Хикаяттар мен әңгімелер.
Публицистикалық ой-толғамдар

І бөлім
Хикаяттар мен әңгімелер

(әңгіме)
Пәтер иесі тік қабақ сұрша әйелдің бұл қалада ешкімі
жоқ болатын.
Мені, әсіресе, оның осы бір хәлі аса қайран қалдыру­

шы еді. Әнеукүнгі аз-кем сұхбатымызда ол өзінің қалада
дүниеге келгенін, түпкілікті қалалық екенін білдірген.
Қаршадайынан көпшіл, бауырмашыл әрі кісіге жұғымды
болып өскен аңқылдақ басым пәтер иесі әйелдің томаға

тұйықтығын, жалғыздығын түсіне алмай-ақ қойды.
Қызмет істеген шығар? Қызмет істесе, қалайша сырлас,
мұңдастан ада, жалқы жан? Тіпті, шаңырақ көтеріп, тұр­
мыс құрмаса да, кім-кімнің де алыстан туысатын ағайыны

болмай ма екен? Қайғысы мен қуанышы қат-қабат өмірде
адамның күні адаммен емес пе?
Алайда, үміт пен күдік көңілде кезек толқыған күн­
дердің күрмеуі сәл босаған соң ба, әлде, қаланың қатқыл

тірлігіне бой алдыра бастадым ба, бірте-бірте жаңағы сұ­
рақтарға жауап іздеуден мүлде арылдым. Иә, жалғыздық­
тың несі айып? Сырлас-мұңдасты былай қойыңыз, кейбір
кіді пенденің пейіл-ниеті өз ұрпағынан да суынып, ата-

анасынан да айниды ғой. Адам – серік, адам – адал... тек
өзіне ғана.
Пәтер иесі (оны сыртынан кемпір деуші едім) күнұзақ
не істейді, нені күйкі тірлігіне күйбең етеді білмеймін, мен

жұмыстан оралғанда ол жататын бөлменің есігі үнемі жа­
бық тұратын.
Бір күні кемпір менен:

Ішімдікке әуелден үйір емеспін, ал, төлемақысы аз, та­
лабы күшті қара жұмыс маған әлдебіреумен шүйркелесуге
мұрша бермей келеді.

сың, – деді кемпір менің жауабымды күтпестен бұрыла
бере. Үнінде қатты тарынғандай кейістік бар. Ептеп еңкіш

тартқан бойы таныстықтан, артық ауыз сөзден тыжырына
қашқандай бейдауа күй аңғартады. Бұл, тапқан-таянғаны
жамбасақысы мен жан бағысына әрең жететін бозбалаға
үлкен кісінің ескертуі болар деп, біз әдеттегі қалпымыздан

аумадық. Қарекетімізден таймадық...
Жұмысқа ерте кетіп, көз байланғанда келемін. Жа­
рықты көп жақпаймын. Суды ысырап етпеймін. Еденді,
есік-терезені сүртіп, кейде, кемпірдің қолына ауыр сырт

киімдерін де жуып беріп жүрдім. Байқаймын, менің осы
елгезектігім, сыпайы-сынық мінезім қатыбас пәтер иесіне
ұнайтын сыңайлы. Біз әредік келте жауаптасып, содан соң
екеуара әңгімеге икемделе бастадық.

Күн арқан бойы ұзарып, жазғытұрым мезгіл зәулім үй­
лердің көлеңкесінде қатқан тоңды ашыған қамырдай көм­
питіп, көктемнің алғашқы жаңбыры жауатын шақ таяп
қалған. Қаланың қым-қуыт, айқай-шуынан биік аспан тұң­

ғиықтанып, тізіліп құстар керуені өтеді.
Жұмыстан ерте босап, көңілді қайтқанмын. Ауладан
көрші тұратын кетік тіс кісі ұшырасты.

тілін жылмаңдатып. – Анау үйде ме?
Шамасы, «анауы» – пәтер иесі. Мен басымды изедім.

Көршім бәріне дән риза жан немесе әзілкеш, қуақы
біреу болса керек , үнемі жүзіне күлкі үйіріп, ширақ жү­
ретін. Әдетінше, күлімдеп: «Ә-ә», – деді де. Кенет селк
етіп: «Тым жас екенсің-ау?» – деп басын шайқады. Мен

бесінші қабаттағы пәтерімнің терезесіне қарағанмын. Те­
резе пердесі толқып жабылғандай көрінді.

қайдағыны айтып миыңды шайқайды.
Кешкі асымыз ортақ кемпірдің көршіміз туралы пікіріне
мен де елп етіп сөз қоса қойдым. Себебі, маған оны сөйле­
ту қажет. Сөйлессең – ұғысасың. Ал, пәтер иесімен ұғыс­

үңіліп қарап қойды. – Сонда да айтайын. Талантты әртіс
сахнадан өзі сомдайтын тұлғаны таныса бітті – жанын са­
лады. Ауырады. Азалы әйел – менің рөлім болатын.

мені оңаша алып шыққан көркемдік жетекшіміз ақсия
күліп. – Әншейін сыпайы тілегі бар секілді, соны орында­
саң жетеді.
Мен әйел рөлінен бас тарттым. Алайда, ана шалдың

сыпайы тілегі былайғы жұртқа сыпсың сөз болып тара­
ды да, күйеуім ішіп кетті. Көңілі лайланса, жан азасына
берілетін дәрменсіз байқұс екен, араққа салынып ақыры
қаңғып өлді. Оның өлімі де маған пәле болып жабысты.

Рөл тимеді. Жалақы аз. Маңыма ешкім жуымады. Қос
жетімегімді қолтығыма қысып театрдың суық бөлмелері­
не қонып қалып жүрсем де жанашыр жақын табылмады.
Сөйтіп, бедірейген безбүйрек ортадан безіп, қара жұмыс­

қа жегілдім. Кеудем шерге толып, тіл байланды. Мылқау,
мүсәпір хал кешіп ұлдарымды енді жеткіздім-ау дегенде
екеуі бірдей суға кетіп, мен сорлы жалғыз қалдым.
Кемпір ағыл-тегіл егілді. Балаша солқылдап, тоқтамай

жылады. Шыдай алмай мен де еңіреппін. Сосын жұдыры­
ғымды түйіп:

жиып.
Кемпірдің түннен түнек жамылған күрсінісі осы әңгіме­
ден кейін ашық зарға ұласты. Таң сарғайып атқанша оның
сұңқылдаған дауысы дамыл таппайтын. Әредік шашын

иығына шашып қаракөлеңке бөлмені кезіп, пышақ қайрап
кіжінеді: «Бауыздап тастаймын!», «Өлтіремін!». Сонан
соң шырпы тұтатып менің қасымда ыржиып тұратынды
шығарды.

Кету керек. Шағын жүк сөмкемді көтеріп бірінші қабат­
қа түсе бергенмін, кетік тіс көршімен маңдай түйістіріп
қалдым.

бірі жоламайды. Екі ұлы жетімдер үйінде өскен. Ат ізін сал­
ғанын көрмедік. Сенің алдыңда зіңгіттей бір жігіт жамбас
пұлын төлеп тұрған еді. Ақыры сол байқұс еліріп ауыратын
дертке шалдығып шықты ғой осының үйінен. Мынаның бар

ма, мынаның пәлесі бар. Жалмауыз, әлде жәдігөй. Талай рет
доқтыр шақырып, сыртынан нұсқап жібердік. Нәтиже жоқ.
Түгелінің жауабы жалғыз: «Дені сау, дерті жоқ», – дейді. Де­
генмен, шырағым, басың аман құтылғаның жөн болды. Өңің

боп-боз, қорыққансың-ау әбден. Келші, таңдайыңды көте­
рейін. Баланың бойында үрей қалмасын. Үрей жаман. Ал,
сау бол. Аман жүр, әкесі.
Әлгі үрей, мен кейін жастар газетінде қызмет істеген

жылдары құрбы достарымының ортасында қызығушылық
тудырып, ептеп театр жағалауыма тура келді.

текші жеңіл күрсінді де, қабырғадағы фотосуреттерді көзі­
мен шолып өтті.

дарытып, режиссер дамыта алмаған күрделілікті тауып
алатын да, асқақтатып жіберетін. Ақсақалдың туынды­
сындағы әйелдің рөліне Ақлима қатты қызықты. Бұл, рас,
театрға келген жұрттың көз жасын бұлаудай ететін-ақ дү­

ние еді. Әйелдер, неге екенін білмеймін, трагедияға әуес
қой. Қойылымның шырқау тұсында қаһарман әйел дұш­
пандар екі баласын тірідей бауыздап жатқанда туған бауы­
рын бауырына басып аман алып қалады. Ерлік пе осы?

Мүмкін, бұл әйелдің еркінен тыс әрекеті шығар? Бәлки,
баладан да жан тәтті: әйелдің тапқан тәсілі болар? Жауы­
ның өзі бекзат, беу дүние, бізден озған заманда қатынға
дейін қайсар, ер екен десек те, қайран Ақлимаштың тағ­

ды. «Ақлиманы шақыр. Сөйлесейін» деген соң құп көргем.
Жеңгетайлыққа жүрсем, жаным шықсын. Ақыры күбір-сы­
быр сөз тарады. Ақлиманың күйеуі, болашағы кемел актер
еді, ішкілікке салынды. Ақлима оған қараған жоқ, екі ұлын

жетектеп келіп жаныға түсті. Шал қырсықты. Рөлді бермей
қойды. Ақлима шаңқылдап сөйлейтінді шығарды. Бәсеке­
лестері бел ала түсті. Ақлима театрдан кетті. Оны өнердің
шалығы соғыпты. Ол өнердің қасіретіне ғашық екен. Ал,

шырағым, өнердің қасіреті өмірдің азабымен қабаттасса,
адам байғызға ұқсап түнде сұңқылдайды. Түнге шағынады.
Түнге жылайды.
Ілгеріде, жан-дүнием ешкіммен жарастық таппай, Ақ­

лиманың қолына кіріп алған едім. – Көркемдік жетекші
иығын қусырып жүдеп сала берді. – Төзбедім. Тіпті, жын­
ды болып кете жаздадым. Бәріміз де әртіспіз ғой. Бірақ,
Ақлимадай азалы әйел кейпіне енген ұлы актрисаны көр­

ген жоқпын...
Құрмет тақтасына ілінген фотосуреттердің орта тұсы­
нан мен Ақлиманың бейнесіне көз тоқтаттым. Жас, сұлу
әйел маған уылжи қарайды.

(Гротеск-әңгіме)
Қаусаған шағында ардакүрең асауға мінгені не қыл­
ғаны...
Құсайынов кабинетінің құлпын бұрап ашып тұрып,

екі тәулік бойы тілсіз жатқан науқас жайлы ойланған
болды. Іле аурухана ішінде сапырылысқан шаруаға
селт етпейтін сақа дәрігердің күйіне беріліп, терезенің
тұсына барып іркілген. Мизам. Жаздың жыбырлап

өтіп болмайтын күндерінен жалыққандай сағым ау­
наған дала сұлқ жатыр. Шағын қалашықтың іргесінен
түрілген қара жолды шаңдатып жүк машинасы Баян­
жүректің қолтығына тұмсығын сұғып барады. Кезекті

еңбек демалысын күтіп жүрген Құсайынов дөңгелен­
ген дүниедегі домаланған пенделігінен қажығандай
тұнжыр күйге енді. Сосын самарқау ғана ой сауып,
«Ажалына көрінген ғой» дей салды ішінен. Ал ажал

адамның әлпештеген жанын бірде ардакүрең асаудың
жалынан аударып әкетсе, бірде қандауырдың қылпыған
жүзінен айнытып алады. Жұмсақ орынтақтың арқалы­
ғына шалқалай жайғасқан Құсайыновтың көз жанары

кілегейленіп, кірпіктері айқаса бергенде әлдебірдеңе
ағараң еткендей болған. Байқаса, соған бағанадан қа­
далып қалыпты. Аңылжыған кеңістікке барып-қайтып,
барып-қайтып ес таппаған санасында, міне, бірте-бірте

ағараңдаған болмыстың адами кейпі айқындала баста­
ды. Кемпір екен. Астыңғы ерні қызыл иегінен әрмен
қарай дамылсыз құлап, сөйлеп отырғанына да едәуір
уақыт болған сияқты. Сонысын ұқтырғандай орнынан

көтерілді де, сәтке іркіліп, қалың ақ шүберектен сырып
тігілген дорбаның ішіндегіні нұсқады. Желгөзектен са­
мал жүгіріп өтсе керек: Құсайыновтың нашатыр басқан
бөлмесінде жалбыз исі аңқып қоя берді...

Бұл кезде жансақтау бөлімінің төсегінде екі тәулік­
тен бері тілсіз жатқан бейдауа науқастың жаны ақсау­

мал нұрдың бойымен тұңғиық көкке зырқырап шық­
қан болатын. Кенет ақсаумал нұр дүлей қараңғылыққа
жұтылды да Жан заһары зәндемнен суық ағынға ілініп
кете барды. Ағын тоқтар емес. Таусылар емес. Жан ыш­

қынды. Тұңғиық. Ағын. Жалғыздық. Мәңгілік азап осы
шығар деп ойлады Жан. Әйткенмен де қуанып кетті.
Ойлай алады екен! Бақида да өмір бар деуші еді ғой.
Түпсіздікте оянған түйсігіне мерейленген Жан жап-

жарық жаратылыста тұрғанын сезінді. Аспан да жоқ,
жер де жоқ: әлдебір құдіреттің қолына қонғандай уыз
тіршілік. Сол кезде көрді: тап қасында ықшам әскери
киім киген шенді офицер мен кенеп плащ жамылған

қарасұр кісі состия қалыпты. Офицер бұған жылы шы­
рай танытып, сия көк жанарынан ұшқын ата қарайды.
«Кел, жақында» дегендей ым қағады. Жанның жылағы­
сы келді. «Мен сені шырамытатындаймын. Мен сенен

адасып қалғанға ұқсаймын». Құс мамығындай елбіреп,
ақманар боп ұйыған уыз тіршілікке енді кескінді әйел
пішіні бітті. Ашық, сәнді терезесі жарқыраған үйдің
ішінде әлгі әйел үрпекбас сары баланы алдына алып

әндетеді. Сызылған сазды әуенге еліткендей сәби ана­
сының мықынына басын сүйеп, бауырына тығылады.
Үйге офицер енді. Жүзінде сұлу жарға деген ынтықтық
пен сүйкімді ұлға деген әкелік мерейдің жүрек лүпіл­

деткен шаттығы ойнайды. Ыстық құшақ, бақытты тұр­
мыс шаттығы. Үрпекбас баланы анасының алдынан
алып төбесінен иіскеген офицер оны әуелете көтеріп,
әткеншек ойынына кірісті. Офицердің қолы жоғары кө­

терілгенде үрпекбастың дөңгелете қиған шаштары лап
беріп құйындай көтеріледі де, кері қайтқанда желп етіп
басылады. Жан әкесінің алақанында әлпеншек теуіп
сықылықтаған сәбидің Өзі екенін таныды. Осы сәт

жалғаса түссе екен, мәңгілікке үзілмесе екен. Жан енді
аңғарды: жаңағы қарасұр кісі жамылған ұзын кенеп
плащтың жік-жігінен баданадай ірі тамшылар атқылап,
етегіне қарай сүйретіле құлады да, сырғи ақты. Мөлді­

реп аққан көз жасындай. Жан кенеп плащтың бойында
дамылсыз сырғыған тамшыларға қызыға қарап қалған
еді. Бір уақытта үрленген көбіктей ірі бір тамшының
ішінде үрпекбас сары баланың ағып бара жатқанын

көріп шырқырай ұмтылған. Бірақ, кешігіпті. Үрпекбас
бала баданадай ірі тамшының ішінде қолын жалғыз-ақ
рет бұлғады да, аспанға ұмтылып аласұрған жер бетін­
дегі аждаһаның аузына топ ете түсті.

ты таң көретін секілді. Әркімге бір жапақтап, текеметтің
үстіне төге салған ірімшікті теріп жеп, шөпең-шөпең
етеді. Аздан кейін дабырлаған жұрт тиылып, иегіндегі
ақ күміс сақалы әуелеп қайтатын қарттың аузын бағып,

мүлгіп қалыпты. Қарт алақанын жайып тоқтағанда да­
ғарадай кимешектің астында шөкелеген кемпір орны­
нан кирелеңдей көтеріліп, тұлымды ұлдың қолына кәрі
жілік ұстатты да, басынан аттап өтті. Үйдегі жұрт қоға­

дай жапырылған. Артынша тұлымды ұлдың құлағына
алқам-салқам адырлардан атойлап шықандай алапат үн
естілді.

