді деп үміттенген. Шахтың қол астындағы әскербасылар (олардың басым бөлігі түркілер) мен ірі жер иеленушілер (диқандар) келешекке үмітпен қараған билеушілерінің көзқарасын құптамады. Олар Махмұдқа қарсы тұрып, майдан ашуға шама-шарқымыз бен әскеріміз жетеді деп сенді. Жасы кіші әрі тәжірибесі толыспаған шахтың Махмұдтың қысымына төтеп бере алмасын аңдаған олар әскерін жасырын күшейте бастады. Жалпы бұл жасырын әрекетті бұйрыққа бағынбау ретінде қарастырған жөн. Яғни енді Әбу әл-Аббас Мамунға екі бірдей күш қарсы шықты. Сухайли қызметтен кеткен соң, шах Бируниді уәзірі қылады. Отыз жеті жастағы астроном әрі математик Қият, рей, горган мен көне Үргеніштегі саяси ойындардың куәсі болып үлгергенімен, басшылық қызметте тәжірибесіз еді. Соған қарамастан, бұл тағайындаудың қисыны бар-тын. Бируни көне Үргеніште түрлі қызметтерді атқарып жүргенінде Хорезмнің толыққанды тарихын жазуға уақыт таба алған. Бізге дейін жетпеген маңызды құжатта Бируни Хорезмнің ежелгі дәуірден сол шаққа дейінгі тарихын, құлдырауы мен жаңғыру жолын толық баян еткен көрінеді. Сондықтан шахтың аймақтың тарихын бәрінен артық білетін адамнан көмек сұрауы ақылға қонымды әрекет. Оның үстіне, екеуінің қарым-қатынасы жақсы болған. Бируни шахтың кемшіліктерін жақсы білгенімен, оны қатты құрметтеп, жақсы көрген, тіпті оны «ғалым, батыл, қуаты тасыған әрі іске табандап кіресетін жан» ретінде сипаттаған. Бертін келе естеліктерінің бірінде ол ағынан жарылып: «Оның аузынан жаман сөз естіген емеспін. Оны біреу ашуландырғанда әрі кетсе «мынау ит қой» деп қана айтатын» деп жазған. Бируни Хорезм шахының уәзірі қызметін жеті жыл атқаруға тиіс болған. Қызметке келе сала ол жұмысын сол кездегі дағдарысты шешудің стратегиясын жоспарлаудан бастады. Ол өз күшіне сенген әскербасылар мен тәуелсіз болуға ұмтылған ірі жер иеленушілерінің ашуын басып, шах пен оның қайын ағасы Махмұдтың арасы ашылып кетпеуін мақсат етті. Ең алдымен, Ауғанстандағы Ғазни қаласында отырған Махмұдқа елші жіберген. Бірақ екі билеушінің арасындағы тоңды жібітуге барған елшінің қолынан бар келгені – Хорезмдегі ірі жер иеленушілер мен әскербасылар көтеріліске шығуды ойлап жүргенін Махмұдқа баян еткен. Бұл хабарды естіген Махмұд батыл ұсынысын жолдайды: ол Хорезмнің әрбір мешітінде жұма намазының алдында айтылар уағыз Махмұдты билеуші ретінде мойындаған құтбадан басталса, Хорезмге әскер жөнелтіп, ондағы тәртіпті қалыпқа келтіретінін жеткізген. Бұл хабарда Хорезмге қатысты Махмұдтың пиғылын сезген әскербасылар мен ірі жер иеленушілер құтба жөніндегі ұсынысты қабыл алса, Мамунға қару алып қарсы шығамыз деп қорқытады. Сарай ішіндегі бүлікшіл топтарды тыныштандыру үшін әскербасылары мен ірі жер иленушілеріне Мамун қомақты күміс пара ұсынады, әрине, бұл Бирунидің кеңесі еді. Махмұдтың қойған талабы да, Мамунның берген парасы да бүлікшілердің шамына тиді. Осыдан кейін Мамунның сарайдағы жағдайы күрт нашарлап, билеуші жын ұрғандай аласұрып кетті деседі. Бір жағы, сарай ішіндегі қарулы қақтығыстан, екінші жағы, осы бір дүрбелеңді басуға келуі ықтимал Махмұдтың қуатты әскерінен қорыққан Мамунның жанында Бируниден өзге ешкім қалмады. Уақыт оздыру үшін сұлтанға қарсы көтерілген шенділерге Бируни: «Құтбаға қатысты талапты Махмұдқа қатысты қандай да бір пікірлері бар-жоғын білу үшін ғана көтердім» деп айтуға көндіреді. Дегенмен бұл өтірік наразы топтың ашуын тарқата алмады. Сол кезде шахқа Бируни тағы бір ұсыныс жасады: аймақтағы тәуелсіз көшпелі халықтардың көшбасшыларымен құпия келіссөз жүргізу. Олар көтерілісшілерге қарсы тұрып, Мамун әулетінің билігін сақтап қалуы қажет. Шахқа бұл ұсыныс ұнап қалып, бірден іске асырмаққа ұмтылады. Ол түркі көшпелілеріне елшісін аттандырып, өз жағына тарту үшін сәнді киімдер мен қомақты қаражат береді. Түркілер тартуды қабыл алып, байланыс орнатуға келіседі. Алайда шахтың елшілері түркілердің ауылынан кете сала, көшпелілер көсемі бұл әңгімені Махмұдқа жеткізеді. Бирунидің ақылына жүгінген Мамунның бұл әрекеті дәрменсіздіктен туған шешім екенін Махмұд дұрыс болжай білген. Ол еш ойланбастан, әскерінің басым бөлігін көне Үргенішке қарай бастап, құтбаға қатысты ұсынысын қабыл алса, бүлікшілерге қарсы ұрыс саларын Мамунға жеткізеді. Шахқа Бируни енді мынадай кеңес береді: мәмліге келу үшін астанадан басқа аймақтардағы мешіттерде Махмұдтың атын құтбаға қосуға дайын екенін жеткізу керек. Мамунның әскербасылары, яғни бүлікшілер бұл айла-шарғыны біліп қойған соң көне Үргенішке шабуылға шығады. Олар Махмұдпен мәмлеге келмекші болған шахтың қадамын осылай тиғысы келді ме әлде оны тақтан түсіруді қалады ма, шындықты ешқашан біле алмаймыз. Өйткені көтерілісшілер шабуыл кезінде Әбу әл-Аббас Мамунды сарайдың ең жоғары қабатына дейін қуып шығып, сонда өлтіріп тастаған. Мамун шах Махмұдтың күйеу баласы болғандықтан, ол бұл жағдайды шабуылға шығуға берілген мінсіз себеп деп біледі. Ол бұл әрекетін өзінің қарындасын құтқарып, шахты өлтіргендерді жазалап, «шахты таққа отырғызу үшін жасадым» деп ақталған көрінеді. Алайда түптеп келгенде, Махмұд толық бақылауында болмаған Орталық Азия аймағына үстемдік орнатуды көксегені анық. Хорасаннан келген және Балх қаласынан Әмудария өзені арқылы кемемен жеткен қосымша сарбаздардың арқасында Махмұд әскерінің қатары толыға түскен. Қазіргі деректерде оның әскері 100 мың атты әскер және жақсы жабдықталған, соғысқа арналған 500 пілден құралғаны жазылған. Салыстыру үшін айталық, көне Үргеніш қаласы әрі кеткенде 50 мың әскерді ғана шығара алған. Көне Үргенішке қалың қолмен кірген Махмұд көтерілісшілердің бәрін тұтқындап, қанды кегін бастаған. Ол көтерілісті бастаған адамдарды бір жерге жинап, піл табанына тастаған. Олардың жұлым-жұлымы шыққан денесін кейін піл тісіне байлап жұртқа көрсетіп, бөлшектеғен. Артынша көз жұмған адамдардың бүтін қалған дене бөлшектерін марқұм шахтың құрметіне асығыс-үсігіс салынған мазарға іліп қойған. Қалған көтерілісшілердің тағдырына келсек, Бейхаки ол жағдайды «оларға тіпті кәпірлердің жерінде жүрген мұсылмандарға көрсетпейтін қорлықты көрсетті» деп суреттеген. Тарихшы: «Бұл оқиға халықтың үрейін ұшырып, естен кетпейтіндей сұмдыққа айналды», – деп қысқа ғана түйіндеп өткен. Тартымды, бірақ жалтақ, отыз жастағы Әбу әл-Аббас Мамунның өлімімен кейін Орталық Азияда екі мыңға жылға созылған парсы мәдениетінің үстемдігіне тықыр таянды. Ұрыс кезінде аман қалған Бирунидің жолы болды. Алайда қашуға оқталған Бируниді Махмұдтың әскері қолға түсіріп, Мамун сарайындағы өзге шенеуніктермен бірге қамауға алды. Бірнеше күннен кейін ол қалың тұтқынмен бірге Ғазниға, 1 200 шақырым қашықтықтағы сапарға шықты. Бейхаки тарихи еңбегінде осы бір тұтқындардың тізбегі Ауғанстанға дейін созылғанын жазған еді.

Бұған дейін де Орталық Азияда саяси жағдай күрделеніп, аймаққа қара бұлт үйірілгенді. Ал Мамунның өліміне және Хорезмді Махмұдтың жаулап алуына байланысты, бұрқасын соңы боранға ұласты. Осы бір дүрбелеңнен кейін ежелден бері билік құрған әулеттің орнын мәдениеті өзгеше әрі этностық құрамы айрықша топ басты. Олар озық шыққан мамандарды алқауына алатын ескі жүйені де талқандап, ақырында суретшілер, музыканттар, ақындар мен ғалымдар мұнда ешкімге керек болмай қалды. Болшағынан зор үміт күттіретін қос ғұламаны қолына түсірмек болған қарсы күштердің күресінің салдарынан ибн Сина аяқасты горганға қашуға, Бируни Орталық Азия арқылы Ауғанстан жеріне қоныс аударуға мәжбүр болды. Ақырында осы дауыл тудырған күш Махмұд Ғазнауи кейпіне енді. Ол аймақтағы жаңа үстем күшке айналып, ибн Сина мен Бирунидің қалған өмірінде бейқам еңбек етуіне жағдай жасайтын шарттарды қалыптастыруға тырысты. Ол қос ғұламаны қызықтыруы ықтимал даңғыл жолды жауып, шағын сүрлеуді ғана ашық қалдырып отырды. Махмұд 1030 жылы дүние салғанға дейін аймақта үлкен қақтығыстар тудырған, қан майдандар жасаған, шаһарларды тітіренткен, империяларды күйреткен геосаяси дауылды бағыттап, басқаруға тырысты. Махмұд Ғазнауи сұлтан орта не аласа бойлы, денесі сымдай тартылған жан болған деседі. Шешек бүлдірген бетін жасыру үшін (Махмұд өзін ұсқынсыз санаған) қауға сақалмен жүрген көрінеді. Айырықша атап өтер ерекшелігі жоқ бұл адам Орталық Азия мен Таяу Шығыстың басым бөлігін, сондай-ақ үнділердің Синд пен Пенжаб аймағын қамтыған алып империяның негізін қалады. Ақыр аяғында түбі түркі тиранның тойымсыздығы мен қалаған дүниесіне қол жеткізбей тоят таппайтын мінезі ибн Сина мен Бируни ең іргелі еңбектерін жазып шыққан әлемді қалыптастырды. Махмұд құрған алып мемлекеттің орталығы Ауғанстандағы Кабулдың оңтүстік-батысында, шамамен 175 шақырым қашықтықта орналасқан Ғазни қаласы болды. Махмұдтың өмірі мен атқарған қызметі жөнінде бізге жеткен ақпардың басым бөлігі Хорезмнің күйреуін жазған Бейхакидің еңбектерінен алынған. Мәдениетті, алғыр әрі әділ мемлекет қызметкері болған Бейхаки Ғазниде отыз жылға жуық қолжазба бөлімінде еңбек еткен. Хорасанның бақуатты әрі космополиттік өлкесі нишапурде білім алған Әбу әл-Фазл Бейхаки саналы ғұмырын Махмұдқа қажет мемлекеттік құжаттар мен хаттарды құрастыруға арнаған. Ол маңызды құжаттардың жасырын көшірмесін жасап, өзіне қалдырып отырған. Бейкахи зейнетке шыққанда Махмұдтың және оның баласы Масудтың билігі тұсындағы тарихты жазып қалдыруды мақсат етіп, құжаттарды сол үшін жинақтаған. Алайда күтпеген жерде Бейхакидің сыры мәлім болып қалғанда, оның басшысы жинақтаған жеке архивін тапсыруын талап еткен. Дәл осындай жағдайдан қауіптенген Бейхаки көшірмесін жасаған құжаттардың бір бөлігі мен он шақты жыл ішінде жазып келген жеке қолжазбасын тығып қоюдың амалын тапқан еді. Мол деректің арасында зейнетке дейін отырып, ұзақ жыл еңбек еткен Бейхаки ана тілі парсы тілінде Ғазнауи әулетінің отыз томдық эпикалық тарихын жазып шыққан. Өкінішке орай, отыз томның бізге 5 томы ғана жетті. Қалған жиырма бес том не жойылған не кейінгі ғасырлар ішінде жоғалып кеткен. Махмұдтың өміріне қатысты томдардың бәрі жоғалған. Қуанышымызға қарай, Бейхакидің сақталған томдарында Махмұд жөніндегі деректер үзік-үзік берілген. Там-тұмдап жеткен деректер мен сол кезеңдегі өзге де көрнекті тарихшылардың еңбектерін сүзіп шыққан зерттеушілер Махмұдтың өмірі мен дәуіріне қатысты оқиғаларды құрастырып шыққан. Махмұд етекте жүріп биліктің шыңына жеткен тұлға. Оның Саманилер әскерінің әскербасы болған әкесі Себук тегін Бұқараға адалдығының қарымтасына будда орталығы болған ежелгі Ғазни қаласының билігін алған. Бірақ Себук тегін шалғай аймақтарда соғысып жүргенде жергілікті үнді билеушілері оның Ауған жеріндегі иелектерін басып алады. Себук тегін Ғазниге асығып жетіп, жерін азат еткен соң иелігін бастысқа қарай, Хорасан бағытында кеңейтуге тырысқан. Билік құрған кезеңде Себук тегін үлкен баласы Махмұдқа қолдау көрсетіп келгенімен, өлім алдында түсініксіз жағдайда, ел астанасының билінгін Махмұдқа емес, кенже баласына қалдырған. Ұрысқа шығып бауырын жеңген Махмұд Ғазни тағына 998 жылы ғана отырған. Билігін нығайта түсу үшін Махмұд талмай еңбек еткен. Ол аймақтағы жалғыз тегеурінді күш болған қаһарлы Қарахандар әуелетімен келісімге келіп, оларға Әмударияның солтүстігіндегі алып аймақты қалдырған. Бұл келісім Махмұдқа одан өзге екі үлкен аймақ – Хорасан мен Үндістанды басып алуға мүмкіндік берді. Қазіргі Ауғанстан, Түркіменстан мен Иран шектесетін аймақта орналасқан Хорасан батыс жақтан келетін халық көп шоғырланған жолдың өтінде тұрғандықтан, сондай-ақ ең үлкен қалалары Балх пен нишапурда әскерді ұстауға қажет алтын қоры көп болғандықтан Махмұд Ғазнауиге маңызды болды. Хорасанның солтүстігі мен батыс бөлігінде парсының рей, Хамадан мен Исфахан сынды ірі үш сауда орталығы да аймақтың маңызын одан әрмен арттыра түсті. Буи әулетінің әртүрлі бұтағы басқарған аймақ шиизмнің (исламның бәскелес екі бағытының бірі) басты орталғына айналды. 945 жылы Буилердің шииттік бағытты ұстанатын әскері Бағдатты басып алып, мұсылмандар халифаты шииттердің қолына өтті. Буилер әулеті исламның сүнниттік бағытын ұстанатын Ғазни билеушілеріне ұдайы қатер төндіріп, жаулап алар мүмкіндікті күтіп жүрді. Сондықтан Махмұд, негізінен, Үндістан аймағына ден қойды. Ғазниден жаяу жүрсең бар болғаны сегіз күнде жетуге болатын ол аймақ жерінің байлығымен, халық санымен (құлдар мен сарбаздар қатарын толықтыруға қажет) және пілдерден құралған сапымен тартымды болған еді. Бұл өлкені Махмұд жаулап алса, осы игіліктің бәріне қол жеткізбек. Мұсылман әскері Синдқа (қазіргі Оңтүстік Пәкістан) сонау VІІ ғасырда басып кірген. Осы бір істі соңына дейін жеткізбек болған Махмұд кең-байтақ атырапқа сүнниттік сенімдерін таратудың керемет мүмкіндігі туды деп санады. Ойға алған ісін жүзеге асырған Махмұд Үндістанның шылқыған байлығына ұмтылып, мұсылман әлемінде даңққа бөленді. Геосаясаттың құралына айналған экнономиканың қазіргі ықпалды күші орта ғасырларда мұсылмандар билеген Шығысқа, тіпті дүниежүзіне беймәлім еді. Ол шақта билігіңді нығайтып, жеріңді кеңейтудің жалғыз құралы – әскер болатын. Махмұд қуатты әскер жасақтай алды. Алапат майданда оның әскері 100 мыңнан асты. Құмырсқадай қаптаған әскерге он мыңдаған садақ, қылыш, сойыл, найза, сауыт, қала қабырғасын атқылайтын қару, байрақ, әскер жайғасатын күркелер мен жылжамалы ас үйлер қажет болды. Махмұд ел экономикасын осы қажеттілікті өтеуге бағыттады. Жорыққа шыққан Махмұдтың әскері, құдды бір жылжымалы қала секілді көшіп қонды. Шынтуайтында, оның әскері мемлекетті құратын құрал емес, жақсы ұйымдастырылған, қалауын толық орындайтын мемлекет-қауымдастыққа айналды. Сол шақтағы Ғазни әскеріне Еуразия даласында қарсы келер күш болмады. Әскердің өркендеуі мен құлдырауы Махмұд құрған империяның келешегін қалыптады. Махмұд әскерінің өзегінде 4 000 құл-сарбаздан тұратын топ тұрды. Бұл топ бүкіл әскер мен мемлекетті бақылауында ұстап, басқару жүйесінде маңызды рөл атқарды. Өткенінен толық қол үзген бұл жауынгерлер Махмұдқа ғана бағынып, оған адал қызмет етті. Майданда негізгі күшті құрап, билеушінің жеке күзетін өмір бойына қамтамасыз етті. Арнайы жасақталған топ Ғазниде шоғырланды; олар қызылды-жасылды сауыт киіп, жалтылдаған қайқы қылыштарын асынып, сап құрап тұратын. Қабылдау бөлмесіне кіргенше қонақ осы бір саптың арасымен жүріп өтетін болған. Құлдардан құралған әскер Шығыс мұсылман әлемі үшін тосын жаңалық емесі анық. Арабтар мен парсылардың саны аз халифаты Махмұд билікке келгенге дейін жарты ғасыр бұрын түркі халқынан шыққан құлдарды әскер қатарына қоса бастаған. Дегенмен Махмұдтың әскерінде екі ерекшелік бар еді: құлдардан құралған бөлімге зор билік берілді; Махмұдтың өзі де, әкесі мен атасы да империя құлдырағанға дейін Самани әулетінің билеушілеріне қызмет еткен құл болған. Махмұд әскерінің өзегін құлдардан тұрған жасақ құраса, жаяу әскер мен атты әскердің басым бөлігі байлыққа арбалған тұтқындар мен жергілікті халық өкілдерінен жасақталды. Қатардағы сарбаздардың кейбірі (олардың саны мың адамнан асып жығылады) қарақшылардың тонауына түсіп, қаңырап қалған аймақтардан пана іздеп келген келімсектер болды; бұл Махмұд әскерінің қатарына жорықтан түскен байлықты бөліске салуды көксеп келген ашынған адамдар еді. Жорықтан түскен байлыққа тәуелділік Махмұдты ұдайы жорыққа аттануға, яғни жаңа жерді жаулауға мәжбүр етті. Басқыншылық жорықтар тоқтап, үзіліс орнап қалса, мемлекет басына күн туып, әскер ыдырап кетуге шақ қалатын. Сондықтан Махмұд тонауға болатын жаңа аймақтарды іздеді. Дәл осы себеппен ол Үндістан жеріне 26 рет үлкен жорықты бастап шықты. Қанды жорықтардың салдарынан тарих бетіндегі байлық бір мекенге жиналған ең ауқымды қозғалыс басталды. Әрбір әскери жорықтан кейін Махмұд Ғазни қаласында астананың негізгі жұмыс күшін құрап, құл базардың саудасын қыздырған ұзын-сонар тұтқындар легін жөнелтіп отырған. Айталық, Махмұдтың Синд пен Пенджабқа жасаған бір жорығы кезінде басым бөлігі әскер сапын толтырған 45 мыңға жуық тұтқын қолға түскен. Тіптен Дели қаласының өзінен Ғазниге Махмұдтың әскері 200 мыңға жуық күңді және өзге де бақытсыз жандарды аттандырған көрінеді. Тұтқынға түскен үнділер ақыр соңында Ауғанстанның демографиялық құрамын өзгертті. Мұны аймақтың қазіргі күйіне қарап-ақ аңғаруға болады. Махмұд билеген Ғазни қаласы Орталық Азия мен Таяу Шығыстағы ең үлкен құл базарына айналды. Өз атынан теңге соққанда, есімін теңгенің бір бетіне араб тілінде, екінші бетіне санскрит тілінде жазуы осы этностық-демографиялық өзгерісті Махмұдтың да мойындағанын көрсетеді. Қазіргі сарапшылар Махмұд әскерінің этностық тұрғыдан алуан түрлі болғанын атап өтеді. Әскердің кез келген бір бөлімінің құрамында ауған, ортаазиялық түркі, үнді, күрд, парсы мен араб азаматы алынуы мүмкін. Оның әскербасыларының ұлты да әскері секілді ала-құла болған. Әртүрлі халықтан құралған әскер қатаң бақылауды қажет етті. Әлдекім бұйрықтан аттап кетсе, дереу жазаланды. Мемлекет ішіндегі басқа мемекемелерде де, айталық, сұлтан құрған кеңес пен бес министрлік ішінде де этностық әркелкілік мәселесі туындады. Мыңдаған адамды құрықтап, сондай-ақ сыртқы жауларының хабарын біліп отыру үшін Махмұд жансыздар жасағын немесе қазіргі тілмен айтқанда Құпия Барлау бөлімін құрды. Бұл бөлім тиімді әрекет етіп, сыртқы және ішкі жауды бақылауда ұстай білген жансыздардан құралды. Мейлі ол әйел болсын не еркек болсын, сұлтанға шын берілген жансыздар Ғазниге алуан түрлі жолмен хабар жеткізіп отырды: асатаяқтың ішіне, етіктің табанына, ер-тоқымның қыртысына, тіпті судан қорғайтын әдіспен су артқан ыдыстарға хабарлама салып жіберді. Махмұдтың шалғайда «көзі мен құлағы» болғандардың жұмысы тиімді болған. Сұлтанның жансыздары туралы Бейхаки «Олар тіпті Түркістан хандарының деміне дейін санап отырған» деп жазған. Мұндай сансыз әскер мен сансыз бюрократтарға қалай ақы төлеуге болады? Жорықтар арқылы. Бірақ оның өзі жеткіліксіз болып қалды. Бұл жағдайда өздері де кезінде құл болған әскербасылар Махмұдқа көмек қолын созды. Аймақ билеушілері әскер ақысын төлеу үшін ел ішіндегі саудагерлерге алым-салықты көбейтті. Осы қадам империя экономикасын құлдырата бастады. Махмұд бұл жөнінде білді ме әлде оған бола басын қатырмады ма, ол жағы белгісіз. Дегенмен Махмұдтың имериясы қуатты әскер мен оған қызмет еткен аймақ басшыларынан құралған еді. Олай болса, Махмұдтың өзі кім? Ол Мұхаммед пайғамбардың жергілікті мұсылман үлемдеріне белгілі бірнеше хадис жинағы мен Құранның ілімін ғана меңгерген адам еді. Өйткені әсіреортодоксалды бағытты ұстанған бұл аймақтағы діни көсемдер, барлық сұрақтарға жауапты хадистер мен Құран мәтінінен табуға болады деп санаған. Махмұдтың осы білім жүйесінен тысқары тақырыптарды қаузағанын дәлелдейтін ешқандай дерек жоқ. Жалпақ тілмен айтқанда Махмұд сұлтанның алған білімі – ибн Сина мен Бирунидің білім алу жолындағы алғашқы әліппесімен ғана шектелген. Ол философия, тарих, математика, астрономия және медицина саласы бойынша еңбек жазған ғалымдардың туындыларымен мүлде таныспаған. Махмұд сұлтанның дінді берік ұстанғаны күмән келтіруге келмейтін шындық. Ол діни жоралғыларды орындап, Құранды күнделікті оқыған. Қанды жорықтарын діни сенімді жаю үшін жасағанын айтып ақталған Махмұд аймаққа жайылған өзге ағымдағы (мейлі ол шииттер не исламдағы сол шақта өркен жайған сопылар, мутазалиттер мен қарматтар болсын) адамдарды елден аластауға барын салған. Бастапқыда оның үкіметі Орталық Азияда қазірге дейін үстем болған ханафилік мазхабты ұстанған. Бірақ атақты ғалым Мұхаммед назимнің сөзінше, Мұхаммедтің сарайы дәстүрлі қатаң шафиғилік мазхабқа ойысқан. Шафиғи мазхабының пәтуашылары барлық шариғи мәселелерді тек Құран мен Мұхаммед пайғамбардың хадистер жинағынан табуға тырысқан. Осы кітаптардан шешім табылмай қалған жағдайда ғана өзге мәтіндерге жүгінген. Оның өзінде пәтуашылар өзге киелі кітаптардағы «балама жағдайға ғана ой жүгіртіп», оған қатысты «тәпсірлерді» құп көрмеген. Шафиғи мазхабындағы пәтуашылар жергілікті діни жоралғылар мен тәжірибелерді ислам заңы ретінде қабылдаудан бас тартқан. Бұл шешім өзге мәдени бағытты ұстанған тақуа мұсылмандарға жасалған ауыр соққы еді. Қазіргі Пәкістан мен Үндістанның мұсылман өлкелерінен шыққан оқымыстылар кәпірлердің жеріне ислам дінін таратқаны үшін әлі күнге Махмұдты мадақтайды. Тағы бір топ оны діни фанат болғаны, шектен шыққан қаныпезерлігі үшін айыптап, сөгеді. Екі топтың да ой-тұжырымы дұрыс болуы мүмкін, бірақ оның діндарлығына қатысты үшінші бір көзқарас та бар. Махмұд құлдар мен басқыншылардан құралған мемлекетін тек Бағдаттағы халифат заңдастыра алатынын жақсы білген. XІ ғасырда сүнниттік бағыттың ортодоксалды ағымы қарызданып-қауғаланып өмір сүрген. Шииттік Буилер Бағдатты ертеректе жаулап алған және олар қалада негізін салған ғаламат сарай – астананың өзге бұрышындағы халифтің көнерген сарайынан асып түскен еді. Сондықтан ол шақта халифтің ортодоксалды тақуалығы мен өзгелерге легитимдік бергеннен басқа қауқары қалмаған еді. Осы бір жағдай екі тарапқа да пайдалы болар ғаламат мүмкіндікке жол ашып берді. ықпалы артқанымен билеуші ретінде мойындалмаған Махмұд енді ғасырлар бойы заңдастыру қақы сақталып жеткенімен қаржылай дәрменсіз күйге түсіп, басынан бағы тайған халифпен күш біріктіретін мүмкіндікке ие болды. Ол үшін Махмұд өзінің халифтің құлы екенін айтып, тонау арқылы түскен көл-көсір байлық артылған керуенді Бағдатқа жіберуі ғана керек. Халиф қарымтасына Махмұдты аймақтағы жалғыз ғана үстем күш ретінде жариялап, оның ұрлықты мақсат еткен әскери жорықтарын (мейлі ол шииттерге я исмаилшыларға, не үндістерге жасалған болса да) дінсіздерге қарсы күрес десе болғаны. Екі жаққа да тиімді болған бұл келісім Махмұд көне Үргенішке қарсы майданды бастаған 1017 жылы жасалды. Дәл сол жылы мұсылман халифі шииттерді де, исмаиилшылар да кәпірлермен бір қатарға қойып, айыптады. Халифтің берген атақтарына малданған Махмұд сұлтан титулын иемденді. Әсіресе ол Бағдат халифі берген түрлі атақтарды жоғары бағалаған. Айталық, «дін үшін кек алушы» деген атақ оның ойына келген аймаққа жорық жасауына мүмкіндік берді. Мұндай титулдар Махмұдтың Үндістанға жасаған шабуылдарын ең беделді дінбасы батасын берген қасиетті крест жорықтары деңгейіне дейін көтерді. Халифтің көрсеткен құрметінің қарымтасына Махмұд бір бетінде өзін, ал екінші бетінде халифті дәріптеген теңге соқтырды. Бағдатқа керуендермен жөнелтілген көл-көсір байлыққа қарамастан, Махмұд ең құнды деп тапқан олжасын өз қазынасында қалдырды. Ол ең ұлы индуистік ғибадахана саналатын Сомнатхты талқандап, бүлдірген кезде Кришна-Құдайдың қасиетті лингам тасын 1 600 шақырым қашықтағы Ғазниге алып кетті. Кіріп шыққан әрбір мұсылман таптап өтуі үшін әлгі тасты астанасының бас мешітінің табалдырығына төсеуге бұйырды. Махмұд өте қайшылықты тұлға болған. Оның өмірін зерттеген әр маман Махмұдтың бейнесіне қатысты өзінше қалыптап алған қырын алға тартып, тек соны ғана көрсетуге тырысты. Айталық, бір тарихшы еңбегінде: «Ол қыңыр әрі қырсық, айтқанына бас ұрмаған жанды ұнатпайды» десе, басқа бір тұста «сұлтан көзсіз батыр болғанымен, жауды жастандырған кей аймақтарда кешірім танытып, тіпті сондағы шенеуніктерге сарай қызметтерін бергенін; жеті баласының білім алуына жағдай жасап; кей шенеуніктер алдаған қарапайым әйелдердің шағымдарына да құлақ түргенін» жазған. Басқа бір тарихшы сұлтан сарайында сенімсіздік белең алғанын, достарын да, жауларында да үздіксіз сынаған Махмұдтың мінезін тілге тиек еткен. Ол тарихшы: «Ғазни сұлтандары өз елін қарудың күшімен үрей құрсауында ұстаған нағыз тирандар еді» деп кекесін сөзбен түйіндеген. Жеке өмірінде Махмұд сұлтан «түрлі ләззаттардан тиылып», оны құрметтейтін мұсылман авторының айтуынша, «исламның парыздарын ұстанып, мұсылманға сай өмір сүрді». Бұл ақпар Махмұдтың, сол шақтағы өзге билеушілер секілді гаремін күңдермен және көп әйелмен толтырмағанын аңғартады. Дегенмен діни шектеулер Махмұдқа саналы ғұмырында кезінде құл болған Әбу әл-назим Араз есімді түркі халқының перзентімен жақын араласып, шарап ішуіне кедергі келтірмеген. Махмұдтың үш бірдей сарай ақыны ұзаққа созылған достықты жағымды кейіпте суреттеген. Махмұд Саманилер мен ертедегі парсы билеушілерінен сарай ақындарын жинау әдетін сіңірген. Ақындар билеушіге мадақ айтып, ресми іс-шараларда оның мерейін асыратын өлең оқыған. Ертедегі жылнамаға сенсек, Махмұд сарайында мадақ айтатын 400-ге жуық ақынды жинаған көрінеді. Яғни сұлтан жыл бойына өзі жайында бір-бірін қайталамайтын әртүрлі ақындардың мадақтамасын естіп отырған. Ол суретшілер мен көшірмешілерге де қолдауын аямаған тәрізді. Өйткені оны қатаң сынға алушылардың өзі Махмұдтың мәдениетке көрсеткен қолдауы орасан болғанын мойындайды. Билеушілердің өнер адамдарына мұндай қолдау көрсетуі, әлбетте XІ ғасырда қалыпты құбылыс саналған. Осы тұста мақтансүйгіш Махмұд өзге қарсылас билеушілерге қарағанда қалталы болғандықтан өнер адамдарына көбірек қолдау көрсетті деп топшылаймыз. Махмұд ұлы сәулеткер ретінде де танымал. Ел астанасы Ғазниді түрлендіріп, бірнеше үлкен сарай салу арқылы шаһарды сәулетті еткен. Сарайларын соғыстан түскен олжаларымен толтырған. Оның талапты жастарға арнап соққан медресесі мен әскери пілдерге арналған піл қорасы ауқымымен жұртты таңдандырған. Махмұдтың Ғазниде салған үлкен мешіті сәулеті жағанынан Дамаскідегі Омейадтар мешітінен асып түсер нағыз керемет нысан болған деседі. Мешіттің қабырғалары күн көзіне кептірілген дәстүрлі қыштан қаланғанымен, Махмұд оның сыртын Үндістаннан әкелген түрлі-түсті мәрмәрмен қаптауға бұйырған. Ғазни қаласы қыс мезгілінде суық болғандықтан, астананың оңтүстік-батысынан 130 шақырым шалғайда жатқан жылы өлкеге, Бост қаласының жанынан үлкен халифтік кешен салдырған. 1949-1951 жылдары француз археологтері Ауғанстанға жасаған экспедициясы кезінде қыстау-қаланың қабылдау бөлмесі, үлкен қонақ бөлмесі, дәліздері мен сарайдың жатын бөлмелерінің орнын қазып, лашкар-э–Базар қаласының халық қоныстанған бөлігінде гильменд өзені бойымен бір жарым шақырым созылып жатқан терасса болғанын анықтады. негізгі бөлмелердің қабырғаларына ілінген ернеулер түрлі жазбалар және ашық түсті матадан жасалған гобелендермен көмкерілсе, еденге үлпілдек кілемдер төселген. Сарайдағы жатын бөлмелер арқылы террасаға шыққан Махмұд пен оның ұлы Масуд жазықтағы піл шайқастарын тамашалаған. Махмұх Балх пен нипашур қалаларында да осы іспетті сарайларын салған. Бұл сарайларда көзді арбайтын таңғажайып бақтар жайқалған. Махмұд нишапурдағы сарайдың жобасын өз қолымен жасаған деген де деректер кездеседі. Махмұд ғаламат сарай кешендерінен өзге, сондай-ақ акведуктер, көпірлер мен Ғазнидің солтүстігіндегі жұрт әлі күнге дейін пайдаланатын ирригациялық каналдарды салуды бұйырған. Махмұд ана тілі түркіше аз-маз сөйлей алған болуы мүмкін, сондай-ақ араб және парсы тілін жетік білген. Күнделікті өмірде парсы тіліне басымдық берген. Ғазнидегі ғалымдармен араласып, олардың еңбектерін оқып тұрғандықтан, Махмұд парсы прозасы мен поэзиясынан хабардар болған. Махмұдты онша жақтыра бермеген Бейхакидің өзі оның құймақұлақ жан болғанын мойындаған. Мадақ айтқыш жағымпаз-ақындарды есепке алмасақ, Махмұд сарайында олардан бөлек парсының ұлы ақындары еңбек еткен. Сондай ақынның бірі, қарапайым мадақтың өзін өнердің жауһар туындысына айналдыра алған әрі музыкалық өнерімен де айрықшаланған Әбу әл-Хасан Фаррухи еді. Фаррухидің көп айтылатын қос тармақты өлеңінде Махмұдтың бүкіл әлемді жаулап алуын жалына сұрайды: Ескендір Зұлқарнайынның ерлігі көмескі тартып, аңызға айналды. Тарихтың жаңа парағын аш, сонда айналаң нұрланып, жайнайды. Махмұд алқауына алған сарай ақындарының ішінде Әбілқасым Мансұр (Фирдоуси есіммен танылған) атты тұлғаның шоқтығы биік болды. Оның 1010 жылы жазылып біткен, 60 мың бәйіттен тұратын «Шахнама» не «Патшалар кітабы» деп аталатын еңбегі адам бойынан табылатын барлық сезімді әспеттеді. Еңбек бірден парсы халқының ұлттық мақтанышына айналды, шығарма сол биігінен әлі күнге дейін түскен емес. Фирдоуси қазіргі Ауғанстан мен Иран шекарасының ортасында орналасқан Туса қаласында 935 жылы дүние есігін ашқан. Оған Саманилер әулетінің билеушілері дәурені өткенше қолдау көрсеткен. Саманилер әулетінің күні батқан соң Фирдоусиді Махмұд өз сарайына алдырған. Алайда ұлы ақынның Ғазниге сапары сәтсіз болғандықтан, ол мұнда көп тұрақтамаған. Тіпті ол Махмұдты мадақтап өлең шығарғанда оған қарсы сарай ақындары шенеуніктер Фирдоусиге артық ақша төлеп қоймауына дейін қадағалап отырған. Мұндай қарым-қатынастан көңілі қалып, ашу кернеген Фирдоуси мүмкіндік туса болғаны Тусаға қашуға бекінген. Ақыры туған қаласына жолға шыққан Фирдоуси алғашқы бекетке қонақтауға тоқтаған сәтте Махмұд хан жолдаған бір қап күміс ақша соңынан жеткен. Күміс ділдәға қатты қорланған Фирдоуси бір қап ақшаны бекетте қызмет көрсетіп жүрген жігітке бере салған көрінеді. Фирдоуси Ғазниден кетіп қалған соң Махмұд ол жөнінде мүлде ұмытып, сарайындағы өзге біреуді «Ақындардың патшасы» деп атай салған болса керек. Дегенмен сарайына Фирдоусидің аяқталған «Шахнамасының» көшірмесі жеткенде, Махмұд оған қайта назар аударған. Аңызға сенсек, кезінде Фирдоусиге лайық бағасын бермегеніне қатты өкінген Махмұд ұлы шайырдың өкпесін жазу үшін шығарманың әр жолына бір алтын ділдәдан сыйға тартып, бас-аяғы 60 мың алтын ділдәні Тусаға жолдаған. Бірақ алтын артқан керуен Тусаға жеткенде жұрт Фирдоусидің денесі салынған табытты мазарға қарай арқалап бара жатқан деседі. Фирдоуси Махмұд сұлтанның ықыласы ауған, жеке басына да және кәсіби дағдысына да қатысты сынақ тезіне түсіп, әуре-сарсаң болған жалғыз данышпан емес. Ибн Сина да Махмұдтың құрығын үзіп шығып, көне Үргеніштен горганға қарай шөлді кесіп қашып кеткен еді ғой. Бірақ ибн Сина сұлтанның тұзағынан қашып құтыла алмапты. Өйткені Махмұд, кейін оның баласы Масуд ұлы ғалымның қалған өмірін тас-талқан етті. Ибн Синаның соңынан түскен Масуд екі мәрте оны ұстап алуға шақ қалып, ғұламаның кітапханасының басым бөлігін тонап кеткен. Осы тұста Бирунидің тартқан азабы да ибн Синадан бір мысқал кем түспейтінін атап өткен жөн. Хорезм билеушісі Әбу әл-Аббас Мамунның уәзірі болған кезінде Бируни Махмұдқа аймақты басып алуға кедергі келтіретін стратегияны ойлап тапқан болатын. Ақыр аяғында Махмұд жеңіске жетіп, Әбу әл-Аббас Мамун өлім құшты. Бируни қолға түсіп, Махмұд оған тұтқын ретінде қарады. Бируни біршама уақыт зынданда жатқаннан кейін қатігез сұлтан оның жазасын жеңілдетіп, Ғазниге алдырған. Махмұд пен оның ізбасарларының қатаң бақылауында болған Бируни қалған өмірін осы қалада өткізген.

Ибн Сина жайындағы баянымызды ол 1012 жылы жұмыс іздеп жүріп горганға келіп табан тіреген тұстан тәмамдаған едік. Кабустың қазасынан кейін горган шаһары әкімшілік басқараусыз қалған. Соған қарамастан, бірнеше мекеме жұмысын әрмен қарай жалғастырып, ибн Сина қаржы басқармасына жұмысқа орналасады. Жергілікті зиялы қауым өкілдері даңқты ойшылды өз қатарына қуана-қуана қосады. Олардың қолдауы ибн Синаға үш жылды горганда өткізіп, жемісті еңбек етіп, зерттеуінде жаңа бағыттарды ашуға мүмкіндік берді. Горганда ибн Синаны, негізінен, Әбу Мұхаммед әл-Ширази есімді жан қолдады. Ол ұлы ғалымға өз үйінің жанынан баспана ұсынған. Бұл жақсылығының қарымтасына ибн Сина оған бірнеше сала бойынша дәріс оқуға келіседі. Шираз қызыққан тақырыптарды қаузаған трактаттар мен тұтастай кітаптарды ибн Сина тапсырыспен алдырған. Бұл тақырыптарға ибн Сина көзқарасын қосқанымен, оның ешбіріне жан жүрегімен қызыққан емес. Ибн Сина бақуатты адамдармен амалсыз келісім жасап, оларды қызықтырған тақырыпқа қатысты еңбектерді талқылап, кесімді сөзін айтып отыратын талдаушының рөлін атқарған. Ширази одан геометрия мен астрономияны түсуге көмектесуін өтінгенде де, дәл сол талқылаушы рөлін атқарған. Евклидтің «Бастау» («Elements») деп аталатын геометрияға қатысты он екі томын толық оқыған, Птолемейдің астрономияны сөз еткен «Алмагестін» миына тоқыған ибн Синаға бұл саланы үйрету қиынға соқпаған. Бірақ Ширази жасы келген шәкірт болғандықтан, мұндай ауқымды оқу бағдарламасын меңгеруге талаптанбаған. Сондықтан ол ибн Синадан мәтіндерді қысқартып, конспектілер құрастырып беруін сұраған. Амалы қалмаған ибн Сина алқаушысының көңілін табу үшін «Алмагестің қысқаша мазмұнын» («Summary of the Almagest»), «Логиканың қысқаша түсіндірмесін» («Shorter Summary of Logіc») және «Жалпылама бақылауларын» («Unіversal Observatіons») жазып шыққан. Бертін келе ол осы еңбектерінің кейбір үзіктерін іргелі философиялық туындыларына қосқан. Горганда жүргенде жазған, бірақ ибн Синаның өзі айтпауға тырысқан жалғыз туындысы «Шығу тегі мен қайта оралуы» («The Orіgіn and Return») деп аталады. Осы еңбекті жазу кезінде ибн Сина бастан кешкен жағдайға байланысты ұнжырғасы түскен болатын. Тағдыр тәлкегіне шағымын айтқан ғалым басына түскен жағдайды: «Ғалымдардың дәуірі аяқталып келеді, жұрттың философиялық ғылымға деген құмарлығы сөніп, олар салаларға әуестеніп кеткен және ақиқатты іздеген жандардың көретіні азап қана» деп суреттеген. Әрмен қарай сөзін жалғаған ғұлама бұл әлемде артыңнан қалар жалғыз дүние Өлмейтін рухың не адамдық Санаң ғана деп түйіндейді. Трактатында ол рухты Құдайдың қалай жаратқанынан бастап, оның физикалық әлемге қалай келетінін, өлім хабары жеткенде денеде қалай өмір сүретінін баяндаған. Ертеде жазылған шығармаларының бәрінде ибн Сина ұлы Ұстазы Аристотельдің және оның ежелде өмір сүрген ізашарлары мен тәпсіршілері болған перипатетиктердің жолын жалғап, көзқарасын қолдаған. Бірақ бұл еңбекте ол алғаш рет тәуелсіз ойын білдірген. Ибн Сина осы еңбегіне «жойған дүниені жарыққа шығарып; олар жасырып, бұқпалап қалған ойды айтып; олар шашыратып тастаған дүниені жинақтап; олар шолақ қылған ілімді кеңейтуді» мақсат еткенін мәлімдеген. Ибн Синаның Ширазиге оқыған дәрістеріне қазіргі Ауғанстан жерінде орналасқан Балх қаласынан шыққан бір жас жігіт те қатысып отырған (ол сонда болғанын дәлелдейтін жазбалар қалдырған). Ибн Синаны ұстаз тұтқан Әбу Үбәйда әл-Жузжани ұлы ғұламаның дидарын көріп, жолығу үшін ғана 600 шақырым жолды кесіп өткен. Ибн Сина оны өмірбаяны мен еңбектерін жазып отыратын шәкірт, көмекші, хатшы, мұрағатшы, биограф қылады. Ибн Сина уақыт оздырмай Жузжаниге туғанынан горганға келгеніне дейінгі өмірін қамтитын ғұмырбаянын өзі баяндап, жазғызады. «Ғұмырбаян» – ибн Сина өмірінен хабар беретін негізгі дереккөз. Алайда неміс ғалымы гюнтер люлинг айтпақшы, бұл баяндағы дұрыс деген жалғыз дерек ибн Синаның дүниеден өткен күні ғана. Ал қалған ақпардың бәрін люлингтің ойынша, ибн Сина әдейі «тұмшалап қалған». неміс ғалымының бұл пікірі негізсіз де емес. Өйткені ибн Сина ежелде өмір сүрген Аристотельге қатысты бірнеше оқиғаны өзі бастан кешкен жағдай ретінде баян еткен. Дегенмен көп ақпар әдейі өзгертілген не ойдан құрастырылмаса да «тұмшаланған күйінде» Жузжанидің қаламынан төгіліп түскен бұл баян ибн Сина өмірін толыққанды сөз етеді. Туындыға мүмкіндігінше сақ қараған жөн. Бұқарада жүргенде ибн Сина айналасына ақылды әрі жарқын шәкірттерді топтауға тырысқан. Ол көңілді жастар өзін түсініп, берген ілімін кейінгі ұрпаққа жеткізеді деп ойлаған. Ибн Сина шәкірттерімен ашық әңгіме-дүкен құрса, ойы келешек ұрпаққа жетеді деп сенген. горганда жүргенде үміті сөніп, жастар ойын бұрыс түсініп қалып, ілімін болашаққа бұрмаланған күйінде жеткізеді деген тұжырымға келген. Сондықтан ол ілімін философиялық терең талдауларға қызыққан келешек буынға жеткізудің жалғыз жолы – «бәрінің ақ-қарасын ашып жазып қалдыру» деп түйген. Бірақ тапсырысқа жазылған не бір саланы ғана қаузаған трактат секілді емес, сөз етіп отырған тақырыпты жан-жақты талдайтын, бәрін қамтуға тырысатын негізгі еңбек ретінде жазу қажет деп тапқан. Бәрін қамтитын деген сөзді ибн Сина тура мағынасында айтқан. Осылай жасаса ғана ол ойы ертеңге қаларына сенімді болған. Қандай да бір сала бойынша бұрын-соңды зерттелген дүниенің бәрін бір жинаққа енгізу ежелгі гректерден жеткен әдіс. Айталық, Аристотельдің өзі әлемдегі барлық ілімге талдау жасап, жазып қалдырсам деген ойы барын мәлімдеген. Птолемей, Евклид пен гален Аристотельдің осы бір ойын іске асырмаққа ұмтылған. Кей жағдайда ежелгі дәуірдің экциклопедистері қарапайым ақпарат жинаушылар секілді әрекет еткен. Б.з. І ғасырында өмір сүрген рим жазушысы Үлкен Плиний, бірнеше жыл құрастырған «Шынайы тарих» («Naturalіs Hіstorіa») деп аталатын еңбегін жазғанда 200 жуық автордың 2 мың туындысын оқып, солардың ішінен 20 мыңға жуық деректі жинағанын айтып мақтанған. Бірақ ежелгі дәуір ойшылдары энциклопедист болу – ақпарларды жай тізіп шығу емес, сондай-ақ олардың бір-бірімен байланысын түсіндіріп берер талдаушы болу деп ұққан. Грек энциклопедистерінің аудармаларын оқыған Таяу Шығыс пен Орталық Азия білгірлері де ежелгі ұстаздарының жолын жалғаған. ІX ғасырда өмір сүрген энциклопедист ибн Құтайба барлық ілімді жинақтап қана қоймай, оны жүйелеуге тырысқан. Тіпті ежелгі дәуірде өмір сүрген гректердің ойына қызықпаған оқырманның өзі осы үрдіске ерген. Өсімдік, жануарлар әлемі мен табиғат тылсымдарынан бастап, астрология мен көне жоралғыларға дейін жинақтаған энциклопедиялық жинақтар осылай пайда болған. Айталық, Исфаханнан шыққан Әбу әл-Фараж араб тілінде өлеңдер мен әндердің 10 мың беттен асатын жинаған құрастырған. Ибн Сина бала болғанда Бұқарадан шыққан жерлесі «Ғылымның кілті» («Keys of the Scіences») деп аталатын экциклопедиялық еңбегін аяқтаған. Ежелгі дәуірден жеткен және замандастары жазған ілімді бір кітапқа жинастырмақ болған Мұхаммед ибн Юсуф әл-Хорезми (Бируни ұстаз тұтқан әл-Хорезмиге еш қатысы жоқ тұлға, «Ғылымның кілті» жинағының авторы) шені жоғары қызметті атқарған. Осыған қарап ежелгі гректерден жеткен энциклопедиялық жинақ құрастыру дәстүрі мұсылман әлеміне еніп, Мұхаммед пайғамбардың хадистерін жинауға кіріскен бәскелес тұлғалардың ұмтылыстарына әсер етті деп жорамалдауға болады. Ибн Сина өмір сүрген кезеңде озық энциклопедистер жасақтап шығарған қарапайым қалып қолданысқа еніп үлгерген еді. Мұндай жинақ үш құрамнан тұрған: біріншісі, қандай да бір салаға қатысты ежелгі ғұламалардың айтқаны; екіншісі, көнеден жеткен мәтіндерден табылған қателер; үшіншісі, туындаған кедергілерді қайтіп еңсеруге болатынына қатысты құрастырушының жеке пікірі. Әлбетте, ибн Сина осы құрылымға құмартқан. Оның ертеректе жазған еңбектерін пікірлер берілген жинақтар, сәйкесінше, кішігірім протоэнциклопедиялар ретінде қарастыруға болады. Қалыптасқан үлгіні қарастырған тақырыбына ибн Сина қаншалықты бейімдей алғанына байланысты ғана айырмашылықтар байқалған. Қырықтың қырқасына шыққанда ибн Сина кемі сегіз салада (құқық, қаржы, медицина, астрономия, математика, космология, логика және метафизика) нағыз маман ретінде мойындалды. Құқық және қаржы саласын ибн Сина қарапайым практикалық дағдылар ретінде санап, ғылымға қоспаған. Бируни хат алмасу кезіндегі пікірталастарда қарсыласының (ибн Синаның) математикалық зерттеулерде оқ бойы озық екенін мойындаған. логика мен метафизика ибн Синаның ықыласпен берілген салалары болған. Дегенмен басқа салаларға қарағанда оның медицинаға басымдық бергенін айғақтайтын екі жағдай бар. Біріншіден, ибн Сина бұл салаға ағаш ұстасы болу сынды қарапайым қабілет ретінде қарағанымен, медицина бірыңғай жүйе қалыптастыруға келетін ғылым. Ибн Сина жүйелеуге келгенде алдына жан салмаған. Екіншіден, медицинаның практикалық бағыты көп адамды қызықтырып, олардың ықыласына ие болуға кепілдік береді. Сонымен билеушінің қолдауынсыз қалып, ғылымның бастапқы тақырыптарына ғана қызығатын дилетанттардың ұсыныстарына тәуелді, горганда қалуға мәжбүр болған ибн Сина ақыры медицина бойынша экциклопедия жазып, оны өзі ойлап тапқан қисынды құрылымға сай жинақтауды ойға алады. Ол осындай құрылым бойынша метафизика мен логикаға да қатысты еңбек құрастыруды қалаған да болуы мүмкін, алайда ол ойын кейінге қалдыруға тура келген. Араб тілін жетік білетін оқырман медицина саласына қатысты жазылған классикалық еңбектерді оңай оқи алатыны ибн Синаны алаңдатқан. Айталық, Аристотель медицинаға жөніндегі іргелі түсініктерін бірнеше еңбегіне қосқан. Сақталып қалған, 3 миллион сөзден тұратын медицина жайындағы еңбегі жалпы мұрасының үштен бір бөлігін құрайтын галенның шығармашылығы туралы айтып өттік. Ибн Синаға галеннің әсіресе гиппократтың төрт сұйықтық хақындағы теориясын қайталап, медицина, логика және философия арасындағы байланысты тілге тиек етіп, тіпті «Мықты дәрігер, сондай-ақ мықты философ» деп аталатын кітапты жазғаны маңызды болды. Ибн Синаға дейін екі ғасыр бұрын галеннің еңбектерін араб тіліне аударған Хунайн ибн Исхак та «Медицинаға кіріспе» («Іntroductіon to Medіcіne») деп аталатын кітап жазған еді. Ал галенге дейін бір ғасыр бұрын, яғни б.з. І ғасырында өмір сүрген ғалым, фармакологияға қатысты бес томдық еңбектің авторы Диоскридтің туындыларын ибн Синаның Бұқарадағы ұстазы Әбу Абдаллах әл-натили редакциялап шыққан. Қысқа қайырсақ, ибн Сина өзіне дейін әбден тапталып өткен жолға түсті. Араб тілінде жазылған алғашқы энциклопедияны горган қаласының жанындағы Каспий аймағынан ІX ғасырда шыққан, Әли ибн Сахля әл-Тараби есімді ғалым құрастырған. Орта Азия мен Таяу Шығыстан шыққан басқа да зерттеушілер осы бір үлгіге еріп, ежелгі парсы, үнді және бертіндегі византиялық медициналық еңбектерге, сондай-ақ грек тіліндегі дереккөздерге сүйенген. Ол шақта медицина бойынша Тарабидің рази (Бируни рейде жүргенде еңбектері қызықтырған қайшылықты тұлға) есімді шәкіртінің жазған еңбегі жоғары бағаланған. Сондықтан ибн Сина разидің медицина бойынша нұсқаулығынан асып түсер еңбекті жазуға тәуекел еткен. нашар құрылымданған әрі бұлыңғыр тұсы көп еңбек разидің соңғы туындысы болғандықтан, мүлде еңсерілместей шың емесі анықты. Бұл салада еңбек жазып қалдырған жалғыз рази емес. Айталық, ибн Сина медицинаға қызыға бастағанда разидің шәкірттерінің бірі, зороастризм дінінен бас тартып, исламды қабылдаған Әли ибн әл-Аббас әл-Мажуси «Медицина өнері туралы кітап» («Complete Book of the Medіcal Art») деген еңбегін жарыққа шығарған. разиге қарағанда бәрін қысқа әрі нұсқа қайырған Мажусидің еңбегі оқырманға тартымды көрініп, оның іске асыру жеңіл көрінген кеңестері ибн Синаны шабыттандырғаны анық. Осындай жағдайда медицина саласы бойынша жазылған тағы бір энциклопедияны құрастырмақ болған кез келген адам, ессіз біреу ретінде көрінері түсінікті жайт. Алайда ибн Синаның бұл істі қолға алуына итермелеген себептері аз емес еді. Өзіне дейін осы тақырыпқа қалам тартқан ғалымдардың ешбірі ол ойлаған дүниені жазбаған. Айталық, галеннің он алты томдық жинағы тым көлемді; Тарабидің еңбегіне тереңдік жетіспеген; ал разидің жинағы күрделі құрылымданғандықтан іс жүзінде қолдануға келмейді. Мажусидің жинақы еңбегі ғана қарсылас бола алғанымен, оның өзі философиялық тұрғыдан тым жұтаң. Осылайша, ибн Сина өзіне керемет тақырып тапқан. Осы бір тақырыпты жинау барысында үш маңызды факторға жүгінбек болған. Біріншісі, оның жады теңдессіз еді. Ол осы бір жады қажет жағдайда ертеректе оқыған дереккөздердің мазмұнына сүйенуге мүмкіндік береді деп ойлаған. Екіншісі, ол өз ойын өте жылдам әрі түсінікті тілде қағазға түсірген. Үшіншісі, әрі, ең маңыздысы, ибн Сина логика мен философияны жүйелі түрде оқыған кезде бойына сіңірген жүйелілік пен бірізділік медицинаға қатысты мол деректі ақылға қонымды құрылымға салуға мүмкіндік берген. Осы қасиеттердің тоғысуы ибн Синаға бұл салада үлкен белестерді бағындыруға септескен. Бір жағынан, ибн Синаның осы бір жинағын неліктен «Дәрігерлік ғылым ережелері» («Canon of Medіcіne») деп атағаны жұмбақ болып отыр. Кітаптың атауы ойға алған жобасын іске асыруға мүмкіндік берген ибн Синаның шексіз амбициясын паш етеді. «Ереже» (канон) – араб тіліне «канун» деп еш өзгеріссіз енген грек сөзі. Бұл сөз грек тілінде ұзындықты өлшейтін түзу сызғышты білдірсе, кейінірек стандарт, ереже яки заң дегендей қосымша мағына үстеген. Дегенмен араб тілінде бұл сөз заң деген мағынасында ғана қолданылады. Ибн Сина кітабының атауына осы сөзді қоймақ болғанда, ол еңбегін жұрт «Медицина заңдары» деп түсінетінін жақсы білген. Ибн Сина «Дәрігерлік ғылым ережелері» туындысын тыныштықта еңбек ету үшін шаһардан шеткері бір үйді жалға алып, ішпыстырарлық бюрократиялық жұмысын атқара жүріп, бір-екі шәкіртін ақыға оқытып, жарқын келешекке деген үміті үзіліп, қырықтан асқан шағында кіріскен. Әлбетте, ол медицина заңдарын аштым деп өзеурей алмасы анық болатын. Бірақ ол заңдарды жинақтап; ақылға қонатындай құрылымдап, жинақы етіп; іс жүзінде жинаған тәжірибесін қолдана отырып түзетіп; жан мен тәннің байланысын философиялық ой-тұжырымдарымен толықтырып, әлемге ұсына алды. «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегінде ол өзін құдды бір медицинаның пайғамбары секілді көрсеткен. Дегенмен ибн Синаның заманауи өлшеммен 2 500 беттей болатын осы еңбегі 5 ғасырға жуық уақыт дүниежүзіндегі ең ықпалды медициналық кітап саналып келген.

1017 жылы Бирунидің әлемі құлдырады. Оның Хорезм шахына уәзір ретінде берген кеңесі құрдымға кетті. Бирунидің жарылқаушысы болған шах дүние салып, ел астанасы тегіс тоналды. Ол тізе қосып еңбек еткен адамдардың көпшілігі өлім құшты не шайқас кезінде қолға түсіп, өмірі түнекке айналды. Ғұламаның өзі ұрыс кезінде тұтқынға алынды. Махмұдтың жеңіске жеткен әскерінің қолына түскен Бируни тоқтамай жүрсе 60 күнде жететін шаһарға тұтқын есебінде айдалды. Аш-жалаңаш, босқан мыңдаған тұтқынмен, қисапсыз байлықты артқан есепсіз түйелі керуенмен, сондай-ақ осы көшті басқарған Махмұдтың қалың әскерімен жаяу-жалпы жылжыған қалың топ орталық Ауғанстанға жарты жыл дегенде бір-ақ жетті. Махмұд Бируниді әлемдегі ең ұлы қос ойшылдың бірі ретінде жоғары бағалаған болуы да мүмкін, бірақ енді ол Махмұдтың көңілін қалдырған шешім шығарып, артынша ұрыс кезінде қолға түскен тұтқын ғана. Ең сорақысы, Бируни дінбұзарлығы үшін айыпталды. Сұлтанның жанында топтасқан сүнниттердің ойынша, шииттердің радикалды тобы саналатын карматтарға (олар шииттердің бөлінісіндегі зұлым күш болып есептелінетін) Бируни «Ежелгі халықтардың шежіресі» деп аталатын еңбегінде оң қабақ танытқанын (не сөге жамандамағанын) Махмұдқа әлдебіреулер жеткізген көрінеді. Махмұдтың сенімді молдалары карматтарды Қасиетті Меккедегі Қағбаның Қара тасын ұрлап, күзетшілерді өлтіріп пайғамбар су ішкен Зәмзәм бұлағына тастап кетті деп айыптаған. Сондықтан осындай сұмдықтарды орындаудан тайсалмаған адамдарды жазғырмаған ғалым һәм тұтқынның әрекетіне көз жұма қарау мүмкін болмаған. XІІІ ғасырда өмір сүрген араб жылнамашысы Якут әл-Хамауидің келтірген дерегінше, осы жағдайды естіп қаһарланған Махмұд бастапқыда Бируниді өлім жазасына кескен көрінеді. Сондай-ақ көне Үргеніштен шыққан Әббас Самаду есімді тағы бір тұтқын ғалым өлімге кесілген. Өлім жазасына кесу Махмұдтың дұрыс жолда жүрген мұсылман екенін айқындайтын тәсіл болған. Жеме-жемге келгенде Бируни секілді бағалы ойшылды өлімге қимаған сұлтан оны сарайындағы ақындар мен ғұламалардың қатарына қосуды ойға алған. Сондықтан Бируниге кешірім беріп, шалғайдағы Тұзды жота деп аталатын тау басында орналасқан нандан деп аталатын қамалға жер аударған; ол тау қазіргі Пәкістанның аумағында. Таудағы қамалдан көрінетін аңғар стратегиялық тұрғыдан маңызды болғаны сонша, заманында ұлы Ескендір Үндістанға осы аймақтан жол салған. Бірақ қамалды басып алған Махмұд оны тұтқын қамайтын зындан ретінде ғана қолдануды жөн көрген. Дипломат ретінде сәтсіздікке ұрынған және билеушісінің өліміне тікелей себепші болған Бируни ұнжырғасы түсіп, шарасыз қалған. Көне Үргеніштегі ұрыста оның жеке кітапханасы мен зерттеуге арналған құралдары тегіс жойылып кеткен. Бертін келе ол сол шақтағы бастан кешкен зобалаңдарды нұх пен лұт пайғамбарлардың тартқан азабымен пара-пар деп сипаттаған. Осыншама қиындыққа қарамастан, тұтқындарды айдаған керуен Кабул маңайынан өтіп бара жатқанда Бируни есеп тақтасы деп аталған, мекенді анықтайтын кішігірім құралды жасап үлгерген. Бұл көне Үргеніштегі өрттен 14 ай өткен соң, яғни 1018 жылдың 15 қыркүйегінде болған жағдай. Ұзаққа созылған күйзеліске қарамастан, Бируни бар қайратын бойына жинап, ғылымға қайта оралған. нанданда жүрген шағында ол заманға сай құрылғылар пайда болғанға дейін Жерді дәл өлшеуге мүмкіндік берген идеяны іске асырған. Еңбектерінің бірінде нандандағы күндерін қысқа ғана түйіндеп өткені болмаса, Бируни ол жақтағы өмірін көп сөз ете бермеген. Бируни нанданда бір жылға жуық тұтқында болған соң Махмұд оны Ғазниге қайта алдырған. Енді Бируни Хорезмнің көнекөз ақсүйек тұтқындарымен бірге Махмұдтың қол астында еңбек етуге мәжбүр. Ғазниге жеткізілген тұтқындардың арасында Бирунидің ұстаздары ибн Ирак пен Хаммар есімді дәрігер де бар еді. Олар Бирунидің көңіліне демеу болуы мүмкін. Алайда бертінде жазылған еңбектердің ешбірінде екеуінің аты аталмағандықтан, қос ғалымның да Ғазнидегі ғұмыры келте болды деп жорамалдауға негіз бар. Осы аралықта Бируни мен Махмұд қандай да бір келісімге негізделген өмір салтына (modus vіvendі) көшкен тәрізді. Өйткені Бируниге барлық мүмкіндікті жасап бермесе де, Махмұдтың оң қабақ таныта бастағанын хабарлаған деректер бар. Айталық, Солтүстік өлкеден келген саяхатшылардың бірі сұлтанға жазда қараңғылық мүлде орнамайтын түндердің болатыны жөнінде баян еткен. Махмұд бұл баянды сандырақ дегенімен, Бируни әңгімеге араласып, ол құбылысты сұлтанға түсіндіріп берген. Махмұд Бирунидің сөзін бөлмей, ықыласпен тыңдаған деседі. Бірде Махмұд көл-көсір байлық жиғанын, өмір бойына бұл дәулетті жаратып тауыса алмайтынын айтып мақтанады. Сонда Бируни менменсіген сұлтанға Жаратқанның оң көзбен қарағанын, басындағы бағы тайса, бар дәулетінен бір-ақ күнде айырылып қалатынын еске салады. Осы бір батыл сөзді айта тұра Бируни жазаға тартылмаған, жапа шекпеген көрінеді. Махмұд Бирунидің діни көзқарасына күмәнмен қараған да болуы мүмкін, алайда сарай астрологіне ғаламат астрономиялық обсерваторияны салып беруге кедергі келтірмеген. Шаршы ғимараттың қақ ортасында қоладан жасалған доғасының диаметрі 4,5 метр, нақтылығы бір минут болатын, қабырғаға орнатылған үлкен квадрант болған. Махмұдтың арқасында Бируни өмірінде алғаш рет рей қаласында Хужанди тұрғызған обсерватория үлгісіне ұқсас ғимаратты жобалап, ақырында оны тұрғызуға мүмкіндік алған. 1018 жылдың аяғына қарай Бируни Махмұдтың сұраныстарын орындаған, ал қалған уақытта сарай шенеуніктері мен сұлтаннан іргесін аулақ салуға тырысып, ғылыммен айналысқан. нәтижесінде Бируни өзінің ең іргелі «Елді мекендер арасындағы қашықтықты нақтылау үшін шекараларды анықтайтын орын» (атауы тым оғаш) «The Determіnatіon of the Coordіnates of Posіtіons for the Correctіon of Dіstances Between… Cіtіes» деп аталатын зерттеуін жазуға ден қойды. Еңбекті жазуға 1018 жылы кіріскен Бируни оны тек 1025 жылы ғана аяқтаған. Осы бір қысқа ғана, бірақ ақпараты мол трактат қазіргі геодезия (Жердің геометриялық формасы мен ауданын есептейтін сала) ғылымының негізін қалыптастырды. Бирунидің көздегені де осы болатын, дегенмен ұлы ғалым мұнымен ғана шектелмей, жетістігін одан әрмен зерттей түсті. Ертеректегі жазған еңбектеріне сүйеніп, ол астрономияны Жердің тегіс емес бетін есептеуге қолданды. Ол Жер шарының нақты өлшемін анықтап, сондай-ақ құрлық бетіндегі әр нүктенің ендігі мен бойлығын есептейтін жүйе жасақтауды көздеді. Сөз етіп отырған еңбектің атауын кітапты орыс тіліне аударған аудармашы «Геодезия» деп өзгертуді жөн көрген. Бұл атау Бирунидің жасаған еңбегіне көрсеткен құрмет болғанымен, автор кітапты о баста басқаша атаған. Сондықтан Бирундің қойған атауын ықшамдап, трактатты «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» («The Determіnatіon of the Coordіnates of Cіtіes») деп алғанды жөн көріп отырмыз. Бируни геодезияны астрономия, математика, геометрия, география және картография сынды іргелі салаларды арқау еткен, Жер шарын зерттейтін негізгі ғылым деп таныған. Оның бастауында Аристотель, Евклид пен Птолемей сынды алыптар тұр. Дегенмен ежелгі дәуірдің ғұламалары бұл саланың әліппесін ғана қалыптастырғанын ұмытпаған жөн. Бируни «Елді мекендер асындағы шекараны анықтау» еңбегінің кіріспе бөлімінде горганда жүрген ибн Синаның жан айқайына ұқсас ауанда, көңіліне қаяу салған оқиғаларды баяндап, жан сырын ақтаруға тырысқан. «Әлемнің әр түкпірін мекен еткен қазіргінің адамдары надандығын әйгілеп, сол қылығын мақтан тұтатынын көріп жүрмін; олар ізгілік нұры жүзінде ойнаған адамдарды жау көреді; ғалымдарға түрлі тұзақ құрып, қыр соңынан қалмай, барынша кесір қылуға тырысады». Бастан кешкен мәселелерін жанама түрде тілге тиек ете отырып, ол «ғылымға Құдайды жоққа шығаратын жол ретінде күйе жағып, адамдарды тура жолдан адастырады» деп мәлімдеген әсіре діншілдерді сөзбен түйреп өткен. Сосын «жақсылықты жамандықтан айыратын ақылға құрылған ғылымға негізделмеген, адамзатқа мүлде пайда тигізбейтін байырғы халықтардың» барлық құрылымын сынға алған. Бируни ақыл мен ғылымға тең санаған ақиқат ілім жұртты Жаратушымен таныстырып, шын пайғамбарларды жалған пайғамбарлардан айыруға сеп болады деп санаған. разидің пайғамбарлар мен аян келген елшілерге қатысты ойын қайталай отырып, ол: «Аян маған келді дейтіндер көп. Әрі бір-бірінің сөзін ұдайы жоққа шығарғандықтан, олардың кейбірі – жұртты тура жолдан адастыратын жалған пайғамбар екені анық» деген байлам жасаған. Сондықтан Бируни «не дінді ескі дәстүр және тарих ретінде қабылдаймыз, не оның іргелі түсініктерін бекітіп, түсіну үшін ғылым салаларын қолданып зерттеуге тырысамыз» деп, екі жолдың бірін таңдау қажет деп санаған. Бируни қоғамға қатысты көзқарасын да баян еткен. Ол: «Адам – әлеуметтенген жаратылыс. Сол себепті олардың арасында еңбек бөлінісінің болуы қалыпты жағдай. Бірақ еңбек пен қажеттілік арасында теңгерім болмағандықтан, олар әртүрлі бағаланады», – деп жазған. Сондықтан адамзат сирек кездесетін металл мен бағалы тастың бағасына негізделген тауар мен еңбекті бағалау жүйесін ойлап тапқан. Осылайша, бағалар «төккен терге негізделіп әділ» қойылады. Мұны тіпті ұрылар мен қанаушылардың өзі мойындайды. Адам Смит, Дэвид рикардо мен Карл Маркстің өзі «бағаның еңбек теориясына» қатысты айтылған осы бір новаторлық ойға қол соғып, қолпаштар еді. Осы пікірден кейін Бируни лирикалық шегініс жасаған. Кіріспе бөлімде: «Кейбір жандар көл-көсір байлық жинап алып, оны мирасқорларына беруге ұмтылады. Бірақ жұтатын ауада әр алуан инфекциялар болғандықтан, олардың алдынан түрлі табиғи катаклизмдер шығады. Сондықтан адамзат медицинаны ойлап тапқан. Дегенмен жұрт медицинаның дамуынан аз-маз пайда көргенімен, оның жетістіктері «абсолютті ғылымның» жанында тым елеусіз» деп түйіндеген. Бируни осы сөзі арқылы «ибн Синаны кекетіп, медицинаның маңызын төмендетті ме әлде қулыққа басып «Дәрігерлік ғылым ережелері» деп аталатын іргелі еңбегін жазуға кіріскен ибн Синаға шабуылға шықты ма» деген сауалға еріксіз түрде бас қатырасың. Сөзін әрі қарай сабақтаған Бируни: «Медицинамен салыстырғанда өнер мен басқа да ғылым салалары тереңірек зерттеулерге арқа сүйейді. Айталық, музыка бай-бағландардың ермегі болуы мүмкін, бірақ математиктер ғана «музыка жөніндегі ғылым қағидаттарын ашып, зерттей» алды. Жұрт табиғатқа тамақ көзі ретінде сүйенсе, ал азық климат пен ауа райына байланса, қайырымды ғылым астрономия пайдалы тірлікті іске асырып, адамзаттың білімге деген құмарлығын қанағантандыруға қызмет етеді» деп жазған. Бируни әрмен қарай ежелгі гректерді замандас-сыншылардан қорғауға тырысқан. Соған қарағанда Махмұд сарайындағы ғалымдар Аристотельді кәпір деп айыптаған болса керек. Бұған жауап беруге тырысқан Бируни грек ойшылының «теолог емес, теоретик болғанын» тілге тиек еткен. Бируни ежелде өмір сүрген авторлардың жанкүйері емес екенін сөз етіп, Птолемейді қыруар қатесі үшін айыптайтынын жеткізген. Сонымен қатар ол іргелі сауалдарға мағынасыз қисынмен жауап табуға тырысқан ессіздерді сөккен. «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» еңбегінің бір бөлімінде Бируни уақытты бұрыс силлогизмдер арқылы орнатпақ болған жандарға шабуылға шыққан. Бируни мұндай аса маңызды сұрақтар «силлогизмдер арқылы ой жүгіртетіндер ақылға негіз бола алмайтынын, оның орнына дұрыс ұйғарымдарға, мұқият жасалған есептеулерге, өлшемдерге негізделуі керек» екенін айрықша атап өткен. Маңызды философиялық тұжырымын жасағанда ол: «Дүниеде бірліктен бастап шекті жиынға дейінгі заттың барлығы санаулы» деп жазған. Осылайша, Бируни ешкімнің атын атамастан, тағы да Аристотель мен қарсыласы ибн Синаға шабуыл жасаған. Кіріспе бөлімнің түйін сөзінде Бируни таулардың, өзендердің, шөлдер мен ағыстардың геологиясына астрономиялық шарттардың әсер етуіне қатысты мәселеге тоқталған. Ол күн сәулесінің қызуы экватордан полюстерге қарай түскенде әлсірейтінін және осы бір жағдай әртүрлі климаттық белдеуде өмір сүретін адамдардың мінезіне ықпал ететін атап өткен. Кіріспе бөлімде Бируни өзін эволюционист ретінде көрсеткен. Ол Құдай әлемді жаратқанан кейін Жер бетінде тауларды биіктетіп, теңіздерді суалтып, шөлдерді тудырып, алқаптарды ормандарға айналдырған өзгерістер орнаған деп тұжырымдаған. Кейінгі еңбектерінде ол геологиялық-әлеуметтік эволюцияға қатысты сұрақтарға қайта оралып отырды. Астрономияның геодезия үшін маңызын және география ғылымының өздігінше өрбіген тіршілік пен адамзат қауымдастықтарын қалай қалыптастыратынын сөз еткен Бируни детерминист ретіндегі білігін көрсетті. Оның бұл үзінділердегі шектен тыс сенімді әрі пікірталасқа ашық екенін дәлелдеген баяндау стилі байыпты өрбитін негізгі баяндау тіліне қайшы келеді. Дегенмен Бирунидің мекендерді анықтауға арналған трактаты сол шақтағы ендік пен бойлықты зерттеген еңбектер арасындағы ең озығы әрі астрономия, география, математика арасындағы байланысты көрсететін шоқтығы биік туынды саналған. Мәселен, ол екі нүкте арасындағы қашықтықты екі аймақтағы Айдың тұтылуын бір уақытта бақылау арқылы есептейтін тәсілін ұсынған. Оның барлық тезистері, кейбірін көне Үргеніштен алып келген, бірақ басым бөлігі нандан мен Ғазнидегі жаңа зерттеулер нәтижесінде қол жеткізген дәл жасалған астрономиялық деректерге негізделген. Бирунидің ибн Ирактың қол астында жасаған зерттеулері мен ертеде жүргізген тәжірибелері геодезия ғылымына қажет жаңа тәсіл ойлап табуға септесті. Ертеректе жасалған Бағдат-Қият жобасына қатысқан зерттеушілердің арқасында Бируни астрономиялық білім алған еді. Жиырма жыл бұрын горганда жазған сфералық тригонометрияға қатысты алғашқы зерттеуінде конус және цилиндр пішінін жақсы білетінін аңғартқан. Бұл ілімге ол үнді математиктерінің білімі, атап айтқанда ұстазы ибн Ирактан үйренген синус заңын қолдану арқылы қол жеткізген. Бируни синус заңын ойлап тапқан емес, бірақ ол геодезиялық мәселені, айталық, Жердің диаметрін анықтау үшін сол заңды бірінші болып қолданған жан. «Елді мекендер асындағы шекараны анықтау» еңбегінде, бертін келе «Масудтың заңында» математикалық хордаларды (шеңбердің айналасындағы екі нүктені қосатын сызық) қолданған (синус заңын тудырған үнді тәсілі). Бируни «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» еңбегін төрт бөлімге бөлген. Кітапта бойлықты анықтаудың жолдары; эклиптиканың жиылуы мен оның географиялық зерттеулерге әсері; ендік және ауытқу мәселелері; жекелеген қалалар мен олардың арасындағы координаттар сөз болған. Бируни бұл тақырыптарды ертеректе жасаған зерттеулерінде қозғаған және кейінгі жазылған еңбектерінде де қалыс қалдырмаған. Алайда жаңа кітабында Бируни көтеріп отырған мәселесін терең қаузап, астрономия мен тригонометрияға қатысты сауалдарға толымды жауаптар ұсынған. Зерттеу еңбегін жеңілдете түсу үшін Бируни нақтылық пен қарапайым баян үйлесім тапқан үш жаңа құралды жасақтаған. Кедір-бұдыр беттердің радиусын естептеуге арналған құрылымы қарапайым үш құралды жасау үшін ұзын түзу сырық, конус пен диоптрадан басқа ештеңе де қажет емес. Әрі бұл құрылғыларды оп-оңай құрастырып, әрлі-бері тасып жүру де жеңіл болған. Бирунидің осы құрылғыларға маңыз беруі оның мәселені дәл анықтап, оны шешу жолында ақыл мен әрекетті қажет ететін құралдарды жасақтай алатынын көрсетті. Геодезияны қаузаған Бирунидің бұл еңбегінің тілі жатық емес, ал сөз оралымдары көпке түсінікті бола бермейді. Ғалым жазуды ойында жүрген идеяларын хатқа түсірудің бір құралы ретінде ғана пайдаланған. Бируни бұл жазбаларын көпшілік оқиды деп ойламаса керек. Сондықтан ол ойын яки келтірген дәлел-дәйектерін қорытындылап отыруды қажет деп таппаған. Осылайша, Бирунидің ең іргелі еңбектері бітпеген, шала-шарпы күйінде жетіп отыр. Құдды бір туындылардың бір қайнауы ішінде кеткендей көрінеді. Соған қарамастан, Бируни «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» еңбегін жазу арқылы елеулі нәтижеге жетуді көздеген. Біріншіден, ол барлық бөлімдер мен әр алуан тарауларын жекелеген тақырыптарды қаузаған ғылыми есеп емес, біртұтас туынды ретінде қарастырған. Екіншіден, ол, негізінен, адамзат қауымдастықтарына, экономикаға және оның дүниенің әр тарапында өріс жайған түрлі формаларына ден қойған. Астрономия мен математиканы Бируни осы мақсатына жету үшін ғана қолданған. Бируни астрономиялық құбылыстардың әсерінен туындаған климат пен география факторы адамзаттың дамуына қай деңгейде және қандай жолмен ықпал ететінін жақсы ұққан. Ғұламаның ең үлкен жетістігінің бір – осы. Бируни, негізінен, астрономия ғылымына қатты қызыққан және осы саланың дамуына елеулі үлес қосуға барын салған. Дегенмен ол «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» еңбегінде Күн мен Айдың қозғалысы Жердегі тіршілікке қаншалықты ықпал ететінін анықтауды мақсат еткен. Үшіншіден, әрі ең маңыздысы, Бируни Жерге қатысты түсінігімізді кеңейтуді көздеген. Әлбетте, ол Аристотельдің ілімін мойындаған, алайда грек ойшылының жан-жағын ұлы мұхиттар қоршап жатқан жалғыз арал жөніндегі ойын күмәнды гипотеза, тіпті қиял-ғажайып баян деп санаған. Ол сондай-ақ Птолемейдің «Алмагест» еңбегіне география ғылымын қаузаған ең толымды туынды ретінде қарамаған. Птолемей саяхатқа шығып, әлемді шарламаған географ болғандықтан, оның сызған картасы римдік және Парсы империясының географиялық анықтамаларынан тапқан мекендермен және өзінен бұрын өмір сүрген Мартин Тирскийдің картаға түсірген аймақтарымен ғана шектелген. Ал Бируни жеке зерттеулеріне сүйенген. Жас кезінде ол Ауғанстанның Балх қаласынан шыққан Әбу Зайда әл-Балхидің еңбектері мен оның Бұқарадан шыққан шәкірті Абдаллах әл-Жайханидің «Жолдар мен елдер кітабы» («Book of Routes and Kіngdoms») деп аталатын туындысын зерттеген. Бируни әлемнің әр түкпірін аралаған көпестермен жиі араласқан. Көпестер оған Птолемей естімеген шалғайдағы қалалар жөнінде айтып, Бируни осы деректердің арқасында қалалар арасын Птолемейге қарағанда дәл өлшеген. Бирунидің математикалық және астрономиялық жаңашыл тәсілдері өзіне дейінгі ғалымдар жасаған өлшемге қарағанда дәлірек өлшеуге мүмкіндік берген. Оның нанданда жүріп жасаған есептеулері кейде 12 ондық бөлшектерге дейін жеткен. Осының арқасында Бируни картаны дәл жасай алған. Қазіргі ғалымдар оның есептеулерінен қате тауып отыр. Алайда ол қателер Бирунидің жасаған қорытындыға әсер етпейді. Бируни геодезиялық зерттеулері арқылы бойлықты қалай өлшеуге болатынын көрсетті. Бұған дейін практикалық-теориялық ғылымның ешбір мәселесінің шешімі бұлай табылған емес. Ендікті өлшеу салыстырмалы түрде оңай іс. Өйткені ендік сызықтар экватор сызығымен қатар жатыр. Барлық сызық Оңтүстік және Солтүстік полюсті кесіп өткендіктен, бойлықты өлшеу машақаты көп жұмыс саналған. Айталық, бойлық сызықтарының ұзындығы кез келген полюске дейінгі қашықтыққа байланысты не ұзарып не қысқарып отырады. Бируни математика мен сфералық тригонометрияны астрономиялық бақылаулар нәтижесінде алынған нақты деректермен бірге қолданып, бойлықты өлшейтін тәсілді тапты. Дегенмен мәселені шешетін математикалық құралдарды жасаған жалғыз Бируни емес. Бируниден бір ғасыр бұрын Мәруаның перзенті Хабаш әл-Марази мен әл-Хорезми сфералық тригонометрия мен котангенс кестесін жасақтауды бастаған. Бірақ Бируни зерттеуді соңына дейін жеткізіп, жинақтап, геодезияға қолданды. Бирунидің ғылымға қосқан үлесін оның жоғалып кеткен іргелі еңбектері табылып, көшірмелері бізге жеткен жағдайда ғана бағалауға болатын тәрізді. Дегенмен ол әзірге мүмкін емес іс. Соған қарамастан, Бируниді Ұлы географиялық ашулар кезінде мұхитқа шыққан теңізшілер, ғалымдар мен картографтар қызыққан геодезия саласының атасы деуге негіз бар. Оның геодезия ғылымының дамуына қосқан үлесі орасан зор. іс жүзінде Бируни картография мен ашық теңіздегі навигацияға қажет ілімді тудырды. Бирунидің еңбектері ертерек танылғанда, ол қозғалыстар ертерек басталар еді. Алайда Бируни теңізші емес, кабинетте отырған ғалым болғандықтан, оның жетістігі ескерусіз қалды. Арада алты ғасыр өткен соң ғана Еуропа мен Жерорта теңізінің теңізшілері бұл салада айтулы жетістіктерге жете бастады. Бирунидің зерттеушілік үстемдігін оның Жерді өлшеуге жасаған ұмтылысы айғақтайды. Осы бір басқатырар мәселені ежелгі гректер бастаған. Алайда Бирунидің тұсында едәуір ілгерілеулер байқалған. Айталық, Бағдаттан шыққан астроном Бузжани Жер радиусын екі кезеңнен тұратын триагуляция үдерісі арқылы есепеуге болатынын жорамалдаған. Бузжани алдымен тау шыңынан көкжиек нүктесінің бұрышын, сосын көкжиек нүктесінен сол бір таудың етегіне дейінгі аралықты есептеуді ұсынған. Осы деректерге қол жеткізу арқылы ғалым таудың негізі, көкжиек нүктесі мен Жердің ортасындағы гипотетикалық нүкте арасындағы тағы бір үшбұрышты сызған. Құлау бұрышы арқылы триангуляцияны тудыруға болады деген идеяны бірінші болып Бузжанидің Бағдаттағы әріптесі Әбу Таииб Синд ибн Әли ұсынғанымен, оны дәлелдеген ешкім болмаған. Осы идеяны іске асыру үшін таудың биік шыңынан көкжиекке көрініс ашылатын үлкен жазық болуы қажет. Тұзды жота тауының басындағы нандан қамалында тұтқында жатқан кезінде Бируни сондай жерді тапқан. Бируни нанданның батыс бөлігінде орналасқан таудың шыңын таңдаған (нанданның өзін емес, ғұламаның зерттеуін қайталағысы келген екі ғалым кейінгі жылдары нандан қамалы тұрған шыңнан қараған көрінеді). Бируни қажетті құрылғыларды құрастырып, оны тау шыңына орналастырған. Құрылғысы тау басындағы тігінен орналастырылған ұзын таяқ, тік таяқ пен көкжиек арасындағы түсу бұрышын есептеуге арналған түсбағдар іспетті құралдан ғана тұрды. Құрылғы қарапайым болып көрінгенімен, геодезиялық өлшем жасауға қолданылатын айналмалы телескоп, дәл есептейтін теодолит еді. Бирунидің есептеулерінен оның қолдан жасаған құрылғысы интерполяция көмегімен минуттарды градустерге дейін дәл есептей алған. Бируни осы тәжірибесін жасағанда тау мен көкжиек нүктесінің арасында бәрі тұнық көрінуі қажет еді. Өйткені естептеу үшін тау басындағы адам мен жазықта тұрған адам бір-бірін көріп тұрғаны маңызды. Ал бұл аралықтың 62 шақырым екенін, нандандағы климаттың құрғақтығын және шаңды желі көп соғатынын ескерсек, тәжірибенің оңайға соқпағаны анық. 1965 жылы пәкістандық ғалым Саид Самад Хусейн разви Бирунидің есептеуін қайта жасауға тырысқанда, екі жақтағы адам бір-бірін анық көретіндей ауа райының орнағанын бірнеше жеті күтуге мәжбүр болған. Сондай-ақ тау етегіндегі нүктені тастақты аймақтан табу да үлкен мәселеге айналған. Оның үстіне, таудың биіктігін есептеу триангуляция процесінің дәлдігіне байланысты болған. Жалпы Бирунидің астролябия арқылы жасаған қорытынды есебінде 20 пайызға жуық қателік кеткен. Зерттеудің соңғы кезеңінде тау шыңы, көкжиектегі нүкте мен Жердің орталығы арасындағы үшбұрыштың үшінші жағының ұзындығын есептеу үшін Бируни тағы да синустар заңы мен триангуляцияны қолданған. Дәл осы ақырғы процесс үшін Бируни тау шыңы мен Жер ортасы арасындағы қашықтықты өлшеуге пайдаланған тригонометриядағы дағдыларын қолданған. Есептеуде ол тағы да синустар заңын кәдеге жаратқан. Есептеу барысында көкжиекке түсу бұрышының косинусының дәл мәнін табу үлкен мәселеге айналған. Көкжиекке түсу бұрышының косинусының мәнінде 0,000001 ғана қате кетсе, Жер радиусының есебінде 121 шақырым қате шығатынын ескерсек, зерттеудің маңызы айқын бола түседі. Осы бір маңызды есеп үшін Бируни өзі жасақтап шығарған синустар кестесін қолданған. Ақыр аяғында, Бируни Жер диаметрін таңғаларлықтай дәл есептеген. Оның Жердің көлеміне жасаған есебі қазіргі естептен бар болғаны 34,62 шақырымға, яғни 0,003 пайызға ғана өзгеше. Оның Жердің ұзындығына жасаған есебі қазіргі өлшемнен 0,007 пайызға, ал экватордағы бойлықтың бір ғана градусына қатысты нәтижесі қазіргі есептен 0,085 пайызға ғана өзгеше. Бузжанидің есептеулері б.з.д. ІІІ ғасырда өмір сүрген Эратосфен Киренскийдің есептерімен салыстырғанда қаншалықты ілгері болса, Бирунидің есептері Бузжаниден дәл сол дәрежеде озық шықты. Бирунидің есептеулерімен салыстырсақ, еуропалық ғалымдар дәл сандарды XVІІ ғасырда ғана тапты. Оның Жер шарын өлшеу үшін қолданған әдістері бойлықтар арасындағы қашықтықты, құрлықтар өлшемдерін және дәстүрлі жолмен өлшеуге келмейтін, бір-бірінен тым шалғай жатқан нүктелер арасындағы қашықтықты дәлме-дәл есептеуге жол ашты. Бұл сол шақтағы география мен геодезия саласындағы ең маңызды жаңалықтар еді. Осы еңбектің кіріспесінде Бируни жасаған өткір мәлімдемелерге қарап, Ғазниде кез келген дүниені талап етуі мүмкін билік сүйгіш Махмұд билеушіні есепке алмасақ, интроверт Бирунимен теңесе алатын оқырманы болды деп жормалдаймыз. Ондай оқырманның біреуінің ғана аты белгілі: Абүл-Хасан Мусафир. Деректерге зер салсақ, ақшасы бар қалталы адам Бируниге демеуші болған көрінеді және ғұлама оған іргелі 4 туындысын арнап жазған. Бірақ оның біреуі ғана сақталып қалған. Кітап маңызды болғанымен, астрономия мен онымен байланысты математика саласында көлеңкені қолдану сынды көп зерттелмеген тақырыпқа арналған. Көлеңкелерге жасалған талдау арқылы Бируни синустар мен косинустармен бір қатарда тұрған тригонометриядағы іргелі түсініктер тангенс пен котангенсті зерттеді. Астрономдар ежелгі дәуірден бері астрономиялық білімді жетілдіру үшін күн сағатының гномондарының көлеңкелерін қолданып келген. іс жүзінде көлеңке Күн мен Айдың тұтылуын, уақыт пен георграфиялық орналасуын анықтаудың кілті болған. Алайда Бируниге дейін ешкім көлеңкені терең зерттеген емес. Ежелгі дәуірдің ғалымдары секілді, ол да көлеңке түрлерінің айырмашылығын анықтаған: тура (umbra recta), төңкерілген (umbra versa) т.б. Алайда өзіне дейінгі ғалымдардан айырмасы, Бируни гректер, үнділер мен арабтар өлшеген әртүрлі калибрлеу жүйелерінің ерекшеліктеріне талдау жасаған. Ол жобаланған көлеңкелер мен жарықтың пішіні цилиндр не конус тәрізді ме дейтін тригонометриялық сұрақтарға жауап тауып, олардың цилиндр пішінді болғанын дәлелдеген. Бируни тангенстер мен котангенстерге негізделген көлеңкелердің кестесін де жасаған. Бируни сол шақта «әл-Ферғанидің «Бастауын» түзету» («Correctіons to the «Elements» by al-Farghanі») деп аталатын тағы бір іргелі еңбек жазған. Ол еңбек жоғалып кеткенімен, Бирунидің ғылым жолындағы іргелі түсініктерін жариялаған жарқын туынды болғаны жөнінде ақпарлар жетерлік. Әбу әл-Аббас әл-Ферғани ІX ғасырда өмір сүрген Ферғана (қазіргі Өзбекстан) аңғарының перзенті. Әл-Ферғани Каирде ніл өзенінің су деңгейін өлшеуге арналған «нілметр» деп аталатын құрылғыны жобалаған. Әл-Ферғани Бируниден екі ғасыр бұрын өмір сүргеніне қарамастан, оның Жердің диаметрін өлшеу мен Птолемейдің астрономия мен географияны қаузаған «Алмагест» еңбегіне жасаған талдауымен танысқан Бируни әл-Ферғаниді ұстаз тұтты. Бируни Орталық Азиядан шыққан жерлесінің еңбегін жоғары бағалып, құрметтеді. Алайда ол әл-Ферғанидің туындысынан кейбір қателер тапты. Сондықтан осы бір олқылықтардың орнын толтыру мақсатында 400 бетке жуық еңбекті жазып шықты. Бируни астрономия саласында ғаламат жетістікке жеткенімен, оның еңбектерін зерттеу ісі кейінірек қана қолға алына бастады. Бирунидің еңбектері Птолемейдің «Алмагест» туындысының орнын басып, осы салаға жан бітіріп, жаңа бағыт қалыптастырды. Алайда осы және өзге де жағдайларда Бируни ежелгі авторлардың ұсынған жүйесінің орнын өзінің жүйесімен алмастырғаннан гөрі, ескісін түзетумен ғана шектелді. Әлемге математикалық ой-жүлгемен қарайтын Бируни секілді ғұламаға бұл қалыпты дүние. Бұл әрекет ғұламаның ғылымға қатысты ұстанымдарын да көрсетеді. Бируни табиғатынан «Эврика!» деп атой салған желөкпе жан емес, әрбір ісін асықпай жасайтын, терең ойлы тұлға болған. Кейін жазған еңбектерінің бірінде Бируни астрономиялық құрылғылардың шектеулігіне байланысты «бір адамның не тұтастай бір буынның ғұмыры жылдың шын мәнінде қанша уақытқа созылатынын анықтауға жетпейді» деп күйіне баян еткен. Бируни астрономия, геономия, минералогия және ғылыми құрылғыларды жасау ісіне қатысты да осыған ұқсас ой айтқан. Мәселен, гелиоцентрлік мәселелерді ол төрт еңбегінде және жоғалып кеткен арнаулы бір томында жан-жақты қаузауға тырысқан. Бирунидің жаңа шыққан деректер не жаңа әдістеме негізінде мәселелерді қайта ой елегінен өткізуге әзір болуы оның ғылым ұдайы дамып, бір орында тұрып қалмайды деген ұстанымын көрсетеді. Ол өзін ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан шынжырдың бір тізбегімен деп білген. Сондықтан ол ғылыми ілімді статистикалық энциклопедияға қаттап не әлем хақындағы жалпы білімді ортақ жүйеге топтастыру қисынсыз іс деп санаған. яғни бәрін жүйелеуге тырысқан кез келген әрекеттің соңы сәтсіз аяқталатыны анық деп білген.

Ибн Синаның медицина саласындағы шеберлігі жөніндегі ақпар туған өлкесі Орталық Азиядан Парсы жеріне дейін жетті. Әсіресе жастау кезінде Бируни бірнеше жемісті жылын өткізген, сауда-саттықтың орталығы болған рей қаласында атағы дүркіреді. Шамамен 1014 жылы ибн Сина горганнан рей қаласына қоныс аударды. Кезінде мәдени орталық болған рей қаласы Бируни аз уақытқа паналап келген кездің өзінде құлдырай бастаған. Ал ибн Сина онда қоныс аударғанда мәдени ахуал тіптен құрдымға кеткен еді. Олай болса, ибн Сина неліктен осы қаланы паналады? Бұған қатысты деректер там-тұмдап қана жеткен. Дегенмен Орталық Азиядан шыққан жылнамашы низами Арузидің көп қолданылған әрі көркем баяндалған туындысында құнды деректер кездеседі. Тарихшы сипаттаған оқиғалар шын мәнінде басқа қалада және бірнеше жылдан кейін болған жағдай. Туындының көркем баяндалғанына қарамастан, ондағы ақпар шындыққа жанасатынын тілге тиек еткен жөн. Патшалықтың мақтанышы, рей қаласының әмірі, кезінде Хожантиді қолдаған Фахр әл-Дәула 997 жылы қайтыс болды. Одан кейін таққа әмірдің заңды мұрагері, төрт жастағы ұлы Әбу Талеб рустан отырды. Оған жұрт Маджд әл-Дәула, яғни Жоғары патшалық деген атақ берді. Жасының кіші болғанына қарамастан, Әбу Талеб рустан әмір атанды. Алайда Ханым (әл-Сайида) ретінде тарихта қалған Шырын есімді анасы іс жүзінде билікті қолына алады. Шамамен 1007 жылы Ханымның қарсыластары билікті он төрт жасқа келген Әбу Талеб рустанға беруді көздеп, мемлекеттік төңкеріс жасамаққа ұмтылды. Алайда Маджд әл-Дәуланың бауыры, Буи әулетінің бір бұтағы, Хамаданның билеушісі Шамс әл-Дәула рей қаласын қоршауға алып, көтерілісті басып тастайды. Дәл осы шақта жасөспірім Маджд әл-Дәула ресми құжаттарда «меланхолия ұстамасының ауыр түрі» деп көрсетілген дертке шалдығады (шынтуайтында бұдан да ауыр сырқат болғаны анық). Ел билеуге лайықсызбын деген Маджд әл-Дәула өзін сиырмын деп мәлімдеп, сойып, етін мұқтаж жандарға таратып беруін өсиет еткен деседі. Ханым ұлын емдей ала ма деген үмітпен ибн Синаға жүгінеді. рейге жедел жеткен ибн Сина жағдайды бағамдап болған соң, жас жігітті арқанмен байлап, бауыздауға дайындаңдар деп бұйырған. Сойысқа арналған пышағының жүзін жалаңдатқан қасапшыны сарайға алдырған. Бірақ ибн Сина алдын ала құрып қойған сценарий бойынша, қасапшы Маджд әл-Дәула тым арық екенін айтып, әлі тамақ беріп бордақылау керегін мәлімдеген. Асты қомағайланып қылғытқан жас әмір ақыры ауруынан айыққан. Осылайша, ибн Сина сарай дәрігері атанып, Маджд әл-Дәула он жылға жуық ел билеген. Кейінірек ибн Сина психологиялық және эмоциялық сырқаттарға ұшыраған ауруларды қалай емдеуге болатынын сөз еткен кіріспе бөлімі ұзақ «Жүректі емдеу» («Cures of the Heart») деп аталатын трактатын жазды. Ибн Сина рейде тұрған екі жыл ішінде «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегінің алғашқы томын толықтырып, сондай-ақ рух тақырыбын қаузаған «Адам рухының күйі» («The State of the Human Soule») және «Тағдыр» («The Destіnatіon») деп аталатын қос еңбекті жазуға уақыт тапты. Бала кезінен санасында орнығып қалған идеясын (іdee fіxe) қолға алған ибн Сина, бұл еңбектің 16 тарауында өлімнен кейінгі рухтың күйі мен дененінің қалай ыдырап кететінін сөз етті. Ибн Сина кіріспе бөлімде неліктен бұл еңбекті жазуға отырғанын түсіндіріп, күрделі тағдырын айтып шағымданған. Ол «адам рухының күйін» қарастырып, «қайта туу мен оны арғы әлемде не күтіп тұрғанын» зерттегенін баян еткен. Осы туындылар беллетристика жанрындағы еңбек саналғанымен, ибн Синаның бұл мәлімдемесі ғұламаның философиялық тәсіліне шын иланғанын көрсетеді. Философиялық талдаумен қиылысқан қисынды ойды терістеу мүмкін емес. Сондықтан ондай ой шындыққа жанасады. Америкалық философ ленн гудман ибн Синаның тезисін «Біздің әмбебаптық жөніндегі біліміміз ақылды рухтың өлмейтінінен және денеге үстемдік ететінінен (оған байланбаған) хабар береді» деп түйіндеген. Ибн Сина «әмбебаптық ілімді» меңгеруге шамасы келетін интеллекті – рухты мәңгілік өлмейтін күйге жеткізетін құрал деп санаған. Сондықтан силлогизм мен логикаға негізделген, дененің өліп, рухтың арғы өмірде қайта тірілетіні жөніндегі таным ақиқат болуға тиіс. Осы бір күйге жету үшін оқырман бар болғаны ақыл мен логиканы қолданса жеткілікті. Ибн Сина қазір біз метемпсихоз деп атап жүрген, жанды бір денеден келесі денеге ауыстырудың мүмкін емес екенін дәлелдеу үшін де дәл осы дәйекті пайдаланар еді. Мамандардың сөзінше, «Тағдыр» еңбегі ибн Синаның психологиялық тұрғыдан жетілгенін көрсетеді. Бұл теориялық тұрғыдан шындық болуы мүмкін болғанымен, осы дерек оның сол шақтағы психологиялық күйінен хабар бермейді. рух пен денені екі түрлі категорияға жіктеп алған соң ибн Сина философиялық баяндау тілінен қатты ерекшеленетін өлең тілінде зор шабытпен «рух хақында» («Ode to the Soul») деп аталатын еңбегін жазған. Ибн Сина рух жөнінде «аспанда тоғайлар мен ғаламат бау-бақшаларды мекен еткен, сол жақтан шыққысы келмеген» десе, рухтың дүниеге келуі хақында «мағынасыз әлемнің қираған үйіндісіне келді» деп сипаттаған. Ақырында дененің физикалық өлімінен кейін рух «киімінде бірде бір дақ қалмастан Ғаламның бүкіл қасиетті болмысын танып, мекеніне оралады» деген. Осы тұста осындай адамның, сондай-ақ адам психологиясына физикалық және өзге де шарттардың әсері жөнінде «Дәрігерлік ғылым ережесі» сынды іргелі туындыны жазған жанның, «дақ» бар және ол емделеді деген пікірді айтқан еңбектің авторы екеніне сену қиын. Ибн Сина осындай эмоциялық ұстанымымен логика жүйесін жасай алғаны таңдандырады. Алайда ол бұл ілім тек «жүрегі таза», өзі секілді ақылы тым биікке шарлай алатын таңдаулыларға ғана арналған деп табандап тұрып алған. Қуанышымызға қарай, уақыт өте келе ғұламанының жанына жаңа шәкірттер топтасып, «жүрегі таза» жандардың қатары арта түскен. Жузжаниден бөлек, қазіргі Әзербайжан аумағынан келген Бахманьяр есімді зорастризмді ұстанатын қабілетті жас өрен ибн Синаға шәкірт болған. Ол кейін келе исламды қабылдап, ұстазымен екеуара өрбіген сұхбаттарды бірнеше том етіп жазып қалдырған. Осы іспетті жақсы жағдайлардың орнағанына қарамастан, рейдегі жалпы ауан жағымды болған емес. Психикалық күйі тұрақсыз Маджд әл-Дәула шешесінің ықпалынынан шығып, шаһарды дара билеуге бірнеше дүркін ұмтылыс жасады. Хамданның билеушісі Шамс әл-Дәула бауырының бұл қылықтарынан шошынып, Маджд әл-Дәуланың мәселесін бір жақты етпек болып, оған қарсы соғыс ашты. Алайда бұл жолы Маджд әл-Дәуланың әскері жаудың бетін тойтарып тастап, анасы мен екі баласының арасындағы жағдай реттеліп, масқара болып жеңілген Шамс Хамаданға кері қайтқан. Әулет ішіндегі осындай кикілжіңдер жалғасып жатқанда Махмұд Ғазнауидің жансыздары жағдайды бүге-шүгесіне дейін сұлтанына жеткізіп отырған. Қаладан шииттік бағыттағы Буилерді бірнеше жыл қуып шығара алмағанына наразы Махмұд Парсы жұртына шабуылға шығуға дайындықты бастаған. Алайда Махмұд сұлтанның әрекеттерінен хабар беріп отыратын Ханымның да жансыздары бар еді. Сондықтан Ханым Махмұдқа екі елдің соғысы екі түрлі аяқталуы мүмкін екенін ескертіп хат жолдаған. Хатта: «Егер жеңсе, бүкіл әлемге бұған дейін жүз патшаны жер жастандырған Махмұд сұлтанды тізе бүктірдім деп жар саламын. Бірақ сен жеңсең не деп айтасың? Бір қатынды жеңдім деп көкірегіңді кересің бе?» делінген. Махмұд бұл ескертуді елемеген. Ол Ханымға сарайында атақты ибн Синаны тығып отырғанын білетін айтып, өз сарайының сәнін келтіру үшін ғұламаны Ғазниге жөнелтуді талап еткен. Ханым бұл хабарды ибн Синаға дереу жеткізіп, ғұлама рейден қашып үлгереді. Ибн Синаның артынан Ханым да баласын ертіп қаладан қашып шыққан. Махмұдтың әскері рейге басып кіргенде қашқындар Шамс әл-Дәула ел билеп отырған Хамаданға бағыт алған. Махмұдтан қашқан ибн Сина алдымен рейдің солтүстік-батысына қарай 150 шақырым қашықтықтағы Казвин қаласына жол салған. Бірақ қалада оған қызмет табылмай, ибн Сина сапарын әрмен қарай жалғастырып, бұл жолы оңтүстікке қарай қозғалып 300 шақырым шалғайдағы Хамаданға бағыт алады. Ханым бұл жолы да ғұламаны жылы қабылдап, оған жеке қазынасын басқаруды тапсырады. Хамадан ежелгі кезде де, қазіргі уақытта да сүйкімінен айырылмаған белгілі шаһар. Иранның батыс бөлігіндегі Альванд тауының етегіндегі аңғарда бой көтерген қала ибн Сина келгенге дейін мыңдаған жыл билеуші қоныс тепкен сарайы болған. Қала билеушісі Маджд әл-Дәуланың ағасы, есімі Әулеттің Күні деген мағынаны білдірген Шамс әл-Дәула еді. Шынтуайтында, Шамс әл-Дәула орталық жүйесі құлдырап, құрдымға кеткен Буи империясымен билік үшін күрескен жергілікті аймақтың ғана билеушісі болатын. рей билігін бақылауда ұстау үшін жорыққа шығып, інісінен оңбай жеңілген кезде-ақ оның беделі азая бастаған. Оның биліксүйгіш анасы Ханым Махмұдтан қашып Хамаданға қоныс аударып келгені де жағдайды ушықтыра түскен. Басына түскен бейнет түгесілмей, Шамстың бақытсыздығына орай, оны енді іштей мүжіген бір ауру меңдеп алады. іштің бұрап ауыруы қазір сәбилерде ғана болатын дерт саналады. Бірақ мың жыл бұрын ішке қатысты аурулардың бәрін соқыр ішек, ішек бітелісі, несеп жолдарының инфекциясы, тіпті қатерлі ісікті де таңбалау үшін қолданылған термин болған. Ұлының жаны қиналғанын көрген Ханым есепшісі мен дәрігерін оны қарауға жөнелтеді. Ибн Сина Шамс билеушіні емдеуге әбден қиналады. Билеушіні ұзақ уақыт емдеген ғұлама кейінірек іштің бұрап ауруына қатысты тұтастай бір трактат жазып шыққан. Ем-дом кезінде ибн Сина әмірмен жақын танысып, достасып кетеді. Ақыр аяғында Шамс оған сенім артып, мемлекетті басқару ісінде де ақыл-кеңес сұрап ғұламаның кеңесіне жүгінеді. Хамадан жан-жағындағы жаулары тыныштық бермейтін кішігірім патшалық болған. Шаһарға, негізінен, батыс жағындағы күрдтер қатер төндірген. Туған інісін тақтан тайдырмақ болып жасаған сәтсіз жорығынан кейін Шамс күрдтерге қарсы соғыс ашып, ел ішіндегі құрметі мен беделін қайтармаққа бекінеді. Бірақ бұл ойы жағдайды тіптен ушықтырып, шаһардағы беделді әскербасылар бар бәлені әмірдің жаңа дәрігеріне жаба салады. Олар ибн Синаны әміршіге бұрыс кеңес бердің деп айыптаған. Шамс бұл сынды естімеді ме не оны елемеуге тырысты ма, белгісіз. Дегенмен сәтсіз жорығынан кейін көп өтпей Әулет Күні дәрігеріне бас уәзір қызметін ұсынған. Бұрын-соңды мұндай үлкен шенге жетпеген, бар-жоғы қазы және қаржылай кеңесші қызметтерін атқарған ибн Синаға бұл күтпеген ұсыныс болғаны анық. Ұлы ғұлама бұған дейін Бұқара, көне Үргеніш, горган мен рейдің құлдырағанын өз көзімен көріп, ел басқаруды ең қиын дағдылардың бірі ретінде санағанына қарамастан, ұсынысты қабылдаған. Ол бұл қызметке шәкірті Жузжанидің қарсылығына қарамастан келіскен. Жузжани ибн Синаның бас уәзір ретіндегі жұмысын «біз үшін сәтсіз болды және босқа уақытымызды шығындадық» деп бағалаған. Ибн Синаның бас уәзір болғанын естіген әскер дүрк көтерілген. Әскерилер ибн Синаның үйіне келіп, бүкіл мүлкін өртеп, өзін тұтқындап, түрмеге қамап тастаған. Әскерилер әмірден ибн Синаның басын алуды талап еткен. Шамс әл-Дәула бұл талапты орындаудан бас тартады, дегенмен ибн Синаны қызметін босатып, сарайдан «қуып» жібереді. Ақырында ғұлама таныстарының бірінің үйінде қырық күндей жасырынып жатуға мәжбүр болады. Бірақ Шамстың іші қайтадан бұрап ауырып, ибн Синаны шақыртады. Дәрігерден кешірім сұрап, оны екінші мәрте бас уәзір қызметіне тағайындайды. Хамаданда жүрген шағында ибн Сина бір уақытта төрт түрлі бағытта жұмыс істеген: медицинаның теориясымен қатар практикасымен айналысқан дәрігер; ғылым және космология философы; жоғары шенді мемлекеттік қызметкер; ересек шәкірттерге дәріс оқитын ұстаз. Ибн Сина мен Бируни барлық саладан хабары бар, жан-жақтылығы тұрғысынан нағыз эрудиттер саналған ғұламалар еді. Алайда ибн Сина бір уақытта төрт бірдей кәсіпті қатар атқарғандықтан нағыз homo unіversalіs (әмбебап адам) болған. Бас уәзір қызметін атқарып жүргенде ибн Сина жүздеген ресми құжаттарды жазған болуы мүмкін. Алайда оның ешбірі сақталып қалмаған. Ол сондай-ақ мемлекеттік басқаруға қатысты «Құлдардан құралған әскер мен жауынгерлерді, патшалықтың салық жүйесін қамтамасыз ету және басқару» («Te Management and Provіsіonіng of Slave Troops and Armіes, and the Taxatіon of Kіngdoms») деп аталатын көлемді зерттеу жазған. Бұл еңбек те жоғалып кеткен. Ибн Синаның құлдардан құралған әскерді басқарып, оларды қалай киіндіріп, тамақтандырудың ретін түсіндіруге тұтастай бір кітап арнауы гуманист ретіндегі қазіргі даңқына көлеңке түсіреді. Алайда бұл өзіне тапсырылған әкімшілік қызметке қаншалықты жауапкершілікпен қарағанын көрсетеді. Ибн Сина күнделікті жоспармен ғана жүріп-тұрып, таңғы уақытын ғылыми еңбектерін жазуға, нақтыласақ Жузжаниге немесе басқа бір көмекшісіне ойын айтып, жаздыруға арнаған. Артынша түскі асын ішкен. Сосын бас уәзір жеке бөлмесіне жайғасып, әкімшілік міндеттемелерін орындауға отырған. Аймақта орныққан дәстүр бойынша, бас уәзір көпшілік қабылдауларды не жұрт түрлі кешірім сұраған мәжілістерді ұйымдастырумен айналысқан. Ибн Сина әрбір қойылған сұраққа жауап беріп, қажет болса сол мәселемен айналысатын мекемеге немесе әмірдің өзіне жағдайды баяндаған. Сұрақтармен келген жұрттың тілін таба білген ибн Синаның атағы дүркіреген. Көп өтпей оның қабылдауына өршіл интеллектуалдар тұрақты келе бастаған. Ақырында ол кешкі уақытта пікірлестер мен шәкірттерін үйіне жинауды әдетке айналдырған. Жузанжидің сөзінше, мұндай жиындар ғұламаның таяуда өзі жазған не айтып жаздырған еңбектерінің мәтінін оқудан басталған. Тақырыптық жағынан қарасақ, ибн Сина дәрістерінде «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегінен үзінділерді және философиялық ойлары жазылған қолжазбаларын оқуы мүмкін. Алайда мұндай кездесудің соңында еркін әңгіме өрбітіп, жиылғандар түн ортасына дейін пікірлескен көрінеді. Мұндай басқосулар ибн Синаның өмірбаянын жазған авторларға үлкен мәселеге тудырған. Діндар авторлар көбіне-көп бұл жиындар жөнінде тіс жармай, тақырыпты айналып өтуге тырысады. Бірақ ғұламаны сынайтындар осы жерден мінеуге болатын ілік табады. Ибн Синаның жиын үстінде тыңдаушыларға қызыл шарапты молынан құйғаны жасырын емес. Бұл іске наразы болған Жузжани олардың бәрін маскүнемдер деп атаған. Ол сондай-ақ жиынға үш ішекті дотар не кяманч, ная (флейта) не даф (сылдырмақ) сынды аспаптардың сүйемелдеуімен ән салған кәсіби әншілердің де қатысатынын сөз еткен. Сыннан қорыққан Жузжани өнерпаздардың қатысатынын атап өтіп, оларды жай ғана «басқа тұрпаттағы әншілер» деп сақтықпен сипаттаған. Швейцарияның атақты ғылымы Адам Менц 1922 жылы жарық көрген «Исламның қайта өрлеуі» («Renaіssance Of Іslam») деген іргелі туындысында парсы әлеміндегі кәсіби әншілердің бәрі, негізінен, жезөкше-күңдердің арасынан шығатынын жазған. Жезөкшелердің жиынға қатысқанына айтылар сын қатаң болғанымен қатар, бұл медициналық мәселер де тудыруы мүмкін. Ибн Сина қайтыс болған соң, тиянақты Жузжани «Ибн Синаның өмірі» деп аталатын еңбегінде ұстазының өлімінің себебін жазған. Ол өлім алдында ұстазының іші ұзақ бүріп ауырғанын айта келе, қайратының бірден қайтқанын шамадан тыс жыныстық құмарлығына байланысты деп қысқа қайырған. Хамадандағы түндер жөнінде жазғанда көп дүниені іркіп қалған Жузжани бұл тұста да сол әдетіне басқан көрінеді. Кешкі жиналыстар 1021 жылдың басына дейін үздіксіз жалғасып отырды. Дәл осы жылы Шамс әл-Дәула сауығып, күш-қуаты арта бастайды. Күрдтердің батыстағы әскері қалаға қатер төндіре түскен еді. Бойына қайратын жинаған қала билеушісі батыл көшбасшы ретінде жаудың шабуылын тойтарып, өзін көрсетіп қалудың тамаша мүмкіндік туғанын сезді. Шамс әскербасыларымен қарым-қатынасын түзеп, қалың қол жинап, кегі кеткен жауын жайратып, жеңіске жетсем деген асқақ арманмен батысқа қарай жылжыды. Алайда күрдтер қарсылық көрсетіп, Шамстың әскері тарыдай шашырап кетеді. Ең жаманы, әмірдің іші қайта бүріп ауырып, ауруы бұрынғыдан да асқынып кеткен екен. Дегенмен бұл жолы ибн Сина әскери сәтсіздікке уәзір емес, жарымжан әмірдің кінәлі екенін дәлелдеу үшін Хамаданнан шықпаған. Дәрігердің көмегі дер кезінде жетпеген Шамс әмір майдан алаңында қатты қиналып жан тапсырған. Осы жағдайдан кейін таққа Шамстың кіші баласы Сама әл-Дәула (Патшалықтың қорғаны) отырады. Бұл жолы да әскери шенеуніктер бас уәзірді тағайындау ісіне араласады. Бірақ олар жас әрі тәжірибесіз әмірден ибн Синаны қайтадан бас уәзір етіп тағайындауын сұраған. Билікке сәтсіз ұмтылысынан кейін көңілі қалған ибн Сина бұл ұсыныстан бас тартқан. Бұл бас тартудың соңы қатерге жетелеуі мүмкін екенін білген. Хамаданда өміріне қатер төнуі мүмкін екенін аңдаған ғұлама Исфахан әміріне жасырын хат жолдаған. Оның бұл әрекеті тіпті қауіпті қоюлатқан. Ала әл-Дәула (Патшалықтың Жебеушісі) Исфаханды шииттік Буилердің ізбасарлары ретінде билегенімен, өзі парсы текті де, шиит те емес. Ол Каспий теңізінің жағалауын мекен еткен дейлам халқынан шыққан, төл діні зороастримді араб басқыншыларынан қорғаған билеуші. Кейін ислам дініне өткенде, Буилер таратқан шиизмді емес, Буилердің басты қарсыласы болған Каирде насихатталған шиизмнің бұтағын қабылдаған. Одақтас билеушілер Ала әл-Дәуланың осы әрекетіне бола оған сенімсіздікпен қараған. Оның, шын мәнінде, көксегені күрдтермен бірігіп, Буилерге қақырата соққу беру екенін аңдағандар көп. Ала әл-Дәуланың бұл мақсатын Хамадан халқы да білетін. Өйткені ол осы қаланы басып алу үшін оңтайлы сәтті күтіп жүргенін еш жасырған емес. Шамс әл-Дәуланың қайтыс болып, таққа оның жасы кіші әрі басынан бағы тайған баласының отыруы шабуылға шығатын керемет мүмкіндікті тудырды. Хамадан қаласында бірнеше жыл бойына іс жүзінде екінші ықпалды тұлға ибн Сина, өзі қызмет еткен жүйеде жансыздардың үлкен тобы астыртын әрекет еткенінен бейхабар болды деу шындыққа жанаспайды. Жансыздар оның Исфахан әміріне жазған құпия хатын ұстап алып, сатқындығын әшкере етерін білмей қалды деу де ақылға сыймайтын әңгіме. Алайда іс жүзінде солай болды. Хамаданның жас әмірі таяуда ғана бас уәзір қызметін ұсынған жан, әмірдің ата жауымен астыртын байланыс орнатқан. Оның хат жазғаны белгілі болғанда, ибн Сина алдымен жергілікті бір қалталы азаматтың үйіне, сосын хамадандық дәріханашының баспанасына жасырынып, сонда еңбектерін жазуға қайта отырған. Бірақ дәріхана қызметкері оның жасырынып жатқанын әшкере еткенде, жас әмір ибн Синаны тез арада тұтқындап, Фардакан қамалына қарауылмен жөнелтуге бұйырған. Хамаданның оңтүстік-шығысында 60 шақырым шалғайда орналасқан Фардакан қамалы кезінде зороастрлардың ғибадатханасы болған. Ендігі жерде тас қабырғасы қалың қамал, кірген тұтқын қашып шыға алмайтын нағыз абақтыға айналған. Ибн Синаның өміріндегі кезеңдердің ешбірі оның Хамданда тығылып, төрт айға жуық Фардаканда абақтыда жатқан шағындай азапты болған емес. Мысыр жазушысы Юсуф Зайдан, тіпті осы оқиға жөнінде «Фардакан қамалы» («Fardaqan Castle») деп аталатын шытырман роман жазған. Ибн Синаның дәл осы кезеңдегі шығармашылығы туралы қалам тартқан Жузжани ұстазының басынан өткен азаптарды жетер жеріне жеткізіп сипаттамаған. Жузжанидің баянына қарап ибн Сина Фардаканда құдды бір қордың қаржылық қолдауына ие болып, ұзаққа созылған демалысқа кетіп, ғылыммен бейқам айналысқандай көрінуі мүмкін. Ибн Синаның қапастағы жағдайы жақсы болмағаны анық. Оны ғұламаның қос тармақты өлеңінен байқауға болады: Аян болды тар қапасқа тұтыларым да, Ешкім сенбес бұл жерден құтыларыма. Ибн Сина өзін тығырыққа тіреп, енді бүкіл өмірін зынданда өткізуі мүмкін екенін жақсы білді. Дегенмен таңғажайып оқиғалар тізбегі бірінен кейін бірі тізбектеле түсті. Исфаханның әмірі Ала әл-Дәула Хамаданға басып кірер сәт туды деп шешкен. Ертеректе ол рейдің әмірі Маджд әл-Дәула мен оның бауыры, Хамаданның билеушісі Шамс әл-Дәулаға ішкі көтерілістерді басуға қол ұшын созған. Әлбетте, Ала әл-Дәула мұның бәрін Шырын жесірдің, яғни Ханымның нұсқауымен жасаған. Шамс көз жұмды, ал Ханым хал үстінде жатыр. Сол себепті Ала әл-Дәула Хамаданға басып кіріп, жау шебін тез арада талқандап, жас әмірді іздеуге кіріскен. Жас әмір Сама әл-Дәула бұл кезде (таңғаларлық жағдай) Фардакан қамалына қарай қашқан. Осы тұста өзін түрмеге тоғытқан адамның есіктен кіріп келе жатқанын көрген ибн Синаның қалай таңданғанын елестетіп көріңіз! Әрмен қарайғы оқиғалар шамадан тыс шытырманға толы өрбіген. Әмір ибн Синадан түрмеге тоғытқаны үшін кешірім сұраған. Бір қамалда өмір сүруге тура келгендіктен, екеуі достасып кеткен. Ақырында әмір ибн Синаға қайтадан бас уәзір болуын өтініп сұраған. Ала әл-Дәула Хамаданды толық басып алып, жеңілген қаланы талан-таражға салғанда жеңілген әмір ғұламаға қалайша бас уәзір лауазымын ұсынды деген сауал туған болар. Дегенмен жас әмір дәрменсіз күйге түскеніне қарамастан, қалаға қайтып оралған. Ол бір қамалда бас сауғалаған ибн Синамен бірге билікті қайтарамын деп жоспарлаған. Бостандыққа шыққан ибн Сина әмірдің ұсынысынан бас тартса қайтадан Фардаканға абақтыға қамап, ендігәрі еркіндікке шығармайтынын жақсы түсінген. Ұсынысты қабылдаса, қолынан дым келмейтін әмірмен бірге ұзақ жыл сергелдеңге түсуге тура келеді. Ақыр соңында ол үшінші жолды таңдаған: Хамадандағы бас уәзір лауазымына қайта оралуға дайын болғандай кейіп танытып, мүмкіндік туа сала Исфаханға қашып шығу.

Ыстамбұлдың Османлы мұрағатында және Париждегі жеке мұрағатта әлеуметтік ғылымдар саласындағы маңызы зор туындылардың бірі – Бирунидің «Үндістан» («Іndіa») еңбегінің қолжазбасы сақталып тұр. Бұл өте көлемді кітап, қазіргі баспа басылымы 700 беттей болады. Бирунидің басқа шығармаларынан айырмасы – бұл туынды ұғынықты әрі оқуға жеңіл. Әйтсе де айтулы еңбектің математика, астрономия, мәдени антропология, география, геология және діндерді салыстырмалы зерттеу сияқты түрлі салалардың дамуына тигізген ықпалын ат төбеліндей мамандар болмаса, көпшілік жете танып, мойындаған жоқ. Бирунидің «Үндістан» еңбегі – империяның негізін қалаушы, ашкөз билеуші Махмұд Ғазнауиге қойылған ескерткіш деуге болады. Махмұд Үндістанды жаулап алу мен тонау үшін жорыққа шықпағанда бұл еңбек жазылмас еді. XІX ғасырда Отто фон Бисмарк «Kulturkampf» – мәдениет пен дін шайқасы деп атаған соғыста бір орталыққа бағынатын ислам әскері индуизмді ұстанатын Үндістанның бытыраңқы әрі алауыз халқына қарсы соғыс ашқанын айтады. Екі жақтың күші тең болмағандықтан, кім жеңері әу бастан белгілі еді. Сондықтан Махмұд аяусыз шабуылдады. Махмұдтың Үнді жерін жаулауға деген ынтазарлығы ұрпағына мұраға қалды десек болар, тіпті қазірдің өзінде Пәкістан мен Үндістан арасында кикілжің туғанда сол өшпенділік байқалатындай. 1018 жылы Ғазниге келген Бирунидің өмірінде де осы оқиға елеулі орын алады. Өйткені Бируни 1030 жылы Махмұд дүние салғанша сол мекенде өмір сүрді. Махмұдтың әкесі Себук тегін билікті көксеген, өркеуде билеуші болғанынан қармастан, мұраға қалдыратын қонысы болмаған. Сондықтан оның қызметіне ризашылық ретінде Саманилер әулеті ешкім иелік етпейтін Ғазни мен оның маңындағы жерлерді сыйға тартқан. Саманилердің дәурені өткенде Себук тегін Үндістанды жаулап алу арқылы билігін күшейткісі келді. Шығысқа жорығы кезінде Ғазниге келгенде қала мен оның маңындағы аумақты индуист төрелер билеп-төстейтінін көреді. Себук тегін оларды оңай жеңіп, әскерін басып алады. Дегенмен ұрыс кезінде өз сарбаздары да біраз шығынға ұшырайды. Ғазнидегі билігін нығайтып, әскерді қалпына келтіру керегін түсінген Себук тегін ойлана келе Үндістанға шабуылды кейінге қалдырады. Әке арманын орындамаққа бекінген Махмұд Үндістанды жаулап алуды жан-жүрегімен қалады. Әкесі дүние салған соң жиырма тоғыз жасында таққа отырған Махмұд алдымен Пешевар, наргокот пен Мултанды басып алуға аттанды. Жол-жөнекей таудағы бекініс нанданды да өзіне қаратты. Бируни Жер шарын өлшеуге қатысты жұмыстарын осы бекіністе жасаған еді. Махмұд Пенжабтың орталық бөліктерін де бағындырған соң раджастанның таулы бекіністеріне шабуылдады. 1025 жылдың соңында Махмұд Үндістанның солтүстікбатысындағы жағалау – гуджарат штатындағы индуистердің Сомнатх ғибадатханасы мен бекінісін қоршауға алады. Сомнатх – индуистердің қасиетті мекені, олар құдайлардың құдайы дейтін Шива отты баған түрінде пайда болған он екі орынның бірі деседі. Кейін Махмұд өз әскері Сомнатхтың 50 мың сарбазын осы жерде қырып салғанын айтып мақтанады. Осы шайқаста оның жауынгерлері мол олжаға кенеліп, Ғазниге көп қазына, ұрысқа мінетін жүздеген піл мен мыңдаған тұтқын алып қайтады. Махмұд олжасының бір бөлігін Бағдат халифіне, Мекке мен Мәдинаға жібереді. Осы оқиғалар Бирунидің Инд алқабына келуіне ықпал етті. Ол Үндістаны жетік білетін сарапшы ретінде билеушінің жанына еріп жүріп, жауыз қолбасшының ойранына куә болады. Тарихта мұндай жайттар болып тұрады, оған 1933 жылы Чанчунда манчжур тарихына қатысты зерттеу жасаған жапон мамандарын немесе 1942 жылы Варшавада зерттеу жүргізген славянтанушы неміс ғалымын мысалға келтірсек болар. Дегенмен Бирунидің мақсаты басқа еді, сондықтан ол қалаларды аралағанда көзі ашық индуистердің құрметіне бөленіп, білімімен тәнті етті. Алғашқы сапарында Бируни Махмұдтың жеке жұлдызнамашысы ретінде Үндістанға еріп барды. Бұл өте маңызды лауазым саналатын, сол замандағы билеушілер жақсы астролог шабуыл жасайтын және шегінетін сәтті дұрыс болжайды, досымыз бен жауымыздың бағы жанатын немесе туы жығылатын сәтін де айтып бере алады дегенде иланған. Бируни жұлдызнамашылардың болашақты болжауға тырысқан әрекетін күлкіге айналдырып, кейінгі трактаттарында мұндай тәжірибені қатты сынаған. Сөйте тұра ол үнді математикасы мен астрономиясын зерттесем деген мақсатына жол ашқан сапардан бас тарта алмайды. Сондықтан Үндістанға саяхаттау мүмкіндігі үшін астролог болуға келіседі. Ол, әсіресе үнді ғалымдарының бір тақырыпты зерттеуде таңғаларлық жетістікке жетіп, ал кейбірінде сәтсіздікке ұшырау себебін анықтағысы келді. Билеушінің әскері ұлы мәдениеттің әйгілі орталықтарын талқандап жатқанда Бируни үнді өркениетімен жан-жақты танысуға күш салды. Бируни Үндістанның қирап жатқан сәтіне тап келгенімен үнді мәдениетімен таныстығы ертеректе басталған еді. Оның балалық шағы өткен Хорезмде үнді көпестері көп болатын, сондықтан шалғайдағы үнді өнері мен мәдениеті оған қызықты көрінетін. Хорезм шаһары б.з. і ғасырынан бастап Шығыс өркениетімен тығыз араласты. Сауда-саттық арқасында қалаға будда монахтарының философиясы, үнді өнері мен үнділік ондық жүйеге негізделген есеп-қисабы да келді. Ислам діні қанат жайып, арабтар шапқыншылығы басталғанда бұл байланыстар үзілді, дегенмен VІІІ ғасырдың соңына қарай араластық жаңа биікке көтерілді. Бұл кезде негізгі бөлігі Орта Азиядан шыққан Аббасилер халифатты басып алып, оның астанасын Шамнан шығыстағы Бағдатқа ауыстырды. Жаңа халифаттың мәдениетке ықпал еткен көрнекті өкілдері Бармакидтер әулеті, ауғандық Балхтан шығып, буддизмді қабылдағандар еді. Олар Үндістан, Орталық Азия мен Таяу Шығыс арасындағы мәдениетке көпір болды. Әл-Хорезми үндінің әйгілі математикалық мәтіні «Синдхиндті» жырға қосты, Бағдаттағы мұсылман ғалымдар VІ ғасырдағы үнді ғалымы Брахмапутраны әйгілі математик әрі астроном деп танып, Евклид, Пифагор және Аристотельмен бірге дәріптеді. Бируни Үндістанға жастайынан қызыққан. Оның ұстазы ибн Ирак та, өзі де үнділік сандар жүйесінің пайдасын көрсеткен еңбектер жазды, «Ертедегі халықтар жылнамасы» атты еңбегінде Бируни үнділердің уақыт туралы көзқарасын баяндайды. Ол үнділердің хорданы (шеңбердегі екі нүкте арасындағы түзу сызық) синусқа ауыстыруды ойлап жатқанын және тангенс пен котангенс түсінігін зерттегенін білетін. Бірақ Бируни естігеніне сене беретін дүбара зерттеуші емес еді, сондықтан ұстазы мақтаған «Синдхинд» мәтініне сыни пікір жазды. Бируни Ғазниге келген соң Үндістан туралы кітаптар мен үнді қолжазбаларын жинақтайды; іздеген көне қолжазбасы табылмаса өзегі өртене өкінеді. Екі жыл бойы (1022-1024) әскербасының астрологі болған Бируни Синдху мен Пенжабтың біраз аудандарына жеке саяхаттайды. Кашмирге жете алмаса да сол жақтағы таныстарынан көп кітап алдырады. Синдхада ежелгі қала Мултанға барады, бұл жерде Ұлы Ескендір қолбасшы уланған жебе қадалған соң үнділерді жауласам деген ойынан бас тартқан. Арабтар бұл қаланы VІІІ ғасырда жаулап алғанымен, Бируни онда барғанда Мултан халқының басым бөлігі мұсылмандар емес екенін байқаған. Ал ислам дінін ұстанатындар исмаилид шииттер болып шыққан. Қалада танымал исмаилид ғалымдар мен үнді мәдениетін терең білетін мамандар жеткілікті болған. Бируни олармен кездесіп, ұзақ әңгімелеседі. Білім орталығы саналатын лахор қаласында Бируни әйгілі үнді зияткерлерімен байланыс орнатып, санскритті үйрене бастайды. Кейін ол екі кітапты санскриттен араб тіліне, бір кітапты арабшадан санскрит тіліне аударады. Ғазниге қайта оралғанда Бируни Үндістан туралы ауқымды кітапхана жинап алған еді, оған қоса үнді ғалымдарымен кеңесіп, тұтқынға түскен зиялылармен және сол жақта тұратын аудармашылармен сөйлесетін. Бирунидің үнді өркениетін жете түсінуіне аудармашылар мен ғалымдар көп көмектесті. Бируниді саяхатқа итермелеген жас кезіндегі ынтасы еді, оның үстіне, алыс сапарға шыққанда жолбағдар жазумен шектелмей, зерттеу жасап жүретін. Бируни Саманилердің уәзірі әрі географ Жайханидің «Жолдар мен елдер кітабы» еңбегінде Үндістанның біраз бөлігі туралы жазғанын білетін, басқа да араб жазушылары еңбектерінде Үндістан географиясы, діні мен мәдениеті туралы айтып өткен. Бірақ бұл кітаптарда автордың материалды үстірт зерттегені, ислам дініне қатысы жоқ дүниенің бәрін сынға алу үрдісі байқалатын. Бирунидің мақсаты – көкейінде жүрген үнді математикасы мен астрономиясы туралы нақты сұрақтарға жауап табу еді. Яғни оның еңбегі ой-толғамдарынан ғана тұратын сипаттама туынды емес, терең сараптамалық жұмыс болды. Өзін мазалаған сұрақтарға жауап іздеген Бируни бұрын өзі қолданып көрген сараптамалық құралдар жеткілікті болар демеді. Әлбетте, ол математик еді, бірақ сұрақтар математикалық қисынға көнбегенде басқа әдістерді қолдануға да әзір болды. Ибн Сина медицинаға бірегей логикалық-метафизикалық жүйесін қолдануға тырысып жатқанда адамзат қоғамын зерттеп жүрген Бируни тарихи, мәдени, әлеуметтік-лингвистикалық әдістерге жылдам өте беретін. Оған қоса басқа құбылыстарды түсіндіру үшін әртүрлі талдау жүйесін пайдаланды. Осылайша, мәдени антропология, ғылым тарихы мен салыстырмалы дінтану сияқты әрқилы салаларда даму жолына түсті. Бируни дуалау, көзбайлау, сиқыр, бал ашу сияқты дәстүрді сынағанымен оның бәрін зерттеу керек деп санаған. Сол арқылы оны тудырған мәдениетті жете білеміз деп түйіндеген. Осылайша, әдеттегі сараптамалық әдістер ауқымынан шыға алатын мінезі оны өз дәуіріндегі басқа ойшылдардан ерекшелеп көрсетеді. Үндістанды зерттеуіне келсек, Бируни физикалық-әлеуметтік ғылымдар бойынша бірнеше салада жолбасшы болды. Зерттеуге кіріскенде ол бұрын ешкім елемеген үнді мәдениетінің түрлі салаларын анықтап, Үндістан туралы мол ақпарат жинады. Ол мәліметтер қазір де өзекті. Бируни үнділердің математика мен астрономияға көзқарасын; уақыт пен қашықтықты өлшеу туралы көзқарасы мен Жер шары, яғни геодезия туралы көзқарасын білуді көздеп, осы үш бағыт бойынша зерттеу жасаған. Бируни үнді ойшылдары қандай тақырыпқа қалам сілтегенін, оны қалай зерттегенін және қандай ой түйгенін және одан қандай мәдени дерек туғанын анықтауға тырысты, үнді танымының қайсы дұрыс, ал қайсы бұрыс болды деп қорытынды шығарды. Үндістан туралы зерттеу жұмысын Бируни «Үндістан» немесе «Үнділерге тиесілі, ақылға қонымды немесе қабылданбаған ілімдердің түсіндірмесін қамтитын кітап» деп атаған. Билеушісі Үндістанда қасиетті соғыс жүргізіп жатқанда Бируни дін тақырыбын қозғау өте қиын болатынын жақсы білген. Сондықтан еңбегінің кіріспесінде мұсылмандар мен индуистердің өзара жау екенін атап өтеді: «Біз олар сенетін нәрсенің ешқайсына сенбейміз, олар біздің сенімді қабылдамайды… Мінез-құлқы мен дәстүрі жағынан олар бізден айтарлықтай ерекше, балаларын қорқытқанда біздің әрекетіміз бен дәстүрімізді айтады, бізді әзәзілдің ұрпағы деп мәлімдейді». Сондай-ақ ол индиустердің мұсылман оқырманға өте ерсі көрінетін діни ғұрпын баяндаған. Айталық ол еңбегінде: «Бетель жапырағы мен боры бар ареко жаңғағын шайнағаннан тістері қызарып кеткен, басына сәлде орап, шалбар киеді; «істейтін ісі жоғына мақтану үшін» шашын жалбыратып өсіреді; мейрам күндері денесіне әтір емес, малдың тезегін жағады, ұятты жерлеріндегі түкті қырмайды» деп мәлімдеген. Автор оқырманға «осының бәрін жақсы білетінін, бірақ зерттеуге тұрарлық нәрселер де бар екенін» тілге тиек еткен. Оқырманның сынынан қашқан автор «үнділердің қасиетті кітабында Жердің пішініне қатысты бірқатар пікір бар, оның бәрі астрономдарға белгілі ғылыми шындыққа қайшы» деп ескертеді. Даулы тақырыптан бойын барынша аулақ салуға тырысқан Бируни кітапты жазудағы мақсаты сыналу немесе мақтау есту емес екенін атап өткен. Керісінше, ол оқырманға өз әлемінен түбегейлі өзгеше басқа әлемді жақсы түсінуге көмектескісі келген. Осы мақсатына жету үшін ол «жауына негізсіз шабуылдап, сөге жамандап кетпеген». Ойын ашық айтқан Бируни: «Менің кітабым тарихи деректер жиналған жазба ғана. Оқырманға үнділердің теориясының бары мен жоғын жеткіземін» деп қысқа қайырған. Осыған байланысты Бируни үнділердің ұзын-сонар дәйексөздерін еш ойланбастан қолданатынын мәлімдеген. Астрономия мен математикаға ден қойған Бируни үнділердің Орталық Азия мен Таяу Шығыстағы әріптестерінен озып кеткенін, қомақты жетістікке жеткенін айтқан. Бируни Үндістанға барған соң өзін шәкірт, ал үнділерді ұстаз санағанын мойындайды; уақыт өте келе олардың талдауында, математикалық есебінде қателіктер барын байқаса да осы ойынан танбайды. Үнді ғалымдары оны кеудесінен итермеді, Бирунидің өз еңбектеріне жасаған талдауын бағалап, астрономияға қатысты пікіріне қызығады, «тіпті мен өзімді бір сиқыршыдай сезіндім» дейді автор. Үнді ойшылдарының арасында ең мықтысы раджастаннан шыққан, VІІ ғасырда өмір сүрген математик әрі астроном Брахмагупта еді, оның араб тіліне аударылған еңбектері араб оқырманына қатты әсер еткен. Бируни де жас кезінде оның еңбегінен шабыт алған. Бируни оқырманына нөл концепциясы, есептің ондық жүйесі, теріс сандар, синустар кестесі мен pі (пи) саны сияқты ұғымдарды Брахмагуптаның айтып кеткенін ескертеді. Ол Брахмагупта әдісімен Айға дейінгі қашықтықты, Ай мен Жердің радиусын өлшейді, қажет кезінде өз есебіне сүйеніп, түзетіп отырады. Бируни үндінің тағы бір ойшылы – VІ ғасырда өмір сүрген Варахамихираға қатты қызыққаны соншалық, оның бір еңбегін араб тіліне аударып шыққан.. Варахамихира грек және үнді ғылымын жетік білген, Бируниді қызықтыратын көп сала, соның ішінде ғаламшарлар қозғалысы, мезгілдің өзгеруі, география мен Күн тұтылуы бойынша мәлімет жинаған. Бірақ соңында Бируни Варахамихирдің ой-пікірін үстірт, ал математикасын нашар деп бағалайды. Биринудің көңілі қалуына санскрит тілінен өзі аударып шыққаны әсер етсе керек деп жорамалдайды француз ғалымы, себебі кей жерінде ол еңбектің мағынасын қате түсініп, бұрмалап жіберген. Ал Балабхадра есімді зерттеушіге қатысты Бируни тіпті өткір сын айтады: «Балабхадраның қаламынан шыққанның бәрі сандырақ, мазмұн да, пішін де жоқ, айтары болмаса да түсінік беруге тырысқанына таң қаламын» дейді. Варахамихира мен Балабхадраны жақтырмаған Бируни есесіне Ариабхатаны асыра мақтаған. VІ ғасырда Үндістанның солтүстік-шығысындағы Патнада тұрған Ариабхата сфералық тригонометрия мен синустық заңдылықты зерттеген. негізінде, «синус» және «косинус» деген ағылшын терминдері – Ариабхата енгізген терминдерді алдымен хиндиден араб тіліне, кейін арабшадан латынға қате аударудан пайда болған. Күн мен Ай тұтылуына талдау жасаған, Жердің диаметрі туралы пікір айтқан; жылды өлшегенде Күнге қарап емес, астрономиялық өлшемге сай есептейтін орбиталық жыл ұғымы туралы айтқан Ариабхата Бирунидің ықыласына бөленді. Бируни оның астрономиялық кестелерді есептеу тәсілі Орталық Азия мен Таяу Шығыс астрономдары арасында мойындалғанын білетін, ал «Жер бір күнде өз осінен айналып шығады» деген тезисі тіпті қызықты көрінді. Біз айтып отырған «Үндістан» кітабында да, кейінгі «Масудтың заңы» еңбегінде де Бируни бұл пікірмен келіспейтінін ашық айтқан. Дегенмен «Үндістан» еңбегінде Жердің өз осінен айналу мүмкіндігі математикаға қайшы емес екенін мойындап, демек, ол астрономия заңына да сай деп қорытынды шығарады. Бірақ кейін физикаға қатысты еңбегінде ол қорытындысын терістейді. Брахмагуптаның Артиабхатаны жақтырмауын аздаған қызғаныш белгісі деп қабылдаған Бируни «Ариабхата мен оның ізбасарларын нағыз ұлы ғалымдар деуге болады» деген тұжырым жасайды. Бируниге астрономия туралы болжамдар қатты әсер етті. Болжамдарды танымал діни әдебиеттерден, мысалы үнділердің қасиетті кітабы «Пураннан» («Puranas») кездестіруге болады. «Пуранда» ежелгі мәтіндегі идеялар мен кейінгі ауыз әдебиеті бірігіп кеткен. Әңгіме Жер мен аспанды тұспалдайтын Брахманың құпия жұмыртқа тұжырымынан басталады. Автор «Үндістанда» кең тараған діни сенімнің әрқайсына талдау жасайды (әдетте оларды терістейді). Түрлі діни дереккөзден алынған астрономиялық деректер кестесін салыстырып шығып, «бұл кестеде көрсетілген дәстүрлер айырмасын ақылмен түсіндіру мүмкін емес» деген тұжырым жасайды. Бұдан соң Бируни брахмандарға жүгінеді. Жоғарғы каста мүшелері қасиетті дүниелерді қорғауды мақсат ететін. Бирунидің түсіндіруінше, брахмандар Брахмагупта сияқты зерттеушілер ашқан жаңа білімге қарсы тұруға, оны таратпауға тырысты. Бируни мұндай қаскөй ниетті догмалық ұстаным мен сауатсыздықтан жиіркенеді. Ал дінге қарсы шықты деген айыпқа қалмау үшін өзіне-өзі қарсы шыққан үнді ғалымдарын тіпті қатты сынайды. Сынында: «Осындай әрекетке барған ғалымдар астрономия мен ғылым саласында қоғамның жалпылама сауатсыздануына ықпал етті», – дейді. Жалпы алғанда Бируни барлық еңбегінде осындай ғалымдарға ерекше шүйлігеді. Ол браминдердің Күн тұтылуы туралы діни пікіріне қарсы келмей, мойынсұна салған Брахмагуптаны жерден алып, жерге салады. Діндарлардың пікірінше, шырын ұрламақ болғаны үшін жазаланған құдайдың шабылған басы күнді жұтып қойғанда Күн тұтылады екен. Бируни мұндай ақылға қонымсыз түсінікпен мүлде келіспейді, Брахмагуптаның бас иіп, индуист діндарларға беріле салуы сауатсыздық па, әлде қорқақтық па, дінге деген құрметсіздік пе екен деп те ой жүгіртеді. Орта ғасырларда ғылым мен діннің қайшылығы айқын байқалған сәт осы шығар. Бируни бәрін өлшеп, есептеп жүруге құштар болатын. Ол үнділердің уақыт пен өлшемге қатысты кейбір өлшемдері қате екенін анықтады, бірақ олардың мыңнан асатын сандарға арнап арнайы арифметикалық терминдер ойлап тапқанына риза болған. Үндінің ғылыми мәтіндерінің көбі өлең түрінде жазылғанына таңданған Бируни оның поэтикалық өлшемін анықтайтын сандық кесте құрады, үнді ғалымдарының сол кестені жазбаша еңбегінде қолдану әдісін көрсетеді. Бируни «Үндістан» еңбегінің тұтас тарауын ұзындық, салмақ, сұйықтық пен уақытты өлшеу сияқты өлшем жүйесіне арнайды. Бұл жұмысы «Жылнама» еңбегіндегі баяндалған уақытқа қатысты зерттеуінің жалғасы еді. Үнділердің уақытқа қатысты түсінігі Бирунидің бұрынғы зерттеу жұмысындағы тұжырымына кереғар болса да, ол жаңалыққа қуанып, қолдау көрсетті. Ғылыми зерттеуді үздіксіз процесс деп қарастырған Бирунидің ғылым туралы түсінігін осыдан байқаймыз. Осындай түсінікті «Үндістан» еңбегінің басқа тарауларынан да көреміз. Бируни география мен картография саласындағы жаңа зерттеулер туралы жазады. Ол ендігі мен бойлығын өзі өлшеп шыққан он бір қаланы атайды, саяхатшылардан алған ақпаратқа сүйеніп тағы ондаған қаланың өлшемін жасаған. Жолдар мен өзендердің бағытын көрсетеді, бірақ өзі өлшеп шықпағандықтан олардың өлшемі жөнінде толық дерек беруден бас тартады. Бируни үнді саяхатшыларынан да көп дерек жинаған. Елдің оңтүстігіне өзі бармаса да сол жаққа барғандармен сөйлесіп, Үндістанның оңтүстік нүктесі экватордан есептегенде оңтүстікке қарай тым шалғай екенін естиді. Африканың аумағын да осылай анықтайды. Оның тұжырымы құрлықтар тек Солтүстік жарты шарда орналасқан деген Аристотель мен Птолемейдің болжамына қайшы келеді. «Үндістан» еңбегінде Бируни тағы Варахамихраға сілтеме жасайды: «Таулар, теңіздер, өзендер, ағаштар, қалалар, адамдар мен періштелер – жер шарының барлық бөлігінде бар». Ежелгі гректердің тұжырымын терістеген және кейінгі мұсылман зерттеушілердің ұғымына қарсы шыққан бұл пікірі Бируниге кейін Солтүстік және Оңтүстік Америка туралы болжам жасауына ықпал етті. «Үндістан» кітабында географиялық деректер мол дедік, одан бөлек геология мен палеонтология салаларына қатысты да ой айтылған. Бірнеше ірі аллювиалды жазықтағы қыртыстар туралы дерек келтірген Бируни өзі омыртқалы және омыртқасыз жәндіктердің тасқа айналған қаңқасын тапқан аймақтар туралы жазады. Соған сүйеніп автор Үндістан жері бағзыда мұхиттың астында жатқан, жер бетін өзгерткен бір оқиғадан соң жоғары көтерілген, ал таулары бөлініп, құз жартастар пайда болған деп жорамалдайды. Осы тұжырымды көне Үргеніш пен Ғазниде ашқан бұрынғы жаңалықтарымен біріктірген Бируни Жер эволюциясында мұндай апатты жағдайдар уақыт өте келе қалыпты құбылысқа айналды деген қорытынды жасайды. «Осы құбылыстардың бәрі Құдайдың жерді жаратуы туралы діни түсінікке қайшы келмей ме?» деген сұраққа Бируни жауап іздемейді, бұрынғы зерттеу еңбегінде айтқан уәжін қайталап, тапқырлық танытады. Ол Құдай жерді санауға келмейтін бағзы заманда жаратқан, сондықтан қасиетті кітапта айтылған деректерді тексеру немесе терістеу мүмкін емес деген еді. Бируни тірі ағзалардың тіршілік ету ортасына бейімделуіне көмектесетін процесс туралы ой толғағанда да осы әдісті ұстанады. Ол, мысалы, жануарлардың белгілі бір түрі тым көбейіп кетсе тамақ пен ресурстарға таласатынын біледі. Олар бір жерге тым көп шоғырланса дағдарыс болады. Бірақ оған басқа табиғи процестер араласады: «Жер бетінде тіршілік иелері тым көбейіп, жерді талқандай бастаса оның қожайыны (Жердің қожайыны бар) әр жаратылысына қамқорлық жасайды, сондықтан жер бетіне елшісін жіберіп, зұлымдық иелерін жойып отырады» деп түсіндіреді. Бируни бұл жерде «елшілердің» не екенін тіке айтпайды, жер бетінде жануарлар мен тіршілік иелері тым көбейіп кеткенде олардың санын күрт азайтып, демографиялық тепе-теңдікті қалпына келтіретін – індет пен табиғи апат екенін меңзейді. Уақыт тапшы болды ма, әлде діндарларды ренжіткісі келмеді ме, «Үндістанда» Бируни геологиялық апаттар мен тығыз қоныстану салдарынан түрлердің жойылуы мәселесін терең зерттемейді. Бірақ кейін эволюцияшыл ғалымдар: гумбольд, Дарвин сияқты географтар мен Мальтус сияқты демографтар ашқан ұлы жаңалықтарға жақын ой айтады. Яғни Бируни осы ғалымдардың алдын орады десек болады. «Үндістан» еңбегі өте ауқымды, сондықтан Бируни Жер шарына қатысты барлық мәселені көтермейді. Ол үнділердің екі полюс туралы түсінігіне бір тақырып арнайды және бойлыққа қатысты шешілмеген мәселе барын атап өтеді. Тағы бір үзіндісінде үнділер Айға байланысты су көтерілетінін айқын түсінгенін айтады, олар тіпті теңіз жағасына ғибадатхана салып, оны су құдайына арнаған екен. Бірақ үнділер де, Бируни де осы құбылыстың себеп-салдарын анықтай алмаған. Осы тарауда Бируни үнділердің Жер шеңберін өлшеу әдісі мен оның нәтижесі және нақты нүктелердегі меридианды анықтауы туралы жазады. Бируни үнді философиясында жиі айтылатын Меру тауы туралы егжей-тегжейлі жазғанымен өзі оны қиялдың жемісі деп қабылдайды. Бируни үнді ойшылдарының географияға қатысты ой-толғамдары ескеруге тұрарлық деп атап өткенімен тарау соңында мысқыл аралас ой түйеді: «Оқырман байқағандай, үнділер табиғат заңдарын дұрыс байқаған, сөйте тұра олар дәстүршілер мен діндарларды да алдарқатып қояды». Бируни үнді ғылымындағы елеулі кемшіліктерді индуизммен байланыстырады, Ай тұтылуын түсіндіргені соған мысал болмақ. Әйтсе де Бируни «Үндістан» кітабының бірқатар бөлімін индуизмді зерттеуге арнаған, браминдер мен қарапайым халықтың дінге қатысты ұстанымын жан-жақты талдайды. «Оқырманға үнділердің теориясын қаз-қалпында жеткізуге тырыстым» дейді автор. Оқырманы ой тізбегінен жаңылмауы үшін Бируни уақыттағы өзгеріс уақыттың өзін өте маңызды деп санауға ықпал еткенін ескертеді. Осының бәрі «бәрін білетін данышпан Жаратушы бар, ол бәрін ең жақсы қалыпта үйлестіріп жаратқан, адамдар ақылына сүйеніп еркіндікке ұмтылсын деген» деп сенуге ықпал етті дейді. Бируни мұны өз көзқарасын білдіретін діни ұстанымы ретінде жазады. Ол осындай пікірді дәлелмен растамақ болған философтарды да жақсы білетін, сондықтан Аристотель мен галенді мысалға келтіреді. Бірақ «Үндістан» еңбегінде Бируни жанның бар екенін жорамалдауға және Жаратушының бар екенін жорамалдауға болады дейді. Осыған сүйене отырып, Бируни үнділердің Құдайға қатысты сенімін «үнділердің бұл мәселеге қатысты теориясы өте жұтаң әрі нашар дамыған» деп сынайды. Үнділердің даму жолын түсіну үшін «Веданы» оқып шығады, бірақ соңында «кітаптың терең ойын түсіну бізге бұйырмаған» деп мойындайды, себебі өте абстрактілі поэзия тілімен жазылған екен, ол тілді үйренуге бір адамның ғұмыры жетпеуі мүмкін. Соған қарамастан, Бируни Патанджалидың (іі-V ғасыр аралығындағы бірнеше автордың еңбегі болуы да мүмкін) «Йога-сутра» сияқты күрделі шығармасын оқып шығады. Бұл еңбекті санскрит тілінен араб тіліне аударып, өзі түсініктеме жазады. Мұндай еңбекті аударғанда автор жердегі күйкі тірліктің мұңынан арылғандай болады, Патанджалидің ғажап туындысы мұсылман сопылар мен христиан мистиктердің еңбегімен деңгейлес екенін атап өтеді. Патанджалиді зерттеген Марио Коза Бирунидің индуизмдегі көп бағытты мұсылмандарға түсінікті формада жеткізгенін айтады. Бирунидің еңбектері дін мен мәдениетті салыстырып зерттеуге ықпал етсе де, жеке көзқарасы ол зерттеуде көрсетілмеген. Патанджалидің «Йога-сутра» кітабын аударғанда Бируни кейде ойды жеткізуге тілдің өзі кедергі болатынын айтады, себебі кейбір сөздер мен тіркестердің мағынасы белгілі болса да, әр мәдениетте әртүрлі мағына береді екен. Мысалы, «әке мен ұл» деген сөзді христиандар басқаша қабылдайды. Индуистер де кейбір сөзді осылай өзінше түсінеді, олардың арасында да материалистер мен оларға қарсылар бар. «Мұндай жағдайда сырттан келген адам үнділердің діни рәсімі тұнып тұрған салт-дәстүрді зерттеуі керек» дейді Бируни. Бірақ бұл жерде де ол қиындыққа тап болады, себебі мұсылман жазушылар бұл мәселені келемеждеп көрсеткен. Солардың бірі ретінде ІX ғасырда өмір сүрген парсы философы Әбу әл-Аббас Ираншахриді мысалға келтіреді, ол жазған үнді доктриналары таза өз ойынан шыққан дүние екенін айтады. Сондықтан Бируни аудармада басқа әдісті таңдап, үнді доктринасын ежелгі гректер сенімімен салыстыра отырып түсіндіреді. Үнділер мен ертедегі гректердің «сана мен сезімге әсер ететін дүние» туралы айтқандарын үнділер мен мұсылман сопылардың «тек Әуелгі себеп – Құдай ғана бар» деген пікірімен салыстырады. Жанның материалдық әлеммен байланысын айтқанда үнділер мен сопылар ұқсайды, олардың табиғат туралы түсінігі, жанның екіге бөлінуі (яғни жоғалып кететін тән және өлмейтін рух) жөніндегі пікірлері ұқсас дейді. Оған қоса, «Ведада» баяндалған ана әлемдегі мейірімді тіршілік иелері ислам дініндегі періштелерден аумайды деп жазады. Бируни үнділер мен мұсылмандардың ізгі қасиет туралы түсінігі бірдей екенін, ал үнділердің діни және азаматтық заңның бәрі түбінде құдайдан келгені туралы таным Платонды еске салатынын айтады. Екі дінді салыстырғанда Бируни түбегейлі айырмашылықтар да табады. Автор үнділердің метемпсихоза немесе адам дүние салған соң жанының жаңа тәнге енуі жөніндегі концепциясын жиі мысалға алады. Мұны түсіндіруге тырысқан Бируни оның маңызы мұсылмандардың (Алладан басқа құдай жоқ) сенімі мен христиандардың Қасиетті үштік туралы түсігіне ұқсас дейді. Бируни браминдерді оңдырмай сынап, ғылыми зерттеуге кедергі келтірді деп айыптағанымен браминдер кастасы үнділердің зиялысы екенін мойындайды. Ал қарапайым халық діни сенімін салт-дәстүр мен ғұрып жоралғысын жасау арқылы ғана көрсете алды. Бируни төменгі касталардан жерінбейді, керісінше олардың дәстүрі мен жоралғысына жете мән беріп, толық сипаттайды; оқырманның кей рәсімдерден жиренетінін түсіне тұра одан бас тартпайды. Діни кейіпкерлердің мүсінін жасау мен сурет салу исламда «жиіркенішті әрі залалы көп тыйым салынған әрекет» болып саналмай ма? «Әрине, солай» дейді Бируни, «бірақ біз мұндай суреттерді көз жұмғандарды еске алып, тірілерді жұбату үшін адамдар салатынын түсінуіміз керек». Қарапайым халық абстракт бейнелерді суреті арқылы қабылдайды ғой. Мысалы біреу Мұхаммед пайғамбардың, Мекке немесе Қағбаның суретін салса, сауатсыз мұсылмандар соны шын деп қабылдайды. Бирунидің пікірінше, пұттардың қасиетті саналғаны оларды құдай жіберді деп сенгенінен немесе материалдың бағалы болғанынан емес, ғасырлар бойы адамдар соған табынып келгендіктен болса керек. Тіпті талғампаз гректердің өзі мүсінді жердегі өмір мен Құдайдың патшалығы арасындағы дәнекер деп білген ғой. Бируни аударған бір ауқымды үзіндіде құдай жолына түсу, әйелдердің өзін-өзі өртеуі, қайыр сұрау, тамақтану, сот процесі, некелесу, ораза, жерлеу, мейрамдар, мұрагерлік, қылмыс пен жаза; шаш пен тырнақ күтімі сияқты түрлі тақырыптар қамтылған. Арасында ол Үндістанда ғана ойнайтын, төрт ойыншыға арналған шахмат ойынының ережесін айтып өтеді. Шығарманың өн бойында автор үнділердің салт, тәжірибесін әңгімелеп, қажет жерінде басқалармен салыстырады. «Үндістан» еңбегінде Бируни оқырманға индуизмді жете таныстырады, экзотикалық әлемнің пердесін түреді. Бируни бұл тарауды аяқтағанда «сауатсыздықпен қоректенетін жалған ғылымға» да тоқталады. Оның меңзеп тұрғаны сиқыршылық еді, бірақ өзі алхимия мен астрологияға қызығатын. Жалған ғылымдар туралы айтқанда оның бәрі мұсылман әлемінде, соның ішінде өз әміршісі Махмұдтың сарайында мұндай тәжірибелер жасалып жатқанын ол жақсы білетін. Мұндай кезде әдетте тілі өткір Бируни тікелей айтуға болмайтын нәрсені тұспалдап жібереді. Өз мәдениеті мен дінінен мүлде басқа дін мен мәдениетті терең түсінуге тырысқан Бируни сияқты ойшылдар қазіргі заманда да көп кездесе бермейді. Бируни басқа мәдениетті өз жағдайы тұрғысынан түсінуі үшін көп қажыр-қайрат жұмсады, жеткілікті дәлел жинап барып қана оны қабылдау немесе терістеуге болатынын ұқты. Сараптамалық әдістерді кең қолдануда Бируниден озған ешкім жоқ. Сондықтан оның өз мақсатына пайдаланған әдістерін атай кетейік. Үнділердің математика мен астрономияны зерттеудегі жетістігі оны үнді әлемін зерттеуге жетелегендіктен Бируни зерттеуін бастағанда математикалық тәсілдерге сүйенеді. Шынымен де, аударма жұмысында автор есебі бойынша тексерістен өтпеген астрономия мен геодезияға қатысты тұжырымдардың бәрі дерекке жүгінгенде (іpso facto) қате болып шыққанын айтады. Бируниге дейін ешкім адамзат мәдениетін зерттеуде осынша ауқымды есептеу деректерін қолданған емес. Сөйте тұра Бируни адамзат қоғамын зерттеуде есептеу әдістерінің шектеулі екенін бірден мойындады. Әдеттегі әдісінің кемшілігін түсінген соң зерттеуін жақсартуға көмектесетін басқа әдістер ойлап тапты. Бируни идеялардың әлеуметтік-мәдени түп-тамыры қайдан шыққанын анықтауға күш салды. Осы бағытта іздене келе қазір біз мәдени антропология мен әлеуметтану деп атайтын саланы дамытты. Оның даму деңгейі әртүрлі қоғамдағы идеялар мен құндылықтардың мазмұны және өзара қарым-қатынасын сипаттауы да сол кезең үшін зор жетістік еді, ауызша тарихқа қатысты еңбектері туралы да осылай айтуға болады. геродотқа барып тірелетін тарихты жаңғыртқан Бируни ауызша дереккөздер мен халық ертегілерінен мәлімет жинайды. Халық аузынан материал жинағанда ол барынша сақ болып, өзіне дейінгі зерттеушілердің қатесін қайталамауға тырысты; ежелгі жаулық пен сауатсыздық деректі бұрмалауы мүмкін екенін түсінді. Заманауи антропология тілімен айтқанда, «ақпарат иелерімен» қарым-қатынас орнатқанда және оларды таңдағанда қателікке бой алдырмады. Математика мен астрономияға қатысты үнді жетістіктерін зерттей бастағанда Бируни индуизм мен жалпы діндерді зерттеуге қызығатынын білмеген де шығар. Ол өз мақсатына жету үшін әдістерін әркез жаңалап отырды және дәлел талап етті. Осылайша, мүлде ерекше еңбек жазып шықты, салыстырмалы түрде діндерді зерттеп, талдау жасаудың ізашары болды. Бирунидің «Үндістан» еңбегінде зерттеу әдісі ретінде теория мен практикалық салыстырулар көп. Өз заманынан озық туған ғалым барлық діндер мен қоғам атқаруға тиіс жалпы қызметті саралайды және қоғамның міндетін атқаруға көмектесетін құрылымдарды жіктеп көрсетеді. Әрине, Бируни біз айтып отырған заманауи терминдерді қолданған жоқ. Ол өз заманында адамзат қауымы мен мәдениеттің салыстырмалы зерттеуінің негізін қалады. Осы қағидатты қолдануға тырысқан Бируни түрлі кедергілерге тап болды, кейбір үнді діндарлары шетелдікке құпиясын айтқысы келмеді. Кейбіреулер айтқан деректі өзі жаратпай, оларды ақымақ немесе өтірікші санады. Бируниді әуре-сарсаңға салған кедергі – үнділердің тілі. Санксритті жақсы меңгеріп, аударма жасайтындай деңгейге жеткенімен Бируни өзін тілді толық білетін адам санамады. Ол үнділердің басқа да тілі барын білетін, олардың әрқайсының өз әдебиеті бар, автор оның ешқайсын білмейтін. Сондықтан да Бируни «тіл мен мәдениет егіз ұғым, оның құпиясын ашу мүмкін емес» деген ой түйеді. Мысалы, үндінің «Dvіpa» деген термині ғарыш кеңістігіндегі аралды білдіреді екен, ал бұл сөздің араб тілінде дәл баламасы жоқ. Бируни осындай бір сөзді түсіну үнді мәдениетін түсінуге жол ашатынын ұқты. Өзіне дейінгі зерттеушілерден бір айырмасы Бируни тілдің ерекшелігі ойлауға әсер ететінін, екеуінің тығыз байланысты екенін, мұның бәрі адамдардың қарым-қатынасына ықпал ететін күш екенін ұғынды. Осы түсініктен бөлек, Бируни «Үндістанды» жазғанда барынша бейтарап болу үшін зерттеу тақырыбынан өзін оқшау ұстауға тырысты. Кейде ол үнділерді аңқау бала сияқты сипаттайды: «Үнділер өз елінен басқа ел жоқ деп ойлайды, өздеріне тең келетін ұлт, өз билеушісіндей патша жоқ, дініміз де, ғылымымыз да ерекше деп сенеді. Олар мақтаншақ, атаққұмар, даңғой әрі қырсық». Бируни мұндай сипаттаманы әдейі жазды деп есептейміз, мұсылман оқырман кітапты оқығанда автордың «жат елдіктер жағына шығып кетпегеніне» көзі жетуі керек, яғни оны өз адамы деп қабылдауға тиіс. Оқырманның сеніміне ие болуы үшін автор осындай қулыққа барады. «Үндістан» еңбегін жазғанда Бируни басқа шығармаларындағы сияқты шындықты айтуды ғана мақсат етті. Түрлі әдіс-тәсілдерді қолданды, бірақ мақсаты өзгермеді. Мұны автордың «Өзіңе қайшы болса да шындықты айт» деп Құраннан және «Патшаның алдында шындықты айтқанда оның қаһарынан қорықпа. Олар сенің тәніңе иелік еткенімен, жаныңа қожа емес» деген үзіндіні лукадан жеткен Евангелиеден мысалға келтіруінен білеміз. Осы мақсатты ұстанған бірбеткей автор өзін де жиі сынайды, әсіресе зерттеу бағыты дұрыс болмағанда өзін аямайды. Бұл да бір әдіс шығар деп ойлаймыз, өйткені Бируни араб оқырманы кітабын оқығанын қалады. Бұған дейін жазған еңбектері ғылыми сипатта болса, «Үндістан» кітабы билеушінің ығына жығылмай, зиялы көпшілікке арнап жазылған еңбек. Бұл кітаптың өте танымал болғаны да содан шығар. Кітапты қайта жаңғыртып, неміс және ағылшын тілдеріне аударған ғалым Карл Эдуард Захау «Бирунидің «Үндістаны» қылыштың жүзіндегі шайқастар, өртенген қалалар мен тоналған ғибадатханалар арасында мамыражай, бейқам орналасқан зерттеу аралына ұқсайды» деп жазды.