...Тәңірберген тәтті бала болып өсті. Төрт жасында
жалаң аяқ ауылдың борпылдақ топырағын кешті. Бес
жасында бұзауға мініп алатынды шығарды. Алтысын­
да асау үйретемін деп көкесіне қиғылық салды. «Қой

сана, шырақ, қой сана, қабырғаң әлі қатқан жоқ, бұға­
наң бекіп біткен жоқ» деген үлкендерге алты жасында
байшұбар атқа ер артқан Алпамыс батырды айтып жа­
лынатын. Жеті жасында көкесі жетектеп апарып мек­

тепке берді.
Ақсары жүзі тотығып қырдың нарт қызыл бозбасы­
на айналған Тәңірберген он алтыға толғанда Жоңғар
Алатауының теріскейіндегі қоянжондар тотияйынға

малынғандай толықсып, барқыт белдерді шұғынық
гүл жапты. Көрші үйдегі Жамал қыз да бұлықсып бой
жетіпті. Өзіне мүлдем ұғынықсыз халмен Тәңірберген
іңір үйіріле Жамалдың пердесі жұқа терезесіне телмі­

реді. Әуелі бозбаланың ғазиз жүрегін жандырып, бар­
лық бөлменің шамы самаладай жарқырайтын да, сон­
шалықты ыстық бейне шарайнаның алдында бұлаңдап
тұрып алатын.

алды да, жебей басып жансақтау бөлімінің төсегіне та­
ңылған науқастың танауына тосқан.

тәулік бойы ЭКГ аппаратының бетінен әредік секіріп
өтетін науқастың жүрегіндегі қан айналымы тулай жө­
нелді.

телеп келді деуші еді. Рас екен. Кәрәмәт.
ЭКГ-ның бетіндегі қауырт қозғалыс талықсыған бір
сарынға ұласты: тақ-тұқ, тақ-тұқ, тарс-тұрс, тарс-тұрс.
Таңдайын ашқылтым дәм үйірді. Ашқылтым дәм ты­

нысын тарылтып тыпырлағанда басын қылтитып шы­
ғарып қоятын. Сонда әлдеқайдан жайқалып таңсық иіс
аңқып жететін. Ұлы дала мұздай жаңбырымен жуынды­
рып, аптабымен болаттай балқытып шыңдаған тәннен

шырқап шыққан Жан Ғайып ерен Қырық шілтен жебеп,
ұзын кенеп плащ жамылған көкесімен қауышқан соң,
үрпекбас сәби қалпында мына фәни дүниеге қайта ора­
лып келе жатты...

(хикаят)
Алдымен айнала, алқа қотан отыруға ыңғайлы дөң­
гелек үстелдің бетіндегі дастарханның шетін қайырып,
алақанын жайды: «Асқа адалдық, басқа амандық бере

гөр, Алла!». Бауырын көтеріп апыл-тапыл басқан бала­
ның бойындай ғана терезенің ендігінен екінтінің күні
еңкейіп, сығалап тұр. Кешкі іңір мен түннің суық түсін
ұзағырақ ұстап қалатын жұқа әйнектердің ар жағынан

алып теректердің діңі қарауытады. Бір кезде бұл терек­
тер балғын шыбықтар еді. «Қазір тіпті үйдің төбесіне
шығып алып шулайтын болды», – дейтін кемпір осы
ауылдағы бәрінен биік шынарлардың өз бағында бой

салып өскеніне мақтанғандай. Шалының шымнан түй­
ген үйі аласарып бара ма, әлде теректер аспандап кетті
ме, қазір кемпір сыртқа көз салса, көретіні: бұтақ біт­
пей шемен қатқан түйнектер мен адырайған тамырлар

ғана. Осыдан бес, алты жыл... жоқ, одан әріде-ау, ша­
масы, Тойшаным еккен талдардың жапырағын көрші
көлеңнің ешкі-лағы жалмап қоймасын деп қорып жү­
ретін. Енді, міне, қатты жел тұрып, шайқалғанда ұшар

басы үрей шақырып, ту биіктен төнеді.
Кемпір шоқаңдай сырғып, ошақтың аузына барып
отырды. Ас үйдің бір қабырғасына қапталдаса мінген
пештің ішіне от тұтатты. Астына құрғақ тамыздық

басып қаланған қи сия көк жалынға оранды да, жана
бастады. Кемпір мүлгіп кеткен. Аузы-мұрнынан әдепкі­
дегідей ыс теуіп алған мосқал пеш іңір қараңғысы ұйы­
ған бөлмеге жылылық шашып, жылт қызыл сәуле ойна­

тып қояды.
Кенет, тамсана түсіп, тәтті мүлгіп отырған кемпір
төңірегіне бағжия қараған күйі оянып кетті. Сол бағжи­
ған қалпында есіней беріп еді, пештің көмейі гүрілдеп,

төргі бөлмедегі қашанғы кәрі сағаттың тілі сарт-сұрт
соғып сарнай жөнелді. «Ойбүй-ууу, қара басым-ай, қа­
тып ұйықтап қалыппын ғой. Тойшаным келетін уақыт

болды емес пе? Жұмыстан өзегі талып жететін баланың
ас суын қамдамай қара басқаны-ай мені әбден!».
Кемпір тағы да шоқаңдай сырғып, есіктің аузына іркілді
де, бес бүктелген белін зордың күшімен жазып, электр

сымының түймесін ағытқан. Бөлмедегі бұлың-пұшпақ­
тың қалтарысына жабысқан қараңғылық қаша жөнелді.
Тіпті, жабындысы солбырайған ағаш кереуеттің іргесінде
күндіздің өзінде кеппей жататын түннің дымқыл бояуы да

іріп сала беріпті.
Кемпір шоқаңдаған қалпы тошалаға сүңгіп кетті де,
қазан сүйреп қайтты. Қазанының түбінде қарайған бі­
рер сүйек пен бір кеспелік ет бар сияқты. «Қарғам да

қазір кеп қалар» деп, шеті қайрылған дастарханның
бүктеуін жаза бергенде, сыртқы есік сықыр етіп ашыл­
ғандай болды.

кезін көрдің бе? Жас ет – жасық ет. Осы күнгі қатындар
етті сүрлеу дегенді білмейді, білсе де ерінеді. Терісінен
жаңа арылған малдың етін сорғалатқан күйі апарады
да, тоңазытқышқа тоғыта салады. Тоңазытқышта то­

ңып, үсіген етте дәм бола ма, тәйірі. Бүгінгінің кербақ­
қан кесір қатындары, несін айтасың, кеселді салып-ақ
жүр ғой. Соның бірі біздің күлбет келін еді.

ғасыңның» керімен соның жағында болып, сойылын
соққандағым сол: жүре түзелер, ойланар деген дәме еді.
Олай шықпады. Ол ойым әдірам қалды.
Кемпірдің келін-кепшікке, қатын-қалашқа кейісі ас

ішіліп, дастархан жиылғанша біткен жоқ. Кейіген күйі
ол асадал мен тайпақ үстелдің арасында шоқаңдап
жүріп алды. Бір қолында добалдап жасалған кішкентай
орындыққа ұқсас сүйеніші, бір қолында шәйнек – аса­

далдың аузына әрең жеткен. Енді қайта оралып, құм­
шекер салынған ыдысты іліп әкетті. Сосын шоқаңдай

жылжып барып тоқ шәугімді бауынан босатқан. Орын­
дық сүйенішке батқан саусақтарын тарқатып, қары тал­
ған білегін уқалап, уһіледі. Орындыққа қайыра жабыс­
ты да, төрттағандап дәлізге беттеді. Дәлізге бара жатып

қара шелекті қаңғырлатып ерте шықты. Қи әкеліп,
пешке қалап қою керек, әйтпесе азанға дейін жыртық
жамаулы үй азынап кетеді.
Қара шелектегі қиды пештің көмейіне жытырып бол­

ған соң жаулығын шешті де, тұқылдана бітіп, тұтамға
айналған бұрымын тарқатып, жан қалтасынан мүйіз та­
рағын суырды. Самай шашы тұтас ағарып, төбесі шала
бурыл тартқан құйқаға мүйіз тарақтың тісі сіңгенде

кемпірдің жүдеу басы дуылдай жөнелді. Мүйіз тарақ­
ты сағынып қалыпты. Мүйіз тарақ... кемпірдің көне көз
серігі. Бұлықсып бойжеткен шағында ағасы Тұрсынах­
меттің сыйға тартқан күміс тарағын ұстап жүретін. Е-е,

ол да бір заман екен ғой. Тұрсынахмет ағасы жігіттің
марқасқасы еді. Жұрт жаппай «ашылып-сайрап» саясат­
қа ұрынған. Аш-арық. Алдыңдағы малды адалдап сойып
жей алмайсың. Арғы бетке (Советтік Қазақстан жақ­

қа. – авт) өткен ағайыны туралы аузын ашқан адам «қос
жүрек» атанып, түрмеде шіритін. Сонда да ағасы бұны
шекара асырудың амалын тапты. Сондағысы – бәлиғатқа
жаңа толған қарындасын қырыққа таяған қырма сақалды

жігітке ұзату екен. Қырмасақал – біртоға, өкіметке бере­
шегі жоқ, қылмыс өткермеген жан. Сонысына орай сә­
бетке өтуіне Мао жолдас қарсылық танытпапты. Ол өзі­
мен бірге жар етіп жас қызды да ала кетуге қақылы екен.

тұрып, – ата-анаңа қарайлап, мұнда қалғанда күнің не бола­
ды? Қайдағы бір мәжусидің қолаңса сасыған қолтығында
қорлыққа көнгенше, өз нәсілің, осы ердің етігінен ұста да
айрылма.

Осыны айтқан аға зор тұлғасын түгел сілкінте, сол­
қылдап жылап жіберген. Кейін... көп жылдар өткен соң
жанашыр бір ағайынның аузынан естіді: ағасы «қос жү­
рек» атанып, қытайдың түнек басқан түрмесінде «Ақ­

ботамның арда басын қорлыққа бергенім жоқ. Ах, да­
риға, дүние-ай, әйтсе де, ақша жүзін бір көрсем-ау» деп
жатып, дүниеден озыпты. Ал, ағасы аманаттаған ер қы­

тай ішінде бойын жасырып қана жүрген жігіттің сұлта­
ны болып шықты. Атажұрт, баба қонысқа оралған соң
түлеп сала берді. Өзі әнші, өзі сері. Аз жылда айнала­
сына жора-жолдас үйіріп, жігіттің бозтайлағы атанды.

Бұлардың үйінен қонақ арылмайтын. «Келіннің асы
дәмді, қолы ашық» дегенді сылтау етіп, ауылдың бас­
шы-қосшылары жоғарыдан ұлық атаулы келе қалса,
ұлардай шулатып тобымен осында әкелетін.

Бір күні ақ жағалы дөкейлер қауымын кезекті рет
күтуге тура келді. Бұл дөкейлер бұрынғы дөкейлерден
әлдеқайда әлеуетті көрінеді. «Дастарханның басынан
ауылдың шолақ басшылары былай тұрсын, аудандағы

әкім-қаралардың қарасы көрінбеуі керек, олармен тек
облыстағы сот, прокурор ғана табақтаса алады» деген
сөз Салқынбелдің жазығында жылқы бағып, бие байлап
отырған бұларға дақпырт-даңғазасын алдына салып,

ақыраңдап жеткен. Бұның бәрі ештеңе емес, ерлі-зайып­
тының зәресін қашырған сөз: «дөкейлердің бірі құлын
етіне жерік» деген сөз болды.
Ері екеуі құлындарды аса жақсы көруші еді. Отасқан­

дарына бес-алты жылдың жүзі ауса да бір шақалақтың
жұпар иісіне зар болып жүргендіктен екі мұңлық бие
құлындаса, құрақ ұшып жанынан шықпайтын. Биыл
бір ақ жал сары бие қадаға оңбай жығылып, іштегі құ­

лынын жылқышылар жарып алған. Жетім құлын содан
бері қолдан сүт ішіп, қолдан жем жеп әбден жетілген
еді. Жұныттай. Құйрығын тігіп, құлдыраңдай шапқан­
да Құдайдың бір қызығы, бір кереметі осы ма дерсің.

Кейде сол кереметін кереметке ұластырып, алтын түкті
аймаңдай құлын бұның алкеудесіне тұмсығын сұ­
ғып, ұмсынатыны бар. Анасындай көреді. Сонда, жас
әйелдің алпыс екі тамыры иіп, әлдебір таңсық күйге ел­

титін. Енді, міне, құлын жейтін қонақ келе жатыр. Ақ
жағалы үлкен ұлық.
Ұлықтар күн шапағы Жоңғардың алқаракөк шыңда­
рына түйреліп, Алтыншаңырақ тауының иығына қона

бергенде жінігіп жетіп келді. Шетінен қызу. Шала мас.
Арасанның шипажайында таң атқанша араққа бөгіп, әб­
ден-ақ сілеленіпті. Сілекейлерін жұтып әрең сөйлейді.
-Тамақ дайын ба?

Нәшәндік жолдас барқырап, таңғы тыныштықта та­
мылжыған тау арасын азан-қазан етті. Әлдекімдерді
боқтап жүр, боралап жүр. Орысша боқтайды. Орысша
боқтықты түсінбеген де жақсы екен, бірақ кәпірдің түрі

жаман, екпіні қатты. Орысша боқтықты қайтсін, осы
кезде үйірден суырыла шығып, ақ жал сары құлынның
құлдыраңдай шауып, анасына жақындай бергені...

Жас әйел аузы түкті жалмауыз бауырындағы бала­
сын тартып жейтіндей шар ете түскен. Одан арғысына
дәрмені жетпеді. Жанарын ала қашқанда құлынның ай
маңдайы Жоңғардың жондарында шашылған күннің

қан қызыл шапағына шаншылып қалды.
Ұлықтар үйітілген қойдың етінен қомағайлана асап,
былқып піскен құлын етін тауыса төңкеріп, Салқынбелдің
тас бұлағы төгілген аңғарында мырғамға батты. Екі-үш

күн тойлады. Ең бастысы, нәшәндік жолдас риза. Тізесін
қапқан қарынын іркілдетіп, қарқ-қарқ күледі. Нәшәндіктің
құлын етіне таңсықтығы – әйелқұмарлығынан екен. Жа­
нында бір майысқақ, жылмаңтөс қазақ бар. Ұлығын құ­

лын етінің құдіретіне дәніктірген сол екенін білетіндер
кейін айтып та жүрді.
Әлгі неме аулақта, қазан-ошақтың маңынан ұзамаған
жас әйелдің қасына, қонақтар бір тыныс тапқан кезде

ыржалақтап жетіп келді. Ыржиғанда бет терісі құлақ
шекесіне қарай түріліп, ылжыраған ауызға айналып ке­
теді екен.

тан озған заман бұл. Біз сізді бұлай күтуші етіп қойып,
қарап отыра алмаймыз.
Әйелі еріне қараған. Ері «бар» дегендей басын изе­
ген соң, амалсыз шай құйып беруге көнді. Ыңғай еркек,

оның үстіне жартылай жалаңаштанып тастап, қызара
бөрткен «бөріктілердің» маңына әдепті қазақ әйелі аяқ
баспайды. Келіншек «ошақтан озған заманның» сал­

тына амалсыз бағып, ұлықтардың алдына тізе бүкті.
Басында қызыл шәлі. Үстіне кең, молдау етіп пішкені­
мен тоқ мықынын, аршын төсін солқылдай кеп соғатын
батсайы көйлек киген. Бояусыз, опа-далапсыз әйелдің

жүзі әлде ұялып қысылғаннан, әлде намысқа булыққан
ызадан алаулай албырап, «айғыр жалды» топ еркектің
көзін арбай түскен. Шай құйысы қандай сәнді. Бір қы­
рындап қонақтарға кесе ұсынған кезінің өзінде мөлт

қара көздерін кірпігімен жасыра қояды. Ай астында ау­
нап аққан түнгі өзеннің сыбдырындай бойынан елеусіз
діріл байқалады. Нәшәндік орысшалап былдырға бас­
ты. Майысқақ қазақ ынсапсыз ыржиды. Сосын:

үлкен кісі рахметін жаудырып жатыр. Сіз де қысылмай
еркін отырыңыз. Сәбет әйелдері еркін, ашық болуы ке­
рек. Сол үшін алдымен мына басыңыздағы жаулықты
сыпыра салыңызшы. Қытайдағы іріп-шіріген әйелдер

болмаса, біздің қазақ-сәбет әйелдері бұндайды қазір
бұйым көрмейді. Қане, жұлып тастаңыз, құрысын!
Әйел кірерге жерден тесік таппай қысылды. Бірақ
жаулығы басынан сусып түсе берген. Жылмаң қазақ

жаулыққа жармасып үлгеріпті. Бұрымы да арқасына
суси құлады.

ғыз өзі иемденген құлын жегіш құрдым, – анау не?
Құлын етіне құмар құлқыны терең ұлыққа бұлғаңдап
отырғанның бәрі ентелей қалысты. Бұл – келіншектің
ағасы сыйға тартқан күміс тарақ еді. Таңертең бұрымын

бос өріп, алас-қапаста асыға жүріп шашының ұшын та­
рағына орай салған. Мыналардың мастықтан кілкіген
жанарларын жарқ еткізген сол күміс тарақ алдымен
нәшәндік жолдастың қолына тиді. Ол тараққа сүзіле қа­

рап, еш қымсынбастан тістеп те көрді. «Күміс». Сосын
осындайдағы әдетіне көшіп ұзақ былдырлады. Арты­
нан майысқақ қазақ сөйледі. Ол да қайдағы пәлені жау­
дырып, біраз бұрқылдады. Ұққаны: мынандай тарақты

ұстау қате екен. Түбірімен саяси қате. Бұның түбін тер­
геп-тексеру қажет. Қайдан шыққанын анықтау ләзім.
Әйтпесе қиын, өте қиын. Жә, нәшәндік жолдас бір жол­
ға кешірім етеді. Нәшәндік жолдас мейірімді, өте кең

еді. Әскерден босаған бетінде қала жақтың тырна си­
рақ қызын қолтықтай қайтқан. Кейін сонысы бұзылды.
Жеңіл жүрісі қойының құмалағы санаулы біздің ауыл­
да тез білініп, ақырында қарасын батырып тынған. Қа­

тыны жаман атын шығарып кеткен соң, Тойшан ағам­
ды ауылдағы шарап сататын дүкеннің маңайынан жиі
көріп жүрдім. Өзі бір ақ жүрек жан еді. Амал не, ат құ­
лағы көрінбейтін соқыр тұманда бағытынан жаңылып,

тракторымен Ақсудың құлама тік жарынан ұшып өлді.
Шал жалғыз ұлдың күйігіне шыдамады. Екеуінен соң
кемпір байқұс шалықтап қалды. Ертеректе бізді «Той­
шаным еккен теректердің жапырағын жұласыңдар»

деп бажылдай қуатын. Кейін сол теректердің түбінде
отырып Тойшанымен өзінше күбірлесіп сөйлесетінді
шығарды. Тойшанына баяғы тырна сирақ қатынын ай­
тып ұрсады. Іле онысын жуып-шайғансиды. Тойшанын

тыңдаған болады. Содан соң ақ жал сары құлын туралы
айтып егіледі. Жылай-жылай тарамыстана қатып, бүк­
теліп қалған. Кішкентай орындыққа жабысып төртта­
ғандап қана жылжитын. Бірақ ол Тойшанының бұ дү­

ние жалғанды баяғыда тастап кеткеніне сенген жоқ. Біз
отын суын тасып жүргенде: «Тойшанымның жұмыстан
келетін уақыты таяп қалды», «Ой, Тойшанымның тойы
алда», – деп мәз болып отыратын.

...Бір күні естідік, кемпір мүйіздеп бітірген тағды­
рына мәңгілік мойын ұсынып, мүйіз тарақтан суырған
шашын шөкемдей ұстаған күйі ошағының аузында көз
жұмыпты.

(әңгіме-элегия)
Атасын ауылға шығарып салып тұрып көрген екен.
Ақырғы рет. Қарашығы тозған қой көздері жасаурап,
еңкіш тартқан жауырыны құнысып, жүрдек көліктің ішіне

кіріп бара жатқан болатын. Әжесінің ухілеп көп күрсінгені
есінде. Күтіп отыр. Қазір келеді. Алдымен темір табалды­
рығы қажалған есікті екілене жұлқып ашып, шақұр-шұқыр
шайнасқан топса мен жақтаудың жанын шығарып алады да

ауыр бәтеңкесін босағаға тастай салып, төрге озады. Бөл­
менің ішінде бөккен қаракөлеңкеге ілініп аз тұрған соң сұ­
лай кетеді. Содан, үрей шақырған үнсіздікті бауырына ба­
сып жатқан бойы қыбырсыз қалады. Құлазыған тыныштық

қана бала жанын безек қақтыра қуалап, таң бозы бозамық
сәулесін себезгілеп шашқанша, шырқыратады-ай келіп.
Жо-жоқ, олай емес. Атасы қасында. Әжесі әне отыр. Ақнұр
дүниенің жарығы саулаған кең бөлменің іші жып-жинақы;

қаздың балапанын қарақанаттандырып өсірердей жып-жылы.
Атасы құс жастықты шынтақтап теледидардан соңғы жаңа­
лықтарға құлақ түре қалыпты. Әжесі әлденеге мейірленіп
шүкіршілік айтып қояды. Қазір келеді. Байыпты. Байсалды.

Маңғаз. «Нағашыларына тартқан». Әжесі солай дейді. Жүріс-
тұрысының өзінде бек сенім, берік байлам бар. Сонысыменде
біртүрлі бөгде адам. Бойын енді үйрете бергенде көзінің қиы­
ғында салмай ызбарланып қасынан өте шығады. Бітті. Бұның

жан тартып, жақын көрген талабынан түкте қалмайды.
Анасы бәріне мәз, аяғының ұшынан басып қашанда қал­
қып жүргені. Бірақ, ол да бөтен сияқты. Бала ата-әже деген
әлемде ғана өмір сүре алатынын іштей сезеді. Осы екеуінің

көзі тая қалса, тәтті түс көріп оянғандай хал кешетінін,
өкініп, өкситінін жақсы біледі.
Ұйқыдағы қалаға абажадай болып төнген Алатауды бетке
алып жалғыз-жаяу аттаныпты. Кетіп барады, кетіп барады

екен. Алдынан аңқылдап адырлар шықты. Аттап өтті. Белін
бүктеп белдер көтерілді. Басып өтті. Қараса, атасының қыс­
тауына келіп қалыпты. Төбесінің шатыры омырылып орта­
сына батқан көне қора, сылағы түсіп күңсіген тоқал там

(хикаят)
Жоңғардың бауырындағы барқыт бел бұралаң соқпақ­
тарға жеткенше осы енді: айналаңды аптап қамап ал­
қымдайды да отырады. Апалақтап асығыс самал жүгіріп

өткенде жетім шуда тарқатып барып құлайтын қара
жолдың шаңытқан бетінен жер дүниенің ыстығы шалқи
көтеріліп Жоңғар Алатауының ақсауытты шыңдарымен
шарпысқандай болады. Сол кезде танауыңды ерменнің

өткір демі қуырып Тілеукенің қылт етпесіне қарап жұ­
тынасың: шіркін, бір саптаяқ қымызды төбеңе бір-ақ
көтеріп сарық басар ма еді. Тілеуке, Тілеуке, Тілеуке.
«Тілеуіңді бергір, Тілеуке, қашан жеткізесің?» Қақпан­

дай қаппа тастары ат беліндегі адамның бүйірін соғатын
жылан жон Тілеукенің тігінен талай қой жамыратып,
жылқы айдап түскенбіз. Сонда Тілеуке деген бізге жай­
лау мен қыстаудың жолында жатқан белдеудей сезілетін.

Кейін жорналшылық қызметке іліккен соң «бұл асу
неге Тілеуке аталды» деп түртінуді шығардым. Сипы­
рына дейін сыпырып-сиырып өзі жазып беретін бел­
сенді басшы-қосшылар тұрғанда аудандық газеттің

тілшісіне жұмыс қала ма, осылай қоныс пен өрістің, жер
мен судың атын тергеп әуіреге түсуді әдет қылып ала­
ды екенсің. Біздің жақта «Қыземшек» деген де тау бар
мысалы. Аумайды. Бірақ, сонда да сұрайсың. «Ұқсайды,

ауыл адамы. – Ұқсайды». Бітті әңгіме. «Ал, сонда Ті­
леуке неге ұқсайды?»
«Тілеуке Тілеукеге ұқсайды, – деді Тоқан қарт бірде
жолаушылап келе жатқанымызда. – Етегіндегі қоңыр

төбелердің төбесінен төнбей бойын жасырып, жел­
кесіндегі айбарлы таулардан жасымай тікке өрлеген
Тілеуке туған жұртымыздың әр тал, әр бұтасына тілеу­
лестігін аңғартып тұрғандай емес пе? Қарашы».

«Е-е, тыңдай білсең туған жұртың туралы мынандай
әңгіме де бар...»

Жалғыз жортқан жолаушы қарияларға есімінің Әлім­
бек, сүйегі Емелелі Тінібек екендігін білдірген. Әлімбек
лып етіп атынан түсіп, қарияларды қолтықтап әкеліп,
қу моланың қасындағы шалғынға көміп тастады. Шал­

ғынға көмілген шалдар аяқ-қолдарын жазғанша, бұл
буы бұрқыраған күліктерді қаңтарыпта үлгерді. Қор­
жынындағы азығын ортаға жайып салып үлкендерді
дәмге шақырған. Бірақ қариялар бірінен кейін бірі алқа­

лап бата бергені болмаса, құлын терісінен иленген жар­
ты құлаш жарғаққа қол созбай отырып алды. Әлімбек
сонда ғана ғайыптан қосылған қариялардың жүзіне зер
сала қараған-ды. Жеті шал. Бір ананың құрсағына бітіп,

бір атаның бауырынан өргендей бітімдерімен бір-бірін
қапысыз қайталай қалыпты. Қыран қабақ, жал мұрын,
айғыр иек жетеуіне де айна қатесіз дарыған. Жетеуі де
суық жанарының сұғын Әлімбектің жарқылдаған жүзі­

не жылытқандай мейіріммен қарайды. Әйткенмен де...
Әлімбектің жон терісі тітіреніп кетті: жеті шал бар мен
жоқтың арасындағы әлдебір құпия кепті аңғартқандай
мүлгіп, боз селеулі даланың көгіне әне-міне көтеріліп

кететіндей шалғын үстіне мықын малмай қалқып қана
отыр. Әлімбек қарияларды тағы да дәмге қолқалады.
Сонда ғана шалдардың бірі ортада үйілген елік етінен
ерін қимылдатар жалғыз түйірді іліп алды да аузына

апара бере иегінің астына тастай салды. Өзгелері де
соны істеп қаужаңдаған бола қалыпты. Әлімбек білді.
Білді, бірақ, білгенін білдірмеді.
Таң қылаң бере оянып жан-жағына қараса, жалғыз

жатыр екен. Қариялар сол қалықтап отырған қалыпта­
рында ғайыпқа сіңіп кетсе керек. Атына мініп бір бел
асқанда күміс баулы ноқта көрді. Иіліп алды да ерқа­
сына байлады. Арықарай жүріп кетті. Алдынан кешегі

кісілер дабырласып шыға келді. «Ағарып көптің алды­
на түспесең де қарайып жұртта қалмайсың. Аузыңның
дуасы жетпіс жеті ұрпағыңа жетеді. Ғұмырыңда көрер
азабың да, ғажабың да аз емес» деді қариялар жамырай

үн қатып. Бұл – Тәңірі жаратқан пенденің таңдаулысы­
на ғана жолығатын Қызыр әулие мен Ғайып ерен пірлер
еді...

Күміс баулы ноқтадан күлдір-күлдір кісінеп жалын
төгіп жылқы өрді. Әлімбек нағашы жұртынан бас құ­
рап, баяғы баба қонысына қайтып оралды. Қара ор­
мандай жайылған Қаракерейдей елден келген қыздың

құрсағы құрғамай айналдырған алты-жеті жылда Әлім­
бекті алты-жеті ұлдың атасы етті. Айналасына ағайын
үйірілді.
Адамша қуанып, адамша жұбанатын сайын даланың

самбырлап сөйлеп кететін кездері де болады. Сол кез­
де байтақ елдің байыбын тапқан баябан тірлігін Ақсу
өзені жағасына ақ маржан төгіп жырлап жатыпты. Тә­
каппар Жоңғар да аққырау басы буланып елжірей қа­

лыпты дейді, әлқисса.
...Тегінде тау мен тастың талассыз таң атырып,
күңкілдеспей күн батыратын жұртына бүйірден тиіп,
бүйідей шағатынның бірі жасанған жау да, бірі дауа­

сыз дерт-тұғын. Қайтседе бірақ, жаудың жазасы – жа­
лаң қылыш, ал, дерттің жазасы – сары жұртқа шала
тастап көшу. Соның солай екендігін дәлелдеп сол за­
манда Әлімбектің елін жау емес, шиттей сәбилерге

шешек егіп, шеңгелін жазған дерт алды. Шала шарпып
ыстанған, түтін түтеп тұншыққан дала ақырет кебінін
жамылғандай бар жамалынан айрылды. Мәңгілік көк
аспанның аясынан дем тартып шалқалай тыныстаған

қарт Жоңғар күйік жұтты.
Үдере ауған көштің шоғыры үнссіз шөккен белдер­
ден асып, бетеге беті сарғайған күні Әлімбек те ең кіші
ұлының уыз жүзіне араны суық қабір басынан ақырғы

рет көз салып тұрған еді. Дауасыз дерт естанды етіп,
қайғы қапқан қос бейбақ – Әлімбек пен кемпірі бұл
кезде қасіреттің ғана тілінде сөйлейтін. Жеті бірдей сә­
бидің тұлымын желпілдеткен күйі әкеткен шешек ерлі-

зайыпты мұңлықтың екеуара күбір-сыбырын да шолақ
қайырытып, шошындырып қойған-ды.

Бұдан кейін кейуана мен кепкен шал бір-бірінің бұ
жалғанда бар-жоғын ұмытып кезек сұңқылдастын болып
алған.

ды түсіріп жай таптырар күнің бола ма екен мені?
Осылай жарыса сұңқылдасып, зар құса жүріп Әлім­
бек қотанындағы азын-аулақ малын өріске айдап кетеді.
Сорлы кемпір кирелеңдей басып әрнеге жамау салып,

жыртық астаудың түбін қырғыштайды. Жетім кәрі­
лердің жанын күбірткедей кеміріп, күнделеп тастаған
күндердің өзегінде өзгермеген бір ғана көрініс осы:
шал мал соңынан өріп, кемпір таусылып бітпес қайғы­

сын қайта шақырғандай көзіне түскен дүниеге жамау
жапсыра береді.
Ай аунап, жылдар жылжыды. Сарыжұртта қайғы жұ­
тып қалған қаралы жандардың тілегіне Құдай, бірақ,

құлақ аспай қойды. «Күн орнында, ай мен жұлдыз ор­
нында. Тау мен тас та ықылым замандағы мекенінен
тапжылған жоқ. Ау, сонда Құдай қайда?» – дейтін шал
күңіреніп. Күңіреніп кеп күпісін жамылып жамбас суы­

татын ол Шолпан туа түс көрді. Түсінде баяғы айғыр
иек, жал мұрынды қариялардың бірі: «Балам, бүгін қо­
йыңды Баласазға дейін жайып қайт», – деді де ғайыпқа
сіңді.

«Жайсам жайып қайтайын».
Шал ертеңгісін ерте бөктермесін қомпитып ат беліне
қонды да, малының тұяғын Баласазға баратын аңғарға
іліктірді. Аңғар танауды жаратын таңқурайдың иісіне

тұнып, аңқып тұр екен. Тау мен тас қайта түлепті. Ба­
бына енген балқаймақ дүние балбырап жатыр. Зау биік­
тен құйылған Күн нұрына жонын төсеп жылынған зау­
за қоңызға дейін мәз-мәйрам тіршіліктің күйіне елітіп,

өзінше гүж-гүж етеді. Бидайық мол біткен алқоңыр
алаңқай үлп еткен самалды уыстап шашып асыр сала
алқынады.

Алды тояттап, арты ілби ілескен отарды қайырмалап,
кебеже қарын күдіс жалды торының белінен түскен шал
құлақшынын түрген. Сол мезетте айнала гулеп қоя бер­
гендей болды. Әуесі бар болғыр суылдай ма, қайтеді-

ау? Бұлағы бар болғыр былдырлай ма, тәйір-ау? Әнебір
жотаның ар жағынан әупілдеген не екен? Шалдың тарс
бітелген құлағы саңлауынан сыртқа дымқыл тепті. Сын­
ған шөптей сыртылдап ашылып, әнтек шаншып аққан

дымқыл шалдың сырғалығына құлағанда, бір тәтті үн
естілді. Сәби! О, тоба, сәби үні! Іңгәлайды! Шал шалқа­
лап кеткен. Шалқалап барып жел көтерген балдырған­
ның жапырағындай орынан жалбырай көтерілгенін бі­

леді. Аяғы аяғына тимей жүгіре жөнелгенін біледі. Ірің
кеулеп ішінен жарылған ісіктің көзіндей белгісі ғана
қалған қуыстан ытқып-ытқып жас саулағанын біледі.
Есін жиса, киізбен құндақталған шақалақтың бетіне

үңіліп сәңірейіп отыр екен. Жерошақты көрді. Қазан­
ды көрді. Баланы киізге орап, жерошаққа тығып үстін
қазанмен жауып кетіпті. Шал соны білді, басқаға басын
қатырған жоқ. Тәңірім берді, Қызыр әулие қолдады деді

де сәбиді құндақтаулы күйінде әкеліп кемпірінің бауы­
рына салды. Сонда кемпірі айтты: үш күн, үш түн ма­
ңыма жолама, қараңды көрсетпей аулақ жүр деді.
Шал үш күн үш түн алыстан тың тыңдап қана жат­

ты. Бірінші күні баланың жағы талмай жылады. Екінші
күні емшек сұрағандай ауық-ауық іңгәлады. Үшінші
күні ықылық атып, ішегін тартып күлді. Үшінші күні
кемпірдің тас емшегі жібіп, омырауы бұла кезіндегідей

бұлқына теуіп сәбиді емшек сүтіне әбден қандырған
еді.
Шал мен кемпір сәбиді тымаққа салып керегенің
көзіне іліп қойды да Тымақбай атады. Тымақбай жарты

жасқа жеткенде кемпір жамау жыртық көйлегін сыпы­
рып, жадау күйінен арылып баяғы Үммүгүлсім қалпы­
на оралды да тоғыз ай он күн дегенде ұл туды. Есіміз
кіргенде сүйген ұлымыз ғой деп Әлімбек пен Үммү­

гүлсім балаға Есім деген ат берді. Есімнен кейінгі ұлды
«Құдай тілегімізді әбден-ақ қабыл етті ғой» десті де
Тілеуке атады. Төртінші ұл ағаларының қойын бақсын
деген ырыммен Қойбағар есімін иеленді.