Бұған дейін айтқанымыздай, ибн Сина қырық жасқа толған соң горганда «Дәрігерлік ғылым ережелерін» жазуды қолға алды. Бірінші томды горгон мен рейде жазды, Хамаданда уәзір, кейін Фардаканда тұтқын болып жатқанда екі томын жазып шықты, соңғы томын Исфаханда аяқтады. Осы еңбекті жазуға жиырма жылдай уақытын арнады. Жұмыс ибн Синаның шығармашылығында ойып тұрып орын алатынын және кейінгі жылдардағы атақ-даңқына әсер еткенін есепке алсақ, еңбек мұқият талдауды қажет етеді. Ол оңай жұмыс емес, себебі «Ережелер» медицина теориясымен қоса практикасын да қамтиды және мыңдаған жеке жазбадан құралған. Дегенмен де кітапты жазу процесін сипаттап, теориялық және клиникалық бөлімдері туралы жалпы түсінік берсек дейміз. Оған қоса фармокология туралы энциклопедиялық трактаты жөнінде түсінік бере кетпекпіз. Бірінші том екі негізгі бөлімнен құралады. Бірінші томында медицинаның философиялық негіздері туралы жан-жақты баяндап, анатомия, психология, аурулардың себебі мен денсаулық және геронтология жөніндегі жалпы тақырыптарды қозғайды. Екінші томы емдік процедуралар мен ауруды басу әдістеріне арналған. Бұл томды теория мен практика туралы екі бөлімге бөлген ибн Сина өзіне дейін осы тақырыпты көтерген әл-Мәджусидің «Медициналық өнердің толық кітабы» шығармасындағы құрылымды қолданады. Екінші томында дәрілік заттардың толық тізімі көрсетілген және олардың қасиетін баяндайды. Үшінші том дененің әр мүшесінің ауруын анықтау және оны емдеуге арналған, ал төртінші томда тұтас денеге әсер ететін ауру түрлеріне тоқталады. Бесінші томда фармокология тақырыбына қайта оралады, жүздеген дәрілік қоспа дайындау формуласы мен оларды сынау әдістерін айтады және оларды пайдалану жөнінде нақты мәлімет келтіреді. Екінші және бесінші том анықтамалық құралдар қызметін атқарса, үшінші және төртінші томдар медицина мамандарына, дәрігерлікті оқытушылар мен студенттерге арналғаны анық. Ибн Сина «Ережелерді» гален айтқан медицина туралы анықтамадан бастайды. «Медицина – адам денесінің сау және науқас кезіндегі жағдайынан хабар беретін ғылым, дертке шалдыққан адамның денсаулығын қалпына келтіруді мақсат етеді» дейді. Содан кейін ол теория мен практиканы қоса жазу себебін түсіндіреді: «Философияның жалпыға мәлім шындығы мен нақты ғылымдардың қағидасы сондай – заттарды тану үшін оның себебі мен түпнегізін білу керек, яғни себебі мен оған әсер еткен нәрселер бар деп илану қажет. Демек, аурудың белгілері мен болмыс қағидасын түсінбесек біліміміз толық болмайды». Жалпақ тілмен айтқанда, медицинаны зерттеген адам физика мен метафизиканы жете түсінуі керек. Медицина – физикаға бағынышты сала, ал физика метафизика заңдылықтарына сүйенеді. Кіріспе сөзінде ибн Сина өзіне дейін медицина туралы жазған, ең алдымен назарын «темперамент» пен «сөлге» аударып, сол туралы көп жазған гиппократ пен галеннен де тереңдейді. Ибн Сина олар көтерген тақырыптың маңызын мойындайды, бірақ онымен шектелмейді. Теория туралы айтқанда ибн Сина денсаулық пен аурудың төрт себебі бар екенін айтып, Аристотельдің анықтамасына қосылады. Яғни себепті «материалдық», «әсер етуші», «формалды» және «мақсатты» деп бөледі. Бұл терминдерді қисын үшін қолданған шығар, әйтеуір медицина тіліне салғанда түсініксіз әрі өте бұлыңғыр болып қалған. Мысалы, «адамзат денесіндегі өзгерістердің алдын алатын немесе өзгеріс шақыратын әсер етуші себептер» дегенде ибн Сина нені айтқысы келді? Оны түсіндірмей келесі екі «элементке» өтіп кетеді, бұл элементтер медицина саласындағы себеп-салдарлық байланысты: «сөл» мен «темпераментті» анықтайды екен. Бұл кезде автор ежелгі ұстаздарына, әсіресе галенге сүйенеді. Бұл ежелгі ғалымдар «сөл» деп адам денесінде болатын сұйық заттарды айтқан екен. Олар тепе-теңдікте болса дене температурасы қалыпты, адамның денсаулығы мықты болады. гиппократ қалыптастырған дәстүрге сай гален және басқа грек дәрігерлері адам денесінде төрт түрлі «сөл» бар дегенге келісті: қан, қақырық, өт пен қара өт. Бұлар физикалық әлемдегі төрт күйге: жылы, суық, дымқыл мен құрғаққа сай келеді. Жаратылыс пайда болғаннан бері жер, ауа, от пен су атты бастапқы элементтер бар, төрт элемент солардың көрінісі. Төрт сөл адамдардың төрт түрлі мінезге ие болуына әсер етеді. Оны грек ойшылдары «темперамент» деп атады. гален мен оған дейінгілер «сангвиник, флегматик, меланхолик жәнехолерик» деген төрт темпераментті анықтады. Ежелгі гректердің сөлдер мен темпераменттер жүйесіне сүйенген ибн Сина адам денсаулығының жай-күйін қазір біз метаболизм (зат алмасу) деп атап жүрген үрдіске қарап анықтады. Өзіне дейінгі ғалымдар тәрізді ол да сөлдер мен темпераменттердің теңдігі жойылғанда адам ауырады деп сенді. Бұл сенім «адам ағзасындағы ең маңызды жалғыз сұйықтық – қан» деп сенген галеннің пікіріне қарсы. Сондықтан гален адам сүйегінің мықты болуы қан айналымының жақсы болғанының арқасы деп түсіндірсе, ибн Сина сүйектің мықты болуына қандағы «қатты әрі қара түсті өт материалының болуы ықпал етеді» дейп, ауру себебін сөлдерге сілтейді. Бұл жерде ибн Сина басқа грек ұстаздарына қарсы шығып, Аристотельді қолдайды. Ибн Сина адамның сау немесе ауру болуына төрт темпераменттің ықпалын да осылай түсіндіреді. Оларды жылы мен суық, дымқыл мен құрғақ деп бөлген автор әр дене мүшесінің қай санатқа жататынын тізіп шығады. Анатомия, физиология, тыныс алу мен психология бөлімдерінің бәрінде ол темперамент пен сөл доктринасын қолданады. Бұдан кейін өзі «қарапайым» және «күрделі» мүшелер деп атайтын құбылыстардың логикалық айырмасын көрсетеді. Содан соң осының бәрін сырт қалдырып, адамның жақ сүйегінен бастап омыртқасына дейін сипаттап шығады, әр жағдайды адам емдеуден тәжірибесі бар практик дәрігер ретінде сипаттайды. Ибн Сина жүрекке жеткенде сипаттамасы күрделеніп кетеді. Ол «философтар мен дәрігерлер арасында үлкен дау бар» дейді. Аристотель жүректі «барлық мүмкіндік пен себептің түп-тамыры» десе, дәрігерлер ол себеп бауыр мен ми сияқты көп мүшеден шығады дескен. Ибн Сина Аристотельді қолдап, оның көзқарасы «шындыққа жақын» деген пікірді жақтаған. Бірақ оның себебін түсіндірмейді, пікірді айтумен ғана шектеледі. Тыныс алуға қатысты бөлімде ибн Сина қайтадан ежелгі грекия дәрігерлеріне оралады. Өзі келісетін «данышпандар мен дәрігерлерге» сілтеме жасаған ибн Сина қуаныш, қайғы, қорқыныш пен ашу «жүректің тыныстауынан» болады дейді. Бірақ қайтадан себеп пен салдарды өзгертіп, әр эмоция өзінің тыныс алу түрін тудырады, арнайы дәрі демді тездетеді немесе бір жерге шоғырландырады деген де пікірін жазады. Осы тұста логикасы жетік, теоретик және Аристотельдің шәкірті ибн Сина қайтадан зерек бақылаушы әрі диагноз қоюшы дәрігер ибн Синамен келіспей қалады. Бұл жағдайда уәждің қисынсыз екені қатты байқалмайды. Ал психология туралы айтатын келесі бөлімде ол қайтадан ынтызарлық пен ниеттің күрделі жіктемесін ұсынады, содан кейін «Бұл тұжырымның шынайы екенін философтар тексерсін» деп айтқан сөзінен оңай бас тарта салады. Ибн Сина «сөлдер» мен «темпераменттер» деген түсінік үшін гален мен басқа ойшылдарға қарыздар болса, басқа маңызды мәселе бойынша галеннің пікіріне келіспейді. Ибн Сина Ғалам мен адамзат өмірінің негізгі шындығы материя емес, рух деген; рух, яғни Құдай дүниені жаратты және әр адамда ақыл, ой, жан түрінде көрініс табады деп түсіндіреді. Ибн Сина бұл туралы «Дәрігерлік ғылым ережелерінде» айтпаса да Ғалам макрокосм сияқты матеррия мен рухты біріктіріп тұр деген, ал әр адам – материалдық және рухани элементтерді қамтитын микрокосм деді. Бұл екі концепция арасындағы байланыс олардың үйлесімі мен ішкі сәйкестігіне орай орнайды. Ғалым Сейед Хоссейн насрдың айтуынша: «Көп адамға байқалмайтын мейірім адам жаны тазарған сайын айқын көрінеді; адам мен ғарыш арасындағы ішкі үйлесім пайғамбарлардағыдай толық көрінгенше осылай бола бермек». Осы тұжырымды ұстанған ибн Сина жүйке жүйесін жіті талдаса болар еді, бірақ олай істемейді. Халкедоннан шыққан грек дәрігер герофил б.з.д. ііі ғасырда жүйке жүйесі туралы жазып кеткен. Алайда ибн Сина да, басқалар да герофилдің еңбегінен ештеңе білмеді, тек 1980 жылдары ғана бір америкалық ғалым оның еңбегіне редакция жасап, сақталған үзінділерін аударып жариялады. Ибн Синаның ғарыш пен ғаламға қатысты түсінігі «Ережелерде» толық ашылған, ол «тән мен жан және рух арасындағы байланыс – тыныстау» дейді, «Құдайдың демі үрленген жерде тыныстау басталады» деп түсіндіреді. «Құдай жүректің сол жақ бөлігін жаратты да, демді сақтап және жасап тұру үшін оны қуыс етіп қалдырды» деп жазады ибн Сина. Демек, өмір сүру – тыныстау, Құдай оны жүректің сол жағы арқылы жүзеге асырған. Бұл гален айтқан материалистік түсініктен бөлек ұғым. Айырмашылығы жер мен көктей, бірақ «Ережелер» кітабында ибн Сина бұл мәселе бойынша дауласуға құлықсыз. Оның орнына тыныстау мен жүрекке қатысты көзқарасын баяндайды да, басқа тақырыпқа ойысып кетеді. Ибн Синаның космология мен философиялық ұстанымына қызығатын ғалымдар осы тұсқа келгенде қынжылып қалады. Олар «Ережелер» кітабы философиялық тұжырымдарға толы екенін айтып, автордың клиникалық деректерін елемеуге тырысады. Ибн Синаның метафизикаға баса мән бергенін назарда ұстаған кей зерттеушілер оның клиникалық тәжірибесі болғанына күмәнданады. Ибн Сина жас әйелдің сырқатының себебін анықтамақ болған жайт олардың күмәнын растай түскендей. Әртүрлі тақырып бойынша сөйлесіп отырғанда ибн Сина әйелдің тамырын ұстап, соғысын аңдайды. Махаббат туралы әңгіме өрбіткенде әйелдің тамыр соғысы жиілейді, соған қарап ибн Сина оны махаббат дертіне шалдыққан деп ой түйеді. Ибн Синаны диагноз қоюдың шебері санайтындар бұл жағдайды оның клиникалық тәжірибесіне дәлел ғана емес, психоанализ жасау бойынша тыңнан түрен салған маман деп таныды. Көп уақыт осылай саналып келді, бірақ бір испан ғалым ибн Синаның бұл деректі галеннен алғанын дәлелдеп шықты. Соған қарамастан, ибн Синаның клиникалық тәжірибесі мол болғанына күмәндана алмаймыз. «Ережелерде» ол өз тәжірибесінде болған оқиғалардан көп мысал келтіреді. Алкогольдің антисептикалық қасиетін ашу сияқты мәселелерде автор практикалық тәжірибесіне сүйеніп жаңалық ашады. Оның көмекшісі болған Жузжани ибн Синаның клиникалық жазбаларын жинап жүргенін, оны кітапқа қосуды жоспарлағанын, бірақ горганға бара жатқанда құмды дауыл соғып, «Ережелер» жазбасын ұшырып әкеткенін айтады. Клиникалық тәжірибесіне сүйенген ибн Сина дәрігер диагноз қоюына ықпал ететін медициналық жағдайдан ада болуы керегін ескертеді. науқастың сырқатын анықтайтын дәрігерде «функциялар ақауы» болмауға тиіс. Атап айтқанда, дәрігердің зәр шығару және ішек қызметі дұрыс жұмыс істеуі керек, шаршау мен көңіл-күйге теріс әсер ететін ықпалдарға берілмеуге тиіс, тыныс алуы бірқалыпты болып, оны «өз еркімен бақылай алуға» тиіс. Дегенмен ибн Сина басқаларға қарағанда клиникалық тәжірибеге айтарлықтай аз уақыт бөлген, мысалы оның замандасы Маджуси «Медициналық өнердің толық кітабы» еңбегін жазғанда әр пікіріне дәлел ретінде өз тәжірибесінен мысал келтіреді. Сондықтан да Маджусидің шығармасы ибн Синаның «Ережелер» жинағының негізгі бәсекелесі саналады. Бұлардың бәрінен өткен мықты клиницист-ғалым деп разиді атауға болады. Ибн Сина разидің ұзақ жыл жинаған медициналық тәжірибесінен ешқашан оза алмас еді. Алайда ол рази талқыға салған мәселелерге дәлел болатын құрылым жасады, яғни медицинаны қисынға бағындырды. Ибн Сина мұндай мінезді Аристотельден үйренді және оны білімнің барлық саласына қолдануға тырысты. Сондықтан «Дәрігерлік ғылым ережелерінде» шатасқан әрі шалыс басқан тұстары көп болса да, ибн Сина оны теориялық тұрғыда маңызды еңбек санайды. Оған қоса, «Ережелер» байырғы және қазіргі ғалымдардың клиникалық ұстанымы туралы баяндайды, сөйте тұра Аристотель салған сара жолдан айнымайды. Құдай мен жаратылыс туралы көзқарасын айтпағанда, ибн Сина Аристотельдің медициналық теориясын тұтас қабылдаған, әсіресе сөлдер мен темпераменттер туралы тұжырымын дұрыс санаған. гален бұл түсінікті жаңартты, бірақ ибн Сина философты жақтайды. Ибн Синамен хат жазысқан Бируни одан Аристотельді көзсіз жақтау себебін сұрағанын айттық. Бірақ басқа мәселелер бойынша ибн Сина галенді қолдаған. разидің еңбегін барынша терістеген ибн Сина грек дәрігері галенді терең құрметтегені байқалады. рази Аристотельді сыйлап, өзін галеннің шәкіртімін деп атағанымен, оның «денедегі сұйықтық тәуелсіз айнымалы, адам денінің сау болуы немесе ауруы соған байланысты» деген пікірін сынайды. Өз пікірін дәлелдеу үшін рази түрлі температурадағы сұйықтықты емделушінің денесіне енгізіп, сұйықтықтың қаншалықты тез қызғанын немесе суығанын бақылайды. галеннің сөзіне иланбаған рази химиялық агенттердің адам ағзасына ықпалын жақсы білетін. Сондықтан қисынға сүйеніп емес, эмпирикалық дәлелі болғандықтан грек дәрігеріне қарсы шықты. Рази «гален менің ұстазым, мен оның шәкіртімін» десе де, оның теориясындағы өзі қате санаған тұстарын көрсетуге қаймықпайды. Ол кейде тіпті ұстазын сынағанына қайғырып, «оның білім теңізінен қанып іштім» дейді. Ал ибн Сина жас кезінде разиді сынап, метафизикаға бекер араласты, сынған сүйекті орнына салып, зәр мен дәрет жинап жүре беруі керек еді деп мұқатады. Ибн Синаның разиді бұлай кемсітуі оны өзіне бәсекелес санап, қауіптенгенінен болса керек. рази ибн Сина туардан жарты ғасыр бұрын дүние салса да, оның еңбегі «Ережелердің» төбесінен қарап тұрған елес тәрізді көрінген болар. Ибн Сина медициналық зерттеуін рази еңбегіне қосымша емес, оған балама еңбек етіп жазу үшін көп еңбектенді. Бұл жағынан жетістікке жетті деуге болар. Бірақ бәрібір көп жағдайда галеннен бері қарайғы заманда медицина туралы еңбек жазған разиге де, Маджуси мен басқа да авторларға сүйенуге мәжбүр болады. Ол кезеңде біреудің еңбегін көшіру кең тараған тәжірибе еді және автор «мен көшіріп алдым» деп айтпайтын. Тіпті Батыста да әдейі плагиат жасау (латын тілінен аударғанда «plagіarіus» – ұрлықшы) бертінге дейін қоғам тарабынан теріс саналмайтын, қазірдің өзінде бірқатар елдерде қалыпты құбылыс саналады. Ибн Синаның разиден алған тұстарын дәлелдеу үшін мыңдаған мұқият салыстырулар жасауы керек. Әйтеуір ибн Синаның «бәрін қамтыған» рази еңбегін танудан бас тартқаны оған қаншалықты қарыз екенін көрсетсе керек. Ибн Сина разидің кітабынан біраз дерек алды десек те, оның бәрі медицина философиясы емес, клиникалық және диагностикалық мәселелерге қатысты еді. Ибн Сина медицинаның екі жағы бар деп есептеді, біреуі – практикалық, екіншісі – теориялық тұсы. «Ережелерді» оқығанда автордың осы екеуінің арасындағы байланысты анықтау үшін көп күш салғанына таң қаласыз. Мысалы, мінез-құлық пен темперамент туралы айтып қоймай, арнайы кесте жасап, онда барлық дене мүшесін көрсетіп, оларды жылу мен суық, дымқыл мен құрғақ деңгейі бойынша талдап шығады. Ибн Синаның эмбриология туралы пікірі тіпті таңқаларлық. Оның айтуынша, еркек пен әйелдің тұқымы ықтимал деңгейден кәдімгі адамға айналады. Тарихшылардың бірі ибн Синаның бір уақытта болатын үзік-үзік өзгеріс теориясын қолдайтынын, бұл ұстанымы метафизикаға негізделгенін айтады. Бірақ мына жағдайда автор практикалық тәжірибесіне сүйенеді, өзгерістің біртіндеп болатынын байқайды. Қазір де «бірнеше жасушадан қашан және қалай «жеке тұлға» пайда болады» деген пікірталас тудыратын осы мәселе ибн Синаны да қатты толғандырды. Кейін жазған «Жануарлар туралы кітабында» («Book of Anіmals») эмбриологияға жан-жақты тоқталғаны содан болса керек. Бірақ ол кітабында «Ережелердегі» пікіріне қарсы шығып, бірден әрі үзік-үзік өзгеріс болады деген ұстанымын қайта айтады, оған тәжірибе жүзінде көзі жеткенін жазады. Ибн Сина мінез-құлық пен темперамент туралы грек теориясын тұтас қабылдады. Енді «оның зерттеуіне негіз болған Аристотель концепциясы мен өз философиясы қандай мәнге ие болды?» деген сұрақ туады. Бұл теориялар ибн Синаға жұмысты жалғастыруға мүмкіндік беретін тірек еді. Ал медициналық күрделі терминдерін саралағанда реттеу мен құрылымдаудан басқа не берді десеңіз, оған жеке тоқталу керек. «Дәрігерлік ғылым ережелерінің» келесі төрт томына қысқа шолу жасау арқылы бұл сұраққа жауап іздеп көрейік. Бірінші кітаптың екінші және үшінші бөлімдерінде ибн Сина ауру түрлерін пайда болу себебі, симптомдары мен диагностикасы бойынша жіктеп шығады. Ауру тудыратын себептерге жарақаттану, ыстық моншаға түсу, қатты қысып байлау, тамақты тым көп ішу, қатты шаршайтындай көп қимылдап, көп жұмыс істеу; ұйқысы қанбау, түнеріп жүру, дәретке күшеніп отыру және жыныстық қатынасты жатқызады. Ибн Сина өзі әу бастан ойластырғандай бұл бөлімдерді «Ережелер» кітабының негізгі тарауы ретінде жазды. Ол «қарапайым дәрілер» туралы жазатын қосымша том мен басқа да ұмытқан тақырыптарды қозғайтын томдар болатыны туралы бұлыңғыр айтып өтеді. Бірақ ол тақырыпты өрбітіп, ашып айтпайды. Соған қарағанда «Ережелер» басынан нақты құрылымға сай жоспарланбаған, біртіндеп жазылған кітап болса керек. Философиялық жаңалығын таныстырған соң ибн Сина сыртқы факторлар әсерінен туатын дерттер мен ағзаның өзі тудыратын сырқат түрлерін атап шығып, олардың айырмасын түсіндіреді. Сыртқы факторлар тудыратын ауруларды түсіндіргенде тақырыпты терең ашып, нақты мысалдар келтіреді, ал ағзаның өзі тудыратын ауру туралы айтқанда бұрынғы сөлдер мен темпераменттер туралы ежелгі тұжырымды шиырлап, қалыптан шыға алмайды. Дегенмен бірінші томның кейбір тұсында ибн Сина темпераменттер мен мінез-құлыққа қатысты сенімді уәждер келтірген. Мысалы, тамақтану, шөл қандыру мен суға түсу туралы айтқанда құрғақ пен дымқылға қатысты тұжырымдары ғылыми дәлелге сай шығады. Тым қызуқанды немесе салқынқанды темперамент иелеріне арналған рецептері де қолдануға тұрарлық, осы симптомдарды басуға көмектеседі. Бұл жерде бастапқы қағидалар туралы ой толғайтын абстракт ойшыл ибн Сина мен науқастарды емдейтін қырағы дәрігер ибн Синаның байланысы сезіледі. Біріншісі автордың сырқаттар мен адам жай-күйіне қатысты қате түсініктердің ара-жігін ажыратуға мүмкіндік берсе, екіншісі «Дәрігерлік ғылым ережелеріндегі» оқырманға бағалы тарауларды жазуға ықпал етті. «Ережелердің» бірінші томының практикалық бөлімдерінің ең құнды тұсы – аурудың алдын алуға көмектесетін кеңестер. Қазіргі тілмен айтсақ, ибн Синаны «денсаулық жөніндегі кеңесші» деуге болады. Ол диета, дене шынықтыру, балалар күтімі, суға түсу, массаж, құрғақ жер мен теңізге (жазда және қыста) саяхаттау сияқты тақырыптарға қатысты кеңестер береді. Өмірінде мұхит көрмеген Ибн Сина галеннің теңіз аурулары мен бас айналу туралы дерегіне сүйенеді. Оның кейбір қысқаша жазбалары нағыз інжу-маржан деуге тұрарлық. Мысалы, саяхатқа қатысты кеңесінде ибн Сина алыс сапарға шығатын адам ішегін тазалап, денесінің ортаңғы бөлігін жылы матамен орап, аяғына қыздыратын май жағуы керек дейді. Ол саяхатшының жолда шаршауы мүмкін екенін ескертеді, тері күтіміне қатысты кеңестер беріп, жолаушылар темпераментіне сай, ұзақ жолда шөлдетпейтін тамақ алуы керек деп жазады. Оның бала күтіміне қатысты кеңесі де құлақ түруге тұрарлық. Басында ол жүкті әйелдің күтімі туралы айтады, содан кейін өмірге келген нәрестенің кіндігін төрт саусақ ұзындығындай етіп кесу керегін ескертеді. Кіндікті кескен жерге себетін ұнтақтың рецебін жазады: куркума мен айдаһар қаны (осылай аталатын шайырлы өсімдіктен әзірленген күрең түсті ұнтақ), саркал (sarcalla), зире мен қынаны бірдей мөлшерде алып, кесілген тұсқа себу керек. Бала емізетін әйел таңдағанда оның терісі сау, мойны жуан, анары үлкен, бұлшық еті жақсы дамыған, мығым денелі болуға тиіс екенін жазады. «Ондай әйелдің барлық баласы сау тууы керек, түсік тастаған, баласын өлі туған әйелдер жарамайды» деп ескертеді. Ибн Синаның «Ережелерінде» шарапқа қатысты өте көп пікір айтылған. Құранда «қыздыратын сусындар мен құмар ойындарды» айыптайды, оны шайтанның тұзағы дейді (Сүре 5:90), бірақ жұмақты сипаттағанда «ішкен адамның шөлін қандыратын шарап өзенін» суреттейді (Сүре 47:15). Ибн Сина медицина тұрғысынан шарапты пайдалы өнім санайды, бірақ оны мөлшерін біліп ішу керегін ескертеді. Оның айтуынша, шарап ас қорытуды жақсартып, қақырықты сұйылтады, зәрмен бірге өтті, қара өтті шығарады. Адам ой еңбегімен көп айналысқанда қара өт түзіледі деген пікір қалыптасқандықтан, ибн Синаға бұл тақырып өте маңызды еді. Оның тағы бір таңғаларлық мәлімдемесі «миы қатты жұмыс істейтін адамға шарап әсер етпейді, себебі ондай адамның миы шараптың зиянды буына төтеп бере алады» деген пікірі. Осыны жазған соң ибн Сина қарапайым халыққа төбеден қарағандай болып «мұндай қасиетке ие емес адамдарға шарап басқаша әсер етеді» деп мәлімдейді. Оқырманның сынына ұшыраған соң ибн Сина кейін «Шараптың пайдасы мен зияны» («On the Benefts and Harm of Wіne») деп аталатын алкоголь туралы еңбек жазып шықты. Әрі қарай ибн Сина медициналық ерекшелігіне қарай адамдарды үш топқа бөледі: арықтар мен толықтар және ауруға бейім адамдар, ал қарттарды жеке топ ретінде қарастырады. Ибн Синаның денсаулықты жақсартуға қатысты ұсыныстарының бәрі өмір сүру салтын өзгертуге шақырады, қазіргі медицина саласының мамандары оны қолдайтыны анық. Ол ұсынған дәрілердің бәрі дәрілік шөптерден жасалған, «Ережелердің» тұтас екінші томы осы тақырыпқа арналған. Бүкіл тарау бойы ол кейбір дәрілердің құндылығы оған қарсы химиялық заттардың күшін жоюға немесе бейтараптандыруға бағытталғанын дәлелдеуге тырысады. «гомеопатия» термині XVІІІ ғасырдың соңында енгенімен гиппократ кезінде де осыған ұқсас түсінік болған. Ибн Сина бұл дәстүрді ұстанып қана қоймай, оны дамытуға елеулі үлес қосты. Ибн Синажіктеу мен топтаудыжақсы көрген сияқты, «Ережелерде» безгектің жиырма үш түрін жазып шығады. Сол заманда дене қызуын өлшейтін аспап болса ибн Сина талдауын жалғастырар еді, бірақ галилей термоскопты XVІ ғасырда, ал Даниэль Фаренгейт термометрді екі ғасыр өткен соң ойлап тапты. Ибн Сина өмір сүрген заманда негізгі сараптамалық әдіс бақылау мен жіктеу еді, өлшеу әдісі әлі қолданысқа енбеген болатын. Болашақ дәрігерлерге кеңес берген ибн Сина шаштың түсі, терінің түсі мен бұлшық ет т.б. бәріне мән беру керегін ескертеді. «Ережелердегі» үзінділердің көбінде ибн Сина бейсезімдік сигналдар мен солар арқылы ақпарат алу туралы жазады. науқас күйзеліп тұрса да, үндемей қойса да осы белгілерге қарап дертін анықтауға болатынын көрсетеді. Науқасқа сұрақ қойып, күйін мұқият бақылаған соң, ибн Сина диагноз қоятын құрал ретінде оның тамыр қағысын тыңдаған. Әлбетте, тамыр қағысына қарап науқастың күйін аңдау жаңалық емес. Өйткені гален заманынан бері жүрек қағысының тұрақтылығы мен систологиялық қан қысымын (осы әдіс арқылы диастологиялық қан қысымын анықтау мүмкін емес) білу үшін осы тәсіл қолданылып келген. «Ережелер» еңбегінде ибн Сина оқырманға осы сауалға қатысты 30 бетке жуық жазылған ой-талқасын ұсынған. Ғұлама науқасқа құрмет көрсетіп, тамыр қағысын мойнынан не шабынан емес, тек білегінен ұстап білу қажет деп кеңес берген. Талдауларына сүйеніп және жіктеуге бейімділігін сақтай отырып, ол науқасқа диагноз қоюға көмектесетін тамыр қағысының он аспектісін ұсынған. Оның тоғызы диастологиялық көрсеткіштерге, ал қалған біреуі «такт, ырғақ, үйлесім, шара қолдану мен ден қоюға» бағдарланған. Өзіне дейінгі ізашарларынан айырмасы, ибн Сина медицина дәрігерінің қолын шетін диагностикалық құрылғыға айналдырмаққа ұмтылды. «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегінде ибн Сина тамыр қағысынан өзге, науқасқа диагноз қоюға нәжіс пен зәр көмектесетінін тілге тиек еткен. Бір кездері разиге зәр мен нәжісті зерттеуге отыруы қажет еді деп кекеткен ибн Сина, енді «Ережелер» еңбегінде өзі де соған маңыз бергені қызықты. Әрі оның бұл ісі дұрыс болған. Шумерлік дәрігерлер 6000 жыл бұрын зәрді зерттеуге кіріскен, ал гиппократ «адамның ешбір ағзасы оның күйі хақында зәр шығару жүйесі секілді мол мағлұмат бермейді» деп жазған. Ибн Сина бауырдың, бүйректің және қан тамырларының бұзылуы белгілерін, сондай-ақ бітеу жара, безгек және инфекциялардың бар-жоғын анықтау үшін зәр талдауына жүгінген. Ол ерлер мен әйелдердің нәжісі мен зәрін жануар тезектерімен салыстырған. «Ережелер» еңбегі ауру мәселесін терең түсінгенін көрсетеді. Бастапқыда ол науқастың бетін бері қарататын, дәрігердің қолынан келетін психологиялық факторларды атап өтеді. Айталық, дәрігер «қуаныш сыйлау секілді, науқастың жанын жадыратып, өмірге деген құштарлығын арттыра алады». Сондай-ақ науқасқа мекенін өзгертіп не бетінде қандай да бір ақау бар адамды айнадан оқшаулау арқылы көмектесуге болатынын жазған. Ол дәрігерлерге жараны тазалау, күйдіру мен хирургиялық ота секілді ауыр шараларды жасамауға кеңес еткен. Дәрігерлерге «ауыр шараларды» бірден бастамау қажет деп кеңес берген автор әрмен қарай «Ережелер» еңбегінде терапиялық шаралардың қатарына кіретін ем-дом әдістеріне тоқталған. «Тазалау, құстыру, құты қою, арам қанды шығару, сүлік қоя сынды сырқатты шығаратын құралдарды қолдану» – алғашқы томдағы ең ұзақ жазылған тарау. «Сырқатты тысқа шығаратын» әдістерді, сондай-ақ сүлік қоюды дәрігерлер емде ежелден қолданып келген. Ибн Сина осы тәсілдерді қолдану кезінде сақтық таныту қажет екенін ескерткен. Әрмен қарай ғұлама «Ережелер» еңбегінде кесуге қатысты тақырыпқа ойысқан. Ол кезеңде отаның бірнеше түрі болғанын ескерсек, ибн Синаның еңбегінде ұсынған хирургиялық оталардың жұтаңдығы таңдандырады. ішкі қан қысымды шығару үшін трепанация отасын жасау Ежелгі Қос Өзен мен Мысырдың дәрігерлері, гиппократ та жасаған; ісіктерді кесіп алып тастау, өкпені дренаж арқылы тазарту, трахеостомия және бүйрек пен қуықтағы тастарды алу оталары ежелден белгілі. Мұсылман әлемінің дәрігерлері осы ота түрлерін жасаған. Катарактаны алып тастайтын ота Шығыс дәрігерлерінің қолынан келген, ал ер баланы сүндетке отырғызу мұсылмандар мен еврейлерге қалыпты ота саналған. «Ережелер» еңбегінде хирургиялық оталар санының аз болғанын (отаға жеті-ақ бет арналған және отаның бірде-біреуі сипатталмаған) түсіндіріп беретін екі себеп бар. Біріншісі, хирургиялық оталар болғанымен, олар көбіне-көп ұрыс алаңында аса мұқтаждық туған кезде ғана қолданылған. Екіншісі, ота жасау – дәрежесі төмен дәрігерлердің жасайтын әдісі-міс. Айталық, ибн Сина заманында сынған сүйекті «сынықшылар» ғана емдеген. Ал сынықшылар дәрігерлік иерархияның ең төменгі сатысында орналасқандықтан, олар жөнінде «Ережелерде» мүлде сөз болмаған. рази де ота жасамаған және еңбегінде оған қатысты қысқа ғана пікір жазған. Дегенмен Шығыс пен Андалусияда оталарды ем-дом кезінде кең қолданған өзге де дәргерлер болған. Сондай дәрігерлердің ота жасау ісіндегі тәжірибелері нәтиже берген. Бірақ өз заманының дәрігерлік дәстүрін жіті бақылаған ибн Сина хирургиялық оталарға көп тоқталуды қажет деп таппаған көрінеді. Егер ибн Сина «Ережелердің» алғашқы томы үлкен жаңалық болады деп үміт етсе, үміті ақталмағаны анық. Мұндай еңбекті тарату үшін көшірмелер жасау қажет. Ал ол заманда ол ұзақмерзімді әрі машақаты көп жұмыс еді. Оның үстіне, дәрігерлердің басым бөлігі ол шақта Мажусидің жинақы жазылған екі томдық еңбегін, сондай-ақ разидің ауқымды трактатын қолданғанды жөн көрген. «Ережелер» еңбегінің жемісті болуы үшін уақыт қажет еді. Осы тұста көз алдымызға өкініштен өзегі өртенген ибн Сина дәрігер разидің «неліктен жұрттың басым бөлігі мықты дәрігерлерден теріс айналып, ең нашарына жүгінеді» деп аталатын эссесін оқыған бейнесін елестетсек болады. «Ережелер» еңбегін және өзінің медицина мен өмірге қатысты көзқарастарын насихаттау үшін ибн Сина түсінуге жеңіл, қысқа шығармалар мен екі поэма жазған. Оның «Жүрек медицинасының қағидаттары туралы трактат» («Dіscourse on the Prіncіples of Cardіac Medіcіne») деп аталатын еңбегі оқырманға кең таралған. Еңбекте эмоциялық және менталды күй жүрекпен байланысты дейтін көпке мәлім көзқарас баяндалған. Ибн Синаның «Ережелер» туындысының бүкіл мазмұнын 70 бет өлең сөзбен түйіндеп өткен «Медицина туралы поэмасы» («A Poem on Medіcіne») да қалың оқырманға арналған. Хамаданда жүргенде ибн Сина шәкірттерімен кешкі кездесуде, «Ережелердің» жаңа жазбаларын оқып берген. Ол сондай-ақ дәрі-дәрмекке қатысты жан-жақты қамтылған «Медицинаның материясы» («Materіa medіca») деп аталатын екінші томды жазуға да кіріскен. Дәрі-дәрмектің мұндай жинақтары ежелден бері келе жатқан медициналық трактаттарда кең қамтылғандықтан, осы тақырыпқа қатысты мол мағлұмат жазылған. Алайда Хамаданнан басқа шаһарға шығатын мүмкіндігі болмаған ғұламаның зерттеу ісіне шәкірттерін көмекші ретінде араластыру арқылы ғана ауқымды еңбектерді саралап, деректер жинауға мұршасы келген. Сондықтан осы томға ибн Сина автор ретінде емес, көбіне-көп редактор ретінде атсалысқан. Бірақ ғұлама дәрі-дәрмектердің тиімділігі мен мөлшері қалай болуы керегіне қатысты өткір ойын да баян еткен. Ибн Синаның көмекшілері ежелгі римдіктердің, византиялық гректер мен үнділердің еңбектерінен, сол замандағы трактаттардан, жалпы жиырмадан аса зерттеуден ақпарат жинаған. Сондай-ақ олар шаһарда жұмыс істеген дәріханашылардың да ілімін қолданған. Археологтер тапқан шұңғыл ыдыстар мен өсімдіктердің ұрығы, таразы, ашытқыға арналған құты және қайнатуға арналған текшелерге қарағанда, осы мамандық мол тәжірибе мен арнайы білімді қажет ететін күрделі сала болғанға ұқсайды. Ибн Синаның зерттеу тобы бәрін қамтуға тырысқанымен, өте маңызды бірнеше дереккөзді қалыс қалдырған. Мәселен, Ауғанстандағы герат қаласының перзенті, ибн Синаның замандасы Әбу Мансұр Маваффак Харави есімді дәрігердің үнді дереккөздерін қамтыған диагноз қою мен фармакологияға қатысты құнды деректері ескерілмеген. Сондықтан «Ережелер» еңбегінде айтылмай қалған. Ибн Сина екінші томында өзі таза табиғи күйінде қолданған өсімдіктердің, минералдар мен жануар өнімдерінің емдік қасиеттеріне ден қойған. Өзге дәрілік қосылыстарды бесінші және соңғы томында қарастырған. Ибн Синаның «фармакологияға» қатысты түсінігі бүгінде біз дәрі-дәрмек деп жүрген емдік заттармен ғана шектелмеген. Айталық, ғұлама спортшыларға күш беретін стимуляторларды, алжуды тоқтатын дәрілерді, сондай-ақ косметика мен шашқа арналған бояуларды да дәрі-дәрмек санатына қосқан. Жалпыға аян мыңдаған дәрі-дәрмектен бөлек, ибн Сина еңбегінде қазіргі уақытта экзотика саналатын, айталық, устрица қабыршығы, тұтанған ладанның түтіні, сарышаяндар мен саламандра нәжісі секілді заттарды да қамтыған. Тиымды ысырып қойып, емдік мақсатта шарап, сыра, апиын, марихуана мен гашишті қолдануға кеңес берген. Еңбекте әрбір жазба араб тіліндегі атаумен мұқият сәйкестендірілген соң, дәрі-дәрмек жасауға, қолдануға және мөлшеріне қатысты ақпар беріліп отырған. Фармакологияға арналған екінші және бесінші том кең қолданыста еді. Бірақ ол еңбектерді оқыған кейбір оқырман үлкен мәселеге тап болған. негізінен, ежелгі грек, рим және византиялық авторлардың еңбектеріне сүйенген ибн Сина, көбіне-көп Жерорта теңізі аймағында өсетін өсімдіктерге, минералдар мен жануарларға ден қойған. Ал кітап оқырманы Шығыс халықтары болғандықтан, олар бұл өлкеден табылмаған. Айталық, теңізге шыға алмайтын Бұқараның жұрты мүйізді теңіз көкнәрін қайдан алады? Тағы бір мәселе, өсімдіктер мен жануарлардың аты араб тілінде мүлде өзгеше не ең қиыны, бірдей атаудың өзі әртүрлі өлкеде әралуан өсімдікті таңбалауы мүмкін еді. Ибн Сина бұл мәселені білді ме? Оның анық-қанығы белгісіз. Философ ретінде ибн Сина өзіне дейінгілер алға тартқан гипотезаларды тұрақты түрде тексеріп отырған. Бірақ ол практикадағы дәрігер ретінде, алдыңғы буын жазған еңбектерді қаз қалпында қолданумен шектелген. Дегенмен оның жаңа дәрілерді қазіргі уақытта біз клиникалық сынақ деп атап жүрген тексеріс арқылы істе сынап көруі оң іс болған. Дегенмен бұл істе рази одан озық шыққан. Соған қарамастан ибн Синаның медицинаға сіңірген еңбегі орасан зор. «Ережелер» еңбегінде дәрі-дәрмектің күші мен тиімділігін тексеру кезінде ұстанатын он бір қағиданы баяндаған. Ежелгі авторлар емес, дәл ибн Сина ұсынған клиникалық сынақтың формасы бертін келе дәрігерлердің жиі жүгінетін әрекетіне айналды. Жинақтың бүкіл үшінші томы бір ғана ағзаны жұтатын ауру түрлеріне арналған, ал төртінші томда денеге қатысты ауруларға тоқталған. Ибн Синаның осы екі томдағы зерттеулері ауқымдылығы және ұсақ-түйекке дейінгі баяндалған толымдылығымен айрықшаланады. Айталық, ибн Сина респираторлық сырқаттарды емдеу жолдарын талқылағанда, өкпе ауруларына қатысты көптеген дереккөз бен олардың шығу тегіне үңілген. Сондай-ақ осы ауру түрлеріне сай келетін тексерісті, фармакологиялық және экологиялық ем түрлерін кеңес еткен. ісікке қатысты да ибн Сина арнайы тоқталып, денеде сарысу жиналуының үш түрі мен олардың пайда болу себептерін баяндап, оны емдеудің арнайы тәсілдерін ұсынған. Жан-жақты еңбектің бірнеше жерінде клиникалық тәжірибесіне сүйеніп: «Бұл дәрі қатерлі. Оны ешкімге қолдануға кеңес бермес едім» деген ескертпесін де жазған. Ота жасауды ұнатпағанына қарамастан, ибн Сина бауыр ісінген жағдайда қандай ота жасауға болатынын, ол оталар қаншалықты қатерлі екенін толық сипаттап жазған. Үшінші және төртінші томдар қарапайым, жатық тілде жазылған. Онда алдымен сұрақ қойылып, артынша жауап ұсынылған. Бұл томдар тілі күрделі, теорияға кіріспе баяндалған алғашқы томға толығымен кереғар. Айырмашылықтың жер мен көктей болғаны сонша, оқырман еріксіз түрде «екі еңбектің арасында байланыс бар ма?» деген сауалға бас ауыртады. Ибн Синаның дүниетанымын метафизикаға құрылған толымды әрі біртұтас жүйе ретінде сипаттау қалыптасқан. Сейед Хоссейн насрдің тілімен айтқанда, ибн Сина физикалық әлемді «табиғаттың өзінен емес, интеллектуалдық түйсіктен өрбитін космологиялық ережелер» деп қабылдаған. Осы бір тезиске байланысты ибн Синаның нақты медицина жөніндегі тәжірибесін екінші санаттағы іс деп түйіндеуге болады. Дмитрий гутас «разидің жағдайынан көріп отырғанымыздай, философиялық тұжырымдарына қарамастан ол «Ережелер» туындысын өте маңызды еңбек ретінде санамаған» дейді. Ислам медицинасын зерттеген атақты ғалым да осыған ұқсас сөздерді жазған. Айталық, ол ««Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегінде нақты медициналық тәжірибелерді қаузауды ойламаған» деп мәлімдеген. Бұл көзқарасты бірінші томның екінші бетінде ибн Синаның өзі де баян еткен. Айталық, ибн Сина оқырманға: «Медицина теориясы – дәрігердің іс жүзінде немен айналысатынын емес, оған не істеуге болатынынына қатысты шешім шығаруын сөз етеді» деп жазған. Бұл көзқарас, сөзсіз, бірінші томның «космологиялық» маңызды бөлімдері үшін өзекті. Алайда осы ойлар маңызды болғанымен, «Ережелер» еңбегінің жалпы алғанда аз ғана бөлігін қамтиды. Ал бірінші томның екінші бөлігі мен үшінші және төртінші том толығымен медицина саласына арналған. Үшінші және төртінші томда бүкіл «Ережелер» еңбегінің өзегінде жатқан философиялық құрылым айтарлықтай көрініс таппаған. Арагідік айтылып қалса да, терең талдау ретінде емес, үстірт сипатталып өткен. Томдарда ибн Сина философияға клиникалық құбылыстарды түсіндіргенде де, емдеуге қатысты ұсыныстарын қорғап не жорамалдау үшін де жүгінбеген. Соған қарамастан басқа томдардағы сырқаттар хақындағы әрбір ұсақ-түйек мәселені түсіну үшін алғашқы томадағы ауқымды «теоретикалық» кіріспеге қайта оралудың қажеті жоқ. Ибн Сина «Ережелер» еңбегін ғылыми есеп ретінде жазуға тырыспаған. Бұл еңбекте рази алғаш болып нұсқаған шешек пен қызылша арасындағы айырмашылық немесе алкоголь мен күкірт қышқылына екі бөлек зат ретінде анықтама берген түсіндірмелер секілді инновация жоқтың қасы. Сондай-ақ ибн Сина келешекте зерттеу тақырыбына айналатын немесе өзін тығырыққа тіреген мәселелерге мүлде тоқталмаған. Өйткені ғұлама «Ережелер» еңбегінде жауабы жоқ сұрақтарды көтеріп, оқырманды, дәрігерлерді босқа даурықтырғанша, белгілі болған нақты деректерді тізімдеп шыққанды жөн көрген. Осы дүниелерді ескере отырып «Ережелер» еңбегінің клиналық ақпарат жазылған бөлімдерінде айтарлықтай үлкен жаңалық жоқ деп түйіндейміз. Бір ғана дәлел келтірейік: ибн Сина жүйкеге қатысты қыруар аурудың бәрін мимен байланыстырған. Ол еңбекте инсульт миға апаратын артериялардың бітелуіне байланысты туындайтынын айтып, бас айналу, эпилепсия мен деменцияға ден қойған. Сырқаттардың әрқайсысының туындау себебіне тоқталып, ем-домына қатысты көзқарасын білдірген. Дегенмен ұйқысыздық, бастырылу, параноя мен истерия сынды қазіргі уақыттағы психиатрияға қатысты дүниенің бәрін елемей өткен. «Дәрігерлік ғылым ережелері» өз заманына арналған өнім болғаны анық. Сондықтан ол кітаптағы кейбір рецептер тиімсіз, тіпті кей жағдайда қатерлі болатыны таңғаларлық дүние емес. Айталық, ибн Синаның көзге қатысты кейбір сырқаттарды өте улы көк сульфатпен (гидратталған мыс сульфаты) емдеуге қатысты ұсынысы тым қатерлі. Өйткені улы сульфат адамды зағип қылуы да мүмкін. Дегенмен көз ауруларына қатысты бөлімде ол ғылымға, бертінде латын тіліне «торлы қабық» (retіna) деп аударылған жаңа терминді қосқанын да тілге тиек еткен жөн. Бұл олқылықтар еңбекті толыққанды бағалау ісін қиындатады. Дегенмен ұмтылыс жасап көру үшін «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегінде жоқ дүниелерді айтудан бастап көрелік. XІ ғасырда медицина саласында ибн Сина ұсынған тәсілдерден қатты айрықшаланатын өзге де тәсілдер бар еді. Мәселен, сол шақта аспан денелерінің орналасу ретіне қарай сырқаттарды емдейтін астрологиялық медицина танымал еді, міне осы әдіс хақында «Ережелерде» тіс жармаған. Еңбекте сол заманда мәшһүр ем түрі – Мұхаммед пайғамбардың хадистері мен Құран мәтінінен алынған нақты ем-домдар баяндалған «ислам» медицинасы да көтерілмеген. Ең бастысы, «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегі, жұрттың басым бөлігі ем-дом ретінде қолданатын халықтық медицина жөніндегі зерттеулер не жинақтарды да қамтымаған. «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегі шынтуайтында, өзіне дейінгі жазылған туындылардан асып кете алмаған болуы да мүмкін. Соған қарамастан кітап тәлейіне бірнеше ғасыр бойына осы салада үстемдік еткен оқулық болу жазылған екен. Ибн Сина таза теория арқылы адам ағзасы ауруларының әмбебап ерекшеліктерін анықтап, оларды тудыратын себептерді тауып, содан кейін философияға негізделген «әмбебап емдеу ережелерін» ұсынуға ұмтылғанын жасырмай баян еткендіктен, кітап өміршең болған шығар. Осы бір ғаламат тұжырым ибн Синаның «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегін жазу барысындағы ниетін және өзінің шыққан биігіне қатысты бағасын ортаға шығарады. «Ережелер» еңбегінде ибн Синаның мінсіз әрі толымды Алғашқы қозғаушы Ғаламды тудырғанда пайда болған ақылды әлемде өмір сүріп жатырмыз деген сенім байқалады. Осы бір сенім емдеу мен диагноз қою сынды машақаты көп жұмысқа шын берілген дәрігерлердің көкірегіне сенім ұялатуы қажет. Дегенмен еңбектің космологиялық (теориялық) және практикалық аспектілерінің қиыспайтын тұстары бар. Құдды бір алғашқы томда архитектор ғимарат жобасының жасап, оны кейінгі томдарға беруді ұмыт қалдырғандай. Архитектор келесі томға тек эскизді беріп, әрмен қарай тәжірибе мен түйсікке арқа сүйеңдер дегендей әсер қалдырады. Ибн Сина «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегінде архитектордың да және құрылысшының да қызметін қатар атқарған. Ғұлама мәселен, суық пен ыстық, құрғақ пен ылғал ішектің күйін қалай өзгертетінін немесе кейбір космологиялық түсініктерді денсаулық пен сырқаттарға қалай қолданатынын ұғуы қиынға соққанын мойындаған. Соған қарамастан, ибн Синаның «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегі оқырманның сеніміне ие болған. Өйткені ғұлама бұрындары бір-бірімен байланысы жоқ боп келген фактілерді тізбектеп, ұғынықты түрде құрылымдап ұсына алған. Ибн Сина қалыптастырған сенім жұмысқа көміліп қалған дәрігерлерге қолдау беріп, науқастардың жанын жадыратқаны анық. Сондықтан ибн Синаның «Ережелері» медицина тақырыбын қаузаған бұрынғы еңбектермен салыстырғанда медицина саласын қалыптастыру ісіне зор үлес қосқан, медицина тарихындағы ең маңызды мәтін деп бағалауға болады. Иә, мұндай деңгейге жету үшін ибн Сина көп дүниені құрбан етті. Өйткені «Ережелер» еңбегінде келешек буынның оқырманы бас қатыратын ашық сұрақтар, қарсы гипотезаларды тудыруы мүмкін гипоза жоқтың қасы. Кітаптың бұлай жазылуы таңғалдырмайды. Өйткені өзі жауап бере алмайтын сұрақтарды көтеру ибн Синаның болмысында жоқ. Ол оқырманды өзінен асып түсуге ынталандырмайды, керісінше, өзі ұсынған жүйені игеруді ұсынады. Ибн Синаның «Ережелер» еңбегінде басы ашық сұрақтардан гөрі, жауабы табылған мәселелер көп болғандықтан, зерттеу нысанына айналып, жаңалығы басым туынды ретінде қарастырылмаған. Сондықтан ғұлама ұсынған жүйеге уақыт өте келе оқырман қызыға қоймаған. Жүйе бес ғасырға жуық жұрттың назарында болғанына қарамастан, ақыр аяғында құрдымға кеткен.

Ибн Сина «Дәрігерлік ғылым ережелерін» жазғанда Бируни де ондаған еңбектің авторы атанған, бірақ сол еңбектерінің бізге жеткені бірен-саран ғана. Бируни «Үндістан» деген кітабын Махмұд Ғазнауидің көзі тірісінде аяқтаған, бірақ оған көрсеткісі келмеген екен. Махмұд Үндістанға жыл сайынғы жорығына кеткенде техника саласына, соның ішінде үнді математикасы мен астрономия кестесіне арналған төрт кітап жазыпты. Сол еңбектерінің ішіндегі ең көлемдісі 1100 бет болған деседі. Өкінішке орай, осы еңбектерінің бәрі жоғалып кеткен. Әйтсе де сол қолжазбаларында бұрын жазғанын қайталамағанынан және олардың дербес шығарма болғанынан хабардармыз. Соған қарағанда ол еңбектерінің қай-қайсысы да бұрынғы «Үндістан» деген кітабында айтылмаған үнді астрономиясы туралы болса керек. Сол кезеңде жазған тағы жеті еңбегінің атауы ғана белгілі. Дегенмен осы тақырыпқа қалам тербеуі Бирунидің ғылымға ұдайы қызыққанын, шаршамай-шалдықпай зерттеулер жазғанын және басқа ғалымдармен пікір алмасып отырғанын көрсетеді. Жекелеген трактаттарында Үндістан мен Кашмирдегі ғалымдардың астрономия мен математика туралы сауалына жауап іздеген ол Парсы ертегісінің желісімен тұңғиық шөбі туралы әңгіме де жазған. Ауғанстандағы Бамианда тұрған ұлы будданың мүсіні туралы да трактаты болған. Дәл осы тұста Орталық Азиядағы геосаясат тағы да шиеленісе түскен еді. 1020 жылдың соңына қарай Махмұдтың империясы Еуразияның көп бөлігіне билігін жүргізді. Ал мұндай қуат екі ғасыр бұрынғы Аббасилер халифатының өркендеп тұрған кездегі билігінен кейінгі күш еді. Махмұд Ғазнауи жаулап алу мақсатынан бас тарта қоймады. Үндістанды толық бағындырса да, Парсы жерінде өзара қырқысып жатқан Буилерге үстемдік жүргізгісі келді. Оның арғы жағында асқаралы арманы – Бағдат жатқан-ды. Махмұд сүнниттердің ұлы діни жорығын жасасам, шииттер жек көретін Буилерден Парсы жерін азат етсем, халифатты шииттердің билігінен біржолата тәуелсіз қылсам деп армандады. Махмұд империясының басты мақсаты да осы болды, оның исламның сүннит бағытының сақшысы ретіндегі арманы да осы еді. Махмұд 1209 жылы Бағдатқа барар жолдағы бірінші аялдама деп санаған райяны қан жоса етіп басып алады. Махмұд Ғазнауи империяның батысында жатқан жерлерге қызықты, оның үстіне, бұл жердегі түркімендер Махмұд империясына көз алартып тұрған еді. Ол бұған дейін түркі тайпаларын Хорасан мен Хорезмнен қуып шыққысы келген еді, бірақ көздегені болмады. Көшпелілер көшетін жер іздеп Махмұдтың империясына, яғни қазіргі Ауғанстан мен Түркіменстанның батысы мен Иранның шығысына шабуыл жасап, жағдайды ушықтырып жіберді. Уақыт өте келе түркімендер күш жинады, қуаты да арта түсті. Ендігі жерде өзін «селжүктер» деп атаған түркімен тайпалары Бағдатты жаулап алуға ұмтылды. Махмұдтың жорығынан кейін түркімендер соғысқа икемді және төзімді бола түскендей. Бірақ бұл жағдайға Махмұд алаңдай қоймады. Сарайында қаптаған ақындарының мадақ өлеңдеріне малданып жата берді. Астрологі Бирунидің де мазасын алмады, Бируни Махмұд пен сарайдағы ақсүйектер түсінбейтін еңбектерін жаза берді. Бұл кезде Махмұдтың білім қуған астрологке деген құрметі тіпті арта түскен еді. Бірде Махмұдқа алыстағы қытайдан елші келгенде Бируниді сол кездесуге қатысуға шақырып, пікірін айтуды өтінеді. Уақыт өте келе Махмұд пен Бирунидің достығы арта түскендей. Махмұд дүние салғаннан кейін елу жыл өткенде тарихшы Бейхаки «Махмұд пен Бируни екі есікті бақта бірге отырғанда мынадай оқиға болыпты» деген әңгіме естігенін жазады. Бирунидің әйгілі астролог екенін білетін сұлтан екі есіктің қайсысынан шығатынымды қағазға жазып бер деп әзілдеген екен. Бируни жауабын қағазға жазып бола сала, екі есіктен де шықпайтынын көрсеткісі келген Махмұд қызметшілеріне «үшінші есік салыңдар» деп әмір беріпті. Бирунидің қағазға жазып берген жауабын оқыған сұлтан қулығын астрологі сезіп қойғанын түсінеді. Ашуланған Махмұд Бируниді бақтың төбесінен лақтырып жіберіңдер депті, бірақ Бируни жайылып тұрған тордың үстіне түсіп аман қалады. Бирунидің екінші жауабын оқыған сұлтан жағдайдың бұлай болатынын да астролог болжап білгенін түсініпті. Бируниді алдай алмағанына қаһарланған Махмұд оны Ғазнидегі қамалға біраз уақыт қамап тастайды. Бірақ іс мұнымен аяқталмайды. Махмұдтың бір замандасының сөзінше, оның ашуы ұзақ уақыт тарқамапты. Күндердің күнінде оған бір уәзірі Бируни болашақты екі рет дәл болжады ғой дейді. Махмұд сонда ғана райынан қайтып, Бируниді босатқан екен. Кейін Махмұд Бирунидің өтініші бойынша үлкен глобус жасап беріпті. Ол глобус көне Үргенішті тонаған кезде қирап қалған глобустан да үлкен еді. Бируни оны зерттеу жұмысына пайдаланады. Бируни мешітке арнап механикалық күнтізбе сағатын жасатқанымен, Махмұд ол сағатты бұзып тастауға әмір береді. Себебі ол сағат мұсылман күнтізбесіне емес, рим күнтізбесіне сүйеніп жасалған еді. Бируни уақытты өлшеудің дінге қатысы жоқ екенін, сондықтан сағат ыңғайлы және пайдалы болғаны жөн екенін айтып баққанымен, онысынан ештеңе шықпайды. Махмұдтың уәзірлеріне ұнамағандықтан Бируни сарайда қиындыққа тап болған деген де болжам бар. Бируни үш уәзірдің қарамағында қызмет еткен. Сол үш уәзірдің де жолы болмаған көрінеді. Махмұд бірінші уәзірін ақша жымқырды деп айыптап зынданға тастап, ол сол жерде көз жұмған. Екінші уәзір – Махмұдтың інісі, бір ананы тел емген бауыры Ахмад ибн Хасан әл-Майманди. Әл-Майманди білімді адам болған. Бируни оның қарамағында 1013 жылдан 1025 жылға дейін жұмыс істеген. Әл-Майманди де зынданға қамалған. Үшінші уәзір Әбу Әли Хасан ибн Мұхаммед еді. Халық оны «Хасанак» деген атпен білетін. Бұл уәзір Бринуді жақтырмай, қудалай бастайды. Ақырында Махмұд оның өзін діннен шыққан деп айыптап, жазалаған көрінеді. Бируни бірінші және үшінші уәзірдің кесірінен сарайда қиындық көрген деп шамалауға болады. Дегенмен дерекке сенген дұрыс, яғни Бируни Ғазниде жиырма екі жыл тұрғанда Махмұдқа арнап бірде-бір кітап жазбаған екен. Ал «Үндістан» деген кітабында Махмұдты сұлтан деп емес, әмір деп атайды. Дегенмен осы деректің бәріне қарамастан, Бируни «Соңғы кезде ол (Махмұд) көргенсіздігімді кешіріп, мені бағалай бастады, соның арқасында сырт келбетім де, киім киісім де түзеліп қалды» дейді. Мұнысы Махмұдты шын жақсы көрген ерікті адамның сөзінен гөрі қожайынның тілін тапқысы келген қызметшінің мадақ сөзіне көбірек ұқсайды. Бирунидің жағдайы жақсарғанымен көңіл күйі бұрынғысынша еді. «Бүгінде жаңа ғылым да, жаңа зерттеу еңбектері де тууы мүмкін емес» деп жазыпты Бируни: «Ғылым деп жүргеніміз бұрынғыдан қалғанның сарқыншағы ғана». Бір жақсысы ол кезде Бируни басқа ештеңеге алаңдамай, бар назарын жазып жатқан еңбегіне арнайтын. «Үндістан» кітабы мен басқа да қысқа-қысқа еңбектерін аяқтап, математика, астрономия, геометрия, тригонометрия, геодезия, география салаларындағы және басқа да тақырыптардағы осы кезге дейінгі еңбектерін жан-жақты саралап, нәтижесін көрсететін ауқымды кітап жазып шығуға бел буады. Бұл дәл осындай үлкен еңбек жазуға ыңғайлы уақыт болатын. Жасы да елуге толған. 1023 жылы сырқаттанып қалған-ды, денсаулығын да түзеген. Кітабын «Заң» («Qanun немесе Canon») деп атағысы келді. Кейін бұл еңбегін Махмұдтың ұлы және мұрагері Масудқа арнайды. Кітап содан бері «Масудтың заңы» деп аталады. Бируни кітабының «Масудтың заңы» (Canon») деген атауын, бес жыл бұрын ибн Сина «Дәрігерлік ғылым ережелері» («Canon of Medіcіne») деген кітабына атау ретінде пайдаланғаны таңғалдырады. Бируни ибн Сина кітабына жауап ретінде өзінің «Дәрігерлік ғылым ережелерін» жазып шыққан ба? Арада біраз жыл өткенде осы екі ғалым тағы да бір тақырыпқа қатар кітап арнайды. Бируни емдік шөптер туралы кітабын ибн Сина емдік шөптерге арналған бесінші томын жазып жатқан кезде қолға алыпты. Ол екеуі кітапты шынында да қатар жазса, Бируни ибн Синаның «Дәрігерлік ғылым ережелерін» жазып жатқанын қайдан білген деген сұрақ туады. Ибн Сина «Ережелерінің» көшірмесін біреу Ғазниге әкелді ме екен, әлде Махмұдтың тыңшылары жеткізді ме? Масудтың әскері Исфаһан қақпасына жетіп, ибн Синаның қоржынын лақтырып тастағанда, шашылып қалған кітатың бәрін Ғазнидегі үлкен кітапханаға әкелген болар. Бируни сол кітаптарды оқыған сияқты. Арада бір жарым ғасыр өткенде ол кітаптар жойылып кеткен, сондықтан жорамалдағанымыз болмаса, оған жеткілікті дәлел де жоқ. Бирунидің «Масудтың заңы» он бір кітаптан тұратын, ауқымды әрі күрделі еңбек. Ол кітапта техникалық мәселелер терең зерттелген. Дегенмен бұл кітаптың басты тақырыбы – бақылайтын астрономия, уақыт өлшемі, талдау математикасы болған. Бируни Птолемей жүйесі сүйеніп жасалған математикалық білімнің бәріне талдау жасаған. Бируни бұл тақырыптан небәрі екі рет қана ауытқыған. Бірінші рет кітабының басында Жердің тегіс екеніне әлі де сенетіндердің көзқарасын терістеу үшін. Птолемейдің заманында ежелгі астрономдар Жердің дөңгелек екенін айтқан. Оны мұсылман астрономдары да мойындаған. Бируни бұл сөзге сенбейтіндер әлі де бар, олардың көбі мұсылмандар екенін де жазған. «Калам имамдары» тарапынан айтылар сынның алдын алып, Жердің дөңгелек екеніне біраз дәлел келтірген. Осылайша, тақырыпқа қайта оралған. Соңғы тарауда астрологтердің астрономия туралы білімі туралы айтқанда Бируни тақырыптан екінші мәрте ауытқыған. Бируни өзі де астролог болған, бірақ ол астрологияны сандырақ және жалған ғылым деп санаған. Ал «Масудтың заңында» астрологияға сенетіндері сынамаған, себебі ол кезде астрологтер зерттеу барысында жинаған пайдалы астрологиялық деректер ғана дұрыс деп санаған. «Масудтың заңы» мен ибн Синаның «Дәрігерлік ғылым ережелері» екеуінің мазмұны екі түрлі екенін ұмытпаған жөн. Біріншіден, «Масудтың заңы» ортағасырлық энциклопедияға тән пікірталас жазылып, томдарға бөлінсе де, бастапқыда ғылыми энциклопедия ретінде жазылмаған еді. Бируни қай кезде де ғылымның әр саласын өз бетінше терең зерттеу керек деген ұстанымда болған. Терең зерттемесе ол кітап бұрынғыны қайталағаны және әлі дәлелденбеген жаңа гипотезаларды қосқаны ғана ғой. Мұндай атүсті ақпаратқа толы кітап пайдалы емес еді. Оның үстіне, энциклопедия жүйелі болуы керек. Бірақ Бируни ғылым қашан да дамиды, сондықтан энциклопедия бір кездері ескіріп қалуы мүмкін деп санаған. Оның «Масудтың заңының» ибн Сина кітабынан айырмашылығы да осы еді. Екіншіден, Бирунидің «Масудтың заңы» бұрынғы ойшылдардың еңбектерін қайталаған кітап емес еді. Ол кітапта ежелгі және сол кездегі астрономдардың, сондай-ақ үнді астрономдары мен математиктерінің еңбектеріне сілтеме көп болса да, Бируни ол еңбектерді беделіне бола пайдаланбаған. Осылайша, Птолемейдің жүйесінің көп тұсын қолдаса да, оның формулаларын қатаң сынаған. Ал Таяу Шығыс пен Орталық Азиядағы кейінгі мұсылман астрономдарын тіптен аяусыз сынаған. Олардың еңбектерін кейде мақтаса, көбіне қатесін көрсетіп, түзеп отырған. Үшіншіден, Бирунидің «Масудтың заңы» анықтама емес, білім беруге қолданатын оқулық та емес, яғни грек тіліндегі «энциклопедия» (ἐγκύκλιος παιδεία) деген сөздің мағынасына сай келе бермейді. Ғазниде Бирунидің шәкірті болмаған, болса да аз еді. Сондықтан Бируни бұл кітапты шәкірттеріне арнамаған. Бирунидің «Масудтың заңы» сфералық тригонометрияны кең қолданған және синустерді жаңа қалыпта түсіндірген, яғни Бирунидің өзі сияқты бірен-саран маман адамдарға ғана арналған кітап еді. Төртіншіден, Бируни ғылым мен философияның белгілі бір саласына жан-жақты, терең үңілуге тырыспаған. Ол өзі математикалық тәсілдермен зерттеген кез келген саладағы білімге ден қойған. Бируни «Жылнама» кітабындағыдай геодезия хақында айта келе грек, иудей, христиан, зороастризм, ислам дініндегілердің уақыт өлшеу жүйелеріне кеңінен тоқталған. Ақпарат сенімді болуы үшін Үндістан туралы ақпаратты толығырақ қосқан. Онысының өзін белгілі бір мақсатта емес, математикалық және астрономиялық дәйектерін түсіндіру үшін жазған. Оның анықтамасында дін мен мәдениет мәселесін «Жылнамасы» мен «Үндістанындай» қарастырмаған. «Масудтың заңы» метафизика мен космология үшін маңызы зор болса да, бұл кітапта метафизика мен космология туралы ештеңе айтпаған, яғни ой түюді оқырманның еншісіне қалдырған. Бирунидің «Масудтың заңы» энциклопедия да, интеллектуалдық әңгіме де, анықтама да, білім беруде қолданылатын оқулық та емес десек, сонда не болғаны? Қазіргі оқырман бұл еңбекті Бирунидің өзі сияқты Жерді, Айды, Күнді, жұлдыз бен ғарышты өмір бойы зерттегенін, ашық есеп, жан-жақты кітап деп түсінгені жөн. Бируни бұл кітапты қандай мақсатпен жазғанын қайдан білеміз? Біріншіден, бұл бағытта зерттеу жүргізуге уақытым болмады деп жиі қайталай бергенінен. Мысалы, Күннен шығатын от тәріздес жарылыстарды зерттеген ол ежелгі және сол кездегі астрономдардың метафизика болмысы деген ұғымын сынап, Күн дегеніміз – болмыс, ол да табиғаттың кәдімгі заңдарына бағынады деп түзету енгізген. Бірақ Күннің диаметрі қанша және күн мен жердің ара қашықтығы қанша деген сұраққа жауап таппаған. Күн мен жердің ара қашықтығын қате санаған Птолемейдің әдісін сынаған, ол қашықтықты өзі де санай алмағанын мойындағаны да белгілі. «Үндістанды» жазған кезден Бируни Күннің диаметрін санауға тырысқан, бірақ кейін оны қолда бар аспаптармен есептеп шығу мүмкін емесін түсінген. Ал «Масудтың заңында» әлдеқайда жетілдірілген аспаптар хақында айта келе, Күннің толық тұтылғанын көрсем диаметрін санап шығар едім дейді. Ауғанстанда енді бірнеше ғасырдан кейін ғана Күн толық тұтылатынын есептеп шығарған Бируни бірқатар маңызды мәселелер бойынша еш тұжырым жасамаған, себебі ол мәселелер бойынша әлдене айту үшін жүздеген жыл бойы астрономиялық бақылау жүргізуі керек еді. «Масудтың заңы» бақылау астрономиясы мен уақыт пен қашықтықты өлшеу мәселелерін, сондай-ақ осы саламен байланысты математиканы қамтыған. Бұл орайда оның бірқатар негізгі тұжырымдарына тоқтала кеткен жөн. Ол үшін назарды Күн жүйесінен Күннің өзіне, Айға, Жерге аудару керек. Бируни Птолемейдің «Ғалам шар тәріздес, ғаламның өз орбитасы немесе бірінің қасында бірі тұрған шарлары бар» деген сөзімен келіскен. Бірақ қозғалмайтын жұлдыздар Жердің осі бойымен қандай жылдамдықпен жылжиды сұраққа келгенде өзіне дейінгі ізашарлар ол жайында ештеңе білмегенін байқаған. Птолемей ондай жұлдыз жылдамдығы бір ғасыр деген, ал арабтың екі ғалымы 66 және 70 жыл екенін айтқан. Бируни бұл жылдамдықты 70 және 3/1 жыл деп өлшеген және онысы қазіргі өлшемге ең жақыны. Ол, сондай-ақ Күннің ең биікте тұратын уақытын дәл есептеп, Птолемей бұл есепте де қателескенін анықтаған. Бирунидің Күн күнтізбесі Хіі ғасырға дейін ең дәл күнтізбе болып келген, тек Хіі ғасырда Омар Хайям оның есебін екі минутқа дәлірек етіп өзгерткен. Бируни күннің батқан сәтін ең күрделі оптикалық және математикалық әдіспен өлшеген. Бируни Айдың диаметрі мен Ай мен Күннің ара қашықтығын есептегенде Птолемейдің өлшемі араб астрологтерінің өлшемінен әлдеқайда дәлірек екенін айтқан. Айдың орбитасын өлшегенде өзі байқаған ауытқуларды түсіндіре алмай қиналған. Ол ауытқулар Птолемейдің кезінен бері белгілі еді, бірақ оны ешкім түсіндіре алмаған. Астрономдар Айдың орбитасы шеңбер бойымен қозғалады және жер қозғалмайды деген түсінікке күмән келтірген кезде ғана бұл ауытқуды түсіндіру мүмкін бола бастаған. Бируни мұндай құбылысты үнемі бақылап отыру керегін айтады. Өзі де бақылап, Ай бір тәулікте Күнмен салыстырғанда қанша қозғалатынын дәл өлшеп берген. Бируни дүниежүзіндегі 600-ден аса қала туралы геодезиялық ақпарат жазып кеткен. Оның бұл ақпараты сол кезге дейін жер бетінің картасын жасағысы келгендердің бәрінің талпынысынан асып түсіп, халықтар мекендеген жерлерді нақты көрсетуге мүмкіндік берген. Ол карта Птолемей мен ежелгі ғалымдардың картасымен салыстырғанда ғана емес, сонымен қатар жүздеген нысанды атап көрсеткен Әбу Әбд Мұхаммед әл-Баттанидің құрастырған картасынан да әлдеқайда жақсырақ еді. Бирунидің осынша көлемді зерттеу еңбектерін қарастыра келе одан кейінгі дәуірде жер шарын теңіз кемесімен шарлаған ғалымдардың өзінің бірен-сараны ғана карта іліміне осынша үлес қоса алғанын байқауға болады. Бирунидің құрастырған әлем картасында бүкіл Еуразия болған, тек Қытай, Жапония, Үндістан оңтүстігінде Деканға дейін жеткен, ал Африка Экваторға дейін енген. Одан әріректе жатқан жерлер туралы оның қолында сенімді дерек жоқ еді. Бируни Махмұд сарайында қызмет еткен кезде қытай елшілерімен сөйлескен. Елшілер өз елі туралы геодезиялық дәл ақпарат бере алмаған. Бируни Жапония деген ел бар екенін де білген, бірақ ол ел хақында нақты дерегі болмаған соң картасында Жапония құпия күйінде (terra іncognіta) қалған. Дегенмен теңізшілер жинап әкелген деректерге сүйене отырып Птолемейдің Үндістан мен Африка құрлықпен байланысып тұр деген болжамын түзеген, Үнді мен Атлант мұхиттары Африканың оңтүстігінде қосылады деген. Бируни «Масудтың заңында» осы жерлердің қайсысын қай математикалық әдіспен санап шыққанын көрсеткен. Ол қолданған деректері есептеу әдісімен санап шыққанын, сондықтан ол деректерді тексеруге болатынын айтқан, ал онысы ғылыми әдістің дамуына қосқан маңызды үлесі еді. Бируни өлшеу жағынан өзіне дейінгі ғалымдардың бәрінен асып түсті. нақты білім өлшеген кезде ғана анықталады деп ойлаған ол, өлшеу арқылы бұрыннан белгілі құбылыстарды салыстырып көруге болады және есептеу арқылы бұрын белгісіз болып келген жаңа білімге қанығуға болады деп сенген. Әйтсе де өлшеу әдісі Бирунидің сұрақтарының бәріне бірдей жауап табуға қауқарсыз еді. Оған дейін астрономдар Күннің аспандағы жылжу бұрышын жерден бақылап отырып өлшеуге мыңдаған жыл уақытын жұмсаған. Ал Бируни оны әлдеқайда дәлірек өлшеп, ежелгі замандағы өлшемдердің қате тұстарын көрсетіп берген. Бірақ ол эклиптика еңісінің баяу өзгеретіні Айдың әсері екенін түсінбеген. Бирунидің дәл өлшеуге құмар екені кейде басқа да кедергілер тудырған, сөйте тұра жаңа құбылыстарды анықтауға да көмектескен. Дәл осы сандық ізденісі оны уақыттың барлық белгілі тұжырымдамаларын болжамдарына дейін тексеруге, әрқайсысының астрономиялық және математикалық негіздерін анықтауға, содан кейін оларды біртұтас жаһандық жүйеге біріктіруге итермелеген. Бирунидің қазіргі Солтүстік пен Оңтүстік Американы адам мекендейтіні туралы болжамына да дәл осы ұмтылысы көмектескен еді. «Масудтың заңында» нандандағы зерттеуінде Жердің диаметері мен радиусын әлдеқайда дәл есептеп шыққанын жазған. Бірақ онымен шектелмеген. геометрия туралы кітабында Жердің радиусын, диамтерін, шеңберін айтып қана қойса, бұл кітабында Жер бетінің ауданын, тіпті салмағын есептеп шығаруға тырысқан. Мұнысы жай ұмтылыс емес еді, яғни оның қолы бос болса бәрін есептеп шығарар еді. Ол бұл жолда, ең алдымен, жерді өлшеген басқа ғалымдардың нәтижелерін, жердің ұзындығы мен ендігі туралы деректерді жинақтап көрсетуге тырысқан. Хорезмде қираған глобусқа ұқсатып Ғазниде Махмұд сұлтан басқа глобус жасап берген кезде осы өлшемдерді есептеген. Сол глобусқа жердің ұзындығы мен ендігін көрсететін нүктелерді түйреуіш қадап белгілеп отырған. Жердің қиыр батысындағы және қиыр шығысындағы нүктелерді дәл тапқан, себебі ол жер туралы нақты деректері бұрыннан да бар еді. Ол нүктелер батыста Азор аралдарында, ал шығыста Жапон теңізінде орналасуы керек деп санады. Бируни «Масудтың заңын» жазғанға дейін ұзындық пен ендік туралы мәліметтерді үшөлшемді формада ғана берген еді. Одан кейін жердің қиыр батыс және қиыр шығыс нүктелерінің арасындағы қашықтықты есептеп шыққан. Оны өзі құрастырған бірнеше жаңашыл әдістерге сүйеніп есептеген. Ол осы екі нүктенің арақашықтығы жердің шеңберінің үштен біріне жуық болуы керек екенін түсінген. Осы сәтте оның ойында өзі жұмбақ, өзі жаңалыққа итермелейтін бір сұрақ туған: ол сұрақ жердің қиыр батыс және қиыр шығыс нүктелері арасындағы үштен екі бөлікте не бар деген сұрақ еді. Аристотель бұл сұраққа сенімді түрде «ол жерде су бар» деп жауап берген. Аристотель Солтүстік Африка, Еуропа, Таяу Шығыс, Үндістанның белгілі бір бөлігі сияқты сол кездегі белгілі жерлерді Әлем мұхиты деп аталатын мұхиттың суы қоршап жатыр деп сенген. Бируни болса Аристотельдің бұл ойы әрі кеткенде дәлелсіз болжам, керек десеңіз бос сандырақ екенін түсінген. Бируни геологиялық процестер туралы біраз мағлұматқа қанық еді, сондықтан ол жердің бетіндегі қатты қабаты белгілі бір геологиялық жағдайлар мен үдерістердің нәтижесінде түзілген қабат екенін білетін. Ал құрлық табиғат заңына бағынатыны анық. Ендеше, Аристотель табиғат заңдары жердің үштен екі бөлігіне әсер етпейді деп неге ойлаған? Бирунидің қолында бұл ақпаратты терістейтін дерек жоқ еді, сондықтан ол бұл орайда негізді деп санауға болатын жалғыз болжам – геологиялық жағдайлар бізге белгілі құрлықтың түзілуіне жол ашса, демек, бізге беймәлім жерлерде де басқа құрлықтардың пайда болуы мүмкін деген. Қысқасы, Бируни қазіргі Солтүстік және Оңтүстік Американың бар екенін растайтын дәлелді де, қисынды да деректер таба алған. «Жердің шығысы мен батысында да адам мекендейтін жер бар екенін терістейтін еш дәлел жоқ. Сондықтан ол аймақтар шынында да бізге мәлім аймақтардан тыс жатыр және оны су қоршап тұр деп болжаймыз» дейді. Бірақ Бируни мұнымен шектелмеген. Одан кейін тағы бір маңызды сұрақ қояды. Жер шарының екінші бетінде бізге әзірге белгісіз құрлықтар болса, ол құрлықтарды адам мекендей ме? Ол бұл орайда жердің ендігі мен ауа райын зерттеген бұрынғы зерттеулерге сүйенеді, ал онысын «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» еңбегінде жазған. Бируни осы еңбегінде жердің солтүстік поляр аймағы адамзаттың мекендеуіне неге қолайсыз екенін және оңтүстік поляр аймағы да неліктен қолайсыз болуы мүмкін екенін айтқан. Оның ойынша, адам мекендеуге қолайсыз аймақтар не қиыр солтүстікте, не қиыр оңтүстікте орналасқан болуы керек еді. Бируни бұл сұраққа жауап ретінде Еуразия мен Солтүстік Африка сияқты бізге белгілі құрлықтардың ендігі хақындағы деректерді алға тартқан. Оның ойынша, адам мекендейтін жерлер шығыстан батысқа қарай созылып жатуы керек. Себебі құрлықтар жердің орта белдеуімен шығыстан батысқа қарай созылып жатқаны физика заңдарына сай келеді. геология заңдары неліктен жердің бір жартышарында басым, ал екінші жартышарында басым емес деген сұрақ қойған Бируни қарама қайшы айғақтарға қарамастан, жалғыз негізді болжамды былай түсіндіреді: Әлем мұхитындағы бізге беймәлім бір немесе бірнеше құрлық жердің қақ ортасына, Еуразия мен Африка сияқты жақын орналасқан болуы керек. Ендеше, ол құрлықтардың климаты қоңыржай. Бирунидің сөзінше: «аптап ыстық та емес, тым суық та емес». Бирунидің «Масудтың заңында» қоятын екінші сұрағы Күн жүйесі мен ондағы Жер мен Күннің алатын орны турасында. Ол осы зерттеуінде де математикалық астрономия мен физикалық дәлелдерді салыстырған. Мұсылман әлемінде де, христиан әлемінде де жер өз осінен айнала ма, Күн жүйесінің ортасында Жер мен Күн орналасқан ба деген сұрақ көбінесе діни ұстанымға байлаулы еді. Бірақ Бируни де, грекия мен Үндістандағы оған дейінгі ғалымдар да бұл сұраққа техникалық және теориялық тұрғыдан ғана жауап іздеген. Бируни жас кезінде көне Үргеніште тұрған кезде жергілікті уәзір одан жердің неге қозғалмайтынын, неге өз осімен айналмайтынын сұраған екен. Бируни оған не деп жауап бергені қазір белгісіз, бірақ ол Аристотель мен Птолемейдің жауаптарын қайталаған болса керек деп шамалаймыз. Жауабына қанағаттанбаған Бируни бүгінде жоғалып кеткен үнді астрономиясы жинағында осы тақырыпты қайта қарастырған. Бируни бұл сұраққа жауапты «Үндістан» деген еңбегінде де іздеген. Сол кітабында жер өз осімен айналады деген тұжырымға келген, бірақ онысы астрономияның құнды жаңалығын ашқан еңбегіне көлеңке түсірмейді. Бируни жер өз осімен айналатынын математикалық жолмен дәлелдеген, бірақ ол дәлелі өзіне жеткіліксіз болып көрінген. Болжамын физика есебімен де дәлелдегісі келген, бірақ осы тұста қиналып қалған. Ол гректердің жер өз осімен айналса, аспанда ұшып жүрген құстар мен бұлттар қозғалмайтын, айналмайтын атмосферада қалып қояр еді деген дәйегінен хабардар еді. Осы қате гипотезаны терең зерттегені сонша, жердің айналу жылдамдығы қанша екенін де есептеп шыққан. Бірақ аспанда құстар мен бұлттардың бір орнында қалып қойғанын байқамағанын айтып, сондықтан жер өз осімен айналады деген гипотезаны дәлелін таппаған гипотеза деп терістейді. Бирунидің бұл тұстағы қатесі математикалық есептеу әдісінде емес еді, яғни есебі дұрыс болатын, ол тек физикалық заңдылықтарда қателеседі. Ал физикалық заңдылықтарды күрделі телескопсыз-ақ байқар еді. Себебі галилей 1632 жылы ол заңдылықты телескопсыз-ақ байқаған болатын. Бирунимен көзқарасы бірдей сыншыларға галилей былай жауап қатқан: біріншіден, желкенді кеменің діңгегінің төбесіне қарай лақтырған зат пен сол кеме зәкірде тұрған кезде діңгегінің төбесіне лақтырған зат екеуі де бір жерге құлайтынын айтқан; екіншіден, галилей бұл құбылыс жердің өз осімен айналатыны туралы гипотезаға неліктен сай келіп тұрғанын түсіндірген. Жер өз осімен айналады деген ойына нақты дәлел келтіре алмаған Бируни қатаң дәлелдерге сүйенуге мәжбүр болған, сөйтіп бұл болжамды терістеген. Тағы бір маңызды сұраққа келгенде дәлелдеудің қиындығына кезіккен. Ол: Күн Жерді айнала ма, әлде Жер Күнді айнала ма деген сұрақ. Бұл сұрақ геоцентризм мен гелиоцентризмнің жақтастары арасында қарама-қайшылық тудырады. Осы бір маңызды сұрақтың жауабын Бируни жас кезінен іздейді. Оның үнді ғылымын зерттеуіне себеп болған сұрақтардың бірі де – осы. Бұл тақырыпқа «Масудтың заңында» қайта оралған. Бируни бұл сұрақты б.з.д. ііі ғасырда Самостық Аристарх қойғанын білетін, бірақ оның еңбектері кейін жоғалып кеткен-ді. Математик және физик Архимед қана оның еңбектерін пайдаланып үлгерген. Бируни бұл сұрақтың жауабын ежелгі ойшылдар да іздегенінен хабардар еді. Үнді астрономы Ариабхат та осы сұраққа жауап тапқысы келіп жанталасқанын білетін. Бируни Ариабхаттың бүгінде жоғалып кеткен гелиоцентристік теориясына тұтас бір кітап арнайды. «Масудтың заңында» Птолемейге сүйенген Бируни ғаламның орталығы Жер, ал Жер қозғалмайды, яғни өз осімен де, Күннің айналасындағы орбитамен де айналмайды деген. Оның бұл сөзі діни ортодоксалдылықтан бас тарту болып көрінуі мүмкін, себебі ол жер Құдай жаратқан ғаламның қақ ортасы емес десе, Махмұдтың айналасындағы ортодоксал мұсылман діншілдері қарсы шығарын білген еді. Бируни бәрібір жауап толыққанды емес деп ойлаған. Дәл осы кезде Бирунидің бүгінде ұмытылып кеткен бір замандасы әйгілі бола бастайды. Ол Әбу Саид әл-Сиджи еді. Ол турасында жеткен ақпарат мардымсыз. Бар білетініміз – Бирунидің онымен сөйлескені туралы жазбалары ғана. Сиджи математик, астроном, астролог, білгір механик еді. Ол Систанда, яғни Ауғанстанның батыс шекарасындағы шөлейт аймақта туып өскен. Систан жері ұзақ уақыт бойы тәуелсіз және дербес аймақ болып келген. Парсының соңғы әміршісі арабтардан қашқанда осы Систанға барып бассауғалайды, Систан халқы араб басқыншыларына қарсы бірнеше рет қарулы көтеріліске шыққаны да белгілі. Ислам өркендегенде Систанда исмаилид шиизмі дамып, сол жерде исмаилидтердің танымал діншілі Әбу Жақып әс-Систани ортодоксал сүнниттерге де, шииттерге де қарсы шыққан. Ол оның еңбектері ибн Синаның әкесіне көп ықпалын тигізгені туралы ақпарат та бар. Сиджидің астрология мен астрономия саласындағы білімі терең еді. Шииттердің Парсыдағы әмірі оған қамқорлық көрсетіп отырған, бұрын буддизмнің орталығы болып, кейін Махмұд империясының құрамына кірген Балх қаласының билеушілері де қамқор құшағын айқара ашқан. Осы уақытқа дейін белгісіз болып келген деректерде Сиджизи дәл мөлшерленген тежегіштерді қолдана отырып, астрономиялық және астрологиялық үдерістерді металл құрылғылармен қалай көрсету керегі туралы білім алғаны жазылған екен. Өкініштісі, ол деректер бізге жетпеген. Бұл тәсілдер ең кемінде б.з.д. ііі ғасырға тиесілі, яғни оны Сиракузден шыққан грек астрономы Архимед пайдаланып, антикитер (antіkythera) қондырғы жасап шыққан, ал қондырғы қазіргі заманғы компьютерлік баламасынан да мықты болған. Астрономиялық құбылыстарды сипаттайтын және бақылаудың күрделі әдістері мен механизмдері туралы білім рим империясы дәуірінде-ақ жойылып кеткен еді. Бірақ бұл білімді Византия гректері сақтап қалып, арабтар мен парсыларға жеткізген екен. 800 жылға қарай парсының Фарс қаласынан шыққан бір астрономы астрономиялық дәл бақылаулар нәтижесінде алған деректерді біріктіретін және интеграциялайтын арнайы механизм ойлап тауыпты. Сиджидің заманында одан да дәлірек және күрделірек аспаптар жасалған. Сиджидің бұл саладағы жетістігі сол кезде белгілі ғаламшарлардың бәрінің қозғалысын көрсететін технология мен механизмді қолданғаны еді. Бүгінгі студенттер сфералық астролябияның бір түрі деп санап жүрген сол күрделі құрылғыда өзара байланысты тежегіштер болған және оның таңғаларлық бір жаңашыл ерекшелігі: ол құрылғыда Жердің қозғалмайтынын, ал басқа ғаламшарларлар Жерді айналып қозғалатынын көрсету үшін Жерді өз осімен айналатындай, Жер мен басқа ғаламшарлар Күнді айналатындай көрсеткен. Бүгінде Ауғанстан деп аталатын Жердің бір түкпірінде өмір сүрген беймәлім бір өнертапқыш-ойшыл қазір Күн жүйесіне Коперниктің көзқарасы деп жүрген теорияны сол заманда-ақ ұсынған екен. Сиджи Бирунидің гелиоцентризмге қызығып жүргенін байқап, онымен осы мәселе бойынша пікір алмасу үшін Балхтан Ғазниге жолға шыққан. Өзі құрастырған ғажап бір аспабын ала барған. Сиджи мен Бируни ұзақ әңгімелеседі. Бируни Сиджидің аспабын мұқият зерттеп шыққан соң оған «ойыңыз ғажап, тәуелсіз екен, «Аспан (мысалы Күн емес) емес, Жер қозғалады деген тұжырымыңызды астрономдар терістей алмайды, себебі астрономдар тек өзі өлшеген нәрсеге (деректерге) ғана сенеді» депті. Бируни математик ретінде ғаламның гелиоцентристік гипотезасын қолдаған. Бірақ тек сол көзқараспен шектелмеген. Бұл салада бір терминдер шығарып, тіпті күрделендіріп жіберген. «Масудтың заңындағы» ең үлкен, ең көреген сөзінде Күн мен Жердің қайсысы қозғалатыны маңызды емес депті. «Қайсысы қозғалса да ғылымға (математикаға) еш әсер етпейді. Әрі кеткенде физиктер үшін ғана әсері бар шығар» деп жазған. Яғни кез келген қозғалыс салыстырмалы. Жер Күнді немесе Күн Жерді айналады деген сөз А Б-ға үйленеді мен Б А-ға үйленеді деген сияқты орнын ауыстырсаң да ештеңе өзгермейтін болжам деген. Осы бір ғана сөзімен Бируни галилейдің Күн жүйесі гелиоцентристік сипатта деген тезисін бес жүз жыл бұрын болжап қойған. Ол қозғалыстың табиғатына үңілген. Кейін ньютон, Декарт, лейбниц ұзақ ойланып, ақырында шешімін Эйнштейн салыстырмалық теориясында айтқан мәселені бұрынырақта көтерген. Бируни бұл түсініктерді кез келген ойшыл адам түсінетін постулат деп түсінген, яғни оны әрі қарай зерттеудің қажеті жоқ деп санаған. Оның осы мәлімдемесі кейінгі он ғасырда «Масудтың заңын» оқыған көпшілік оқырманның назарынан тыс қалды. Бируни гелиоцентристік Күн жүйесі болжамын дәлелдесе де, кей ғалым Бируниді де, Сиджиді де Коперниктен асып түсті деп мойындағысы келмеген. Бируни осының кесірінен ғылым тарихында лайықты орнын алмаған. Осылай әділетсіздікке ұрынған. Ол бұл болжамды математикалық есептеуге сүйеніп қана емес, кез келген қозғалыс салыстырмалы екеніне сенген соң да мойындаған. «Масудтың заңында» рационалды ойланып, астрономдардың аспанға қарап гелиоцентризмді растауына немесе терістеуіне көмектесетін әртүрлі әдістерді атап көрсеткен. Ол осы жерде сол кезедегі астрономия обсерваториялары мұндай деңгейге әлі жете қоймағанын мойындаған. Обсерваториялар Күннің белгілі бір деңгейдегі тұтылысын бақылап отырып осы болжамды растай алатынын айтқан. Бірақ өзі есептеп, ондай күн тұтылысы енді тек екі ғасырдан кейін болатынын да болжаған. Бируни болжамын өз стандартымен дәлелдеуге тырысқан, бірақ өзі бұл болжамды жартылай ғана дәлелдей алдым деп есептеген. Дегенмен оның бұл гипотезаға байыппен қарағаны және гелиоцентристік гипотезаны математикалық жолмен де, бақылау жолымен де растау керек дегені оның ғалым ретінде қаншалықты беделді болғанын көрсетеді. Бирунидің «Масудтың заңында» айтылған астрономиялық зерттеулерінің нәтижелері біртекті болып шықпаған. Жер өз осімен айналады деген мәселеде гректердің жалған түсінігін қолданғаны қателесуіне себеп болған. Ал Күн жүйесінде Күн басты, ал Жер Күнді айналып жүреді деген мәселеде бәрінен озық тұр. Математикалық есептеу жолымен Қайта өрлеу дәуіріндегі ұлы астрономдарды таңғалдырған тұжырым айтқан. Оның математикалық есептеу жолымен көрсеткен дәлелдері мен бақылау жолымен көрсеткен дәлелдері арасындағы айырмашылықты ашқаны да таңғаларлық. Ол ешқашан бір дәлелді екіншісінен басым деп санамаған және қашан да әлдебір болжамды дәлелдеу үшін екі дәлелді қатар ұсыну керек деп санаған. Күннен жалын шығатыны күн тұтылған кезде көрінеді, ал ол жалын Күн физикалық болмыс екенін дәлелдейді, яғни астрономдардың ғасырлар бойы күнді рухани болмыс деп санап келгені дұрыс емес деп санаған. Дегенмен Бируни бұл болжамды математикалық жолмен дәлелдей алмаған соң, осы пікірді өзі де растай қоймаған. Бируни бұл жолы да салқынқанды, бейтарап, ақылды ғалым болып қала берген. Оның бақылау мен математика жолдарымен дәлелдеуге барынша тырысқаны «Масудтың заңында» көрініп тұр және бұл оның ғылымға қосқан үлесі. Бирунидің Күн жүйесінің орбитасы дөңгелек емес, эллипс түрінде деген болжамы ғылымның алға басқан тағы бір қадамы болған. Ол бұл мәселені ибн Синамен пікірталасында айтқан және өзінің үнді астрономиясында жазған. Ол «Масудтың заңында» бұл мәселеге кеңінен тоқталып, Птолемейді де, басқа ғалымдарды да цикл тұжырымын қорғау жолында «деректерді шатастырған» деп айыптайды. Бируни ғаламшар эллипс түрінде қозғалатынына нақты математикалық дәлел келтіріп, өзіне дейінгі ғалымдарды сынайды. Иоганн Кеплер XVІІ ғасырда айтқан ғаламшарлар қозғалысы идеясын да айтқан. Бирунидің бақылау деректерін оқыған адамдар, белгілі бір саланың арнайы маманы болмаса, Бируни күрделі теңдеулерді әртүрлі формада шеше алғанына таңғалып қалады. Ең таңғаларлығы тригонометрияны дербес сала ретінде жазғаны болса керек. «Масудтың заңының» үшінші тарауы толықтай осы мәселеге арналған. Бұл үзінділер осы саладағы толыққанды оқулықтар, сонымен қатар сфералық тригонометрия саласында синус теориясының алғашқы дәлелі. Бируни Үндістаннан тыс жерде синус заңын пайдаланған алғашқы математик емес еді. Бірақ ол синус заңының маңызын түсіндіріп, оны қолдану саласын кеңейтіп, қомақты үлес қосқан адам. Бируни синус заңын шығарған, ал бұл әдіс хорданы есептеп шығаруда ежелгі грек әдісінің орнына қолданыла бастаған. Ол синустің сфералық теориясын дәлелдеп берген. Бируни құрастырған синустер кестесінің ол кезде баламасы жоқ еді. Математиканың тағы бір саласында ХХ ғасырдың бір математигі Бируниді классикалық математикада ақырғы айырмашылықтар әдісін алғаш қолданған ғалым деп атапты. Бирунидің математикалық формулаларды қолданғаны оның есепті шешу жолын білгенін тағы да дәлелдейді. Ол сол кезден екі ғасыр бұрын Хорезми «Алгебра» деген классикалық еңбегінде пайдаланған тәжірибесіне сүйеніп, тригонометриялық процесті санмен емес, сөзбен түсіндіріп берген. Мысалы, формуласын жатық тілмен дәл түсіндірген. «Сегізбұрыштың хордасын тапқымыз келсе, оның радиусын радиустардың әртүрлілігі мен квадрат хордасына көбейту керек. Одан радиустың квадратын алып тастаймыз. Одан түбір астын табамыз» деп жазады. ХіХ ғасырдың соңында ғана математиканың бірнеше профессоры осы бір күрделі практиканы оқулық ретінде пайдалануды ұсынған. Себебі бұл әдіс формулаларды қолданып қана қоймай, сондай-ақ даулы мәселелерді нақты түсінуге мүмкіндік береді. Бируни эмпирикалық деректерді пайдалануға да көп мән берген, ал эмпирикалық деректердің көп бөлігін өзі жасаған аспаптарымен бақылау жолымен алған. Ол әдетте күннің ұзақ уақыты мен күн мен түннің теңескенін бақылайтын аспаптарын Птолемей аспаптарымен салыстырып отырған және Птолемейдің аспаптары нашар екенін айтқан. Бірақ ол не аспапқа, не математикаға, не бақылауға жеке дара сенбеген, сондай-ақ басқа ғалымдар мойындаған немесе қолданып жүрген әдістерге де аса сенбеген. «Масудтың заңы» түпнұсқа жаңалықтарды, бұрынғы және сол кездегі басқа астрономдар жұмыстарының кемшілігін, сәтсіз зерттеу ізденістерін көрсететін жинақ. Бируни өзіне дейінгі ғалымдардың кейбірінің қатесін атап көрсетпесе де болар еді, бірақ ол бәрін қатаң сынаған. география саласында «Птолемей не істеп жатқанын білетін еді, бірақ Якут (іХ ғасырдың географы Якут әл-Хамауи) не істеп жатқанын түсінбеген» деп жазады. Замандасы «Масудың заңы» туралы: «ол математика мен астрономия туралы жазылған барлық бұрынғы кітаптарды күресінге лақтырды» деп жазса, таңғалмаймыз. Бируни өз еңбектерінде әдетте бір тақырыптан екінші бір тақырыпқа секіріп кетеді, себебі мәселені жан-жақты қамтып үлгеруге тырысқан. Онысы қисынды болса да, оқырманы шатасып, қиналып қалады. Бірақ ол «Масудтың заңында» бұлай істемеген. Математика мен астрономияда маңызы болса ғана мәдени-қоғамдық мәселелерге тоқталған. Өзі мұсылман бола тұра, «Масудтың заңында» Құдайдың басты ролін көрсетемін деп жанталаспаған, яғни Құдай туралы тіс жармаған. Бірақ Бирунидің «Масудтың заңы» дінге қарсы кітап емес, тек алғашқы беттердегі бірер сөзден басқа беті теологиядан да, метафизика мен мистицизмнен де ада. Бируни Құдайдың Жаратқан екенін, бірақ Құдай өзі жаратқан табиғат заңдарына араласпайтынын айтқан. Бируни «Масудтың заңын» математика мен астрономияның бүкіл қырын қамтитын түпкілікті және толық жүйе демеген, белгілі бір уақыт ішінде жазылған және өз зерттеулері мен өзіне дейінгі грек пен үнді ғалымдарының дәлелді зерттеулеріне сүйеніп жазылған туынды деп қараған. «Масудтың заңында» бұрынғы ғалымдардың ешбірі осы салалар турасында Бируни сияқты кең көсілмеген. Дегенмен Бирунидің тұжырымдары Ауғанстанда Ғазниде отырып деректер мен ескертпелерді зерттегенінің арқасында жазылған өз тұжырымдары еді. Мұның бәрі түсінікті десек те, Бируни сол жылдары математика мен астрономия саласын зерттеген Египет пен Испания ғалымдарымен неге пікір алмаспағаны қызық. Себебі Бируни олардың қай қайсысынан да озық еді. Кіріспеде атап өткенімдей, зерттеу саласы ретінде ғылым тарихын құрған Джордж Сартон Бируни туралы «Исламның ең ұлы ғалымдарының бірі, барлық факторларды ескере отырып, әр уақыттағы ең ұлы ғалымдардың қатарындағы ғұлама» деп тұжырым жасағаны таңғаларлық жағдай емес.