екен ғой? – деп әңгіменің аяғына қанбай қалағанымды
аңғартып Тоқан қартқа самарқау тіл қаттым.

ратына жетіп байырқалаған Әлімбек әбден қартайған
шағында балаларын сынға алады. Байқса, Тымақбайы
тым пысық, Есімі ептеп өзімшіл, Тілеукесі тұңғиық,
Қойбағары ағаларының ығынан шықпайтын ырық бақ­

қан жас болып өсіпті. «Әй, осылар түбі бір бүлініп жүр­
месін» дейді де шал балаларын жинап алып басынан
кешкенінін қаз-қалпында баян етеді. Сөзінің соңында,
бірақ: «Тымақбайды ортаңнан бөлектеме. Тымақбай­

ды ортаңнан бөлектесең, екі дүниеде жүздеріңді көр­
меймін», – деп жағынан жаңылады. Бұл сөзді естіп:
«Ә-ә, мен атадан тумаған екенмін. Тумағанымды мына
шал өлерінің алдында бетіме басты», – деп Тымақбай

мүкәмал-мүлкін теңдей қашады. Сонда Тымақбайдың
байлығы мен зеректігін сыртынан күндейтін Есім үнсіз
қалып, Қойбағар Есімнің ығына жығылады. Тек Тілеу­
ке ғана «көкелеп» Тымақбай көшінің соңынан ереді.

Тымақбай көшіне күн-түн ілесіп жүріп, ағасын тәтті
тілімен баурап бетін бері бұрады. Тымақбай көшінің
сауға бергенін естіп Әлімбек қарт осы Тілеукенің басы­
на балаларын жиыпты дейді кәріқұлақ.

Мен сендерді Жаратушы хақтан зарлай жүріп сұрап ал­
ған едім. Алдымен Қызыр әулие мен ерен ғайып пірлер­
ге жолықтым. Зәузатым, Қызыр жортқан даладан енді
сендерге қоныс сайлайын. Әулие маған «аузыңның

дуасы жетпіс жеті ұрпағыңа жетеді» деп еді. Сендердің
есімдерің тау мен тастың бейнесінде біз білмейтін за­
маналарға ес болып тұрсын.

лар мен Бүркүттінің қабағына дейінгі иен жазықты сен
жайла. Ұрпағың көп болады. Өз жұртынан сая таппаған
ел де сені арқа тұтады, – дейді.
«Расында, тымақбайлар көп және қай-қай заманда­

ғы үркіншіліктің халқы осы иен жазықтан пана тауып,
өсіп-өнуде», – деп бір қайырды Тоқан қарт әңгімесін.

Бауырларыңды ылғи сағынып жүр.
«Әлімбектің дуалы ауыздығының бір белгісі сол

нып, байлық дарыған әулет», – деп жолсергім және бір
түсінік беріп өтті.

Қарасайдың аузы мен Аршалының шатқалы болсын.
Төрт түлігіңді ағаларыңа түгендетіп тұруды ұмытпа.
«Айтқандай-ақ, қойбағарлар малды-жанды тұқым.
Шетінен мырза. Әлікүнге ағаларының алдына түспейді.

Ойнап сұрағанын ойдай етіп береді», – деп шалқыды
әңгімешім.

леуке аталғанын әңгіменің басында-ақ айтқан жоқпын
ба? Өзге балаларынан Тілеукенің өзгешелігін тап ба­
сып таныған әулие әке:

мен құсын, адамы мен мал-жанын саған тапсырдым, –
депті.
«Тілеуке тұқымы аса көп емес. Бірақ шетінен өр,
шетінен тілді, шешен. Еңкейгенге – еңкеюдің, шалқай­

ғанға – шалқаюдың үлгісін тілеукелер көрсетумен ке­
леді. Маңдайы жарылған батыр да, таңдайы жарылған
ақын да осы Тілеуке тұқыманан. Біздің Үш Матайдың
мінезін тілеукелерден таниды былайғы жұрт», – деген

Тоқан ақсақал әңгімесін тиянақтай берді.
Түс әлеті. Біз де Тілеукенің жалына ілінген екенбіз.
Алдымызда Жоңғар Алатауы асқақтап, ақнұр дүние
жарқырап тұр. Мен соңыма қайырылдым: Тілеукенің

белінен Әлімбек бөлген өріс көкжиекпен қымтанып,
айнала үйіріліп тұтас көрінеді. Боз селеулі даланы бе­
луарынан кешіп бара жатқан жалғыз қараны көзім ша­
лып қалды.

«Әнсекең қария «Жезқазған» дейтін қалада
«жер қазғанның» оқуын әне-міне тәмамдауға

таяған жалғыз ұлынан айрылыпты. Кемпірі
байқұс ақпанның ақсөңке боп қатқан қарына
бауырын төсеп, ыңырсып жатыр екен» деген
суық сөз сумаң-сумаң етіп аяз қарыған ауылды

аралап кетті. Ақсақал біздің үйдің іргесіндегі
қозы көк жайылымға ат арқандап жүретін.
Тіп-тік, қапсағай бойын жапқан қара шек­
пеніне қасірет шөккендей қорқынышты адам

еді жарықтық. Алагеуімде күңгірт тартқан
аспалы шамның жарығымен асты енді алды­
мызға ала бергенде «Құсайын байдың, бәйбі­
шесі, бармысың?» – деп кіріп кілетін. Дәмнен

ауыз тиген соң, әрқайсысы сабаудай саусақ­
тарын салалай созып бата беретін де іргеге
қолын созып: «Әпкел бері» деуші еді. Құсайын
байдың бәйбішесі – менің әжем, қарттың қо­

лына балкөмей қоңыр домбыраны ұсана түсіп,
маған: «Нағашың күй шертеді, оқудан айран
ботқаға айналған миңды тазалап ал. Құдая
тоба, осы күнгінің оқуы оқу ма?», – дейтін.

Әнсекең қарттың ұлы – Көшербайды жал­
қы рет көргенім бар. Тілеукенің тігінен мал
айдап түсіп, ауылдың шетіне іліне бергеніміз­
де, Көшербай нағашым қолын көлегейлей күн­

салып бізге қарап тұрды. Иығына төгілген
қап-қара шашы, бүркіт қабағы, тұнжыр
көзі, сия көк көйлегі, біз тұмсық туфлиі... бәрі
есімде... және сол қалпы жадымда сақталып

қалыпты. Енді жоқ. Жоқ енді ол.
Ұлының қазасын естіген күні қамшысының
қанқызыл түсті сабын азу тісіне салып шай­
нап отырады да Әнсекем: «Жезқазған» деген

«Онысын білмеппіз», – депті сонда жұрт.
Ендігісін қысқадан қайырайын. Менің есті­
ген әңгімем былай:
Әнісбек ақсақал Жезқазған барады. Мәйіт­

ханадан ұлының сүйегін тауып өбектеп енді
шыққалы тұрған кезінде ақсақалға бір топ

кісі келіп сәлем береді, қайғыға ортақтас­
тығын айтады. «Көшкентай, – дейді әлгі
бейтаныс жандар, – ініміз еді». «Сендерге ол
қайдан іні болып жүр?» «Ой, ақсақал, сонау

бір замандарда аталарымыз ауып осы Арқа­
ны қоныс сайлапты. Біздің түп қазығымыз

селбесіп жүріп Көшербаймен ұшырастық.
Жігіттің ақтаңкері еді, амал нешік? Айры­
лып қалдық. Бәрі бір Алланың қолындағы ша­
руа». «Садағаларың кетейін-ай, сендерге мен

не дейін? Ғұмырымның бесіні ауған сәтінде
бесігін тербеттірген құлыным еді, сірі жа­
нымды сүйреткен шағымда сүлдеріме таңған
тағдырым – бұны да көрдім, жарқындарым,

енді көмектеріңді аямаңдар, ұлымды туған
топырағына апарып бөлейін». «Қария, – де­
седі сонда әлгі адамдар, – құлыныңыздың құ­
лынын жетелей қайтыңыз Жетісуға!».

... Ақманар сұлудың өзі еді. Әйбат еді ғой ол
сондай. Ну қара бұрымының ұшын алқымыма
тығып қытықтап-қытықтап алып жайқала
қашатын да: «Қызғаншақсың, – дейтін, – қы­

тықшыл адам – қызғаншақ. Тура Көшербай
сияқтысың. Ол да сен сияқты қытықшыл». Бұл
кезде Әнісбек нағашым Жетісуға жетелеп кел­
ген Өсербай аяғын апыл-тапыл басып қалған-ды.

«Таяу күндерде елге бірге барамыз» деп
серттескен екі жас ертерек жұптасып қой­
са керек. Сертінен таймаған Жамал жеңе­
шем Көшербайдың тұяғын Әнісбек қартқа

тапсырды да өзі сол шаңырақтың қызындай
болып ұзатылып, Баянжүректің бауырын­
дағы Баласаз деген ауылдың Әлімбек есімді
жігітімен бас құрады.

(әңгіме)
«Жоқ болды жоқтауың асқыр. Мүләйімсіп, тәлімсіп
қасымнан шықпаушы еді, қайда ғана құрыды екен, а?
О, Құдай Ана, құрсағыма біткеннің мойнын теріс бұр­

ғызып қойып едің, енді мынауың не? Не қылғаның
тағы да? Апыр-ай, осынша қатыгез, осынша мейірімсіз,
осынша аяр деп кім ойлаған оны? Оңбаған, нағыз най­
саптың өзі екен барып тұрған!»

Маруся Агафьевна қабырғаға ілінген Полковниктің
суретіне қарап отырып бұлқан-талқан болған. Полков­
ник, бірақ, міз бақпады. Жақсақалы ұртына құлаған
тұстан будырай көтеріліп, мұртының қылышы сынбай,

қашанғы әдетінше сәнденіп, ымырт үйірілген кештің
қоңыр бояулары тараған бөлме ішінен бұған тесірейе
қарайды. Байқұс Маруся дерт меңдеп, ажал алқымынан
қыса бастаған күндерде де осы бір тесірейген суық жа­

нардан жанын ала қашып, қайда тығарын білмеген еді.
Сол мезетте суреттегі Полковниктің кеудесін жапқан
сөлкебайлардан жап-жасыл ағындар төгіле түсіп, әл
үстіндегі бұны жағалай қамап алғанын да сезіп жатты.

көрмеген жан ғой, күйеуі әскери адам. Полковник. Өзі
статупарвлениенің шынылы кеңсесінде керіліп отыр.
Бұл кердеңдемегенде енді кім кердеңдесін?

көз салып амандасуды білмейді. Амандаспай-ақ қой­
сын, тіпті сәлеміңді алмайды. Сонысы батады жаныма.

көрші тұрамыз. Пәтеріміздің қабырғасы жапсарлас. Қа­
қымыз тең қатындармыз. Әуелдесең кереуетіміздің сы­
қыры естіліп жатады. Соның бірін ескермейді кейкиіп.
Мегежін!

Қатындардың сөзшеңі де, тілдісі де, алқынған ашу­
шаңы да, сосын жылдам қайтып, жылай салатыны да
Клавдия болатын. Өзі жақтырмайтын мекерлеу әйелді
«мегежін» деп салған да сол.

Бірінен бірі аумайтын сұрқап үйлердің ауласынан
күндер көшіп, жылдар жылжи берді. Маруся Агафьев­
на қолшатырының астынан со күйі көрінбей, қатындар
оны күндеуден жалықпай, жамырай сөйлеп, жақта­

рын жаман сөздермен ауыртып жүре түсер ме еді, кім
білсін... Иә, кім білсін, Полковник қазаға ұшырады да,
олар аз уақыттың ішінде Марусяның мұңдастары бо­
лып шыға келді. Бұл кезде ілкідегі қымбат көйлек-көн­

шегі олпы-солпы тартқан Маруся да шүйкедей кемпір
бейнесіне еніп үлгерген-ді. Әйтсе де, әредік барын
киіп, барына малынып аулада отыратын. Қатындар енді
соны сөз ете бастады. Ақырында Маруся байқұс көнді.

Көнтерлі тағдырына да мойынұсынды. Мойынұсынбай
қайтеді: жасы ұлғайды. Шалы шалқайып о дүниеге ат­
танды. Қазақстанды, Алматыны қойып Мәскеуде, Ле­
нинградта оқытқан ұлы мен қызы қазалы рәсім үстінде

әкелерінен қалған дәулетке таласып, жүз шайысты да
қараларын батырды.

ген екен ғой, – деді ұлы. – Анау тау бөктеріндегі кот­
теджді біреуіміздің атымызға жазып кетпеді ме екен,
сонда дау да, дамай да болмас еді.

қытпен жүріп-тұрды. Сен қайда қарадың, мама? – деді
қызы долданып. – Банктегі миллиондарды кім қол қо­
йып алады? Екеуміздің бірімізді соған мұрагер еткен­
деріңде бұлайша ырылдаспас едік.

Қыз бен ұлды қайырсыз қылып өсіріпті. Қазір бірі
Канадада, бірі Австралияда. Бұның бұ жалғанда бар-
жоғын білу үшін ғана әредік қоңырау шалатындары
бар. Сонда құса мен қападан көкірегі қарс айырыла

жаздайтын Маруся: «Қап, – дейтін, – қап, әттеген-ай!..»
Бір күні қалтылдап аулаға шыққан ол Клавдия
кемпірді көрді. Жылады. Мұңын шақты. Жанашыры
жоқ жалғыздығын айтып шағынды.

Жылағаннан не пайда? Бәріміз өлеміз. Бәріміз де сүл­
дерін сүйреткен тірі аруақтармыз. Мен де жалғызбын.
Жалғыздық – біздей мұңлықтар үшін жапа емес. Бай
өлген, бала... болып па еді сол менде? Білмеймін.

жан сияқтысың. Сондықтан бәрін көтересің. Сорлаған­
да мына мен сорладым ғой. Өмірде қиындық бар, өлім
бар, жоқшылық бар, ауру, дерт бар деп еш ойламаппын.

деп. – «Көресіні көрмей көрге түспейсің» деген – осы.
Кемсеңдескен кемпірлер сол күннің ертеңінде керісіп,
оның ертеңінде өткен-кеткендерінен сыр бөлісіп, та­
мырласып алды. Клавдия Марусяны ауладағы кемпір­

лермен тегіс таныстырып шыққан. «Бұрын, сайтан ал­
ғыр, қалай байқамағанмын, бәрі де жандары жайсаң
қатындар екен ғой» дейтін Маруся құрбылары туралы
мысығына қарап әңгіме айтқанда.

Мысық – Клавдияның сыйы. «Жалғызбын», «жал­
ғызбын» деп көз жасыңды көлдеткенше, мә, мынаны
бауырыңа бас, жалықтырмайды» деген еді ол жонынан
жолақ құлаған бала мысықты бұның қолына ұстатып.

Содан бері мысық пен Маруся бірге. Бірге ішіп-жейді.
Төсекке бірге құлайды. Кемпір шоқпытын жамылып
қисая қалса, мысық бырылдап келіп бүйірін, суық со­
рып тұратын аяғын жылытып, маужырап жатады. Өзі

бет-аузын сулап жуынғандай ырым жасаған соң кемпір
мысығын шомылдырады. Басында тарғыл неме жылы
судан қашып, кемпірдің терісі үлдіреген тарамыс сау­
сақтарын, кең көйлегінің астарында көшіп жүрген

омырауын тырнап, айғыздап тастаған. Кемпір қатты
ашуланды. «Жуынуды, тазалықты білмейсің, – деп
ұрысты. – Тамаққа қарының тойса бітті, ұйқыны соға­
сың. Кәрі шешеңді алдандырып, асыр салып ойнауды

да білмейсің».
Мысық, бірақ, жылы суға шомылудың, шомылған
соң жұмсақ сүлгіге оранып мүлгудің рахатын әбден
ұғып алды. Сабалақ жүндері сорғып, құрғаған соң

кемпірдің алдына көлденеңінен сұлай кетіп, денесіне
тиген тарақ тісінің діттеген жерін қасып, бойынан күйі
тарқайтын сәттің тәттілігін жиі тілейтін хәлге де жетті.
Жалғызілікті кемпірдің күбірі мен күңкілі де оған қатты

ұнайтын.
«Әкең, – деуші еді кемпір, – оның жаны көктен жай
тапсын, мені еркелетіп бақты ғой. Қандай еркелігіме
де шыдайтын. Бірде, әй, жындымын-ау, жындымын,

қақаған қыста бетін мұз құрсаған көлдің суына оттай
жанған тәнімді малып, құмардан шыққым келді. Әкең
басын шайқап отырды да, «Жүр» деді. Сөйтті де, казар­
мадан төрт-бес солдатты бұйырып шығарып, сүймен­

мен мұзды ойғызды! Қаршылдатып олар мұзды ойып
жатыр. Мына жақта мен тұрмын қысыр қыңсылап. «Бо­
лыңдар!», «Болыңдар!» дейді әкең. Солдаттар жантала­
са кірісуде. Кенет түймедей ойық қарс-қарс айырылды

да, әлгі немелердің бірі суға күмп етті. Өзгелері оған
жанұшыра ұмтылған, құтқару қолдарынан келмеді.
Солдат суға кетті. Сонда сілейіп көп тұрып қалсам ке­
рек, ертеңінде ұшып түстім. Ыстығым көтеріліп жаман

ауырдым. Дәрі ішіп, укол салдырып, система қойдырып
әрең айықтым. Әкең бар ма, әкең мені еркелетіп бағу­
шы еді».
«Аға-әпкең мектеп бітірісімен Москва мен Ленинг­

радта оқыды. Әкеңнің таныстары көп еді. Мына жақтан
қоңырау соқты да, балаларды оқуға түсірді. Әкеңнің сол
еңбегін екеуі де ескермеді, қайтейін. Бірі ел көзінен та­
сада ұстап отырған, қамалы биік коттеджімізді қыруар

ақшаға сатып, бірі банктегі миллиондарды жымқырып
тайып тұрды. Мен еркелікпен ескермеппін, әкеңнің
тыққан дүниесінде қисап жоқ екен. Марқұм, жаны көк­
тен жай тапсын, ұра қазып, қару-жараққа дейін сықап­

ты. Соның бәрін тұз-түгелімен екі жетпегір үптеп кетті
ғой, үптеп кетті».
Мысық Марусяға жалғыздығын ұмыттырды. Әредік
азық-түлікке аяқ шаршатып қайтатыны болмаса,

кемпірдің қазір сыртқа есік ашқысы жоқ. Көршілері
де мазаламайды. Рахат. Анда-санда әлгі екеуінің келіп,
бөлмелерді жиыстырып, перделерді ысырып, еденді
жалап-жұқтап, кір-қоңын жуып кететіні бар. Сол оңба­

ғандар ғой мысығын жаман үйреткен. Әйтпесе, сүтке
езген нан мен жұмсақ шұжықтан өзгені тамақ деп біл­
мейтін мысығы бұлайша бұзыла қоймас еді.
Бірде екеуі арсалаңдап кіріп келді. Еркегі мәз. «Бабу­

ля, – дейді жампаңдап, – бабуля, сәбіременний мысық­
тар қазір сүтке езген нанның қиқымын ауызға алмайды.
Міне, мысықтың асы!» Мына кеңкелестің мырзалығы­
на кемпір тыжырынғанымен мысығы мияулап жіберіп,

жеңсік асын көргендей жетіп барды да, бас салды. Со­
дан бері шұжық пен сүтке бұқтырылған нанның ке­
сегіне қараудан ада-күде бас тартты Ол. «Мияу-мияу».
Кемпір «кис-кистеп» шақырса, мысығы «вискистеп»*

Кемпір өзі талғажау ететін тамағына қоса енді те­
ледидардан жарнамасы жиі қайталанатын мысықтың
қымбат азығын тасып, аяғынан таусылды.

кемпірге тіл қатып.
Кемпір абдырап аз тұрды да, бұрқырап сөйлей жө­
нелді:

деп тілейді. Мен өлсем мына пәтерді, мүкәмәл мүлікті
басып қалмақ, білдің бе?

ғадан аттай бере дәліздегі қаракөлеңкеде жатқан мені
аяғымен ысырып жіберді.

тық жері болған. Әбден қараусыз, иен қалған еді. Өткен
жылдары өртеніп кеткір құжыра есіме түсіп барсам,
әлгі екеуі телмеңдеп баспана іздеп жүр екен. Содан,
Клавдия кемпірдің ақылымен, пәтерші қылып алған­

мын. Жамбаспұлын ай сайын төлеп тұрады. Кәрі ше­
шеңнің қартайғанда тапқан амалы, әйтеуір өлместің
қамы. Ақша сен екеумізге ауадай қажет қой, күнім.
Кемпір көп күбірлеп, күңірене күңкілдеп көзін әрең

іліндірген, мысығының ащы мияуынан оянып кетті.
Мысық бөлмелерді аралап безіп жүр екен. Қайта-қайта
шығар есікті тырналап безек қағады.

Мысық құмыға мияулады да, тіл қатпады. Сөйтіп,
үш-төрт күн бөлмелерді аралап әптер-тәптерін шығар­
ған. Жанарлары жасылданып, кемпірге жат көзбен қа­
райды. Кемпір қорқайын деді.

ниені бір көріп келейін.
Кемпір есікті ашып үлгергенше, мысық зып берген.
Міне, бір аптадан асты – жоқ!

сүріп, мырғамға батады. Сіздің мысығыңыз да, сөйтіп,
бір жерде бөгіп жатыр, бәс тігемін.
Полиция қызметкерінің жауабын естіген кемпірлер
жінігіп кетті. «Мынау мазақтау ғой, қорлау ғой бізді,

қылды. «Осылай да осылай» деп газетке жазу керек».
Кемпірлер мысықтың жоғалу хикаясы мен Марусяның
аянышты халін тірнектей тізіп, кезекші милицияның
жауабымен атышулы «Ка-451 градус» газетіне жолдап

кеп жіберді. Кемпірлердің арызы газеттің әбжіл қи­
мылдайтын қызметкерінің қолына тисе керек, бірінші
бетке «Орыс әйелінің жан төзгісіз тағдыры» деген та­
қырыппен жарқ ете қалды. Расында, Марусяның, Ма­

русяның ғана емес, сұрқапталды сұрқай үйлердегі
кемпірлердің күйі мүшкіл еді. Клавдияның байы жаза­
тайым пойыздың астына түсіп өлген, баласы Сібірде.
Антонинаның шалы елірме дертке ұшырап көз жұмған.

Александра Ивановна әуелден жалғызбасты. Баб Зи­
наны құрт ауруы кеміріп бітті. Бәрі де үйлерінде мы­
сық, ал қосымша бөлек пәтерлерінде жалдап тұратын
жас отбасыларды, саудагерлерді ұстайды. Осы кейуана

қарттар мекендейтін зәулім үйлердің ауласы мен өзге
де аулаларда қазір ешкімнен именбейтін, ізет-құрметі
кем жастар, бұзақылар, нашақорлар қаптап, өріп жүр.
Қауіпті. Өте қауіпті. Газет тілшісі өз тарапынан жаз­

ған түсініктемеге аталған жайттардың бәрін қосыпты.
Мақала оқырман қауым мен қоғамдық ұйымдарды дүр
сілкіндірді. «Үміт аралы» дейтін қор жоғалған мысық­
қа іздеу жариялап, «Соңғы толқын» қозғалысы кезекші

милицияның соңына шам алып түсті де, қызметінен
қуып тынды. «Соңғы толқынның» күрескерлері мұ­
нымен де шектелмей, «Нашақорлардан, бұзақылардан
қаламызды азат етейік!» деген ұран тастап, әлеуметтік,

ұлттық маңызы зор ұран өзге де ірі қалаларда жалға­
сын тауып, қуаңға тиген өрттей шалқыды. Белсенділігі­
мен, сөзуарлығымен әріптестерінің алдын орап кете
беретін бір депутат әйел Парламент мінберінде тұрып,

мемлекетіміздің ұзақ жылдарға арналған стратегиялық
бағдарламаларында үйінде ит пен мысық асырайтын
жандардың жайы қамтылмай қалып жатқанын айтып

сығыңызды соған апарып келейін. Көресіз, жазылады
мысығыңыз. Құлан-таза айығады, апа!» Марусяның
мәу дегеніне қарамастан, ерлі-зайыпты пәтершілер
мысықты орап алып сыртқа атылған. Түн жарымында

жарасы таңылған, үстінен құмсабынның иісі аңқыған
мысықты қайың қабығынан тоқып өрген себетке салып
бір-ақ оралды.
Қайғылы, жүдеубас Марусяның үйіндегі электр

шамдары өлеусіреген жарығын айналасына себезгілеп
қана тұратын. Пәтершілер дабырласып кіріп келгенде
ол да жарқ ете қалғандай болды. «Мысығыңыз міне,
апа!» Марусяның қолына тиген мысық жіпсітіп көзін

ашты. «О, Құдайым, О, Жарылқаушым, О, Құдайдың
ұлы, мені ұмытпаған екенсің ғой! Мышым, мышым
менің! Сүт ішесің бе? Нанды сүтке быламықтап бе­
рейін бе? Шұжық жеші, мә!» Маруся ұзақ толғанды,

мысығына үздіксіз мейірімін төкті. Бәйек қағып жанын
қоярға жер таппады. Түннің бір шамасында анасының
аялы алақанында жатып аяулы мысық бір шыны сүт­
ке тұмсығын батырды. Осы кезде-ау, шамасы, Маруся

дәлізден әлдекімдердің сұлбасын аңдаған. Қараңғыда
бой тасалап, ұрымтал сәтті баққандай сыбырласқанда­
рын да анық естіді. «Ұрылар, – деп ойлады ол жүрегі
атқақтап, – ұрылар, қазір мені тұншықтырып өлтіреді

де, үйімді тонайды. Сорлы мысығымның да жанын жә­
һаннамға аттандырудан тайынбас». Сосын сыбдырсыз
сақ қимылмен телефон тұтқасын көтерген. Сүт пісірім
уақыт аралығында сақшы машинасының қиқуы аулаға

келіп жетті. Сарт-сұрт, тарс-тұрс. Мұздай қаруланып,
бастарына темір телпек киген полиция қызметкерлері
Маруся Агафьевнаның пәтеріне жылдам көтерілді де,
қараңғы дәлізде отырғандарды бүктеп басты.

лерміз. Баратын жеріміз тым алыста болған соң осында
түнеп қалып едік.
«Е-е, әлгі екеуі екен ғой». Маруся ойын жиғанша,
алдына серейген ұзын бойлы, ат жақты подполковник

(хикаят)
«Осы хикаятты маған арнаға­
ныңды көрсетіп
жазшы», – дейтін ол.

ған. Саған арнадым, құрметтім!
Аяулы досым Әмірхан Балқы­
бекттің рухына тағзым.
Автор.

Аяғынан алжыған Солтанбай шалды сақалынан алты
тарам жасын ағызып баласы қалаға сүйреп әкеткен күні
бұл жалғыз қалды. Әуелде жалғыздығын күмәнінің
жетегіне байлап аңыраған ауылдың ішін аралап көп

сенделетін. Қара ағаштардың басына қалбаңдай кеп қо­
натын қарғалардан өзге қараң етер жан жоқ. Құлазы­
ған тыныштық. Әредік Солтанбай қарттың нәлі тайған
керзі етігінен түскен ізді көзі шалады. Өкшесі қисайып,

добалбастанып жатыр. Жамау жүрелей отырып сол ізді
сипап қояды. Жарықтық жасы ұлғайып, мәлкілдеген ша­
ғында аяғынан алжыды ғой; әйтпесе санасы сайрап тұ­
ратын. Тек бар айыбы күнді күн демей, түнді түн демей,

үйінен шығатын да жүре беретін. Ақырында тау мен
тасты кезіп, арқа еті арша, борбай еті борша болып бір-
ақ оралушы еді. Сүрлеулер әжімдеген сүлей даланың
ең соңғы иесіндей еді ол. Кейбіреулер одан «елес ертіп,

аруақ айдап жүрген адам» деп шошитын. Ал, Солте­
кең болса, бір кезде өзі сайран салған өлкенің бедеріне
табаны жанып, құшыры қанып қайтқанына шалқитын.
«Сарытауымның ойы мен қырын армансыз шарладым,

тауды көріп саңлағым бір көтерілді». Шалдың сөзін
шалық ұрғанның сандырағына балап сол Сарытаудың
бөктерінен қалаға бет түзеген ауыл көшінің ақыры Жа­
маудың жұрт бағып қалуымен аяқталды.

Алдымен қалаға ауылдың жастары аттанған. «Ке­
ремет қалада екен. Ақша аяқтың астында ыбырсып,
шашылып жатады екен. Тек ерінбей еңкей де етегіңе
толтыра бер». Сонысы рас-ау шамасы, қалаға тұрақ

тепкеннің алды ала көбік ауызданып ауылға соққан
сайын елді естанды етіп бітірді. Содан кейін-ақ ауыл
қалаға қарап жұтынатынды шығарды. Сөйтті де жылы
орынынан жылыстап көше бастады. «Көшпеймін, көше

алмаймын» деген бұл ауылдағы жұмыр басты пенде
жалғыз Жамау болды. Тегінде, терісін сүйегіне қаптай
салғандай қапсағай бойлы тыржау жігіт еңіреген ере­
гестің адамы еді. Қалаға түп қотарылған ағайын туысы­

на жон арқасын көрсетіп, міне, енді, жалқы күн кешіп
ауылда жүр.
Жамаудың күндегі әдеті осы: албарындағы азын-
аулақ ірі-қарасы мен ұсақ малын айдап апарып Қара­

сайдың аузындағы аңғарға қаптатып жібереді де, са­
мал жүгіріп тұратын өлеңді өзектің салқын сабатына
көміліп отырады да қояды. Ғайыптан бір жолаушы тап
бола кетсе, Жамаудың мына кейіпін бейдауа дүниеден

іргесін аулаққа салып әр күнін мінәжат үстінде мүлгіп
қана өткізетін мүмінге ұқсатар еді.
Іш жидітер тыныштық ішегін тартып сыңсыған бір
уілге ілініп қалған. Жамау анық естиді. Уіл үздіге со­

ғып үзіле боздайды. «Е-ей, Алла-ай, – дейді ол содан
соң күбірлеп, – тыныштық екеш тыныштық та жалғыз­
сырап жылайды екен ғой».
Құнысқан жауырынын жазып төңірегіне көз тастаған.

Аңғарларда ұйыған алып көлеңкелер кемерінен асып
иен жұрттағы ауылға қарай жайылып барады. Ымырт
үйірілуге бет алыпты. Ұясына енбес бұрын Баянжүрек
тауының басына қонып алып күмбезкөк аспандағы се­

руен жолын тамашалайтын батар Күн иесіз үйлердің
шатырына шапағын шашып, шолақ көшелердің бойына
құба қызыл алаша төсеп тастапты. Ілкіде сол шолақ кө­
шелердің қойын-қонышынан таяқ ұстаған, сырық сүй­

реткен кәрі-құртаң, бала-шаға ақтарыла шығып өрістен
қайтқан малдың алдын тосып тұратын. Кешке дейін бұ­
ғынбақ ойнап, қызыл іңірде бір-бірін тауып ала қойған­
дай шұрқырасқан бір дәурен еді ол кезде.