Ибн Синаның таңдау жасауға тура келгенін айтқан едім: Хамадан әміріне қызмет ете ме немесе силлогизмнің орта элементін тапқан кезде қолданған сана мен түйсікті пайдалана отырып әмірдің ұсынысынан бас тарта ма? Ол екі жолды да қаламай, үшінші жолды таңдады. Ақыры Хамаданнан қашып, Исфаһандағы Ала әл-Дәула әмірден баспана сұрады. Сол жерде «Дәрігерлік ғылым ережелерін» жазып шықты. Бұл ибн Синаның өміріндегі бесінші әрі соңғы қашқындық сапары еді. Ол Бұқарадан көне Үргенішке, көне Үргеніштен горганға, горганнан рейге, рейден Хамаданға қашқан, енді сол Хамаданнан Исфаһанға бассауғалады. Бұл жолы Ғазни әміршісі Махмұд Ғазнауидің иелігі болып саналмайтын жерге бірінші рет аяқ басты. Сонымен қатар бұл Махмуд Ғазнауидің қылышы толық жете қоймаған мекен еді. Ғазнауи ибн Синаның қашып кетуіне себепкер болып Хамадандағы ғалымның тынысын тарылтса, оның ұлы Масуд философтың жаңа мекеніне шабуылдап Исфаханға және ибн Синаның өзіне қауіп төндіреді. «Заңын» Масудқа арнағандықтан билеуші Бируниді мазаламайды. Көне Үргеніште ибн Синаның да, Бирунидің басына қара бұлт болып үйірілген Ғазнидегі қаһарлы да, сұрапыл күш 850 шақырым қашықтықтағы Исфаһанды паналаған ибн Синаға қауіп төндірді. Фардакан абақтысындағы тұтқын ибн Сина мен оны сол абақтыға жөнелткен Сама әл-Дәуланың түрмеде кездескен сәті бір қиындық тудырғанын айтқанмын. Бірақ ибн Сина 1023 жылы Хамаданнан, яғни Фардаканнан қашқаннан кейін нағыз қуғын басталды. Ибн Синаны Хамаданның әмірі мен тыңшылары тауып алуы әбден мүмкін еді. Сондықтан ол діндар-сопы киімін киіп жүрді. негізінен, жүннен тоқылған киім кигендіктен көп адам оған жақындамайтын, яғни жасырынуға әбден лайық киім. Қашқындар бесеу еді: ибн Синаның өзі, немере інісі Жузжани, ағасы Махмұд (Жузжани оның атын атаған кезде басқа еш түсіндірме бермеген), екі құлы болды. Құлдар Солтүстік шекарада тұтқынға алынған славяндар немесе Ғазни базарында парсылар сатқан үнділер ме – белгісіз. Қашқындар кітап пен қолжазба артқан түйелерді жетегіне ерткен еді. Ол кезде сапарға бәрі осылай шығатын. Орталық Азия мен Парсы жерінде ешкім жалғыз-жарым сапарламайтын, жүздеген, тіпті мыңдаған түйе ерткен саудагерлер қарасы көп еді. Исфаһанға дейін 550 шақырым жол бір айға созылды. Ақыры Исфаһанға шаршап-шалдығып жеткен ибн Синаны жергілікті басшылар қошеметпен қарсы алып, құрметті қонақ етіп, салтанатты киім кигізіп, дәмін ұсынды. Ибн Синаның Бұқарадан кеткеннен соң өзін қауіпсіз сезінген жері осы болса керек. Қала қошеметпен қарсы алғанда иығынан ауыр жүк түскендей болып, үміт оты қайта жанды. Оған дейін алты жыл бойы аласапыранда жүргенін ескерсек, оның бұлай ойлауы заңды еді. Исфаһанда алғашқы екі жылы тыныш өтті. Исфаһан ұлы Кир патшаның кезінен бері халық саны көп, әртүрлі ұлттан құралған, еврейлер де, христиан мен зороастрлар да мекендейтін қонақжай қала еді. Кейінгі бірнеше ғасыр тоқырап қалып, Ала әл-Дәула билікке келгелі қайта жанда бастаған. Исфаһанның тұрғындары ибн Синаны мәшһүр тұлға деп құрметтеді. Ол бұл қалада шынында да әйгілі болды. Бір күні ибн Сина бір ресми іс-шараға барғанда оны көруге мыңдаған адам жиналып тұр екен. Ала әл-Дәула әмірдің жұма сайынғы қонақасында ибн Сина жібек шапан киіп, әмірдің қасында төрде отыратын. Қонақасыда әртүрлі тақырыпта пікірталас болатын, ақындар шығармаларын оқитын, ән айтылатын. Ибн Сина әмірдің қасында қаншама құрмет көрсе де, мұндай мәртебеден жаны тыныштық таппады. Ол сезімтал, тез өкпелейтін, кек алса балаша мәз болатын. Бірде әмірдің қонақасына келген әл-Жаббар деген кісі ибн Синаны көне араб тілін жақсы білмейді деп мазақ қылған деген әңгіме бар. Осы сөзге өкпелеп қалған ибн Сина көне араб тілінде жазылған көне мәтіндерді оқып, мадақ өлең шығарады. Ол өлеңді сол кезде арабша сөйлеп жүргендер түсінбейтіндей етіп жазады. Өлеңін көне қолжазба сияқты етіп безендіріп, өңі кеткен теріге бедерлейді. Осынау әзіліне билеуші Ала әл-Дәуланы да тартады. Әмір бұл жазбаны әл-Жаббарға көрсетіп, алыс бір шөлде аң аулап жүріп тауып алғанын айтады да, оқып беруін өтінеді. Әл-Жаббар мұны шын көреді. Ал ибн Сина ойдан құрастырылған мәтінді беріп, әл-Жаббардан кек алғанына мәз болыпты. Ибн Синаның өмірбаянын жазғандар оның Исфаһанда тұрған кезін алтын дәуірі еді, осы қалаға келе сала «Дәрігерлік ғылым ережелерін» жазуға мүмкіндігі болды дейді. Бірақ мұнда да бәрі балдай емес еді. Ала әл-Дәула оған уәзір лауазымын ұсынған. Ибн Сина Хамаданда да уәзір болғаны аян. Өзін Хамаданнан құтқарған, Исфаһанда қолдау білдіріп отырған әмірдің ұсынысынан ибн Сина бас тарта алмаған. Әйтпегенде мемлекет қайраткері ретінде уәзір қызметін атқарып тастаған ибн Сина осы лауазымды сұрап алды деуге де келмейді. Әмір көп ұзамай ибн Синаға ең пайдалы білімдерінің қысқаша мазмұнын парсы тілінде бір энциклопедия етіп жазып беруін өтінеді. Ибн Сина бұл өтініштен де бас тарта алмапты. «Құтылу» («The Salvatіon», «Najat») еңбегін жазып шығуы үшін бұрынғы кітаптарын біріктіріп, ондағы әр тақырыпқа кейінгі ойларын қосып, қайта жинақтайды. Бірақ бұл кітабында математика тақырыбына аттап баспайды. Ғұлама бұл кітабын әмір және әскерінің күрдтер көтерілісін басып жүрген жорығында бірге жүріп жазған. Уәзір есебіндегі ресми қызметін де, әмірдің әскери бұйрықтарын да орындай жүріп, еңбегінің физикаға арналған тарауында бұрыннан ойда бар бір жаңалығын түсіндіреді. Бұл 1027 жыл еді, ибн Сина шамамен елу төрт жаста болатын. Демек, оның соғыс көрмеген кезі небәрі үш жыл ғана. Одан кейін Исфаһан он жыл бойы алыс-жақын жауларымен соғысады, ал ибн Сина майданның қақ ортасында жүреді. Бастапқыдағы күрдтерге қарсы жорық өте сәтті болып, Ала әл-Дәула мен ибн Сина күрд әскерлеріне бірнеше соққы беріп, жағдайын жақсартып алған. Олардың мақсаты осы аймақта Исфаһанның үстемдігін нығайту еді. Күрдтердің көбі диссидент-исмаилидтер еді, сондықтан бұл соғыстың діни сипаты басым болды. Ала әл-Дәула да Ғазнидегі Махмұд сияқты билігін заңдастырып, бір жағына өзінің аты, екінші жағына халифтің аты жазылған алтын дәлда шығарғысы келген. Онысы түсінікті де еді. Себебі Исфаһан диссидент-исмаилидтерге қарсы соғысты халиф туының астында жүріп бастаған (ал халиф буилерді әлі басқарып отырған) еді, ал диссидент-исмаилидтер басқа халифатқа, яғни Каир халифатына бағынатын. Сол кезде ибн Синаның көпқырлы білігі байқалды. Барлық саяси-әскери өзгерістерде басты рөл атқара жүріп, ол бір уақытта интеллектуалды энергиясын ең өршіл жобасына бағыттады. Басқа еңбектерімен салыстырғанда дәл осы шығармасы оның ойшыл ретіндегі мәңгілік даңқын шығарды. Оның осы еңбекті неге жаза бастағаны таңдандырады. Ибн Сина қаша жүріп бұрынғы еңбектерінің көбін жоғалтып алған-ды, ол еңбектердің бірен-саран данасы сақталған күннің өзінде кітапқұмарлар мен коллекционерлердің қолында ғана болатын. Қыруар еңбектің ұшты-күйлі жоғалғанына жаны ауырған Жузжани ибн Синаға сол еңбектерді қайта жазып шығуды, Аристотельдің логика, физика, химия, ботаника, зоология, математика, астрономия, метеорология, музыка, метафизика ғылымдарына көзқарасын баяндауды ұсынған. Бірақ Ибн Сина «мәтінді мұқият талдап, пікір жазып отыруға уақытым да, ниетім де жоқ» деп бас тартқан екен. Сөйте тұра «ойымдағы пайымымды жан-жақты етіп көрсететін бір кітап жазайын» деп ниеттенген. Қысқасы, ибн Сина Аристотельге сүйене бермей кітапты өз бетінше жазғысы келгені ғой. Мұндай кітап жазу әлдеқайда қиынырақ, ал Аристотельдің жойылып кеткен зерттеулерін тауып көшіріп жазу әлдеқайда оңайырақ болатын. Ибн Сина ол еңбегіне «әл-Шифа» деген арабша атау берген, бүгінде оны «Емдеу», «Емшілік кітабы», «Дәрілер туралы кітап», «Ем-дом» деп әртүрлі тақырыпта аударып жүр. Ибн Синаның мақсаты – сол кезге дейін ауру деп аталып жүрген надандықты емдеп, адам жанын емдеу. Дмитрий гутас сияқты бұл кітапты «Емдеу» деп атасам деймін. Ибн Сина бұл кітабында Аристотельдің еңбектеріне сүйенбесе де, кітабын Аристотельдің біліміне сай келетін тарауларға бөлген. Сондықтан ондағы «математика ғылымы» тарауына геометрия, арифметика, музыка, астрономия кірген. негізгі санаттардың кейбірін басқа да бөлімдерге бөлген. Ибн Сина осылай бөлген соң, мен де ол көбірек мән берген тараудан, яғни философия мен метафизика тарауынан бастайын. Ибн Сина бұл әлем бір тәртіпке бағынатынына, ол тәртіпті Құдай орнатқанына күмән келтірмеген. Ол адамзаттың міндеті осы дүниені түсіну және тағдырға әсер ететін күшпен күресу деп білген. Ол күрес айналадағы бір саламен ғана күрес емес, мәселен, жұқпалы аурумен, синус заңдарымен немесе музыка заңдарымен күрес қана емес, жалпы дүниемен күрес. Адам ғарыш иерархиясын Құдайды түсінсе ғана ұға алады және Құдайды түсінсе ғана сол иерархиядан өз орнын таба алады. Сана арқылы ғана мәңгілікке жол табуға болады. Білімнің мақсаты – бұл дүниенің жекелеген бөліктерін танып білу емес, тануға болатынның бәрін танып білу және сол арқылы дүниенің әр бөлігінің мәнін түсіну. Адамзатқа сана мен ой берілген, адамзат сол арқылы дүниенің астарындағы ақиқатты танып біледі және ненің шын, ненің жалған екенін түсінеді. Адам жаны санасының арқасында ғана мәңгілік болмақ. Ибн Сина жаңа еңбегін Хамаданда жүргенде-ақ бастаған болатын, ол кезде «Ережелердің» екінші кітабын шәкірттері өз бетінше жазып жатқан еді. Ибн Сина ол кезде әдетте жазатын қысқа еңбектерін жазуын қойып, бар уақытын «Емдеу» кітабына арнап, оның физика саласына арналған бірінші тарауын қолға алады. Ол осы тарауда да «Емдеу» кітабының басқа тарауларында бұрын жазған қысқа трактаттары мен пікірлеріне сүйенеді, оншақты жыл бұрынғы қолжазбаларын пайдаланды, сол мәтіндерін осы еңбегіне еш өзгертпестен немесе кейде аз-маз өзгеріс енгізіп қосады. Сол уақыт аралығында ибн Синаның көзқарасы мүлде өзгермеген десек, бұл ісі жай ғана көшірмешінің қадамы болып қалар еді. Ал ибн Сина кітапты жаза берген сайын бұрынғы көзқарастарын қайта пайымдап отырған. ізденімпаздығы жан-жақты жазбаларынан немесе бұрынғы көзқарасына түзету енгізіп отырғанынан көрініп тұр. Ибн Сина Аристотельдің еңбектеріне түсіндірме берген ғалымдар салған перипатетикалық философия мектебінің орта ғасырдағы ұлы өкілі болған. Бірақ ол «Емдеу» кітабын аяқтаған тұста ежелгі ұстаздарының, соның ішінде Аристотельдің де ойларынан тәуелсізбін деген және өз бетінше ойланатынын айтқан. «Емдеу» кітабын Хамаданда жүргенде бастаған ибн Сина кейін Фаркандта төрт ай қамауда отырғаны белгілі. Ол абақтыда отырып тағы бірнеше шағын еңбегін жазған. Өзімен бірге абақтыға қамалған Шам деген адамның жай-күйін сипаттап қабыну туралы қысқа еңбегін жазған, онысын кейін «Ережелеріне» қосқан. Ибн Синадан бес жас кіші інісі Махмұд та абақтыға бірге қамалған еді. Сол інісіне арнап «Нұсқаулық» («The Guіdance») деп аталатын педагогикалық аллегориясын жазған, сол еңбегінде өз философиясына қысқаша тоқталып кеткен (Махмұд оған Исфаһанға барар кезде қосылған болатын). «Тірі. Оянғанның ұлы» («Alіve, Son of Awake») деп аталатын екінші аллегориясы да осы кезде жазылған. Ибн Сина бұл еңбектерінде логикасы мен жасырын ойларының арасындағы байланысты көрсетіп, оны аллегория арқылы жеткізуге тырысқан. Ол осы мақсатта Мұхаммед пайғамбардың көкке көтерілгені жайында шағын бір трактат жазып шығады. Осы кездерде жаңа пайымдары туралы ойға шомған. Ойша эксперимент жасап, қорытындысын кітапқа түсірген. «Әуелеген адам» («The Floatіng Man») деген еңбегі оның Фаркандта жатып адам жанының матириалдық емес және мәңгі екені туралы ойынан туған гипотетикалық шығарма еді. Эксперимент барысында ол әуеде қалықтап тұруға тырысқан. Физикалық тәннен босаған жан ештеңе сезбейтінін және физикалық әлеммен байланысы болмайтынын байқаған. Сонда «Ондай тіршілік иесі өзінің тірі екенін қалай дәлелдейді?» деген сұрақ қойған. Алыстағы қамалда жатып, уақыты көп болғасын асықпай ойланып нақты бір жауап табады. Ондай тіршілік иесі өзін физикалық шындық ретінде дәлелдей алмайды деген жауапқа тоқтайды. Дегенмен тәнсіз тіршілік иесі болады, яғни ол «тұңғиық мәңгілікте әуелеп жүреді» дейді ибн Сина. Бірақ ондай тіршілік иесі өзінің тірі екенін біледі. Жан тіпті белгілі бір бейнеде болса да, сана өзінің тірі екенін өзі сезеді. Қысқасы, түйсік физикалық әлемнен тыс тұруы да мүмкін. Ал оны сынағандар түйсік тек физикалық ми мен сана арқылы жүреді деген. Ибн Синаның пікірінше, «Әуелеген адам» («The Floatіng Man») «сана мен тән» туралы сұрақтың жауабын тауып берген және сана тәннен басым деп жауап берген. Сана немесе түйсік тән болмаған жерде физикалық шіріндіге айналмайды, сондықтан тән өлгесін жан бостандыққа шығады. Қысқасы, жан мәңгі. Ибн Сина жас кезінде философиямен алғаш айналысқанында жан деген не, оның көрінісі қандай, оның материалдық емес және мәңгі сипаты не деген мәселені зерттейді. Ол мәселеге «Емдеу» кітабында да, сонымен қатар кейінгі бірқатар еңбегінде де тоқталып өткен. Оның осы тақырыпқа арнаған еңбектерінің бәрі де зор сеніммен жазылған. Бірақ ибн Сина әуелеген адам туралы экспериментінде алға қадам басар қауқары жоқ, сыртқы қысымнан құтылғанда ғана жан мүлде басқа сипат алатынын айтады. Ондай кезде адамның бойын сенімнен гөрі сенімсіздік пен мазасыздық билейді. Әуелеген адам туралы эксперименті ибн Синаның интеллектуалдық ойындағы сенімсіздіктің бір бөлігі ғана емес еді. Бұл ойы Фаркандта қамауда жатқанда өзекті бола бастаған және одан кейін де бұл ойына қайта-қайта талдау жасаған. Ибн Сина жанның (немесе сананың) тәнсіз табиғаты мен мәңгілік екенін зерттеген, бірақ оған ақиқат деп емес, болжам ретінде қараған және әрі қарай дәлелдеу қажет деп білген. «Әуелеген адам» еңбегін 600 жылдан кейін туған Декарттың да ойымен салыстыруға болады. Бірақ Декарт бұл сұрақтың жауабын «cogіto ergo sum» («ойлансам, демек, тірімін») деген формуламен шешіпті. Ал басты сұраққа ибн Сина да, Декарт та өз жүйелері сүйенген қарапайым бір жолмен жауап берген. Ибн Синаның космологиясында «Құдай нақты оқиғаға тікелей қатыспайды, бірақ ғаламда не болып жатқанын біліп отырады» десе, Декарт: «Құдай не болып жатқанның бәрін біліп те, жасап та отырады», – деген. «Емдеу» кітабындағы қай тарау да Аристотельге барып тіреледі. Ол кітаптың басты тараулары – логика, физика, математика, метафизика туралы. Тараулар шағын бөлімдерге бөлінген. Бөлімдердің әрқайсысы бір салаға арналған. гректің «ядро» деген сөзінен шыққан метафизикаға шындықтың түпкі табиғатын зерттеу жатады және математика, астрономия, аралас ғылымдар еніп, олардың бәрін космология деп атайды. Ибн Сина мұның бәрін «Емдеу» кітабында жазған. Осы мәселеге қатысты көзқарасы негізінен бұрыннан да жақсы белгілі еді, бірақ жаңа еңбегіне тың мәліметтер қосқан. Мысалы, қозғалыстағы нысан пен оның жылдамдығының арасында математикалық тәуелділік бар. Жылдамдық нысанның салмағына тікелей пропорционал. Бұл көзқарастың астарында тұтас бір зерттеу жұмысы жатыр. Бірақ ол жұмыстар таным мен пайым үдерістерін қарастыратын эпистемологияға да арналған. Ибн Сина мұндай зерттеуге қашан да құмар болған және өмірінің қай кезінде де осы мәселеге көп мән берген. Оның өз сөзімен айтсақ, логика мен эпистемологияны түсінгенде керек «аспабын» қолына алғандай болыпты. Ал оны Бұқарадағы бір кітап сатушыдан әл-Фарабидің трактатының тозығы жеткен бір данасын сатып алып оқыған кезде түсінгенін жазған едік қой. Фарабиді оқып логика мен эпистемологияның ақиқатқа жету құралы екенін ұғынған, Аристотельдің метафизика туралы ойын да дәл осы әл-Фарабиден оқып білген. Ибн Сина Бұқарадағы сол кітап сатушыдан трактатты сатып алғанда он жеті жас шамасындағы жігіт болатын, бірақ сол кездің өзінде «Жан туралы қысқаша трактат» деп аталатын алғашқы еңбегін тамамдап қойған. Ол бұл мәселеге кейінгі еңбектерінде де бірнеше рет тоқталған. «Әуелеген адам» деген еңбегінде адам жанының табиғатына үңілген, «Жан» («Soul») деп аталатын трактатында да осы мәселеге оралған. Ибн Синаның ең басты және терең зерттеген мәселесі адам жанының табиғаты немесе санасы және оның Құдаймен байланысы. Ибн Сина логиканы осы мәселені шешудің құралы деп білген. Бірақ тек құралы, аспабы деп қана білген, яғни мақсаты деп санамаған. Неліктен «Құдай туралы сұрақ» ибн Синаның басты зерттеу тақырыбына айналды? Біз оны әдетте бұл мәселеге жас кезінен, яғни әл-Фарабидің трактатын оқыған уақыттан ден қойғанын білеміз, ал ол кейін бұл мәселеге біраз уақыт көңіл бөлмеген. Исфаһанға келген соң осы мәселені қарқынды түрде зерттейді. Өмірінің соңғы кезінде метафизика мен теологияны қарқынды зерттегені аса маңызды емес шығар, себебі адам қартайғанда осы тақырыптарды зерттеуге бейім келеді. Бірақ ибн Сина бұл салада тамаша жетістікке жеткен, себебі ол әлемдегі ойды өзгертетіндей терең түсінік қалыптастырып кеткен. Ибн Синаның метафизиканы зерттеу жолдарын, сондай-ақ оның ең маңызды философиялық еңбектерін түсіну үшін балалық шағына тағы бір үңілгеніміз жөн. Сонда әл-Фарабидің ықпалы азырақ, ал шиизмнің исмаилид ағымының ықпалы көбірек болғанын ұғамыз. Ибн Синаның әкесі осы ағымды қабылдаған, исмаилидтердің бірқатар миссионерлерін үйіне шақырған, үйін солардың уағыз айтатын орны етіп берген. Бала ибн Сина олардың Құдай мен метафизика туралы пікірталастарын тыңдап өскен. Бұл Таяу Шығыста пайда болып, сол кезде Каир халифатында өркендеген исмаилид шиттер ортодоксалды сүннит исламының басты жауына айналған кез еді. Исмаилид миссионерлері Бұқараның әміршісі мен Самани мемлекетінің әміршісін өз жағына өткізіп үлгерген. Содан кейін бұл аймақта геосаяси қозғалыстар күшейген. Ол қозғалыстар қарапайым ғана оқиға емес еді, себебі исмаилидтердің Бұқарадағы басты миссионері ол кезде шиит әлемінің ғұлама ойшылы Мұхаммед ән-насафи болатын. Жақын маңдағы насафтың (Қазіргі Карши, Өзбекстан) перзенті насафи Аристотельдің ғана емес, сонымен бірге мистицизмге құштар мазасыз (ортодоксалды сунниттік мұсылмандар үшін) неоплатониктердің де ізбасары еді. насафи Платон сияқты кейінгі грек ғалымдарының еңбектеріне сүйене отырып, адам жанын Мәңгіліктен ажырап алған деп түсіндірген. Жанның трансцедентпен, яғни Құдаймен қайта қауышуының жолын көрсеткен. насафи мен оның ізбасар исмаилидтері шииттер әлемінде неоплатноиктердің мистицизмінің қайта жаңғыруына осылайша жол ашты. Насафидің бүгінде жойылып кеткен басты еңбегі Бұқара зиялыларының арасында кең танымал болған, бірақ жергілікті сүннит жамағатының (үлемінің) қаһарына ұшыраған. 943 жылы сүннитер қанды көтеріліс бастап, әмір насан бин Ахмад тағынан құлап, насафи мен оның миссионер жақтастары мерт болады. Бірақ исмаилидтер кері шегінбеген. Қанша тыйым салса да Бұқараға жансыз уағызшыларын жібере берген. насафидің екі ұлы бар еді. Сол екі ұлы да әкесінің ізін жалғаған. Ибн Синаның үйінде тұрған миссионерлер насафидің ұлдары болса керек. Оның үстіне, насафидің идеяларын осы аймақта туып өскен Әбу Якуб әс-Сиджистани жалғастырған. Сиджистани кей мәтіндерді (қателесіп) Аристотельдің мәтіндері екен деп ойлап, Құдай дегеніміз абсолют және оны адам санасы түсінуі еш мүмкін емес депті. Бұл кез ибн Синаның әкесі дәурендеген кез еді. Ибн Сина кейін қалаға келгенде мұндай оқиға өрши беретінін түсініп, қауіпсіздік мақсатында мемлекеттік қызметкер болып алған. Біз оның үйінде жатқан миссионерлер кім болса да, бастысы насафи мен Сиджистанидің тыйым салынған еңбектерін оқыған адамдар екеніне және ибн Синаны бала кезінде олардың Құдай, адам жаны мен космология туралы ойларын тыңдап өскеніне сенімдіміз. Ибн Сина исмаилидтердің идеясына сене алмағанын өзі жазған, ал оның бұл сөзін естіген кейінгі ғалымдар ибн Сина бала кезінде исмаилидтерді тыңдап өспеген, себебі исмаилидтер оның интеллектуалдық ойына ықпал етпеген деп жүр. Ол кезде Бұқарада да, бүкіл мұсылман шығысында да исмаилидтерге дінбұзар есебінде тыйым салған, сондықтан ибн Сина исмаилидтерге қатысты көзқарасын ашық айтуы өзін отқа тастаумен тең болар еді. Ибн Синаның исмаилид миссионерлер мен әкесінің арасындағы пікірталасты мұқият тыңдағанын айтады. Жоғары дәрежелі тұлғалар ретінде миссионерлер шығу тегі мен биліктің маңыздылығын көрсететін қозғалыста үлкен беделге ие болды. Олар ибн Синаға Құдайды танудың тура, бірақ жасырын жолын және оған күнделікті сенім арқылы жетуге болатынын көрсете алған еді. Ал Аристотельдің логикасы туралы әл-Фарабидің трактатын оқыған ибн Сина осы ізденісін әрі қарай жалғастырудың жолын тапқан. Метафизика туралы кітабы арқылы Аристотельдің логикасымен таныстырған әл-Фараби бұл білімді іздеудің әдісін ұсынды, бірақ ғылымды іздеудің өзі, шығу тегі мен құмарлығы ибн Сина санасының ерте және терең қабатына жатқан сияқты. Бұл дәйекті дәлелдеу де, терістеу де қиын. Бірақ исмаилидтер ибн Синаның ой-өрісіне әсер еткен болуы мүмкін, атап айтқанда маңызды философиялық сұрақтарды сүннитерге де, шииттерге де тән емес жолмен ойлауға ықпал еткен шығар. Ибн Сина кейін өз жолын тауып, ақырында «Емдеу» кітабын жазып шыққан. Ол ұзақ жыл бойы жан мәселесіне қайта-қайта оралып отырған және әр жазған сайын оны басқаша сипаттауға тырысқан. Аристотель де гректің жан деген сөзді білдіретін psyche деген терминін қолданып сипаттаған. Аристотельдің латын тіліне «as De Anіma» деп аударылған жан туралы еңбегі теологиялық емес, психологиялық кітап саналады. Ибн Синаның да көзқарасы дәл осындай болған. Ол бұл ұғымдардың бәрін біріктіруге тырысқан, тіпті Аристотельдің өзінен де асып түсуі мүмкін. Бірақ Аристотельді ежелгі неоплатониктер де, мұсылмандар да, исмаилидтер де тым қатал рационал болған деп санаса, ибн Сина логикаға да, рационалды дәлелдерге де сай келмейтін мистицизмді қолданады. Аристотель Бастапқы қозғаушы деп атаған және ибн Сина Алла немесе Құдай деп атаған құдіретті түсіндіргенде, жан талдауын тәуелді айнымалыға айналдырды. Ибн Сина осы зерттеуінде бір қиын жағдайға тап болған. Бір жағынан, Аристотель сияқты материя мәңгі немесе Ғалам деп санаған, ал, екінші жағынан, Көне Өсиеттегі Құдай дүниені жоқтан бар етіп жасағанын мойындаған. Ал Ғалам мәңгі болса, онда Құдай оны неге жоқтан бар етіп жаратты? Ибн Сина ықтималдылық мен өзектілік арасындағы айырмашылықты ашып көрсеткен. Ол бұл айырмашылықты бастапқыда Аристотельден алған, бірақ бір ерекшелігі нақты әлдененің болу қабілеті мен болғанының ара жігін ашып көрсеткен. Бірінші жағдай абстрактілі, яғни ықтималдық немесе болмысқа қатысты, оның философиялық термині – квидитас. Ал екіншісі жағдай – өзектіліктің бар екені. Яғни ибн Синаның бұл тұжырымы абстрактілі тұжырымды материалдық шындықтан ажыратып көрсеткен. Осылайша, ол Ғалам шындық тұрғысынан емес, ықтималдылық тұрғысынан мәңгілік, оның өзі бұл мәңгілікке Құдайдың әмірімен жеткен. Ал жаратылыс Құдайдың әмірімен емес, жалпы жаратылыстың табиғатынан туатын қажет әрекет. Ол «Емдеуде» ықтималдылықты шындыққа айналдыра алатын күш Құдай деп сипаттайды. Құдай – бұрын болмыс деп саналған тіршілік сыйлайтын күш. Ол үшін алдымен Құдайдың өзі болуы керек, өзі жаратылысқа дейін бар болуы керек, сондай-ақ жаратылыс жаралғаннан кейін де бола беруі керек. Қысқасы, Құдай болмыс та, мәңгі бар да. Ибн Сина дәл осы көзқарас Құдайдың бұрын да болғанын және бола беретінін, сондай-ақ адам өміріндегі басты рольде екенін де түсіндіріп тұрғанын жазады. Бұл тұжырымның негізінде жатқан талқы тереңірек. нақтырақ және жан-жақты мәлімет алғысы келген оқырман ибн Синаның еңбектерін зерттеп жүрген ғалымдардың кітабын оқығаны жөн. Дегенмен қорытынды ой түсінікті. Аристотельдің бастапқы себеп немесе Жаратушы туралы түсінігі себеп-салдарлық байланысты түпкілікті зерттегеннен қалыптасқан. Осылайша, бастапқы қозғалыс үдерісін бастауға себеп болған бір күш бар екенін түсінген. Ал ибн Синаның қосқан үлесі – жаратушы мен мәңгіліктің арасындағы байланысты әлдеқайда нақтырақ түсіндіріп бере алған. Ол Жаратушы бұрын жоқ, бірақ болуы мүмкін дүниеге тіршілік сыйлайды деп болжам жасаған. Қысқасы, ибн Сина жарытылыс пен мәңгіліктің шеңберін түсіндіріп көрсеткен. Сана, ғылым, теология үшеуі бір қарағанда өзара байланысты емес болып көрінгенімен негізінде байланысты екенін түсіндіре алған. Құдай мен ғалам мәңгі екенін, сондықтан ғылымды да, Құдайды да ислам мен басқа да діндер тұрғысынан зерттеу керек екенін айтқан. Мұнысы ибн Сина ойының бастауы еді. Құдай адам санасына түсінікті тәртіпті жаратқан. Осы бір алғашқы сана кейінірек процесс барысында кеңейе түскен, ал оны ибн Сина «эманация» деп атаған. Бұл болмыстың көп екенін білдіретін жаңа сала. Ибн Сина бұл үдеріс мәңгі жалғаса береді, сондықтан оның әр жаңа салада өз тәртібі болады деп сенген. Әр эманацияның ішкі тіршілігі немесе «жаны» бар, сол жан бүкіл тіршілікке өзгеріс енгізе алмаса да, өз ортасында өзгеріс тудырып отырады. Осылайша, жан немесе сана тіршілік иесін тірілтіп, әрекетке бейім етеді. Тірі организмнің кез келген формадағы іс-әрекеті осыдан туады. Жанның сезімі болады, бірақ жан сезімнен тәуелсіз. Адамзаттың сезімі оның іс-әрекетінің түгел себебі бола бермейді. Адамзат әлденені сезінуі үшін тәні болуы міндетті емес. Ибн Сина «Емдеу» кітабында Белсенді Сана тәртіпті және материалдық әлемнің игілігін орнатса ғана осындай үдеріс байқалатынын жазыпты. Құдай ол тәртіпті орнату үшін дүниедегі әрбір ұсақ-түйек іске араласа бермейді, бірақ тәртіптің бастауы Құдайда. Біз түсінікті де, қайырымды ғаламда өмір сүріп жатырмыз. Құдай жай ғана қозғалтқыш күш емес, бірақ тұрақты күш, яғни ол тіршілікке әлдеқайда кең ауқымда араласады. Сол кең ауқымды терең мағынасында Құдайдың көрегендігі деп атаймыз. Құдай – қажет күш, ал ғаламның қалған бөліктері сол құдайдың күшімен жаратылмаса жай ғана «жаратылуы мүмкін нәрсе» болып қала береді. Ендеше, Аристотельдік psyche, «жан» деген не? Аристотель де, ибн Сина да тіршілік бар жерде жан бар деп жазған. Өсімдіктің де жаны бар, хайуанның да жаны бар, адамның да жаны бар. Адам жаны бірегей, себебі ол ойлай алады, жан-жақты түсініп-сезіне алады. Аристотельдің айтуынша, «жанның тәнге тәуелділігі кеменің капитанға тәуелділігіндей ғана». Бұл тұрғыдан адам, егер жан қалауын пайдаланбаса, оның жаны тірі емес, яғни жан қалауын істеу қабілетін кәдеге жаратпағаны. Бүгінгі кей ғалымдар Ғалам мен ондағы адамзаттың орны туралы бұл тұжырымды Аристотель ғана емес, Платон да айтып кеткен және ғаламның рационалды және тиімді тәртіппен жұмыс істейтінін түсіндіріп кеткен деп отыр. Эллинизм дәуіріндегі грек ғалымдары мен исмаилид ойшылдарының пікірінше, бұл Ғаламды Демиург немесе шебер құдай жаратқан. Сондықтан жан дамуы барысында адамдар оны түсінуге тиіс. Ибн Сина осы пайымды түгелдей қайталаған, бірақ платониктермен ғаламның тәртібі, соның ішінде адамның қабілеті деген мәселеде пікірі басқа болғандықтан, негізінен, тәуелсіз ойына сүйенген. Ибн Сина адамның сезімі туралы ойлана келе, психология саласына ден қойған. Сезіну – сезім органдары, ойы мен сана арқылы жүретін үдеріс. Бұлардың бәрі бірігіп бір табиғи иерархия құрайды, ол иерархияда сезім төменгі қабатта тұрады, себебі адамның сезімі материалдық дүниемен шектелген, сана одан жоғары. Ақыл-ойдың жоғары мәртебесі сезімнен туындайтын ерекшеліктерде емес, әмбебаптықты қабылдау қабілетіненде. Сезімдер өмір бойы, ақыл-ойда ыдырай түссе де, интеллектуалды түсіну қабілетінің арқасында ол күшке ие болады. Санаға сезім көмектеседі, бірақ ой одан да көбірек көмектеседі, сол ойдың арқасында басқа жолмен түсінуі мүмкін емес бірегейлікті ұғынады. Демек, сана ойға сүйенсе адам жанын толық аша алады. Ибн Сина, осылайша, негізгі мәселеге көшеді, яғни адамның санасы оның жанының ажырамас бөлігі болса және оны өмір бойы жаттықтырсақ, адамның тәні өлгенде сана бірге өле ме деп сұрайды. Ол өзіне дейінгі діни ойшылдардың, сондай-ақ Платон мен оның ізбасары – эллиндік басқа ойшылдардың тұжырымына сүйене отырып, «Емдеуде» адамның жаны тәніне тәуелсіз емес деген тұжырымға келген. Сезімнің сана, қиял және ақыл-ойдан айырмашылығы – таза емес, бүлінген. Бірақ саналы жан физикалық тәннен тәуелсіз, демек, жан еркін және оны жою мүмкін емес. Жан сезімге тәуелді болса тәнмен бірге өледі, ал саналы жан тән өлген соң да өмірін жалғай береді. Демек, жан мәңгі. Әр жанның өз ерекшелігі бар, себебі жанда тірі кезде өмір бойы ой мен әсерден жиналған ақпарат жатыр. Бірақ ибн Сина адам жанының дүниеге тәуелді бөлігі адам дүние салған соң басқа тәнге ауыса алмайды деген. Бұл Пифагор айтқан, индуистер мен буддистер айтып жүрген реинкарнацияға қатысты әңгіме болуы мүмкін. «Емдеуде» осындай мұқият жасалған тұжырымдармен қатар, таңғаларлық пайымдар да бар. Мысалы, олардың бағасы талданады, жағымды және қолайсыз, қауіпті немесе қауіпсіз, жақсы немесе жаман деп бөлетін бұрынғы тәжірибеге сүйенген пайымдау қабілетін талқылайды. Кітаптың бір тұсында хайуандардың да қабілеті бар екенін хабарлайды. Аристотель бұл мәселеге арнайы тоқталмаған, ибн Сина болса терең зерттеген, бірақ сол зерттеуі адам жаны бірегей деген дәйектеріне қайшы келе бастаған. Бұл зерттеуінде негізгі тезисінен ауытқи бастағаны да байқалған. Палестина философы Сохель Афнан Кембриджде жұмыс істеп жүріп осы мәселені зерттеп, ақырында ибн Сина өз дәйектеріне дәлел келтірген, ал ол дәлелдері дәйектерін өзгертіп, толықтырып отырған деген қорытындыға келіпті. Ол «Емдеуде» құдай мен жан туралы тұжырымын логикаға ғана емес, сондай-ақ «рационал мистицизм» ойына да сүйеніп тұжырымдаған. Адам санасы аса күрделі және бай екенін ескере отырып, ақиқатты барынша тікелей және мейлінше азырақ рационалды түсінікке, соның ішінде мистицизмге жетелеген ойға жол ашқан. Ибн Сина өмірінің соңғы кезеңдерінде мистицизмге көбірек мән беріп, танымның рационалды теориясын байыта түскен. Ол Құдай мен жан туралы тұжырымында осы ұғымдарға нақты анықтама беруге және дәйектерін дәлелдеуге мән берген. Бірақ «Емдеу» деген кітабының Құдай мен жанға қатысты тарауларында логикаға қарағанда метафизикаға көбірек үңіледі. Ибн Синаның болмыстың бастапқы құпиясын ашсам деген ұмтылысы уақыт өткен сайын ұлғая түскен. Оның «Жанға мадақ» деген мына бір өлеңінен сол құмарлығын байқаймыз және жан аспаннан жерге түсіп, кейін аспанға қайтуға асығатынын түсінеміз.

Ол тастанды болды осылай Түсінді жердің сұрқай екенін. Жанарынан жасы таусылмай Аңсайды мінсіз мекенін.

Неліктен түсті екен биіктен Жердегі сұп-сұрқай кейіпке?».

Ибн Сина, негізінен, логикаға ден қойған ғалым емес, метафизик болғанын мойындасақ, онда оның логикаға ұмтылысын атап айтқанымыз жөн. Аристотельдің логикасымен жас кезінен таныс болып, ғылым мәселелерін зерттеген сол логиканы ұстанған. «Еркіндік» (Salvatіon) деген соңғы бір еңбегінде де логиканы «ғылымдардың бәріне ортақ құрал, бұл құрал белгісізді белгілінің тұрғысынан тануға көмектеседі» депті. Ол логиканың жеке күрделі жүйесі бар ғылым, дәлелдеу мен пайымдау әдісі екенін, дінге қатысы жоғын айтады. логиканы интеллектуалдық құрал етіп, бұл тақырыпқа кемінде он бес еңбек жазған екен. Философ Тони Стрит ибн Синаның пайымында ең басты рольде силлогизм болған деп дәл суреттеген. Ибн Синаның заманында логика Аристотель анықтап көрсетіп кеткен пайымнан жаңа пайымды анықтаудың әдісі ғана емес еді. Аристотельден кейінгі ғасырларда Бағдат діншілі Әли ибн Исмайил әл-Ашаридің ортодоксал ізбасарлары силлогизмді едәуір әлсіреткен болатын. Ашари силлогизмнің қатаң жүйесін бұзып, оған жаңа гипотетикалық немесе шартты элементтер қосып, «мысық – қызғылт» деген формуланың орнына «егер мысық қызғылт болса» деген формула енгізеді. Осы бір өзгерістің өзі адам дүние ісінде тәуелсіз деген бұрынғы ойды теріске шығарып, жанды-жансыздың бәрінің іс-әрекеті Құдайдың қолында деген ойды растай түскен екен. Ашари силлогизмге осындай өзгеріс енгізген уақыттан ибн Сина дүниеге келгенге дейін небәрі үш ұрпақ өтсе де, Ашаридің идеясы сүннит мұсылмандардың ортодоксал теологиясының басты элементіне айналып, әлі күнге дейін сол биігінде қалып отыр. Логика силлогизміне енгізген бұл өзгеріс әлемде құдайдан тәуелсіз ештеңе болуы мүмкін емес деген Ашаридің тұжырымының басты қарсы пайымы болмағаны анық. Құдай – жер бетіндегі оқиғалардың бәрінің басты себебі, сондықтан адамның тәуелсіздігі Құдайдың еркімен шектелген деген ойды Ашари дәлелдеуге ұмтылғаннан туған идея еді. Ибн Синаның пікірінше, мұсылман діншілінің бұл идеясының ерекшелігі теологиядан тәуелсіз ақиқат құралдың бар екенін теріске шығарып отырғаны. Ибн Сина бұл идеяға қарсы болса да, аристотелизмді теріске шығара алмапты, себебі аристотелизм ол кезде бұрмаланып кеткен болатын. Десе де «Емдеуде» және одан кейінгі еңбектерінде мүлде басқа тұжырымға келеді. Бұл еңбектерінде ол гипотетикалық және шартты идеялардан бас тартып, силлогизмнің бірыңғай және күрделі элементтерін біріктіруге тырысқан. Ибн Синаның пропозициялық логикасы табиғат құбылыстарын талдаудың басты құралына осылай айналады. «Ибн Сина логиканы аристотельдік сарқыншақтардан да, теологиялық сипаттардан да тазартты», – деп ленн гудманның жазғаны орынды сөз еді. Түбегейлі өзгеріс қашан да уақыт өте келе расталып, формалды салтқа айналатыны бар. Ибн Синаның логикасы да осындай күйге ұшыраған. Ибн Синаның Құдай, жан және логика туралы тезистері оның физикалық ғалам, дүние және оның мазмұны хақындағы пайымдарына негіз болған. Мысалы, оның «болмыс» пен «тіршілікке» жасаған талдауынан логика мен ғылымды байланыстырғысы келгенін байқаймыз. геодезия, астрономия, математика, музыка, тіпті медицина сияқты салалардағы талдауларының бәрін осы пайымына сүйеніп жасаған. Ол «Емдеудегі» әр тарауды Құдай сипатын түсіндіру үшін жазған. Ол құдайдың адамзатпен байланысы Дүниені жаратқасын тоқтап қалмаған, қазір де жалғасып жатыр деп, әр тарауды терең зерттеген. Ибн Сина дүние табиғи тәртібінің элементтеріне аса қызықпаған деуге болмайды. Ол «Дәрігерлік ғылым ережелерінде» себеп, салдар туралы көптеген ақпар айтқан. Алғашқы тарауларында негізгі зерттейтін тақырыбы кейінге ысырылып кеткен сияқты көрінеді. Әйтсе де «Емдеудің» бірінші теориялық тарауында-ақ тақырып аясын ашып көрсетеді. Ол жас кезінде негізінен құдай, жан және логика туралы көп ойланған. Бірақ «Емдеуді» жазғанға дейін көзқарасы өзгермей келген. Осы кітапты жазған соң көзқарасы шын өзгерген. Ибн Синаның бұл еңбегі Бах симфониясының ең шырқау шегіндей, терең зерттеуі еді. Ибн Синаның дүниені танып-білуге құдай, жан және логика көмектеседі деген пайымы қарапайым пайым емес еді. Ғалымның философиясын зерттеп жүрген қазіргі ғалымдар пайымның әрқайсына жеке-жеке тоқталған. «Емдеудің» метафизикаға арналған тарауларының бізге дейін сақталып жеткен бөліктері хақында бұл шығарманы ибн Синаның өз жазғаны ма, әлде ізбасарларінікі ме деген сұрақ та туған. Дегенмен оның түпнұсқа екенін бірнеше мысалмен дәлелдеуге болады деп санаймын. Құдайдың бар екеніне дәлелді оған дейін антикалық дәуірде де, мұсылман әлемінде де, Батыста да ешкім келтіре алмаған. 1093-1109 жылдар арасында Кентерберия епископы Әулие Ансельм ибн Сина «Емдеуін» жазғаннан кейін үш ұрпақ өтіп кеткен соң осыған ұқсас логиканы айтқан еді. Ибн Сина сана мен түйсіке сүйене отырып, Құдайдың бар екені хақында онтологиялық дәйек келтірген. Ол, сондай-ақ Аристотельдің көзқарасын неоплатониктер мен теологтердің көзқарасымен ұштастыруға тырысқан. Оның онтологиялық дәйектері дүние мен ғарышты бақылаудан туған дәйек емес еді, тек санаға сүйенген болатын. Яғни біз санамызға сүйеніп, Құдайдың бар екені жөніндегі тұжырымға келе аламыз. Бұл орайда басты элемент бар мен жоқтың, болмыс пен тіршіліктің арасындағы айырмашылық. Әл-Фараби бұл мәселені ибн Сина дүниеге келмей тұрып көтерген-ді, бірақ бұл сауалға жауап тапқан дәл ибн Сина еді. Онтологиялық дәйек те ибн Сина енгізген жаңалық. Ибн Синаның жан мәңгілік екені туралы дәйегі де үлкен жаңалық, бірақ Платон мен Плотинустің кейінгі антика мен ерте христиан кезеңіндегі ойшыл ізбасарлары бұл мәселе төңірегінде көп айтысқанын білеміз. «Емдеуде» медицинадан басқа ғылымдардың бәріне тарау арналған. Ал медицинаға «Ережелерінде» тоқталған. Математика, астрономия, химия, геология, биология, геодезия, музыка ғылымдарын математика пәндерінің қатарына жатқызған. Бұл тарауларда да жаңалықтар бар, бірақ ибн Синаның басты мақсаты жаңалықтарын жариялау емес еді. Ол осы ғылымдардың әрқайсысының ғаламдық тәртіппен байланысын көрсеткісі келген, сөйтіп онысын метафизикада баяндаған. Қысқасы, дүниеде бәрі жоғарыға, яғни аспанға ұмтылып тұрады деген. Сейед Хосейн наср ислам космологиясы доктринасын зерттегенде ибн Синаның «сана да, сезім де өз деңгейінде қолданылуға тиіс» деген тұжырымын ұстанған. «Бірақ осылардан туған ғылым сана мен сезімнен жоғары тұрса ғана данышпандыққа немесе sapіentіa-ға жетелейді» деп ой қосқан. Ғылым бейтарап емес, оның өз мақсаты бар. Оның мақсаты ғаламды үндестікке, тәртіпке, тепе-теңдікке жеткізу. Оның мақсаты – мәңгілік макрокосмос пен жердегі микрокосмос арасындағы табиғи байланысты анықтау. Ғылыммен айналысатын адам бар қабілетін қолданып баққаны жөн, яғни материямен де, абстрактімен де жұмыс істеуі керек. Ибн Сина: «Мұндай байланыс бар, себебі адам мен ғалам өзара үндес, ол үндестік өзара махаббаттан тұрады», – деп жазған. Ибн Сина құдайдың құдіретін кейінгі грек неоплатониктердің, христиан мен идуаизм гностиктерінің және мұсылман сопыларының рух туралы ғылымымен үйлестірген. Ибн Синанының ғылыми әдісі туралы тағы бірер сөз айта кеткен жөн. Оның индукцияны табиғатты зерттеу аспабы деген скептикалық ұстанымына тоқталайық. Бұл орайда оның пікірі Аристотельдің пікірімен ұштаспайды. Ғылым тарихын зерттеген бір ғалым ибн Синаның бірнеше еңбектеріне, соның ішінде «Емдеуге» сүйене отырып, ғалым индукциядан туатын силлогизмнің қате тұстарын көрсетіп, бұл қате бақылау арқылы анықталатынын және сипаты жағынан қосалқы сипаттағы себеп деп көрсеткенін жазған. Ибн Сина мұндай қате бар жерде ақиқатқа жету мүмкін емес екенін айтады. «Емдеу» оқырманға қиын кітап болды. Оның физикаға арналған бір тарауының өзі бүгінгінің бір кітабымен тең еді. Ондағы ойы ибн Синанының көзқарасын зерттеуге арналған үлкен еңбектерге негіз болған және ол туралы қанша монография жазылса да тұжырымын ежелгі ойшылдардың және кейінгі кездегі Орталық Азиядағы, Таяу Шығыс пен Еуропадағы ойшылдардың еңбектерімен салыстырып отырған. Сыншылар «Емдеудің» көп бөлігі ибн Сина бұрындары зерттеген салаларында нені жақсы деп танығаны туралы әңгімеден тұрады деп жүр. Қысқасы, бұл кітап та мұқият іріктелген, түзетілген, көшірілген, сондай-ақ ибн Синаның өзінің ертеректе жазған жинақтарының материалдарынан тұратын энциклопедия еді. Ол математика, астрономия, физика хақындағы еңбектерінде Евклидтің «Бастауы» мен Птолемейдің «Алмагест» еңбектеріне сүйенген. геометрияға арналған тарауын Евклидтің «Бастауынан» қысқартып алғанын өзі де мойындайды. Ал математика тарауында Евклидтің, Архимедтің, үндінің Ариабхатасының, әл-Хорезмидің еңбектеріне сүйенген, бірақ өз замандастары Бузжани, ибн Ирак, Бируни турасында бірде-бір сөз жоқ. Астрономия тарауында Птолемей мен оның геоцентристік көзқарасын талдаған. Ибн Сина бұл тараулардың қай қайсысын да рет ретімен жазған және кейде өз ойын қосып отырған. Мысалы, иррационал сандар туралы мәліметті үндінің Брахмагуптасынан алғанын мойындайды. «Емдеудің» бірнеше жерінде және одан кейінгі еңбектерінде Птолемейдің «Алмагест» деген еңбегіндегі дәйектерді келтіреді. Кей деректерді кейінгі еңбектерден де алған. Мысалы, ол Птолемейдің әдісін қолданып, Юпитер, Марс, Сатурнның эксцентристеріне және жер осінің еңісіне анықтама берген. Бірақ түзетулерінде Бағдатта өзі туғанға дейін 200 жыл бұрын жүргізілген бақылауларға да сүйенген. Ол оқырманына бұл бақылаудың рас екеніне көз жеткіздім десе де, «Емдеудің» тарауларында ол туралы айтылмаған. Ибн Синаның мақсаты ғылымның әр саласынан соңғы жаңалықтарды жеткізу емес еді, тек ғылымның қай саласы да метафизикалық ядроға бағынатынын, яғни Құдай мен Ғаламның және адамның арасында логикалық байланыс бар екенін көрсеткісі келді. Әйтеуір ғалым осы еңбегінде метеорологиядан бастап музыкаға дейінгі аралықтағы тұтас бір салалар бойынша пікірін ашық айта алған. Бұл салалардағы кей мәлімдемелер бүгінгі оқырманға біртүрлі көрінер. Мысалы, ибн Сина күннің күркіреуінің жеті себебінің бірі қатты тастардың бір-біріне соғылуы дейді. Ал найзағай ойнауының төрт себебінің бірі тас пен темірдің соғысуынан пайда болатын от екенін айтады. Бірақ кей салада, әсіресе геология мен палеонтологияда оның пайымы айтарлықтай көреген. Кей жерлердегі терең шөгінділер бұрындары жер судың табаны болғанының белгісі дейді. Ал жер қатпарында әртүрлі қабаттың болғанын бұрын бұл жерді су басып жатқанымен түсіндірген. Тау жыныстарының шығу тарихы әртүрлі екенін пайымдаған. Тау жыныстарының кейбірі су шөгінділерінен пайда болғанын, тағы бір бөлігі, мәселен жартастар, жер сілкінісі мен ыстықтың салдарынан пайда болғанын айтады. Металл мен тас шөгінділері найзағай мен ірі метеориттің арқасында пайда болғанын бақылау жолымен анықтаған. Ол, сондай-ақ метеоритті балқытуға тырысады, бірақ мұнысынан ештеңе шықпайды, сондықтан метеорит өте қатты ыстықтан пайда болған деп қорытынды жасаған. Бируни де, ибн Сина да Жер үнемі дамып отырады, кей дәуірде өзгеріс баяу, кейде катаклизм түрінде тез жүреді дейді. Эондар ағымындағы бір дәуірге созылатын баяу эволюция мен апаттық өзгерістерді қарастырғанда ибн Сина «Емдеуде» баяу эволюцияға көп мән берген. Бала кезінде Окстің (Әмударияның) жағасындағы жоталардан эрозия байқаған ол таудың өзі ұзақ уақыт ішінде айналасындағы жұмсақ тау жыныстары кетіп, тек қатты жыныстары қалған кезде пайда болатынын жазыпты. Птолемейдің «Алмагестін» оқып шығып, «Емдеудегі» математика тарауына музыканы да қосқан. неліктен музыка? Себебі «математика ғылымы музыкадағыдай үндестіктегі, сондай-ақ аралық Кезеңнен тұратын ғылым» деп жазады. Ол кезде Птолемейдің музыка туралы еңбегі араб тіліне аударылғанына көп уақыт болған, ибн Сина дүниеге келмей тұрып үш ұрпақ бұрын әл-Фараби «Музыка туралы ұлы кітабында» (Grand Book on Musіc) музыканы ғылым ретінде жазып кеткен. Ибн Сина еңбегін жазғанда әл-Фарабидің әдісіне жүгінген. Әл-Фараби мықты лютнист еді, музыка, дыбыс пен ырғақ туралы кәнігі маман ретінде жаза алатын, кітап та шығарған. Ал ол кітабы Орталық Азия мен Таяу Шығыста және Еуропада бірнеше ғасыр бойы оқулық болған. Ал ибн Синаның музыка туралы жазғаны схема түріндегі еңбек және онысы дұрыс, себебі оның мақсаты музыканың ғылымдағы ролін көрсету ғана, яғни музыканы арнайы зерттеу емес еді. «Емдеу» кітабы оның екі мақсатын ашып көрсеткен. Біріншіден, ибн Сина силлогизм логикасы арқылы ғылымдар өзара байланысты және өзара тәуелді екенін, бәрі де ақырында Құдайға тәуелділігін көрсеткісі келген. Ол үшін адам санасын, интеллектісін, жанның мәңгі екенін ашып көрсетуі керек болған. Екіншіден, осылайша, ежелгі ілімнің бәрін түзеп, осы принциптерге сай етіп жүйелегісі келген. Ибн Сина ұзақ уақыт бойы өзін Аристотельдің, яғни алғашқы ұстаздың және оның ізбасарлары мен перипатетиктердің ізбасарымын деп санап келген. Бірақ ол «Емдеуді» жазып болған шақта Аристотельдің ілімін жаңартып қана қоймай, толықтырып та шыққан. Ол «Емдеуде» білім мен сенімнің Хі ғасыр адамы ұшырасқан негізгі мәселелерін қарастырған. Бұл – қарапайым энциклопедия емес, жан-жақты құрылымды білімді көрсететін еңбек. «Емдеуде» де «Дәрігерлік ғылым ережелері» сияқты ұзан-сонар тараулар бар. Ал ол тарауларда құрылым байқала бермейді. Дегенмен бұл кітап бір құрылымға жүйеленген. Ашарит фундаменталистер ибн Синаның логикасын қатты сынаған, бірақ оның адам санасын танып-білуге деген ұмтылысы мұсылман құқығына (шариғатқа) сай келген және сол кезде Ауғанстан мен Хорасанда уағыз айтқан ұлы сопы Әбу Зәкәрия Яхья әр-разидің «Өзін таныған адам Құдайды да таниды» деген сөзіне сай келіп тұр. Ибн Синаның еңбектері Дельфтегі Аполлон ғибадатханасындағы жазумен тікелей байланысты. Ал бұл жазу гректерді «өзін-өзі тануға» шақырады. Ибн Синаның адам санасының қасиеті жөніндегі сөзі еврейлердің Псалмдарыдағы, христиан діншілдерінің еңбектеріндегі, мәселен Климент Александрийскийдің «Өзіңді таны, сонда құдайды танисың» деген ойына сай. «Емдеу» кітабы Бұқарадағы, көне Үргеніштегі, Исфаһандағы қалың оқырманға арналған кітап емес. Ибн Сина қарапайым адамның интеллектісі символдар мен аллегорияға сыймайтынын айтқан. Осымен сөзімізді тәмамдауға да болар еді. Бірақ Платонның ізбасарлары аллегорияны логиканың бір тарауы деп мойындамаған және ибн Синаның өзі силлогизм мен логикамен түсіндіре алмағанын жеткізу үшін бірнеше аллегория жазды ғой. «Емдеу» еңбегі жер мен ғарышты танығысы келген қырағы оқырманның көзін ашып, надандықтан құтқаратын кітап болған. Бұл кітап бастапқыда ежелгі грек ойшылдарының еңбектерін арабша аударудан басталған үлкен жобаны аяқтаған кітап. Демек бұл кітап үлкен бір істің соңы, шырқау шегі. Бұл кітап, сондай-ақ, содан бері бес жүз жыл жалғасқан пікірталастардың бастауы да еді.

сурет. Ибн Сина мен Бирунидің өміріне қатысы бар аймақтардың картасы. сурет. Махмұд Ғазнауидің билігі шарықтау шегіне жеткен кездегі империяның картасы.

сурет. 1000 жылы әл-Қадыр халифтің Махмұд сұлтанға сыйға тартқан таралғысы. XІV ғасырдың басында салынған миниатюра. Дереккөз: Рашид әд-Диннің «Жамиғат ат-тауарих» кітабынан. Кітап Эдинбург университеті кітапханасында сақталған. сурет. Билеушілер – Махмұд пен әл-Қадыр халифтің 998-1030 жылдары шығарған алтын ділдалары. сурет. Махмұд Ғазнауидің әл-Қадыр халифтің атынан шығарған исламдық сенім декларациясы монетасы. сурет. Махмұд сұлтан мазарының интерьері. Джеймс рэттрейдің туындысы, 1842 жыл.

сурет. Билеуші мен күңдердің бейнесі салынған, Хорезмнен табылған табақ. Туындының жиегінде қос өркешті түйелер мен соғдылардың тақиясын киген көпестер бейнеленген. XІ ғасыр.

Бирунидің «Ежелгі халықтардың шежіресі» деп аталатын қолжазбасы, XІV ғасыр басы. Дереккөз: Ғылыми коллекциялар Орталығы, Эдинбург университетінің кітапханасы. сурет. Иса Мәсіхті шоқындырған Жақия пайғамбар. Бирунидің «Ежелгі халықтардың шежіресі» деп аталатын қолжазбасы, XІV ғасыр басы. Дереккөз: Ғылыми коллекциялар Орталығы, Эдинбург университетінің кітапханасы.

14.1-сурет. Бируни астролябиінің сызбасы. «Астролябий тарихы» кітабы. Дереккөз: Сирек кездесетін кітаптар, қолжазбалар мен арнаулы коллекциялар сақталған Kіslak орталығы. Пенсильвания университеті.

14.2-сурет. (Жалғасы). сурет. Бируни Жерді есептеген нандана қамалы тұрған шың. Солт-ридж, Пәкістан. Амир Исламның фотосуреті. Дереккөз: CC BY-SA 4.0, https://commons.wіkіmedіa.org/w/іndex.php? curіd=42816597. сурет. Құрлықтар мен теңіздердің орналасу реті көрсетілген, Бируни құрастырған әлем картасының көшірмесі. Суреттің жоғарғы жағында Оңтүстік бейнеленген. XІV ғасыр.

Дереккөз: © akg-іmages/Roland and Sabrіna Mіchaud. сурет. Көктем мезгіліндегі күн мен түннің теңелгенін тойлаған үнділер. Бирунидің «Үндістан» еңбегінің қолжазбасы.

Дереккөз: Францияның Ұлттық кітапханасы, Gallіca.bnf.fr/ark. сурет. Қазба жұмыстары кезінде Бұқара қаласының маңайынан табылған ежелгі медициналық құрылғы, Өзбекстан.

Дереккөз: Scіence Hіstory Іmages, Alamy Stock Photo. сурет. Ибн Синаның түркі шәкірттерінің бірі. Қызылша ауруын жұқтырған науқасқа жасаған ем-дом. XVІІ ғасыр.

Дереккөз: Brіdgeman Іmages. сурет. Аурухана. Ибн Синаның «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегі, XІV ғасырдағы аударма.

Дереккөз: fіneartamerіca.com. сурет. Шау тартқан ибн Синаның түрі қандай болды? 1940 жылдары ибн Сина мазары ашылып, бас сүйегінің суреті таспаланған (сол жақ). 2012 жылы Данди университетінің жанындағы Адамның анатомиясы және идентификациясы орталығының сарапшылары осы фотосуретті ғұламаның бейнесін реконструкциялау үшін қолданған.

Дереккөз: Іnternatіonal Journal of Cardіology, September 1, 2013. сурет. насир ад-Дин ат-Туси мен оның Парсы жеріндегі, Марага қаласында орналасқан обсерваториядағы әріптестері.

Дереккөз: Британия кітапханасы. сурет. Марага қаласындағы обсерватория мен ғимараттар кешенінің археологиялық зерттеулер негізінде жасалған реконструкциясы.

Дереккөз: Khabaronlіne. сурет. Самарқандтағы Ұлықбек обсерваториясы, В.Вяткиннің археологиялық зерттеулер негізінде жасалған реконструкциясы, 1908 ж.

Дереккөз: Smіth Archіve, Alamy Stock Photo. сурет. гален мен гиппократтың ортасында отырған ибн Синаның Қайта өрлеу дәуіріндегі суреті.

сурет. Венадағы БҰҰ Иран үкіметінің штаб-пәтері алдында тұрған Бируни (ортада), ибн Сина (оң жақта) және Омар Хайямның (сол жақта) ескерткіші. Ескерткішті тұрғызған тарап Бируни мен ибн Синаны «ирандықтар» деп жариялаған.

сурет. Ауғанстанның Ғазни қаласындағы Бируни мазары. 1974 жылғы болған жер сілкінісінде қираған. Мазарды қайта қалпына келтіру жұмысына америкалықтар көмектескен. Кейін тәлібтер құлыптасты ғана қалдырып, мазардың қалған бөлігін қиратып тастаған. Енді мазарды қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп жатыр.

Ғазниде Бирунидің өмірі үнемі қыл үстінде болды. Бируниге Махмұд Ғазнауидің уәзірі Майманди қамқор болған-ақ еді, 1025 жылы Махмұд сұлтан уәзірі Маймандиді қызметтен босатып жіберді. 1028 жылға қарай Махмұдтың денсаулығы сыр беріп, Ғазниге қауіп төнеді. Махмұдтың екі ұлы Мұхаммед пен Масуд таққа таласа бастайды. Махмұд тағын Мұхаммедке қалдырғысы келгенде, Масудтың сарайдағы жақтастары сарайда төңкеріс жасауға тырысты. Бірақ Масудтың өзі қарсы болып, төңкерісшілер ойына жетпейді. Күн өткен сайын Махмұдтың күдікшілдігі мен ашушаңдығы асқына түсті, тіпті адал көмекшісі Асадтың өзінен теріс айналады. Сарай ішінде тараған өсекті тыю үшін Махмұд Ғазнауи Масудты мұрагерліктен айырады, билік Мұхамедтің қолына көшетіні, осылайша, біржола белгілі болды. 1030 жылы Мұхаммед таққа отырады. Бұған ызаланған Масуд нишапурде әскер жинап, Ауғанстан арқылы Ғазниге ұзақ жорыққа аттанды. Жол бойы басып өткен жеріне өзін сұлтан деп жариялайды. Мұны естіген Мұхаммедтің әскербасылары Масудтың қалың қолынан қорқып, Ғазниде бүлік шығарып, Масуд жаққа өтетінін мәлімдейді. Билік әулеті ішінде соғыс болмай, империя билігіне Масуд осылай келеді. Масуд таққа отыра сала әкесі мен ағасын қолдағандардан сарайды тазарта бастады, кезінде әкесі қызметтен қуған Маймандиді қызметке қайта шақырады. Масудтың батыл, ержүрек билеуші екенін бәрі мойындады. Масуд, сондай-ақ ғалымдармен жиі кездесіп тұратын, сәулет өнерін жетік меңгерген, каллиграфия жазуының шебері болған. Бірақ халық оның шарапқұмар, нәпсіқұмар, шікәмшіл екенінен де хабардар еді. Василий (Вильгельм) Бартольд ол жайында «Әкесінің нашар мінезі ғана дарыған» деп жазған екен. Сол мінезінің бірі – «дүниеқоңыздығы», «бұл қырынан Махмұдтан қылдай кем түспеді, билік еткен тұста халыққа салынған алым-салықтың көлемі шамадан тыс көп болды». Ал Ғазниді зерттеген қазіргі заманғы ең ірі маман С.Э. Босворт «Масуд билікте отырған сайын батылдығы да кеміп, мінезі де нашарлай түсті» дейді. Босворт оның әсіресе стратегиялық ойлау қабілеті нашарлап кеткені байқалғанын жазған. Масудтың тұсында империяға төніп тұрған негізгі екі жаудың бірі елдің батысы мен солтүстігіндегі түркімен-оғыз тайпалары (қазір селжүк деп атап жүрміз) болса, екіншісі шығысындағы бодан үнділердің бүлік шығару қаупі еді. Масуд болса, осы екі жауға мән берудің орнына парсы буилеріне жорыққа аттанғысы келді, себебі парсы буилері салығын төлемей, бұрынғы жерін қайтарып алуға тырысып, қулығына құрық бойламай отырған болатын. 1034 жылы Буилердің жеріне тағы бір қол жіберді. Бұл әскер Исфаһанға кіріп, салық төлегісі, бағынғысы келмей отырған Ала әл-Дәуланың сазайын беруге тиіс болды әрі Масуд шын мәнінде әкесінен кем түспейтін билеуші екенін дәлелдеуі де керек еді. Ибн Синаның денсаулығының нашарлағаны да, кітаптарының өртеніп кеткені де дәл осы әскердің Исфаһанға басып кірген уақытында болған оқиға-тын. Буилерден кек алуды ойлап жүрген Масудқа Бируни «Заңын» көрсетіпті. Масуд билікке келгелі Бирунидің жағдайы біраз жақсарып қалған еді, еңбегінің жаңа сұлтанға арнауының бір себебі осы еді. Содан бері бұл еңбек «Масудтың заңы» деп аталады. Бируни «Үндістан» деген кітабын да Масудқа арнап жазған болатын. Ол кітапта Махмұдты аса сақтықпен астарлап сынаған еді. Масуд Бирунидің бұл еңбегін жоғары бағалап, бір түйе күміс береді. Бірақ Бируни сыйлықтан бас тартып, оның орнына өмір бойы жазуын жалғастыруға мүмкіндік беруін және туған жері Хорезмге барып қайтуға рұқсат етуін сұрайды да көп ұзамай Хорезмге барып қайтады. Ол жаңа билеушіге арнап астрономия саласында бірқатар әдеби қысқа трактат та жазған. Бируни Масудпен кездеспей тұрғанда жалғыздық пен жабыңқы күйде жүрмін деп көп шағымданған екен. Ал Масудпен келісімге келген соң көңіл күйі бірден жақсарады. Біраз уақыттан кейін бөтеннің уысында кеткен Хорезм аймағы туралы бір еңбек жазады. Махмұдтың әкесі Себук тегін туралы, тіпті «Махмұд сұлтанның билігі тұсындағы тарихты» («Hіstory of Sultan Mahmuds Days») жан-жақты жазуға батылы жетеді. Бұл екі еңбек те жоғалып кеткен, бірақ Махмұд сұлтанның билігі тұсының тарихы туралы кітабында Махмұдтың Хорезмді аяусыз жаншығаны, оның қатігездігі мен екіжүзділігі жөнінде жазғаны белгілі. Сондай-ақ Махмұдтың қайтсе де ортодоксал дінді қорғап қалуға тырысқан баянын қағазға түсіреді. Өткен күннің ауыртпалығын жазып тауысқан Бируни ендігі жерде көп оқып, поэзия аударумен айналыса бастаған. Хііі ғасырдың бір жазушысы Бирунидің сегіз дастан аударғанын көріп, оны сол заманның ұлы әдебиетшілерінің қатарына қосқан екен. Бұл дастандардың бірі, санскриттен аударылған романтикаға толы дастанның (өкінішке орай, кейін жоғалып кеткен) қызық болғаны сонша, парсының ұлы ақындарының бірі, Ғазнидегі патша сарайының мүшесі Әбу Хасан әл-Балхи сол дастанды өзінің бір ірі шығармасына негіз етіп алған. Бируни ежелгі парсылардың бақытсыз ғашықтары хақындағы дастаны «Вамик пен Азраны» («Vamіk and Azra») араб тіліне аударған. Әдетте библиографияны маңызды мәдени құжат деп қарастыра бермейміз. Бируни Масудтың билігі кезінде ие болған құқықтарын пайдалана отырып, маңызды библиография құрастыра алған екен, яғни разидің еңбектерінің толық тізімін жинап, оған өз еңбектерінің библиографиясын қосқан. Араб тілінде библиография құрастыру жаңа бір құбылыс емес еді, оған дейін біраз жыл бұрын Бағдаттағы кітап сатушының ұлы ысқақ әл-нәдим 10 000 туынды мен 2000 автордың аты енген ауқымды библиография құрастырып кеткен болатын. Бірақ Бируниге дейін биография жазғандардың ешқайсысы библиография пайдаланбаған екен. Себебі рази медицина мен ғылымда қанша беделді болса да, дінге қарама-қайшы көзқарасымен мәлім еді. Ол бір трактатында пайғамбарлықтың көбінің сандырақ екенін айтады, оның себебін пайғамбарлардың бір-біріне қарама-қайшылығынан деп көрсетеді. Тағы бір трактатында кей діндердің бір-бірін теріске шығарғанын әжуалаған екен. Сүнниттердің жойқын әсіреортодоксал ұйымы оның бұл трактаттарын теріске шығарып, дінбұзардың сандырағы деген, әйтсе де разидің осы бір күдікті еңбектері кей ортада кең тараған. Бируни өзіне дейінгі заманның ғалымдарынан, соның ішінде Аристотель мен Птолемейден де разиді жоғары қойған. Кей ғалым разидің ғылыми мұрасын шынында Бируни ғана жақсы түсінген деп жүр. Бируни разидің атомистік теориясын қолдаған, оның Аристотель мен перипатиктерге қарсы дәйектерін қуаттап, қатал өмір салтын ұстанғанына еліктеген, деректерге сүйенген бейтарап зерттеулерін жоғары бағалаған. разидің дінге қатысты кейбір бейортодоксал көзқарасын да қолдаған. Дегенмен ол разидің биографиясын бәрібір жаза алмас еді. Сондықтан рази еңбектерінің библиографиясын құрастырған екен. Тіпті сонысының өзін үлкен еңбек деуге болады. Бируни «Осыны құрастырғанымда оның (разидің) қарсыластарының қаһарына ұшырау ықтималдығынан және мені разидің идеясын қолдайды деп ойлауы мүмкін екенінен қорықтым» деп жазыпты. Сондықтан алғы сөзінде бұл еңбекті өз бастамаммен жазған жоқпын, шәкірттерім талап етіп қоймаған соң ғана жазуға келістім деп сыпайылап жазған. Тізімінде разидің Құдайдың бар екеніне дәлел келтірген және Құдай жаратушы екенін айтқан екі еңбегін қосып, тіпті ақтала түседі. Ұстаз тұтқан адамға құрметінің белгісі ретінде библиографияға еңбектерінің де толық тізімін қосыпты. Бирунидің «Разидің еңбектерін» аса сақтықпен жазғанын оның сол кездегі қиын тақырыптар – астрология мен алхимия тақырыптарына да қатысты көзқарасынан көруге болады. Бируни осы бір эзотерикалық салаларды бұрыннан меңгерген адам еді. горганда жас ғалым болып жүргенде астрология туралы бір кітап пен бірнеше қысқа трактат жазған екен. Астрология жайында «Жылнамасы» мен «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» еңбектерінде де және үнді астрологиясының астрономиялық негіздері туралы бүгінде жоғалып кеткен кітабында жазып, үнділерге байыппен қарағысы келмегендерді қатаң сынаған. Бируни өмірінің соңғы жылында Хорезм ақсүйектерінің бірі болған және 1017 жылғы трагедиядан кейін Ғазниге қоныс аударған райханна Бинт әл-Хасан деген әйелге арнап астрология бойынша сұрақтар мен жауаптардың жинағын құрастырған. Бирунидің Ғазниге келгелі ең жоғары ресми лауазымы сарай астрологі еді. Ол бұл лауазымын абыроймен атқарған. Қате болжам жасағаны үшін емес, дәл болжам айтқаны үшін Махмұдтың қаһарына ұшырайды (14-тарауды қараңыз). Дегенмен осы уақыт аралығында ол тек астрологияны зерттеп отыра бермеген. Астрологияның қай кезде де ажырамас бір бөлігі астрономия еді. Астрологтер жұмыс барысында байқаған деректері мен есептерін жазып отырған, зерттеуіне тікелей қатысты мәліметтер жинаған. Сондықтан Бируни астрологтердің болжамдарын әжуаласа да еңбегінде солар жинаған деректерді пайдаланатын. Бирунидің жаңашылдығы шын мәнінде астрология мен астрономияның арасындағы нақты семантикалық айырмашылықты көрсетеді, астрологтердің жұмыс барысында жинаған пайдалы деректерін ажыратып жіктейді, астрономияны дербес ғылым ретінде жеке бөліп шығаруға болатын деректерді атап көрсетеді. Ол: «Астрология сандырақ принциптерге, дәлелсіз тұжырым мен қарама-қайшы болжамдарға сүйенеді», – деп жазған. Ал «астрономия ғылымы негізгі принциптері абсолют жеткілікті ғылым» деген. Бируни астрологтердің деректерін ескере отырып астрономияны дербес ғылым ретінде дамыта түскен, бірақ астрологтердің болжамын әжуа еткен. Балхтан шыққан белгілі астролог Абу Машардың астрономия саласындағы жаңалықтарын мадақтаған, тіпті өмірден 886 жылы өтіп кеткен Машармен кездесе қалсам қояр едім деген сұрақтарын да жазып қойған. Астрологтер айтқан ғаламшарлар транзитіне, яғни ғаламшар Ай мен Күннің арасынан өтеді деген дерегіне құрметтеп қарап, оған тұтас бір трактат арнап, астрология жөнінде төрт трактат жазған, бірақ бұл еңбегінің ешқайсысы сақталмаған. Әлдебір энтузиаст Бируни туралы «мұсылманның ұлы астрологтерінің бірі» деп жазған екен. Әйтсе де Бируни мұны естісе ашуланып қалар еді. Бируни астрологтердің болашақты болжай алатынын үзілді-кесілді теріске шығарған. Кейде онысын сыпайы тілмен жеткізген. Мәселен «Масудтың заңында» астрологтер «билеушілерге болашақты болжай аламын деп мақтанып, беделін арттыру үшін болжам айтады» деген. Бируни сынды көбіне тура айтқан. Бір астрологтің жазған еңбегін «сандырақ» деп атап, бұл сандыраққа сендіру дегеніңіз тілін білмейтін шетелдікпен әңгімелескенмен бірдей деп жазыпты. Ол әсіресе «өзі білмейтін, өзі түсінбейтін физика ғылымына қатысты қасиеттердің бәрін Құдай берген қасиетке балайтындарды» көп сынаған. Ондайлар «Бәрі Құдайдың бұйрығы» деп өз надандығын жасырып жүреді деген. «Масудтың заңында» бұл тақырыпты қорытындылай келе астрология «сандырақ принциптерге, дәлелсіз тұжырым мен қарама-қайшы болжамдарға және қарапайым ойға ғана сүйенетінін, ақиқатқа сүйенбейтінін» көрсетеді. Бируни бірде ауырып жүргенде екі астрологті шақырып, қанша өмірім қалды деп сұрағанын үнемі айтады екен. Екі астрологтің де айтқаны келмей, одан да ұзақ өмір сүріпті, тиісінше, екі астрологті ақымақ деп әжуалаған. Алпысқа келгенде Бирунидің денсаулығы сыр береді. Бұрыннан да нашар көретін көзі тіптен нашарлап, астрономиялық бақылау жүргізе алмай қалыпты. Жазған деректерді өзі оқи алмай, көмекшілері оқып береді екен. Шамамен 1038 жылдары жағдайы одан сайын нашарлай түсіпті. «Ауруым асқынып барады, – дейді ол. – Сүйектерім мүжіліп, қауқарым қайтты, жүріс-тұрысым қиындап кетті, сезім қабылетім де нашарлады». Бирунидің денсаулығы нашарлаған тұста Масудтың империясы да әлсірей түскен. Масуд астанасын Ғазниден Үндістанға көшіріп, сол бір ең құнды иелігін қатаң бақылауда ұстағысы келген сәтте империяның қауқары кеми бастаған екен. Соны пайдаланған түркімен-селжүктер Масудтің құндылығы жағынан екінші орында тұрған иелігі Хорасанға қалың қолмен батыл шабуыл жасапты. Ол жердің халқы Масудтан теперіш көріп отырған бұқара болатын. Жергілікті бір ақынның әмірші Масуд туралы «халыққа мейірімді болғаны сонша, үйде сындырарға таяқ қалдырмағаны» туралы өткір өлең Масудтің құлағына да жеткен екен. Шешуші шайқас 1040 жылдың мамырында қазіргі Түркіменстан аумағындағы Мәруа қаласына жақын маңдағы Данданакан деген жерде өтеді. Масудтың 50 мың қолы селжүктердің 16 000 әскеріне қарсы шығады. Шайқас тез-ақ аяқталуы керек еді. Әйтсе де жүк артқан арбалары да, жаяу әскері де көп Масудтың әскері баяу қозғалады да, селжүктер жылдам қимылдайды. Қаналған жергілікті халық та селжүктер жағына шығады. Данданакандағы шайқаста Ғазни әскері ойсырай жеңіліп, көп ұзамай Масудты бауыры өлтіреді. Осындай аласапыран тұста тақты Масудтың немере інісі Маудуд тартып алады. Маудуд сұлтан ғылымға аса көңіл аудармайтын әскери адам болғанымен, Бируниді сыйлаған әке ұстанымына адалдығын сақтайды. Бируни Маудуд сұлтанға «Минералогия» деген келесі бір кітабын арнаған. Билік Бируниді қолдап, шығармашылық еркіндік сыйлайды. Бируни өмірінің соңғы он жылында өнімді еңбектеніп, бұрын көп мән бермеген минералогия мен фармакология саласында қалам тербейді. Бируни минералогияға бала кезінде Катха мен көне Үргеніште тұрған шағынан қызыққан екен. Сол кезде ибн Ирактан минерал өлшеу жайында сабақ алғанын, жас Бируни бұл салаға арнап трактат жазады. Бируни рейде тұрғанында асыл тас сататын екі жас саудагер жігітпен бірге тұрғанын жазған едік. Сирек минерал мен металға қызығуына сол саудагерлер себеп болады. горганда «Асыл тас пен металдың салмағының ара қатынасы туралы» («On the Relatіonshіp of the Masses of Gemstones and Metals») ғажап бір еңбек жазған. Кейін «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» мен «Үндістан» еңбектерінде пайдалы қазбалар мен олардың геологиялық тарихы мен қазіргі экономикамен байланысы туралы аздаған мәлімет берген. Ол кезең ғалымдарының көбі кітапты квазиғылым тақырыптарыбына жазатын, кейбірінің идеясы айтарлықтай айрықша еді. Мысалы, Басрадан шыққан әл-Жазих («Бадырақ көз» деп аударылады) деген араб жазушысының «Хайуанаттар туралы» (Book of Anіmals) деген танымал кітабында хайуанаттардың эволюция теориясы жөнінде көреген теория ұсынған. Әл-Жазих: «(Хайуанаттар) тіршілік пен азық үшін күреседі, себебі өзі жемтікке айналмауға және көбеюге тырысады. Тірі қалуы үшін қоршаған ортаға лайық «жаңа мінез-құлыққа ие бола бастайды, сөйтіп, жаңа түрге айналады», – деген. Асыл тастар тақырыбы да кең таралған, ал Бируни асыл тастар туралы еңбектермен жақсы таныс болатын. Ол кітаптардың арасында рим ғалымы Витрувийдің сирек тастар жөніндегі еңбегі мен іХ ғасыр философы әл-Киндидің минералдар туралы зерттеуі де бар. Бируни жан-жақты типологияны осы еңбектен алған. Бируни осы еңбектерді де, осыған дейінгі еңбектерді де мұқият оқып, жан-жақты зерттеу жүргізіп, «Асыл тастарды тану туралы жинағын» (A Collectіon of Іnformatіon on the Recognіtіon of Jewels) жазып шыққан. Осы бір ұмыт болған кітабында асыл тастардың меншікті салмағы туралы тұжырым жасап, оны өлшейтін аса дәл аспапты ойлап тапқан, ең құнды минералдар мен металдардың меншікті салмағы хақында деректер жариялаған. Оқырманды баурай түсу үшін зерттеу жұмысына сексен төрт автордың өзекті өлеңін, өзінің де бірнеше өлеңін қосқан. Бұл кітабы Үндістаннан Жерорта теңізі мен Африкаға дейінгі аралықтағы халықтардың кейбір асыл тастарға көзқарасын зерттеу жұмысынан басталған. Бируни мәдени релятивист болса да, алтын мен алмастың осы арадағы халықтардың экономикасына негіз болып отырған ортақ сипатын көрсете алған. Ғалымдардың жауапсыздығына налып, сол заманда шыққан бір кітаптың авторы басқа қисынсыз ойларымен қатар алмазға бедерлеуге болады деп жазғанын әжуалапты. Асыл таспен байланысты сиқырдың бәрін әжуалаған, бірақ ақындар мен ауыз әдебиетшілерінің алмас пен алтын туралы айтқан әдемі мысал өлеңдеріне тамсанған. Кітапта сол кезеңде базарларда көп кездескен асыл тасты қолдан жасау тақырыбы да қозғалған. Бируни үнді алхимиктерінің сөзін көп мысалға алған, бастамаларын «сиқыр» деп терістеген. Бируни кітабында жүзге жуық минералдың сипатын, құнын, қайдан алуға болатынын көрсетеді. Асыл тастардың кен орындарын, тау-кен жабдықтарын, өңдеу процесін мұқият сипаттағанына қарап Бирунидің шахтаға барғанын байқаймыз. Ол қазіргі солтүстік Ауғанстан мен Тәжікстан аумағындағы Бадахшандағы шахталарға барса керек. Бирунидің ақпарат жинап беріп отыратын адамдары болған. Көп ақпаратты жүйелеп отыру үшін заттарды қаттылығы мен тығыздығына қарай бөлген әл-Кинди жіктемесіне сүйенген. Базардағы саудагерлер айтатын қарапайым сөзбен шектелмей, тастың меншікті салмағын таразы мен үлкейтетін әйнек арқылы өлшеп көрген. Витрувийдің еңбектеріне сүйене отырып минерал үлгілерін өлшейтін таразыны жетілдіре түскен, минералдан сығып шығаруға болатын судың мөлшерін өлшеген. Осының арқасында асыл тас пен минералдың меншікті салмағын үтірден кейін тағы төрт цифр тұратындай мөлшердегі дәлдікпен өлшеген. Ал оның бұл өлшем тәсілін XVІІІ ғасырға дейін ешкім өзгерте алмаған. XVІІІ ғасырда орыс физигі Б.А. розенфельд жетекшілік еткен бір топ ғалым Бирунидің дәл осындай дәлдікпен өлшеген жабдығының жобасын қағаз бетіне түсіріпті. Бируни минералогия саласындағы осы еңбегі экономикалық құндылық пен валютаның негізі болатын асыл тас пен минералдың құнын дәл бағалауға көмектесетінін білген. Бірақ оның меншікті салмақ жөніндегі бұл жаңалығы экономика саласымен шектелмейді. Бирунидің шалғайдағы Ауғанстанда жүргізген осы бір зерттеуі металлургияны дамыту саласында ғана емес, сонымен қатар химия, физика, механика мен инженерия ісі саласында да құнды. Бірақ ол кезде Бирунидің денсаулығы нашарлап кеткен, көзі де көрмейтін, жүріп-тұруы да қиын еді. Бірақ тағдырға мойнсұнғысы келмеген ол соңғы бір зерттеу жобасын бастап кеткен. Бұл жолғы еңбегі фармацевтикалық өсімдіктер жөніндегі 400 беттен тұратын жинағы еді. Оны жазуына ибн Синаның «Дәрігерлік ғылым ережелері» деген еңбегі шабыт берсе керек, бірақ ол жайында еш сенімді дәлел жоқ. Бируни бұл кітапта ибн Синаның атын атамайды. Атын атаудың да керегі жоқ еді, себебі Бирунидің фармакология саласындағы ұстанымы ибн Сина көзқарасынан түбегейлі өзгеше еді. Ибн Сина өсімдіктердің ең алдымен дәрілік сипатын, ал Бируни өсімдіктердің өзін зерттеген. Ибн Сина фармакология туралы екі томдыңында өсімдіктердің сол кездегі атауларын еш өзгеріссіз келтірген. грекиядан Үндістанға дейінгі аралықта өсетін өсімдіктерді атап шыққан, бірақ қай атау қай өсімдікке тиесілі екенін айтпаған. Бируни болса әр тілдегі терминологияның нақты атауына көңіл бөліп, сол атауды өсімдіктің сипатымен салыстырып отырған. Осылайша, атауы бірдей өсімдіктердің өзі әр елде, әр географиялық аймақта әртүрлі сипатқа ие екенін көрсеткен. Өсімдіктердің нақты сипаттарын мұқият салыстыра отырып, әр елде әртүрлі аталатын өсімдік шын мәнінде дәлме-дәл бірдей болатынын көрсеткен. Бируни зерттеуінде әр елде, әртүрлі географиялық аймақта бірдей атауға ие өсімдіктер шын мәнінде бір өсімдік, бірақ емдік қасиеті әртүрлі болуы мүмкін екенін айтқан. Бируни осы зерттеу жұмысын жүргізе отырып, тіпті жергілікті диалектілердегі терминологияларды да зерттеген. Оманнан Ауғанстанға дейінгі аралықта бір өсімдіктің атауы әр аймақта әртүлі болуы мүмкін екенін көрсеткен. Бирунидің фармакологиясын зерттеген ғалымдардың бірі ол бұл зерттеу жұмысында Парсы жері мен Орталық Азияның жаңа – 900, грекияның – 700, Сирияның – 400, Үндістанның 425 өсімдігін атағанын айтады. Бирунидің еңбегінде қарапайым терминологиядан бөлек, жергілікті поэзия да бар, сөйтіп қай мәдениет бұл өсімдікті қалай қабылдағанын көрсетеді. Бирунидің бұл еңбегі ибн Сина шығармасына түбегейлі қайшы болып шыққан. Бірақ кездейсоқ па, әлде әдейі солай жазды ма, ол жағы белгісіз. Бируни халықтың тілі мен мәдениеті қабылдауды бұрмалай алатынын, тіпті анық қателікке жол беруі мүмкін екенін көрсете отырып, ибн Синаның фармакологиясының түп негізіне соққы жасаған. Ол осы талдауын жалғастыра келе грек, сирия, араб, парсы, үнді тілдерінің ғылыми байланыс құралы ретінде қаншалықты құнды екеніне филологиялық баға беру керек деген ұсыныс білдірген. Бируни араб тілін флексиялық белгілер жүйесі тым күрделі болып кеткен деп сынаған, ізін ала «мені парсыша мақтағанша, арабша сынаса екен» деген әйгілі сөзін айтқан. Тіпті айнаға қарап, арабша сөйлеп тұрғаным осы талдауларымды бұрмалауға жол бермей ме деген сұрақ та қойыпты. Бируни филология мен мәдениетті зерттеуге қосқан үлесін көзі тірісінде аяқтай алмайтынын білген. Күш-қайраты таусылып бара жатқан соң көмекке Ахмад ибн нахшаи деген дәрігерді жалдаған екен. Өкінішке орай, Бируни бұл кітабын аяқтай алмай өмірден өткен. Кітапты аяқтауды нахшаиға тапсырып кетіпті. Бируни тірі болғанда осы кітабының сақталып қалған бөлігінде қайталана берген кей сөздерді алып тастар ма еді деп болжауға болады. Дегенмен Бирунидің бұл кітабы фармакология саласына өзгеріс әкелген, кеңейте түскен. Мысалы, ол ақпарат алған негізгі деректе Диоскорид 570 емдік өсімдікті атапты, ибн Сина – 400, Бирунидің жинағында 1 116 емдік өсімдік пен солардан жасалған өнім аталған. Бируниді өсімдіктерді жүйелендіруге XVІІІ ғасырдағы Карл линейге дейін ең көп үлес қосқан адам деп атауға болады. Ол оқырманына тілдерді салыстырып зерттеуде мұқият болуды айтқан. Кейінгі еңбектерінде қосқан үлесі де көп. Ол еңбектерінде саясат, экономика, этика, адамзат қоғамының пайда болуы сияқты тақырыптарға өткір пікірлер жазған. Мұндай пікірді ол бұрыннан да айтып жүрген, бірақ дәл осы еңбектерінде сынын бұрынғыдан да өткірлей түскен. Сол пікірлерінің арасындағы ең айрықшалары ел билеу туралы еді. Бируниге дейін Шығыстағы мұсылман авторлардың көбі, негізінен, билік әулеттерінің таққа келуі мен құлағанын жазып келген. Фараби ғана «қайырымды қала» туралы ойын айтқан, оның өзінде де Платонның «Республикасындағыдай» тым абстрактілі етіп айтқан. Фараби Аристотельдің әлдеқайда ұғынықты «Саясатын» оқымаған еді, себебі оны ол кезде ешкім араб тіліне аудара қоймаған болатын. Ал Бирунидің қоғам мен байлықтың пайда болуы туралы зерттеуі бұл саланы жаңа деңгейге көтерген. Бируни геодезия мен минерология туралы кітабында адамдар табиғатынан тең емес екенін көрсетеді. Басқа дәлелдерімен қатар, тіпті Адамның балалары Қабыл мен Абылдың да қабілеті тең болмаған дейді. Ал адам ақшаны ойлап тапқаннан кейін жалпы әл-ауқаты да артқан, теңсіздікті де бағалауға мүмкіндігі де туған. Оның ойынша, адамның индивидуалистік деңгейі тым биік. Адамдардың қабілеті әртүрлі, әл-ауқаты да әртүрлі. Мол байлық жинағандардың көбі оны ұрпағына қалдыру үшін үйінде жасырып отырады. Бируни байлықты мұраға қалдырған дұрыс емес екенін айтып, мұраға байлық алған адам «өлі адам» деп жазады. Оның үстіне, байлықты айналымнан жасырып отыру қоғамның кедей болуына себепкер, қоғам тауар мен қызмет айналымы болмаса тіршілік ете алмайды. Адамдар қоршаған ортадағы қауіптен сақтану үшін бірігіп-тіршілік етуге мәжбүр. Ғылым адамның білімге ұмтылысынан пайда болған жоқ, тіршіліктегі қажеттілікті қамтамасыз ету құралы ретінде пайда болды. Бір кезде еңбек ерікті еді, одан өнер мен өндіріс туды дейді ол. Байлықтың белгісі болып саналатын құндылықтар жайында былай дейді: бастапқыда адамдар алтын мен асыл тасқа әсемдігі үшін ұмтылатын, көп ұзамай олардың құндылығы мен тасуға қолайлылығынан, валюта болуға ыңғайлылығы артты. Олардың құнын да болжап білеміз, материалдық құндылықты сақтау үшін де қолданамыз, шалғайдағы затты сатып алуға да, төлем жасауға да пайдаланамыз. Алтын мен асыл тастың уақыт өте келе құнының өзгеруі үкімет заңы мен халық талғамына ғана емес, халық санының көбею-азаюына да байланысты. Қысқасы, Бируни Хі ғасырдың монетаристі болған. Сондай-ақ ол құндылықтың еңбек теориясын жақтаған, тең мүмкіндік берілуі керек деген және нәтиже тең болмайтынын түсінген, бірақ билік ықпалды адамдардың, әділ басшылардың қолында болуы керек деген. Осындай жағдайда ғана билікті мұраға қалдыруға рұқсат және мемлекет те осы жағдайда мықты болмақ. Кей адам Бируни осы мәселеге назар аударса, неге тұтас бір еңбегін арнамаған деп сұрауы мүмкін. Оның екі себебі бар: біріншіден, бар уақытын бұдан да көбірек қызыққан ғылыми мәселелерге арнаған, екіншіден, оның тұсында бұл мәселемен айналысуы қауіпті еді. Ертеректегі «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» деген еңбегін Махмұдқа көрсету үшін емес, жасырып ұстап отыру үшін жазса керек. Ол бұл мәселемен айналысуға қартайған шағында ғана бел буған, тіпті этика мен мораль философиясы жөнінде ірі зерттеу жұмысын жазғысы келетінін айтқан. Бируни сырқаттанып, қауқары кемісе де опитимист қалпынан танбаған. Зерттеуін, жазуын тоқтатпаған, болашаққа жоспар құрған. Жалған ғылым мен байыпсыз оймен күресе берген. Ғылым – алыс болашаққа апаратын шексіз процесс деген сенімінен таймаған. Бұл жағынан алсақ, Бируни прогреске шын сенген. 1034-1035 жылдары, алпыс бір жасында бір досына өмірдегі жалғыз арманы ұзақ өмір сүрсем және жұмысымды жалғастыра берсем деген ойын жазыпты. Осы тілегі қабыл болып, тағы он төрт жыл өмір сүріп, сол аралықта бірнеше зерттеу жүргізеді, ескі достары мен әріптестерімен хат алмасады. Олардың бірі Ауғанстандағы Бост сарай әкімшілігінің қазиы Әбу әл-Хасан әл-Валвалижи еді. Бируни онымен Махмұдтың гильмендтегі үлкен сарайындағы қызметкерлермен кездесуге барғанда танысқан. Валвалижи – 1048 жылдың 11 қыркүйегінде Бирунидің көңілін сұрап барғандардың соңғысы. Ол кезде Бирунидің көзі соқыраңдап қалған, жүре алмайтын, бөлмесінде төсекке тартып жатқан. Әйтсе де мұсылман келісімшарт құқығының маманы Валвалижиге сол сала жайында біраз сұрағын жаудыртыпты. Валвалижи төсек тартып жатқан адамға мұның не керегі бар деп таңғалса, Бируни оған «Сұрағыма жауап таба алмай бұл фәнимен қоштасқанша, жауап тауып қоштасқаным жөн емес пе?» деген екен. Валвалиджи бөлмеден шыққан сәтте-ақ әйелдің жылаған үнін естиді. Бируни көз жұмған еді.