Анау қолтықтағы дөңнің жалпақ төбесіне қариялар
жайғасатын. Дөңнің шилеуіттеу тұсына кәрі шешелер
мен жаулықтары ағараңдап жас әйелдер жиналатын.
Әнебір күміс бастау иінағашты қыз-келіншектерге то­

лып кетуші еді-ау. Тай-құнандарын жүгірткен бозбала,
жігіт-желең әлгі күміс бастаудың аяғынан шөл басар­
дай ентелеп кеп іркілетін. Соқасын көтеріп, темір тұяқ
«тұлпарларын» қаңтарған ағалар да өріс баққан жұрт­

тың өресінен табылар еді. «Соның бәрін қала жұтты, –
дейді Жамау күрсініп, – қала жұтты». Дөң басына дөң­
гелене малдас құрған шалдар жарыса жер томпайтып,
бақиға аттанысымен, бір тоқтыны қандап бітіретін

ағайын арасындағы кілт еткен кикілжің атаулының кірі
қалыңдап, әркім өз ұяты мен намысының шылауына
байланып, қабағын теріс салды. Содан кейін-ақ:

ғы қыздың ойпаң белі шеңбірек атып шаңырақ астында
төлдеді;

не бойлы бәсеке күшейді.
Осының бәрін Жамаудың ауылы өз ішінде қозда­
тып, өсіріп, уышықтырып, балалатып алды да, арты­
нан шошығандай түршігіп тұра қашты. Қалаға. Біреуді

біреу біліп болмайтын қалаға. «Бұл ауылдың адамын
ғана емес, ұяты мен намысын да аузын арандай аш­
қан қала қылғыта салды». Жамау тауларға қарайды: бой
таластырып шалқи көтерілген құз жартасты көк сеңгір

таулар аспанға барар жолдың баспалдақтары сияқты –
бір-біріне мінгесіп, ұштасып алыстан айбар төгеді. Ая­
ғының астындағы қара жолға телміреді: қара жол даң­
ғылға біткен даналықтың тілінде сөйлеп кетердей ым

қағады. Бұлаққа құлақ тосады: бұлақтар бетін басып
ұяла қашқан бұла бойжеткендей сылаң қағып бір тын­
байды. «Бұл ауылдың адамдарына, – дейді сонда Жамау,

көнені көгендеген көпбілгіштігі мен көнтерілі төзімі,
мына бұлақтың мөлдірлігі мен балаңдығы дарымап­
ты». «Тегінде солардың қалаға ауып қара батырғандары
да дұрыс болды, – дейді содан соң, – өмір – алыс-жұлыс

бәсекенің шегінде жалығу үшін берілген уақыттың өл­
шемі ғой. Мен білмейтін қалада қалай қырбайласса да
өздері білсін».
Жамау мен Жамауды жалғыздыққа көндірген өлке

жер-жаһаннан бөлініп уақыттың әлдебір мекенсіз,
мезгілсіз ұшпағында қалып қойған сияқты. Таң қалай
атса, кеш солай батады.
Жамау жетім ауылдың сыртындағы балуан жоталы

белге көтерілетін. Сосын әбден үйренген көзі түнге
сіңіп кеткен түлей түздің түкпірінен жіптей сызық тар­
тылып өтерін қапысыз аңғарады. Жіптей сызық сәлден
кейін жұлдыздардың сәулесіне ілініп, маңдай тұста

ағараңдап жүріп алады да, жарты еліге өсіп білезіктене
бітіп тоқтайды. Әлгі білезіктің үстіне тағы бір ақкүміс
білезік киіледі. Ақкүміс білезіктер қалыңдап, бүктеуін
жазған сайын бықып жатып алған түймедақ жұлдыздар

өлермендене аспан төсіне өрлеп, бадана көзді басбар­
мақтай жұлдыздардың жарығы жайыла түседі. Шығыс­
тан білезіктеніп таң білінді, таң атты деген осы.
Бояуы солған бозамықтан Жоңғардың аппақ жүзі

қылаң береді, дөңкиіп Аршалы түрегеледі, ұйқышыл
Сарытаудың шошақ төбелері қарауытады. Ерте оянған
Жоңғар абыз тау, ақсақал тау – Аршалыға алдымен сә­
лем жасап, Аршалы алды-артына абажадай төніп оты­

рады да, айналасындағы бала тауларды аса таяғымен
түртіп оята бастайды.
«Таулар тәртіпті, – дейді Жамау, – тауларда тәртіп
бар».

«Таулар тәртіпті, тауларда тәртіп бар». Жамау жалғыз
өзі бір жылды өткерді.

«Таулар тәртіпті, тауларда тәртіп бар». Жамаудың
жан баласына жақ ашпағанына және бір жылдың жүзі
ауды.
«Таулар тәртіпті... «иә, тауларда тәртіп бар» деп

дауыстады біреу тап қасынан. Қара кісі. Таң алагеуімі­
нен таңғажайып түс аулағандай айналасына тамсана қа­
рап тұрды да жол бастады. Ауылға. Иен ауылдың шетіне
екеуі іліне бергенде ағараңдаған әлденелерді Жамаудың

жанары іліп түсті. Бір – біріне үнсіз мұң шаққан мұржа­
сыз тамдардың іргесінен түн түтіліп барады екен. Сол
кезде анық байқады: кебіндер керуені керімсал лепке
ілесіп қасынан суылдап өтіп жатты. Ауылдан дым сің­

ген шикі топырақтың иісі аңқиды.
... Қара кісі Жамаудың жанын жайлап алды. Екеуі күн
батырып, таң атыруға келіскендей көкке телмірген тыл­
сым күй тауып әбден бітісті. Айнала төңірек елбек қаға­

ды. Таулар тулап, төбелер шырқ үйріледі. Кейде, тіпті,
найзакөк шыңдар тікке атылып, әуе қақ жарылады да
жұмсақ тыныс тапқан ақнұр дүниеде Жамау жалғыз
қалады. Міне, тағы да жалғыз қалыпты. Аңылжыған

ұшы-қиырсыз мекенді кешіп келеді екен. Алдынан есігі
түрулі ақ отау тап бола кетті. Кіріп келсе, іші толған хор
қызы жайраңдай күліп Жамауды төрге шығарды. Бірі
ақша жүзін тосып, бірі тілінен бал жұтқызды. Күлкісі­

нен күміс төгіліп тағы бірі дастархан жайды. Сосын бәрі
жабылып бұны шымылдық ішіне енгізді де басына құс
жастық тастаған. Оянса, маңайында жан баласы жоқ
жалғыз өзі бұлт жамылып жапан түзде жатыр. «Оуууу,

ауууу, қайдасыңдар?!» Алыстан тұяқ дүбірі естілді.
Жер апшысын қуырып төпеп келеді. Маңдайында жал­
ғыз көзі бар сияқты. Таптап өте шығатынға ұқсайды.
«Айбөкееен! – деп айқайлады Жамау, – Айбөкен, бұл

сенбісің?!» Жамау тап сол кезде өз айқайының алапат
зор үнге, самбырлаған дауысқа ұласқанын аңдап таң­
дана құлақ тосқан. Дауыс Жамауды жапырақтай қалты­
ратты. Ояна кетсе, тағы да түсі екен. Қасында қара кісі

отыр. «Көресің, – деді Қара кісі, – сен енді оларды кө­
ресің». Жамау айнала аспан таулардың алып көр түбіне
шөгіп, шөкелей түскенін көрді. Иен ауылдың иесіз үй­
лерімен бірге Жамау да көр қойнына жұтылған, кенет­

тен... көзі шырадай ашылды. Жан қалтасынан суырып
алып қараса, сағат тілі таңғы алты жарымды қайырып­
ты. Күміс білезіктенген көкжиекке қадалған бетінде
қалғып кеткенге ұқсайды. Бидайық басын тербелткен

таңғы серпінді ауа Жамаудың бойын сергітіп, етектегі
ауылға жетелей жөнелген. Ауылға таяғанда белбеуіне
жүген қыстырған Байғазы шалды кездестірді. «Астапы­
ралла, бұл шал баяғыда бақилық болмап па еді?» Жа­

мау Байғазы шалға қос қолын созып сонда да тұра ұм­
тылған. Шал, бірақ түсін салқын ұстап бұған бұрылып
та қарамады. Алабұрта адымдап үйіне жеткен. Төрде
малдас құрып отырған Солтанбай қартты көріп сілейіп

қалды. Сосын егіліп жылап жіберді: Солтеке-ау, мен
сорладым ғой. Сорлы болдым ғой әбден. Жалғыз өзім
жұрттан аумаймын деп жүріп, ес-ақылынан айрылған
бір бейшара болдым ғой мен. Біресе, шалықтап көкте

жүземін, біресе, көрге кіремін. Жаңа ғана белбеуіне жү­
ген қыстырған Байғазы марқұммен жолықтым. Мені
жын иектеп, сайтан қуаламаса, өлі аруақты тірі адам
сияқты көремін бе? Ататай-ау, құтқаршы мені, садағаң

кетейін бойыма дем салып санамды сауықтыра көрші...
Жамау солықтай келіп Солтанбайдың алдына жы­
ғылған. Қарт күлімсіреді. Қабағын жазып баудай са­
қалын уыстаған күйі иегін қақты. Жамау жас парлаған

жанарын сүрте алмай жатып буалдырланған қарт бей­
несінен Қара кісіге ұқсастықты аңғарды. Қара кісінің...
жо-жоқ, Солтанбайдың кәрі сойдақ тістеріне бағынбай
ерінін жалап, жылмаң қағатын күзгі жалбыздың піс­

кен жапырағындай қанқызыл тілі Жамауға қайтадан
ес бітірді. Шал әдеттегідей езуіне түкірігін іліп алып,
ұртын қомпаңдатып ұрып отыр. Әредік алақанын жа­
зып әлденеге таңданады, әредік сұқ саусағымен көкті

нұсқап екілене сөйлейді. Иығын қусыра түсіп, бүктел­
ген белін бүгжіиген кеудесімен басып еңкеңдей ентелеп
әлденені ежіктеп түсіндіреді. Жамау қартқа риза болды.
«Жарықтық-ай, ата мекен, баба қонысына жеткен екен-

ау жер түбінен күңіреніп. Бәсе, атты кісі тақымға салып
тартса да жұлынбайтын шидің сабағындай тамырын
туған жерден үзіп кете алмайтын бір пенде менің қа­
сымнан табылса керек-ті».

Ауыл қалаға ақтарылғанда Жамауды таңғалдырған
бір керемет – кәдімгі шилер еді. Бірде Жамау ерігіп
жүріп ат үстінде шидің бір сабағын тамырымен жұлып
алмақ болған. Қозғалмады. Содан кейін тақымына ба­

сып тартып байқаған. Мыңқ етпеді. Қайта сабығынан
сынып Жамаудың алақанын тіліп-тіліп түскен. Қыста
қар астынан қылтиған үрпек басы үлпілдеп, аязға тұн­
шыққан түрі аяныш шақырып, көктемде балғын тартып

бойлай өскен көркі дүниеге бір ыстық әр беретін ши­
лердің, шилі өлкенің өскіні Жамау үздіге соғып үзіле
боздаған уілді қайыра естіді. «Бұл не уіл? Оты сөніп,
ошағының аузы талқандалған жетім үйлер ілкідегі

тіршілікті жоқтап зарлай ма? Әлде, түтін аңсаған мұр­
жалардың өзегін кернеген өкісік пе?»

астындағы тыртық та орнында. Осы тыртық ашушаң
әкеңнің қатты сермеген қамшысының ізі емес пе еді?
Әкеңе әлі өкпелі шығарсың?

ғанмын. Оның мені көрген бетте қалшылдап, құтырып,
айқайлап кететін себебі сол еді.

Осыдан кейін жылан күнде сүт ішуге келіп тұрады,
кедей сорлы да күніне алтын тілләлі бола түседі. Күн­
дерден күндер өтеді. Төрткүл дүниге аты кеткен бір
патша түс көреді. Ол түсін ешкімге айтпай «түс көрдім,

түс көрдім, түсімде не көрдім?» деп айта береді. Уәзір­
лері, ғұлама молдалары жиылып патшаның қандай түс
көргендігін таппайды. Қарақұрым халқы жиналып кеп
айта алмайды. Сонда патша: «Менің дәрегейіме бас ұр­

ған пенде баласы қалмасын. Бәрің жиылып келгенде не
түс көргенімді білмесеңдер тегіс басыңды аламын», –
дейді. Мұны естіген қараша халықта ес қалмайды. Пат­
шаның жарлығын кедей де естиді. Кедейге де жан тәтті,

қайтерін білмей, кіріп кетерге қара жердің қыртысын
таппай отырса, оған жылан кеп тіл қатады.

сөзімді тісіңнен шығарма. Патшаң түсінде түлкі көрді.
Осыны айтсаң, патша қуанып саған сый-сыяпат жа­
сайды. Бірақ, сен патшаның бергенін менімен бөлісуге
тиіссің – дейді.

Кедей қуанып, құнжың қағып жүгіре жөнеледі. Ша­
һарға барса, құжынаған халық дейді. Күңіреніп жатыр
екен дейді. Кедей патшаға кіруге мұрсат сұрайды. Бей­
шара ажалына асыққан біреу ғой деп, күзетшілер оны

патша сарайына кіргізіп қоя береді. Кедей патшаның
алдына бара жығылып:

көріпкел-әулие пірлерімнің сездіруіне қарағанда, сіз
түсіңізде түлкі көрдіңіз.
Мына сөзді естіп патша қуанып:

бар екен ғой. Әулиеге көтергенінше алтын тіллә тарту
етіңдер!, – деп әмір етеді. Әулие түсін жорып, көңілін
тыныштандырған соң, патша да мейірленіп халқына
хұрсан жариялайды.

Аяқ астынан әулие атанған кедей жарты қап алтын
ділдәні көтеріп келе жатып «Әй, осыны жылан біледі

ғой дейсің бе?» деп алтын ділләларын жарты жолға
көміп, тығып тастайды.
Арада неше жылдар өтеді. Жарлының лашығына
кіріп жылан күнде сүт ішеді, күнде бір ділда қалдыра­

ды. Кедей оны жамбасына басып жата береді. Патша бір
күні баяғысынша түс көреді. «Түс көрдім, түс көрдім,
түсімде не көрдім?» деп айқайлайды патша. Ел іші тағы
дүрлігеді. Уәзірлер кедейді іздейді. Ат шаптырып кісі

жіберсе, кедей шалқасынан түсіп шалжиып жатыр екен.
Шабармандар алқынып: «Әулие жарықтық, халқыңды
құтқара гөр, қатігез патшамыз түс көріпті. Бізбен жүр.
Түсінде көргенін айтып бер», – дейді. Кедей: «Сендер

көрді. Бар да айт. Бірақ, олжаны бөлісуді ұмытпа!
Кедейді патша жылыұшырай қарсы алады. «Әулием,
айта ғой, түсімде не көрдім?» «Түсіңізде, – дейді кедей,

жұртымның ішінде нағыз әулие бар екен ғой. Мынау
нағыз әулие. Әулиеме көтергенінше алтын ділда берің­
дер!
Қап толы алтынды арқалап келе жатқан кедейдің іші­

меді де, жыланды таспен ұрып жарадар етіп маңынан
қуып жібереді.
Арада жылдар өтеді. Түс көргіш патша ел ішін бұ­
рынғысынша азан-қазан қылады. «Түс көрдім, түс

көрдім, түсімде не көрдім?» Уәзірлер кедей байқұсты
естеріне түсіріп шапқылатып шабарман аттандырады.
Шабармандар барса, кедей сол баяғы шыр бітпеген қал­
пы ешкісін сауып ішіп отыр екен дейді. Шабармандар

ат белінен түспей мән-жайды баян етеді. «Сендер бара
беріңдер, – дейді кедей. – Мен де жетемін». Сөйтіп, ол
тарынып жылап, енді ғазиз жаннан баз кешкен шығар­
мын деп зарлай бастағанда жылан қасынан табылады.

ептемесең өлетін шығармын. Түстен өзге ісі жоқ пат­
шамыз ұйықтап жатып тағы да ит-құсқа жолықса керек.

көрді, – дейді жылан.
Патша әулиесін көргеніне қуанып: «Өзіңізден сұ­
райтын соңғы мәуітім бар еді», – деп бастағанда кедей
жұлып алғандай: «Тақсыр ием, түсіңізде қой көрдіңіз

ғой», – дейді бек сенімді түрде.
Патша есі шыға қуанады. Кедейді сый-сияпатқа ке­
нелтіп жолға салады. Кедей жолда келе жатып «осы бай
адам мендей-ақ болар, екі қап алтын ділдам бар. Жылан

досымнан жиған ділдаларым бір төбе. Енді ынсап қы­
лайын. Мына арба толы алтынды Мар атама берейін»
деп қанағатқа кенеледі. Мұны білген жылан кедейді
жолынан тосып алып былай дейді:

сынға алып ем. Әуелі патшаң түсінде түлкі көрді. Өйт­
кені, халқы түлкі сияқты еді. Бірін-бірі алдап өмір сү­
ретін. Сен де түлкілік жасап, жарты қап ділдәні тығып
тастадың. Одан соң патшаң түсінде қасқыр көрді. Хал­

қы да қасқыр еді ол кезде. Сен де қасқырлық жасап,
алдыңды болжаған достығыма қастық қылдың. Енді ел
тойынды. Жуасыды. Патшаң да түсінде қой көрді. Оны
сен мен арқылы жорып баян еттің. Патшаңның көңілі

тынды. Енді сен мені тыңда. Қазына мүлкің жетеді. Үй­
лен. Қатының ұл туса, атын Мәулім ғой. Мәулім мені
іздесін. Мен – жыландар патшасы Шахмаранмын.
Осыны айтады да жылан көзден ғайып болады. Ке­

дей үйленеді. Қатыны тоғыз ай, он күн дегенде толға­
тып ұл туады. Ұлдың атын Мәулім деседі. Мәулім бала
кезінен садақ тартып, аң атып әке-шешесін асырайды.
Бір күні Мәулімнің көз алдынан бір елік тұра қашады.