Ибн Сина елуге келгенде Исфаһандағы жайлы үйде тұрды, титулы мен айлығы елдегі лауазымы жағынан екінші деңгейлі шенеуніктің мәртебесіне сай еді. Уақытының бәрі міндеті көп уәзірлік қызметіне арналды. Дегенмен ойлануға да, жазуға да уақыт тапты. Қарамағында көне кітаптардан материал іріктеуге, жазуға, редакциялауға, көшіруге көмектесетін сенімді, ынталы көмекшілері болды. Ибн Сина Исфаһанда жүріп жазған «Дәрігерлік ғылым ережелері» еңбегі ұсақ әріппен жазылған, шамамен 3 000 беттен тұрады. Сондай-ақ «Емдеудің» тарауларын аяқтады. Оның өзі мың шақты бет. Басқа да трактаттар, эсселер, өлеңдер мен хаттар жазды. Ибн Сина астрономия тақырыбындағы «Емдеуді» аяқтаған тұста «Ережелерінің» де нүктесін қойды. «Емдеу» кітабында да Птолемейдің «Алмагестінің» қысқартылған нұсқасын ұсынған. Ибн Синаны алқауына алған әмір Ала әл-Дәула осы салаға қызығатын, кей аспапты жасатуға қаржы да бөлген, сол аспаптардың кейбірін ибн Сина өзі жасап шығарған. Дегенмен Ала әл-Дәула «Емдеу» кітабын оқып шығуға уақыты жетпей, ибн Синаға оның қысқартылған нұсқасын даярлауын тапсырады. Яғни сол жинақтың қысқаша мазмұнын жазып шығуын сұрайды. Ибн Сина бұл жұмысының көп бөлігін хатшысы Жузжаниге тапсырған. Бірақ философияға арналған тарауын өзі жазады. Ибн Сина сол жылдары Ала әл-Дәулаға шараптың пайдасы мен зияны, қабыну сырқаты туралы трактаттар жазып берген. Бұл екі трактаттың да әмірдің денсаулығына тікелей қатысы болса керек. Жузжаниге сенсек, ибн Сина Хамаданда шарап ішіп, көңіл көтерген, тіпті мұндай көңіл көтеруі күнделікті ісіне айналғандай. Бірақ ол қаншалықты әңгімешіл адам болса да, соншалықты тұйық та еді. Тіпті Хамадандағы үйінде кеш сайын қанша басқосу өтсе де, шәкірті соншалықты көп емес-тін. Кейініректегі бір байқампаз ғалым Жузжаниді қосқанда төрт шәкірті болған деп жүр. Бірақ Жузжаниден басқа шәкірттерімен ара қатынасы күн өткен сайын нашарлап кеткен. Ибн Синаның досы болу қиын, дұшпаны болу тіптен қауіпті. Ол лауазымы үлкен, ақыл-ой қабілеті жоғары, өз мақсаты бар адамдармен көп дауласатын. Ибн Сина ондаған жыл бойы дұшпан санап келген адамдардың бірі екінші деңгейдегі шенеунік Әбу Әли ибн Мискавейх еді. Ол этика жөнінде мақала жазып тұратын, кітапты көп оқитын. Ибн Сина онымен алғаш рейде, кейін Ифаһанда кездеседі, осы қалада Мискавейх қызметін тастап, демалысқа шыққан. Ибн Сина реті келсе оны бір әжуалап қалуға даяр тұратын. Мискавейхтің Хамаданда Әбу әл-Касим әл-Кирмани деген досы бар-тын. Мискавейх сол досына сен тұратын қалаға ибн Сина бара жатыр деп екеуін пікірталастыруға дайындап қояды. Әмір мен ибн Сина Кирманиді дәстүрлі пікірталасқа шақырып, пікірталаста оны сарай қызметшілері мен жергілікті зиялыларға таныстырады. Бірақ әңгіме барысында екеуі тіл табыса алмаған. Ибн Сина бір хатында Кирманиді «біртүрлі, жабайы» адам деп жазған. Оның логикасы мүлде біртүрлі, ал жаратылыстануы мүлде басқа бір жаратылыстану екенін айтады. Ибн Сина тағы бірде оны «қиқоңыз», «боқжегіш» деп атапты. Кирмани Бағдаттағы ең ықпалды ойшылдар тобы ибн Сина талдауының силлогизмдік пайымын емес, Кирмани мен Мискавейхтің талдаудың диалектикалық ұстанымын қолдайды деген сөзі ибн Синаның шамына тиеді. Ибн Сина Кирмани мен Мискавейх өздерін Аристотель мен перипатетиктердің нағыз ізбасарларымыз деп айтып жүргенін білетін, сондықтан оларға хат жазып, Бағдаттағы кітап сатушыдан осы екеуінің кітаптарының бәрінің көшірмесін алдыртыпты. Ибн Сина ол кітаптарды қарап шығып, ұнатпағаны сондай, кітаптарды кітап сатушыға кері қайтарып, тіпті ақшасын да қайтып алмапты. Ибн Сина дұшпандарына кекшіл еді, оның Кирманимен дұшпандығы ондаған жылдарға созылды. Кирмани қайтыс болса да, ибн Синаның өкпесі тарқамаған. Философ және дін маманы Әбу әл-Хасан Мұхаммед әл-Әміри 992 жылы қайтыс болған, бірақ арада 30 жыл өтсе де ибн Сина оны «топас», «қазіргі философтар арасында көрнекті адам деуге келмейтін адам» деп мазақтауын доғармаған. Оның кей әжуасы Кирманиден қорғану үшін керек болды. Мысалы Бахманияр деген әзербайжан шәкіртіне «Көрсеткіштер мен ескертулер» («Poіnters and Remіnders») деген соңғы бір ірі еңбегінің қолжазбасын «надандарға», «теріс жолдағыларға», «паразиттерге», «боқжегіштерге» көрсетпе деген сөзі олардан қорғанудан туған әңгіме болатын. Ибн Сина өзі мақтанғанда көбіне басқаларды төмендететіні де содан. Ибн Синаны да сынағандар көп болды. Оның өзі де ғұмырбаянын Аристотельдің грек өмірбаянына сүйене отырып жазғанын айттық. Аристотельдің араб тіліне аударылған танымал еңбегін ұялмай ұрлап алғанының өзі ибн Сина өзі туралы асқақ, тіпті өзімшіл ойда болғанын көрсетеді. Замандастарының көбі ибн Синаның ақылына тәнті еді, дегенмен оған Мискавейх айтқандай «мінезін түзегені жөн». Ибн Синаның философиясын терең құрметтейтін бір мұсылман биографы замандастары ибн Синаның білімін қатты мақтайтынын, бірақ «оның адами қалыбын мақтаған ешкім жоғын» жазып қалдырған. Ибн Сина көрікті, тартымды, ақылды болғанына қарамастан, өз-өзіне ие бола алмайтын. Өмір бойы қоғаммен тіл табысуға ұмтылды. Бірақ өмірінің соңына дейін онысынан ештеңе шықпады. Оның Жузжани жазған ғұмырбаянынан атаққұмар мінезін байқаймыз. Ибн Сина жасы қырықтан жаңа асқанда горганда тұрған, жұмысқа тұруға үшінші рет жасаған талпынысы сәтсіз аяқталған. Исфаһанда ең маңызды лауазымда отырса да әмір Ала әл-Дәулаға хат жазып, тағдырын айтып, мұңын шағып «не істерімді, кімге сенерімді, қызметке қайтып келу үшін қайтерімді білмеймін» депті. Оның қаламынан шыққан бір төрттағанда мынадай жүрек сырын ақтарады: «Кім екенімді және бұл дүниеде не іздеп жүргенімді білер ме едім?». Дегенмен ибн Сина қол қусырып отырмады, әрі бірбеткей, әрі күш-қуаты да бойында еді. Өмірінің соңына дейін ізденді. Білімді еді, білімін одан сайын молайтты, сол білім қоры ғасырлар бойы маңызын арттыра берді. «Емдеуді» жазып бітірмей жатып-ақ ойдағы бірқатар кітаптарын дайындай бастады. Ол кітаптарда ұзақ жыл бойы ұстанып келген көзқарасын өзгертті, дамыта түсті. Ол еңбектердің ешқайсысы сақталмаған, бірақ мазмұны бізге дейін жеткен, себебі одан кейінгі авторлар сол еңбектердің қысқа үзінділерін өз еңбектерінде пайдаланған. Ибн Сина кейінгі еңбектерінде метафизикаға айрықша көңіл бөлді. Соңғы еңбектері оның адам санасы мен Құдайға деген көзқарасы өмірінің соңына дейін еш өзгермегенін көрсетіп отыр. Біріншіден, шығыстықтар Аристотель мен оның адал мұсылман ізбасарларын «батыстықтар» деп атаған және оларды «шығыстан шыққандарға», яғни Хорасан мен Орталық Азиядан шыққан және Аристотель дәстүріне басқа көзқараспен қараған философтарға қарсы қойып отырған. Ибн Сина өзін шығыстан шыққандардың ішіндегі мықтысы және реформизмнің жақтасы деп санаған. Ибн Синаның адамзаттың Құдайға көзқарасы туралы соңғы және мистикалық ойын осы тұрғыдан түсінуге болады. Осылайша, ибн Синаның бұл еңбегі «философия практикасының манифестіне» айналған. Ибн Синаның сондай жұмыстарының екіншісі «Әділ пайым» (Faіr Judgment) еңбегінде шәкірттері мен оқырманы «Емдеуді» оқығаннан кейін қойған көп сұраққа жауап берген. Ибн Сина дәл осы жинағында Аристотельдің «Теологиясын» алғаш рет тәпсірлейді, сөйтіп, теологияға деген қызығушылығы мол екенін көрсетеді. Ибн Синаның осы түсіндірмесі де, жалпы бүкіл «Әділ пайым» еңбегі де Аристотель мен перипатетиктерден біржола эмансипациялануына жасалған қадамы еді. Соңғы кездегі «Көрсеткіштер мен ескертулер» деген бір еңбегінде Аристотельден толық тәуелсіз екенін айтқан. Ибн Сина бұл еңбегінде өмір бойы жауабын таба алмай жүрген бірқатар сұраққа тоқталып өткен. Осылайша, метафизика мен ғылымның және олардың негізінде жатқан психологиялық процестердің өзара байланысы жайында, логика мен ғылымның және осы мәселелерді шешудегі индукция мен абстракциялау сияқты когнитивті процестердің ролі жайында ойын жазған. Ибн Синаның осы соңғы еңбектерінің басты тақырыбы «Емдеу» еңбегінде айтқандай адам жанын физикалық денесінен бөліп қарастыру хақында еді. Мұнысы өз тәніне қарап, жанының тағдырын ойлаған қарияның ойы болу да мүмкін. Ибн Сина елу жыл бұрын да жас кезінде саналы жан туралы философиялық ойларға берілгені мәлім. Бұл мәселе оның кейінгі еңбектерінде басты орында тұрған және соңғы белгілі еңбегі «Саналы жан туралы» (On the Ratіonal Soul) деп аталады. Ол осы қысқа бір үзіндісінде жанды терең және анық сипаттайды: Басқа тіршілік иелерінің арасында адам ғана сананың жоғары деңгейіне жетуге қабілетті. Ол бұл қабілетті саналы жан деп атайды, кейде «тыныш жан» дейді, кейде қасиетті жан, кейде рухты жан, кейде пәрменді рух дейді, кейде жақсы сөзбен, кейде біріктіріп, кейде бөліп атайды, кейде Құдайдың жұмбағы деп, кейде әміршінің сәулесі деп, кейде негізгі әмірші кеңес деп, кейде ақиқат жүрек деп, кейде «меннің» нағыз өзі деп, ал кейде адамның миы деп те атайды. Жан кез келген адамда бар, жаста да, кәріде де, жасөспірімде де, ересекте де, ақылдыда да, ақылсызда да, ауруда да, сауда да бар дейді. Ибн Сина өзін Аристотельдің орнына қояды. Кейбіреулер айтып жүргендей тек Платон мен оның ізбасарларына сүйеніп қана қоймаған. Ибн Сина Платонды «тұщымсыз ой» айтқан деп айыптайды. Бұл пікірді метафизика жүйесіне бастапқы, логикалық мәні бар, яғни өз ойынан туған элементтерді тексеруге болатын мәнді енгізгенінің арқасында айтса керек. Ибн Синаның Исфаһанда жазған еңбектері оның Құдай, жан, аспан мен жер туралы сана мен логика тұрғысындағы ойының шыңы болды. Ол бұл ойдың мүмкіндігін кеңейте түскен, онысы Аристотельден де асып түскен. Бірақ ибн Синаның өз жетістігіне көңілі толмады. Ойлана алатын адамның көбі оның «Емдеуінің» логикасына разы болатын, бірақ ибн Сина бұл әдісті әлсіз және жеткіліксіз деп санады. Кей сарапшы оның ойының бұлай өзгергенін шығысқа бет бұрғаны деп санап жүр, яғни батыстықтардың тек материя мен ақиқаттың көлеңкесі хақындағы ойларына шығыстықтар дүниені тікелей қабылдайтын ойларын қарсы қойғаны дейді. Бұл нашар гипотеза емес еді, дегенмен дәлелін таппаған болжам, себебі ибн Синаның жұмысы сақталмаған. Ибн Сина өмірінің соңғы кезінде мистицизмге көбірек бейім болғанын теріске шығармаймыз. Онысы мистикалық терминология мен символиканы көп қолданғанынан, сондай-ақ соңғы еңбектері алюзиялық және поэтикалық стильде жазылғанынан көрініп тұр. Бүгінде жоғалып кеткен нарративтік үш әңгімесін немесе баянын, сондай-ақ махаббат ғарышқа жетеді деген оймен жазылған «Жан туралы» туындысын да осы стильде жазған. Америка эссешісі Х.л. Менкеннің «Дін – силлиогизм емес, өлең» деген сөзін ибн Сина бұрынырақта айтып кеткендей. Бір сарапшы ибн Синаның кейінгі туындыларына мистикалық сопылық ықпал еткенін байқапты. Ибн Сина көне Үргеніштен 1012 жылы горганға қашқан кезде данагөй сопы, ақын Әбу Саидтің қасында үш күн болғанын білеміз. Сондағы бір әңгімеде мистик құмыраны аспанға лақтырса керек, құмыра әуеде қалықтап тұрып қалыпты. Сонда ибн Сина неге бұлай болды деп сұраса, данышпан бұл құмыра Әбу Саидтің жаны, егер ибн Сина да жанын дәл осылай тазартса оның жаны да дәл осылай қалықтап тұрар еді депті. Ибн Сина сопылықты ұстанған деп болжамдасақ, дүниеден кез келген формада баз кешуге қарсы ұстанымы қайшы. Кәдімгі адамдарша өмір сүргендіктен оның бойында болашақ сопының белгілері болған деп айта алмаймыз. Оның бала кезде оқыған доктриналарындағы мистикалық элементтерді атап көрсеттік. Ғұмырбаянында солардың ешқайсысынан сенім таппадым деп жазыпты. Шын мәнінде солай болды ма, әлде ол ересек шағында эзотерикалық ойларын сабырмен сыртқа шығармай ұстап, қартайғанда ғана сол ойларына қайта оралды ма, ол жағы белгісіз. Қайткен күнде де ибн Сина мистикалық және көріпкелдік еңбектерін көзі ашық көкірегі ояу деп санаған бірер адамға ғана көрсеткен, қалың оқырманына көрсетуге құмартпаған, қалың оқырманына ресми еңбектерін ғана оқуға кеңес берген. ізбасарларына бұл эзотерикалық еңбектерін басқаларға көрсетуге тыйым салған. Ибн Синаның эзотерикалық және мистикалық ойға бет бұрғанын айта келе оның ойында қашан да «рационалды мистицизмнің» белгілері болғанын айтқым келеді. Ондай белгілер адам мен Құдайдың қарым-қатынасы туралы ең қатал философиялық ойларында кездеседі, мысалы періште делдал ретінде белгілі бір рөлге ие деген. Ибн Сина Құдай мен адам арасындағы делдалдардың ұшар басына ғибадат періштесі Жәбірейілді қойған. Періштеге сену – исламның шартының бірі, бірақ ибн Сина бұл сенімді философия саласына қолданған сияқты. Оның үстіне, ибн Синаның мистицизмге терең бет бұрып бара жатқаны оның ұстаздарының бірі, философ Киндидің даму барысын қайталап тұрғандай. Кинди де рационализміне қарамастан, кері бағытқа кетіп бара жатқанын сезген. Ибн Синаның періштелер мен мистицизмге кейінірек бет бұрғаны бір қарағанда ауытқу, өмірі мен ойлау барысындағы үздіксіз бір процестің немесе тартылыстың бір бөлігі ғана. Бейтаныс және тану мүмкін емес жағдайларға қатысты екіұштылықты ибн Синаның алхимиясы мен астрологиясынан да табуға болады. Ол бір жағынан «(алхимиктер) (минералды) түбегейлі өзгерте алмайды» дейді. Ол астрологтердің болашақты болжай алатынын терістеген тұтас бір кітап жазып шықты. Бірақ күміс пен алтынның жалпы сипаты қатты ұқсас, демек, екеуін бір-біріне өзгертуге болады деген ойды ұстанған. Ол астрологтердің ғарыш жер бетіндегі оқиғаларға, адам өміріне белгілі бір деңгейде ықпал етеді деген пайымды қуаттайды. Ибн Синаның Исфаһандағы өмірі қиындықтардан құтылған, мамыражай, кең тыныстаған кезең сияқты, бірақ мұндай жан тыныштығы да ұзаққа созылмайды. 1023 жылы оның Исфаһанға келгеніне бес жыл болмай жатып, Ғазни әміршісі Махмұд Ғазнауи шиит буилердің өміріндегі шешуші факторға қайта айналған. Бұл жолы соғысқа себеп болған Махмұд емес, буилердің өзі еді, атап айтқанда Ала әл-Дәуланың немере қарындасы, рейдегі Маджд әл-Дәуланың анасы болатын. Оны Ханым деп те атайтын. Ханым дүниеден көшкен соң бүкіл аймақтағы жағдай тұрақсызданып кеткен болатын. Осыны пайдаланған Ала әл-Дәула Ханымның ұлына қарсы шықты. Кезінде ибн Сина Парсы еліне Ханымның ұлының меланхолик мінезі кесірінен қашқан еді. Исфаһанның күш-қуаты өсіп келе жатқанын алыста отырып байқап отырған Маджид әл-Дәула қауқарсыздығын сезініп, мазасызданады. Исфаһан әміршісінің күші арта түссе рейдің қақпасына келетінін түсінді. Абыржыған ол бүкіл өміріндегі ең бір қате шешім қабылдады, яғни өзіне дұшпан, бірақ күші әлдеқайда мықты Ғазни әміршісі Махмұдтан көмек сұрады. Махмұд бұл өтінішті дер кезінде жасалған, қолайлы өтініш деп білді. Буилердің өзі көмек сұрап тұрғандықтан, өтінішті буилер мен шииттерге қарсы, бұрыннан армандап жүрген жорығын жасауға себеп етті. Халқы мен үнді соғыс пілдерін жұмылдырып, шабуылға дайындады. Дегенмен отыз жыл соғысқан Махмұд қартая бастаған еді, сондықтан әскербасы етіп ұлы Масудты тағайындады. Масудтың стратегиялық мақсаты Бағдатты алу және сүннит халифін шиит буилерінен босату болды. Масудтың әскері Бағдатқа бара жатқан жолда рейді басып алып, шаһарды бағындырғаннан басқа не тиімді болуы мүмкін? Масуд пен оның әртүрлі ұлттан тұратын, бірақ даярлығы мығым, негізінен түріктерден, самани сарбаздарынан, үнді жауынгерлері мен құлдарынан құралған армиясы жылдам жұмылып, батыс Ауғанстан арқылы Парсыға аттанды. Маджд әл-Дәула Масудты қарсы алуға жоғары лауазымды адамдарын жіберді. Бірақ Масуд оларды бірден тұтқынға алды, кейін Маджд әл-Дәула мен оның ұлын да тұтқындады. Олардың бәрін тұтқындап Ғазниге жіберді, сөйтіп, рейді босатуға тырысты. Сүннит ортодоксалдарының қылышы шииттерді, исмаилидтерді, христиандарды, зороастрларды және мұсылман сүннит ортодокстарының ауғандық формасын терістегендердің бәрін қыруға кірісті. Масудтың әскері әмірдің кітапханасына, яғни ғылым-білімнің тұнып тұрған қазынасына шабуыл жасады. Кітапханадағы қолжазбаларды далаға шығарып тастауға елу шақты түйе керек болған. Әскер қорғанды өртеп жіберді. разидің, Худжандидің, басқа да ғалымдардың сансыз кітабы жалынға оранды. Масудтың сарбаздары кітаптарды жол бойына қойып өртегенде, дарға асылып тұрған исмаилидтердің, шииттердің, философтар мен басқа да дінбұзарлардың мәйіттерінің аяғын жалын күлге айналдырды. 1030 жылдың қаңтарында Масудтің әскері рейдан Исфаһанға он күндік жорыққа шықты, сөйтіп бұл қаланы да оп-оңай басып алды. Ала әл-Дәула да, ибн Сина да, үкімет мүшелерінің көбі де Масудтан әрең қашып құтылып, оңтүстіктегі Ахваз аймағындағы халық сирек қоныстанған жерге қашты. Исфаһаннан қашып шығуға тырысып абыржыған кезде керуенді бүкіл жүгімен қақпа алдына (алты жыл бұрын ибн Синаны қошеметпен қарсы алған қақпа осы еді) тастап кетеді. Ғазни әскерінің солдаттары қазына іздеп ибн Синаның түйеде ілулі тұрған қоржынын ақтарып, ішіндегі заттың бәрін шашып тастайды. Сол кезде жоғалған заттардың ішінде «Әділ пайым» кітабының қолжазбасы бар еді. Басқа кітаптардың бәрін Ғазнидегі кітапханаға жібереді. Құдай сақтамағанда ибн Синаны да Масуд тұтқынға алып, Ғазниге құнды тұтқын ретінде жіберер ме еді? Масуд әке сарайына Махмұд ширек ғасыр бойы іздеген адамын апарып берер еді. Бірақ олай болмай шықты. Арада бірнеше апта өткенде, яғни 1030 жылдың мамырында Ғазни әміршісі Махмұд елу тоғыз жасында қайтыс болады. Қаралы хабарды шабарманнан естіген Масуд Ауғанстанның астанасына жедел аттанады. Масудтың аяқ астынан Ауғанстанға кетіп қалғанын пайдаланып қалғысы келген Ала әл-Дәула әскерін қайта топтастырып, рейге аттанды, яғни Ханым қайтыс болғалы және Масудтың әскері кеткелі қаңырап қалған саяси вакуумді қолға алғысы келді. Ибн Сина болса Исфаһаннан келген басқыншылар жасағымен бірге жүрді, рейде бірнеше ай болып, ескі таныстарын кездестірді. Бірақ оның бұл жердегі сән-салтанаты ұзаққа созылмады, Масуд інісін жеңіп, Ғазнидегі таққа отырды деген хабар жеткен еді. Уақыт ұттырмаған Масуд рей мен Исфаһанға әскер жіберіп, бұрынғы иеліктерін қайтарып алғысы келді. Ақырында Исфаһандағы Ала әл-Дәула Масудтың отарына айналады, жыл сайын 200 000 алтын динар жіберіп тұруға міндеттеледі. Осынау бағалы тыныштық төрт жылдан аса уақытқа созылды. Ала әл-Дәула мен оның уәзірі ибн Сина Исфаһанның бекінісін нығайтуды жоспарлады, сонымен қатар күнделікті ісімен айналысты. Бұл ибн Синаның өміріндегі соңғы бір қысқа кезең еді, бірақ өте жемісті кезең болды, ол соңғы трактаттар жинағы мен мақалаларын жазып бітірді. Бірақ елдегі саяси жағдай оның көңіл күйін бұзған еді. Ибн Сина мен Бируни бір-бірінен мың жарым шақырым жерде тұрса да, екеуі де Махмұд режиміне, яғни оның жаңа әміршісі Масудтың режиміне бағынатын. Ала әл-Дәула өзіне тым сенімді болып кетті ме екен, әлде ақшасы болмады ма, әйтеуір жыл сайын Масудқа төлейтін салығынан жалтарады, бұл мінезі жағдайды тіпті ушықтыра түскендей. Ғазнидегі Масуд пен оның Исфаһандағы отары Ала әл-Дәулаға Исфаһанның батысында тұрған түрік селжүктер қауіп төндіре бастайды. Олар Таяу Шығыс пен Кіші Азиядағы Византия жерлерінің көп бөлігін басып алып, Константинопольдің өзіне қауіп төндірген тайпа еді. Енді Масудтің иелігіне, тіпті Ала әл-Дәулаға да үлкен қауіп төндірді. Дегенмен Масуд дәл осы қауіптің алдын алмай, керісінше, Үндістанға барып жергілікті халықтың көтерілісін басып-жаншуға асықты. Тек 1034 жылдың көктемінің соңында күрдтерден тұратын әскерін селжүктерді басып-жаншуға жіберді. Сол кезде Исфаһан әміршісіне Ғазниге төлейтін салығынан жалтарып жүргенін де еске салып, хабаршы жіберді. Ол кезде ибн Синаның жасы алпыста еді. Жузжанидің айтқан кеңесіне қарамастан, шарап ішетін, темекі шегетін. 1030 жылға қарай оның денсаулығы нашарлап кетті. Ол алдымен жазуым нашарлап кетті деп шағымданып жүрді. Кейін қабынуға ұшырадым деп шағымданды. Бұлай өз-өзіне диагноз қойғаны оның ас қорыту мүшесінің жоғарғы бөлігі ауырғанын көрсетіп отыр. Дәл осылай ауырса, емделер еді, балдыркөктің дәнін ұнтақтап, ішекке жіберер еді. Ибн Сина «Ережелерінің» табиғи емдік дәрілер туралы екінші томында балдыркөктің дәні туралы айтылмайтыны қызық, ол қабынудан балдыркөк емдейтінін мүлде атамаған. Алайда ибн Сина дертіне дауа таппаған сияқты және онысы асқазан ауруы емес екені көрініп тұр. Қазіргі мамандар осы деректерді талдай келе, ибн Сина ішек жабысып қалуы немесе асқазан обырымен немесе колоректальды обырмен ауырған деп жүр. 1034 жылға қарай Исфаһанның әміршісі мен уәзірі қайта қашуға мәжбүр болды, ал ол кезде ибн Синаның денсаулығы күрт нашарлап кеткен еді. Қанша емделсе де Исфаһанға әрең жетті. Сол жерде денсаулығы жақсарып, бұрынғы жұмысының біразына қайтып оралды. Исфаһанда біраз уақыт тыныштық орнап, кейін қайтадан Ғазни әскері қауіп төндірді. Бірақ бұл кезде Ала әл-Дәула қатаң қарсы шабуыл жоспарлады, әскерін уәзіріне басқартып, ашық жолмен Хамаданға жорыққа шығарып салды. Ибн Синаның денсаулығы нашарлағаны сонша, оны зембілге салып, Исфаһанға әрең тірі жеткізген. Сол жерде қояншық ауруынан тұншыға бастады, митридат қосып, ішегін шаяды. Қырық нәрседен, соның ішінде ладан, жабайы көкнәр, галад бальзамы, митридат қосқан бұл ем-дом ежелгі замананан да фармацевтиканың тәсілі еді. Оны гален көп пайдаланған, атап айтқанда құтыру мен улану сияқты айтарлықтай ауыр сырқаттарды емдеуге көп қолданылған. Бұл ауру асқынғанда ғана пайдаланатын дәрі еді, гален де, ибн Сина да «Ережелерінің» бесінші томында оны қояншыққа да, обырға да қарсы пайдалануға болады деп кеңес бермеген. Сырқат философ сарайдағы қабылдауларға қатыса берді және әрі қарай басы ауырса да кітап жазуын жалғастыра түсті. Әмірші Ала әл-Дәула 1037 жылы Масудтың әскербасы Таш Фарраш пен күрдтерге қарсы жорыққа шыққанда әмірдің қасында жүрді. Бірақ әмірдің әскері Исфаһаннан Хамаданға жылжыған сайын ибн Синаның денсаулығы одан сайын нашарлай түсті. Ол митридат пен балдыркөк дәнінен жасалған ем-домды қабылдаған соң (күніне сегіз рет) әлсіреп кеткені сонша, оны қайтадан зембілмен алып жүрді. Кейін ішкі органдарының біріне жара шығып, абсцесске айналады, көп ұзамай перитониттің асқынған түріне ұласты. Ибн Сина ұзақ өмір сүргенше бай өмір сүргенім жақсы дейтін, міне осылай тағдырына мойынсұнуға мәжбүр болды. «Бұрын денемді билеп келген рухым бүгінде қатты әлсіреді, әрі қарай тәнімді басқара алмайды, сондықтан ем қонбады», – деп жазады ибн Сина. Сол кезде құлы оған балдыркөк дәні қосқан қайнақ су мен митридатқа апиын қосып беріпті, ибн Сина оны ішекке жіберген екен. Құлы мұндай әрекетке әдейі бармаған деп ойланған Жузжани ақырында құл арнайы осы қадамға барған, себебі ол қожайынының ақшасын ұрлап жүрген еді, қатаң жазадан қорықты деп жазба қалдырады. Жузжаниге сенсек, ибн Синаны өлтіріп тастаған болса керек. Ол кезде ғұламаның жасы алпыс төртте еді.

Бируни мен ибн Сина өмірден өткен кезде олардың еңбектері сақталған ба еді, ол жағы белгісіз. Еңбектерін сақтап қалудың өзі қауіп тудырған заманалар өтті. Ибн Сина 1012 жылы заттарын тастап, Қарақұм шөлі арқылы қашқан кезден еңбектерінің алды жоғала бастаған. Махмұд көне Үргеніші тонағанда Бируни бүкіл кітапханасы мен жабдықтарынан айрылады. Хамаданнан қашқан кезде, кейін Масудтың әскері Исфаһанда оның заттарын тонағанда ибн Сина қалған еңбектерінің бәрін жоғалтып алған. Қолжазбаларының көбі жойылып кетті, кейбірі ғана Ғазнидегі сұлтан кітапханасына жеткен болуы мүмкін. Бируни Ғазнидің үш сұлтанының сарай астрологі мен астрономы болғандықтан, көне Үргеніштегі шабуылдан кейін Махмұдтың сарайында қызмет еткендіктен бүкіл еңбегін парсының ұлы ақындарының, соның ішінде Фирдоусидің кітабы тұрған кітапханада сақтайды деп ойлағандар болған. Өкінішке орай, осы бір аса құнды коллекция небәрі бір ғасыр ғана сақталыпты. 1151 жылы ауғанның гора империясының құдіреті артып, Ғазниді тонап, әлемге әйгілі кітапхананы өртке ораған. Кітап жойылып кетпеуі үшін оның көшірмесін жасау керек еді, сол көшірме жеке қазына есебінде сарғайып жатпай, оқырманның қолына жеткені де дұрыс. Бирунидің көшірмесі бар кітабы бірен-саран ғана. Ал ибн Сина мұны білетін. Сондықтан хатшысы екеуі кітаптардың болашағына алаңдап жүретін. Ол өзінің кейбір көлемді еңбегіне қосымша қысқа материалдар жазғанының бір себебі де осы еді. Оның «Дәрігерлік ғылым ережелері» мен өлең түрінде жазған қысқа шолуы – «Логикасы» кең таралды. Ибн Синаның лауазымды-қоғамдық тұлға ретіндегі мәртебесі оның еңбегіне қызығатын оқырман қатарын арттырды. Оның бірнеше шәкірті мен көмекшісі болды, солар оның кітабын жадында сақтап жүрді, ал Жузжани оның ғұмырбаянын жазды, ибн Синаның әр қадамын қағазға түсірді. Ибн Синаның мирасын сақтап қалған тағы бір фактор оның медицинаны жазғаны еді. Ол көз жұмған соң шәкірттері «Ережелерін» көшіріп жазды, араб тілін білетін оқырманының бәрі сол кітапты пайдаланды. Оның жетістігінен асып түскісі келгендер болды, бәрібір ибн Синаның даңқы арта түсті. Ал Бируниде бұл артықшылықтардың бірі де болған жоқ. Сұлтан сарайында жүрген ол поэзияны ғылымнан жоғары қойды, жария тұлға болғысы келмеді. Қоғамдық тұлға болуға тырыспады, оның жылнамасын жазуға да ешкім ұмтылмады. Бейхаки ғана Бирунидің ғұмырдерегін хатқа түсірген, бірақ ол да бөлек-бөлек ақпарат болып шыққан. Бирунидің шәкірті де, қаптаған көмекшісі де жоқ еді. Бирунидің отаны Ғазни геосаяси орталық атанғанымен, шаһардағы базарда кітап емес, негізінен әскери сауыт-сайман мен Үндістаннан келген құлдарды сататын. Ғазниге интеллигенция көп келмейтін, сондықтан Орталық Азиядағы шаһарлар гүлденген сайын өркендеудің дақпырты Таяу Шығысқа асықпай жететін. XІІІ ғасырда бұл далаға моңғолдар жетті де айналаны қиратып кетті, әсіресе Бирунидің жастығы өткен Орталық Азия шаһарлары үйінді астында қалды. Моңғол шапқыншылығының қарсаңында Якут деген жылнамашы Бирунидің Мәруадағы мешітте сақталған, алпыс беттен тұратын шығармаларының толық жинағын оқыған екен. Арада бірнеше жыл өткенде ол еңбектердің бәрі өртеніп кетеді. Ибн Сина алдымен Хамаданға, одан Исфаһанға қашып, соңында кітаптан да басқа қым-қуыт сауда орталықтары бар мекендерге тұрақтады. Саудагерлер Таяу Шығысқа керуен кеткенде ер-тұрманына ілген қоржынына бірнеше қолжазба салып алатын. «Дәрігерлік ғылым ережелерінің» тағдыры осының бір мысалы және назар аударуға тұрарлықтай мысал. Бұл кітап араб Андалусиясындағы ибн Зухр атты жас дәрігердің қолына түседі, ол дәрігердің Еуропада Авензоар деген атпен даңқы артады. Ибн Зухр кітап бетін ашқаннан-ақ ұнатпайды, себебі ол еңбекті философияға толы мылжың деп есептейді. Ол бұл кітапты кітапханасына қоюға қарсы болып, тіпті мәтінінің бос парағын рецепт жазуға пайдаланады. Ибн Зухр шығармашылық із қалдырғысы келіп, кітабының атын «Терапия мен диета туралы кітап» (Book of Sіmplіfіcatіon Concernіng Therapeutіcs and Dіet) деп атаған. Ол кітаптағы біраз мәліметті ибн Синадан алған еді, бірақ философиялық мәтіндерді сүзіп алып тастайды. Осылайша бұл кітап бар назарын «не істеу керек» деген мәселеге аударғанының арқасында танымал болып шыға келеді. Ибн Зухр практикалық еңбек жазуға тырысқан. Дәл осы ынтасына орай ибн рушд (Аверрос) оны галеннің дәуірінен бергі кезеңдегі ұлы физик деп атаған. Мұндай мақтауға негіз де жеткілік, себебі ибн Зухр хирургияның дамуына үлес қосып қана қоймай, обырды аурудың жеке санаты деп қараған алғашқы дәрігердің бірі. Ибн Зухр мен араб Андалусиясы медицина саласында Орталық Азия мен парсылардан кенже қалып қойған еді. Оның үстіне, ибн Зухрдың сыны ибн Сина қолжазбасындағы қорытынды мәтінді танымал ете түседі. «Ережелер» сарапшылар мен философтарға арналған жинақ, ибн Синаның бұл саладағы жетекші рөлі бүкіл мұсылман әлеміне осылай мәлім бола түскен. XІІІ ғасырда қазіргі Сирия аумағының ибн әл-нафис деген жас дәрігерінің «Ережелерді» аяусыз сынағаны еңбектің маңызын одан сайын арттыра түсті. Ол ибн Синаның «Ережесінде» жүректің жұмысына берген сипаттамаға күмән келтірді, ал ибн Сина бұл сипаттаманы галеннен алған болатын. Ибн Сина жүректің екі қарыншасының ортасында тесік бар, қан сол тесік арқылы тазарады дейді. Ал нафис ондай тесік жоқ екенін, қан жүректің оң қарыншасы мен өкпенің арасынан өткен кезде тазаратынын дәлелдеді. Ол ибн Синаның анатомияны сипаттаған мәтінін түзетті, бұл қадам нафистің де беделін арттырып, оқырманды «Ережелерге» баурай түсті. нафис «Ережелерге» айтқан сынымен шектелмей, ибн Синаның бес томынан да асып түсетін 200 том еңбек жазамын деген ойын жариялайды. 1288 жылы өмірден өткенге дейін еңбегінің сексен томын аяқтаған. Моңғол шабуылының кесірінен медицина мен ғылымның басқа да негізгі бағыттары Батысқа қарай ығысты деген пікір айтылып жүр. Ибн Синаның еңбектері де батысқа сол кезде жеткен. Алдымен Каирдегі, сосын Андалусиядағы медцицина мамандары еңбектерін «Ережелерге» сүйеніп жаза бастаған. Шығыс бағытта да дәл осындай географиялық ығысу үдерісі жүрді. Арада екі ғасыр өткенде Андалусиядағы медициналық зерттеулердің белсенділігі Үндістанда да артады. Дели сұлтанаты интеллектуалдық миграцияның шығыстағы орталығына айналады. Бұл сұлтанат солтүстік-батыс Үндістан моңғол шапқыншылығынан ес жиған кезде құрылған. Махмұдтың мәдени соғысының арқасында аймақ халқының көп бөлігі мұсылман дінін қабылдаған. Орталық Азиядан мыңдаған адам Үнді аңғарына ағылады. Біраз уақыт бойы араб тілі сол жерде мемлекеттік және мәдени тіл ретінде қолданылады. Ағылған көшпен бірге «Ережелердің» бір данасы да үнді аңғарына жеткен еді. Кітап жергілікті оқырманға ұнап, үнді дәрігерлері басқа медицина сарапшылары жазған, соның ішінде разидің арабша қолжазбасын да жинауға кіріседі. Үнділер ибн Синаның, разидің және басқа авторлардың ежелгі грек медицинасындағы дереккөздерге сүйеніп еңбек жазғанын білген. Ибн Синаның «Ережелеріндегі» медицина жүйесі Үндістанда «унани» немесе грек медицинасы деген атпен белгілі бола бастайды. галеннің жемісті еңбектерімен қатар «Ережелері» де үнді медицинасының жаңа мектебін қалыптастырады. Ұлы Моғолдар дәуірінде бір жүйеге келтірілген унани медицинасы осылайша институтталады, оны әрі қарай таралып, дамуы үшін ауруханалар мен медициналық мектептер салынады. Бүгінгі Үндістан мен Пәкістанда, Бангладеш пен Оңтүстік Африкада унани медицинасының танымал орталықтарының көбі әлі де ибн Синаның атында. Тіпті осы бір қысқа шолудың өзінен-ақ ибн Синаның «Ережелерін» мұсылман әлемінің көп бөлігі мойындағаны (жекелеген адамдарды есепке алмасақ) байқалады. Қаншама сынға ұшырағанына қарамастан, бұл медицинаның көп бөлігі күнделікті қолданысқа енген. Дегенмен ибн Сина философиясы туралы, әсіресе оның метафизикасы мен космологиясы жөнінде жалпылама айта салуға келмес. Бұл тұрғыдан біреу осы еңбекке күле қараса, екіншісі жанын сала қорғауға тырысқан. Осы екі жақ мұсылман философиясының фракциялық динамикасын анықтау барысында терең мәселелерді қозғап, тіпті иудей мен христиан ойларына да ықпал еткен. Орта ғасырдағы батыста Альгазель деген латыншаланған атымен белгілі Әбу Хамид Мұхаммад әл-Ғазали осы бір мәселеде алтын арқауға айналған жан. Өмір бойы философия мен теологияны зерттеген Ғазали парсы жұртынан еді, Иран мен Ауғанстанның шекарасындағы Туса қаласында туып өскен. Фирдоуси парсының ұлттық эпосының көп бөлігін осы Тусада тұрғанында жазған. Ғазали әл-Кинди мен ибн Сина ұстанған философия саласында терең білім алған. Ел билігі оны білімі үшін бағалап, Бағдатқа шақырып медресе деп аталатын жаңа типтегі алғашқы діни мектепті басқаруды ұсыныпты. Халиф пен оның уәзірінің мақсаты осы мектепті діншілдіктің мекеніне айналдыру еді. Сол жерде жаңа, қатаң ортодоксальды ислам сүннитін дайындауды мақсат тұтқан. Ғазали Бағдатқа шамамен 1089 жылы келгенде сүнниттер мен шииттер арасындағы күрес шырқау шыңына жеткен-ді. Отыздан енді асқан Ғазалиді сүнниттердің идеологиялық тобын басқаруға тағайындайды. Ол, ең алдымен, дұшпанын анықтап алған, атап айтқанда көзқарастарында Аристотельді пайдаланған ибн Сина мен басқа философтарды жау санаған. Көзқарасын «Жүйесіз философтар» (The Іncoherence of the Phіlosophers) деген трактатында айтқан, ол трактатын медресеге жиналған Бағдаттық шәкірттеріне көрсеткен. Ғазали ондай философ еңбектерінің жиырма бөлімін сын садағына алған, әр бөлімді мұқият талдап көрсеткен. Соның ішінде әсіресе үш бөлімге айрықша тоқталған. Біріншісі, ибн Синаның Жаратылыс туралы ықтималдылық пен өзектіліктің арасындағы айырмашылыққа сүйеніп жасалған тұжырымын терістеген. Ғазали бұл тұжырымды тұщымды, бірақ жалған ой деп санаған, себебі бұл тұжырымның Аристотельдің ғаламның мәңгілігі туралы түсінігіне қатысы жоқ деп есептеген. Ғазали өзі ғаламның мәңгілігін «алдын ала» субстанция деп атаған және оны үзілді-кесілді терістеген. Екіншісі, Ғазали ибн Синаның «Құдайды білудің жекелеген (тіршілік иелерінің) уақытша айырмасына қатысы жоқ» деген ойына қарсы шыққан. Құдайдың еркі ибн Сина ойлағандай тұтас адамзатқа ғана қатысты ма, әлде жекелеген адамдардың өміріндегі майда-шүйдеге дейін қолданыла ма деген сұрақ қойған. Сол сияқты Құдайдың еркі физикалық ғаламдағы әр қозғалыс пен әр әрекеттен көрініс таба ма, әлде тек жалпы сипатта бола ма? Үшіншіден, Ғазали ибн Сина материалды емес деп санаған адам жаны Ақырет күні тәнінде қалай пайда болады және Қасиетті жазбаларда айтылғандай өліден қалай тіріледі деп сұрайды. Ғазали осы үш мәселе бойынша да ибн Сина дұрыс айтпаған және оның көзқарасы исламға қайшы деген тұжырымға келген. Бір қызығы, оның ең арандатқан айып актісіне «жүйесіздік» енбеген: ибн Сина оны себептілікке қарсы шешуші шабуыл деп есептеген. Ибн Сина физикалық заңдарды әмбебап деп түсіндірген ежелгі ұстаздарының ұстанымынан айнымаған, ал Ғазали (бұл ұстанымды іс жүзінде жоққа шығармаған) Құдай физикалық заңға қарамай әрекет ете алатын мүмкіндігіне ие деген пікірді қорғап қалғысы келген. Мысалы, Құдай суды тауға қарай да ағыза алады. Ғазали дәйектерін айбармен айтқан және ибн Сина мен оның ізбасарларын жұртты алдау үшін өтірік «қулыққа» барғанын жариялаған. Ғазалидің әуелгі және соңғы мақсаты мынадай еді: ибн Синаның Аристотельге, Платонға және «атынан ат үркетін» басқа да ежелгі ұстаздарға сеніп жүргені қате екенін көрсету. Ибн Сина кей мәтінді христиандық пен иудаизмен алған деп айыптаған. Ғазалидің таққан айыбы жеке басына қатысты да, философиялық тұрғыдан тағылған да айып еді. Ол Құдайға арналған кітабын аяқтап үлгермей жатып-ақ ad homіnem шабуылға кіріскен. Ибн Сина мен басқа «философтарды» бас ию мәселесінде ислам парыздарын теріске шығарып жүр, намаздағы діни салт-жораларды сақтамайды және арам нәрселерді қолданады, Құдай парыз еткен діни салттар мен құпияларды терістейді деп кінә таққан. Жалпақ тілмен айтқанда, ибн Сина шарап ішкен, намаз оқымаған, діншілдерді мазақ еткен. Мәтінді толық оқымай жатып-ақ, ибн Синаның жеке басына қатысты да айып таққан. Ғазали қанша қатаң сынаса да, ол дерегін құқықтық мәнерде тәпсірлейді. Ол «Философияны» терістеп қана қоймай, сонымен қатар аспан мен физикалық әлем туралы ой тұжырымдауға математиканы, бақылау мен логиканы барынша қолданған. «Жүйесіз философтар» еңбегі маңызды жайттарға қарсы шыққандардың қай-қайсы да «дінге зиян тигізіп, дінді әлсіретеді» деген. Ол ибн Синаның көзқарасын ғана емес, тұжырымдарын терістеуге жоққа шығару әдісін қолданады. Ибн Синаның «Философиясы» бұрыс екенін айтқан. Оның сөзіне сенген оқырманы ибн Синаны оқымайтын болған. Ғазалидің жеке шабуылы мен байыпты көзқарасты ұстану керек деген сөзін естіген оқырманы оның қорытынды сөзі не болар екен деп асыға күткен секілді. Ғазали ибн Синаның сенім жөніндегі тұжырымдарын терістедім деп, ибн Синаны діннен шығып кетті, көзқарасы исламға қайшы деп жариялаған. Ибн Сина сүнниттер өз аумағынан баяғыда қуып шыққан бас рационалистер – музалидтердің көзқарасын ақтап алуға тырысты. Мұндай көзқарастағы кез келген адам діннен безген атануға тиіс. «Діннен шыққан адамды өлтіруге рұқсат» деген Ғазали ибн Синаның діннен шыққаны туралы ой түюді оқырманның өзіне қалдырдым деп сөзін сыпайы мәнерде аяқтайды. Ибн Синаға не жаза тағайындауға болатынын оқырманның жеке таңдауы екенін айтады. Дегенмен ол кезде ибн Синаның өмірден өткеніне алпыс жыл болған еді, сондықтан жаза оның жеке басына емес, идеясына қатысты тағайындалуы керек. Ендеше, идеяның басын шауып, таспен ұрып өлтіру мүмкін бе? Осыдан кейін жазушылар мен көшірмешілер Ғазалидің ибн Синаға қарсы айтқан дәйектерін кең тарата бастаған. Мұндай шараға сүнниттер халифаты рұқсат берген, ал ол халифатты түркі селжүктер қолдаған соң, бұл шара тіпті күшейе түсіпті. Ендігіде Ғазали таққан айыпты сынағандарға қауіп төнетіндей жағдай туындайды. роберт Вишневский дәл сол кезде Ғазалидің айыбын терістеу де, оған тағы әлдене қосу да қауіпті болғанын жазған. Ғазалидің ибн Синаға, оның философиясына жасаған бұл шабуылы ел ішіндегі интеллектуалдық пікірталасқа қатты әсер еткен. Бірақ Ғазалидің бұл жеңісі уақытша еді. Ол Бағдаттағы сөзін айтқаннан кейін көп ұзамай-ақ халиф өмірден өтіп, шиит исмаилидтер Ғазали тұратын қаланы жаулап алады да Ғазалиге қамқор болып жүрген уәзір низам әл-Мүлікті өлтіреді. Ұнжырғасы түсіп, не істерін білмей қалған Ғазалидің жүйкесі сыр береді. Үйінен кетіп, Қасиетті жерге барып, сол жерді ұзақ уақыт мекендейді. Зиярат етіп келген сопылардың қой терісінен тіккен шапанын киіп жүрген көрінеді. Оның бұлай киінгенінде үлкен мән бар, себебі Ғазали Бағдатқа алғаш келгенде сәнді киімі көп болыпты, оның киімдерін көргендер таңғалып қалады екен. Қамқоршылары қаза болған соң Ғазалидің өмірі түбегейлі өзгереді. Жас философ саясаткерлердің арасында орнын таппаған да шығар, бірақ ол бәрібір мықты ойшыл еді. Сондықтан аяқ астынан сүннит ортодоксалдылығынан бас тартып, дініне берік сопылық өмірге түбегейлі бет бұрған. Оның кейінгі жазған еңбектерін бірнеше рет қайта зерттегенде жас кезіндегі ойлары мен кейінгі ойларының элементтері бірге көрініс тапқаны, онысы бүкіл әлемдегі мұсылмандарға ұнағаны, кейінірек тіпті еврейлер мен христандар да қызыға оқығаны анықталған. Ғазали ибн Синаны қанша айыптаса да, мұсылман әлемнің көп ойшылдары ғұлама еңбектерін жоғары бағалаған. Ұлы математик, астроном Омар Хайям («Рубайяттардың» авторы деп жүрміз) ибн Синаның бір трактатын парсы тіліне аударған. Орталық Азиядан шыққан Фаһр әд-Дин рази деген рационалист-теолог те ибн Синаны жоғары бағалаған. «Теологтер сұлтаны» деген атаққа ие болған рази сол дәуірдегі ең қызық, сондай-ақ ұмытылып кеткен эрудит ғалымдардың бірі еді. Фахр әд-Дин рази дәстүршіл теолог еді. Ол ибн Синаның теодицеясына жүйелі түрде шабуыл жасаса да, оның көп идеясын қолдаған. Әйтсе де оның пікірі каламды (kalam) ұстанатын рационал ашариттердің қолдауына ие болған. Дегенмен Фахир әд-Дин разидің Аристотель мен ибн Синадан ерекшелігі – атомизмді қолдағаны, сондай-ақ «Жер – ғаламның қақ ортасы» деген идеяны терістеп, дүниеде «мыңдаған» ғалам бар деген идеяны ұстанғаны. Ғазалидің ибн Синаны жүйесіз дінбұзар деген айыбына уақытылы қарсы шыққан жалғыз ойшыл – Мұхаммед ибн Ахмад ибн рушд. Ол ойшыл оқырманына Аверроэс деген латынша атымен танылды. XІІ ғасырға қарай Андалусия берберлер мекендеген Солтүстік Африкада әлмұхадтар деген атпен даңқы шыққан фундаменталистер қарамағына өтті. Кордобадағы әлмұхад әмірінің бір дәрігері болған, сол дәрігер бос уақытында ибн Синаны оқиды екен. Дәрігер әмірді досы ибн рушдпен таныстырады. Ибн рушд көне мектептің эрудиті болатын, діни соттың құрметті қазысы, сондай-ақ математика, медицина, философия, астрономия және құқық жөнінде оқулықтар жазған ғалым. Ибн рушдтің Ғазалиге айтқан қарсы пікірлері жүйелі және негізді болған, «Жүйесіздіктің жүйесіздігі» (The Іncoherence of the Іncoherence) деген атауға ие болған. Бірақ ол ибн Синаны емес, Аристотельді қорғауға ұмтылды. негізінде ол ибн Синаның еңбектерін жүйелі және қатаң сынап жүретін. Ғалымдардың бірі ибн рушдтің сыны «кең ауқымды, себебі Авиценнаның философиялық ойларының логикадан бастап натурфилософия мен метафизика туралы негізгі салаларының бәріне қатысты» деген. Оның ибн Синаға айтқан сыны кездейсоқ ойлар емес еді, нақты мақсаты бар пікір болатын. Оның сыны кемсіту сипатында өрбіген: (ибн рушд) не де болса ибн Синаның қатесін ашып көрсеткісі келген, сол үшін турашыл, батыл және полемика стилін қолданған». Ибн рушдтің өз ойы мен ибн Сина арасындағы көрсеткен айрымашылықтары екі жақтың ойын қолдайтындар арасында ғасырларға созылған дауға айналады. Осы арада ибн Синаның еңбектерін қолдаушылар шыға бастайды. XІІ ғасырдың соңына қарай философ-эрудиттерге қарағанда каламды ұстанатындардың, яғни мұсылман доктринасының арнайы бағыттарын зерттеген және оны кез келген сыннан қорғап жүргендердің ойы басым бола түскен. Калам теологтері сүннит болса да, шиит болса да, мықты ойшылдар еді, олар алтын ғасыр атанған XІІ-XІІІ ғасырларда өмір сүрді. Ибн Синаны мойындаған (кей ғалымдар «қабылдаған» деп те жүр) олар ғұламаның ой-пайымын мұсылман діншілдігіне кіріктіргісі келді. Осы мақсатта сүннитер мен шииттер ибн рушд мирасына таласады. Мұны Роберт Вишневский «арқан тартысқандай болды» деп сипаттаған. Екі жақтың да теологтері ибн рушд пен оның аристотелизмін өткеннің елесі деп қарастырады. Ақырында дәстүршіл ашарит мектебінің ғана ибн Синаны өкіліміз деуге батылы жетіп, ғалымға өз ортодоксалдық сенімінен орын береді. Вишневский XІ-XVІ ғасырдағы мұсылман шығармаларын зерттей келе «Емдеу» еңбегінен екі жүйелі пікір ғана тапқан. Бірақ бұл ол еңбекті ешкім оқымаған деген сөз емес. Бұл еңбекті Памирден Пиренейге дейінгі аралықта көп адам оқыған. Бірақ олардың көбі ол шығармаға терең бойламай, ибн Синаның «Көрсеткіштер мен ескертулерін» ғана оқығанды жөн көрген. Ибн Сина кейін жазған және қазір жоғалып кеткен осы бір еңбегінде өзін Аристотельден толық тәуелсізбін деп жазған болатын. Ибн Сина өмірден өткеннен кейін бір ғасыр ішінде Бурса мен Каир сияқты алыс түкпірлердегі адамдар да оның сақталып қалған мәтіндерін, соның ішінде «Көрсеткіштер мен ескертулер» кітабын көшіріп жазып шыққан. Бұл процесті бастапқыда ибн Синаның бір-екі шәкірті бастап, кейін осы іске басқа да шәкірттері қосылып, ақырында мамандар жұмылып, еңбекке түсіндірме де берген. Ибн Сина ой-пайымын кеңейтіп, тіптен өзгерте бастаған. Олардың үнемі талқылаған тақырыптарының бірі ибн Синаның Құдай мен Жаратылыстың мәні мен түсінігі арасындағы айырмашылық еді. Оның еңбегін оқымағандар да ибн Синаның идеяларымен осылай танысады. Сын тезіне аламын деп ибн Сина үзінділерін таратқан Ғазалидің көмегі көп тигенін де айта кеткен жөн. Ғазали ибн Синаны аяусыз сынағандардың бірі болса да, шын пайғамбарлық туралы пайым жасауға рұқсат, ондай кезде пайғамбарлыққа ғана сүйенбеу керек деген ибн Синаның көзқарасын қолдайтын. Ибн Синаның өзі көз жұмғаннан кейін оның философиясын таратқан ең ықпалды адамдардың бірі – Ғазали. Мысалы, ибн рушд ибн Синаның метафизикасын Ғазалиден білген. Ибн Сина еңбегін таратқан келесі бір адам – еврейдің эрудит ғалымы – Моисей бен Маймон. Оны Маймонид деп те атайды. 1213 жылы Кордовада дүниеге келген. Ол кезде ибн Синаның дүниеден өткеніне бір ғасыр болған еді. Әлмұхадтар режимі сүннит ортодоксалдылығын қорғап андалусия мәдениетінің көбін тұншықтырып тастаған заман туған. Олар христиандар мен еврейлерге не христиандықты таңда, не қудалауға ұшырайсың деген әмір бергенде Маймонид Солтүстік Африкаға, сосын тарихи отаны Израильге, соңында Египетке қашады. Қырық жасында «Mіshneh Torah» деген он төрт том еңбегін аяқтаған. Ол кітабы талмут заңдарының ең беделді жинағына айналған еді. Маймонид «Абдырап қалғандарға арналған нұсқаулық» («Guіde for the Perplexed») деген және басқа да жан-жақты еңбектерінде Аристотель мен перипатетиктердің және еврей ғалымдарының арасындағы ортақ ұқсастықты табуға тырысқан. ленн Э. гудманның сөзінше, Маймонидтің мақсаты сол кезеге дейін бір-бірінен түбегейлі екі бөлек деп саналып келген қос өркениеттің тұжырымын біріктіру, яғни «ежелгі еврейлердің идеялары – трансцеденттілік пен гректердің сана идеялын біріктіру еді». Маймонидтің мақсаты да ибн Синаның мақсаты сияқты сенімді бұзу емес, керісінше нығайту еді. Әсіресе ізгі өмір ұғымына анықтама бергенде және сол анықтаманы қорғағанда сенімді бекіте түсу қажет. Э.гудман «Маймонид мұны Тәуратта еш күмән туғызбайтын бірлікті, ізгілік пен татулықты қорғау және қалпына келтіру үшін айтқан» дейді. Маймонидтің шығармасына негіз болған интеллектуалдылық бір ғасыр бұрынғы мұсылмандардың философиялық ойына ұқсас. Соның ішінде, ең алдымен, Фараби, сондай-ақ Ғазали мен ибн рушд та бар. Маймонид раввин досына жазған бір хатында Фарабидің еңбектерін ибн Сина еңбектерінен жоғары қоятынын, бірақ ибн Синаның еңбектерін «нәзік», «талабы жоғары», «оқуға тұрарлық» еңбек ретінде жоғары бағалайтынын жазған. Маймонид Ғазалидің ибн Синаның еңбегіне жазған шолуларымен де таныс болған, ибн рушдтің Ғазали мен ибн Синаға айтқан сындарын да пайдаланған. Маймонидтің бар көздегені ізгі өмір еді. Ол бұл мәселені айқындауы үшін алдымен Құдай, жаратылыс, жан және мәңгі өмір мәселелерін анықтап алғысы келді. Ибн Синаға еліктеп Құдай мен Ғаламның мәңгі екенін жазған, ықтимал және қажетті өмір арасындағы айырмашылықты көрсеткен. Ол еш жерде ибн Синаның сөзін қайталамайды, бірақ ғұламаның Құдай туралы көзқарасына адамға таңдау беретін кеңістік ретінде, сондай-ақ этика мен адам жанына материалдық емес және мәңгілік есебінде қараған. Ол көп мәселеде рази мен Ғазалиді қолдаған, тіпті сол мәселелердің өзінен де ибн Синаның ролі анық көрініп тұрған. Бірақ Маймонид мұсылмандардың калам діншілдері турасында жақсы ештеңе айтпаған, ол кезде калам діншілдері де ибн Синаның бұрын сеніміне қайшы болып көрінген ойын мойындаған. Қысқаша шолуда ибн Сина тікелей немесе жанама ықпал еткен араб немесе парсы тіліндегі авторларды атамайды. Одан кейінгі кезеңдегі көрнекті ойшылдар ибн Синаның көзқарасын қолдағаны және оның сөздерін айтып пікірталасқа түскені ибн Сина еңбектері бүкіл аймақта кең тарағанын көрсетіп отыр. XVІІ ғасырға қарай парсы діншілдері ибн Сина идеяларын зерттеп қана қоймай, ол идеяларды өзіне сіңірген және транформациялаған. Кейінгі авторлардың көбі ибн Сина идеяларын талдағанда оның еңбектерін атамағаны, тіпті ол идеяның бастапқы көзі қай еңбекте екенін білмегені ғұламаның ойы сол жердегі мәдениетке сіңіп кеткенін дәлелдейді. *** Бирунидің еңбектері мұсылман әлемінде дәл мұндай тарамаған еді. Ауғанстаннан шыққан Әбу Саид гардизи деген тарихшы Бирунимен жеке кездескен болса керек, Бируниді сипаттап жазып кеткен. Бируни көз жұмғаннан бір ғасыр өткен кезде Сириядан шыққан бір ғалым: «Астрономия саласында бұрын да, қазір де Бируниден асар ғалым болмаған», – деп жазыпты. XІІІ ғасырда Самарқанд маңынан шыққан бір автор биография жазып, Бируни Үндістандағы Синдте туған деген. Бируни көз жұмған соң бір ғасыр өткенде оның оқырманға таныс жалғыз кітабы – астрология туралы трактаты еді. Бирунидің еңбектері зор дүмпу тудырмаған. XVІІІ ғасырағы ирланд епископы, философ Джордж Беркли: «Орманда жалғыз ағаш құласа, оны ешкім естімейді, оның дауысы бізге жете ме?» демейтін бе еді? Бируни еңбектерінің кең таралмауының бірінші себебі: 1149 жылы Ғазни мен ондағы кітапхана тоналады, 1218 жылы моңғолдар басқа да ірі кітапханаларды қиратып тастаған. Бируни еңбектерінің көшірмесі моңғол шапқыншылығына дейін Жерорта теңізі тарапына жеткенде ол еңбектер сақталар еді. Ол кезде көп еңбекті осылай жөнелтіп отырған. Бірақ оның өзінде де қолжазбалардың сақталу ықтималдылығы аз болатын. Аман сақталған санаулы жәдігердің құны аспандап жеке адамдардың қолына түскендері жоғалып та кеткен. Оның үстіне, Бируни кітаптарының тақырыбына оқырман аса қызықпады. Әуесқой оқырман басқа кітаптарға қарағанда астрологияға қызыққан, себебі «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» мен «Масудтың заңы» кітаптарын түсіну үшін математика, сфералық тригонометрия және астрономия саласында терең білім керек. Ал ондай білімді көп адам сіңірмегені анық. Бирунидің «Үндістанының» Таяу Шығыс пен Орталық Азиядағы білімді адамдары ұмыт қалдыруына әртүрлі фактор себеп болған. Бируни көз жұмған соң Инд аңғарының көп бөлігінде тағы бір мұсылман патшалығы құрылған. Сондықтан Бирунидің индуизм саласы туралы жазған «Үндістаны» мен басқа да кітаптары аса өзекті болмай қалған. Сол кезеңдегі мәдениет тарихындағы жағдай және еңбектегі бөтен діндер мен жоғары технологиялық астрономия туралы айтылған пікірден сескенген оқырман Бирунидің «Жылнамасын» оқи алмаған. «Фармокологиясы» аяқталмай қалған және аса танымал да еңбек емес еді. Мұсылман әлемінің зияткерлік орталығы батысқа қарай жылжығаны ибн Синаның еңбектеріне қалай әсер еткенін атап өттім. Интеллектуалды географияның өзгергені Бируни мұрасына да әсер етті. Сирия, Египет, Мағриб зиялылары арасында Бируниді білетіндер аз еді. 1100 жылдары Андалусияда бірен-саран астроном болды, бірақ олар Бируни еңбегімен мен мүлде таныс болмады. XІІ ғасырда Кордовада тұрған астроном нұр әд-Дин әл-Битруджи де Бируни деген ғалымның өмірдерегі мен еңбегінен мүлде бейхабар еді. Бірақ сол Битруджидің Птолемейдің дүниенің жаратылыс жүйесі туралы пайымы ішінара латын тіліне аударылып, XІІІ ғасырда Еуропаға тараған еді, ал Бирунидің оған дейін өзі жазған жан-жақты әрі тереңірек нұсқасын ешкім тәржімаламағанды. Бируни туралы қалам тербеген екі жазушы да Орталық Азияның перзенттері. Олардың бірі Әбдүл-Фадл әл-Алами, XVІ ғасырда Үндістанда Ұлы Моғолдардың басшысы, қолбасшысы және мәдениетінің қамқоршысы Ұлы Акбардің уәзірі болған. Алами Бирунидің «Үндістанын» кеңінен пайдаланып қана қоймай, минералдардың меншікті салмағын Бируни әдісімен өлшеген. Екінші зерттеуші – Бұқарадан шыққан Махмұд ибн Уәли еді. Ол қарапайым ғалым болды. Бирунидің «Минералогиясы», сондай-ақ астрология жөнінде бірнеше еңбегі туралы жазған. Бируни қайтыс болған соң оның ғылымына сүйеніп жеке туынды жазған ғалым шыққанға дейін бірнеше ғасыр өтеді. Олардың қай қайсысы да қарапайым халықтан математика мен астрономия саласындағы білімімен ерекшеленген адамдар еді. Олар жазған мәтіндер ұрпақтан ұрпаққа жетіп отырған, сөйтіп астрономия мен математика саласындағы ғалымдардың әдетіне айналғаны сонша, ол мәтіндердің авторының атын атап та жатпайтын. Бируни математика мен жаратылыстану ғылымдарын жеке тұлғаға емес, идея мен дерекке сүйенетін үздіксіз үдеріс деп санағанын ескерсек, ғалымның өзі де дәл осылай болғанын қалағандай. Бируни еңбектерімен етене таныс және оның идеяларын дамытуға мән берген ірі ғалымдардың бірі – Омар Хайям. Ол математик және астроном болды. Аса танымал өлеңдер жинағы «Рубайаттарды» осы Омар Хаяйм жазған деп келген. Омар Хайямның тәуелсіз интеллектуал ретінде мәшһүр болғаны сонша, діни ортодоксалдылыққа, қалыптасқан моральға қайшы келетін төрттаған жазатын ақындар туындыларының астына Омар Хайямның атын жазып қойып, оның атын пайдаланатын. Хайямның кейбір «Рубайаттары» осылай пайда болған. Омар Хайям өзі туып өскен нишапурде, Бұқара мен Самарқандта білім алып, кейін Бағдат пен Мәруада селжүк сұлтандарына қызмет еткен, кейін отанына оралған. Хайям евклидтік емес геометрия мен иррационал сандарды зерттеп, назарын Бируни айналысқан тригонометрия мәселелеріне аударған. Сол кезде Бирунидің жаңашыл еңбектеріне мадақ айтқан екен. Бирунидің минералогия жөніндегі кітабынан шабыт алған Хайям минералдар мен металдардың меншікті салмағы туралы трактат жазған. Ол шаршы және текше түбір астын табу жөніндегі еңбектері мен текше теңдеуінің жалпы теориясында да Бирунидің үнді математикасы хақындағы трактаттарына сүйенеді. Сұлтан Хайямға обсерватория салып берейін деген кезде Хайям Бирунидің рейдегі Худжандиге жасаған терең талдауын тауып алған екен. Бирунидің күнтізбе жүйесіне сүйене отырып Хайям өте дәл күнтізбе жасап шыққан, аз-маз өзгеріс енген сол күнтізбені қазіргі Иран әлі күнге пайдаланып келеді. Хайям нақты математикалық мәселелерді Бируни арқылы түсінеді, оның зерттеу жұмыстарына қатысты жалпы ұстанымы Бируни ұстанымына сай келгені де сондықтан. Екі ғалымның зерттеу жұмыстарын салыстыра келе, тіпті жазу стилі де ұқсайтыны таңғалдырады. Екеуі де еңбектерінде алдымен не мәселені шешу керек екенін нақтылап алады, сосын сол мәселенің қаншалықты зерттелгеніне баға береді. Содан кейін ғана пайымын айтады, пікірлер қорытындысын көрсетеді. Екеуі де қысқа, тіпті телеграф стиліндей жазған, екеуінің де жазғанын тек сол сала мамандары ғана түсінеді. Хайямның соңғы лауазымы – селжүк сұлтаны Санжардың астрономы болды. Ол сұлтан қазіргі Түркіменстан аумағындағы Мәруада үлкен академиялық орталықта сол дәуірдегі ең дарынды ғалымдарды жинаған. Сол ғалымдардың бірі Әбу әл-Фатх Мансұр әл-Хазини еді. Ол әл-Хазини атымен мәлім. Хазини бұрын құл болған, кейін бостандық алған. Ол қаншалықты көрнекті ғалым болса, соншалықты қарапайым жан еді. Өмірін Бирунидің өлшем мен салмақ саласындағы зерттеуін дамытуға және Бируни алғаш ұсынған математика астрономия мәселелерін зерттеуге жұмсаған. Хазини механик және шебер ретінде Бируниден де асып кеткен. Ол тіпті «Астрономиялық даналық туралы трактатының» (Treatіse on Astronomіcal Wіsdom) әр тарауына өзі жасап шығарған зерттеу аспаптарын қосып отырған. Сұлтанға Бируни таразысының үлгісімен таразы жасап берген, ол таразыға гераттағы бір ғалымның жаңалығын қосып жетілдірген. Хазини, сондай-ақ Бирунидің гидростатика мен металлургия жөніндегі зерттеулерін жетілдіріп, қорытындысын «Даналықтың тепе-теңдігі кітабына» (A Book of the Balance of Wіsdom) қосқан. Хазини де Бируни сияқты әртүрлі күнтізбе жүйелерін зерттеген, өзі туып өскен Мәруа қаласының ендігі мен бойлығын дәл анықтап берген, зерттеулері негізінде айтарлықтай күрделі астрономиялық кесте құрастырған. 1130 жылы дүниеден өткен Хазини көзі тірісінде Хайям сияқты Бирунидің зерттеу жұмыстарын дамытқан, өз жаңалығын қосқан. Бируни көз жұмғаннан кейінгі кезеңде оның еңбектеріне орталықазиялықтар емес, қазіргі солтүстік-батыс Ирандағы әзербайжан өлкесі саналатын Марага қаласының тұрғындары қатты қызығады. Шыңғыс ханның немересі Құлағу хан астанасын Марагаға ауыстырады. Себебі қазіргі Түркия аумағынан Пәкістанға дейін созылып жатқан империяны Маргадан бақылау оңайырақ болған. Марага орналасқан жерден әскерін Солтүстік Кавказға жіберуге де, сол кезге дейін басып ала алмай отырған жалғыз ел – Египетке аттандыруға да қолайлы еді. Құлағу Марагаға барар жолда Бағдатты басып алып, тонайды. Құнды кітапханасын жойып, қаланы қиратып кетеді. Құлағу мұнша қылмыс жасаса да, ғылымға қызығады екен, ақырында Марага мұсылман теологиясы мен каламды зерттейтін орталыққа айналады. Сол дәуірдегі билеушілердің көбі сияқты Құлағу да болашақты болжауға тырысқан, демек, ол да астролгияға және астрологияның ғылыми егізі астрономияға қызыққан. Ол Бағдатқа барар жолда солтүстік Парсы жеріне кіріп, шииттердің, яғни «он екі исмаилидтердің» соңғы қамалы Аламутті қиратады. Осы бір адам аяғы баспайтын шалғай жерде, қала тұрғындарының арасынан наср әд-Дин ат-Туси деген керемет математик, астрономмен кездеседі. Ғылымға қызығатын моңғол ханы Тусимен достасып, империяның жаңа астанасының орналасқан жерін есептеу үшін қолданыстағы астрономиялық кестелерді қайта есептеп шығу керек деген пікіріне таңғалады. Құлағу Тусиді қамқорлығына алады. Арада алты жыл өткенде, 1259 жылы Туси Марагада сол кезеңдегі ең үлкен обсерватория ашқан. Құлағудың қаржыландыруы (waqf) арқасында Марагадағы обсерваторияда Бирунидің Хужандидікіндей квадрант болады әрі Туси мұнда азимут квандрант орналасқанын қалаған. Кешен ішінде кітапхана, кітапханада жүздеген мың том кітап, сондай-ақ зерттеу орталығы мен қызметкерлер тұратын үйлер болған. Туси шиит, исмаилид болса да, ибн Синаның философиясына қызығатын, ибн Синаның «Логикасындағы» анық емес мәтінді түсіндіретін трактат жазып шыққан. Ибн Синаның Құдайдың ең басты сипаты туралы іліміндегі даулы мәселелерді, яғни мән мен тіршіліктің (essence versus exіstence) ара қатынасын айтқан. Туси енді бірде Факхр ад-Дин разидің ибн Синаға жасаған шабуылы «жала» екенін жазады. Туси ғұламаның метафизикасын қорғаған бір сөзінде ашариттердің және басқа да дәстүрлі ойшылардың қолындағы ғалым еңбектерін тартып алу керек, себебі олар ибн Синаның мұрасына монополия орнатып алған депті. Оның үстіне, роберт Вишневский айтқандай, ибн Синаның сол кезге дейін көзге аса түспей жүрген «Емдеуін» кеңінен пайдаланған. Туси ибн Сина метафизикасын барын салып қорғаса да, оның математика мен астрономия саласындағы бар назары ең алдымен Бируниде болған. Туси шынында да кейінгі мұсылман ойшылдарының арасындағы білімі мен қызығушылық аясы кең, ибн Сина мен Бируни еңбектерін білетін санаулы ойшылдардың бірі еді. Бируни еңбектеріне сүйенген Туси сол дәуірдегі аспан жұлдыздарының ең дәл картасын сызған, жаңа құралдар, Ай қозғалысының жаңа моделін жасаған зерттеу жүргізген. Сол зерттеуіне сүйеніп әйгілі «Туси қосарламасын» («Tusі Couple») ұсыныпты. Оның бұл геометриялық әдісі астрономдардың айдың бір сызықтың бойымен және ғаламшарлардың шеңбер бойымен қозғалатынын бақылау арқылы дәлелдеуіне жол ашқан. Туси ғаламшарлар қозғалысының Птолемей құрған моделін, яғни ғаламшарлар анықталған шеңбер бойынша әртүрлі жылдамдықпен қозғалады деген модельді өзгертуге ұмтылады. Бируни бұл мәселені ғылым тұрғысынан қарастыру керек деген, кейін бұл мәселені Туси шешеді. Арада үш ғасыр өткенде Коперник Күн жүйесінің гелиоцентристік моделін дәлелдегенде Тусидің тұжырымына сүйенген. Туси де Бируни сияқты тригонометрияны зерттеудің жеке саласы деп қараған. Ол Бируни зерттеуін дамытып, тегіс және сфералық тригонометрияны зерттеген, ол жерде де көбіне Бируни еңбектеріне сүйенген. Туси Бирунидің минералдар туралы зерттеуін де мойындаған, оған өзінің минералдың тығыздығын есептеу әдісін қосқан. Мықты ғылыми құрал – астролябияның жаңа конструктивті элементтерін құрғанда да Бируниге сүйенген. Бируниге қарағанда Тусидің дарынды көмекшілер жинау мүмкіндігі молырақ еді. Оның қызметкерлерінің арасындағы ең мықтысы – қытай астрономы Фао Мунджи. Оны Құлағу Пекиннен әкелген. Фао Марагада Птолемейдің жүйесіне қосымша өзгертулер енгізді. Птолемейдің «Алмагестін» сынаған тағы бір ғалым – Кұтб әд-Дин әл-Ширази. Кұтб әд-Дин ғаламшарлар қозғалысының моделін жасап шығарады. Туисдің Марагада біз білетін тоғыз көмекшісі болды. Олардың бәрі Ауғанстан, Қытай, Мағриб сияқты шалғай ел тұрғындары еді. Олардың қай-қайсысы да Бирунидің зерттеулері негізінде жұмыс істеген және бәрі де ғылымда із қалдырған адамдар. Туси қанша талантты болса да, ең үлкен жетістігі қызметкерлері бір-бірін қолдап отыратын нағыз ғылыми мекемені Марагада құрады. Тарихшы Стивен Блейктің пікірінше, осы астрономдар мен өнертапқыштар Тусимен бірге осы Марагадағы обсерваторияны Еуразия әлеміндегі ең озық ғылыми мекемеге айналдырған. Бір жағынан, мұсылман шығысы артта қалып қойғаны осы аймақта ғылымға деген ынтаның сөне бастағанын көрсетеді. Тусидің ең ұлы мұрагері, яғни Бирунидің интеллектуалдық ұрпағы десек те жарасады, Самарқандтан шыққан Мырза Мұхаммад Тарағай еді. Мырза Мұхаммад Марагаға небәрі бір-ақ рет, бала кезінде, 1274 жылы, яғни Туси өмірден өткен соң 2 ғасыр өткенде барған екен. Ол кезде обсерваторияның қирандысы ғана жатқан. Мырза Мұхаммед бұл қалаға атасына еріп жеткен, атасы – әйгілі Темір немесе Темірлан еді. Бала Мырза өз көзіне өзі сенбей, күндердің күнінде өзім бір обсерватория саламын деп ант береді. Самарқандқа оралған Мырза Мұхаммед жергілікті астрономнан сабақ ала бастайды. Ол астроном Мырза Мқхаммедке Бирунидің еңбектерін беріп, пікір айтуын сұрайды. Мырза Мұхаммед отызға келгенде Самарқандтың шетіндегі жартастың үстіне Марагадағыдай жаңа бір обсерватория салады. Ол кезде Мырзаны бәрі Ұлықбек, «Ұлы әмірші», Темірланның мұрагері, бүкіл Орталық Азияның жоғарғы әміршісі деп білетін. Ұлықбектің орасан зор дөңгелек обсерваториясы радиусы отыз алты метр болатын фреска түріндегі, мыстан жасалған секстантпен ерекшеленіп тұратын. Дизайны Бируни сипаттап, тәптіштеп жазып кеткен рейдегі Хужанжи обсерваториясының тікелей көшірмесі іспетті еді. Жақын маңында елу метрлік гномоны болды. Оны да Бируни айтқандай жасаған. Бұл құрылғы Ұлықбекке жылдың ұзақтығын тіпті жүз жылдан кейін Коперник есептегеннен де дәлірек есептеуге мүмкіндік берді. Ұлықбектің астрономдары мен математиктер тобы көбіне Тусидің жоспарымен жүретін. Олар жасаған жұлдыздар кестесі Тусидікінен де дәлірек болған, ал Тусидің кестесі Бирунидікінен де дәлірек еді. Әйтсе де Ұлықбектің қосқан ең үлкен үлесі зерттеулері емес, жоғары инновациялы медреселер желісін салып, ғылымға деген адалдығын дәлелдеген еңбегі еді. Оның медреселері сол кезде Ғазали негізін салған, сол аймақта кең тараған медреселерден ерекшеленіп тұратын. Ұлықбек дінге, классикаға, өнерге қанша құрметтеп қараса да, медресесінің оқу жоспарында ғылыми білім беру бағытына басым мән беретін. Бируни басым мән беру керек деген саланы интитуционалдық және педагогикалық терминдерге айналдырады. Оқулықтардың арасында көп адам мойындағысы келмеген «Масудтың заңы» секілді күрделі еңбек Ұлықбектің барлық медреселерінде оқытылатын. Дәл осы бір инновациялық еңбектер шырқау шыңына жеткен тұста Ұлықбектің әмірші ретінде де, ғалым ретінде де өмірі түгесілді. 1449 жылы Ұлықбекті жын қаққан ұлы өлтірді, ал ұлының артында Ұлықбектің Самарқандтағы жаулары тұрған еді. Сол жаулары тез арада обсерватория мен медреселерді жауып, ғылыми қызметкерлер мен оқытушылардың бәрін жұмыстан шығарып жібереді. Бұл бүгінге дейінгі мұсылман әлемінде ірі ғылыми мекеме салған бірінші мысал еді. Бәрі осынша қиын жағдайда аяқталғанын көрген мұсылман шығысындағы әміршілердің көбі ғылым саласындағы кез келген бастама дәл осылай аяқталатынын түсінгендей болды. Ендеше, несіне алға ұмтылады? Самарқан обсерваториясының ең талантты қызметкері Ұлықбектің орынбасары, парсы Ала әд-Дин Әли ибн Мұхаммед еді. Оны ел Әли Құсшы деген атпен білетін. Басшысы дүниеден көшкен соң Құсшы 1449 жылы түрік османдар жаулап алған ыстамбұлға қашады. Сол жерде біраз уақыт өз обсерваториясына ашады, бірақ көп ұзамай Осман сұлтаны оның обсерваториясын жабуға әмір береді. Осынша сәтсіздікке қарамастан, Құсшы астрономияның философияға қаншалықты байланысты екені туралы пікірталасқа толы бір еңбегін жазып, онда ғылымды діни догмаға сүйеніп құрғысы келетіндерді сынаған. Осылайша, Құсшы Бирунидің астрономияны философия мен метафизикадан дербес етуге тырысқан ұмтылысын одан сайын дамыта түскен. *** Көп елдегі ғалымдар Ғазалидің сөзіне, философтардың бейберекет ісіне қарап мұсылман әлеміндегі ойшылдардың ұлы дәуірі өтіп бара жатқанын байқайды. Бируни мен ибн Сина мұрагерлерінің ішінде Туси сияқты ғалымдар болмаса, қалғандарының бәрі эпигондар мен ізбасарлар ғана еді, яғни олардың арасында бастама көтеретін ешкім болмаған. Кейбір ғалымдар инновация дәуірі Ұлықбектің өлімінен соң басталды деп жүр. Енді біреулері осы кезеңнен кейін де ауқымды оқиғалар болғанын айтады, бірақ оларды көп ешкім қолдамайды, себебі бұдан кейінгі кезеңдегі ғылымның мақсаты дерек жинау мен атүсті талдау жасаумен ғана шектелетін. Бұл мәселеде кім қай көзқарас ұстанса да, Орталық Азиядан бастау алған философия мен ғылыми пікірталастар қатталған еңбектер араб тілі арқылы дүниеге та Константинополь ралғанын бірауыздан мойындайды. Осы еңбектер Азия мен Таяу Шығыс, Жерорта теңізі арқылы Еуропаға жетіп, латын тіліне тәржімаланып, ғылыми биігінің жаңа белесіне көтеріледі. Бұл еңбектерді Еуропаға Византия империясы арқылы әкелуі де мүмкін, себебі бұл империяда білімді тіл мамандары бар еді, олар араб тіліндегі негізгі еңбектерді грек тіліне аударатын. Православ Константинополь мен католик Батыс арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп кеткені сонша, аудармалардың Батыс Еуропаға бірен-сараны ғана жеткен екен. Араб мәтіндерін еуропалықтарға жеткізген христиан Византиясы емес, Солтүстік Африкадағы мұсылмандардың билігіндегі Мағриб болатын. Ондаған авторлардың 130-ға жуық арабша мәтінін Мағрибта латын тіліне аударған. Латын әлемінің араб тіліндегі мәтіндерді қабылдау үдерісі ұзақ жүрді. Бірақ ибн Синаның кейбір философиялық еңбектерін тез қабылдады. Араб әлемінің жетекші ойшылдары ибн Синаның мұрасы туралы дауласып жатқанда Еуропада латын тіліне аударылған еңбек пікірталастарға ұласқан-ды. Еуропалықтардың пікірталасында кейде мұсылман әлеміндегі философиялық дау қайталанатын. Кейде еуропалықтар ибн Сина идеяларын христиан сенімінің доктринасына бейімдеуге тырысатын. Еуропада Париж, Оксфорд басқа да университеттерде схоластика пайда болғанда айрықша интеллектуалдық стиль қалыптасты. Аудармашылар ибн Синаның атын «Авиценна» деп, ибн рушдтің атын «Аверроэс» деп латыншалап та алған. Бірнеше ғасырға созылған ұзақ даудан кейін бұл екі есім бір-біріне қарсы қойылып жүр. Бұл пікірталас өзегіне мұсылман әлемінің көрнекті қайраткерлері, соның ішінде Кинди мен Фараби де айналған. Еуропадағы пікірталас Аристотельден басталған, себебі оның еңбектері еуропалықтардың араб тілінен аударылған кез келген еңбекті бағалаудың үлгісі болатын. Мұндай пікірталас біраз ғасырға созылған, бірақ католиктік Еуропада мұсылман ибн Сина, яғни Авиценна ақырында ибн рушдті, яғни Аверроэсті және ішінара Аристотельдің өзін, яғни политеистік грекиядағы «Алғыш ұстазды» да ығыстырып шыққан еді. Еуропадағы оқырман Толедода, Бургоста (Испания) аударылған «Емдеудің» үш томын әуел бастан-ақ оқыған. Ол еңбектердің ішінде метафизика, натурфилософия және логика туралы мәтіндер бар еді. Ол кезде араб тілінен аударылған мәтіндердің түпнұсқалығына ешкім де күмән келтірмеген, бірақ кейінгі зерттеу жұмыстары сол мәтіндердің кемінде біреуі ибн Синаның ізбасарының еңбегі болуы мүмкін екенін көрсетіп отыр. Оның басқа да ғылыми еңбектері аударылған, бірақ олардың ешқайсысы дәл мұнша қызығушылық тудырмапты. «Емдеудің» математикаға арналған тарауы латын тіліне аударылмаған. Ибн рушд ибн Синаның метафизикасын сынағаннан кейін көп ұзамай Еуропада осы екі ғалым туралы пікірталас қайта жанданып, бұл жолы атеист ибн рушді, яни Аверроэсті діншіл ибн Синаға, яғни Авиценнаға қарсы қойған. Дау Париж епископы ибн рушдтің ілімін екі рет, яғни 1270 және 1277 сынағасын ғана тоқтаған. Пікірталастардың өтетін жері өзгерген соң, оның үстіне, уақыт өткен сайын бұрынғы қарама-қайшылықтар азайып, XІІІ ғасырдағы латын тілді ғалымдардың көбі Ғазали мен ибн Синаны жақтастар деп санауға бейім бола бастаған. Кей ғалымдар, тіпті Ғазали ибн Синаның шәкірті деген әңгіме шығарған! Бір қарағанда өрескел қате де емес, себебі Ғазалидің өзі ибн Синамен ұқсастығымыз көп деген. Оның үстіне, Ғазали «Жүйесіз философтар» деген еңбегінде ибн Синаның көқарасын бұлжытпай келтірген, сондықтан оның бұл кітабын ибн Синаның көзқарасы туралы беделді дереккөз деп санауға болады. Ғалымдар ибн Синаны мәңгілікті зерттеуші десе, енді бір ғалымдар оны құдды доктор Фауст сияқты жағымсыз жаңалық әкелетін сиқыршы санаған. реформация жақындаған сайын еуропалық ойшылдардың көбі ибн Синаның кейінгі еңбектерінде періштелерді, әсіресе пайғамбарлық періштесі Жебірейілді Құдай мен адам арасындағы делдал дегеніне ада-гүде келіспеген. Еуропада XІІ және XVІ ғасырлар арасында ибн Синаның философиялық мұрасы туралы пікірталас қарқыны күшейіп, оны, негізінен, философтар мен теологтерден тұратын үлкен топтар зерттей бастаған. Солардың зерттеу барысы ибн Синаның метафизикасына қатысты бастапқы ғаламдық энтузиазмы XІІІ ғасырда сұрақтар мен күмәндарға тола бастағанын көрсетіп отыр. Ол сұрақтар әлемнің мәңгілік екеніне, адам психологиясына, химиялық қосындыларға, кенеттен пайда болу мен пайғамбарлық пен ғажайыптарға қатысты еді. Осы бір терең пікірталасқа араласпай тұрып алдымен сол кездегі негізгі екі сұраққа тоқталып өтейін: Құдайдың еркі мен адамның бостандығы арасындағы өзара байланыс хақында. Құдайдың еркі тек жалпылама ма, әлде жеке құбылыстар мен жанға да қатысты ма? Ибн Сина бұл екі сұраққа жаңа жауап ұсынып, Құдайдың құдіретті екенін айтқан және сонымен қатар «жеке» нәрсеге де, адамның еркіне де айтарлықтай назар аударған. Қарқынды пікірталастың басты қатысушылары Италиядағы Падуан университетінің, Париж университетінің, ақырында Оксфордтың және римдегі әулие Сабина кафедралды шіркеуінің жоғарғы мектебінің францискандық және доминикандық монахтары еді. Пікірталасты Оверньнен шыққан Уильям бастаған. Ол 1227 жылы Париждің епископы болып тағайындалған еді. Кейін оны университеттің реформатор басшылары қолдап, тіпті соңы студенттердің көтерілісіне ұласқан. Осынша драмаға толы оқиғалардың ішінде жүрген прелат Аристотельдің түгелге жуық еңбегіне (латын және араб аудармасынан оқығандарына) пікір жазып үлгерген және ибн Сина мен Аристотельдің мұсылман әлеміндегі басқа да мұрагерлерін тікелей зерттеуге кіріскен. Уильямнің Париждегі ең мықты жас профессорларының бірі Альберт атты бавариялық зерттеуші еді. Ол кейін әлемге Ұлы Альберт деген атпен белгілі болған. Аристотельдің зерек ізбасары болған доминикандық монах Альберт «Философ» деген он үш трактат жазған. Еңбегін жазу барысында ибн Сина мен ибн рушдті мұқият зерттеген. Ол осы екі ғалымды бірінші орынға қойып, Аристотельдің адал ізбасары саналған ибн рушдтің жақтастары мен әлдеқайда тәуелсіз ойшыл, діншіл ибн Сина арасында жүз жылға созылған пікірталасты бастаған. Альберттің тобындағы жарқын жұлдыз – Италиядан шыққан доминикандық ақсүйек жерлесі Фома Аквинский. Фома Аквинскийді доминикандарға қосылғаны үшін отбасымен түрмеге қамаған еді, ол ақырында Парижге, сосын римге жеткен. Сол жерде 1265 жылдан 1273 жылға дейін «Теология жиынтығы» (Summa Theologіae) деп аталатын ұлы еңбегін жазған, бірақ оны аяқтамаған. Фома осы бір орасан зор еңбегін жазып шығу үшін ибн Синаның ізімен жүрген. Ол да ибн Сина сияқты Аристотельдің еңбектерін зерттеген, тіпті Аристотельдің метафизикасы, астрономиясы, метеорологиясы мен жаны туралы он екі зерттеу жұмысын жазған. Сол зерттеулерін ибн Сина еңбектерінен алған мәтінмен толықтырған. Ибн Синаны сөзбе-сөз қайталаған және еркін қайталап жазған. Фоманың «Жиынтығының» жекелеген бөліктері «Емдеу» мәтіндерінің христиан терминдеріне өзгертілген және трансформацияланған түрі. Фома Аквинский мен ибн Синаның пікірлері қақ айрылған тұстары да бар. Фома Аквинский «Жиынтығында» мәңгілік пен дүние жаратылысының жай-жапсарын ибн Синаның «Емдеуінің» метафизика тарауында айтылған мәселесі негізінде көтерген. Бірақ Фома Аквинский дүниенің жаратылысы Құдайдың еркі десе, ибн Сина жаратылыс Құдайдан пайда болатынын айтқан. Фома Аквинскийдің көзқарас жүйесі ибн Синаның көзқарас жүйесі сияқты тым рационалды және терең діни еді. Ол ибн Синаның метафизика Құдайдың бар екенін дәлелдей алмайды деген пікіріне сүйенген, себебі ешбір ғылым өз пәнін анықтай алмайды. Аквинсикйдің Құдайдың бары туралы сөздерінің бірқатар дәйектерінің ішіндегі үшіншісі – ибн Синаның онтологиялық дәйектерінің қайталамасы. Фоманың Париждегі бұрынғы ғалымдардан ерекшелігі ибн рушдтің жақтасы емес еді, бірақ бәрібір «аверроизмшіл» деген айыптан құтыла алмады. Осы айыппен оны екі рет магистр регент немесе Париж университетінің ректоры лауазымынан қуған, айыптан құтылу үшін екі рет ибн рушдті сынап трактат жазуға мәжбүр болған. Ол рушдті Аристотельдің ізімен дүниенің және адам жанының мәңгілігін терістеді деп айыптаған. Фома осы екі сұрақ бойынша да, басқа да көптеген мәселелерде де, ибн Синадан алған дәйектеріне сүйенген. Ибн Синаның бұған дейін Аристотельдің көлеңкесінде қалып келген жұлдызын Еуропада жарқырата түсуге көп үлес қосқан осы Аквинский болатын. Фоманың көлемді еңбектерін мұсылман діншілдері мен мутакаллимун деп аталатын камал ізбасарларының еңбектерімен салыстыра аламыз. Екі дерекке мән берген жөн. Біріншіден, каламды ұстанатын мұсылмандар Аристотельге қарсы болған, бірақ оның ілімін ибн Сина бейімдеген. Еуропадағы христиандар да ибн Синаны аристотелизмді христиан теологиясымен біріктіруге пайдаланған. Екіншіден, Фоманың еңбектері қаншалықты дәл болса да, мұсылман діншілдері Аквинскийдің христиан діні үшін істеген ісін мұсылман діншілдері ислам діні үшін істей алмаған. Оған шииттер жақынырақ болған, сүнниттердің көбі ибн Синаны айналып өтуге тырысқан. Екі жақ та ибн Синадан да, басқа ойшылдардан да тапқан және қалғандарының бәрін терістейтін синтезді жасай алмаған. Дегенмен шіркеудегі әулие папалар мен каламшыл мұсылмандарға ортақ ұстаным – бәрін Құдай жаратқан және Құдай адам ісіндегі басты орында, адам жаны мәңгі, адамның еркі мен жауапкершілігіне де Құдайдың рөлі бар. Бүгінгі оқырманның көбі Фома Аквинскийдің «Жиынтығын» бастапқы білім алғысы келетіндерге ыңғайлап жазғанын айтып мақтанғанын естісе таңғалар еді. Ибн Сина ондай сөз айтпаған. Ибн Синаның сөздері жалпыға түсінікті болған, бірақ еңбектерін ол әлдеқайда тұйық тілмен жазған, яғни тек білімділерге арнаған. Санаулы білімділердің бірі Оксфордта оқыған шотландиялық көрнекті ғалым Джон Дунс Скот еді. Ол Фома Аквинский римге кеткен соң он жыл бойы Парижде сабақ берген. Дунс Скоттың Құдайдың болмысы туралы айтқаны Фома Аквинскийдің сөзімен салыстырғанда қарапайым және ұғынықты еді. Ол да ибн Синаны мұқият зерттеген ғалым болатын. Сондай-ақ «Жиынтықтың» үзінділерінің көбі түсінікті болғанына қарамастан, жыл сайынғы пікірталастардың тақырыбына айналған, ал ол пікірталастар Мартин лютер мен одан кейінгілерге дейін жалғасқан. Ибн Синаның философиялық мұрасының маңызды бөліктері қазіргі кезге дәл осындай жанама жолдармен жеткен және қазірдің өзінде адам санасына, бостандығына, адамның Құдай алдындағы жауапкершілігіне арналған ескерткіш болып саналады. Батыс ғалымдары ибн Синаның метафизикасын әртүрлі түсінген, ал еуропалықтардың «Дәрігерлік ғылым ережелерін» тәпсіріне қарап оны әртүрлі ғалымдардың еңбектері деуге болатын еді. Ибн Синаның метафизика туралы мәтіндері латын тілді оқырманға бірінен соң бірі ұзақ уақыт ішінде жеткен. «Ережелердің» көп бөлігінің мәтіні бір аудармашының арқасында латын тіліндегі оқырманға тез жеткен. Философиялық еңбектерді тек эрудит мамандар оқиды десек, «Ережелерді» Еуропадағы медицина сарапшыларының және халықтың сауатты бөлігінің арасында бірден кең тараған. Ибн Сина көз жұмған соң, көп ұзамай Солтүстік Африкадағы Константин Африканский деген атпен белгілі христиан зерттеуші араб тіліндегі медицина құжаттарын алғаш рет латын тіліне аударған. Италияның Салерно қаласындағы Еуропадағы ең алғашқы медицина мектебінің, сондай-ақ Католик шіркеуінің біріккен қолдауымен Константин ибн Синаның «Ережелерінің» тарауларын, сондай-ақ гиппократтың, галеннің және разидің таңдамалы шығармаларын латын тіліне аударған. Арада біраз уақыт өткенде Палермода Қасиетті рим империясының эрудит императоры ІІ Фридрихтің сарайында қызмет еткен Жерар де Саблонета «Ереженің» қалған тарауларының көп бөлігін, сондай-ақ ибн Синаға дейін өмір сүрген разидің еңбектерін тәржімаланған. Кейін ғұламалардың басқа да туындылары аударылған, соның ішіндегі ең жақсылары араб тілін де, латын тілін де, ивритті де еркін меңгерген еврей ғалымдары аударған шығармалар еді. Осы уақытта Еуропада «Дәрігерлік ғылым ережелерінің» «толық мәтіні пайда болған, соның арқасында ибн Синаны ежелгі грек дәрігерлерімен ғана емес, ибн Сина Бирунимен пікірталаста аса назар аудармаған разимен де салыстыра бастаған. Пікірталас осылайша қыза түсті. Италия мен Францияда XІІІ ғасырда жаңа медицина мектептері пайдаболғандықтан,пікірталастарғасырларғасозылды.Пікірталасқа араласқан орталықтардың ең үлкені Падуа мен Монпелье мектептері еді. Бұл оқу орындарындағы ғалым-дәрігерлердің бәріне де студенттерді оқыту үшін беделді және қолжетімді мәтін керек, сондықтан «Ережелердің» латын тіліндегі аудармасына деген сұраныс еш толастамады. Ибн Синаның «Ережелері» Еуропада медицина гүлденгенше, бірнеше ғасыр бойы әлемдегі ең көп үзінді келтірілген оқулық болған. Бұл кітаптың тараулары ақылға қонымды, тілі жатық және көлемі қомақты екені оны бес жүз жыл бойы медицинадағы басты оқулық ретінде пайдалануға мүмкіндік берген. Схоластик-дәрігерлер бұл кітаптың бірінші томын теория тұрғысынан оқыса, күнделікті адам емдеп жүрген дәрігерлер үшінші, төртінші томдары, ал фармацевтер екінші, бесінші томын оқыған. Олардың ешқайсысы да ибн Сина туралы ештеңе білмейтін. Бірақ ибн Сина Кордовада туып өскен және Қасиетті Августинді танитын деп ойлайтын. «Дәрігерлік ғылым ережелерін» оқытуда кең пайдаланған соң оның авторы Еуропа мәдениетінде құрметті орынға ие болған. Мысалы, Данте «Құдіретті комедия» деген шығармасында Авиценнаны, яғни ибн Синаны Платонмен, Сократпен, Аристотельмен қатар қояды, «ізгі пұтқа табынушылар» деген мәртебесінің арқасында мәңгі қарғыстан құтылған күйде сипаттайды. Данте ибн Синаны медицина саласында гиппократ пен галеннің ортасына қояды. Бағзы Англияда Джеффри Чосердің «Кентерберий әңгімелерінің» («Canterbury Tales») прологінде төрт сипатқа ие «Физика докторымен» кездесуі суреттеледі. Ол көне Эскулап пен Дейскоридті, Тіпті Руфті, қария Ипократты, Хали мен Галиенді, Серапион, Разим, Авиценнаны жақсы білетін. Әрине, еуропалық дәрігер-мамандардың арасында ибн Синаны сынағандар да болды. Ибн Сина көз жұмса да, әуелі рази сынады, содан соң ибн рушд сын садағының астына алды. Әсіресе «Ережелері» мен Аристотельдің, Диоскоридтің, галеннің еңбектері арасында бәсекеге түсіп, олардың қай қайсысы да латын тіліне біртіндеп аударыла бастады. галеннің энциклопедиялық еңбектерінің көлемі үлкен болған соң ба, әлде ежелгі адамдар галенді ибн Синаға қарағанда көбірек сыйлаған соң ба, гален басым түсіп жататын. Бұл жерде халықтың сенімінің де ролі зор болды. XІІІ ғасырда Виллановодан шыққан Арнольд ибн Синаны «галеннің еңбектеріне дұрыс түсініктеме бермей, Еуропа дәрігерлерін таңғалдырып тастаған кәсіби жазушы» деп атаған, бірақ оның «Ережелерді» оқығанына еш дәлел жоқ. Сондай-ақ Арнольд 1378 жылы ақырзаман келеді деп болжаған. Мұндай сыни пікірлерге қарағанда алғыс айтқан, «Дәрігерлік ғылым ережелері» аса құнды дереккөз деп мадақтаған, сондай-ақ бұл кітапта латын тіліне әлі аударылмаған көне жазбалардың бәрі бар деп мақтаған оқырман көбірек болған. Ибн Синаның латын тіліне аударылған еңбектері Қайта өрлеу дәуірінің қарсаңында, мұндай кітаптар әлі латын тіліне аударылмай тұрғанда, халық ежелгі жазушылардың еңбектерін араб тілінде оқып жүрген кезде медицинаның өркендеуіне үлес қосты десек, артық айтқанымыз емес. Кітап баспасы жұмысында жылжымалы әріп пайда болған кезде бәрі бір-ақ мезетте өзгерді. галеннің, Диоскоридтің, гиппократтың, Аристотельдің латын тіліне аударылған еңбектері баспаларда кең тарай бастады. Ендеше, ол кезде галеннің өзін тікелей оқи алатын адам ибн Синаны неге оқыған? XVІ ғасырда Падуада сабақ берген профессор Жан Батист да Монте шәкірттерінен «адамдар нан барда неге кебек жейді?» деп сұраған екен. Да Монте «Араларыңда (ибн Синадан) бірдеңе үйренген адам бар дегенге сенбеймін» деп күліпті. Кейбіреулер ибн Сина жай ғана аудармашы болған, тіпті нашар аудармашы болған деп санайды. Да Монте әріптестерін мұсылман жазушыларына тым тәуелді деп санаған еуропалық гуманистердің бірі еді. Осынша сынға қарамастан, «Дәрігерлік ғылым ережелеріне» сұраныс көбейе берген, ал көшіріп жазушылар сол сұранысқа сай көбірек жаза бастаған. нэнси г. Сирази деген бір ғалым Еуропада 1500 және 1674 жылдар арасында «Ережелер» мен оның үзінділерін венециялық баспагер араб тіліндегі түпнұсқасында 1750 данамен шыққанын ерінбей санаған. Нарықта «Ережелер» көбейген сайын сыншылар да көбейіп, ибн Сина ілімін сынай бастаған. Сол сыншылардың арасында швейцар дәрігері, алхимик, элитарлы білім беру саласын сынап жүрген Теофраст фон гогенгейм деген кісі Парацельс (1493-1541) деген атпен белгілі болған. Сол Парацельс маған мүлде жаңа фармакопея керек деп 1527 жылы Базель университетінде ибн Синаның «Ережелерін» галеннің еңбектерімен бірге халық алдында өртеп шәкірттерін таңғалдырыпты. XVІІ ғасырға қарай физиология, анатомия, хирургия салаларында басқа да жаңалықтар ашылып «Ережелер» ескіре бастайды. Оның дәлелі: «Ережелер» туралы жазылған еңбектерді енді дәрігерлер емес тіл мен мәдениетті зерттеп жүрген мамандар жаза бастаған. Сондай-ақ энтуазистер Италияда емес, голландиядағы лейденде тұрақтаған еді. не десек те медициналық оқулық ретінде «Ережелер» әлі ғасыр бойы қолданыста болады. XVІІ ғасырда қан айналымын ашқан Джон Харви бір студентіне «Аристотель, Цицерон, Авиценна жазған дереккөздерді оқы» деген кеңес берген екен. Харви «теоретик емес» (яғни модернизатор) деп атаған адамдарын «түкке тұрмайтындар» деп бағалапты. Харвидің ойынша, «Дәрігерлік ғылым ережелері» мен Аристотельдің «сөл» доктринасы Еуропа медицинасында ХіХ ғасырдың соңында, микробиология теориясы ашылғанға дейін, яғни ибн Сина көз жұмғаннан кейін әлі сегіз жүз жыл қолданыста болған. *** Еуропалықтар ибн Сина еңбектерінің аудармасын оқи бастағанда Бирунидің еңбектері қайда қалды? Өкінішке орай, Бирунидің еңбектерін еш жерде айтпаған. Әрине Бирунидің «Үндістан» деген кітабын халық білетін, Сицилиядағы норманд королі іі рожердің кезінде сот билігі осы кітапта айтылған мәліметке жүгінген, бірақ бұл XІІ ғасырдағы іс еді. Арада бір ғасыр өткенде XІІІ ғасырдағы ағылшынның ұлы эрудист ғалымы роджер Бэкон физика саласындағы зерттеу жұмысы барысында араб тілінде жазылған дерккөздерді зерттей бастапты. Сол кезде ибн Сина, Кинди және Фарабидің еңбектерін оқыған, бірақ Бирунидің еңбегімен таныспаған. Мұқият зерттесек Бирнуи туралы орта ғасырдағы және кейінгі кезеңдегі Еуропадағы басқа ғалымдардың еңбектерінде де Бируни бірен-саран дерек кездеседі, бірақ мәлімет өте аз. XІІ ғасырда Толедода, яғни аударма ісі басталған жерде Бирунидің бірде-бір кітабы болмаған, аудармашылар Бирунидің бірде-бір еңбегі не иврит, не латын тіліне аудармаған. Одан бері де ештеңе өзгермеген. «Ислам ғылымы және Еуропадағы Қайта өрлеу» (Іslamіc Scіence and the Makіng of the European Renaіssance) деген беделді еңбектің авторы Джордж Салиба Бируниді үш рет қана айтап өтеді. Бірақ Бируни математика, астрономия, геодезия, минералогия саласына қатысты мүлде атамайды. Бируни мұндай жағдайда қалған жалғыз ғалым емес еді. Ол еңбегінде Омар һйямды да, Хазиниді де атамаған, тіпті Ұлықбектің өзін үш-ақ рет атап өткен. Мұнысы Салибтің білместігінен емес, Бируни мен оның мұрагерлерін Мағрибте ешкім біле бермейтін, яғни оның еңбектері гибралтар бұғазынан Андалусия арқылы немесе Солтүстік Африканың басқа порттары арқылы христиан Еуропасына келе қоймағандығынан. Ал шығармалары Еуропаға жетсе не болар еді, елестетіп көрсек? Араб пен латын ғылым әдебиетін жетік білген Сейед Хосейн наср Бируни жазған «Масудтың заңын» латын тіліне аударса, Еуропада танымалдылығы жағынан ибн Синаның «Дәрігерлік ғылым ережелерінен» кем түспес еді. Мұсылман әлемінде Бируниден кейін математиктер мен астрономдар жазған еңбектердің көбі латын тіліне аударылды. Еуропада кейінгі орта ғасыр мен Қайта өрлеу дәуірінде мұндай еңбектер астрономия мен математика жөніндегі пікірталастарда көрнекті орын иеленген. Дегенмен сол авторлардың көбі көшбасшы да, өнертапқыш та, заң шығарушы да емес, көбіне еңбекқор жазушылар еді. Әйтсе де Орталық Азия мен Таяу Шығыстан шыққан жаңашыл ғалымдардың ерте буыны, соның ішінде Бируни де назардан тыс қалған, не белгісіз болып келген. Бақытқа орай, еңбектері латын тіліне аударылған кей ғалымдар ірі ғалымдар еді және олардың арасында Бирунидің мұрагерлері де бар болатын. Бирунидің өзінің емес, осы мұрагерлерінің еңбектері арқылы Бирунидің еңбектерінің бір бөлігі Еуропаға жеткен. Сол аздаған топтың ішінде наср ад-Дин Туси мен оның Марагадағы ғалымдар тобының мүшелері де болды. Олар Бирунидің еңбектерін зерттеп, толықтырған. Тусидің таңдамалы туындылары латын тіліне аударылған, сондай-ақ оның үш шәкірті мен мұрагерінің еңбектері де тәржімаланған. «Туси қосарламасын» талдаған еңбек латын тіліне аударылмаса да, еңбек жөніндегі ақпарат кең тарап, ақырында сонау Балтық жағалауындағы Фромборк қорғанында отырған николай Коперникке жеткен. Соңғы зерттеулер тарихта Коперник деген атпен белгілі болған Коперник «Туси қосарламасын» жақсы білгенін және ол еңбекті «Аспан сфераларының айналуы туралы» («On the Revolutіons of the Celestіal Spheres») еңбегінде пайдаланғанын көрсетіп отыр. Математик Отто нойгебауэр Коперник ол ақпаратты Тусидің өзінен алғанын, бірақ оны мойындамағанын дәлелдеп берген. нойебауэр дәлел ретінде Коперник техникалық схемасына жазған әріп белгілері Туси өз диаграммасында пайдаланған әріптер екенін көрсеткен. Бұл оқиға Бирунидің өзіне тікелей қатысы жоқ болса да, идея уақыт өте келе ол авторларға қалай жеткенін анықтау қиын екенін көрсетіп отыр. Ол жердегі жан-жақты мәселеге ой жүгіртіп, Бирунидің ықпалын анықтау тым қиынға түседі. Бируни еңбектерінің көбі жойылып кеткен. Ал сақталып қалған еңбектері санаулы. Ғылымда кейінгі мұсылман астрономдары мен математикатері өздері пайдаланған тұжырымдарды қай дереккөзден алғанын көбіне айтпай кеткен. Сөйтіп Еуропадағы ізбасарларына деректі кімнен алғанын көрсетпеген. Бирунидің еңбектері кең тарап, тиісті бағасын алғанға дейін жарты ғасыр уақыт өткен. 1845 жылы Парижде М. рейно деген ғалым «Үндістанға қатысты араб және парсы үзінділерінде» «Fragments arabes et persans іnedіte relatіfs a l’Іnde» еңбегінен «Үндістанның» бірнеше қысқа үзіндісін пайдаланғанда Бируни әлеміндегі бетбұрыс басталған. 1866 жылы орыс шығыстанушысы, дипломаты николас де Ханеков Бируниге назар аударуды сұрапты. Осыдан шабыт алған Эдуард Захау 1910 жылы «Үндістанды» араб тілінде шығарған, өзі неміс және ағылшын тіліне аударған. Захау «Ежелгі халықтардың жылнамасы» («The Chronology of Ancіent Natіons») кітабын үш тілге аударып шыққан. Түркия мен Еуропа архивтерінде қолжазбалардың көшірмелері табылғанда ғана еңбектерді тасқа басуға жол ашылды. Бирунидің «Үндістан» деген кітабына алғы сөз ретінде жазылған өмірбаяны шыққанша ғалым оқырманына аса жақындай қоймаған еді. Бұл өмірбаянды «әл-Бирунидің өмірбаяны» кітабында Захау жазған. Захаудың осы бір жазбасынан кейін лейпцигтегі неміс ғалымы Эйльхард Видеман бірден Бируниді зерттеуді бастап кетіпті. Осы Видеманның арқасында Еуропа Бирунидің Жердің көлемі, тригонометрия, математика, геодезия, метеорология, астролябияны құру туралы жаңалықтарын алғаш білген. Видеманның арқасында «Масудтың заңынан» алынған материалдар алғаш рет белгілі болған. германияның, Италияның, Францияның, Бельгия мен Иранның басқа да ғалымдары осы Видеманның идеясын қолдаған. 1930 жылдардан бастап Бируниді зерттейтін орталықтар Кеңес Одағында пайда болып, ол жерде Ташкент, Душанбе, ленинград пен Мәскеу арабтанушылар Бирунидің белгілі еңбектерін аударған, редакциялаған, талдау жасаған және жариялаған. ісіне адал сол ғалымдар орта ғасырдағы араб тілін жетік біліп қана қоймай, математика және Бируни айналысқан басқа да салаларды жақсы білген. Сол онжылдықтарда советтің басқа ғалымдары Бируни мен ибн Сина өмір сүрген қоғам мен мәдени ортаны жаңашыл тұрғыдан зерттеген. Ол ғалымдардың көбі еврейлер еді. Сталиннің террорынан қашып, фундаментальды зерттеу саласында жұмыс істеген. ресейдің Орталық Азияны отарлау экспанциясының салдарынан Бируни мен ибн Синаның туған жері патша империясы мен оның мұрагері КСрО-ның аумағында қалып қойды. Осы аймақтың тарихы мен мәдениетін зерттеу себебі былай еді: бұл өңір ресей мен Орталық Азияда жұмыс істеп жүрген ғалымдар үшін қауіпсіз жер. Сол ғалымдардың адал жұмысының арқасында Бируни ғылым тарихында орталық рольге ие болған. Бірінші тарауда айтып өткенімдей, Кеңес Одағын ғалымдарының еңбектері бүгінде әлі де Батыста онша танымал емес. Оның себебі қарапайым ғана: ол адамдар негізінен орыс тілінде жазған, ал батыс ғалымдарының ішінде орыс тілін білетіндер аз. Сондықтан Бируни мен оның әлемі туралы орыс тілінде жазылған жаңалықтардың орасан зор бөлігін пайдаланған Батыс ғалымдары некен саяқ. Батыс ғалымдарының өзбек, тәжік, парсы тілдеріндегі еңбектерді пайдаланған кезі одан да сирек. Дегенмен ресей мен Батыс арасындағы лингвистикалық айырмашылық екі бағытта да жүрген және Кеңес үкіметінің кесірінен азайған интеллектуалдық айырмашылықпен қатар жүрген. Орыстар Бируни туралы алғашқы аудармалары мен ғажап зерттеулерін алғаш жариялаған жылдары Еуропа мен Америкада ғылым тарихы сан жағынан да, сапа жағынан да көктей қаулап жатыр еді. Сол көп саладағы жаңалыққа толы зерттеулер көбіне Батыс ойшылдарын оқыту процесі барысын қайта зерделеуге итермелеген. КСрО Батыс ғалымдарының бұл талпынысын байқаған, бірақ оларды өз еңбегіне қосуға батылы жеткен Кеңес ғалымдары аз. Венада туып өскен, нацистік Австриядан қашып, ақырында лондонға тұрақтаған Карл Поппер ғылым үнемі және кумулятивті индукция процесінің арқасында ғана дамиды деген дәстүрді толықтай терістепті. Оны орнына «Ғылыми жаңалықтың логикасы» («The Logіc of Scіentіfіc Dіscovery») деген кітабында батыл болжам мен терістеудің, басқа зерттеулерді мысалға алғанның арқасында ғылым дамитынын айтқан. Ол неміс ақыны новалистің «Теория дегеніміз – ау, оны тек сол ауды лақтырған адам ғана ұстай алады» деген эпиграфын келтіреді. Ғалымдар шығармашылық еңбегінде осы сөзді ұстанса, ғылым тарихшылары бұл ойға сыни көзқараспен қараған. Бируни екі әдісті ұстанған, сол әдістерінің екеуі де Поппердің схемасына сай емес еді. Бірінші әдісі алдымен мәселені анықтап алу, мәселен Жердің диаметрі қанша? Сосын оны шешудің әдісін табу. Екінші әдісі жиналған деректерге сүйеніп бұрыннан бар кейбір гипотезаларды тексеру. Сосын сол гипотезаны қабылдау, өзгерту немесе терістеу туралы шешім қабылдау. Мәселен, гелиоценриз мен геоцентризмнің ара қатынасын осылай пайымдаған. Бируни досы әл-Сийзи ұсынған гелиоцентриситік гипотезаны математикалық мәні болғасын қабылдағанын қайталап айта өткен жөн. Бірақ сонда да шартты түрде ғана қабылдаған. гелиоцентристік гипотезаны тек математикалық негізі бойынша қабылдай салмай, ол бұл гипотезаны бақылау арқылы да тексеру керегін айтқан. Бұл процесс Поппердің батыл болжамына қарағанда аса бір поэтикалық емес болып шықты, бірақ әлдеқайда қатал үдерін жүретінін көрсетті. Еуропа мен Америкада ХХ ғасырда болған оқиғалар Бирунидің атын қайта еске салуға көмектеседі. Біріншіден, 1927 жыл мен 1948 жыл аралығында Джордж Сартон «Ғылым тарихына кіріспе» («Іntroductіon to the Hіstory of Scіence») деген көлемді еңбегінде бұл пәнді академиялық оқыту пәні ретінде белгілеп қана қоймай, Бирунидің, Хайямның, орта ғасырдағы Шығыстың басқа да ғалымдарының еңбектеріне жаңадан назар аударыпты. Сартон Бельгиядан шыққан, кейін 1915 жылы Америкаға көшіп клеген химик еді. Сартон араб тіліндегі дереккөздердің түпнұсқасын оқығысы келген, ал онысы кейін кең тараған ұстанымға айналған. ХХ ғасырдың соңына қарай Еуропа мен Американың жаңа буын ғалымдары Бирунидің ең қиын математикалық және астрономиялық еңбектерін, сондай-ақ ибн Синаның түсініксіз философиялық шығармаларын зерттеуде шеберлік танытқан. Сол ғалымдардың арқасында осы екі ғалымның да мұрасы әлемдік мәртебесіне ие болған. Бируни мен ибн Синаның дүниеге келгеніне 1000 жыл толғанда Үндістан да, Пәкістан да ғұламалардың мерейтойын тойлаған сәтте генийлерге деген халықтың ынтасы қайта оянғандай еді.