Мәулім қуа жөнеледі. Елік қаша-қаша бір үңгірге кіріп
кетеді. Мәулім де үңгірдің ішіне енеді. Үңгір тас қараң­
ғы екен. Анда – санда еліктің көзі жалт етіп шалынып
тереңге бастай береді. Мәулім еліктің соңнан еріп келе

теді. Шыңыраудың ішінде жатып Мәулім жан-жағын
жебесінің ұшымен қазса, жылт еткен жарық көрінеді.
Не болғанда да осы шыңыраудың түбінде қалдым ғой,
одан да қаза берейін деп қаза берсе, ар жағынан ысыл­

дап ордалы жылан шыға келеді. «Сені біздің патшамыз
Шахмаранның күткеніне көп болды» дейді жыландар.
Мәулім жыландардың ордасына келсе, Шахмаран ал­
тын табақтың үстінде жатыр екен. «Қорықпа, мен де

жартылай адаммын. Жер бетіне шықсам кісі кейпіне
енемін. Жер астында жыланмын. Жыландар патша­
сымын. Мен саған бір құпиямды ашамын, Мәулім ба­
лам. Сен ол үшін менің қасымда ұзақ тұруға тиіссің»,

реді, жыл өмір сүреді. Тіпті, көп жылдар өтеді. Бір күні
Мәулім кәрі ата-анасын есіне алып жылайды. Шахма­
раннан жер бетіне шығуға рұқсат сұрайды. Шахмаран
келіседі. Мәулімді жер бетіне шығатын жолға салып тұ­

рып жыландар патшасы ұртына жасырған гаухар тасты
байқатпай ұстата қояды да:

айналар. Мұнда неше ықылым заманның сыры бар. Бұл
кітаптың сенде кеткенін білсе, жыландар мені өлтіреді.
Мені көргеніңді пенде баласына сен де сездірме. Олар
білсе саған да, маған да қастық қылады, – деп қошта­

сып қала береді.
Мәулім шыңыраудан көзді ашып жұмғанша көтеріліп,
жарық дүниеге оралады. Арып-ашып жүріп ауылын та­
бады. Барса, әкесі бақиға аттаныпты. Анасы жалғызын

жоқтай-жоқтай басыр болып қалыпты. Мәулім сонда
Шахмаранның кітабын есіне алып, бірер бетін ашып
оқып, анасының көзіне дем салса, кейуананың шырағы
қайтадан жанып шыға келіпті.

Әлқисса. Мәулім кітабын оқи берсін. Біз енді жазыл­
мас дертке шалдығып, ғаламның оқымысты молдала­
ры мен дәруіш-құшынаштарын жиып алған патшаға
келейік. Патша жан адам білмейтін науқасқа ұрынып

Жаратқаннан жанына сауға сұрап жатыр екен. Сол
кезде жын-перінің тіліне жетік бір молда Ніл дария­
сын кешіп, Мысырды басып, Шам шахарынан жетіпті
дейді. Келе патшаның тамырын ұстап көрген сұңғы­

ла: «Тақсыр, сіздің еміңіз – жыландар патшалығының
патшасы Шахмаранның еті. Шахмаранның басын алып
миын қайнатып ішіңіз, жон терісін сыпырып жамылып
жатыңыз, сонда бар дертіңізден құлан таза айығарсыз»,

«Қайтсеңдер де Шахмаранды табыңдар», – дейді. Мол­
да айтады: «Тақсыр, уәзірлерді бекерге әуре етесіз.
Мен сіздің шахараңызға кірген бойда байқадым, бір
қараша үйдің түндігінен алтын бу шығып тұрды. Сол

үйде Шахмаранды көрген бала бар. Маған нанбасаңыз
баланы шешіндіріп қараңыз. Баланың денесі кеудесі­
нен төмен қарай көкала. Шахмаранды көрген жанның
тәнінде сондай белгі болады», – дейді. Дегенше, уәзір­

лер Мәулімді байлап-матап алып келеді. Шешіндіріп
жіберіп қараса, расында денесі көкала екен. Патша көзі
жайнап Шахмаранды сұрайды. Бала айтпайды. Патша
қахарына мініп, ызбарлана сұрайды. Бала тіл қатпайды.

«Мынаны апарып зынданға салыңдар», – дейді. Пат­
шаның жаналғыштары баланы ұрып-соғып күнде сұ­
райды. Мәулімнен дыбыс шықпайды. Амалы құрыған
патша баланы дарға асуға бұйырады. Бұл кезде шахар­

ға қауесет тарап, пәрмені зор патшамыз бала кейпіндегі
айдахарды өлтіреді екен деседі. Патша жарлығы жа­
рия етілген күні жұрт дар ағашы тұрған алаңға ағыла­
ды. Қараса, көркіне көз тоятындай түбіт мұрт бозбала

екен. Апыр-ай, мынау бір бейкүнә бала ғой деп жұрт
гулей бастайды. Қала жұртының осылай қауырт жи­
налғанын күткен Мәулім жендеттердің жетегінде келе
жатып пырр етіп торғайға айналып зау биікке көтері­

леді де: «Қап-қап, Шахмаранның кітабын тауысып оқи
алмадым» деп, бұлдырап кете барады. Торғайды кенет
қырғи бола қойған молда қуа жөнеледі. Сол кеткеннен
Мәулім де, молда да оралмапты. Ауру патша дүние са­

лыпты. Ал, Шахмаранның кітабын көрген жан бұ дү­
ниеде жоқ екен».
Солтанбай қарт Жамауды таң-тамаша еткен әңгімесін
тиянақтай бере сөзін былай деп қорытты:

рып, адамзат баласына тарту етпек болған. Ол кітапты
жаны ізгі, жаманшылық ойламайтын бекзат кісі ұстаса
деп армандапты. Кейін адамдардың арасына оқымыс­
ты-ғұламалардың кейпіне еніп кіріп кеткен ібілістерді

сезіп, кітапты Аршалы тауының бір құз-жартасына ты­
ғып тастапты. Осылайша Шахмаран күндіз кісі, түнде
жылан болып әлгі кітапты әлі күнге дейін бағып жүр
екен.

Ертеңінде Жамау Аршалыға апарар бұралаң соқпақ­
қа түсті. Тау етегі қоянжонданып бел-белеске ұласқан
сайын баяғы уілдің сарыны төңіректі сапыра көшіріп
Жамаудың екі аяғын жерге тигізбеді. Төменде иен ауыл

қой тастардай үйіліп қораш көрінеді. Сарытау табан
астында тапталып, басында алабас атан бұлттар ауна­
ған Баянжүрек белден төмен қалды. Жамау демін ба­
сып, жан шақырып қараса, аспанды алқымдаған алып

бір құзар шыңының ұшпа биігінде дамылдапты. Дәр­
мені таусыла, буындары құрсауланып бүктеле құлаған.
Кенет бойын жазды да созылып сала берді. Сөйтті де,
жақпар тастан желбезегін шығарып, ысқыра арбап тұр­

ған әбжыланға қарай басын оқтай шаншып ирелеңдей
жөнелді.

«Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп»
Абай.
Ысырайыл жұртымен ол үш мың жылдан соң жүз­
десті. Бәни Ысырайыл... Көне де емес, жаңа да емес.

Көнесі жаңасымен, жаңасы көнесімен жарасым тауып,
жалғасып жатыр. «Ескілігін есте ұстайды, ескермейтіні
және жоқ» -деді ішінен күбірлеп. Себебі, Бәни Ысы­
райылдың жадын бұл жақсы білетін. Иә, Перғауынның

билігі мен көпіттерден түңіліп, осында елін бастап
әкелген Мұса қаламолланы да көрген. Пайғамбарлық
қонып, Жаратқаннан аян алып, басынан небір хикмет­
терді өткерген Мұсадан біреу: мына жарық дүниеде се­

нен асқан білімді жан иесі бар ма деп сұрапты. Сонда
Мұса Хақтың бірлігін, Жаратқанның Бәни Ысырайыл
жұртын шапағатына кенелткенін, өзіне ерекше дарын
сыйлағанын, теңізден жол ашылғанын, Перғауынның

теңіз түбіне кетіп ажал құшқанын, сиқырлы қолы мен
асатаяғының киесін айта отырып, мен – мұрсал пай­
ғамбармын, Алладан қысылғанда мұғжиза көремін,
осыдан асқан абырой, атақ бола ма? Соған қарағанда,

жер бетіндегі кемел білімнің иесі мен шығармын дейді.
Сөйткенде, Жаратушыдан уәхи жетіп: «Әй, Мұса, сенің
әлгі сөзің не? Саған өлшеусіз білім мен қисапсыз қабі­
лет дарытқанда менің мүмкіндігіме күмән соғатындай

ойға беріл деп пе едім? Бұ дүниеде білімі сенен асқан,
хайыр-шапағатыма бөленген тағы біреу бар» дейді
құдіретін кезекті рет әйгілеп. «Раббым, сондай ғұлама
жан иесімен мені жолықтыршы» дейді Мұса ғалайас­

салам жалынып. «Кездесесің, – дейді Раббы, – уағдалы
күні кездесесің».

Бұлар Совет өкіметі құлағанша, арғы түбін жасырып
жүріпті. Аты Әбірем емес, Абрам», – деп жаңалық
ашты. Оқымысты ағамның сөзінен ұққаным: Әбірем
ақсақалдың ауылынан пайғамбарлар көп шыққан көрі­

неді. Тілдері де көне тілдердің бірінен-мыс. Бұлар әр-
әркезде қуғынға ұшырап, Құдай Тағаланың қаһарына
іліге беріпті. Өйткені, Құдай Тағала өзінің сүйген құл­
дарын кейде қырына алып сынайды екен. Өздері шеті­

нен ақылды деседі. Ақылы мен білім-парасаты жер
бетіндегі билеуші-әмірлерге де жақпай зәбір-запаны да
көп шеккен. Совет өкіметі кезінде де абрамдар ашық
бой көрсетпепті. Алайда, олар бір-бірін жақсы таниды,

қамқор. Қашан бабақоныстарына жеткенше, осылай
жан баға тұралық деп уағдаласыпты. Бұлар пайғамбар­
лар жайында небір аңыздармен бірге жасаған халық
дейді. Тілдерін де ұмытпапты.

Ағамның әңгімесі құлағымның құрышын қандырған
күні-ақ мен Әбіремнің ауласына енді өзгеше көзбен қа­
райтынымды сездім. Өйткені ол – «Ащыбұлақ» аталатын
алаңғасар, ақкөңіл ауылды сағалап жүрген жат, құпия

адам. Әбірем бала сүймеген, кемпірі екеуі ғана тұра­
тын. Ал, кемпірі – «Ащыбұлақтағы» өзімен жасы қатар
қарт аналармен шүйіркелесері кем, суықтау жан. Үнемі
әлдекімнен үркіп-қорықып, жер таянытқан кәртамыс

тағдырынан тарынғандай жабыраңқы, жалғызілікті өмір
сүретін. Тіпті, осы кемпірдің шалымен дабырласып сөй­
лескенін көрші отырып естімеппіз. Жым-жырт. Кемпірінің
жаңағы мінезі мені Әбірем қарттың үйіне жетелей түскен­

дей. Несі керемет, зерттеу керек? Нені жұрттан жасырып,
жария етпей келеді? Әлбетте білу керек. Кімнен қорқып,
кімнен құпияланады бұлар? Қарасам, Әбірем ауласында,
қара қалпағының астында отыр екен. Бар тұрпатын қара

қалпақтың ішіне бүктеп тыққандай – өзі көрінбейді. Жа­
рықтық шөгіпті ғой әбден.
Жаз таусылып, күз түскен. Алдағы көктемде мек­
тептің оқуы тәмам. Аңсарым – Алматы. Ғұлама оқы­

мысты, әйгілі жазушы атанып ауылға анда-санда соғып
жүрмекпін. Ауылыма ризамын. Көне ертегілер мен қи­
са-дастандарға қандым. Қарттарым, сендерге рахмет!
Енді Әбіреммен әңгімелесуім қажет.

Бірде өрістен малын қайтарып, қорасына таяи берген
Әбірем мықшыңдап қап арқалап келе жатты. Қызыл
іңір. «Шал не, тезек теріп жүр ме?» Бұрынғы әдетімше
жұмбақ қарттың ауласына көз тіктім. Шал қабын кілет

үйінің аузына әкелді де, дүрс еткізіп тастай салды. Со­
сын төкті. Төккені – аузы шешілген қаптан салдыр-сал­
дыр ақтарылды. Тас па? Тас қой. Тезек бұлай салдырла­
маса керекті. Жедел басып жетіп барайын.

Мен шалдың шаршап-шалдығып, бүгжеңдеп әрең
жеткізген тастарына үңілдім. Біртүрлі қызық тастар.
Мысалы, мына біреуін ұршықтың тасы дерсің. Енді бірі
найзаның ұшына келеді. Сүйір. Қайсібір қаймақ тастың

адамдары пайдаланған тастарға ұқсайтын сияқты.
Мұны ол заманның адамдары құрал-жабдық, аңға шық­
са, қару ретінде кәдесіне жаратқан.
Қария маған аңтарыла қарады.

Біздің ауыл «кілет үй» деп атайтын күди-сөди, артық-
ауыстың құжырасы, кәдімгі жаппа там – тошалаға бас
сұқтым. Мұнда да толған тас.

ген жайды жасырмайын сененен. Мен – ебіреймін.
Оқымысты нағашы ағаң айтпақшы, «жөйіт» десең де
болады. Ебірей екендігімді ілгеріде жұртқа жария қыл­
мадым. Жария қылғаныммен ебірейіңді «Ащыбұлақ­

тың» адамдары не қылсын? Арқадан келдім бе? Келдім.
Арғы жағын ағайын-жұрт үңгімеді, қазбалап сұрамады.
Онысына құмбылмын. Қазақ деген ғажап халық қой.
Қазақтың бір ғазиз ақсақалының арқасында көрер жа­

рығым мен су ішерлігіме селбесіп, адам қатарына қо­
сылып едім кезінде.
Абрам ақсақал көк жүзіне шалқып шығып алған Айға
қарап қойып, терең тыныстады да, сөйлей түсті. Ауыл

тыншыған сәт. Күндіз салқы төсін самалға өптіріп, ал­
қам-салқам боп жататын Аршалы тауын салбырап бас­
қан түн жұтып барады. Күз етегін сарыала етіп түруге
кіріскен күреңсал жазғы бақтардан бақалардың құрғақ

лелі сұлу шоқылар деп қояды.
Қарағанды жеріндегі «Қарлаг» дейтін аждаһа апанына
27 жасында түсіпті. Болашағы кемел ғалым атала бас­
таған шағы екен. Тарихшы. Азия мен Африканы тануға

аңсары ауған. Перғауындар заманын шарлап, Мұса пай­
ғамбардың соқпағымен жүріп өтпекке талпынған. Ұлы
даланың сарыны да кеудесін күмбірлетіпті. Мәңгі көк
аспан елін көктей өтіп, Құңфызымен тілдесудің тәуе­

келіне бел буған. Бел буғаны құрысын, ақырында саяси
қауіпті адам, ресми тарихты мойындамайтын делқұлы,
дертті жан ретінде танылып, «Қарлагтағы» тұтқындар­
дың қатарын толықтырады.

растым. «Қарлаг» мен үшін абақты емес, Академияға
айналды, – деді де Абрам қарт күрсініп өксігендей,
үнсіз күйге көшті. Сосын:«Абай қандай азапты ғұмыр
сүрген. Даналық пен пайғамбарлықтың азапты ғұмы­

мың ғаламның атын атап, түсін түстеп шығыңдар».
Періштелер Аллаға бас иіп, Адам атаның білгірлігіне
мойынұсынады.
Алланың Адамға ықыласы ерекше ауған-ау, әйтпе­

се, періштелеріне білдірсе, олар он сегіз мың ғаламды
шарлап кетер еді. Әлде, шарлап жүр ме екен?.. Со­
лай шығар, өйткені періштелер – жұмақта. Адам ата
Хауа ана Ібілістің азғыруымен Алланың «жеме» деген

жемісін жеп, уағданы бұзып, келісімнен айнып жер
бетіне қуылды. Ібіліс сайтандығын істемегенде, Адам
ата мен Хауа анамыз жұмақта алаңсыз ғұмыр кешер
еді. Онда мына біздер жарық дүниеге келер ме едік, жоқ

па? Періштелер куә, Алла Адам атаны сүйіп жаратқан.
Ібіліс те өзінікі. Оған қиямет-қайымға дейін кеңшілік
жасапты. Адам атаны да кешіріп, жұмағында қалдыр­
мады ма екен? Әлде, Ібілісті қиямет күні жеткенше,

адаммен арбастырып қою үшін қарғыс қамытын мой­
нына кигізіп, «құрт көзіңді, қараңды батыр, нақұрыс!»
деді ме? Адам ата мен Хауа ана жұмақтың маужыраған
құшағында, жан қинамай, бұйырған дайын астан ауыз

тиіп, бәле-батырға бас ауыртпай, құлшына құлшылық
етуді ғана біліп жүре бергендерінде Алланың пәрменін
он сегіз мың ғаламның бір нүктесі – мынау қара жердің
бетіндегі тіршілік иесі қалай ұғар еді?.. Бәлкім, Құді­

реті күшті Құдай әуел баста Адам ата ұрпағы жер бетін­
де өмір сүрсін деп жоспарлаған болар. Сондықтан, бай­
қап жүру керек, кез-келген уақытта қасыңнан сап етіп
сайтан табылуы мүмкін.