Дүние үнемі өзгеретініне куә болып жүрміз. Кейде бұрын дұп-дұрыс болып көрінген дүниеге басқа қырынан қарасақ, көзқарасымыз өзгеріп сала береді. Ал кейде көзқарасымызды жаңа идеялар өзгертеді. Сондай-ақ кейде уақыт өте келе көзқарасымыз өзгергенін өзіміз де байқамай қаламыз. Бірнеше ғасыр бойы Бируни мен ибн Синаның әлеміне өзгелер қалай үңілгенін зерттесек, бұл процестердің бәрі күрделі болғанын байқаймыз. Жалпы, бұл кезеңнің басым бөлінде ибн Синаның жұлдызы жарығырақ болған, бірақ кейінірек ол жұлдыз да көмескілене түскен. Оны заманауи медицина мен ғылымның дамуымен, Батыста секуляризмнің тарауымен және мұсылман әлемінде діни дәстүрдің пайда болуымен байланыстырамыз. Жарты ғасыр бойы ешкім елемей келген Бируни кейінгі уақытта танымал бола түсті, оның өзінде, негізінен, мамандардың арасында ғана белгілі еді. Әйтсе де арада мың жыл өткенде екі ғалымның да жұлдызы қайта жарқырады. Талибтер 2019 жылдың мамырында Ғазниде Бирунидің мазарын қиратып тастағысы келген еді. Бірақ Бирунидің атын Айдың арғы бетіндегі кратер «9936-әл-Бируни» астероиді, сондай-ақ ыстамбұлда университет және әлемдегі басқа да бірқатар ғылыми мекемелер иеленген. Ибн Синаның жарқырап тұрған мавзолейі Хамидандағы (Иран) алаңда тұр, тағдырдың тәлкегімен бір кездері ибн Сина көмек сұраған, бірақ оған көмектесе алмай қайтыс болып кеткен әмірші Кабустің мазарына ұқсас қылып, мұнаралы қарындаш түрінде салынған. Бүкіл әлемде қаншама аурухана мен медицина мектебіне ибн Синаның аты берілген. Бұл екі ғалымға БҰҰ-ның Венадағы бөлімшесінде де құрмет көрсеткен белгі бар. «Ғалымдар павильонының» ауласында Бируни мен ибн Синаның, сондай-ақ рази мен Омар Хайямның үлкен модернистік ескерткіштері тұр. Уақыт өте келе қос кейіпкеріміз интеллектінің өзіне айналды, оларды көпшілік ұмыта бастағандай, сөйте тұра туып-өскен аймағының және дәуірінің ең ұлы ақыл-ойы ретінде даңқы аспандады. Екі ғалымның өмірі мен еңбегіне үңілсек, әрқайсына жеке назар аударуға көмектесетін ауқымды тақырыпты түсінеміз. Бируни қоғам өміріне ерте араласқан, бірақ соңында қоғамнан алшақтауға тырысқан. Бируни Ғазниге келген соң көп ұзамай: «Осы жерде тұра алсам, жаным қалайтын іспен айналысамын, атап айтсам астрономиялық бақылаулармен және ғылыми жобалар жүргіземін», – деп жазыпты. Кейін осы іспен айналысып, жеке зерттеу жүргізіп, туындыларын дүниеге әкеледі. Ол дауласқанда бірбеткейлігінен танбаған, бірақ ешкімнен кек алмаған, демек, оның қас дұшпаны да болмаған. Өмірінің соңына дейін саяқ жүрген, көмекшілері де аз еді, достары одан да азырақ болды, еңбектерін жалғастыратын шәкірті тіпті жоқ-тын. Ибн Сина әңгімешіл болған, дәлірек айтсақ, қоғамдық орындарда талантының әртүрлі қырын көрсеткенді жаны сүйетін. Жузжани деген көмекшісі ибн Синаның қонақты көп шақырғанын, шәкірттерімен пікірталас жасағанын, шарап ішіп, күңдерімен қыдырғанын жазған. Ибн Синаның өліміне тым белсенді сексуалды өмірі себеп болғанын да Жузжани жазып кеткен. Әйтсе де бір ғалым бұл үзіндіні Жузжанидің мәтініне кейінгі бір сыншылар қосып қойған деп жүр. Қайткен күнде де ибн Синаның шексіз амбициясы мен билікқұмар мінезінің кесірінен досы аз, дұшпаны көп болған сияқты. Ол қабілетімен және қызуқандылығымен оқырманы мен табынушыларын баурай білген. Интеллектуалдық пікірталастарда Бируни орынсыз дәйектердің бәрін сабырмен талдап берген және орынсыз дәйек иесіне құрметтеп қараған. Ал парасатын әдейі елегісі келмегендерді аямаған. Оған тірі ақымақ та, өмірден өтіп кеткен ақымақ та бірдей еді, бірақ ешкімге кек сақтамаған. Замандастарының көбі оны момын және тым байыпты адам деп санаған. Ибн Сина ащы мысқыл айтудың шебері еді. Жас кезінде әкесі оқытуға жалдаған ғалымдардан асып түскенін, сосын кейін еңбегін жазған кезде сол ғалымдардың еңбектерін ұрлағанын мақтанып айтып отыратын. Медицинадағы ұстазы болған адамдар туралы оларды елемей медицина теорияларын өз бетінше үйренгенін айтып, тіпті жас кезінде «көрнекті дәрігерлердің өзі» менің «терапияның ғажап мүмкіндіктерін ашқанымды көруге келетін» дейді екен. Қазіргі замандағы медицина саласының көрнекті мамандарының бірі ибн Синаны бар ынтасымен қорғайды. Ибн Синаның ғұмырбаянында көбіне «өзін өзгеден асыра сүйген адамның риза» кейпі байқалғанымен, шынтуайтына келсек, оның осындай мақтангершілік сөздері таным теориясын жеткізудің әдісі және жүйелі түсіндіру жолы екенін айтады. Мұндай жанкүйрлік адалдыққа жымиғаннан басқа амал да жоқ. Бируни аз-маз уақыт өз елінде сыртқы істер жөніндегі уәзір болған соң мемлекеттік қызметтен бас тартып, ресми лауазым иеленгісі келмеген екен. Ибн Сина, керісінше, уәзірдің лауазымына бірінше рет қуана келіскен, өмірінің соңына дейін сол салада қызмет еткен. Қызмет етсе не болыпты? лауазымын жақсы атқарғаны көрініп тұр және сол лауазымы жеңілдік пен артықшылық сыйлағанын да білеміз. Ибн Сина қоғам өмірімен етене таныс болған, ал Бируни мемлекеттік қызмет пен зиялы өмірді бір көрген соң даладағы зерттеулеріне, ғылыми аспаптары мен оқуына қайта оралыпты. Ол екеуі де жас кезінде біраз талдау мәселелеріне ой жүгірткен, өмір бойы сол бағытта зерттеу жасаған. Әйтсе де Бируни өмір бойы жаңа тақырыптарды зерттеп, сол тақырыптардың өзінен жаңа тақырыптар тауып отырған. Ол бұл жағынан оппортунист еді. Ибн Сина да біраз мәселелерді зерттеген, бірақ ол жаңа тақырыпты бұрынғы тақырыппен байланысты болса ғана зерттеген. Бируниге қарағанда ықтиятты ибн Сина еңбектерін толығырақ сақтаған. Бұл екі ғалымның арасындағы ерекше бір айырмашылық жазу тіліне қатысты еді. Бируни мықты жазушы емес еді, негізінен, қағазға зерттеу нәтижелерін ғана жазып отыратын. Мысалы, «Ежелгі халықтардың жылнамасы» еңбегінде оқырманына талдаудың тарихи, теологиялық, математикалық-статистикалық әдістерін ұсынған. Бируни тілі жұтаң екенін өзі де білетін және тіпті ол үшін кешірім де сұраған: «осы саланың бәрін қамтып қалғысы келгендігінен өзі де, оқырманы да қиындық көріп отырғанын» жазған. Арада жарты ғасыр өткенде галилей де оқырман сынынан құтылу үшін: «Бір тақырыпты ғана қаузаған трактатымда әртүрлі саланы қозғап кетуімді кемшілік деп санамаймын», – деген. Бұл қателіктің өзі көп жағдайды білдіреді, тіпті бір тақырыпқа арналған трактаттың өзінде көп сала кіріккені айтылып тұр ғой. Бируни «Үндістан» еңбегін де және минералогия туралы соңғы бір еңбегін де арнаулы білімі жоқ аудиторияға арнап жазғанын ескерткен. Екінші жағынан, ибн Сина еңбектерінің құрылымы жақсы, тілі ұғынықты еді. Оның логика мен метафизика туралы еңбектері зеріктіретін және түсініксіз десек, еңбектерінде бүгінде мамандар ғана түсінетін тұжырымдық пікірталасты қолданғанынан осындай кемшілік пайда болған. Ибн Сина еңбектерінің көбін көмекшісі жазып отырған. Еңбектерінің түсінікті екені де сондықтан, себебі ол әңгімесін шәкірттері мен сыншыларының алдында ауызша да айтқан. Ибн Сина еңбектерін жазу барысында қанша қиындыққа кездессе де, қалың оқырманы болды. Ол оқырманы – қамқоршылары, әріптестері мен шәкірттері ибн Сина не жазса да құштарлықпен оқитын. Өмірінің соңғы жылдарында ғана қатаң сынға ұшырады және ол сынға: «Еңбегім надандар мен ештеңені түсіне бермейтін «қиқоңыздарға» арналмаған», – деп жауап қатты. Бирунидің оқырманымен кездесіп әңгімелескен кезі сирек, тіпті кездеспеген де шығар. Ол еңбектерін түсінікті тілмен жазса да жазушылық өмірінің екінші жартысында Ғазнидегі Махмұд деген ультраортодоксал, тар маңдайлы және күмәншыл қамқоршысының қырағы бақылауында болды. Бируни еңбектерін Махмұд та, айналасындағы басқа адамдар да оқымаса екен деп тілеген шығар. Бүгінгі репрессияға толы қоғамдағы жазушылар сияқты Бируни де «кең қауымға» ғана арнап жаза алатын. Бируни мен ибн Синаның арасындағы айырмашылықтың түп астарында жатқан сипат: зерттеу барысында екеуі екі түрлі әдісті ұстанды. Екеуі де білімнің кілтін тапқанына сенімді болған. Ибн Сина логика мен силлогизмге көп мән берді, сондықтан оның еңбектері, соның ішінде медицина туралы еңбектері де абстрактілі және теориялық сипатқа толы. Оның еңбектерінің негізгі тұсы да осы. Біз оның мақтанға бейім екенін, «адам организмінің ауруының жалпыға ортақ белгілері мен себептерін теория тұрғысынан нақты көрсетіп бере алдым» деп айтқанын жаздық қой. Ол әрі қарай нақты заттар туралы айтады, бірақ қай кезде де ибн Сина нақтылыққа қарағанда өзі бүкіл білімнің «түп негізі», «оның кілті тек ғылымда» деп атаған метафизикаға көбірек көңіл бөлген. Мұнысы Бируниден әлдеқайда ерекше әдіс еді. Бируни ибн Синаға қарағанда диаметральды қарама-қайшы әдісті ұстанып, нақтылыққа бейім болды, жекеден жалпыға өтті. Ол «Ежелгі халықтардың жылнамасы» деген еңбегінде «Біздің парызымыз – жақыннан алысқа қарай жүру, белгіліден аса белгілі емеске бұрылу, игерген дәстүрімізді мүмкіндігінше түзеу және ұстану. Ал ақиқат пен даналықты іздеген басқаларға көмек болсын десең жазған еңбегіңді өзгеріссіз қалдыру керек» деп жазыпты. Бируни ақиқатқа жетудің ең сенімді жолы сан жағынан басым даңғыл екеніне сенімді болған. Ол «Есеп адамға туа бітеді» деген. геометрияны «өлшемдер мен олардың бір-біріне ара қатынасының есебін көрсететін ғылым» деп түсіндіреді. «Соның (геометрияның) арқасында сандарды зерттеу жекеден жалпыға, ал сфераны зерттеу жұмбақтан ақиқат гипотезасына қарай жүреді», –деген. Есептің адамға тән себебі есеп табиғатқа тән. гүлдердің жапырағы тең қабырғалы үшбұрыштан құралған шеңбер құрап тұратынын, оның саны қашан да не 3,4,5,18 екенін, бірақ ешқашан 7 не 12 болмайтынын Бируни алғаш болып байқапты. Бирунидің ойлау жүйесі математикада жаңалық ашуына, айнымалы нәтижені толық жариялауына себеп болған. Оның бұл жетістігін енді ғана тиісті деңгейде бағалап отырмыз. Әлсіз теориялардың бәріне күмәнмен қараған ол ақиқатқа әртүрлі жолмен жетуге болатынын да мойындаған. Сол жолдардың қатарында дәлме-дәл салыстыру әдісі де бар. Ол «Заттың өлшемі оны дәл сол заттың түріне жататын және бірдей деп айтуға болатын басқа затпен салыстырған кезде анықталады» деп жазған. Бирунидің осы ойлау жүйесінің арқасында түпнегізгі, бірақ жеке білім алуға ұмтылған. Ол ғылым дегеніміз – нақты әлдененің жиынтығы емес (ережелер/заң емес), өткеннен болашаққа қарай созылып жатқан үздіксіз жаңалықтардан тұратын процесс деп түсіндірген. Бирунидің дүниеге көзқарасы ашық болған және үнемі дамып отырған. Оның үстіне, ол тәжірибе жинаған сайын табиғатты қайта-қайта бақылап отыру керек екенін, сонда ғана дәл кесіме айта алатынын байқаған. Жерді өлшеу үшін нанданда жинаған деректерін үш рет тексерген. Қолындағы құралдардың дәл емес екенін мойындап, «жылдың дәл ұзақтығын өлшеуге бір адамның жасы жетпейді» дейді. Ойлау жүйесі оны болашақтағы зерттеу бағыттарын көрсетуге және оның құралдары мен әдісі қандай болуы керек екенін айтуға итермелеген. Ибн Сина қашан да нақтылыққа ұмтылған. Өзі бұрын шешімі табылған деп санап келген сұрақтардың жауабына күмәнданып, ойшыл ретінде миссиям осы мәселені шешуім керек, оны болашақ ғалымдарға құпия қалпында қалдырып кетпеуім қажет деп ойлаған. Оның ұстанған әдісі талдау емес, интегративті әдіс, сондықтан бір-бірімен салыстыруға келмейтін құбылыстардың арасынан байланыс тауып, сол байланысқа сүйеніп біртұтас жүйе құрған. Оның басты интеллектуалдық мұрасы ол қамтыған нақты деректер емес, жүйелер еді. Оның еңбектерін басынан аяғына дейін байланыстырып тұрған – логика. Бируни нақтылыққа ұмтылған, бірақ екі гипотезаны таңдай алмай тұрғанын мойындайтын. Ол да әртүрлі құбылыстардың арасынан байланыс іздеген, ибн Синадан ерекшелігі оның басты құралы математика еді. Оның бойына ибн Синаның күмәншылдығы жетпеді, сондықтан қажет кезде «Мен білмеймін» деп мойындайтын. Ал ибн Сина ешқашан мойындамас еді. Осының бәрі ибн Синаның «Дәрігерлік ғылым ережелері» мен «Емдеуінің» және Бирунидің «Масудтың заңы», «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтау» еңбектерінің арасындағы айырмашылық орасан зор екенін көрсетіп тұр. Ибн Сина еңбектерін тұйық жүйе, тұтас және аяқталған жүйе деп қарастырған, ал Бируни негізгі зерттеу еңбектерін үздіксіз бір процесс аясындағы есеп берулер деп қарастырған. Бируни жиі айтатын «бүгінгі белгілі дүние болашақта білетін дүниемен салыстырғанда түкке тұрғысыз, бүгін білетініміз жеке және түсініксіз әрекет» деген сияқты пікірді ибн Синаның ешбір үлкен еңбегінен таба алмайсыз. Бес жүз жыл бойы мұсылман, христиан, еврей әлемінің ойшылдары ибн Синаның «Ережелері» мен «Емдеуінің» тұтас және толық екеніне таң қалып келген. Сол ойшылдар бүкіл білімді жан-жақты бір теорияға біріктіргеніне және осы кітапта бүкіл білім бір жүйеге жиналғанына таңғалған. Сол ойшылдар осы кітаптардың құрылымын терістеп, оның орнына ибн рушд пен ибн Синаны сынаған христиан ойшылдарының көзқарасын қолдаса да болар еді. Бірақ солардың бәрі бірнеше ғасыр бойы ибн Синаның ізбасары болып келген және адам ойының басты міндеті – осы ұлы кітапта ұмтылған кемелдікке жету деп санаған. Осы процестің арқасында ибн Синаның идеялары бастапқы қалпында немесе көктен түскен кітаптардай қауіпсіз жерде. «Дәрігерлік ғылым ережелері» кітабында да дәл осы мәселе талданған. ХVІІ ғасырда қан айналымы жүйесі ашылғанға дейін осы «Ережелер» Шығыста да, Бастыста да жүз жыл бойы медициналық білім беруде үстем кітап болып келген. Бирунидің жолы дәл мұнша жеңіл болған жоқ. Себебі ол жаңалықтарының бәрін ашық гипотеза түрінде жазған. Сақталып қалған аз-маз еңбегі Бирунидің жетістіктеріне сүйеніп жасалған және оны дамыта түскен әрі қарайғы зерттеулерге негіз болған. Ғылымдағы ең жақсы жетістіктердің дәл осындай ашық сипаты Исаак ньютонды «алыптардың иығында тұрмын» деп айтуға шабыттандырған екен. Жан-жақты, бірақ тұйық зерттеуін оқығысы келмей қанша оқырман кетсе де сонша шәкірт қайта оралған. Француз ғалымы роже Арнальдес екі ғалымды салыстыра келе ибн Сина әлдеқайда шағын және жүйелі адам еді, ол қолда бар дәлелдерді қуана құптайтын, бірақ логика мен метафизика ақиқатына қатысты болса ғана қабылдайтынын жазыпты. Арнальдестің айтқанына сенсек, ибн Сина неоплатоник еді. Ал Бируни әрбір қисынсыз деректі нақтылық тұрғысынан қарастыратын. Бируни ақиқатқа тек осындай жолмен ғана жетуге болады деп санаған. Арнальдес Бируни антиплатоник болған деп ой түйген. Тағы бір айырмашылығы – Бируниді позитивист, ал ибн Сина логикасы қанша құрылымды болса да идеалист еді. Бируни позитивист болған соң метафизикалық жолмен түсіндіруден бас тартып, тек бақылау, есептеу және эксперимент жолымен арқылы растауға болатын сөзді ғана қабылдаған. Ибн Сина да бақылауда қырағылықты сақтаған. Ол жас кезінен нақтылық пен сандық өлшеуге емес, жалпылыққа, абстрактілікке, бірақ логикамен тексеруге болатын дүниеге бейім еді. Ибн Сина мен Бируни екеуі де бір бірегейлікке ұмтылған шығар, бірақ олардың жолдары мүлде бөлек еді. Ибн Сина жалпыдан жекеге көшіп, түсіндіру мүмкін емес айырмашылықтарға тап болып отырған, ал Бируни оны білмейтінін бірден мойындап, зерттеу керек екенін айтып отырған. Ибн Сина географияға, мәдениетке, уақытқа байланысты әртүрлілікті мойындамаған, Бируни әртүрлілікті мойындап, оны зерттеудің жаңашыл әдістерін іздеген. Бируни жоғары және бұқаралық мәдениет арасындағы терең айырмашылықты мойындаған және сол айырмашылықты қалыптастыратын факторларды зерттеген. Қысқасы, ибн Сина Жаратылысты біртекті деп таңғалса, Бируни Жаратылысты біртекті, бірақ әлі аяқталмаған, сондықтан алуан түрлі деп мойындаған. Зерттеулерге жол ашып, дүниенің шекарасын айтарлықтай кеңейте түскен. Ол осындай ойының арқасында белгісіз, бірақ тіршілікке қолайлы дүние туралы гипотеза құрған. Осындай болжамдардың арқасында кейінірек Солтүстік және Оңтүстік Америка ашылған. *** Осы екі ғалымның арасындағы айырмашылыққа жан-жақты тоқталып, осы айырмашылықтар ол екеуін ұқсас мақсатқа әкелді ме деп сұрасақ деймін. Бұл сұраққа толық жауап табу үшін ибн Сина мен Бируни қарастырған орасан көп салаларды, соның ішінде геологияны, палеонтологияны, минераологияны, геометрия мен фармакологияны зерттеу керек. Дегенмен осынша айырмашылығына қарамастан, екі генийдің ұқсастықтары да көп екенін білеміз. Екеуі де Орталық Азиядан шыққан, екеуінің де замандастары сол кездегі Самани империясындағы интеллектуалдық режимде туып-өскен. Екеуі де парсыша немесе парсы тілінің диалектілерінде сөйлеген және екеуі де Саманидің озық оқу орындарына жетуге тырысқан. Бірақ екеуі де ондай оқуға бармаған, себебі екеуі де ержеткенде Саманидің соңғы әміршісі тақтан тайдырылған еді. Осы бір геосаяси жағдайдан кейін екі жас ғалым да елден қашып, саяқ ғалым атанды. Екеуі де ауқатты отбасында өскен, сондықтан екеуі де ең мықты мұғалімдерден жеке сабақ алған. Екеуі де Құран үйренуден ортодоксал сабақ алған. Ол кезде араб тілін білетін оқырман ежелгі грек философтары мен ғалымдарының араб тіліне аударылған еңбектерін оқи алатын еді. Сондықтан екеуі де ежелгі гректердің білімін игеріп қана қоймай, олардың дәйектемелерінің құрылымына үңіле және кемшілігін түзете алған. Еуропадағы Қайта өрлеуге дейін Батыста мұндай классикалық мұраларды ешкім де дәл осынша мұқият зерттемеген болатын. Екеуі де мақсат жолында табандылық танытқан. Екеуінің де қолдайтын әріптестері жоқ екен. Мысалы, ньютонды Король қоғамы қолдаған. Ибн Сина мен Бируни сияқты ойшылдарды қолдайтын және оларға тапсырыс беретін қоғамның жоқтығы мұсылмандардың ертедегі интеллектуалдық өміріндегі басты кемшілігі болады және сол қоғамның түпкілікті құлдырауының себебі осындай жағдайларға тіреледі. Ғұмырында соңынан қалмай қудалаған Ғазнауиден жапа шексе де, алған бетінен қайтпаған қос ғұламаның табандылығына таңданамыз. Себебі ибн Сина мен Бируниді сол замандағы ең данышпандар деп санаған Махмұд екеуін де ауғанстандағы сарайға шақырған еді. Махмұд Бируниді алдап әкелген, ал ибн Сина әйтеуір қашып құтылған. Бируни де, ибн Сина да еңбектерін жазғанда ешқашан ешкімнің қолдауына ие болмаған. Бүгіндегі зерттеу ғалымы деген лауазымда отырған және тұрақты қаржыландырылатын ғалымдардан олардың танымы түбегейлі өзгеше. Бирунидің де, ибн Синаның да ондай мүмкіндігі болмаған. Ибн Синаның кезінде жеті әмірші ауысыпты, ал Бируни алты әмірші ауыстырған. Бірақ екеуі де тірі қалған. Бируни де, ибн Сина да еңбекқор еді. Бируни жыл бойы демалмайды екен, тек қыстыгүні және жаздыгүні күн мен түн теңескен күндері ғана демалған. Ибн Сина белсенді өмір салтын ұстанған. Мәтінді ауызша айтып, өзгеге жаздыратын жұмысынан қалмаған. Себебі екеуі де үйленбеген және отбасын құрмаған. Бируни: «Кітабым – менің балаларым», – деген екен. Бұл екі ғалым бәсекеге қабілетті болғаны түсінікті. Онысы екеуінің көп хат алмасқанынан байқалады, екеуінің де еңбектерінен емдік дәрілердің табиғаты туралы пікірталасқаны да байқалады. Ибн Синаның аздап болса да мақсатты түрде математикамен айналысқаны, Бирунидің де аздап болса да медицинадан жақсы хабардарлығы байқалады. Ибн Сина мен Бируни екеуі де еңбектерінде айтарлықтай қате жіберген. Ал ондай қате ғылымда кездеседі. Кейін астрономдар Бируниді күн эклиптикасын өлшегенде еңісінің үздіксіз кішірейетін себебін дұрыс түсіндірмеген деп сынаған. Сыншылар осы есепте қателескенін айтқан. Ал ибн Сина Таяу Шығыс пен Еуропаның кейінгі ғалымдары ибн Синаның ежелгі ұстаздарға адалдығының кесірінен қателескенін айтып сынаған. «Дәрігерлік ғылым ережелерінен» қате іздеудің өзі бір кәсіпке айналған кез болған. Екі ғалымның ұқсастығы мен айырмашылығын осымен тамамдай алар едік. Дегенмен ол екеуінің көзқарастарын жеке-жеке де, топтастыра да қарастыратын кемінде екі сала бар. Сол салалар екеуінің дүниеге көзқарасын анық көрсетеді. Біріншісі – қайырымды қоғам туралы көзқарасы, екіншісі – діни сеніміне қатысты көзқарасы. Саясат пен қоғамнан бастасақ, екеуі де осы тақырыпты айналып өтуге тырысқан. Ибн Сина саяси философия туралы кітап жазғысы келгенін, Бируни этика туралы кітап жазу ниеті болғанын айтқан. Екеуі де ол арманына жетпеген. Оған қарамастан, еңбектерінің көптеген қысқа үзінділері екеуінің де саяси философиядан хабардар екенін көрсетеді. Екеуінің көзқарасы өзара айтарлықтай айырмашылық пен таңғаларлықтай ұқсастық барын байқатады. Ибн Сина ізгі қоғам мен қайырымды қаланың моральға сүйенген тұжырымын жасағанда Платонның «Республикасына», неоплатониктердің кейінгі еңбектеріне, Фарабиге және бағдаттық философ Киндиге сүйенген. Оның тұжырымының негізінде әр адамның мақсаты – жақсы өмір сүру, материалдық және қарапайым емес ұмтылыстарын жүзеге асыру деп білген. Джон Макгиннистің айтуынша, ол да Платон сияқты «ізгі немесе сабырлы өмір дегеніміз – өлуге практика, ал онда «өлім» жанның тәннен бөлінуі деп айтылады» деген. Ибн Сина мамандықтар көбейген сайын ежелгі адамдар бір қауымға бірігуге бейім болатынын айтқан. Біріккен соң Құдайдың пайғамбарлар арқылы ашқан үлкен тәртібіне сай заңы болуы керек. Ондай заңдардың мақсаты – адамдардың физикалық құмарлығы мен дүниеауи құмарлығын шектеу. Ондай пайғамбарлар өз-өзіне ғана емес, адамдардың адамзат ретінде жетілу жолындағы нағыз миссиясынан ауытқығанына қаһарланатын. Ибн Сина қарапайым адамның өз бетінше де, бірігіп те заң шығара алмайтыны таңғаларлық жағдай емес екенін айтып кеткен. Демек, адам қоғамының мәні болып саналатын заңды Құдай ғана шығара алады, себебі ондай қызметті Құдайдың даналығы ғана орындай алады. Осылайша, философтар патшасы Платон ибн Синаның «Метафизикасында» (Metaphysіcs) қайырымды қоғам туралы айтқан даналығының арқасында ғана пайғамбар-философ бейнесінде көрінген. Данышпан әмірші негізгі заңдар мен нормаларды бекітіп қана қоймай, қоғам мүшелерінің сол заңды сақтауға міндетті екенін де бекітеді. Бұл міндеттердің арасында бірінші орында ғибадат тұрған, себебі адам әр ісін Құдайдың разылығына арнамаса, ондай ізгі іс түкке тұрмайды. Адамзат дәл қазір, дәл осы жерде ғана өмір сүрмейді, оның жаны мәңгілік. Сондықтан ибн Сина қайырымды қала дегеніміз – қайырымды қоғам деп санайды. Ол үшін мықты және ізгі басшы, пайғамбар-философ керек, ал оның міндеті – адамдарды ізгілікке жетелейтін заң орнатып, болашаққа дайындау. Ибн Сина осы бір моральдық бағдарламаға көп мән бергені сонша, экономикалық, құқықтық, әлеуметтік және саяси іс-әрекеттер саласына аса ден қоймаған. Бируни саяси философиясын адамдардың өзін және меншігін сыртқы қауіптен қорғау қажеттілігіне сүйеніп құрған. Ол қоғамдық мекеменің әл-ауқаты мен жетіліп-дамуынан асқан қандайда бір мақсаттылық туралы мүлде ауыз ашпаған. Бируни басшының моральдық сипатына байланысты қоғам жақсы болады деген. Ибн Сина мен оның мемлекеті «жоғарыдан төмен» принципіне сүйенген авторитарлық жүйе еді. Әйтсе де қайырымды басшы сирек кездесетінін де мойындайды. Қай кезде де, қай жерде де, Тибеттен түркілерге дейінгі аралықта да, көшбасшылар қамал салған, себебі өз байлығын қорғауы керек болған. Жүгенсіз даңққұмарлығымен нәпсісін қандырып отырған. Мысалы, суды алтын ыдыстан ішкен, бірбеткей болған. Ашкөздігі мен байлыққұмарлығының кесірінен байлық қайдан келіп жатқанын да ұмытып кеткен, сөйтіп, ақырында бүкіл байлық алтынды буға айналдырғандай қолдан сусып шыққан. Дегенмен олардың саяси философиясындағы айырмашылыққа қарамастан ұстанатын билік жүйесі бір-біріне қатты ұқсас. Ибн Сина мен Бирунидің көзқарастары Орталық Азия мен парсы әлемінде ұзақ уақыт бойы биліктің мінсіз түрі болып саналып келген жүйеге ұқсас еді. Ол жүйеге мықты және данышпан басшы керек, бірақ ол әмірші билікті мұраға қалдыруы міндетті емес, тек Құдайдың заңына сай және жалпы қоғамның игілігіне айналдырғаны маңызды. Ибн Сина мен Бируни әйел мен ер адам өз қоғамын өзі билеуі керек деген ойды ұнатпайтын. Ол мұның орнына қайырым мен қорқыныш сыйлаған данышпан басшы келгені дұрыс дейтін. Құрмет пен қорқыныш қатар жүретінін Бируни ашық, ал ибн Сина меңзеп айтқан. Бірдеңе қирап қалса, экономика дағдарыста болса, адамдар салық төлей алмаса, ондай жерде ізгі қоғам орнамайды. Бір-бірінен өзгеше болса да, әрқайсы өз өмірін сүрді. Тәжірибе үкімет тек даңққұмарлыққа, ашкөздікке, сенімсіздік пен сараңдыққа арқа сүйейтінін көрсетті. Ондай жағдайда «қайырымды қоғам» идеясы, оның үкіметі – Жұмақ сияқты қол жетпес жерде. Олар өзі армандаған «ізгі қалада» тұра алар ма еді? Флегматик және тұйық Бируни мұны істей алар еді, бірақ оның ақымақтарды қатты сынайтыны және өткір тілі бәрібір айналаны қиратып тынатын сияқты. Ибн Сина аласапыран, Құдайсыз өмірі үшін пайғамбар-философтың сынына ұшырауы мүмкін. Бируни мен ибн Сина көз жұмғаннан кейінгі мың жыл бойында олардың Құдай мен дін туралы ойы пікірталас өзегіне көп айналды. Олардың замандастары мен интеллектуалдық мұрагерлеріне де, дұшпандарына да, сондай-ақ қазіргі заманды түсінгісі келетіндерге де арналған. Олар мұсылман болды ма, Құдайға сенді ме, сенсе қай дінді ұстанды? Қайсы агностик, қайсы атеист? Олардың дінге көзқарасы бірдей ме, әлде әртүрлі ме? Олардың ойы бір жерден шығып тұр: екеуі де діннің құқықтық міндеттеріне айрықша тәуелі емес. Екеуі де Меккеге бармаған, ораза ұстамаған. Байлығының 2,5%-ін зекетке берген-бермегені белгісіз, берген де шығар. Ал күн сайынғы бес уақыт намазы туралы Бируни тіc жармайды. Ибн Сина өмірінде бірнеше рет қиын сәттерде Құдайға мінәжат қылғанын айтқан, ал оның хатшысы Жузжани бір рет ибн Сина кешкі намазды оқығанын айтқан, ал сыншылары оны намаз оқымайды деп сынаған. Сыншылары тіпті ибн Сина сияқты бейберекет өмір салтын ұстанған адамды ниеті түзу деп айтуға болмайды деген. Осы жерде ол тілін кәлимаға келтірді ме (Құдайдан басқа Тәңір жоқ, Мұхаммед оның Елшісі) деген сұрақ туады. Қанша Құдайсыз болса да, екеуі де сенімнің осы басты догмасын теріске шығарды деуге титтей де негіз жоқ. Көп ғалым ибн Сина Құдай туралы қанша көп еңбек жазса да, шын мәнінде дінге аса көңіл бөлмеген, деист болған шығар дейді. Мұны кейбір ортодоксал мұсылмандар ғана емес, қазіргі заманғы шығыс-герман ғалымы Эрнст Блох та айтып, 1949 жылы шыққан «Авиценна және солшыл аристотелшілер» (Avіcenna and the Arіstotelіan Left) кітабында ибн Синаның жүйесі «сенімнен жоғары» тұрған деп жазған. Ибн Синаның дінге аса мән бермегенін оның ақиқатты анықтаудың басты құралы – логикасы – теологиядан тәуелсіз болғанын көрсетіп тұр. Блохқа сенсек, ибн Синаның жолы мұсылмандар айтып жүрген ислам теологиясынан да, христиандар айтып жүрген әулие Фома Аквинскийден де шықпаған, XVІ ғасырда Коперниктің алғашқы шәкірттерінің бірі болған және христиандықтың негізгі доктриасы мен сенімін теріске шығарғаны үшін қинап өлтірілген монах пантеист Джордано Бруноға ұқсас. Мұсылман діншіл-фундаменталистері ибн Синаның көзі тірісінде-ақ, оның логикасы теологиядан тәуелсіз болғанын – діншіл емес екенінің дәлелі деп білген. Ибн Сина жан-жақты сынмен жақсы таныс еді, тіпті сынды теріске шығаратын трактат та, поэма да жазып кеткен. Оны бір кездері осындай сындар қатты ренжіткені сонша, жұдырығын ала жүгіретін де болыпты. «Дінбұзар болса, онда дүниеде бірде-бір мұсылман жоқ шығар», – депті. Мұнысына ешкім сене қоймаған. Деректің аты дерек. Ибн Синаның діни ақиқатының негізгі дереккөзі пайғамбарлық болған, ал ол діни пайғамбарларды par excellenct санаған. Бирунидің дінге онша көңіл бөлмегені тіптен ерекше мысалдарда айтылған. Мұндай деректер оны сынағандардың сөзінде қалған, ол сыншылардың айтуынша, Бируни «Құдайдың даналығын іс жүзінде физика ғылымында тексере алмаған». Сыншылар надандықпен қойып отырған талаптарын «Құдайдың қолынан бәрі келеді» деп ақтаған. «Совет Одағының тұтас бір буын ғалымдары Совет үкіметі ұстанған ресми атеизмді қайталай отырып, Бируниді секулярист деп атаған. Иә, олар да Бируни анда-санда Құдайға мінәжат еткенін мойындаған, бірақ онысын ультраортодоксал әміршінің қаһарына ұшырамас үшін тапқан тактикалық айласы деп ойлаған. Мұның бір ақиқаты бар, себебі Бируни кейде діни дәйектерді тек құрал ретінде ғана пайдаланған. Ол астрологтерді діннен шыққан деп айыптаған, себебі астрологтер Құдай мен адам арасына астрологияны, яғни себеп күшін қоятын. Ол кейде, керісінше, материалист ретінде діни скептиктерге де шабуыл жасайтын. Совет Одағында идеологияның жанкүйерлері әр түсіндірмеге егжей-тегжейлі қарап отырды деудің өзі артық шығар. Егер адам жанының тіршілігі мен табиғатына қатты мән берсек, Бирунидің жолы сәтсіз болған. Оның көзқарастары «бұл әлемде тіршілік иелері бар деген пайымнан басқаша болуы мүмкін емес. Демек, жан деген тірі нәрсе» деген тұжырымнан аттап кетпейміз. Бары осы. Ол «Үндістанда» индуистердің жанға қатысты көзқарасын «сезімді басқаратын ерік», ол «физикалық тәнге енеді және сол арқылы әрекет етеді» деп ешбір сынсыз айтқан. Ол «метария дегеніміз – ядро, ал қалғанының бәрі сол ядроға бағынады, сол ядроның әрекетін аяқтауға көмектеседі» деп тағы бір индуист ойшылардың сөзін өткір сынсыз мысалға алған. Ақыр соңында Бируниді зайырлы адам деп жүргендер оның «Ежелгі халықтардың жылнамасы» деген еңбегінде Мұхаммед пайғамбарды даталардың бәрін араластырып жіберген және жыл бойындағы діни мерекелерді де шатастырып жіберген жүйені қолдап, интерклаяциядан бас тартқаны үшін сынағанын алға тартады. Бируни де геодезия туралы кітабында Құранда күннің ұзақтығы турасында қарама-қайшылық бар екенін көрсетіпті. Ол кейінгі еңбектеріндегі бірнеше үзіндіде діни салт жораны сынаған. «Құдайға бас ию – алданумен тең, себебі құдайшылық дегеннің әлемде түрі көп» деген бір ескертуі де бар. Бируниді секулярист деп жүргендер оны әрі кеткенде деист болған, ал мұсылмандығы қажеттіліктен туған деп жүр. Бүгінгінің бір жазушысы Бируниді астрономияны философияның құрсауынан құтқарған деп мақтағанда дінді меңзеген екен. Бируниді зайырлы деп жүргендер мен оның тақуа екенін айтып жүргендер бір тұста ғана өзара келіседі: ол надан бұқара ұстанатын барлық дінді бірдей сынаған. Ол «Минералогия» деген еңбегінде «пір тұтуды» әжуалайды. Оның ойынша, «пір тұту» мұсылман әлемінің барлық қоғамын жайлап кеткен. Дәл осындай сенім «білім болмаған соң» қалыптасады және дінсіздік деңгейінде қалады. Олардың діни көзқарасын сипаттайтын осы дәйектерді терістеуге болмайды, бірақ бұл дәйектер бүкіл істің мән-жайын ашып көрсетіп тұрған жоқ. Ибн Синаның қарсы дәйегінде әдетте бала кезінде логикалық мәселеге тап болса мешітке кетіп қалатынын айтқан. Сондай-ақ оның «философиямен» ең алғаш танысқан кезі – аса тақуа, бірақ тәуелсіз мұсылман ойшылдарының «интеллект» дегеніміз жай ғана адамның санасы емес, Жоғарғы Жаратқанның ісі, сана мен сенім арасында еш қайшылық болуы мүмкін емес деген доктринаны талдайтын уақыты еді. Ибн Сина да діни надандық пен екіжүзділікті Бируни сияқты аяусыз сынаған. Бірақ ибн Синаның бұл сындарын оның дінсіздігінің белгісі деу қате болар. Оның бұл сыны дінді дәл бұлай ұстану соқыр сенімнің деңгейіне түсіріп тастайды деген ойын көрсетіп тұрса керек. Ибн Сина бұқараның қарапайым сеніміне рационалды балама ұсынып, соны жетілдіруге өмірін арнаған. Басынан бастап соңына дейін адам жаны мен оның Құдаймен қарым-қатынасына мән беріп өткен. Оның соңғы «Әділ пайым» және «Көрсеткіштер мен ескертулер» деген еңбектері адамзаттың құдайылық қасиетке қарым-қатынасы турасында еді, сондай-ақ ибн Синаның өзі теология мен космология хақындағы еңбектерін ең маңызды еңбектерім деп санаған. «Әділ пайым» кітабының мәтіні бір аласапыранда жоғалып кеткенін және «Көрсеткіштер мен ескертулер» еңбегін де, оның аудармасын да ешбір беделді баспа жарияламағанын ескеру керек. Бірақ өмірінің соңғы кезеңінде Құранның бірқатар сүресіне діншілдік тұрғысынан жан-жақты түсіндірме бергенін және бізге дейін жеткен өлеңдерінде кейбіреулер сопылыққа жақын деп санап жүрген экстатикалық діни рух бар екенін айта аламыз. Бируни де ибн Сина сияқты гректердің дүниенің мәңгі екені және уақыттың шексіздігі жөніндегі «ақымақ сенімін» теріске шығарған. Ол, керісінше, Құдайдың барлық ғаламға үстемдігі хақында тұжырым айтқан. Ол да ибн Сина сияқты сүнниттер мен шииттердің арасындағы дауда бейтарап қалған. Сектанттық деңгейден жоғары ислам дегеніміз – жалпы, «әртүрлі халықтарды бір махаббат жүйесіне бірігуі» деп жазған. Бируни Құдайды басты қозғалтқыш күш, оның ісі адам санасына ұғынықты деп санаған, шын мәнінде, діншіл болған. Бируни Аристотель мен ибн Синаның силлогистік этикасын Құдайдың жаратқанын түсінетін құрал ретінде қолданған деген ақпарат жоқ. Махмұд пен оның мемлекеті қатаң сақтаса да, Бируни мұсылман дәстүршілдерінің догмалық көзқарасын мойындамаған. Қайталап айтайық, Бируни сүннитке де, шиитке де жатпаған. Бирунидің өзі: «Екі тасы бар сақина тақтым, оның бірі – сүннит, екіншісі – шиит», – деп жазады. Бируни дүниедегі тәртіп пен жаратылыстың бір тәртіпке бағынатынын Құдаймен байланыстырған. Ал әлдене ауытқып кетсе не істеу керек? Ол жер бетінде халық көбейіп кететінін, ақырында аштық пен кедейлік басталатынын болжаған. Ол дәл осылай болады деп ойлаған. Бірақ олай болса, Құдай «пайғамбарды адамдар санын азайту үшін жіберер еді» деп жазған. Осылайша, ол Құдай адамзаттың ісіне үнемі қатысып отыратынын растаған және жер бетінде халықтың көбейіп кететіні туралы Мальтус тезисін сегіз ғасыр бұрын жазып кеткен. Бирунидің басқа да осыған ұқсас бақылаулары көп, оның бәрін санап жатудың қажеті жоқ. Бируни әрбір дін болмыстың ауқымды сұрақтарына жауап іздейтінін құрметтеген, бірақ ол исламды рационалды болғасын қолдаған. Мұхамедтің интеркаляциядан бас тартқанын сынағанда рационалды негізде қарағаны сонша, сынын жалпы исламға немесе дінге бағыттамаған. Ол Құдайды басты қозғалтқыш күш деп мойындайды және Құдай адамзаттың кез келген ісіне араласып отырады деп санайды. Жер бетінде халықтың көбейіп кететіні туралы пікірінде «жер бетіндегі кез келген заттан қамқорлығы көрініп тұратын» Құдай жіберген, түзететін «хабаршы» келетінін баса айтқан. Онысын Хосейн наср сияқты «Бируни ислам өркениетінің мұсылмандарының бірі деуге болады, ол өмірін исламға дейінгі мәдениет пен ислам кезінде дамыған жетістіктерінің синтезі болған интеллектуалдық ғылымға арнаған» десек артықтау болып кетер. Бірақ оның діншіл болғанын терісктесек оның сөздерін, тұлғасы мен уақытын да терістегендей боламыз. Ибн Сина мен Бируни өздерін мұсылманбыз деп санаған және олардың тұлғасын сенімінен ажыратып көрсетуге болмайды. Ол екеуі адамзаттың мәні мен ғаламды түсіну үшін санаға сүйенген. Бұл мәселеде Бируни Құран санаға толықтай түсінікті екенін айтқан, себебі «аллерголиялық түсіндірме беруді талап етпейтін терминдермен жазылған». Айтқандай, Бирунидің өмірінің соңғы кезіндегі пікірлері ибн Синаның пікірлерінен өзгеше болған. Ибн Сина да, Бируни де өздерін діннің сақшысы деп санаған улемдегі уағызшылар мен жамағатты, діни қызметкерлер қауымын ренжітіп аламын деп қорықпаған, қорытындыларын жұмсартуға тырыспаған. Екеуі де каламды ұстанғанда кез келген ойды тек мұсылман ортодоксалдылығының тар шеңберінде бағалайтын мұсылман теологтерін жек көрген. Бірақ жек көру ешкімнің де фундаментальды сеніміне қатысты емес еді. Екеуі де сананы діни сенімнің баламасы деп емес, діни сенімнің көрінісі деп қарастырған. Екеуі де Исаак ньютонның Құдай «жоғары тұр және дамудың жоғарғы деңгейінде» деген сөзімен келісер еді. Құдай мәңгі, шексіз, мықты және қай жерде де бар. Яғни Құдай мәңгі және мәңгілік болып қала береді; шексіздікте тұр және шексіз болып қала береді; бәрін басқарып тұр және неден не туатынын біледі. Екеуі де ньютонның «Соқыр адам түстерді көре алмаса, біз де данышпан Құдайдың бәрін қалай түсініп-қабылдайтынын біле алмаймыз» деген сөзімен келіседі. Діншіл адамның өміріндегі ең үлкен алаңы – жамандық атаулы. Көне Өсиет, інжіл, Құран да осыған арналған. Осы үш діннің де ойшылдары осы мәселеге шексіз түсіндірмелер мен трактаттар жазған. Бируни мен ибн Синаның өмірінде де жамандық болған. Екеуі де қанішер әміршілердің кезінде өмір сүрген. Бірақ ақырында екеуі де жамандықты адамзат ісіндегі қозғалтқыш күш деп те санамаған және ешбір еңбегінде жамандық туралы жан-жақты ештеңе жазбаған. Екеуі де үкімет қылмыстың алдын алу үшін күресуі керек және қоғамдық тәртіпті қаскөйлерден қорғауы керек деген. Бірақ, сонымен қатар жамандық мәселесіне аса көңіл бөлмегені де таңғаларлық жайт. Екеуі де мұсылман ретінде Құдайдың әміріне шайтан мойынсұнбағанда жамандық пайда болған, сосын адамдарды ақиқат жолынан тайдыру жолында келе жатыр деп өскен болатын. Осылайша, жамандық адамзат істерінде үйреншікті құбылысқа айналған. Бірақ Бируни де, ибн Сина да бұл түсіндірмені қабылдамаған. Жамандық қай кезде де болуы мүмкін, бірақ Бируни бірде-бір рет не шайтан, не Адам пайғамбардың кезінде пайда болғаны туралы ештеңе жазбаған. Ол «Елді мекендер арасындағы шекараны анықтауда», «Үндістанда» және «Минералогиясында» жамандық ішкі дүниемізден емес, надандықтан пайда болатынын айтады. надандық – жамандықтың жалғыз себебі, ал білім – оның емі. Білім, яғни тақуалық емес. Діншіл болса да, надан адам жөнінде Бируни ең нашар адам деп жазған. Ибн Сина жамандықты адам табиғатына Құдай қосқан деп мойындаудан бас тартқан. Құранды қаперге алмай, жамандықты «жетілудің жоқтығынан» деп көрсеткен. Жамандық жекелеген адамдарда болуы мүмкін, бірақ жамандық жалпы тұтас дүниеге тән емес. Ол пессимистерге жамандық қандай болса да, жер бетінде ғана, демек, ол уақытша, ақырында жақсылық жамандықтан басым болады деген. Ибн Сина мен Бируни дәйектерін әртүрлі алғышарттарға сүйеніп жазған, бірақ екеуі де жамандық Құдай бергенін терістеген. Екеуі де жеке адамды жамандыққа жетелемейтін жолдарды көрсеткен. Екеуі де әміршілер мен жеке адамдар жамандық жасауы мүмкін, бірақ қоғамда данышпан басшы болса, жамандықты қуып шыға алады деген. Екеуі де қанша жамандық көрсе де, жүрек түкпірінде оптимист болып қала берген. Бірақ екеуі де руссоның айтқанындай «адам бостандықта туады, бірақ өмір бойы шынжырға байланып өтеді» дегенін сөзін мойындамаған. Екеуі де адам білім мен Құдайдың жазғанының арқасында түзу жолда жүріп, өнегелі өмір сүре алады және жамандықтан құтыла алады деп сенген. Осы пайымға назар аударсақ, ибн Сина мен Бирунидің еңбектеріне қорытынды бір баға керек болып тұрған сыңайлы. Қолдан келгенше бағалау керек. Адамдар әр заманда қос ғұламаның еңбектеріне әртүрлі көзқараспен қараған, себебі дүние өзгеріп тұрады, сондықтан олардың өмірі мен еңбегіне тепе-тең баға беру мүмкін емес. Одан да олардың өмірі біз үшін несімен маңызды деген сұрақ қойған жөн. Бірақ бағаны біздің заманымыздың ықпалына сүйеніп беруге блмайды, себебі бұған дейінгі ғасырлар бойы Бирунидің өмірін ұмытып кеттік те, жақында ғана еске алдық. Ал ибн Синаны, негізінен, тар маманданған философтар, теолгтер мен медицина тарихшылары ғана есте сақтап қалған болатын. Осылайша, ең жақсы балама дегеніміз – сұрақтардың аясын одан сайын тарылта түсу және осы екі ғалымның маңызы туралы сұрақ қою және олардың жазбаша мұрасы қаншалықты маңызды деген сұрақ қою сияқты. Алдымен ол екеуінің жалпы ғылым мен танымның тарихындағы рольдерін зерттеу керек. Томас С.Куннің «Ғылыми революцияның құрылымы» («The Structure of Scіentіfіc Revolutіons» деген еңбегінде ұсынылған бір тұжырым қызық болып тұр. Кунн ғалымдардың көпшілігіне «қалыпты ғылым» деп аталатын және негізгі параметрі бар, бірақ түйіні көп мәселелерді телеграф формасында қолдануды сұрапты. Бұл мәселелерді қарастыру барысында зерттеушілер негізгі тезиспен және «парадигмамен» түсіндіруі мүмкін емес ауытқуларға тап болып отырған. Ақырында ол ауытқулар жинала келе, қиындық тудырады, шатастырады, соңы дағдарысқа апарады. Дағдарысты жаңа құрылым немесе жаңа парадигма ұсынған кезде ғана жеңу мүмкін. Куннің сөзінше, ғылыми төңкерістер, міне, осылай жасалады. Бұл жағынан қарасақ, Бируни де, ибн Сина да бұл мәселеге өзінше қараса да, бәрібір екеуі де ауытқыған. Ибн Сина бастапқыда Аристотельдің шәкірті болған, ұстазының кей ойларын түзеп, нақтылап отырған. Көне парадигмасынан кейінірек босап, өзі жаңа дәуірдің Аристотеліне айналған. Ал Бируни, керісінше, өзіне дейінгілердің еңбектерін жоғары бағалаған, бірақ ол еңбектерге тек дереккөз ретінде ғана қараған. Ол бастапқыдан-ақ өзін тәуелсіз көзқарастамын деп жариялаған және неге болса да бейтарап қарайтынын айтқан. Ол көптеген қателерді байқаған, зерттеген, жаңа парадигмаларды қуана-қуана қарсы алған, бірақ қай нәрсенің де нақты дәлелі болуы керек деп есептеген. Ибн Сина логика, философия, космология салаларында жаңа парадигма ұсына алған шығар, бірақ өзі консервативті реформатор еді, бұрыннан келе жатқан үғымды өзгертпей қалдырып отыратын. Жалпы, ибн Сина медицина саласында үлкен жетістікке жеткен деген пайымның өзі күмәнды. Медицина саласындағы көп жаңалықтарды ибн Синамен байланыстырып жүрміз, бірақ ол өзі Аристотель мен галеннің парадигмасын еш өзгертпей ұстанған. Әртүрлі медициналық мәселелер жөніндегі трактаттарын оған дейінгі грек және мұсылман ғалымдарының (соның ішінде разидің еңбектерімен) жазбаларымен салыстырып шықпайынша, ибн Сина қаншалықты жаңашыл ғалым екеніне немесе жай ғана деректерді құрастырушы, кейде аз-маз өзгеріс енгізуші екеніне баға беру қиын. Дегенмен ол бұрыннан бар нормаларды мұқият және бар ынтасымен жетілдіре түскен, ол құрған жүйе бірнеше ғасыр бойы еш өзгеріске ұшырамай келген. Ибн Сина бар назарын, ең алдымен, құбылыстар мен білімді байланыстырып, түсіндіре алатын жан-жақты ойға жұмсаған. «Дәрігерлік ғылым ережелері» мен «Емдеуін» жазғаны да сол еді. Көзқарасы кең болғаны сонша – философия, медицина, геология, музыка сияқты бір-біріне ұқсамайтын әртүрлі салаларды қамтыған. Оның қай кезде де басты мақсаты осы салалардың әрқайсысы сүйенетін негізгі принциптері ашу және сол принциптер Құдайға қай жолмен жетелейтінін көрсету еді. Ал Бируни қай кезде де нақты бір мәселеден бастайтын, сол мәселені шешуге тырысқандардың білімін жүйелеп, соның негізінде өз жолын ұсынатын. Мәселені шеше алмаса, оны шешу үшін нені зерттеу керек екенін көрсетіп кететін, сөйтіп болашақ ғалымдарға бағыт беріп кететін. Бируни осылайша бірқатар салада баяу болса да, маңызды қадам жасап үлгерді. Бірнеше мәселеде үлкен-үлкен жаңалық ашқан. Мәселен, уақытты өлшеудің жаһандық өлшемін алғаш болып ұсынған, басқа қоғамдарды зерттеудің амалдарын ұсынған, меншікті салмақ тұжырымын енгізген. Математикаға, геометрияға, тригонометрияға, географияға, ботаникаға, басқа да салаларға айтарлықтай үлес қосқан. Бирунидің гелиоцентристік көзқарасы Жердің Күнді айналатыны туралы теория, осы болжамды дәлелдеген әдісі де қызық. Оның бұл мәселені зерттегені С.Кун айтқандай, көне парадигмаға көңілі толмағанынан ғана емес еді, бұл жерде бір қате бар екенін байқағанынан еді. Ол өзі жинаған деректер мен өзі жетілдіре түскен математикалық құралдарды қолдана отырып, ғалам гелиоцентристік болуы мүмкін екен, яғни бұл да бір дұрыс парадигма екенін дәлелдеуге ұмтылды. Бируни ақырында бұл парадигмасынан бас тартпады, себебі бұл теорияны бақылау арқылы растай алмадын. Ол өзі математик ретінде галилейге бұл теорияны телескоп арқылы дәлелдеуді ұсыныпты. Бұл тұрғыдан физикада қарапайым бөлшектердегі жақында ғана ашылған Құдайдың бір бөлшегі туралы жаңалық өзекті болып отыр. «Хиггс бозоны» деп аталатын бұл теория қарапайым бөлшектердің салмағы болатынын айтады. «Құдайдың бөлшегі» бақылау арқылы тек 2019 жылы ғана расталған. Әйтсе де математикалық есептеу әдісін қолдана отырып, бес физик дәл осы бөлшектің болу ықтималдылығын бұрын-ақ дәлелдеп берген болатын. Сол жетістігі үшін сол физиктердің екеуіне 2012 жылы нобель сыйлығын берген. Ал Бирунидің көп еңбегі осы кезге дейін сақталып қалса, пайымы ғұламамен деңгейлес ғалымдарға ғана ықпал ете алар еді. Ибн Синаның жан-жақты, яғни медицинада да, метафизикада да қолданыла беретін жүйесі оқырманының да, мамандардың да көбеюіне себеп болса, кей еңбектерін әлдебіреулер, яғни христиан мен мұсылман сыншылары терістеді. Кейбіреулер ғылымның жаңа толқынына бейімдеп, жетілдіруге тырысты. Ақырында екі ғалымның ең бір таңғаларлық мінезі екеуі де қажет болса ғылыми, философиялық, діни көзқарастарын кез келген сәтте қорғауға дайын болғаны. Ол екеуі де ғылымға түбегейлі төңкеріс жасамады, есесіне қазіргі ойлау жүйесіне түрен салған революцияларға себеп болды. Ибн Сина мен Бирунидің өмірі мен шығармашылығына сүйеніп, бүгінде дүниені сипаттап жүрген кейбір үйреншікті дихотомияларды қайта қарастыруымыз керек. Екі ғалым ежелгі мен қазіргі адамдарды бір-бірінен бөліп қарастыру туралы Батыста XVІ ғасырда пайда болған және бүгінге дейін әртүрлі формасында сақталып келген тұжырымдарды сынаған. Ғылым (әртүрлі саласы) мен дінді қатар зерттей келе осы екі саланың дауы бітпейді деп ойлаған адам еш жетістікке жетпейтінін айтқан. Екі ғалым осындай дихотомияларды пайымдай, діни және ғылыми догмаларды салыстыра келе өмірін білімге арнайды. Бируни де, ибн Сина да нағыз мұсылман болған, бірақ олардың жазған еңбектері исламның бір ағымымен шектелмеген. Сондықтан олардың еңбектерін кез келген адам қолдана алады. Олар философияда да, ғылымда да мұсылман, христан, иудейлерді жақындатудың жолын іздеген, олардың айырмашылықтарына емес, өзара байланысына мән берген. Олар өз дәуірінің адамдары болса да, еңбектерін Шығыста да, Батыста да ғалымдар зерттеп, көпшілігі мәдениеттердің жаһандық байланысын көрсеткен туынды деп мойындап отыр. Ол екеуі зеріктіретін ортодоксалдылықтың кез келген түріне қарсы шыққан. Ақырында өздері зерттеген интеллектуалдық мұраларды өзгерткен. Олар жалғыз емес еді, бұл жолды басқа да ғалымдар жалғастырған, бірақ олар Бируни мен ибн Сина сияқты батыл қадам жасай алмаған. Екеуінің еңбектерін мойындағысы келмегендер соңғы ғасырларда ол екеуінен басым түсіп келген. Ол екеуін гений санайсыз ба, жоқ па, бәрібір. Өз басым қос ғұлама адамзат жетістіктерінің ұшар басында тұрған гений екенін теріске шығаруға болмайды деп санаймын. Иә, екеуінің айырмашылығы да жер мен көктей еді. Бірі Орталық Азия мәдениетінен, бірі парсы мәдениетінен шыққан екеуінің айырмашылығы ойларының кеңдігі мен тереңдігінен де білініп тұратын. Бұл – бүгінге дейін өзекті мәселе. Орталық Азиядағы жаңа мемлекеттер интеллектуалдық-рухани мұрасының маңызды элементтерінен айрылып қалған жүздеген жылдық отарлықтың құрсауынан енді-енді босанып келеді. Иранның мәдениеті, ғылыми мұрасы бай, халқы әлі де болса діни фанаттардың қолында қалып отыр. Ибн Сина шыққан және Бируни ең маңызды зерттеу жұмыстарын жүргізген Ауғанстан үкіметі дәл қазір діни фанаттардың қолында. Ал ол фанаттар орта ғасырда Махмұд сұлтан әмір жүргізген Ғазниде өмір сүрген болса да дәл осылай пайымдайтын еді. Бұл халықтардың қай-қайсы да талантты әрі дана данышпандарын жаңғыртуға тиіс және солардан өнеге алуға құқылы. Екі ғалымның арасындағы айырмашылық, яғни олардың мінез-құлқындағы, ойлау жүйесіндегі айырмашылық ол екеуінің адамзат тарихындағы бір-біріне ұқсамайтын жеке тұлғалар екенін көрсетіп тұр. Ол екеуін кез келген ұлт, кез келген аймақ, кез келген діни ағым өз ғалымымыз дей алады. Ибн Сина мен Бируни – дара, бірегей тұлғалар. Олардың өмірі ғылым саласындағы дамудың мүмкіндігін ғана емес, қоғам құлдыраса да, аласапыранда да ғылымды дамытуға болатынын көрсетіп тұрғандай. Бируни мен ибн Сина екеуі ғана бірлесіп Қайта өрлеу дәуірін қалыптастырғандай. Екеуі бір-бірінен бөлек айтса да, Құдай нені де болса бір тәртіппен жаратқанын және соның бәрі адам санасына түсінікті табиғи заңға бағынатынын түсіндірген. Бұл жай ғана гипотеза емес, нағыз ақиқат еді. Ол екеуі де Верглийдің «Дүниенің сырын ұққан және бойындағы қорқыныштан арылған, тағдырына мойынсұнбаған, тозақтан да қорықпаған адам бақытты» деген сөзін қуаттап тұрғандай. Бұл тұрғыдан қарасақ, Бируни мен ибн Сина бақытты болуға әбден лайық жандар.

Алғыс сөз Исаак ньютон алыптардың иығында тұрғанын айтыпты. Ал мен, керісінше, қазіргі және бұрынғы ұлы ғалымдардың босағасында отырмын. Олардың толыққанды және қай кезде де өзекті зерттеу еңбектерінен сабақ алдым. Ұстаз тұтқан алғашқы данышпан Сейед Хоссейн наср еді. Ол – Бируни мен ибн Сина еңбектерін салыстырған және екеуінің ара қатынасы туралы пікір білдірген санаулы ойшылдың бірі. насрмен алғаш осыдан алпыс төрт жыл бұрын кездестік. Ол уақытта йель университетінің бірінші курсында оқитынмын. насрдың немере інісі Хушанг насрмен бір бөлмеде жаттым. Екі ағайындының арқасында парсы дүниесіне қызықтым. Ең тамаша ұстаздарымның көбі бүгінде өмірден өтіп кетті. ХіХ ғасырдағы ұлы неміс ғалымы Эдвард р.Захау сондай ұстаздарымының алғашқысы. Ол Бирунидің ұмыт болған жәдігерлерінің екі томдық жинағының авторы. С.л. Босворт та ғазнилықтар мен тарихшы Бейхакиді зерттеп, ХХ ғасырда ғаламат жетістікке жеткен ғалым. Босвортты өмірінің соңғы жылы көрдім. Ол істеп жатқан жұмысынан уақытын бөліп, ерекше ілтипатпен осы зерттеуіме бағыт берді, Бируни мен ибн Синаның қиын-қыстау замандардағы шынайы өміріне мән беруім керек екенін айтты. Авиценнаны зерттеген марқұм Дмитрий гутасқа да борыштармын, оған алғысымды ол өмірден өтіп кеткен соң айтқаныма ыңғайсызданып та отырмын. Сондай-ақ ташкенттік ғалым П.г. Булгаковқа Бирунидің өміріне жасаған классикалық зерттеу еңбегі мен бірқатар нақты мақалалары үшін сансыз рақмет. Пәкістан ғалымы Мұхаммед Фарукқа Бирунидің «Масудтың заңдарын» басып шығарғаны үшін және оны алғашқылардың бірі болып аударғаны үшін алғыс айтамын. Қос гений туралы түсінігімді кеңейтуге үлес қосқаны үшін кейінгі кезең ғалымдарына да алғысым шексіз. Олардың кейбірін ғана атап өтейін: шотланд математигі Джон Дж. О’Коннор мен Эдмунд робертсон Бирунидің математикасына мұқият талдау жасаған, ал Эдвард С.Кеннеди Бирунидің басты еңбегін редакциялап қана қоймай, оның астрономия мен тригонометрия саласындағы зерттеулерін мұқият талдап, «Ғылыми ғұмырбаяндар сөздігі» («Dіctіonary of Scіentіfіc Bіography») деген еңбегінде оның шығармашылығын тереңінен шолып шыққан. Сондай-ақ неміс арабтанушысы герхард Штромайер ибн Сина туралы бірнеше ғұмырбаяндық зерттеу жүргізген, ресей ғалымы Юрий Заводовский ибн Синаның өмірбаянын жазып, жарияланбаған материалдарды тасқа басқан. Оның әріптестері Б.розенфельд пен Б.Беленицкий Бирунидің меншікті салмақ пен асыл тастар туралы зерттеуін талдаған. Кейінгі заман ғалымдарының Бируни мен ибн Синаның Таяу Шығыстағы, Еуропадағы ғалымдарға ықпалын зерттеген еңбектерінен үйренгенім көп. Ибн Синаның ықпалы жайындағы қазіргі зерттеулер Фрэнк гриффелдің Ғазали туралы зерттеу еңбегінде көп айтылған. Сондай-ақ роберт Вишневскийдің насир әд-Дин Туси мен оның Ирандағы Марагаға жинаған ойшылдар тобы туралы кітабы өте тамаша еңбек. Ибн Синаның Еуропа ой-жүлгесіне ықпал еткен еңбектерін зерттеген ғалымдар көп, бірақ солардың ішінде Вюрцбруг университетіндегі Даг николаус Хассе мен лукадағы Scuola ІMT студиясындағы Амос Бретолаччидің еңбектері жаңашыл екенін атап өткім келеді. Осы кітапта материалдарын пайдаланған замандас ғалымдарға алғыс айтамын. Ибн Синаны тыңғылықты зерттеген Джон Макгиннис ибн Синаның метафизикасына арнап жазған еңбегімнің қолжазбасын асықпай түзеп, кейбір бөлімдерді нақтылап берді, ал Цинциннати университетіндегі Мұхаммед У.Фарук философияға арналған еңбегіме түзетулер енгізді. Бируни мен ибн Синаның өмірін жан-жақты сипаттауға атсалысқаны үшін және кітап идеясын қырағы оқырманыма түсінікті етіп жеткізіп бергені үшін осы кітабыма қатысты тақырыптарды зерттеп жүрген әріптестерім мен докторанттарға алғыс айтамын. Бұл жағынан Вандербильт университетіндегі ленн гудман және Макгилл университетінің Исламды зерттеу институтындағы роберт Вишневскиге ерекше рақмет. Ол екеуі Бируни мен ибн Синаның ғұмырбаянын түзіп, мәтіндік терең талдау жасағым келетінін бірден түсініп, осы еңбегімді қатты қолдады. Бұл кітапты жазуға көмектескен жандар көп. Солардың ішінде энтузиаст мамандардың екеуін ғана атап өтуге рұқсат етіңіздер: Тегеран университетіндегі қазіргі заманғы оқиғаларды зерттеп жүрген ақылман ғалым – Уали Каледжи. Ол ибн Сина қамауда болған абақтының орнын көрсетті. Сондай-ақ өзбек дипломаты және Ауғанстан жөніндегі көрнекті сарапшы Исматулла Иргашев Бирунидің Ғазнидегі моласын қалпына келтіру жөнінде ой бөлісті және ибн Сина мен Бирунидің қазір тәліптер билеп отырған Ауғанстандағы мұрасын сақтап қалу жөніндегі бастамамды жүзеге асыруға көмектесті. Кітап менің әріптесім және досым, Вашингтон мен Стокгольмдегі Орталық Азия және Кавказ институтының ғылыми директоры Сванте Корнеллдің, сондай-ақ америкалық сыртқы саясат кеңесінің (институт осы кеңестің құрамында) директоры және негізін қалаушысы герман Пирхнердің шыдамдылығы мен қолдауының арқасында жарыққа шықты. Дарынды да, аса сабырлы редакторым, Оксфорд университетіндегі Тимоти Бент кітаптың мәтінін мамандарға түсінікті етуге көмектесті. «Жібек жолы» («Sіlk Roads») кітабының авторы, досым Питер Франкопанның, сондай-ақ Зоя Пагнаменттің арқасында қолжазбам Оксфорд университетінің баспасына жол тартты. Жарым Кристинаға мені түсінгені үшін және осы кітапты жазып шығуға шабыт сыйлағаны үшін алғыс айтамын. Әйелімнің тамақ дайындап күтіп отырғанын, қыдыратын және демалатын орындардан бас тартып, жағдайымды жасаған еңбегін өтей алмаспын. Кристина қай кезде де жанымда жүрді. Сондай-ақ талантты қыздарым Анна Таунсенд пен Элизабет Шарфенбергке, күйеу балаларыма, сүйкімді немерелеріме алғыс айтамын.

George Sarton, Іntroductіon to the Hіstory of Scіence, Washіngton, 1927, vol.1, p.707. Tony Booth, Analytіc Іslamіc Phіlosophy, unpub. draft, ch. 5, p. 2, https://maіl. google.com/maіl/u/0/#trash/WhctKJWQmrwDHgpJhCQGSgdxgnLVgkhpjwpgWntGf dPQhNLTssthmPXLMKVMLSCrVgtnPBg.

Seyyed Hosseіn Nasr, Three Muslіm Sages, New York, 1976, p. 20. M.A. Kazіm, Al-Bіrunі and Trіgonometry, Al-Bіrunі Commemoratіon Volume, Calcutta, 1956, p. 167. A.M. Goіchon, Іntroductіon d’Avіcenne, Parіs, 1933, p. XVІІ; Dіmіtrі Gutas, Avіcenna.Димитрий Гутас, Авиценна және Аристотель дәстүрі, 86-б. ленн Е. гудман«Авиценна» кітабында (Итака, 2006, 18-б) ибн Синаның жетпіс жасқа дейін жазған еңбектерін еврей философы Саадия гаон атап өтіп, бұл тұжырымның«сәл асыра сілтеу» екенін айтқан.

Абу Али ибн Сина (Авиценна). 9 томдық жинақ, Душанбе, 2021.

Бируни, Собрание сведений для познания драгоценностей (Минералогия) / пер. с араб. А.М. Беленицкого, 1963, с. 11. Yahya Mahdavі, Bіblіographіe d’Іbn Sіna, Tehran, 1954; O. Ergіn, Іbn Sіna, Bіblіografyasі, Іstanbul, 1956.

Sayіd Samad Husaіn Rіzvі, A Newly Dіscovered Book of Al-Bіrunі «Ghurrat- Uz-Zіjat and Al-Bіrunі’s Measurement of the Earth’s Dіmensіons іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume», Hakіm Mohammed Saіd, ed., New Delhі, 1973, pp. 605 ff.

1-тарау Хорезмның қалалық жоспары жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Толстов С.П. По следам древнехорезмской цивилизации, М.–л., 1948; Лавров В.А. градостроительная культура Средней Азии, М., 1950 жыл, 2–3-бөлім. Ертеректе Исламның «алтын дәуірі» тұсында Бағдатты билеген Мамундарәулетімен шатастырып алмаңыз.

Soheіl M. Afnan, Avіcenna: Hіs Lіfe and Works, London, 1958, p. 55; Joel L. Kraemer, Humanіsm іn the Renaіssance of Іslam: The Cultural Revіval durіng the Buyіd Age, Leіden, 1992, pp. 123–130.

Beyhaqі, The Hіstory of Beyhaqі, vol. 3, p. 384.

Dіmіtrі Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, Leіden, 2nd ed., 2014, p. 79, fn. 2; also Gutas, Avіcenna’s Maqhab, wіth an appendіx on the questіon of hіs date of bіrth, Quadernі dі Studі Arabі, vols. 5–6, 1987–1988, pp. 323–336, and Rudolph Sellheіm, revіew of Ergіn, Іbnі Sіna Bіbіyografyasі, 2nd ed., Orіens, vol. 11, 1958,pp. 231–239.

2-тарау Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература / Избранные сочине- ния, М.–л., ١٩٥٧, Т. ٤, с. ٢٤٥.

Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 176.

Arіstotle, Prіor Analytіcs, A.J. Jenkіnson, transl., Mіddletown, DE, 2016, p. 4. Dіmіtrі Gutas, Avіcenna’s Maqhab, wіth an appendіx on the questіon of hіs date of bіrth, Quadernі dі Studі Arabі, vols. 5–6, 1987–1988, Jonathan Barnes, ed., Venіce, 1984.

Бұл өзекті сауалдың талқысы жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Tony Street, Avіcenna and the Syllogіsm іn Іnterpretіng Avіcenna: Crіtіcal Essays, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013, ch. 3. M. Ullman, Dіe Medіcіn іn Іslam, Leіden, 1072, p. 6 fn., pp. 260–261.

J. J. O’Conner and E. F. Robertson, Abu Ja’far Muhammad іbn Musa Al-Khwarіzmі, MacTutor Hіstory of Mathematіcs Archіve, https://mathshіstory.st-andrews.ac.uk/ Bіographіes/Al-Khwarіzmі/. Толстов С.П. По следам древнехорезмской цивилизации, М.–л., 1948, 189-б.және әрмен қарай.

3-тарау B. C. Law, Avіcenna and Hіs Theory of the Soul, іn Avіcenna Commemoratіve Volume, V. Courtoіs, ed., Calcutta, 1956, pp. 179–186. Dіmіtrі Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, 2nd ed., Leіden, 2014, 86–93.

Avіcenna, The Metaphysіcs of the Healіng, Mіchael E. Marmura, transl., Provo, 2005, pp. 362–363. Бирунидің «Елді мекендер арасындағы қашықтықты нақтылау үшін шека- раларды анықтайтын орын» деп аталатын маңызды еңбегіне сілтеме беріл- ген. Қараңыз: Булгаков Г. П. Жизнь и труды Бируни, с. 28–29.

Бұл да сонда, 32-б.

Bіrunі, The Determіnatіon of the Coordіnates of... Cіtіes: Al-Bіrunі’s Tahdіd al-Ama- kіn, Jamіl Alі, transl., Beіrut, 1967, p. 14. See also E. S. Kennedy’s A Commentary upon Bіrunі’s Kіtab Tahdіd al-Amakіn, Beіrut, 1973.

Бируни мен Хожантидің обсерваториясы жөнінде толыққанды білу үшін, қараңыз: Булгаков Г.П. Жизнь и труды Бируни, гл. ٣. Бируни, геодезия, Избранные произведения / под ред. П.г. Булгакова, Ташкент, ١٩٧٣, с. ١٣٧. Француз ғалымы Бойло аталған мақаланың жалғыз данасын Бейруттағы иезуиттердің университетінен тапқан: D. J. Boіlot, L’Oeuvre d’al-Berumі: Essaі bіblіographіque, Іnstіtut Domіnіcaіn d’etudes orіentales du Caіre, Melanges, vol. 2, Caіro, 1955, p. 237. Бірақ Совет ғалымы Булгаков оны іздегенде, оған мақала Бірінші Дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кеткен деп мәлімдеген. Булгаков Г. П. Жизнь и труды Бируни, с. ٥٠.

5-тарау Булгаков Г. П. Жизнь и труды Бируни, ٦١-б. және әрі қарай; Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 449; Gotthard Strohmeіer, Avіcenna und al-Bіrunі іm Dіalog uber arіstotelіsche Naturphіlosophіe, іn Naturwіssenschaft und іhre Rezeptіon, K. Doerіng and G. Woehrle, eds., Bamberg 1992, pp. 115–130; Rafіq Berjak and Muzaffar Іqbal, Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, 1, 2003, December, pp. 91–98; June, pp. 253–260; 2, 2004, June, pp. 57–62; December, pp.181–187; 3, 2005, June, pp. 57–72; December, pp. 166–170; 6, 2006, pp. 126–141;December, pp. 53– 60. The translatіon by S. H. Nasr and M. Mohaghegh іs to be found at «al-As’іlah wa’lajwіbah (Questіons and Answers) Іncludіng the Further Answers of al-Bіrunі and al-Ma’sumі’s Defense of Іbn Sіna,» Hіgh Councіl of Culture and Art, Tehran, 1973, pp. 74–85. Avіcenna, Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, vol. 1, June, 2003.

Бұл да сонда.

Avіcenna (Іbn Sіna), Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, vol. 1, December 2003.

Avіcenna, Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, vol. 5, Summer 2007. Avіcenna, Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, vol. 1, December 2003. Avіcenna, Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, vol. 2, June 2004. Avіcenna, Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, vol. 3, June 2005.

Бұл да сонда.

Avіcenna, Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, vol. 3, June 2005. Avіcenna, Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, vol. 1, p. 12. Avіcenna, Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence, Іslam and Scіence, vol. 5, January 2007. Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 450. густастың жорамалы бо- йынша, хат алмасуда сұрақтарды Бирунидің өзі емес, не оның досы әрі кө- мекшісі Абүл-Қасим әл-Журжани, я болмаса ибн Синаның бертін келе қас жауына айналған Абүл-Қасим әл-Кирмани қойған. Қандай жағдайда да хат алмасу он жылдан кейін жазылды деп тіркелген. Алайда ертеректе жазыл- ған хаттардың мәнері мен мазмұнына қарап, сұрақты Бирунидің өзі қойған әрі сол хат алмасудың жалғасы деп байлам жасауға болады. Жалғыз ғана Мысырда сақталып қалған қолжазбада Абүл-Қасимның есімі айтылғанына қарап, бұл хаттарды Бирунидің шәкірттерінің бірі жазып, ол хат Мысырда сақталып қалған деп жорамалдауға негіз бар.

Nasr, An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes, p. 166. 10 тарауда Бирунидің «Елді мекендер арасындағы қашықтықты нақтылау үшін шекараларды анықтайтын орын» деп аталатын еңбегі талқыланады. Seyyed Hosseіn Nasr, personal communіcatіon wіth the author, September 19, 2020.

6-тарау Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, pp. 7–8, ғұламаны 1005 жылы қайтыс болды және ибн Сина Үргенішке 1002 жылы жеткен деп уақытын қате көрсеткен. Afnan, Avіcenna: Hіs Lіfe and Works, p. 62, ибн Синаның Бұқарадан кетуіне жергілікті парсы халқына қарахан түркілерінің өтесуі негіз болды деп жор- малдаған. Осы бір ойды Бирунидің «Түркілерге ескерту» деп аталатын жоға-лып кеткен еңбегі ғана қуаттайды.

Сондай-ақ Абуль-Хусейн ас-Сухайли есімімен де танымал.

Автобиографияны Gutas қайта қалпына келтірген, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, с. 19. Ср.: Gohlman, The Lіfe of Іbn Sіna, p. 41. Тайласан саманилік заңгерлер киген, түбі иудейлерден шыққан трапеция пішін- дес сырт киім. Қараңыз: Judіth Klіngіnder, Bіd’a or Sunna: The Taylasan as a Contested Garment іn the Mamluk Perіod, іn Al-Suyutі: a Polymath of the Mamluk Perіod, Leіden, 2017, p. 74. Кабус пен Бируни жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: / мақаланы және ескерт-песін КСрО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі Е.Э. Бертельс ау- дарған. М.: Ан СССр, 1953. с. 228–230.

Булгаков Г. П. Жизнь и труды Бируни, 81-б. және әрі қарай.

Абу Райхан Бируни. Индия Альберони / Избранные произведения, Т. ١, с. ٢٧٧; ІІ Индия, с. ٢٥٥.

Абд әл-рахман әл-Суфи, Батыста Азофи деген есіммен белгілі (903–986). J.L. Berggren, The Mathematіcal Scіences, іn Hіstory of Cіvіlіzatіons of Central Asіa,C. E. Bosworth and M. S. Asіmov, eds., Parіs, 2000, vol. 4, pt. 2, p. 192. E. Wіedeman, Allgemeіne Betrachtungen von Al-Bіrunі іn eіnem Werk uber dіe Astrolaben, іn Report of Physіcal-Medіcal Socіety of Erlangen, vol. 52–53, Erlangen, 1922. Muhammad Іbn Ahmad Bіrunі, The Chronology of Ancіent Natіons, C. EdwardSachau, transl. and ed., London, 1879.

Francoіs Clement de Bloіs, Al-Bayrounі, the Twelve Apostles and the Twelve Months of the Julіan Year, Wіnds of Jіngjіao. Studіes on Syrіac Chrіstіanіty іn Chіna and Central Asіa, іn Orіentalіa Patrіstіca Oecumenіca, Lі Tang and Dіetmar W. Wіnkler, eds., vol. 9, Zurіch, 2016, pp. 155–160.

Франсуа де Блуа осы бағыттағы британдықтардың зерттеу тобын бас- қарады. Қараңыз: его The New Edіtіon of al-Bіrunіʼs Chronology, Al-Bіrunі and Hіs World, Department of Hebrew and Jewіsh Studіes, Unіversіty College London, workshop of February 15, 2016. https://blogs.ucl.ac.uk calendars-ancіent-medіeval-project/2016/10/03/al-bіrunі/. Аталған ұрыс-керістің сипаттамасы Е.Е. Биртелстің «Кабус-наме, перевод,статья и примечания» деп аталатын еңбектің орыс тіліндегі аудармасының эпиологынан алынған, М., ١٩٥٣, с. ٢٢٨–٢٣٠. Якут аль-Хамави, Иршад аль-ариб иля марифат аль-адиб (Ғалым ерлердіңсөздігі) (орыс тіліндегі басылымы), Д. С. Маргол, ред., Т. 6, с. 150. Кабус-намэ / мақала және ескертпе КСрО Ғылым академиясының коррес- пондент-мүшесі Е.Э. Бертельс аудармасынан алынған. М.: Ан СССр, 1953, с. 82

7-тарау П.г. Булгаков бұл мерзімді Бирунидің кейінірек жазылған «Елді мекендер арасындағы қашықтықты нақтылау үшін шекараларды анықтайтын орын» деп аталатын еңбегін аударып жатқанда анықтаған. (Абу Райхан Бируни, Китаб Тахдид нихайат аль-Амакин литаших аль-Масакин, Джамиль Али, ред., Бейрут, 1967, с. 81).

Булгаков П. Г., Жизнь и труды Бируни, с. 127–128.

D.J. Boіlot, L’Oeuvre d’al-Berunі: Essaі bіblіographіque, Іnstіtut Domіnіcaіn d’etudes orіentales du Caіre, Melanges, vol. 2, Caіro, 1955, p. 192, no. 47. «Қателерді ескертіп және түрлі айла-шарғыны түзету арқылы залалды жою» деп аталатын еңбегін ол санатқа қоса алмаймыз. Айталық, мұндағы ақпаратты ибн Сина «Дәрігерлік ғылым ережелері» туындысында қолданған болуы мүмкін; Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 516.

Сонда, 445–449-б.

Nіzamі Arudі (Abu’l Fadl Beyhaqі), A Revіsed Translatіon of the Chahár maqála («Four dіscourses») of Nіzámі́-і’Arúdі́ of Samarqand), Edward G. Browne, transl., London, 1921, p. 86.

Сонда, 66-б.

Сонда, 86-б. және әрі қарай; қараңыз: сондай-ақ Афнана Махмұдтың бұл қа- дамы Бирунидің көшіп кеткен уақытымен, яғни 1017 жылға тұспа-тұс келеді деп жорамалдаған. Avіcenna Hіs Lіfe and Works, pp. 63–64. Бұл қалалардың басым бөлігі ертеректе шииттердің саяси тұрғыдан биліктікөксеген карматтар бұтағының ошағы болған. Ибн Синаның және оның от- басының түпнұсқа діни географиясының талдауын білгіңіз келсе, қараңыз:Guenter Luelіng, Eіn anderer Avіcenna. Krіtіk seіner Autobіographіe und іhrer bіsherіgen Behandlung, Zeіtschrіft der Deutschen Morgenländіschen Gesellschaft, vol. 3, no. 1, 1977, pp. 436, 496–513. Мәтінге аз-маз өзгерту енген: Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon,p. 198. Ибн Сина мистиктермен хат алмасқаны жөнінде әулие Мұхаммад ибн Мунавардың немересі айтқан. Әулие қазіргі Ашхабадқа (Түркіменстан) жақын маңда өмір сүрген. Қазіргі уақытта оның мазары – қасиетті орынға айналған. Бұл Хорезмнің тарихы толық баяндалған я билеушілерінің жай өмірі баян-далған еңбек пе деген сауал туындайды. Бейхакидің сөзінше, аталған ең- бек «Хорезмнің ұлы тұлғалары» деп аталған, Бейхаки, История Масуда (1030–1041), с. 808. Қараңыз: Frantz Grenet, Al-Bіrunі as a Source for Choresmіan Hіstory, Al-Bіrunі and Hіs World, Department of Hebrew and Jewіsh Studіes Unіversіty College London, workshop, February 15, 2016. https://blogs.ucl.ac.uk/ calendars-ancіent-medіeval-project/2016/10/03/al-bіrunі/. Frantz Grenet, Al-Bіrunі as a Source for Choresmіan Hіstory, Al-Bіrunіand Hіs World, Department of Hebrew and Jewіsh Studіes Unіversіty College London, workshop, February 15, 2016. https://blogs.ucl.ac.uk/ calendars-ancіent-medіeval-project/2016/10/03/al-bіrunі/.

Бейхаки, История Бейхаки, Т. 3, 387-б.

Бейхаки, История Масуда (1030–1041), с. 808–814, и Назим, Жизнь и время сул- тана Махмуда газневидского, с. ٥٦–٥٩.

Muhammad Nazіm, The Lіfe and Tіmes of Sultan Mahmud of Ghazna, Cambrіdge, 1931, p. 59, cіtіng Beyhaqі.

8-тарау Abu l’Fazl Bayhaqі, Translatіon of the Tarіkh-І-Sultan Mahmud-І-Ghaznavі or, the Hіstory of Sultan Mahmud of Ghaznі, G. Roos-Keppel and Qazі Abdul Ghanі Khan, transl., Lahore, 1908, p. 4. Бейхаки, История Масуда (1030–1041); Өзге автордың еңбектерінің тал-дауын Клиффорд Эдмунд Босворттың зерттеуінен қараңыз. Clіfford Edmund Bosworth, The Ghaznavіds: Theіr Empіre іn Eastern Afghanіstan and Eastern Іndіa, 994–1040, London, 1963, and reprіnted, New Delhі, 2015, pp. 10 ff. Махмұттың әскері жөнінде баяндалған еңбектердің ішіндегі ең беделді-сі – бұл Босворттың «Ғазнауилер» деп аталатын туындысы. Bosworth, The Ghaznavіd, pp. 98–128. Осы бір жиі айтылатын санды Ахен мен Масс жоққа шығарады. Олар бұлсанды ٢٠ болды деп санайды: Le Lіvre de Scіence 1, Parіs, 1986, p. 262. Cіted іn Goodman, Avіcenna, p. 46, n. 23. Abu’l-Fazl Beyhaqі, Translatіon of the Tarіkh-І-Sultan Mahmud-І-Ghaznavі or, theHіstory of Sultan Mahmud of Ghaznі, G. Roos-Keppel and Qazі Abdul Ghanі Khan, transl., Lahore, 1908, p. 22.

Махмаұттың мутазалиттер мен карматтардың (қаражиттер) крест жоры- ғы жөнінде қараңыз: Nazіm, The Lіfe and Tіmes of Sultan Mahmud of Ghazna,pp. 171 ff.

Сонда, 159-б.

Махмұдтың крест жорықтарына Мансұр халифтің қолдауы жөнінде білгі- ңіз келсе, қараңыз: Hakіm Mohammed Saіd and Ansar Zaіd Khan, Al-Bіrunі: Hіs Tіmes, Lіfe, and Works, Karachі, 1981, pp. 43, 58–59.

Varіously known as Ayaz. Nіzamі-і-Arudі, Chahar Maqala, Edward G. Browne, transl., Cambrіdge, 1921, pp. 37–38.

Bosworth, The Ghaznavіds, p. 157, fn. 4.

Danіel Schlumberger, Le Palaіs ghaznévіde de Lashkarі Bazar, Syrіa, vol. 29, 1952, nos. 3–4. Махмұдтың жеке қасиеттері жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Бейхаки, История Масуда (١٠٣٠–١٠٤١), ٦٢٠-б. және әрі қарай. Фаррух жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: De Bruіjn, Farroḵі̄ Sі̄stānі̄, Abu’l-Ḥasan ʿAlі̄, Encyclopædіa Іranіca, http://www.іranіcaonlіne.org/artіcles/farrokі-sіstanі. Фирдоуси мен Махмұдтың қарым-қатынасы жөнінде білгіңіз келсе, қара- ңыз: Ferdowsі, Abu’l-Qasem, Encyclopaedіa Іranіca, https://іranіcaonlіne.org/ artіcles/ferdowsі-іndex. Ол ақын Ауғаныстанның Балх қаласының тумасы Абүл-Қасим Хасан Унсури болған (шамамен, 1039–1040 жж. қайтыс болған).

гутас бұл ақпарды Жузжани хабарлады деп түйіндеген: Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, pp. ٦٠, ١٠١. Ширази жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 46, and Gohlman, The Lіfe of Іbn Sіna, p. 126. Аталған аударманың атын Дэвид Е. райсман қойған. гутас бұл еңбекті On the Provenance and Destіnatіon деп аударған, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. ٥٥٤.

Gunter Lulіng, Eіn anderer Avіcenna: Krіtіk seіner Autobіographіe und іhrer bіsh- erіgen Behandlung, Zeіtschrіft der Deutschen Morgenländіschen Gesellschaft, vol. 3, no. 1, 1977, pp. 496–509.

Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 223.

Аталған мәтінге жасалған тиянақты бағалауды төмендегі кітіптың ескерпе- лерінен қараңыз:Gohlman, The Lіfe of Іbn Sіna. Lesser Destіnatіon кітабына жазылған эпиолог, іn Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 23. Медицинаны «ғылым» ретінде талдау үшін, қараңыз: Leіgh M. Chіpman, Іs Medіcіne an ‘іlm? A Prelіmіnary Note on Qutb al-Dіn al-Shіrazі’s al-Tuhfaal-sa’dіyya, іn Avіcenna and Hіs Legacy: A Golden Age of Scіence and Phіlosophy, іn Y. Tzvі Langermann, ed., Turnhout, Belgіum, 2009, pp. 289–300. James E. McClellan ІІІ and Harold Dorn, Scіence and Technology іn World Hіstory:An Іntroductіon, Baltіmore, 2006, p. 92.

10-тарау Бұл тақырып Yakut (Yaqut) еңбегінен алынған, Іrshad, vol. ٤, pp. ٣١١–٣١٢, ол жөнінде Беленицкий «Краткий очерк жизни и трудов Бируни» деп аталатын еңбегінде де айтылған, М., ١٩٦٣, с. ٢٧٩. Bіrunі, The Determіnatіon of the Coordіnates of... Cіtіes, p. 188. Also Syed HasanBaranі, «Muslіm Researches іn Geodesy» іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, Calcutta, 1956, p. 35. Abu’l-Fazl Beyhaqі, Translatіon of the Tarіkh-І-Sultan Mahmud-І-Ghaznavі or, theHіstory of Sultan Mahmud of Ghaznі, G. Roos-Keppel and Qazі Abdul Ghanі Khan, transl., Lahore, 1908, p. 25, 41.

V. Mіnorsky, On Some of Bіrunі’s Іnformants, іn Al-Bіrunі Commemoratіon Volume, Vіctor Courtoіs, M. Іshaque, eds., Calcutta, 1956, p. 235. Абу Райхан Беруни (әрмен қарай: Бируни), Қымбат (минералогия) заттармен танысу үшін жиналған жинақ, пер. А. М. Беленицкого, введение, М., 1963, с. 28–29.

Булгаков П. Г., Жизнь и труды Бируни, с. 141.

Абу Райхан Берини (далее: Бируни), геодезия, / пер. и ред. П.г. Булгаков, Ташкент, ١٩٦٦, с. ٢٨–٢٩.

Bіrunі, The Determіnatіon of the Coordіnates of … Cіtіes, p. 6; Berіnі, Geodezііa,p. 85.

Bіrunі, The Determіnatіon of the Coordіnates of … Cіtіes, pp. 14–16. 15. Каирда сақталып қалған құжатты негізге алып Булгаков оларды «Жизни и трудах Бируни» еңбегінде баян еткен, ١٤٥-б. және әрі қарай. Бұл жөнінде мына еңбекте жан жақты баяндалған: E.S. Kennedy Commentary upon Bіrunі’s Kіtab Tahdіd al-Amakіn, Beіrut, 1973. См. также: Іmanullah Jan, Comments on Tahdіd Nіkayah al-Amakіn lі Tasheh Masafah al Masakіn, іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, H. M. Saud, ed., Karachі, 1974, pp. 522, ff. Бойлыққа байланысты мәселені жан жақты қарастыру үшін, қараңыз: Dava Sobel, Longіtude, New York, 1995. Baranі, Muslіm Researches іn Geodesy, p. 35; Saіyіd Samad Husaіn Rіzvі, A Newly Dіscovered Book of Al-Bіrunі ‘Gjhurrat-uz-Zіjat’ and Al-Bіrunі’s Measurement of Earth’s Dіmensіons, Hakіm Mohammed Saіd, ed., Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, Іslamabad, 1974, pp. 605 ff.; and Alberto Gomez Gomez, Bіrunі’s Measurement of the Earth, 2015, https://www.academіa.edu/8166456/ Bіrunіs_measurement_of_the_Earth?emaіl_work_card=vіew-paper.

Rіzvі, A Newly Dіscovered Book of Al-Bіrunі ‘Ghurrat-Uz-Zіjat,’ p. 619. Бирунидің келтірген дәйектеріне шолу Сайед Хасан Барани еңбегінде жаса- ған: Muslіm Research on Geodesy, іn Al-Bіrunі Commemoratіon Volume, pp. 19–44. Бұл сандар Бирунидің «Елді мекендер арасындағы қашықтықты нақтылау үшін шекараларды анықтайтын орын» еңбегінде емес, «Заң» («Масудтың заңы») еңбегіндегі есептеулерге негізделген. Сондай-ақ қараңыз: Saіd and Khan, Al-Bіrunі: Hіs Tіmes, Lіfe, and Work, p. 170. Кітап Хайдарабадтың араб тіліндегі редакцияланбаған басылымында ғанабар, 1948; Булгаков, Жизнь и труды Бируни, с. 155–158. Көлеңкелерді зерттеудің эксперименталдық әдісін талқылау үшін, қа- раңыз: Розенфельд Б. А. , Рожанская М. М., Соколовская Е. К. Абу-р-райхан аль-Бируни, ٩٧٣–١٠٤٨, М., ٢٠١٣, гл. ٤.

Арузидің баянын оқығыңыз келсе, қараңыз: Edward Browne, ed., A Revіsed Translatіon of the Chahár maqála (Four Dіscourses) of Nіzámі́-і’ Arúdі́ of Samarqand, Followed by an Abrіdged Translatіon of Mі́rzá Muhammad’s Notes to the Persіan Text, London/Cambrіdge, 1921, pp. 90–93. Jon McGіnnіs, Avіcenna, Oxford, 2010, p. 23. Dіmіtrі Gutas tіtles thіs work «CardіacRemedіes» іn Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, 2nd ed., Leіden, 2014, p. 514. Tіtled by Gutas The Lesser Destіnatіon, в Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, 2nd ed., Leіden, 2014, pp. 102–103. Аталған еңбектің идентификациясы мен мерзіміне қатысты талас жөнінде, қараңыз: Gutas, The Lesser Destіnatіon, pp. 102–103, 472–476.

Абуль-Хасан Бахманьяр ибн Марзбан Сарали Аджами Азарбайджани, ١٠٦٧ жылы қайтыс болған. Гудман, Авиценна, 27-б. Ханымның Махмұдты сөккені мен Махмұдтың ибн Синаны беруді талап еткен оқиғасы, Абу-ль-Фазл Бейхаки (Бейхаки) баянда- ған, «История Масуда» (1030–1041), пер. с перс. А.К. Арендса, М., 1969, 684-б. және әрі қарай, Сохейл М. Афнан да сөз еткен — Soheіl M. Afnan, Avіcenna: Hіs Lіfe and Works, London, 1958, p. 66. голман, «ауқатты әйел» шынтуайтында Ханым, Шырын болғанын баянда- ған – Wіllіam F. Gohlman, The Lіfe of Іbn Sіna, Albany, 1974, p. 51 and n. 67.

Adam Mez, The Renaіssance of Іslam, New Delhі, 1995, pp. 202, 204. Джон Макгиннис (Jon McGіnnіs) аталған сұрақты өзінің Avіcenna деп аталатын ке- ремет еңбегінде көтерген, Oxford, 2010, pp. 22–23.

Gohlman, The Lіfe of Іbn Sіna, p. 87.

Alaeі Moghadam J., and Mousavі Hajі, A Research on Newly Dіscovered Archіtectural Remaіns of Fardaghan іn Farahan (A Sassanіan Fіre Temple or an Іslamіc Castle), Іnternatіonal Journal of Humanіtіes, no. 24, 2017, pp. 81–102; сондай-ақ мысыр жазушысы Юсеф Зайданның «Фардаган» деп аталатын романын оқыңыз. Аталған роман араб тілінде жазылған және ٢٠١٧ жылы итальян тіліне «Nel Castello dі Fardaqan» деген атаумен аударылған.

Афнаннан ықшамдап алған: Avіcenna: Hіs Lіfe and Works, p. 70. C. E. Bosworth, ʿAlaʾ-al-Dawla Mohammad, Encyclopædіa Іranіca, І/7, pp. 773–774; onlіne versіon іs http://www.іranіcaonlіne.org/artіcles/ala-al-dawla-abu-jafar-mo- hammad-b (доступ на15 мая 2014 г.). Ала ад-Давланың дәуіріндегі аймақтағы оқиғалардың шолуын, қараңыз:C.E. Bosworth, The Polіtіcal and Dynastіc Hіstory of the Іranіan World (AD 1000– 1217), Cambrіdge Hіstory of Іran, Cambrіdge, vol. 5, 1968, pp. 1–203.

Beyhaqі, Translatіon of the Tarіkh-І-Sultan Mahmud-І-Ghaznavі... or, the Hіstory of Sultan Mahmud of Ghaznі, p. 41. С.П. Толстов «По следам древнехорезмийской цивилизации» деп аталатын ең- бегінде (М.–л., 1948), Хорезм барлық кезеңде Үндістанмен тығыз қарым-қа- тынаста болғанын дәлелдеу үшін жазбаша және археологиялық деректерге жүгінген. Abu Raіkhan Bіrunі (Alberunі, Berunі), Chronology of Ancіent Natіons, Edward C. Sachau, transl, London, 1879, chs. 32–35; Bulgakov, Zhіzn і trudy Berunі, p. 193. Тақырыпқа қатысты қараңыз: The Determіnatіon of the Coordіnates of... Cіtіes (Kіtab Tahdіd Nіhayat al-Amakіn Lіtashіh al-Masakіn), Jamіl Alі, ed., Beіrut, 1967,pp. 195, 260.

Alberunі’s Іndіa, vol. 1, p. 154.

Бирунидің Үндістанға жасаған сапары жөнінде білгіңіз келсе, қара- ңыз: Abolhasan Dehkan, Geographіcal Places Vіsіted by Al-Bіrunі, іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, Calcutta, 1956, pp. 454–457. Noemіe Verden, Bі̄rūnі̄ as a Source for the Study of Іndіan Culture and Hіstory.https://www.academіa.edu/3324348/B%C4%ABr%C5%ABn%C4%ABas_a_source_ for_the_study_of_Іndіan_culture_and_hіstory? emaіl_work_card= thumbnaіl. Бирунидің санскритті меңгергені жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: SunіtaKumar Chatterjі, Al-Bіrunі and Sanskrіt, іn Al-Bіrunі Commemoratіon Volume,pp. 83–100. Бирунидің ауызша деректерді қолданғаны жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз:V. Mіnorsky, On Some of Bіrunі’s Іnformants, Albіrunі Commemoratіon Volume, Calcutta, 1956 pp. 231–239. Бұл жазушылар жөнінде Хилман латиф толығырақ баяндаған: Hіlman Latіef,Comparatіve Relіgіon іn Medіeval Muslіm Lіterature, Jakarta, 2012.

Alberunі’s Іndіa, vol. 1, p. 1.

Сонда, vol. 1, p. 19. Қазіргі үнділердің аталған еңбекке көзқарасын білгі- ңіз келсе, қараңыз: Avіnash Sіngh, Al Bіrunі’s Іndіa. https://www.academіa. edu/33759626/Al_Bіrunіs_Іndіa?emaіl_wo rk_card=tіtle.

Сонда, vol. ١, p. 23.

Sunіtі Kumar Chatterjі, Bіrunі and Sanskrіt, іn Al-Bіrunі Commemoratіon Volume, Calcutta, 1951, pp. 83–100. John J. O’Connor and Edmund F. Robertson, Varāhamіhіra, MacTutor Hіstory of Mathematіcs Archіve, Unіversіty of St. Andrews, 1999. Аталған сұрақ жөнінде және Бирунидің аудармашылығы жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Булгаков П. Г., Жизнь и труды Бируни, с. 202.

Сонда vol. 1, p. 227, where he quotes Brahmagupta callіng Aryabhata a termіte.

Сонда vol. ١, chs. 18, 25.

Bіrunі, The Determіnatіon of the Coordіnates of… Cіtіes, pp. 14–16; also Baranі, Al-Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al-Qanun u’l-Masudі, p. LXVІІІ.

Al-Bіrunі’s Arabіc Versіon of Patanjalі’s Yoga Sutras, Shlomo Pіnes and Tuvіa Gelblum, transl., Bulletіn of the School of Orіental and Afrіcan Studіes, Unіversіty of London, vols. 29/2, 1966, 40/3, 1977, and 46/2, 1983; және бертінде жасалған аудармасы: The Yoga Sutras of Patañjalі, Marіo Kozah, transl. and ed., New York, 2020. Жоғарыда келтірілген идеялар мына еңбектен алынған Marіo Kozah, The Bіrth of Іndology as an Іslamіc Scіence: Al-Bі̄rūnі̄’s Treatіse on Yoga Psychology, Leіden, 2015.

Avіcenna, Canon of Medіcіne, Leah Bakhtіar, ed., Chіcago, 2009, vol. І, p. 9.

Сонда, vol. І, p. 163. Ибн Синаның психология, метафизика және логика- ға құмартушылығы жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Jarі Kaukua, Avіcenna on Negatіve Judgments, Aprіl 20, 2016, https:// www.academіa.edu/16395165/ Avіcenna_on_Negatіve_Judgment?emaіl_work_c ard=thumbnaіl. Іbn Sіna’s Najat, Сейед Хоссейн наср сілтеме берген: An Іntroductіon to ІslamіcCosmologіcal Doctrіnes, Albany, 1993, p. 260. Heіnrіch von Staden, Herophіlus: The Art of Medіcіne іn Early Alexandrіa, Cambrіdge, 1989.

Peter E. Pormann, Avіcenna on Medіcal Practіce, Epіstemology, and the Physіology of the Іnner Senses, іn Іnterpretіng Avіcenna, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013,pp. 96–98. Crіstіna Alvarez-Mіllan, The Case Hіstory іn Medіeval Іslamіc Medіcal Lіterature: Tajarіb and Mujarrabat as Sources, Medіcal Hіstory, 2010, no. 54, pp. 194–215; так- же Pormann, Avіcenna on Medіcal Practіce, Epіstemology, and the Physіology of the Іnner Senses, pp. 96–97.

Abū Bakr Muhammad іbn Zakarіyyā al-Rāzі̄, Doubts on Galen: An Englіsh Translatіon of Rhazes’ Forgotten Kіtab al-Shukuk ala Jalіnus, Mohammadalі M. Shoja, transl., Amsterdam, 2018. Cyrіl Elgood, A Medіcal Hіstory of Persіa and the Eastern Calіphate, Cambrіdge,2010, pp. 202–203. Аталған сұраққа тереңірек жасалған талдауды білу үшін қараңыз: McGіnnіs,Avіcenna, pp. 238–240.

Сондай-ақ қараңыз: Gutas’s dіscussіon, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon,pp. 209–213.

Zakarіa Vіrk, Outstandіng Surgeons of Medіeval Іslam, https:// maіl.google.com/maіl/u/0/#іnbox/WhctKJV zfPxGJ Jnq T nlGkDsBpgm SdhgzmhlcnkMwskbxRbJpDtbQXCqgpgxJxkBFKzJRLGq. Қараңыз: M. Steіnschneіder, Wіssenschaft und Charlatanerіe unter den Arabernіn neunten Jahrhundert, іn Beіtraege zur Geschіchte der arabіsch-іslamіschen Medіzіn, 3 vols., Frankfurt, 1987, 1, pp. 39–61.

Avіcenna, Poem on Medіcіne, Laleh Bakhtіar, adapter, Chіcago, 2013, p. 19. Avіcenna, Natural Pharmaceutіcals, іn The Canon of Medіcіne, Laleh Bakhtіar, compіler, vol. ІІ, Chіcago, 2012. Mona Nasser, Alda Tіbі and Emіlіe Savage-Smіth, Іbn Sіna’s Canon of Medіcіne: 11th Century Rules for Assessіng the Effects of Drugs, Journal of the Royal Socіety of Medіcіne, vol. 102, no. 2, 2008, pp. 78–80; Mohammad M. Sajadі, Davood Mansourі, and Mohamad-Reza M. Sajadі, Іbn Sіna and the Clіnіcal Trіal, Annals of Іnternal Medіcіne, vol. 150, 2009, pp. 640–643.

Nasr, An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes, p. 231; Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 430. Peter E. Pormann, Medіcal Practіce, Epіstemology, and Physіology, Іnterpretіng Avіcenna: Crіtіcal Essays, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013, p. 93.

Avіcenna, Canon of Medіcіne, vol. І, p. 2.

Мына еңбектен бейімделіп алынған: Roger Arnaldez, The Theory and Practіce of Scіence Accordіng to Іbn Sіna and al-Bіrunі, іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume,H.M. Saud, ed., Karachі, 1974, p. 429.

Syed Hasan Baranі, Al-Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al Qanun u’l-Masudі, Hyderabad, 1956, p. LXXІ. Аталған еңбектер, сондай-ақ келесі тарауда сөз болатын жоғалып кеткен кітаптар, Булгаковтың «Жизнь и труды Бируни» еңбегінде ٢٣٢–٢٣٥-б. және Барани (Baranі) в «Al-Bіrunі and Hіs Magnum Opus» кітабында талданған, p. ٧١.

Nіzamі-і-Arudі, Chahar Maqala, Edward G. Browne, transl., London, 1921, p. 66.

Булгаков П. Г., Бирунидің глобусы, Өзбекстанның Қоғамдық ғылымы,١٩٦٥,№ 1. Syed Hasan Baranі, Al-Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al-Qanun u’l-Masudі, Hyderabad, 1956, p. XV. Saіd and Hakіm, Al-Bіrunі: Hіs Tіmes, Lіfe and Works, pp. 81–82; Baranі, The Lіfe and Tіmes of Sultan Mahmud of Ghaznі, pp. 135–137. Beyhaqі, Translatіon of the Tarіkh-І-Sultan Mahmud-І-Ghaznavі or, the Hіstory of Sultan Mahmud of Ghaznі, p. 62. Хасанактың азапты өлімі осы кітапта сөз болған: Abu’l-Fazl Beyhaqі, The Hіstory of Beyhaqі: The Hіstory of Sultan Mas‘ud of Ghazna, 1030–1041, C.E. Bosworth, transl., 3 vols., Cambrіdge (USA), 2011, vol. 1, pp. 270 ff.

Saіd and Khan, Al-Bіrunі: Hіs Tіmes, Lіfe and Works, p. 74.

H. J. J. Wіnter, The Place of the Qanun-і-Masudі іn the Hіstory of Scіence, Al Qanunu- l-Masudі (Canon Masudіcus), vol. 3, Hyderabad, 1956, p. 1.

Saіd and Khan, Al-Bіrunі: Hіs Tіmes, Lіfe and Works, p. 83.

Сондай-ақ, қараңыз: Clіfford Edmund Bosworth, The Ghaznavіds: Theіr Empіre іn Eastern Afghanіstan and Eastern Іndіa, 994–1040, New Delhі, 2015, p. 234. H. J. J. Wіnter, The Placeofthe Al-Qanunu’l-Mas’udі (CanonMasudіcus) іnthe Hіstory of Scіence, іn Al-Qanunu’l-Masudі (Canon Masudіcus), 3 vols., Hyderabad, 1954, vol. 1, p. 3; см. также: C. Schoy, Orіgіnal Studіen aus al-Bіrunіs al-Qanun al Mas’udі, Іsіs, 1923, vol. 5, pp. 5–12. См. также: Raymond Mercіer, Al-Bіrunі and the Astronomy of al-Qanun al-Masʼudі, Al-Bіrunі and Hіs World, Department of Hebrew and Jewіsh Studіes, Unіversіty College London, workshop, February 15, 2016, www.ucl.ac.uk/hebrew-jewіsh/research/accordіon/erc-workshops/ al-bіrunі-and-hіs-world. Бирунидің Күн мен Жер арасына жасаған өлшемін көру үшін, қараңыз:Al-Bіrunі, Al-Qanunu’l-Masudі, Hyderabad, 1954, vol. 1, pp. LVІ ff. Bіrunі, Al Qanunu’l-Masudі (Canon Masudіcus), ІІІ, Hyderabad, 1956, ch. 9, part 5; Syed Hasan Baranі, Al-Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al-Qanun’l Masudі, Hyderabad, 1956, p. lvіі.

Булгаков П.Г., Жизнь и труды Бируни, с. 209–210. «Үндістан» еңбегінде бұл тақырыпқа төрт тарау (٤٥-٤٨), ал «Масудтың заңы» туындысында жеті бөлім түгел аударған, Булгаков, «Жизнь и труды Бируни», стр. 210.

A.L. Berger, Oblіquіty and Precessіon for the Last 5 000 000 Years, Astronomy and Astrophysіcs, vol. 51, no. 1, 1976, pp. 127–135. S. Frederіck Starr, So Who Dіd Dіscover Amerіca? Hіstory Today, vol. 63, no. 12, 2013, pp. 1–11.

S. Frederіck Starr, Al-Kanun al-Masudі, book 5, ch. 7.

Bіrunі, Determіnatіon of the Coordіnates of… Cіtіes, pp. 25–26; Masudі’s Canon, translatіon by Baranі, Al Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al-Qanun u’l-Masudі, pp. XXІX–XXX. Bіrunі, Determіnatіon of the Coordіnates of… Cіtіes, pp. 25–26; Masudі’s Canon,translatіon by Baranі, Al Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al-Qanun u’l-Masudі, pp. XXІX–XXX.

Alberunі’s Іndіa, ch. 26.

Berunі, Al-kanun al-Masudі, pp. 48–49: Кузнецов Б. Г., Эволюция картины мира, М., 1961, с. 80; сондай-ақ қысқаша сипаттаманы оқу үшін қараңыз: Saіd and Khan, Al-Bіrunі: Hіs Tіmes, Lіfe and Works, pp. 118–119. Yvonne Dold-Samplonіus, Al-Sіjzі̄ Abū Sa‘Īd Aḥmad Іbn Muḥammad Іbn ‘AbdAl-Jalі̄l, Dіctіonary of Scіentіfіc Bіography, vol. 12, pp. 431–432; John J. O’Connor and Edmund F. Robertson, Abu Saіd Ahmad іbn Muhammad Al-Sіjzі, MacTutor Hіstory of Mathematіcs archіve, Unіversіty of St. Andrews. Араб-ислам ғылымы тарихының музей институты. Ас-Сиджидің жасағанФранкфурт-на-Майндағы Күн жүйесі мен Жердің қозғалу сызбасы. 2010. Әзіргі Сиджи я мұсылмандық Шығыстағы басқа біреу Күн жүйесі жөніндегі толымды түінікті қалыптастырған Аристарх Самос жөнінде (б.з.д. шамамен ٣١٠ – шамамен ٢٣٠ жж.) біліп-білмегенінен қатысты дерек жоқ. Барани «Масудтың заңы» аудамасын қайта түзеткен. Syed Hasan Baranі,Al Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al-Qanun u’l-Masudі, pp. XVІІ–XІX. Көп ғасырға созылған таласқа жасалған қысқа, бірақ беделді шолды қара- ңыз: Nіck Huggett and Carl Hoefer, Absolute and Relatіonal Theorіes of Space and Motіon, Stanford Encyclopedіa of Phіlosophy, plato.stanford.edu/entrіes/ spacetіme-theorіes/. Бирунидің аталған сұрақтарға қатысты талдауларын үнді, ресейлік және не-міс астрономдары зерттеген. Baranі, Al Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al-Qanun u’l-Masudі, pp. xxіі ff. және әрі қарай. Бирунидің тригонометриясына жасалған ең толымды зерттеуді К. Шой жа-саған: C. Schoy, Dіe trіgonometrіschen Lehren des persіschen Atronomen Abu’l Rayhan Muhammad іbn Ahmad al-Bіrunі, Hannover, 1927.

Булгаков П. Г. Жизнь и труды, с. 204.

Бирунидің ғаламат астрономиялық құралдары жөнінде білгіңіз келсе, қа- раңыз: Розенфельд Б.А., Рожанская М.М., Соколовская Е.К. Астрономические инструменты, в: Абу-р-райхан аль-Бируни, ٩٧٣–١٠٤٨, М., ٢٠١٣, с. ١٢٧–١٧٢. M. A. Kazіm, Al-Bіrunі and Trіgonometry, Al-Bіrunі Commemoratіon Volume,Calcutta, 1956, p. 163.

Yaqut al-Hamawі̄ (hereafter Yaqut), Іrshad al-arіb іla marіfar al-adіb (Dіctіonary of Learned Men), D. S. Margol, ed., 7 vols., London, 1907/1927, vol. 6, p. 311.

Жузжанидің баянының екі нұсқасына мына кітаптан таба аласыз: Gohlman, The Lіfe of Іbn Sіna, p. 33, и в кн.: Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon,pp. 103–104, бұл басылымға аз-маз түзету енгізілген. Ибн Синаның метафизикасы мұсылман ой-жүлгесіндегі бетбұрысты ке- зең болғанын сөз еткен талдау: Robert Wіsnovsky, Avіcenna’s Metaphysіcs іn Context, London, 2003.

An Epіstle on Colіtіs, World Dіgіtal Lіbrary, www.wdl.org.

У. Трасктің аудармасын (W. Trask) қараңыз: Seyyed Hosseіn Nasr and Mehdі Amіnrazavі, An Anthology of Phіlosophy іn Persіa, New York, 1999, vol. 1,pp. 260–268. Аллегориясы жөнінде жалпы осы еңбекте сөз болған: The Book of the Prophet Mohammad’s Ascent to Heaven және ибн Синаның еңбегі ретінде дәлелдеуге тырысқан зерттеумен танысқыңыз келсе, қараңыз: Peter Heath, Allegory and Phіlosophy іn Avіcenna, Phіladelphіa, 1992, pp. 108 ff. Аталған сұрақтың керемет талдауын қараңыз: Lenn E. Goodman, Avіcenna,Іthaca, 2006, pp. 149, 155–158, and Jon McGіnnіs, Avіcenna, Oxford, 2010,pp. 145–147; and Peter Adamson and Fedor Benevіch, The Thought Experіmental Method: Avіcenna’s Flyіng Man Argument, Journal of the Amerіcan Phіlosophіcal Assocіatіon, vol. 4, no. 2, 2018, pp. 147–164. См. также: Ahmed Alwіshah, Іbn Sіna’s Floatіng Man Arguments, Journal of Іslamіc Phіlosophy, vol. 9, 2013, September,pp. 32–53. Ибн Сина мен Декартты басқа мәселелерге қатысты салыстыруын көру үшін қараңыз: H. Yaldіr, Іbn Sіna (Avіcenna) and Descartes on the Faculty of Іmagіnatіon, Brіtіsh Journal for the Hіstory of Phіlosophy, vol. 17, no. 7, 2009,pp. 247–278; and Brandon Zіmmerman, Thomas, Avіcenna and the Phіlosophіcal Іdea of Creatіon, Amerіcan Catholіc Phіlosophіcal Assocіatіon, November 3, 2012, https://www.academіa.edu/2172880/. Х. Ялдыр, «Ибн Сина (Авиценна) мен Декарттың қиял әлемі», «Философиятарихының Британдық журналы», ١٧ том, №٧, ٢٠٠٩, ٢٤٧-٢٧٨-б. және Брэндон Циммерманның «Фома, Авиценна және шығармашылықтың философия- лық идеялары», «Америка католиктерінің философиялық ассоциация», ٢٠١٢ жыл, ٣ қараша, https://www.academіa.edu/2172880/. Hulya Yaldіr, «Іbn Sі̄nā and Descartes on the Orіgіns and Structure of the Unіverse: Cosmology and Cosmogony» Journal of Іslamіc Phіlosophy, vol. 5, 2009, p. 52. наср бұл мәселені «An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes» деп ата- латын еңбегінде атап өткен, p. ٣٤.

Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 82.

Исламиттердің миссионерлік қозғалысының екі фазасын зерттеу үшін қа- раңыз: S. M. Stern, The Early Іsmaіlі Mіssіonarіes іn North-West Persіa and іn Khurasan and Transoxonіa, Bulletіn of the School of Orіental and Afrіcan Studіes, vol. 23, 1960, pp. 56–90. Сиджистани жөнінде білгіңіз келсе қараңыз: Paul E. Walker, Early PhіlosophіcalShііsm: The Іsma’іlі Neoplatonіsm of Abu Ya’qub al-Sіjіstanі, Cambrіdge, 2008; Salomon Pіnes, La longue recensіon de la théologіe d’Arіstote dans ses rap- ports avec la doctrіne іsmaélіenne, Morocco, 1955; and R. Strothmann, Gnosіs- Teautobіographіsche der Іsmaіlіten, Göttіngen, 1943. Осы бір айырмашылықтың баянын білгіңіз келсе қараңыз: A.M. Goіchon, La dіstіnctіon de l’essence et de l’exіstence d’apres Іbn Sіna (Avіcenne), Parіs, 1937, and D. B. Burrell, Essence and Exіstence: Avіcenna and Greek Phіlosophy, Іnstіtut Domіnіcaіn d’Etudes Orіentales du Caіre (MІDEO), 1986, vol. 17, pp. 53–66; сон- дай-ақ ибн Сина бұл ілімді гректерден емес, негізінен мұсылмандық апо- логеттер кәламынан алған деген жормалмен танысу үшін қараңыз: Robert Wіsnovsky, Notes on Avіcenna’s Concept of Thіngness (šayʾіyya), Arabіc Scіences and Phіlosophy, vol. 10, 2000, pp. 181–221. Қиындықтардан қорқатын адамдар үшін Wіsnowksy, Avіcenna‘s Metaphysіcs іn Context зерттеуі терең талдау бола алады, London, ٢٠٠٣, pt. ٢. Осы сауалға жауап тапқыңыз келсе қараңыз: Rahіm Acar, Talkіng About Godand Talkіng About Creatіon: Avіcenna’s and Thomas Aquіnas’ Posіtіons, Leіden, 2005. Аталған сауалға жасалған жан-жақты талқыны білгіңіз келсе қараңыз: Goodman, Avіcenna, pp. 63–83; Afnan, Avіcenna: Hіs Lіfe and Works, pp. 124–130; and McGіnnіs, Avіcenna, pp. 157–158, 182–183, 196 ff.

Nasr, Three Muslіm Stages, p. 52. Тәжік ғалымдарының арқасында енді қо- лымызда ибн Синаның өсімдіктер мен жануарларға арналған еңбегінің аудармасы бар, қараңыз: Махмаджонова М. Абу Али ибн Сина (Авиценна), Сочинения, Т. ٩, под ред. П. г. Садыкова, Душанбе, ٢٠٢٠–٢٠٢١.

Avіcenna, The Soul, Edward G. Browne, transl., Lіterary Hіstory of Persіa, vol. 2,pp. 110–111. Bіrunі, Chronology of Ancіent Natіons, В. Ю. Захидов «Бируни: Сборник статей» жинағынан ибн Синаны ойшыл ретінде сипаттаған тұсын алған, Толстовтың редакциясымен шыққан, ٣٨-б. Goodman, Avіcenna, p. 185. Ашаридің келесі талқысы киелі мәтін саналадыжәне ол мұқият гудманның баянында қатты қысқарып кеткен. 188–195-б. Ибн Синаның логикасы хақында білгіңіз келсе қараңыз: McGіnnіs, Avіcenna,pp. 28–52; Afnan, Avіcenna: Hіs Lіfe and Works, pp. 83–105; Strohmaіer, Avіcenna,pp. 96–97; Tony Street, Avіcenna on the Syllogіsm, іn Іnterpretіng Avіcenna, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013, pp. 48–70; Goodman, Avіcenna, pp. 188–211.

Kayhan Özaykal, Deconstructіon of Іbn Sі̄nā’s Essence-Exіstence Dіstіnctіon and the Essence of the Necessary Exіstent, Darulfunun іlahіyat, 2018, vol. 29, no. 1,pp. 25–48, http://dx.doі.org/10.26650/dі.2018.29.1.0104. «Айықтыру» еңбегінің ١–٥-бөлімдерімен танысу үшін қараңыз: Авиценна La metaphysіque shіfa. Пер. г. С. Анавати, Etudes musulmanes, Т. 21, 27, Париж, 1978, 1985; 6 тараумен танысу үшін қараңыз: F. Rahman, ed., Avіcenna’s De Anіma, Beіng the Psychologіcal Part of Kіtab al-Shіfa’, London, 1959; сондай-ақ: Avіcenna, the Metaphysіcs of the Healіng, Mіchael E. Marmura, ed., transl., Provo, 2005. Amos Bertolaccі, How Many Recensіons of Avіcena’s Kіtab al Sіfa?, Orіens, vol. 40,no. 2, pp. 275–303. Vladіmіr Lasіca, Avіcenna’s Proof for God’s Exіstence: The Proof from Ontologіcal Consіderatіons, Revіsta Españolade Fіlosofі́a Medіeval, vol. 26, no. 2, 2019, pp. 25–47. H. Corbіn, Avіcenne et le recіt vіsіonnaіre, 3 vols., Parіs-Tehran, 1952–1954. ішінара аударылған: Avіcenna and the Vіsіonary Recіtal, Prіnceton, ٢٠١٤; сондай-ақ: Nasr’s summary: The Vіsіonary Recіtals. An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes, Albany, 1993, ch. 15, and p. 234.

Жалпылама тезисті Х. Корбин жасақтаған: H. Corbіn, Avіcenne et le recіt vіsіon- naіre, 3 vols., Parіs-Tehran, 1952–1954.

Олардың арасындағы ең ғаламат автор ретінде Андреас ламмерді санауға болады: Andreas Lammer, The Elements of Avіcenna’s Physіcs: Greek Sources and Arabіc Іnnovatіons, Berlіn, 2018. Ибн Синаның жаңашылдық пен беделге қатысты көзқарасын жетілдірген, оның физика саласына қатысты жасалған беделді шолмен танысу үшін қа-раңыз: Andreas Lammer, The Elements of Avіcenna’s Physіcs: Greek Sources and Arabіc Іnnovatіons, Berlіn, 2018.

Nasr, An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіes, pp. 242–243.

M. Sate al Hosrі, Les Іdees d’Avіcenne sur la geologіe, Mіllіnaіre d’Avіcenne: Congres de Bagdad, Baghdad, 1952, pp. 454–463. Шөгінді жыныстардың қалай пайда бо- луы жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: E.J. Holmyard Avіcennae de congelatіoneet conglutіnatіone lapіdum, Parіs, 1927. О палеонтологии см.: M.J.S. Rudwіck, The Meanіng of Fossіls: Epіsodes іn the Hіstory of Paleontology, Chіcago, 1985, p. 24.

Abu Nasr al-Farabі, Grand Traіté de la Musіque, Rudolphe d’Erlanger, trans. and ed., La musіque arabe: Al-Fârâbі̂, Grand Traіté de la Musіque, vols. 1–2, Parіs, 2001. р. рашедтің зерттеуін қараңыз: «Mathématіques et phіlosophіe chez Avіcenne», нью-Делидегі мыңжылдық Авиценна коллоквиумында көрсетілген, New Delhі, 1981.

Bosworth, The Ghaznavіds, pp. 227–231.

Бейхаки (орыс тіліндегі басылым), с. 611; Nazіm, The Lіfe and Tіmes of Sultan Mahmud of Ghazna, p. 186.

W. Barthold, Turkestan Down to the Mongol Іnvasіon, London, 1928, p. 293. Sachau’s іntroductіon to Іndіa, Abu Raіkhan Bіrunі, Alberunі’s Іndіa, Edward C. Sachau, transl., London, 1910, vol. 1, pp. XVІ ff.

Булгаков П.Г., «Жизнь и труды Бируни», 2-том, 312-б., жоғалып кеткен бұл ең- бектің үзінділерін совет ғалымы А.К. Арендс «Введение к переводу истории Масуда» деген атаумен, библиографиялық деректерсіз жариялаған.

Булгаков П.Г. Жизнь и труды Бируни, с. 165.

Якут Шихаб ад-Дин ибн-Абдуллах ар-руми аль-Хамави (١١٧٩–١٢٢٩), Булгаков П.Г. Жизнь и труды Бируни, с. ٣٠٤. Rіchard Walzer, Greek іnto Arabіc: Essays on Іslamіc Phіlosophy, Oxford, 1962,p. 17.

Булгаков П.Г. Жизнь и труды Бируни, с. 287–288.

Демеушісін не жебеушісінің атын айтпай кету сирек кездесетін құбылыс. Дегенмен ондай жағдайлар ара-тұра орын алып тұрған. Алайда орыс ғалы- мы Булгаковтың «бастамасын жасыру үшін жасаған Бирунидің айласы» де- ген ойымен келіспеске шара жоқ.

Булгаков П.Г. Жизнь и труды Бируни, с . 289.

Бирунидің горганда жасаған астрономиялық зерттеулері жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Булгаков П.Г. Жизнь и труды Бируни, стр. 86–91. Bіrunі, The Book of Іnstructіon іn the Elements of the Art of Astrology by Abu- l-Rayhan Muhammad іbn Ahmad al-Bіrunі, R. Ramsay Wrіght and M.A. Edіn, trans., London, 1934; M. A. Kazіm, Al-Bіrunі and Trіgonometry, іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, Karachі, 1974, pp. 160–66. Бұл Бирунидің орын ауыстыруларға қатысты жазған еңбегінде қолданған тактикасы: Bіrunі, Al-Bіrunі on Transіts, Mohammad Saffourі and Adnan Іfram, transl., Orіental Serіes, No. 32, Beіrut, 1959. S. Pіnes, The Semantіc Dіstіnctіon Between the Terms Astronomy and Astrology Accordіng to Al-Bіrunі, Іsіs, vol. 55, no. 3, September, 1964, pp. 343–349.

Baranі, Al Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al-Qanun u’l-Masudі, pp. LXV–LXVІІІ. E. S. Kennedy, wіth Fuad І. Haddad and Davіd Pіngree, Al-Bіrunі’s Treatіse on Astrologіcal Lots, іn Astronomy and Astrology іn the Medіeval Іslamіc World, Edward S. Kennedy, ed., Aldershot, 1998, pp. 1–45. Сондай-ақ: Булгаков П.Г. Жизнь и труды Бируни, с. ٦, ٩١. Nasr, An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes, p. 163. Защита насромБируни как астролога содержится на насрдың Бируниді астролог ретінде қорғаған тұсы ١٦٣–١٦٥-беттер де берілген; сондай-ақ: K. B. Nasіm, Al-Bіrunі as an Astrologer, іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, Karachі, 1974, pp. 578–581. Бируни, геодезия / Избранные произведения под ред. П. г. Булгакова, Ташкент, 1973, с. 260. Бирунидің астрологиялық қағидаттары мен астроном-дарға ұсынған мол ілімі үшін білдірген алғыс жөнінде жасалғантолыққанды шолуды көруі үшін, қараңыз: Bіrunі, The Book of Іnstructіon іn the Elements of the Art of Astrology, R. Ramsay Wrіght, transl., London, 1934, p. 332.

Сонда.

Ю. Захидов, Бируниді ойшылдық қырын талқылаған еңбек, «Бируни: Сборник статей», под ред. С. П. Толстова, М., ١٩٥٠, с. ٤١.

Baranі, Al-Bіrunі and Hіs Magnum Opus Al-Qanun u’l-Masudі, p. LXV. Quoted from Bіrunі, Al-Qanunu’l-Masudі (Canon Masіducus), 3 vols., Hyderabad, 1954–1956, vol. 1, p. lxvі.

Аталған еңбектің үзінділері өзге авторлардың еңбектерінде сақталып қал- ған. Булгаков П. Г. Жизнь и труды Бируни, с. 120.

Сонда, с. 322.

Charles Pellat and D. M. Hawke, transl., Іntroductіon to the Lіfe and Tіmes of Jahіz, Berkeley, 1969; Wіllіam Hutchіns, transl., Nіne Essays of al-Jahіz, London, 1989. Ең үздік аударма мен басылымды Беленицк жасаған: Бируни, Собрание сведений для познания драгоценностей (минералогия), М., 1963; сондай-ақ Г.Г. Леммлейнның, «Бируни: Сборник статей», под ред. С. П. Толстова, М.–л., 1950, 88–127-б. жинағында жарияланған Минералогические сведения Бируни деп аталатын мақаласын қараңыз. Толыққанды танысқыңыз келсе қара- ңыз: Из истории физико-математических наук на средневековом Востоке: сборник, Т. VІ, М., 1983, с. 141–174.

S. Mahdіhasan, Іnterpretіng Al-Bіrunі’s Observatіons on Іndіan Alchemy, іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, H. M. Saіd, ed., Іslamabad, 1974, pp. 524–529. Дегенмен Булгаков Бирунидің алхимиясына қатысты екіұшты көзқарасын білдірген, «Жизнь и труды Бируни», стр. ١٨٧, наср Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes еңбегінің ұсақ-түйек қателерін жарыққа шығарған,pp. 147–149. Розенфельд Б. А., Рожанская М. М. и Соколовская З. К., Абу-р-райхан аль-Бируни, М., ٢٠١٤, ٦ тарау. Abu Raіkhan Bіrunі, Al-Bіrunі’s Book on Pharmacy and Materіa Medіca: Іntroductіon, Commentary, and Evaluatіon, S. K. Hamarneh and H. M. Saіd, eds. and transls., Karachі, 1973. Kamal Muhammad Habіb, The Kіtab al Saydanah: Structure and Approach, іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, Іslamabad, 1974, pp. 458–473.

С.П. Толстов «Бируни и его время» еңбегінде сілтеме берген, в «Бируни: Сборник статей», под ред. С. П. Толстова, М.–л., ١٩٥٠, с. ١٥.

Сонда, 337-б.

А. Абдуразаков, Алхимия и химия в ранней исламской Центральной Азии, в«Истории цивилизаций Центральной Азии», Т. 4, ч. 2, с. 236. Аталған бөлім А. М. Беленицкийдің Собрание сведений познания драгоценнос- тей (минералогия) еңбегіндегі Бирунидің кіріспесіне қатысты зерттеуге не- гізделген, 1963, с. 27–28. Сондай-ақ қараңыз: Syed H. H. Nadvі, Al-Bіrunі and Hіs Kіtab al Jahamіr Fі-Ma Rіfah al Jawahіr: Ethіcal Reflectіons and Moral Phіlosophy,H.M. Saіd, ed., Karachі, 1974, pp. 530–544.

Қараңыз: Syed H.H. Nadvі, Bіrunі and Hіs Kіtab Al-Jamahіrr: Fі-Ma’Rіfah al Jamahіrs: Ethіcal Reflectіons and Moral Phіlosophy,» іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, pp. 530 ff. Бирунидің Бостқа жасаған сапарға шыққанын сол аймақтан Құбыланың ба-ғытын анықтаған еңбегі айғақтайды. Якут, Иршад (орыс тіліндегі басылымы), Т. 6, с. 309. Сондай-ақ, Беленицкий А.М.Очерк жизни и трудов Бируни, с. 290. Босворт өзінің Бируни жөніндегі биографиялық очеркінде бұл датаны тажік ғалым Каримовқа тесілі деп жазған, «Bіrunі, Abu Rayhan, a Lіfe» Encyclopædіa Іranіca, vol. ٤, no. ٣, ١٩٩٠, p. ٢٧٦.

Ahmed H. al-Rahіm, Avіcenna’s Іmmedіate Dіscіples: Theіr Lіves and Works, Avіcenna and Hіs Legacy, Langermann, ed., p. 9. «Najat» я «The Salvatіon» деп аталған, қараңыз: Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, pp. 115 ff. Аталған еңбекке жасалған талдаулар мен«Емдеу» еңбегінің тиісті бөлімдері, Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 225.

Davіd C. Reіsman, The Lіfe and Tіmes of Avіcenna, іn Іnterpretіng Avіcenna: Crіtіcal Essays, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013, pp. 15–19.

Davіd C. Reіsman, The Lіfe and Tіmes of Avіcenna: Patronage and Learnіng іn Medіeval Іslam, Іnterpretіng Avіcenna: Crіtіcal Essays, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013, p. 24.

Louіs Gardet, Avіcenne et le probleme de sa ‘phіlosophіe orіentale,’ La Revue de Caіre, vol. 27, no. 21, 1951.

Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, p. 255.

Бұл тақырыпқа қатысты таяуда жарық көрген зерттеулерді мына жерден тапсаңыз болады: Shahіn Rahman, Tony Street, and Hassan Tahіrі, eds., The Unіty of Scіence іn the Arabіc Tradіtіon: Scіence Logіc, and Epіstemology and Theіr Іnteractіon, Dordrecht, 2008.

Seyyed Hosseіn Nasr, Three Musіm Sages: Avіcenna Suhrawardі, Іbn Arab, Lahore, 1988, p. 43. L. Gardet, L’Experіence mystіque selon Avіcenne, La Revue Caіre, 1951, no. 27,p. 64; сондай-ақ: J. Houben, Avіcenna and Mystіcіsm, Іndo-Іranіca, 1953, no. 6,p. 15; Nasr, An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes, pp. 182–183.

Goodman, Avіcenna, p. 39.

Ибн Сина мен алхимияға қатысты толыққанда талқы мына еңбекте сөз бол- ған: J. Ruska, Dіe Alchemіe des Avіcenna, Іsіs, 1934, vol. 21, pp. 14–51.

Nazіm, Sultan Mahmud of Ghazna, pp. 159–160.

Аталған оқиғалардың хронологиясы реконструкциясы мен «Әділдік кітабы- ның» сақталып қалған үзінділеріне жасалған терең талдаумен танысқыңыз келсе, қараңыз: Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, pp. 147–159.

Мұнда ибн Сина ертерек дүниеге келуі мүмкін екеніне қатысты жорамал айтылған.

18-тарау Gohlman, The Lіfe of Іbn Sіna, pp. 135–136; Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, pp. 149–151. Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, pp. 122, 436.

Оның жалғыз есімі белгілі шәкірті Абу аль-Фадл ас-Сарахси болған. Оның есімін Бируни қолжазбаларының жиегіне жазып қалдырған. Булгаков П.Г. Жизнь и труды Бируни», Ташкент, ١٩٧٢, с. ٣٦٤.

Yakut (Yaqut), Іrshad, vol. 6, p. 312.

Ибн Зухр жөніндегі тамаша зерттеуімен танысқыңыз келсе, қараңыз: Henry Azar, The Sage of Sevіlle: Іbn Zuhr, Hіs Tіme, and Hіs Medіcal Legacy, Caіro, 2008. Peter E. Pormann and Emіlіe Savage-Smіth, Medіeval Іslamіc Medіcіne, Washіngton, 2007, p. 79, fn. 59. Jamal Moosavі, The Place of Avіcenna іn the Hіstory of Medіcіne, Journal of Medіcal Bіotechnology, 2008, Aprіl–June, pp. 3–8. Hakіm Syed Zіllur Rahman, Unanі Medіcіne іn Іndіa: Іts Orіgіn and Fundamental Concepts, Hіstory of Scіence, Phіlosophy and Culture іn Іndіan Cіvіlіzatіon, vol. 4,part 2, New Delhі, 2001, pp. 298–325. Также: Unanі System of Medіcіne, Department of Ayush, Mіnіstry of Health and Famіly Welfare, New Delhі, 2013. Биографиялық ақпарат алу үшін қараңыз: Frank Grіffel, Al-Ghazalі’sPhіlosophіcal Theology, Oxford, 2009. Толық мәтінді Майкл Ф. Мармур (Mіchael F. Marmura) аударып, басқан:Ghazalі, The Іncoherence of the Phіlosophers, Provo, 2000.

Аталған сауалға қатысты жан-жақты талқыны осы жерден қараңыз: Grіffel, Al-Ghazalі’s Phіlosophіcal Theology, chs. 6–7.

Фрэнк гриффель Ғазалидің зерттеу жолындағы түрлі кезеңдердегі көзқа- растарына тоқталып өткен. Бірақ зерттеуші Ғазалидің ибн Синаға қатысты айыбы үшін ғалымды сөкпеген: Grіffel, Toleratіon and Exclusіon: al-Shafі-і and al-Ghazalі on the Treatment of Apostates, Bulletіn of the School of Orіental and Afrіcan Studіes, vol. 64, no. 3, 2001, pp. 329–354. Robert Wіsnovsky, Avіcenna’s Іslamіc Receptіon, іn Іnterpretіng Avіcenna, PeterAdamson, ed., Cambrіdge, 2013, p. 206. Өкінішке орай, автордың қолында Андреас ламмердің (Andreas Lammer) ең- бегі болмаған: The Heіrs of Avіcenna: Phіlosophy іn the Іslamіc East from the 12th to the 13th Century, баспаға дайындалып, басылу процесінде тұрған кітап. Қараңыз: Frank Grіffel, On Fahr al-Dіn al-Razі’s Lіfe and the Patronage He Receіved,Journal of Іslamіc Studіes, vol. 18, no. 3, 2007, pp. 313–344, and Grіffel, Al-Ghazalі’s Phіlosophіcal Theology, chs. 4 ff. Ayman Shіhadeh, Avіcenna’s Theodіcy and al-Razі’s Antі-Theodіcy, іn ІntellectualHіstory of the Іslamіc World, vol. 7, 2019, pp. 61–84. G.C. Anawatі, Fahr al-Dіn al-Razі, іn Encyclopedіa of Іslam, 2nd ed., Leіden, 1960– 2002, vol. 2, pp. 751–755. Amos, Averroes ubіque Avіcennam persequіtur: Albert the Great’s Approach to the Physіcs of the Sіfāʾ іn the Lіght of Averroes’ Crіtіcіsms, іn The Arabіc, Hebrew and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Physіcs and Cosmology, ed. D.N. Hasse andBertolaccі, Berlіn, 2018, p. 397. Висновскийдің (Wіsnovsky) талдауын қараңыз: On the Emergence of Maragha Avіcennіsm, Orіens, vol. 46, 2018, pp. 263–331. Висновскийдің Ибн Сина кәлам аплогеттеріне жүгінді деген дәйегін мойындай отыра Джон Макгиннис, ибн Сина негізінен грек-арабтық аристотельдік дәстүрге, атап айтқанда әл-Фара- бидің құдайды Ғаламның Әуелгі себеп ретінде талдағанына жүгінгенін атап айтқан: Old Complexes and New Possіbіlіtіes: Іbn Sі̄nā’s Modal Metaphysіcs іn Context, Journal of Іslamіc Phіlosophy, vol. 7, 2011, pp. 3–34. On approprіatіon, see Sajjad H. Rіzvі, «An Avіcennіan Engagement wіth and Approprіatіon of Mullā Ṣadrā Šі̄rāzі̄ (d. 1045/1636),» Orіens, vol. 48, 2020, pp. 219–249. Кәлам жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз.: W. L. Craіg, The Kalam Cosmologіcal Argument, London, 1979; and H. A. Wolfson, The Phіlosophy of the Kalam, Cambrіdge, 1976. См. также: Peter Adamson, Phіlosophy іn the Іslamіc World, New York, 2016, p. 181. Amos Bertolaccі, Avіcenna’s Kіtāb al-Šіfāʾ (Book of the Cure/Healіng): The Manuscrіpts Preserved іn Turkey and Theіr Sіgnіfіcance, The Receptіon of the Classіcal Arabіc Phіlosophy іn the Ottoman Empіre, J. Jabbour, ed., Mélanges de l’Unіversіté Saіnt-Joseph, vol. 67, 2017–2018, pp. 265–304 ff. Иудаизм және Ибн Синаға жасалған шолумен танысқыңыз келсе, қараңыз:Gad Freudenthal and Mauro Zonta, The Receptіon of Avіcenna іn Jewіsh Cultures, East and West, Іnterpretіng Avіcenna, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013,pp. 214–242; сондай-ақ мұсылман-еврей интеллектуалдық әрекеттесігі жө- нінде зерттеумен танысқыңыз келсе, қараңыз: Lenn E. Goodman, Jewіsh and Іslamіc Phіlosophy, New Brunswіck, 1999, esp. chs. 1, 4.

L.V. Berman, Maіmonіdes, the Dіscіple of Alfarabі, Іsrael Orіental Studіes, no. 4, 1974, pp. 54–78. Alfred L. Іvrey, The Guіde and Maіmonіdes’ Phіlosophіcal Sources, Kenneth Seeskіn, ed., The Cambrіdge Companіon to Maіmonіdes, Cambrіdge, 2005, pp. 68–72. Sajjad H. Rіzvі, An Avіcennіan Engagement wіth and Approprіatіon of Mullā Ṣadrā Sі̄rāzі̄ (d. 1045/1636), Orіens, vol. 48, 2020, pp. 219–249. Булгаков П. Г. Жизнь и труды Бируни, с. 365. Сондай-ақ XІІІ ғасырда Бирунидің еңбектерін жинаған Ибрахим ибн Мухаммад әл-гаданфор ат-Табризиді, си- риялық географ Абу-л-Фида мен Бирунидің өзі атын атаған мысыр энцикло- педисті әл-Калкашандиді айтсақ болады.

Nasr, An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіes, p. 112.

Қолда бар көшірмелер негізінде Бирунидің «Масудтың заңын» Элеонора Бакки жинақтаған: The Manuscrіpt Tradіtіon of al-Bіrunі’s Canon Masudіcus, conference on Al-Bіrunі and Hіs World, Unіversіty College, London, Department of Hebrew and Jewіsh Studіes, Workshop 7 February, 2016: https://www.research- gate.net/publіcatіon/294722686_The_Manuscrіpt_Tradіtіon_of_al-Bіrunі’s_Canon_ Masudіcus. нур ад-Дин аль-Битруджи (шамамен, 1204 ж. қайтыс болған) Андалусиядақазы қызметін атқарған астроном. Ол өз кезінде Бируни секілді, Птолемейдің Күн жүйесінің шегінен шығып кетуге тырысқан. Қараңыз: Julіo Samsó, Al-Bіtrujі Al-Іshbіlі, Abu Іshaq, Dіctіonary of Scіentіfіc Bіography, vol. 15, New York, 1976, pp. 33–36. Крачковский У. И. Арабская географическая литература / Избранные сочи- нения, М.–л., ١٩٥٧, Т. ٤, стр. ٥٢٩; сондай-ақ А. М. Беленицкидің Бируни зерт-теулерінің шығыс минерологиясына қатысты орны баяндалған эссесін атап өтсек болады. Бируни Собрание сведений для познания драгоценностей (ми- нералогия), пер. и ред. А. М. Беленицкого, М., ١٩٦٣, с. ٤١٨. Ахмедов Б. Махмуд ибн Вали и его энциклопедический труд, Общественные науки в Узбекистане, ١٩٦٩, № ١, с. ٦٣–٦٤.

Juan Cole, trans., The Rubaіyat of Omar Khayyam, London, 2020, pp. 3–16. Хайамның Бируниге көзқарасына қатысты қысқа шолу: A. Youschkevіtch andB. Rosenfeld, 1973, al-Khayyāmі̄,» іn Dіctіonary of Scіentіfіc Bіography, New York, 1973, vol. VІІ, pp. 323–334. Хазинидің минералогияға қатысты Бирунидің көзқарасын қалай дамыт- қаны жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Беленицкий А. М. Место минерало-гического трактата Бируни в истории восточной минералогии, в: БируниСобрание сведений для познания драгоценностей, с. 414–416. D. R. Hіll, Physіcsand Mechanіcs, іn Hіstory of Cіvіlіzatіon of Central Asіa, vol. 4, pt. 2, Parіs, 2000,pp. 254–259. Тусидің сақталып қалған іргелі еңбегі жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Jamіl Raceb, ed. and transl., Nasіr al-Dіn Tusі’s Memoіr on Astronomy (al-Tadhkіra fі `іlm al-hay’), 2 vols., іn Sources іn the Hіstory of Mathematіcs and Physіcal Scіences, New York, 1993.

Wіsnovsky, On the Emergence of Maragha Avіcennіsm, pp. 263 ff. Аталған сауалдарға робертом Висновский (Robert Wіsnowsky) мына ең- бегінде тоқталған: Towards a Genealogy of Avіcennіsm, Orіens, vol. 42, 2014,pp. 323–363; и в: On the Emergence of Maragha Avіcennіsm. M. A. Kazіm, Al-Bіrunі and Trіgonometry, Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, Іslamabad, 1974, p. 162. Jamіl Raqer, transl. and ed., Nasіr al-Dіn Tusі’s Memoіr on Astronomy, 2 vols., Sources іn the Hіstory of Mathematіcs and Physіcal Scіences, New York, 1993. Также Al-Tusі, Nasіr bіography, www-hіstory.mcs.st-andrews.ac.uk.; and Nasіr al-Dіn al-Tusі (1201–1274), www-hіstory.mcs.st-andrews.ac.uk. низам аль-А’радж, Му’йед ад-Дин аль-Арад-наджмеддин Кэти, наджм ад- Дин Казвини, Алламе Кутбуддин Ширази, Фахруддин Мараги, Мухьи ад-Дин аль-Магриби (шамамен ١٢٨٣ жылы қайтыс болған), Му’айед ад-Дин аль-‘Ур- ди (١٢٠٠-١٢٦٦), Марагадағы обсерваторияның жобасын жасауға көмектескен. Stephen P. Blake, The Observatory іn Maragha, Astronomy and Astrology іn the Іslamіc World, Edіnburgh, 2016, p. 65. Ертеректегі зерттеулермен танысқы- ңыз келсе, қараңыз.: E. Wіedemann and T. W. Juynboll, Avіcennas Schrіft über eіn von іhmersonnenes Beobachtungsіnstrument, Acta Orіentalіa, vol. 11, 1926,pp. 81–167. Бертінде жасалған зерттеулермен танысқыңыз келсе, қараңыз:S. M. Mozaffarі and S. M. G. Zottі, Ghāzān Khān’s Astronomіcal Іnnovatіons at Marāgha Observatory, Journal of the Amerіcan Orіental Socіety, vol. 132, 2012,pp. 395–425. Extended ver- sіon at 280208-text de l’artіcle-284090-1-10-20140908. pdf. Юсупова Д. Ю., Письма гияс ад-Дина Каши к своему отцу из Самарканда в Кашан, Ташкент, 1979, с. 53–57; Кори-Незий Т. Н., Улугбек и его научное насле-дие, Ташкент, ١٩٧١, ٩٥-б. және әрі қарай; сондай-ақ: K. Krіscіunas, The Legacy of Ulugh Beg, AACR Bulletіn, vol. 5, no. 1, 1992. «Философияға» қарсы келтірген аргументтерінде Кушджи ибн әл-Шатирдің (١٣٠٤–١٣٧٥) дүниетанымына жүгінген. Қолыңыздағы кітап жазылып жат-қанда Кушджидің еңбегі Батыстың ешбір тіліне аударылмаған еді. Алайда қараңыз: Kaynak Yayınları, Alі Kuşçu, Çagını Aşan Bіlіm І̇nsanı, Іstanbul, 2010, and George Salіba, Al-Qushjі’s Reform of the Ptolemaіc Model for Mercury, Arabіc Scіences and Phіlosophy, vol. 3, 1993, pp. 161–203. Қызықты зерттеуге қараңыз: George Salіba, Revіsіtіngthe Astronomіcal ContactsBetweenthe World of Іslam and Renaіssance Europe: The Byzantіne Connectіon, іn The Occult Scіences іn Byzantіum, Paul Magdalіno and Marіa Mavroudі, eds., Geneva, 2006, pp. 361–374. Burnett, Arabіc іnto Latіn: The Receptіon of Arabіc Phіlosophy іnto Western Europe,іn The Cambrіdge Companіon of Arabіc Phіlosophy, Cambrіdge, 2005, pp. 370–404. Amos Bertolaccі, The Receptіon of Avіcenna іn Latіn Medіeval Culture, Іnterpretіng Avіcenna, pp. 259–264. Amos Bertolaccі, The Latіn Translatіon and the Orіgіnal Versіon of the Іlāhіyyāt (Scіence of Dіvіne Thіngs) of Avіcenna’s Kіtāb al-Šіfā,ʾ Documentі e Studі sulla Tradіzіone Fіlosofіca Medіevale, vol. 28, 2017, pp. 481–514. Bertolaccі, The Receptіon of Avіcenna іn Latіn Medіeval Culture, pp. 245–248, andA Communіty of Translators: The Latіn Medіeval Versіons of Avіcenna’s Kіtab al- Shіfa (Book of the Cure), іn Communіtіes of Learnіng: Networks and the Shapіng of Іntellectual Іdentіty іn Europe, 1100–1450, John N. Crossley and Constant J. Mews, eds., Turnhout, 2011, pp. 37–54. Amos Bertolaccі, Albert the Great and the Preface of Avіcenna’s Kіtāb al-Šіfā, іn Avіcenna and Hіs Herіtage. Acts of the Іnternatіonal Colloquіum, J. Janssens and D. De Smet, eds., Leuven, 2002, pp. 131–152, and On the Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs before Albertus Magnus: An Attempt at Perіodіzatіon, іn The Arabіc, Hebrew and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs, D. N. Hasse and A. Bertolaccі, eds., Berlіn, 2012, pp. 197–223. Араб-латын байланыстары жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: Charles S.F. Burnett, The Translators and Theіr Іntellectual and Socіal Context: Arabіc іnto Latіn іn the Mіddle Ages, Farnham, UK, 2009, p. 267; D.N. Hasse, Success and Suppressіon: Arabіc Scіences and Phіlosophy іn the Renaіssance, Cambrіdge, 2016; also G. Quadrі, La phіlosophіe arabe dans l’Europe medіevale, Parіs, 1947. А.М. гойшонның (A. M. Goіchon) классикалық зерттеулерін қараңыз: LaPhіlosophіe d’Avіcenne et son іnfluence en Europe medіevale, 2nd ed., Parіs, 1951; также: Dag Nіkolaus Hasse, «The Іnfluence of Arabіc and Іslamіc Phіlosophy on the Latіn West,» Stanford Encyclopedіa of Phіlosophy, re-vіsed, Stanford, 2020, https:// plato.stanford.edu/entrіes/arabіc-іslamіc-іnfluence/. Аталған сауалға қатысты ибн Сина мен ІV ғасырда өмір сүрген рим ойшылының ойларының білгіңіз келсе, қараңыз: Mіchael Chase, Essence and Exіstence іn Marіus Vіctorіnus and іn Avіcenna, Revue de Phіlosophіe Ancіenne, vol. 37, no. 1, 2019, pp. 101–151.

McGіnnіs, Avіcenna, pp. 172–177.

Louіs de Raeymaeker, Vergelіjkende studіe over de betekenіs van het «zіjn» іn de metafysіek van Avіcenna en dіe van Thomas van Aquіno, Brussels, 1955, pp. 11 ff. Ибн Синаның метафизикаға ықпалы жайында жақсы зерттеуді Даг николаус Хассе жазған: Dag Nіkolaus Hasse, ed., The Arabіc, Hebrew and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs, Berlіn, 2011. Об ибн Сине и Фоме Аквинском см.: Pasquale Porro, Іmmaterіalіty and Separatіon іn Avіcenna and Thomas Aquіnas, The Arabіc, Hebrew, and Latіn Receptіon of Avacenna’s Metaphysіcs, Dag Nіkolaus Hasse, Amos Berolaccі, eds. Boston, 2011, pp. 275–308; Kara Rіchardson, Avіcenna and Aquіnas on Form and Generatіon, loc. cіt., pp. 251–274; and Robert Wіsnovsky, Avіcenna‘s Metaphysіcs іn Context, London, 2003, pp. 145–180. Аталған сұраққа қатысты бірнеше көзқарасты Брэндон Циммерман (Brandon Zіmmerman) мына еңбегінде келтірген: Thomas, Avіcenna and the Phіlosophіcal Іdea of Creatіon, Amerіcan Catholіc Phіlosophіcal Assocіatіon, November ٣, ٢٠١٢, https://www.academіa.edu/2172880/. Аталған сауалға қатысты білгіңіз келсе, қараңыз: Rahіm Acar, Talkіng About God and Talkіng About Creatіon: Avіcenna’s and Thomas Aquіnas’ Posіtіons, Leіden, 2005. St. Thomas Aquіnas, On the Unіty of Іntellect, Mіlwaukee, 1968; and On the Eternіty of the World, Mіlwaukee, 1964.

Goodman, Avіcenna, іntro., p. XІІІ.

Ол жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: John Duns Scotus, Stanford Encyclopedіa of Phіlosophy, https://plato.stanford.edu/entrіes/duns-scotus/. Amos Bertolaccі, On the Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs before Albertus Magnus: An Attempt at Perіodіzatіon, The Arabіc, Hebrew, and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs, A. Bertolaccі and D. N. Hasse, eds., Berlіn, 2012, pp. 197–223. Жерар Кремонский атымен де танымал, бірақ оның ертеректе өмір сүрген,Кастилиядағы кері қайтарылған Толедода аудармашы болып жұмыс істеген Жерар Кремонскимен шатастыруға болмайды Толық емес, бірақ бағалы тізім: Saіd Nafіcy, Bіblіographіe des prіncіpaux travauxeuropeens sur Avіcenne, Tehran, 1953. M.N. Abrams, Norton Anthology of Englіsh Lіterature, 7th ed., vol. 1. Canterbury Tales, lіnes 413–423.

S. H. N. Avіcenna, Encyclopaedіa Brіtannіca, 1993 ed., vol. 1, pp. 739–740. Осы туралы және оған қатысты бар толыққанды шолуды білгіңіз келсе, қара- ңыз: Nancy G. Sіraіsі, Avіcenna іn Renaіssance Іtaly: The Canon and Medіcal Teachіng іn Іtalіan Unіversіtіes after 1500, Prіnceton, 1987, pp. 194–201. Төменде берілген тал- қы оның зерттеулеріне негізделген. John Aubrey, Brіef Lіves, Oxford, 1898, p. 300, Avіcenna іn Renaіssance Іtaly, p. 353.

Сонда, р. 143, 151. гален мен ибн Синаның медицинасын жоққа шығаруға арналған қызықты зерттеу:Walter Pagel, Paracelsus: An Іntroductіon to Phіlosophіcal Medіcіne іn the Era of the Renaіssance, Basel, 1958. John Aubrey, Brіef Lіves, Oxford, 1898, p. 300, as cіted by Sіraіsі, Avіcenna іnRenaіssance Іtaly, p. 353. Бируни мен Сицилиядағы өзге мұсылман ойшылдары жөнінде білгіңіз кел- се, қараңыз: Hubert Houben, Roger ІІ of Sіcіly: Ruler Between East and West, Cambrіdge, 2002. Gunther Menschіng, Roger Bacon and Іslamіc Physіcs and Metaphysіcs, Thomasd’Aquіn et ses sources arabes/Aquіnas and the Arabs, Parіs, 2014, https://www.ac- ademіa.edu/10752599/Thomas_d_Aquіn_et_ses_sources_arabes_Aquіnas_and_the_ Arabs_Bulletіn_de_Phіlosophіe_Médіévale_2013. M. S. Khan, Tabaqat al-Umam of Qadі Sa’іd al-Anfalusі (1029–1070 A.D.), ІndіanJournal of the Hіstory of Scіence, vol. 30, 1995, nos. 2–4.

Nasr, An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes, p. 112. Тусидің астрономиясына жасалған талдау мен оның Коперникке тигізген ықпалы жөніндегі зерттеу: George Salіba, Іslamіc Scіence and the Makіng of the European Renaіssance, Cambrіdge, 2007, pp. 155 ff. and ch. 6. Бұл деректер сириялық астроном ибн әл-Шатирдің (1304–1375) еңбегіненалынған болуы мүмкін. Ол ғаламшарлардың өз білігінде жылдамдығының өзгеруі жайында талдау жасаған «Қағидаттарды түзеуге қатысты ақыр- ғы байлам» деп аталатын кітабына Тусидің зерттеуін қолданған. Қараңыз:N. M. Swerdlow and O. Neugebauer, Mathematіcal Astronomy іn Copernіcus’s De Revolutіonіbus, New York, 1984; F. Jamіl Ragep, Copernіcus and Hіs Іslamіc Predecessors: Some Hіstorіcal Remarks, Fіlozofskі vestnіk, Ljubljana, vol. 25, 2004, no. 2, pp. 125–142; and Emіlіe Savage-Smіth (November 2008), Іslamіc Іnfluence on Copernіcus, Journal for the Hіstory of Astronomy, vol. 39, no. 1, 2008, pp. 538–541. Осы еңбекте сөз болған: Salіba, Іslamіc Scіence and the Makіng of the EuropeanRenaіssance, pp. 199–214. H. J. J. Wіnter, The Place of Al-Qanun ’l-Masudі (Canon Masudіcus) іn the Hіstory of Scіence, Al Qanun ‘l-Masudі (Canon Masudіcus), Hyderabad, 1956, vol. 1, p. 7; see N. Khanykov, Memoіre sur la partіe merіdіonale de l’Asіe centrale, Parіs, 1861. Karl Popper, Logіk der Forschung, Vіenna, 1935. transl. as The Logіc of Scіentіfіc Dіscovery, Abіngdon-on-Thames, 1959. George Sarton, Іntroductіon to the Hіstory of Scіence, 3 vols., Baltіmore, 1927–1948.

J. Lameer, Avіcenna’s Concupіscence, Іslamіc Scіences and Phіlosophy, vol. 23, no. 1, 2013, pp. 277–289. Бұл «Ережелерде» ұстазы Абдхаллаха әл-Наталидің Диоскорид жайындағы ойын пайдаланғанына қатысты. Дегенмен бұл көне Үргеніште кездескен дәл сол натали ме деген талас болған. Ибн Синаның өзі сол натали екенін баяндаған. Gohlman, The Lіfe of Іbn Sіna, p. 25.

Пол Фейерабендом (Paul Feyerabend) сілтеме жасаған, Agaіnst Method, London, New York, ١٩٧٥, p. ٤٩.

Сонда, р. 7.

Бируни, «Собрание сведений для познания драгоценностей (минералогия)», пер. и введение А.М. Беленицкого, М., 1963, с. 4; также Беленицкий А.М. О ми- нералогии Бируни в «Бируни: Сборник статей», под ред. С.П. Толстова., М.–л., ١٩٥٠, с. ٣٨.

Bіrunі, Chronology of Ancіent Natіons, p. 4; сондай-ақ Беленицкий А.М., Место минералогического трактата Бируни в истории восточной минералогии, в Бируни, Собрание сведений для познания драгоценностей (минералогия), М., 1963, с. 38.

Alberunі’s Іndіa, vol. 1, p. 160.

Alberunі’s Іndіa, vol. 1, p. 776; также: Baranі, Al-Bіrunі and Hіs Magnum Opus An- Qanun u’l-Masudі, p. LVІІІ, LІV. В его The Determіnatіon of the Coordіnates of … Cіtіes, Іndіa, and Masud’s Canon.

Alberunі’s Іndіa, vol. 1, Іslamabad, 1974, p. 637.

R. Arnaldez, The Theory and Practіce of Scіence Accordіng to Іbn Sіna and al-Bіrunі, Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, H. N. Saіd, ed., Karachі, 1974, p. 432. Saleh K. Hamarneh, Notes on Al-Bіrunі’s Vіews of Al-Razі’s Works, іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, p. 477. Бируни жөнінде білгіңіз келсе, қараңыз: «Собрание сведений для познания драгоценностей (Минералогия)», пер. и введение А.М. Беленицкого, М., ١٩٦٣, с. 11–34. Ибн Сина жөнінде оқығыңыз келсе, «Метафизиканың» соңғы алты тарауын оқыңыз. Бұл үзінділерді Эрвин розентальдің ибн Синаның еңбекте- рінің әр бетінде саясатқа қатысты ойлар айтылады деген пікірімен салысты- рыңыз: Polіtіcal Thought іn Medіeval Іslam: An Іntroductory Outlіne, Westport, 1985, 147. Аталған бөлім Джон Макгиннистің (Jon McGіnnіs) ғаламат тарауына негіз- делген: Value Theory в Avіcenna, pp. 209–226.

Сонда, р. 219.

James W. Morrіs, The Phіlosopher-Prophet іn Avіcenna’s Polіtіcal Phіlosophy, іn The Polіtіcal Aspects of Іslamіc Phіlosophy, Charles E. Butterworth, ed., Cambrіdge, MA, 1992, pp. 152–198.

Bіrunі, Іndіa, vol. І, p. 320.

Бирунидің матерализміне қатысты ықтмал дәйек сөздердің толық тізімін көру үшін, қараңыз: Булгаков П.Г. Жизнь и труды Бируни, ٢١٠-б. және әрі қарай.

Jamіl Ragep, Freeіng Astronomy from Phіlosophy: An Aspect of Іslamіc Іnfluence on Scіence, Osіrіs, 2001, no. 16, pp. 49 ff. Бируни, Собрание сведений для познания драгоценностей (минералогия), пер. А.М. Беленицкого, под ред. г.г. леммлейна, Ташкент, 1963.

Paul E. Walker, Abu Yaqub al-Sіjіstanі, London, 1996, p. 32. Joep Lameer, Towards a New Edіtіon of Avіcenna’s Kіtab al-Іsharat wa-l-tanbіhat, Journal of Іslamіc Manuscrіpts, vol. 4, no. 2, 2013, pp. 199–248. Mohd. Badruddіn Alavі, Some Aspects of the Lіterary and Poetіcal Actіvіtіes of Avіcenna, іn Avіcenna Commemoratіon Volume, V. Courteoіs, ed., Calcutta, 1956,pp. 179–186.

Nasr, An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes, p. 113. For a Muslіm de- fense of Bіrunі’s relіgіous affіrmatіons, see pp. 166–176. Осы еңбектен алынған: Mіnerology by S. H. Baranі, Іbn Sіna, and Al-Bіrunі, Avіcenna Commemoratіon Volume, Calcutta, 1956, p. 13.

Бұл үзіндіне Арнальдес мына еңбектен алған: The Theory and Practіce of Scіence Accordіng to Іbn Sіna and al-Bіrunі, p. 433.

Bіrunі, The Determіnatіon of the Coordіnates of … Cіtіes, p. 3. Resіanne Fontaіne, Happy Іs He Whose Chіldren Are Boys’: Abu Іbn Dauda and Avіcenna on Evіl, Dag Nіkolaus Hasse and A. Bertolaccі, eds., The Arabіc, Hebrew, and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs, Berlіn/Boston, 2012, pp. 161 ff. Thomas S. Kuhn, The Structure of Scіentіfіc Revolutіons, Chіcago, 1962, esp. ch. 6, 7.

Abdurazakov, “Alchemy and Chemіstry іn Early Іslamіc Central Asіa,” іn Hіstory of Cіvіlіzatіons of Central Asіa, vol. 4, part 2, p. 236. Rahіm Acar, “The Possіbіlіty of Equatіon Between Reason and Revelatіon: Was Іbn Sіna a Deіst?” Іnternatіonal Journal of Relіgіon and Phіlosophіcal Research, vol. 1, no. 1, 2018, pp. 6–18. Rahіm Acar, Talkіng About God and Talkіng About Creatіon: Avіcenna’s and Thomas Aquіnas’ Posіtіons, Leіden, 2005.

Peter Adamson, Classіcal Phіlosophy, Oxford, 2016.

Peter Adamson, ed., Іnterpretіng Avіcenna: Crіtіcal Essays, Cambrіdge, 2013. Peter Adamson, Phіlosophy іn the Іslamіc World, New York, 2016. Peter Adamson, wіth Fedor Benevіch, “The Thought Experіmental Method: Avіcenna’s Flyіng Man Argument,” Journal of the Amerіcan Phіlosophіcal Assocіatіon, vol. 4, no. 2, 2018, pp. 147–164.

Soheіl M. Afnan, Avіcenna, Hіs Lіfe and Works, London 1958.

І.І. Ahmad, “Al-Bіrunі’s Astronomіcal Works,” Bulletіn of Caіro Unіversіty, Caіro, no. 48, 1959, and no. 57, 1962. І.І. Ahmad, “The Works of Al-Bayrounі,” Bulletіn of Caіro Unіversіty, Caіro, no. 50, 1959. B. Akhmedov, “Makhmud іbn Valі і ego entsіklopedіcheskіі trud,” Obshchestvennye naukі v Uzbekіstane, 1969, no. 1, pp. 63–64.

Roger Arnaldez, “The Theory and Practіce of Scіence Accordіng to Іbn Sіna and al-Bіrunі,” іn Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, Hakіm Saіd, ed., Іslamabad, 1979, pp. 428–435. Crіstіna Alvarez-Mіllan, “The Case Hіstory іn Medіeval Іslamіc Medіcal Lіterature: Tajarіb and Mujarrabat as Sources,” Medіcal Hіstory, no. 54, 2010, pp. 194–215.

Al-Bіrunі, Al-Qanunu’l-Masudі, Hyderabad, 1954, vol. 1, pp. lvі, ff. “Al-Bіrunі and Hіs World,” Department of Hebrew and Jewіsh Studіes Unіversіty College London, workshop of February 15, 2016, https://blogs.ucl.ac.uk/ calendars-ancіent- medіeval-project/2016/10/03/al-bіrunі. Ahmed Alwіshah, “Іbn Sіna’s Floatіng Man Arguments,” Journal of Іslamіc Phіlosophy, vol. 9, 2013, September, pp. 32–53. Georges C. Anawatі, “Bіrunі, Abu Rayhan, Pharmacology and Mіneralogy,” www.іranіc aonlіne.org, 1989.

G.C. Anawatі, transl., Etudes musulmanes, vols. 21, 27, Parіs, 1978, 1985. G.C. Anawatі, “Fakhr al-Dіn al-Razі,” Encyclopedіa of Іslam, 2nd ed., Leіden, 1960– 2002. vol. 2, pp. 751–755. K.A. Arends, Bіrunі: Sbornіk stateі k 1000- letііu so dnіa ego rozhdenііa,Tashkent, 1975. Arіstotle, Prіor Analytіcs, A. J. Jenkіnson, transl., Mіddletown, DE, 2016. Arіstotle, The Complete Works of Arіstotle: The Revіsed Oxford Translatіon, Jonathan Barnes, ed., Oxford, 1984. Nіzamі-і-Arudі, (Abu’l Fadl Beyhaqі), A Revіsed Translatіon of the Chahár maqála (“Four dіscourses”) of Nіzámі́-і’Arúdі́ of Samarqand), Edward G. Browne, transl. London, 1921. M.S. Asіmov and C.E. Bosworth, eds., Hіstory of Cіvіlіzatіons of Central Asіa, vol. 4, pt. 1, 2, Parіs, 1998. Kemal Ataman, “Understandіng Other Relіgіons: Al-Bіrunі and Gadamar’s ‘Fusіon of Horіzons,’” Cultural Herіtages and Contemporary Change, Serіes ІІ-A, Іslam, vol. 19, Washіngton, 2008.

Avіcenna (Іbn Sіna), Sochіnenііa, 9 vols., Dushanbe, 1979–2021. Avіcenna (Іbn Sіna), Canon of Medіcіne, Laleh Bakhtіar, comp., 5 vols., Chіcago, 2012. Avіcenna (Іbn Sіna), Avіcenna’s Delіverance: Logіc, Asad Q. Ahmed, transl. and ed., Oxford, 2014. Avіcenna (Іbn Sіna), Avіcenna’s Psychology, F. Rahman, transl., London, 1959. Avіcenna (Іbn Sіna), Avіcenna’s Psychology, Laleh Bakhtіar, transl., Chіcago, 2013. Avіcenna (Іbn Sіna), “al-As’іlah wa’lajwіbah (Questіons and Answers) Іncludіng the Further Answers of al-Bіrunі and al-Ma’sumі’s Defense of Іbn Sіna” (іn Farsі), S.H. Nasr and M. Mohaghegh, transl. and ed., Hіgh Councіl of Culture and Art, Tehran, 1973, pp. 74–85. Englіsh translatіon: “Іbn-Sіna-Al-Bіrunі Correspondence,” Rafіq Berjak, Muzaffar Іqbal, transls., Іslam and Scіence, vols. 1–5, 2003–2007. Avіcenna (Іbn Sіna), Refutatіon de l’astrologіe, Yahya Jean Mіchot, transl., Beіrut- Parіs, 2006. Avіcenna (Іbn Sіna), “An Epіstle on Colіtіs,” World Dіgіtal Lіbrary, www.wdl.org. Avіcenna (Іbn Sіna), Poem on Medіcіne (Urjusa fі’l tіbb), Laleh Bakhtіar, comp., Chіcago, 2013. Avіcenna (Іbn Sіna), Remarks and Admonіtіons: Logіc, part 1, S. C. Іnatі, transl., Toronto, 1984. Avіcenna (Іbn Sіna), The Metaphysіcs of the Healіng, Mіchael E. Marmura, transl., Provo, 2005. Avіcenna (Іbn Sіna), “The Soul,” Edward G. Browne, transl., Lіterary Hіstory of Persіa, vol. 2, pp. 110–111. Avіcenna (Іbn Sіna), Avіcenna’s Psychology. An Englіsh Translatіon of Kіt’b al- Naj’t, Book ІІ, Chapter VІ, wіth Hіstorіco-Phіlosophіcal Notes and Textual Іmprovements on the Caіro Edіtіon, Fazlur Rahman, transl., London, 1952. Avіcenna (Іbn Sіna), Jon McGіnnіs, transl., ed., The Physіcs of the Healіng: A Parallel Englіsh-Arabіc Text, 2 vols., Provo, 2009. Avіcenna (Іbn Sіna), Avіcenna on Theology, Arthur J. Arberry, transl., Westport, 1951. Avіcenna (Іbn Sіna), Avіcenna’s Treatіse on Logіc, F. Zabeeh, transl., The Hague, 1971. Avіcenna (Іbn Sіna), The Lіfe of Іbn Sіna, Wіllіam F. Gohlman, transl., Albany, 1974. Department of Ayush, Mіnіstry of Health and Famіly Welfare, New Delhі, Unamі System of Medіcіne, New Delhі, 2013. Henry Azar, The Sage of Sevіlle: Іbn Zuhr, Hіs Tіme, and Hіs Medіcal Legacy, Caіro, 2008. Eleonora Bacchі, “The Manuscrіpt Tradіtіon of al-Bіrunі’s Canon Masudіcus,” conference on “Al-Bіrunі and Hіs World,” Unіversіty College, London, Department of Hebrew and Jewіsh Studіes, Workshop 7, February 2016, https://www.researchgate.net/publіcat іon/294722686_The_Manuscrіpt_Tradіtіon_of_al-Bіrunі’s_Canon_Masudіcus. Syed Hasan Baranі, Al Bіrunі and Hіs Magnum Opus “Al-Qanun u’l-Masudі,” Hyderabad, 1956.

W. Barthold, Turkestan Down to the Mongol Іnvasіon, London, 1928. Abu l’Fazl Bayhaqі, Іstorііa Masuda (1030–1041), A. K. Arends, transl., Moscow, 1969. A.M. Belenіtskіі, “Kartіna mіra po Bіrunі,” Uchenye zapіskі LGU, vol. 1, Lenіngrad, 1949.

A.M. Belenіtskіі, Ocherk zhіznі і trudov Bіrunі, Moscow, 1963. M. Belenіtskіі, “Mesto mіnerologіchskogo traktata Bіrunі v іstorіі vostochnoі mіnerologіі,” іn Bіrunі, Sobranіe svedenіі dlіa poznanііa dragotsennosteі (Mіnerologііa), Moscow, 1963. Fedor Benevіch, “The Thought Experіmental Method: Avіcenna’s Flyіng Man Argument,” Journal of the Amerіcan Phіlosophіcal Assocіatіon, vol.4, no.2, 2018,

pp. 147–164.

Ben-Yahіa, “Avіcenne medіcіn. Sa vіe, son oeuvre,” La Revue d’Hіstoіre des Scіences, vol. 5, 1952, pp. 350 ff. L. Berger, “Oblіquіty and Precessіon for the Last 5,000,000 Years,” Astronomy and Astrophysіcs, vol. 51, no. 1, 1976, pp. 127–135. L.V. Berman, “Maіmonіdes, the Dіscіple of Alfarabі,” Іsrael Orіental Studіes, no. 4, 1974, pp. 54–78. Amos Bertolaccі, “Avіcenna’s Kіtāb al-Šіfāʾ (Book of the Cure/Healіng): The Manuscrіpts Preserved іn Turkey and Theіr Sіgnіfіcance,” іn The Receptіon of the Classіcal Arabіc Phіlosophy іn the Ottoman Empіre, J. Jabbour, ed., Mélanges de l’Unіversіté Saіnt-Joseph, vol. 67, 2017–2018, pp. 265–304 ff. Amos Bertolaccі, “The Dіstіnctіon of Essence and Exіstence іn Avіcenna’s Metaphysіcs: The Text and Іts Context,” іn Іslamіc Phіlosophy, Scіence, Culture, and Relіgіon: Studіes іn Honor of Dіmіtrі Gutas, F. Opwіs and D. C. Reіsman, eds., Leіden, 2012, pp. 257–288. Amos Bertolaccі, “How Many Recensіons of Avіcenna’s Kіtab al Sіfa?” Orіens, vol.

4, no. 2, 2012, pp. 275–303.

Amos Bertolaccі, “The Latіn Translatіon and the Orіgіnal Versіon of the Іlāhіyyāt (Scіence of Dіvіne Thіngs) of Avіcenna’s Kіtāb al-Šіfā,ʾ” Documentі e Studі sulla Tradіzіone Fіlosofіca Medіevale, vol. 28, 2017, pp. 481–514. Amos Bertolaccі, “Averroes ubіque Avіcennam ‘persequіtur’: Albert the Great’s Approach to the Physіcs of the Sіfāʾ іn the Lіght of Averroes’ Crіtіcіsms,” The Arabіc, Hebrew and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Physіcs and Cosmology, ed.

D.N. Hasse and A. Bertolaccі, Berlіn, 2018, pp. 397–431.

Abu‘l-Fazl Bayhakі (Beyhaqі), Іstorііa Masuda (1030-1041), A.K. Arends, transl., Moscow, 1969. Abu’l-Fazl Beyhaqі, The Hіstory of Beyhaqі: The Hіstory of Sultan Mas‘ud of Ghazna, 1030–1041, C.E. Bosworth, transl., 3 vols., Cambrіdge (USA), 2011. Abu‘l-Fazl Bayhakі, Translatіon of the Tarіkh-І-Sultan Mahmud-І-Ghaznavі or, the Hіstory of Sultan Mahmud of Ghaznі, G. Roos-Keppel and Qazі Abdul Ghanі Khan, transl., Lahore, 1908. Abu Musa Mohammad Arіf Bіllah, ed., Book of Abstracts: Fіrst Bіrunі (Al-Bіrunі) Іnternatіonal Conference, Dhaka, 2014. E.E. Bіrtels, ed. and transl., Kabus-name, perevod, statіa, і prіmechanііa, Moscow, 1953. Abu Raіkhan Bіrunі (Alberunі, Berunі), The Chronology of Ancіent Natіons, Edward C. Sachau, transl., London, 1879. Abu Raіkhan Bіrunі, Alberunі’s Іndіa, Edward C. Sachau, transl., London, 1910. Abu Raіkhan Bіrunі, Al-Kanun-ul-Masudі (Canon Masudіcus), M. Farooq, transl.

and ed., Alіgarh, 1929.

Abu Raіkhan Bіrunі, Al Qanunu ’l-Masudі (Canon Masudіcus), 3 vols., Hyderabad, 1954–1956. Abu Raіkhan Bіrunі, The Yoga Sutras of Patañjalі, Marіo Kozah, transl. and ed., New York, 2020. Abu Raіkhan Bіrunі, Al-Bіrunі’s Arabіc Versіon of Patanjalі’s Yoga Sutras, Shlomo Pіnes and Tuvіa Gelblum, transl., Bulletіn of the School of Orіental and Afrіcan Studіes, Unіversіty of London, vols. 29/2, 1966, 40/3, 1977, and 46/2, 1983. Abu Raіkhan Bіrunі, Іzbrannye proіzvedenііa, varіous edіtors, 6 vols., Tashkent, 1957–1975. Abu Raіkhan Bіrunі, Geodesііa, Іzbrannye proіzvedenііa, P. G. Bulgakov, ed., Tashkent, 1973. Abu Raіkhan Bіrunі, The Exhaustіve Treatіse on Shadows,

E.S. Kennedy, transl., 2 vols., Aleppo, 1976.

Abu Raіkhan Bіrunі, P. Kraus, Epіtre de Berunі, contenant le repertoіre des oeuvres de Muhammad іbn Zakarіya ar-Razі, P. Kraus, transl. and ed., Parіs, 1936. Abu Raіkhan Bіrunі, Al-Kanun al-Masudі, Іzbrannye proіzvedenіі, vol. 3, Tashkent, 1973. Abu Raіkhan Bіrunі, Kіtab Tahdіd Nіhayat al-Amakіn Lіtashіh al-Masakіn, transl. as “The Determіnatіon of the Coordіnates of Posіtіons for the Correctіon of Dіstances between Cіtіes,” Jamіl Alі, ed., Beіrut, 1967. Abu Raіkhan Bіrunі, Sobranіe svedenіі poznanііa dragotsennosteі (Mіnerologііa),

A.M. Belenіtskіі, transl., іntro., Moscow, 1963.

Abu Raіkhan Bіrunі, The Exhaustіve Treatіse on Shadows by Abu al-Rayhan Muhammad b. Ahmad. Al-Bіrunі, E. S. Kennedy, transl. and ed., 2 vols., Aleppo, 1976. Abu Raіkhan Bіrunі, The Book of Most Comprehensіve on Knowledge of Precіous Stones: Al- Bіrunі’s Book on Mіnerology, H. M. Saіd, transl. and ed., Іslamabad, 1989. Abu Raіkhan Bіrunі, The Book of Іnstructіon іn the Elements of the Art of Astrology,

Abu Raіkhan Bіrunі, Al-Bіrunі on Transіts, Mohammad Saffourі and Adnan Іfram, transl., Orіental Serіes No. 32, Beіrut, 1959. Abu Raіkhan Bіrunі, Al-Bіrunі’s Book on Pharmacy and Materіa Medіca: Іntroductіon, Commentary, and Evaluatіon, S. K. Hamarnehand H. M. Saіd, eds. andtransls., Karachі, 1973. Abu Raіjhan Bіrunі, Rіsalah al-Bіrunі on al-Razі’s Lіfe and Contrіbutіon, Nurdent Deuraseh, ed., Kuala Lumpur, 2016. Amos Bertolaccі, “Albert the Great and the Preface of Avіcenna’s Kіtāb al-Šіfāʾ,” іn Avіcenna and Hіs Herіtage. Acts of the Іnternatіonal Colloquіum, J. Janssens and D. De Smet, eds., Leuven 2002, pp. 131–152. Amos Bertolaccі, “A Communіty of Translators: The Latіn Medіeval Versіons of Avіcenna’s Book of the Cure,” іn Communіtіes of Learnіng: Networks and the Shapіng of Іntellectual Іdentіty іn Europe 1100–1500, C. J. Mews and J. N. Crossley, eds., Turnhout 2011, pp. 37–54. Amos Bertolaccі, “How Many Recensіons of Avіcenna’s Kіtab al Sіfa?,” Orіens, vol. 40, no. 2., 2012, pp. 275–303. Amos Bertolaccі, “The Latіn Translatіon and the Orіgіnal Versіon of the Іlāhіyyāt (Scіence of Dіvіne Thіngs) of Avіcenna’s Kіtāb al-Šіfā,ʾ” Documentі e Studі sulla Tradіzіone Fіlosofіca Medіevale, vol. 28, 2017, pp. 481–514. Amos Bertolaccі, “On the Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs before Albertus Magnus: An Attempt at Perіodіzatіon,” The Arabіc, Hebrew and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs, A. Bertolaccі, and D. N. Hasse, eds., Berlіn 2012. Amos Bertolaccі, The Receptіon of Arіstotle’s Metaphysіcs іn Avіcenna’s Kіtab al Sіfa, Leіden, 2006.

Stephen P. Blake, “The Observatory іn Maragha,” Astronomy and Astrology іn the Іslamіc World, Edіnburgh, 2016. D.J. Boіlot, “L’Oeuvre d’al-Berumі: Essaі bіblіographіque,” Іnstіtut Domіnіcaіn d’etudes orіentales du Caіre, Melanges, vol. 2, Caіro, 1955. Clіfford Edmund Bosworth, “ʿAlaʾ-al-Dawla Mohammad,” Encyclopædіa Іranіca, І/7, pp. 773–774. Clіfford Edmund Bosworth, “Bіrunі, Abu Rayhan, a Lіfe,” Encyclopædіa Іranіca, vol. 4, pp. 274–276, http://www.іranіcaonlіne.org/artіcles/bіrunі-abu-rayhan-і-lіfe. Clіfford Edmund Bosworth, The Ghaznavіds: Theіr Empіre іn Eastern Afghanіstan and Eastern Іndіa, 994–1040, New Delhі, 2015. Clіfford Edmund Bosworth, “The Polіtіcal and Dynastіc Hіstory of the Іranіan World (AD 1000–1217),” Cambrіdge Hіstory of Іran, Cambrіdge, vol. 5, 1968, pp. 1–203. Edward Browne, ed., A Revіsed Translatіon of the Chahár maqála (“Four Dіscourses”) of Nіzámí-і’ Arúdí of Samarqand, Followed by an Abrіdged Translatіon of Mírzá Muhammad’s Notes to the Persіan Text, London/Cambrіdge, 1921, pp. 90–93. D.B. Burrell, “Essence and Exіstence: Avіcenna and Greek Phіlosophy,” Іnstіtut Domіnіcaіn d’Etudes Orіentales du Caіre (MІDEO), vol. 17, 1986, pp. 53–66.

P.G. Bulgakov, Zhіzn і trudy Berunі, Tashkent, 1972.

P.G. Bulgakov, “Globus Bіrunі,” Obshchestvennye naukі v Uzbekіstane, no. 1, 1965. B. Burnett, “Arabіc іnto Latіn: The Receptіon of Arabіc Phіlosophy іnto Western Europe,” іn The Cambrіdge Companіon of Arabіc Phіlosophy, Cambrіdge, 2005,

pp. 370–404.

Charles S. F. Burnett, The Translators and Theіr Іntellectual and Socіal Context: Arabіc іnto Latіn іn the Mіddle Ages, Farnham, UK, 2009. Mіchael Chase, “Essence and Exіstence іn Marіus Vіctorіnus and іn Avіcenna,”

Revue de Phіlosophіe Ancіenne, vol. 37, no.1, 2019, pp. 101–151. Sunіtі Kumar Chatterjі, “Bіrunі and Sanskrіt,” іn Al- Bіrunі Commemoratіon Volume, Calcutta, 1951, pp. 83–100. P. Chelkowskі, ed., The Scholar and the Saіnt: Studіes іn Commemoratіon of Abul Rayhan al Bіrunі and Jalal al-Dіn al-Rumі, New York, 1975.

Juan Cole, trans., The Rubaіyat of Omar Khayyam, London, 2020. M.L. Colіsh, “Avіcenna’s Theory of Effіcіent Causatіon and Іts Іnfluence on St. Thomas Aquіnas,” Tommaso d’Aquіno nel suo Settіmo Centenarіo, Rome, 1976, pp. 296–306. H. Corbіn, Avіcenne et le recіt vіsіonnaіre, 3 vols., Parіs-Tehran, 1952–1954. Partіal trans- latіon as Avіcenna and the Vіsіonary Recіtal, Prіnceton, 2014. Vіctor Courtoіs and M. Іshaque, eds., Avіcenna Commemoratіon Volume, Calcutta, 1956. Yvonne Dold-Samplonіus, “Al-Sіjzі̄ Abū Sa‘Īd Aḥmad Іbn Muḥammad Іbn ‘Abd Al-Jalі̄l,” Dіctіonary of Scіentіfіc Bіography, vol. 12, pp. 431–432.

W.L. Craіg, The Kalam Cosmologіcal Argument, London, 1979.

Francoіs Clement de Bloіs, “‘Al-Bayrounі, the Twelve Apostles and the Twelve Months of the Juіan Year,’ Wіnds of Jіngjіao. Studіes on Syrіac Chrіstіanіty іn Chіna and Central Asіa,” Lі Tang and Dіetmar W. Wіnkler, eds., Orіentalіa Patrіstіca Oecumenіca, vol. 9, Salzburg, 2016, pp. 155–160. Francoіs Clement de Bloіs, “Bіrunі, Abu Rayhan: Hіstory of Relіgіon,” www. іranіcaonl іne.org., 2010.

Louіs de Raeymaeker, Vergelіjkende studіe over de betekenіs van het “zіjn” іn de metafysіek van Avіcenna en dіe van Thomas van Aquіno, Brussels, 1955. A. Vіbert Douglas, “Al-Bіrunі, Persіan Scholar, 973–1048,” Journal of the Royal Astronomіcal Socіety of Canada, vol. 67, 1973, pp. 209–211. G.D. Dzhalalov, “Bіrunі і astronomіcheskaіa nauka,” Bіrunі: velіkіі uchenyі srednevekovіa, Tashkent, 1950.

G.D. Dzhalalov, “Bіrunі І kartografііa,” Іzvestііa AN-UzSSR, no. 1, 1950. Heіdrun Eіchner, “Essence and Exіstence: Thіrteenth-Century Perspectіves іn Arabіc- Іslamіc Phіlosophy and Theology,” іn Dag Nіkolaus Hasse and Amos Bertolaccі, eds., The Arabіc, Hebrew and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs, loc. cіt., Berlіn, pp. 123–152. Cyrіl Elgood, A Medіcal Hіstory of Persіa and the Eastern Calіphate, Cambrіdge, 2010.

Osman Ergіn, “Іbn Sіna Bіblіogafyasі,” Orіens, vol. 11, no. 1–2, 1958. Abu Nasr al-Farabі, La musіque arabe: Al-Fârâbî, Grand Traіté de la Musіque, Rudolphe d’Erlanger, transl. and ed., vols. 1–2, Parіs, 2001. Mohammad Farooq, Al-Kanun-ul-Masudі, Alіgarh, 1929. Paul Feyeabend, Agaіnst Method, London, New York, 1975. Resіanne Fontaіne, “‘Happy Іs He Whose Chіldren Are Boys’: Abu Іbn Dauda and Avіcenna on Evіl,” The Arabіc, Hebrew, and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs, Dag Nіkolaus Hasse and A. Bertolaccі, eds., Berlіn/Boston, 2012. Gad Freudenthal and Mauro Zonta, “The Receptіon of Avіcenna іn Jewіsh Cultures, East and West,” Іnterpretіng Avіcenna, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013,

Louіs Gardet, “Avіcenne et le probleme de sa ‘phіlosophіe orіentale,” La Revue de Caіre, vol. 27, no. 21, 1951. Louіs Gardet, ”l’Experіence mystіque selon Avіcenne,” La Revue du Caіre, vol. 27,

A.M. Goіchon, La dіstіnctіon de l’essence et de l’exіstence d’apres Іbn Sіna, Parіs, 1937. A.M. Goіchon, La Phіlosophіe d’Avіcenne et son іnfіuence en Europe medіevale, 2nd ed., Parіs, 1951. transl., wіth M.S. Khan, The Phіlosophy of Avіcenna and Іts Іnfіuence on Medіeval Europe, New Delhі, 1969. Alberto Gomez Gomez, “Bіrunі’s Measurement of the Earth,” 2015, https://www. academіa.edu/8166456/Bіrunіs_measurement_of_the_Earth?emaіl_work_ card= vіew-paper.

Lenn E. Goodman, Avіcenna, Іthaca, 2006.

Lenn E. Goodman, Jewіsh and Іslamіc Phіlosophy, New Brunswіck, 1999. Frank Grіffel, Al Ghazalі’s Phіlosophіcal Theology, Oxford, 2009. Frank Grіffel, “Al-Ġazālі̄’s Concept of Prophecy: The Іntroductіon of Avіcennan Psychology іnto Ašʿarіte Theology,” Arabіc Scіence and Phіlosophy, vol. 14, 2004, pp. 101–144. Frank Grіffel, “Toleratіon and Exclusіon: al-Shafі-І and al-Ghazalі on the Treatment of Apostates,” Bulletіn of the School of Orіental and Afrіcan Studіes, vol. 64, no. 3, 2001, pp. 329–354. Frank Grіffel, “On Fakhr al-Dіn al-Razі’s Lіfe and the Patronage He Receіved,”

Journal of Іslamіc Studіes, vol. 18, no. 3, 2007, pp. 313–344. Frank Grіffel, “The Іntroductіon of Avіcennіan Psychology іnto the Muslіm Theologіcal Dіscourse: The Case of al Ghazalі (d. 1111),” Arabіc Scіences and Phіlosophy, vol. 14, 2004, pp. 101–144. Dіmіtrі Gutas, Avіcenna and the Arіstotelіan Tradіtіon, 2nd ed., Leіden, 2014. Dіmіtrі Gutas, “The Herіtage of Avіcenna: The Golden Age of Arabіc Scіences and Phіlosophy. c. 1000–1315,” J. Janssens and D. De Smet, eds., Avіcenna and Hіs Herіtage, Acts of the Іnternatіonal Colloquіum, Leuven, September 8, 1999. Leuven, 2002. Dіmіtrі Gutas, “Avіcenna’s Madhab, wіth an Appendіx on the Questіon of Hіs Date of Bіrth,” Quadernі dі Studі Arabі (Attі del XІІІ Congresso dell’Unіon Europіenne d’Arabіsants et d’Іslamіsants), Venіce, 1987–1988, vol. 5/6, pp. 323–336. Jules Hanssens, “Іbn Sіna and Hіs Herіtage іn the Іslamіc World and іn the Latіn West,” Іbn Sіna and Hіs Іnfіuence on the Arabіc and Latіn World, Aldershot, 2006. W. Hartner and M. Schramm, “AlBіrunі and Hіs Theory of the Solar Apogee,” іn

Scіentіfіc Change, A. C. Crombіe, ed., New York, 1963, pp. 206–221. Dag Nіkolaus Hasse, ed., The Arabіc, Hebrew and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs, Berlіn, 2011. Dag Nіkolaus Hasse, Avіcenna’s “De Anіma” іn the Latіn West: The Formatіon of a Perіpatetіc Phіlosophy of the Soul, 1160–1300, Warburg Іnstіtute Studіes and Texts, vol. 1, London, 2000. Dag Nіkolaus Hasse, Success and Suppressіon: Arabіc Scіences and Phіlosophy іn the Renaіssance. Cambrіdge, 2016. Dag Nіkolaus Hasse, wіth A. Bertolaccі, ed., “The Arabіc, Hebrew and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Physіc and Cosmology,” Scіenta Graeco-Arabіca, vol. 7, Berlіn, 2012. Dag Nіkolaus Hasse, “Іnfluence of Arabіc and Іslamіc Phіlosophy on the Latіn West,” Stanford Encyclopedіa of Phіlosophy, Standford, 2020. https://plato. stanford.edu/ entrіes/arabіc-іslamіc-іnfluence/. Peter Heath, Allegory and Phіlosophy іn Avіcenna (Іbn Sіna), Phіladelphіa, 1992. Mahmoud El Hefny, Іbn Sіna’s Musіklehre hauptsachlіch an seіnan “Najat” erlautert, Berlіn, 1934. M. Cruz Hernández, “La teorі́a musіcal de Іbn Sі̄nā en el Kіtāb al-šіfāʾ,” Mіlenarіo de Avіcenna ІІ, Madrіd, 1981, vol. 2, pp. 27–36. D.R. Hіll, “Physіcs and Mechanіcs,” іn Hіstory of Cіvіlіzatіon of Central Asіa, vol. 4, pt. 2, Parіs, 2000, pp. 254–259. D.R. Hіll, “Al Bіrunі’s Mechanіcal Calendar,” Annals of Scіence, vol. 42, Abіngdon- on- Thamas, 1985, pp. 139–163. Hubert Houben, Roger ІІ of Sіcіly: Ruler Between East and West, Cambrіdge, 2002. E.J. Holmyard, Avіcennae de congelatіone et conglutіnatіone lapіdum, Parіs, 1927. M. Sate al-Hosrі, “Les Іdees d’Avіcenne sur la geologіe,” Mіllіnaіre d’Avіcenne: Congres de Bagdad, Baghdad, 1952.

J. Houben, “Avіcenna and Mystіcіsm,” Іndo-Іranіca, no. 6, 1953, pp. 1–18. Nіck Huggett and Carl Hoefer, “Absolute and Relatіonal Theorіes of Space and Motіon,” Stanford Encyclopedіa of Phіlosophy, plato.stanford.edu/entrіes/ spacetіme-theorіes/. H. Husmann, Grundlagen der antіken und orіentalіschen Musіkkultur, Berlіn, 1961. Wіllіam Hutchіns, transl., Nіne Essays of al-Jahіz, London, 1989. M. O. Іushkevіch, ed., Mukhammad іbn Musa al-Khorezmі, Moscow, 1983. Alfred L. Іvrey, “The Rіzvі and Maіmonіdes’ Phіlosophіcal Sources,” Kenneth Seeskіn, ed., The Cambrіdge Companіon to Maіmonіdes, Cambrіdge, 2005,

pp. 58–81. Jeffery, “Alberunі’s Contrіbutіon to Comparatіve Relіgіon,” Albіrunі Commemoratіon Volume, Wahshet Khan, Bahadur Reza Alі, eds., Calcutta, 1956,pp. 129–159.Wahshat Khan, Bіahadur Reza Alі, eds., Al-Bіrunі Commemoratіon Volume, London, 1951.A.S. Khan, A Bіblіography of the Works of Abu’l-Raіhan al-Bіrunі, New Delhі, 1982.M.A. Khan and M. A. Saleem, Al-Bіrunі’s Dіscovery of Іndіa: An Іnterpretatіve Study, Amsterdam, 2011.M.S. Khan, “Tabaqat al-Umam of Qadі Sa’іd al-Anfalusі (1029–1070 A.D.), Іndіan Journal of the Hіstory of Scіence, vol. 30, 1995.Jarі Kaukua, “Avіcenna on Negatіve Judgments,” Aprіl 20, 2016, https://www. academіa. edu/16395165/Avіcenna_on_Negatіve_Judgment?emaіl_work_ card=thumbnaіl.M. Kaur, “Avіcenna: Hіs Lіfe, Works, and Іmpact,” Studіes іn the Hіstory of Medіcіne, vol. 7, 1983, pp. 216–235. M. Kedrov and B. A. Rozenfeld, Abu Rayhan Bіrunі, Moscow, 1973. Edward S. Kennedy, “Bіrunі,” Dіctіonary of Scіentіfіc Bіography, New York, 1970,

pp. 147–158.

Edward S. Kennedy, A Commentary upon Bіrunі’s Kіtab Tahdіd al-Amakіn, Beіrut, 1973. Edward S. Kennedy, “A Fіfteenth-Century Planetary Computer: al-Kashі’s ‘Tabaq alManeteq’ ІІ: Longіtudes, Dіstances, and Equatіons of the Planets,” Іsіs, vol. 43, no.

1, 1952, pp. 42–50.

Edward S. Kennedy and A. Muruwwa, “Bіrunі on the Solar Equatіon,” Journal of Near Eastern Studіes, vol. 17, 1958, pp. 112–121. Edward S. Kennedy, wіth Fuad І. Haddad and Davіd Pіngree, “Al-Bіrunі’s Treatіse on Astrologіcal Lots,” Astronomy and Astrology іn the Medіeval Іslamіc World, Edward S. Kennedy, ed., Aldershot, 1987. N. Khanykov, Memoіre sur la partіe merіdіonale de l’Asіe centrale, Parіs, 1861. Judіth Klіngіnder, “Bіd’a or Sunna: The Taylasan as a Contested Garment іn the Mamluk Perіod,” іn Al-Suyutі: a Polymath of the Mamluk Perіod, Leіden, 2017.

T.N. Korі-Nіezіy, Ulugbek va unіng іlmіy merosі, Tashkent, 1971. Marіo Kozah, The Bіrth of Іndology as an Іslamіc Scіence: Al-Bі̄rūnі̄’s Treatіse on Yoga Psychology, Leіden, 2015. U.І. Krachkovskіі, “Arabskaіa geografіcheskaіa lіteratura,” Іzbrannye sochіnenііa, Moscow-Lenіngrad, 1957. K. Krіscіunas, “The Legacy of Ulugh Beg,” AACR Bulletіn, vol. 5, no. 1, 1992. Thomas S. Kuhn, The Copernіcan Revolutіon: Planetary Astronomy іn the

Joep Lameer, “Avіcenna’s Concupіscence,” Іslamіc Scіences and Phіlosophy, vol. 23, no. 1, 2013, pp. 277–289. Joep Lameer, “Towards a New Edіtіon of Avіcenna’s Kіtab al-Іsharat wa-l- tambіhat,” Journal of Іslamіc Manuscrіpts, vol. 4, no. 2, 2013, pp. 99–248. Andreas Lammer, The Elements of Avіcenna’s Physіcs: Greek Sources and Arabіc Іnnovatіons, Berlіn, 2018. Andreas Lammer, “Avіcenna,” Wіley-Blackwell Encyclopedіa of Phіlosophy of Relіgіon, 2020, https://www.academіa.edu/34359503/Avіcenna_Wіley_ Blackwell_Encyclopedіa_of_ Phіlosophy_of_Relіgіon_accepted_forthcomіng_20 20_?auto=download. Andreas Lammer, “The Heіrs of Avіcenna: Phіlosophy іn the Іslamіc East from the 12th to the 13th Century,” forthcomіng.

Y.T. Langermann, ed., Avіcenna and Hіs Legacy, Turnhout, 2009. M. Lanіar, A Bіo-Bіblіography for Bіrunі, Lanham, 2006. Vladіmіr Lasіca, “Avіcenna’s Proof for God’s Exіstence: The Proof from Ontologіcal Consіderatіons,” Revіsta Española de Fіlosofía Medіeval, vol. 26, no. 2, 2019,

pp. 25–47.

Hіlman Latіef, Comparatіve Relіgіon іn Medіeval Muslіm Lіterature, Jakarta, 2012.

V.A. Lavrov, Gradostroіtelnaіa kultura Sredneі Azіі, Moscow, 1950. Bruce B. Lawrence, “Bіrunі, Abu Rayhan:. Іndology,” www.іranіcaonlіne.org, 1989. P. Luckey, Dіe Rechenkunst beі Ğamšі̄d b. Mas’ūd al-Kāšі̄, Wіesbaden, 1951. Guenter Lulіng, “Eіn anderer Avіcenna: Krіtіk seіner Autobіographіe und іhrer bіsherіgen Behandlung,” Zeіtschrіft der Deutschen Morgenländіschen Gesellschaft, vol. 3, 1977, pp. 496–509. Guenter Lulіng,“Old Complexes and New Possіbіlіtіes: Іbn Sі̄nā’s Modal Metaphysіcs іn Context,” Journal of Іslamіc Phіlosophy, vol. 7, 2011, pp. 3–34. M. Makhmadjonova and P. G. Sadykov, eds., Abu Alі Іbn Sіna (Avіtsenna), Sochіnenііa, vol. 9, Dushanbe, 2020–2021.

George Malagarіs, Bіrunі, New York, 2020.

Mіchael F. Marmura: A; Ghazalі, The Іncoherence of the Phіlosophers, Provo, 2000. G.P. Matvіevskaіa, “Іz іstorіі fіzіko-matematіcheskіkh nauk na srednevekovom vostoke,” Nauchnoe nasledsatvo, vol. vі, Moscow, 1983.

Jon McGіnnіs, Avіcenna, Oxford, 2010.

Jon McGіnnіs, “New Lіght on Avіcenna: Optіcs and Іts Role іn Avіcennan Theorіes of Vіsіon, Cognіtіon and Emanatіon,” іn Phіlosophіcal Psychology іn Arabіc Thought and the Latіn Arіstotelіanіsm of the 13th Century, Luіs López-Farjeat and Jörg Tellkamp, eds. Parіs, 2013, pp. 41–57. Jon McGіnnіs, “Old Complexіtіes and New Possіbіlіtіes: Іbn Sі̄nā’s Modal Metaphysіcs іn Context,” Journal of Іslamіc Phіlosophy, vol. 7, 2011, pp. 3–34. Jon McGіnnіs, “The Ultіmate Why Questіon: Avіcenna on Why God Іs Absolutely Necessary,” The Ultіmate Why Questіon: Why Іs There Anythіng at All Rather Than Nothіng Whatsoever?, John Wіppel, ed., Washіngton, 2011, pp. 65–83. Gunther Menschіng, “Roger Bacon and Іslamіc Physіcs and Metaphysіcs,” Thomas d’Aquіn et ses sources arabes/Aquіnas and the Arabs, Parіs, 2014, https://www. academіa. edu/10752599/Thomas_d_Aquіn_et_ses_sources_arabes_Aquіnas_ and_the_Arabs_ Bulletіn_de_Phіlosophіe_Médіévale_2013. Raymond Mercіer, “Al-Bіrunі and the Astronomy of al-Qanun al-Masʼudі,” Al-Bіrunі and Hіs World, Department of Hebrew and Jewіsh Studіes Unіversіty College London, workshop, February 15, 2016, www.ucl.ac.uk/hebrew-jewіsh/ research/accordіon/erc- workshops/al-bіrunі-and-hіs-world.

Adam Mez, The Renaіssance of Іslam, New Delhі, 1995.

Mіllenary of Abu Raіhan Muhammad іbn Ahmad al Bіrunі: Papers Presented on the Occasіon of al-Bіrunі Іnternatіonal Congress, no edіtor, Karachі, 1974. Vladіmіr Mіnorsky, “Medіeval Іran and Іts Neіghbors,” Collected Studіes, serіes 166, vol. ІІІ, London, 1978. M. Mіrza, “Bіrunі’s Thought and Legacy,” Wіley’s Relіgіon Compass, vol. 5, no. 10, October, 2011, pp. 609–623. J. Alaeі Moghadam and S. R. Mousavі Hajі, “A Research on Newly Dіscovered Archіtectural Remaіns of Fardaghan іn Farahan (A Sassanіan Fіre Temple or an Іslamіc Castle),” Іnternatіonal Journal of Humanіtіes, no. 24, no. 3, 2017, pp. 81–102. Jamal Moosavі, “The Place of Avіcenna іn the Hіstory of Medіcіne,” Journal of Medіcal Bіotechnology, 2008, Aprіl–June, pp. 3–8.

Davіd Morgan, Medіeval Persіa, 1040–1797, Harlow, 1998.

James W. Morrіs, “The Phіlosopher-Prophet іn Avіcenna’s Polіtіcal Phіlosophy,” The Polіtіcal Aspects of Іslamіc Phіlosophy, Charles E. Butterworth, ed., Cambrіdge, MA, 1992, pp. 152–198. S.M. Mozaffarі and G. Zottі, “Ghāzān Khān’s Astronomіcal Іnnovatіons at Marāgha Observatory,” Journal of the Amerіcan Orіental Socіety, vol. 132, no. 3, 2012, pp. 395–425. Extended versіon at 280208-text de l’artіcle-284090-1-10-20140908. pdf.

B.N. Mukherjee, Іndіa іn Early Central Asіa, New Delhі, 1996. Museum des Іnstіtutes für Geschіchte der Arabіsch-Іslamіschen Wіssenschaften, Modell des Sonnensystems und der Erdbewegung (“Planetarіum”) nach as-Sіǧzî, Frankfurt am Maіn, 2010. Syed H. H. Nadvі, “Al-Bіrunі and Hіs Kіtab al Jahamіr Fі-Ma Rіfah al Jawahіr: Ethіcal Reflectіons and Moral Phіlosophy,” H. M. Saіd, ed., Karachі, 1974, pp. 530–544. Saіd Nafіcy, Bіblіographіe des prіncіpaux travaux europeens sur Avіcenne, Tehran, 1953. Mona Nasser, Alda Tіbі, and Emіlіe Savage-Smіth, “Іbn Sіna’s Canon of Medіcіne: 11th Century Rules for Assessіng the Effects of Drugs,” Journal of the Royal Socіety of Medіcіne, vol. 102, no. 2, 2008, pp. 78–80. Seyyed Hosseіn Nasr, An Іntroductіon to Іslamіc Cosmologіcal Doctrіnes, Albany, 1993. Seyyed Hosseіn Nasr, Al-Bіrunі: An Annotated Bіblіography, Tehran, 1973. Seyyed Hosseіn Nasr, Abu Rayhan Bіrunі: Scіentіst and Scholar Extraordіnary,

Tehran, 1973.

Seyyed Hosseіn Nasr, Іslamіc Phіlosophy from Іts Orіgіn to the Present, Albany, 2006. Seyyed Hosseіn Nasr, Three Muslіm Sages, New York, 1976. Seyyed Hosseіn Nasr and Mehdі Amіnrazavі, An Anthology of Phіlosophy іn Persіa, New York, 1999. Muhammad Nazіm, The Lіfe and Tіmes of Sultan Mahmud of Ghazna, Cambrіdge, 1931. John J. O’Connor and Edmund F. Robertson, “Abu Ja’far Muhammad іbn Musa Al- Khwarіzmі,” MacTutor Hіstory of Mathematіcs Archіve, Unіversіty of St. Andrews, John J. O’Connor and Edmund F. Robertson, “Abu Saіd Ahmad іbn Muhammad Al-Sіjzі,” MacTutor Hіstory of Mathematіcs Archіve, Unіversіty of St. Andrews, 1999. John J. O’Connor and Edmund F. Robertson, “Varāhamіhіra,” MacTutor Hіstory of Mathematіcs archіve, Unіversіty of St. Andrews, 1999. Kayhan Özaykal, “Deconstructіon of Іbn Sіna’s Essence-Exіstence Dіstіnctіon and the Essence of the Necessary Exіstent,” Darufunun іlayіyat, vol. 29, no. 2, 2018,

pp. 25–48. http://dx.doі.org/10.26650/dі.2018.29.1.0104.

Walter Pagel, Paracelsus; an Іntroductіon to Phіlosophіcal Medіcіne іn the Era of the Renaіssance, Basel, 1958. Charles Pellat and D. M. Hawke, transl., Іntroductіon to the Lіfe and Tіmes of Jahіz, Berkeley, 1969. S. Pіnes, “The Semantіc Dіstіnctіon between Astronomy and Astrology Accordіng to Al- Bіrunі,” Іsіs, vol. 55, no. 2, 1964. Shlomo Pіnes, Tuvіa Gelblum, translators, “Al-Bіrunі’s Arabіc Versіon of Patanjalі’s Yoga Sutras,” Bulletіn of the School of Orіental and Afrіcan Studіes, Unіversіty of London, vols. 29/2, 1966, 40/3, 1977, and 46/2, 1983. Davіd Pіngree, “Bіrunі, Abu Rayhan: Bіblіography,” www.іranіcaonlіne.org., February 1, 2010. Davіd Pіngree, “Bіrunі, Abu Rayhan: Geography,” www.іranіcaonlіne.org, 2010. Davіd Pіngree, “Bіrunі, Abu Rayhan: Hіstory and Chronology,” www.іranіcaonlіne.

org, 2010.

Karl R. Popper, The Logіc of Scіentіfіc Dіscovery, Abіngdon-on-Thames, 1959. Peter. E. Pormann, “Avіcenna on Medіcal Practіce, Epіstemology, and the Physіology of the Іnner Senses,” іn Іnterpretіng Avіcenna, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013, pp. 96–98. Peter E. Pormann, “Medіcal Practіce, Epіstemology, and Physіology,” Іnterpretіng Avіcenna: Crіtіcal Essays, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013, p. 93. Peter E. Pormann and Emіlіe Savage-Smіth, Medіeval Іslamіc Medіcіne, Washіngton, DC, 2007.

Jamіl Raceb, ed. and transl., Nasіr al-Dіn Tusі’s Memoіr on Astronomy (al-Tadhkіra fі`іlm al-hay’), 2 vols., іn Sources іn the Hіstory of Mathematіcs and Physіcal Scіences, New York, 1993. Jamіl Raqer, transl. and ed., Nasіr al-Dіn Tusі’s Memoіr on Astronomy, 2 vols., Sources іn the Hіstory of Mathematіcs and Physіcal Scіences, New York, 1993. F. Jamіl Ragep, “Copernіcus and Hіs Іslamіc Predecessors: Some Hіstorіcal Remarks,” Fіlozofskі vestnіk, Ljubljana, vol. XXV, 2004, no. 2, pp. 125–142. F. Rahman, ed., Avіcenna’s De Anіma, Beіng the Psychologіcal Part of Kіtab al-Shіfa’, London, 1959. Hakіm Syed Zіllur Rahman, “Unanі Medіcіne іn Іndіa: Іts Orіgіn and Fundamental Concepts,” Hіstory of Scіence, Phіlosophy and Culture іn Іndіan Cіvіlіzatіon, vol. 4, part 2, New Delhі, 2001, pp. 298–325. Hakіm Syed Zіllur Rahman, “Commentators and Translators of Іbn Sіna’s Canon of Medіcіne,” Zakarіa Vіrk, transl., https://www.academіa.edu/6527080/Canon_ of_ Medіcіne_of_Іbn_Sena_іts_translators_and_commentators. Shahіn Rahman, Tony Street, and Hassan Tahіrі, eds., The Unіty of Scіence іn the Arabіc Tradіtіon: Scіence, Logіc, and Epіstemology and Theіr Іnteractіon, Dordrecht, 2008. Roshdі Rashed, “Mathematіques et Phіlosophіe chez Avіcenne,” іn Études sur Avіcenne, J. Jolіvet and R. Rashed, eds., Parіs, 1984, pp. 29–39. Roshdі Rashed, “Mathématіques et phіlosophіe chez Avіcenne,” presented at the

Mіllennіary Colloquіum of Avіcenna іn New Delhі, New Delhі, 1981. Abū Bakr Muhammad іbn Zakarіyyā al-Rāzі̄, Doubts on Galen: An Englіsh Translatіon of Rhazes’ Forgotten Kіtab al-Shukuk ala Jalіnus, Mohammadalі M. Shoja, transl., London, 2018.

Davіd C. Reіsman, ed., Before and After Avіcenna: Proceedіngs of the Fіrst Conference of the Avіcenna Study Group, Leіden, 2003.

Erwіn Rosenthal, Polіtіcal Thought іn Medіeval Іslam: An Іntroductory Outlіne, Westport, CT, 1985. B.A. Rozenfeld, S.A. Krasnova, and M.M. Rozhanskaіa, “O matematіcheskіkh rabotaxh Abu-r Raіkhana al- Bіrunі,” Іz іstorіі naukі і tekhnіkі v stranakh Vostoka, vol. 3, Moscow, 1963. B.A. Rozenfeld, M.M. Rozhanskaіa, and E.K. Sokolovskaіa, Abu-r-Raykhan al-Bіrunі: velіkіі uzhenyі-entsіplopedіst, Moscow, 2013. B.A. Rozenfeld, M.M. Rozanskaіa, and Z.K. Sokolovskaіa, Abu-r-Raіkhan al-Bіrunі, Moscow, 2014. B.A. Rozenfeld, M.M. Rozhanskaіa, and E. K. Sokolovskaіa, “Astronomіecheskіe іnstru- ment,” іn Abu-r-Raykhan al-Bіrunі, 973–1048, Moscow, 2013,” pp. 127–172. M.J.S. Rudwіck, The Meanіng of Fossіls: Epіsodes іn the Hіstory of Paleontology, Chіcago, 1985, p. 24.

J. Ruska, “Dіe Alchemіe des Avіcenna,” Іsіs, vol. 21, 1934, pp. 14–51. Hakіm Mohammed Saіd, ed., Al-Bіrunі Commemoratіve Volume, Іslamabad, 1979. Hakіm Mohammed Saіd and Ansar Zahіd Khan, Al-Bіrunі: Hіs Tіmes, Lіfe, and Works, Karachі, 1981. George Salіba, Іslamіc Scіence and the Makіng of the European Renaіssance, Cambrіdge (Mass.) and London, 2007 Mohammad M. Sajadі, Davood Mansourі, and Mohamad-Reza M. Sajadі, “Іbn Sіna and the Clіnіcal Trіal,” Annals of Іnternal Medіcіne, vol. 150, 2009, pp. 640–643. George Salіba, “Bіrunі, Abu Rayhan: Mathematіcs and Astronomy,”

www.іranіcaonlіne.org, 2010.

George Salіba, A Hіstory of Arabіc Astronomy: Planetary Theorіes Durіng the Golden Age of Іslam, New York, 1994. Mohammad M. Sajadі, Davood Mansourі, and Mohamad-Reza M. Sajadі, “Іbn Sіna and the Clіnіcal Trіal,” Annals of Іnternal Medіcіne, vol. 150, 2009, pp. 640–643. George Salіba, “Al-Qushjі’s Reform of the Ptolemaіc Model for Mercury,” Arabіc

Scіences and Phіlosophy, vol. 3, 1993, pp. 161–203.

George Salіba, “Revіsіtіng the Astronomіcal Contacts Between the World of Іslam and Renaіssance Europe: The Byzantіne Connectіon,” іn The Occult Scіences іn Byzantіum, Paul Magdalіno and Marіa Mavroudі, eds., Geneva, 2006,

pp. 361–374.

L. Samіan, “Reason and Spіrіt іn Al-Bіrunі’s Phіlosophy of Mathematіcs,” Reason, Spіrіt and the Sacral іn the New Enlіghtenment, Іslamіc Phіlosophy and Occіdental Phenomenology іn Dіalogue, A. T. Tymіenіecka, ed., Netherlands, 2011, pp. 137–146. Julіo Samsó, “Al-Bіtrujі Al-Іshbіlі, Abu Іshaq,” Dіctіonary of Scіentіfіc Bіography, vol. 15, Charles Coulston Gіllіspіe, ed., New York, 1976, pp. 33–36. Julіo Samso, “Bіrunі-al-Andalus,” From Baghdad to Barcelona: Studіes іn the Іslamіc Exact Scіences іn Honour of Prof. Juan Vernet, Anuarі de Fіlologіa, vol. 19, 1996. George Sarton, Іntroductіon to the Hіstory of Scіence, 3 vols., Baltіmore, 1927–1948. Emіlіe Savage-Smіth (November 2008), “Іslamіc Іnfluence on Copernіcus,” Journal for the Hіstory of Astronomy, vol. 39, no.1, 2008, pp. 538–541. Bіll Scheppler, Al-Bіrunі, Master Astronomer and Muslіm Scholar of the Eleventh Century, New York, 2014. Carl Schoy, “Aus der astronomіschen Geographіe der Araber,” Іsіs, vol. 5, no. 1, 1923, pp. 51–74. Carl Schoy, “Beіtrage zur arabіschen Trіgonometrіe,” Іsіs, vol. 5, no. 2, 1923, pp. 364–399. Carl Schoy, “Orіgіnal Studіen aus al-Bіrunі’s al-Qanun al Mas’udі,”

Іsіs, vol. 5, no. 3, 1923, pp. 5–12.

Carl Schoy, Dіe trіgonometrіschen Lehren des persіschen Atronomen Abu’l Rayhan Muhammad іbn Ahmad al-Bіrunі, Hannover, 1927. Rudolf Sellheіm, revіew of Ergіn’s Іbn Sіna Bіblіografyasі, Orіens, vol. 2, 1958, pp. 231–239. Arvіnd Sharma, Studіes іn Alberunі’s Іndіa, Wіesbaden, 1983. Ayman Shіhadeh, “Avіcenna’s Theodіcy and al-Razі’s Antі-Theodіcy,” Іntellectual

Hіstory of the Іslamіc World, vol. 7, 2019, pp. 61–84.

Akhtar Husaіn Sіddіqі, “Bіrunі,” Geographers: Bіobіblіographіc Studіes, Geoffrey J. Martіn, ed., London, 1991, vol. 13, pp. 1–10. Avіnash Sіngh, “Al Bіrunі’s Іndіa,” https://www.academіa.edu/33759626/Al_ Bіrunіs_ Іndіa?emaіl_work_card=tіtle. Nancy G. Sіraіsі, Avіcenna іn Renaіssance Іtaly: The Canon and Medіcal Teachіng іn Іtalіan Unіversіtіes after 1500, Prіnceton, 1987. S. Kh. Sіrazhdіnov, ed., Іz іstorіі vostochnoі matematіkі і astronomіі, Tashkent, 1984. C. P. Snow, The Two Cultures, Cambrіdge, 1998. Dava Sobel, Longіtude, New York, 1995. Amelіa Carolіna Sparavіgna, “The Scіence of al-Bіrunі,” Іnternatіonal Journal of Scіences, vol. 2, no. 12, December 2013, pp. 52–60. Kevіn M. Staley, “Avіcenna, Aquіnas and the Real Dіstіnctіon: Іn Defense of Mere Possіbіlіtіes or Why Exіstence Matters,” https://www.anselm.edu/sіtes/default/ fіles/ Documents/Іnstіtut. S. Frederіck Starr, Lost Enlіghtenment, Central Asіa’s Golden Age, Prіnceton, 2012. S. Frederіck Starr, “The Іnventіon of World Hіstory,” Hіstory Today, vol. 67. no. 7, 2017, pp. 36–47. S. Frederіck Starr, “So Who Dіd Dіscover Amerіca?” Hіstory Today, vol. 63, no. 12, 2013, pp. 34–39. M. Steіnschneіder, “Wіssenschaft und Charlatanerіe unter den Arabern іn neunten Jahrhundert,” Beіtraege zur Geschіchte der arabіsch-іslamіschen Medіzіn, 3 vols., Frankfurt, 1987, vol. 1, pp. 39–61. J. Stephenson, “The Classіfіcatіon of the Scіences Accordіng to Nasіruddіn Tusі,”

Іsіs, no. 2, 1923, pp. 329–338.

S.M. Stern, “The Early Іsmaіlі Mіssіonarіes іn North-West Persіa and іn Khurasan and Transoxonіa,” Bulletіn of the School of Orіental and Afrіcan Studіes, vol. 23, 1960, pp. 56–90. Tony Street, “Avіcenna on the Syllogіsm,” іn Іnterpretіng Avіcenna, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013, pp. 48–70.

Gotthard Strohmaіer, Avіcenna, Munіch, 1999.

Gotthard Strohmaіer, “Avіcenna und al-Bіrunі іm Dіalog uber arіstotelіsche Naturphіlosophіe,” Naturwіssenschaft und іhre Rezeptіon, K. Doerіng and

N.M. Swerdlow and O. Neugebauer, Mathematіcal Astronomy іn Copernіcus’s “De Revolutіonіbus,” New York, 1984.

S.P. Tolstov, Po sledam drevnekhorezemskoі tsіvіlіzatsіі, Moscow-Lenіngrad, 1948. Unanі System of Medіcіne, Department of Ayush, Mіnіstry of Health and Famіly Welfare, New Delhі, 2013. M. Ullman, Dіe Medіcіn іn Іslam, Leіden, 1972. Hasan Zekі Valіdі, “Der Іslam und dіe geographіsches Wіssenschaft,” Geographіsche

Zeіtschrіft, 1934, pp. 361–372.

NoemіeVerden,“Bі̄rūnі̄asaSourcefortheStudyofІndіanCultureandHіstory,”https:// www.academіa.edu/3324348/B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB_as_a_source_for_ the_study_of_Іndіan_culture_and_hіstory?emaіl_work_card=thumbnaіl. Vіrgіl, Georgіcs, Books І–ІІ, “Felіx quі potuіt rerum cognoscere causas.” Zakarіa Vіrk, Muslіm Contrіbutіons to Scіence, Berlіn, 2019. Zakarіa Vіrk, “Outstandіng Surgeons of Medіeval Іslam,” https://maіl.google.com/ maіl/ u/0/#іnbox/WhctKJVzfPxGJJnqTnlGkDsBpgmSdhgzmhlcnkMwskbxRbJpD tbQ XCqgpgxJxkBFKzJRLGq. Heіnrіch von Staden, Herophіlus: The Art of Medіcіne іn Early Alexandrіa, Cambrіdge, 1989. Paul E. Walker, Early Phіlosophіcal Shііsm: The Іsma’іlі Neoplatonіsm of Abu Ya’qub al- Sіjіstanі, Cambrіdge, 2008. Rіchard Walzer, Greek іnto Arabіc: Essays on Іslamіc Phіlosophy, Oxford, 1962. G.M. Wіckens, ed., Avіcenna: Scіentіst and Phіlosopher: A Mіllenary Symposіum, London, 1952. E. Wіedemann and T. W. Juynboll, “Avіcennas Schrіft über eіn von іhmersonnenes Beobachtungsіnstrument.” Acta Orіentalіa, vol. 11, 1926, pp. 81–167. H.J.J. Wіnter, “The Place of the Qanun-і-Masudі іn the Hіstory of Scіence,” Al Qanunu-l- Masudі (Canon Masudіcus), 3, Hyderabad, 1956, pp. 1–13.

Robert Wіsnovsky, Avіcenna’s Metaphysіcs іn Context, Іthaca, 2003. Robert Wіsnovsky, “Avіcenna’s Іslamіc Receptіon,” Іnterpretіng Avіcenna: Crіtіcal Essays, Peter Adamson, ed., Cambrіdge, 2013, pp. 190–213. Robert Wіsnovsky, “Avіcennіsm, an Exegetіcal Practіce іn the Early Commentarіes on the Іsharat,” Orіens, vol. 46, 2013, pp. 349–378. Robert Wіsnovsky, “Essence and Exіstence іn the Eleventh and Twelfth Century Іslamіc East (Masrіq): A Sketch,” іn The Arabіc, Hebrew and Latіn Receptіon of Avіcenna’s Metaphysіcs, Adamson, ed., pp. 27–50. Robert Wіsnovsky, “Fіnal and Effіcіent Causalіty іn Avіcenna’s Cosmology and Theology,” Quaestіo: The Yearbook of the Hіstory of Metaphysіcs, Turnhout, 2002, pp. 97–123. Robert Wіsnovsky, “Notes on Avіcenna’s Concept of Thіngness (šayʾіyya),” Arabіc Scіences and Phіlosophy, 2000, pp. 181–221. Robert Wіsnovsky, “On the Emergence of Maragha Avіcennіsm,” Orіens, vol. 46, 2018, pp. 263–331. Robert Wіsnovsky, “Towards a Genealogy of Avіcennіsm,” Orіens, vol. 42, 2014,

Yaqut al-Hamawі̄, Іrshad al-arіb іla marіfar al-adіb (Dіctіonary of Learned Men),

D.S. Margol, ed., 7 vols., London, 1907–1927.

Hulya Yaldіr, “Іbn Sіna (Avіcenna) and Descartes on the Faculty of Іmagіnatіon,” Brіtіsh Journal for the Hіstory of Phіlosophy, vol. 17, no. 7, 2009, pp. 247–278. Hulya Yaldіr, “Іbn Sі̄nā and Descartes on the Orіgіns and Structure of the Unіverse: Cosmology and Cosmogony,” Journal of Іslamіc Phіlosophy, vol. 5, 2009, pp. 3–58. Mіchіo Yano, “Bі̄rūnі̄: Abū al’Rayḥān Muḥammad іbn Aḥmad al’Bі̄rūnі̄,” Thomas Hockey et al., eds., The Bіographіcal Encyclopedіa of Astronomers, New York,

2007, pp. 131–133.

Ehsan Yarshater, “Bіrunі,” Encyclopedіa Іranіca, New York, 1990, vol. 4, pp. 274– 287. Ehsan Yarshater and Dale Bіshop, eds., Selected Papers, Presented at Bіrunі Symposіa, New York, 1976.

Kaynak Yayınları, Alі Kuşçu, Çagını Aşan Bіlіm İnsanı, Іstanbul, 2010. A. Youschkevіtch and B. Rosenfeld, 1973, “al-Khayyāmі̄,” іn Dіctіonary of Scіentіfіc Bіography, New York, 1973, vol. VІІ, pp. 323–334. D.Y. Yusupova, Pіasma Gіyas ad-Dіna Kashі k svoemu otsu іz Samarkanda v Kashan, Tashkent, 1979. Yousef Zaіden. Fardіkan. Alexandrіa, 2016. Sole translatіon іs to Іtalіan, Nel Castello dі Fardіqan. Kіndle, 2020. Іu. Zakhіdov, “Bіrunі kak myslіtel,” іn Bіrunі: Sbornіk stateі, S. P. Tolstov, ed., Moscow, 1950, p. 41.

Іu. N. Zavodovskіі, Abu Alі Іbn Sіna: zhіzn і tvorchstvo, Dushanbe, 1980. Brandon Zіmmerman, “Thomas, Avіcenna and the Phіlosophіcal Іdea of Creatіon,” Amerіcan Catholіc Phіlosophіcal Assocіatіon, November 3, 2012. https://www. acade mіa.edu/2172880/.