Абрам шалдың шаңырағынан шыққан бетте ойы­
ма осылар оралады. Үй әне, жап-жақын. Бірақ, сонда
да айналам тым үрейлі. Қарайғанның бәрі құбыжық
секілді. Бас салатындай. Жылы қораларда күйіс қайы­

рып ыңыранған сиырлардың тоқ үні, анда-санда әуп
еткен сақ иттердің дауысы: «Ойбай, тез, қаш, ізіңнен
өкшелеп Ібіліс келе жатыр!» дейтіндей. Тұла бойым
тітіреп, денем мұздайды. Бірақ, қорықпаймын. Менің

ерекше дарын сыйлағанын, теңізден жол ашылғанын,
Перғауынның теңіз түбіне кетіп ажал құшқанын, си­
қырлы қолы мен асатаяғының киесін айта отырып, мен

за көремін, осыдан асқан абырой, атақ бола ма? Соған
қарағанда, жер бетіндегі кемел білімнің иесі мен шы­
ғармын дейді. Сөйткенде, Жаратушыдан уәхи жетіп:
«Әй, Мұса, сенің әлгі сөзің не? Саған өлшеусіз білім

мен қисапсыз қабілет дарытқанда менің мүмкіндігіме
күмән соғатындай ойға беріл деп пе едім? Бұ дүниеде
білімі сенен асқан, хайыр-шапағатыма бөленген тағы
біреу бар» дейді құдіретін кезекті рет әйгілеп. «Раббым,

сондай ғұлама жан иесімен мені жолықтыршы» дейді
Мұса ғалайассалам жалынып. «Кездесесің, – дейді Раб­
бы, – уағдалы күні кездесесің».
Раббы Мұса пайғамбарға күндердің бір күнінде аян

лық сал да, өзің бұрын-соңды көрмеген, білмеген өл­
кеге сапар шек. Ол өлке – сайын дала, сардар таулар
өлкесі. Аяңыңнан жазбай сол мекенді бетке алып жүре
берерсің. Жүріп келе жатып екі теңіздің қосылған ара­

лына жетерсің. Себеттегі балығың түсіп қалар. Сен
сонда оны көрересің.
Мұса ғалайассалам баласының қолына балық са­
лынған себетті ұстатып, жолға шығады. Айлар, жыл­

дар өтеді. Аянда білдірілген екі теңіз бір арнаға құйған
атырауды жағалап, арып-ашып келе жатып бір жерге
дамылдайды. Сөйтіп, отырғанда қалғып кетеді. Бала­
ның қолындағы себеттен балық шоршып түседі. Бала

оны аңғармайды. Әкесі оянған соң әріқарай жылжиды.
Бір уақытта Мұса: «Балам, себетіңе қарап қой» дейді.
Баласы себетті ашып қараса, балық жоқ. «Балықтан
қашан, қай тұста айрылдық?». Ойланып тұрғанда бала

санын соғып: «Әлгінде аялдаған жақпар тастың түбінде
түсіп қалса керек», – дейді. Мұса қуанады. Шаршаға­
нын ұмытып желе жөнеледі. Келсе, екі теңіздің қосыл­
ған тұсындағы биік қара тастың қасында дана келбетті,

ойлы пішінді бір момын жан тұр екен. Мұса келіп сә­
лем береді. Қайдан шыққанын айтады.

Мұса боларсың? – дейді әлгі адам. Мұса ғалайассалам
шарқ ұрып іздеген кісісін жолықтырғанын біліп барын­
ша ізетпен, ғұламалардың уәзипасында мүләйім тіл қа­
тады:

оны дәрежеңізіге сай көрер ме екенсіз? Әгәрәки, сіз
сондай ықылас танытсаңыз – ол сіздің жаныңызға еріп,
сізден ғылым үйреніп, білімге кенелер еді де, білгенін
жұртпен бөлісіп, Хақ Тағалаға құлшылығын жалғасты­

рып, жан рахатына бөленер еді.
Мұсаның осылай бек құрметтеп, ынтызарлықпен үн
қатып тұрған адамы – Қызыр Ілияс еді. Қызыр әулие
сонда айтады:

көргеніңе орай сөйлемеуге, білмегеніңді тықақтап сұ­
рамауға тағатың жетпейді ғой.
Мұса айтады:

мегеніме де мақұлмын. Тек ілестіре көріңіз, әулием.
Сонда тағы да Қызыр әулие айтады:

қайтсек екен? Егер тағатыңыз таусылғандықтан сөй­
леп, сұрана берсеңіз мен сізге ренжіп, содан соң арамыз
бүлінбей ме?
Мұса пайғамбар уәдесін және қайталайды.

Екеуі мүсәпірлік кебіне еніп теңізге қарай тартады.
Барса, теңізден бір кеме жүргелі тұр екен. Жолаушы­
лардың ұсынақты, момын қалпын таныған кеме бас­
шысы екеуін қалдырмай ала жүреді. Кеме ыңыранып,

зәкірін көтеріп қозғала бергенде Қызыр әулие оның
табан тақтайларын жұлып алып, сындырып тастайды.
Сөйтіп, кеме қайраңдап қала береді.
Былай шыға бергенде Мұса кейіп:

пен өтеп жүрген жақсы адамдардың қайырын шайыр
еттіңіз-ау! Мұныңыз не қылғаныңыз?, – дейді.
Қызыр әулие де іле тіл қатып:

маған?!, – деп серігіне қарайды. Пайғамбар уәдесі есіне
түсіп, ғапыл кеткеніне қынжылады.
Әулие мен пайғамбар сапарларын жалғастыра берсін.
Алдарынан ойнап топ бала шығады. Араларында нұр

жүзді, өзгелерден ерекше сүйкімді бір балақай көрі­
неді. Әлгі баланы әулие алдап оңаша алып шығады да,
сиқырлап ұйықтатып, өлтіріп тастайды.
Мұны көріп Мұса пайғамбар, тіпті, ашынады.

мүттәйім екенсің. Біреудің әлпештеген сәбиін не қыл­
дың? Мынауың енді сұмдық!, – деп айқайлайды.

еріп жүре алмайсыз!
Мұса пайғамбар ұмытшақтығына налып, әрі өзінің Раб­
бы сүйетін істердің жер бетіндегі насихатшысы екенін есі­
не алып, әулие мен өзінің бітіміндегі қайшылықтарға бас

шайқап, Қызырдан кезекті рет кешірім сұрап, соңынан ере
береді.
Ұшы-қиыры белгісіз сары даланың көл-көсір сағымы
екеуін қалтаң қақтырып сүйреп әкетіп барады. Бітіп

болмас, бітіп те болмас бір дүние әйтеуір. Жалпайған
жазықтың жиегін құм жұтып, құм етегін құбақан төбе­
лер қымтап, құбақан төбелердің шалғайын алып таулар
аспанға көтерген құрсауы қырық қабат біртүрлі тыл­

сым өлке. Жолаушылар діңкелеп бітті, әлдәрмендері
құрыды, әбден тарықты. Ғазиз жаннан енді түңілгенде
қарауытқан қыстақтың шетіне кеп жығылды. Бұл қыс­
тақтың тұрғындары қарау екен. Мүсәпірлерге қара су

татырмады. Маңайына жуытпады. Бірақ, қыстақтан
шыға бергенде қисайып құлағалы тұрған құжыра кез­
десті. Әлгі құжыраны көрген әулие тіреу қойып, қам­
қорлық жасады.

амалы түгесіліп. Алдында екі мәрте жаңылысқанын да,
әубастағы уағдасын да мүлдем ұмытса керек.

бірден білген едім. Сірә, сіздің нәби пайғамбарлық пар­
қыңыздың да жөні білуге, түсінуге ұмтылуыңыздан-
ау... Енді түсіндірейін, – деді Қызыр әулие.

мен екен. Кемпірі боқырауда қайтыпты. – Қазір Әбірем
мүлде жалғыз. Есімбек молдамен ғана тәжікелесіп қа­
латыны болмаса, былайынша, ауыл қарттарымен аман
сәлемі түзу. Пейнетқор өзі бейшара. Қабын арқалап әлі

тезек теріп жүр.
Әжемнің қысқа хабарын ести сала Әбіремнің үйіне
тартқам.
Қарттың жүдеубастылығын бірден аңғардым. Бұрын­

ғы жинақылық пен ұсынықтылықтың көбесі сөгіліп, шеті
сетінегендей. Мосқал пештің үстіндегі шәугімнің шүмегі
мен түбін күйе шалыпты. Әдетте басы тіктеліп, босағада
сүйеулі тұратын сыпыртқы ошақ аузында жатыр. Төбесі

аласа бөлмелерді бүгілген қарттық меңдеген: суық, қасі­
ретті.
Шал жазбай таныды мені. Сампылдап оқу-жайым­
ды айттым. Үнсіз, сұлқ тыңдады. Әңгімеге құлқы жоқ

сияқты. Әбіл нағашымның кітабын кереуетінің басына
тастадым да сытылып шықтым.
Ертеңінде Әбірем екеуміз оның албарында ұшырас­
тық. Кешегіндей емес, қарт көңілді. Қунақ. Шатыраш

ойнап шаршатқан тағдырынан құтылып, серпілгендей
сергек.

еді, әлгі алыстан сендердің үйлеріңе кеп қайтатын наға­
шы ағаң ба? Бала болғалы тұрған бала екен. Жорыққа
шығыпты. Қорықпайтын, тайсалмайтын көрінеді. Қи­
сыны, байламы тастай. Еріксіз иландырады. Тәңірін

бек таныған бекзат ұлдың өзі ме дедім.
Осыны айтып дабырлаған шал: «Есіңде ме, Мұса пай­
ғамбарды Перғауын әскерімен қуғанда Раббы теңізден
жол ашып, Бәни Ысырайлды құтақартын сәті», – деді.

Шал кітап бетіне жүгінді.
«...Енді иудей Құдайының бастапқы есімі неліктен
«Ау» болатындығына аз-маз тоқтала кетейік. Ол үшін
жебірей халқының Мұса ғалайссаламның басшылы­

ғымен Мысыр құлдығынан қашқан кезде жер бетінде
көрініс берген оқиғаларға, олардың себептеріне үңі­
лу керек. Бұл табиғи апаттар Жер-Ана бетінде бірінен

кейін бірі қайталанған қасіретті уақыттар еді Жерге
төніп келіп қалғандай болған аспанды әлдебір құді­
реттің күшімен пайда болған дыбыстың кері лақты­
рып жібергені де рас. Әлденеше тәулік бойы қарасын

көрсетпей қойғандай болған Күн де содан кейін қайта
жарқырап шыға келген. Табиғаттағы мұндай құбылыс­
ты бүгінгі ғылым тілімен былайша дәйектеп түсіндіруге
болады: шамасы, тым жақын келген әлдебір құйрықты

жұлдыз кесірінен немесе көрші планеталармен өріс
күшін таластырудан соң, бәлкім, ғарышта қаңғып жүр­
ген шойын тастардың бірі құлағаннан кейін орбитасы­
нан шығып кете жаздаған Жер шары ыңыранып барып,

Күн жүйесіндегі бүгінгі орнына сәтімен түскен болса
керек. Апат зардабы бірнеше апта немесе айларға со­
зылғандығы да анық Осы бірнеше ондаған тәулік ішін­
де адам санасына ұялап қалған үрей-қорқыныш жаңағы

құтқарушыдай болып естілген дыбысты Жаратқанның
өзінің үні деп қабылдауға молынан жетіп-артылатын.
Екі жарты шардағы адамдар қиялын тербеп, құдайлар
мен құтқарушы қаһармандар жайлы әфсаналар тудыр­

ған ол дыбыс бізге қасқыр мифінен белгілі «Ау-у-у» не­
месе қысқаша «Ау» еді.
Дыбыс немесе сөз иесі де белгілі. Кеңістікте тербеліп
барып, бүгінгі белдеуіне қайта түскен Жер-Ана бола­

тын. Ол кезді ескі кітаптар «Өзендер арнасынан ауыт­
қып, тік көтерілген теңіздер құрлықты шайып кете жаз­
даған заман еді» деп суреттейді.
Күн жүйесінде орын алуы әбден мүмкін болған ке­

зекті алапат апаттан Жер-Ана аман һәм жеңімпаз болып
шықты. Одан естелік ретінде әр құрлық, әр халықтарда
өздеріне тән реңк-бояумен баяндалатын аңыз әңгімелер
қалды. Ежелгі элладалықтар анадан туған алып ұлда­

ры Геркулеске аспанды көтерткізсе, қытайлықтар сол
кездегі әміршісіне Яо немесе Яу деген есім берді. Үнді
буддашыларының бабалары «АУМ» деп дыбысталатын
қасиетті мантраны ұрпақтарына мұра етіп қалдырды.

Жебірей қауымы болса, Жаратқан он негізгі қағида­
ны Мұса ғалайссаламға осы жолы түсірді деп санады.
Бағзы түркілер болса, Жер-Ана мен Қасқыр-Ананы ас­
тастыра ізет тұтты. Түркі қауымы қолдан Құдай жаса­

Білемін, қасқыр – киелі. Қасиетті аң. Қасиеттіні қас­
терлеу үшін де күлу керек. Мысалы, күле білу де – адам
бойындағы қасиетті мінездің бірі.

есімін қалай болса, солай атап, құрдасымыздай қыл­
жақтап отырмыз. Түлей түзде ол өзінің аты-жөнін жал­
пылдаған ауыздарға айтқыза бермейді. «Ит-құс» дейді
оны қырдағы жұрт, «Абалақ» дейді.

аспан жерге төніп кеп, жамбастап жатып алған көрінеді.
Адамдар зіл батпан аспанның астында бүгіле-бүгіле
бүкірейіп қалыпты. Тіпті, еңбектеп, жер бауырлап жыл­
житындай халге жетеді. Алп-алп басқан адамдар ғана

емес, шаңырақ мүйіз бұғылар былай тұрыпты, «бұлды­
рық» дейтін құсқа дейін қанатын жазып ұша алмайтын
кепке ұшырапты. Бұлдырығың не, қыбырлаған құрт-
құмырсқаның өзі аспанның езіп, жаншып басқан сал­

мағын сезініп, жеті қат жердің астын кеулей қашыпты.
Осы сәтте жалғыз қасқыр ғана мұз сауыттай құрсанған
аспанның бауырына тұмсығын сұғып ұлыған екен. Қас­
қыр және көп ұлыпты. Қасқырдың мына ерлігін еп көр­

ген адамдар тегіс жиналып, бір сәтте: «Ауп» деп аспан­
ды көтеріп тастапты. Содан бері бұл қасқырыңыз киелі,
қасиетті аң есебінде.

Қатты қызып, қаңғырлай сөйлеген үшеуге даяшы дәм­
хананың жабылатынын ескерткен. Әйткенмен де, әйгілі
ақын-жазушы атанғалы жүрген үшеуді даяшының ес­
кертуі елең еткізген жоқ. Керісінше, «сіздерге тағы не

керек?» деп, мүләйім түрде, сыпайы сұрақ қойып тұр­
ғандай оған қарап: «Ақысын төлейміз, тағы әкел, әкеле

бер», – десті кеу-кеулеп. Үшеуінің де жүзі әлемтапырақ.
Көздері әңкі-тәңкі. Ақшия қарайды. Даяшы басын шай­
қады. Сосын ызбарланып: «Шығыңыздар», – деді. Әлгі
үшеудің біріне даяшының дауысы алыстан ыңыранып

жеткендей естілді. Ыңыранған дауысқа ырыл аралас­
қан сияқты. Олар мас еді. Тұтас шаһар жұрты мас еді.

сық апанда майланған табандарымен тайғанақтап, бөрі
бүлкегінен айныған бұның зәу-заты жатыр. Тоқ, марғау.
Самсоз. Аң қағудан ерінетіндері де екпеттеп апан ма­
ңында аунайды.

Бір күні көсем аң аулайтын түзді жалғыз кезді. Қасы­
на ерерге қара табылмады.

олар ықылық ата ыңыранып.
Көсемнің жалғыз жортқаны – жортқаны болды.
Үйірінен жанына жан ілеспеді. Шетінен семіз. Ырс-
ырс етеді. Ыңқылдап әрең қозғалады. Бөлтіріктерінің

сирақтары сыртқа теуіп, домаланып зорға жүр. Жорық
көрмеген, аламан шабысқа түспеген аяқтар қысқа, кел­
те, доңыз аяқтанып қалған. Сіңірлі, серпінді, жүгірген­
де балақ жүні түтеп кететін қасқыр аяқтар апан-қала

тұрғындарының біріне бітпепті. Доңыз сирақтанған до­
ңыз бейнелі бірдеңелер шетінен. Көсем қан құсты.
Бұл шақта көсемнің көсемдігін, жортарлығын жаман­
дап мәубас арландар тобы азу тістерін ақситып кеңес

құратын. «Дала», «түз», «аң», «жорық» деуден тыйыл­
маса, осы ақсақалға жол болсын айтқанымыз жөн шы­
ғар тегі. «Қаланы тастап қыр жайлайық, ну тоғай, қия
шатқалдан апан сайлайық» дейді. Бұрынғы бабалары­

мыз солай етіпті. Ну и что, олар үңгірде тұрды екен деп,
біз де үңгірге оралуымыз керек пе? Қала дегенді біл­
меген бабаларымыз. Біз – міне, қала қасқырларымыз.
Бұрын соңды болмаған жайлы тұрмыс. Жан рахаты.

Мынау қабат-қабат зәулім үйлер тұрғанда айдаладан
апан қазып, алас ұрғанымыз кімге дәрі? О не сорым?
Ашықсақ көсемсіз де бірдеңе қылармыз. Білеміз ғой не
істеу керек екендігін».

Сөйтіп, осы сөзге тоқтам жасаған арландар ауыр де­
нелерін марғау қозғалтып, сылбыр қимылмен, бірінің
ізін бірі шайқақтай басып, кәрі көсемнің алдына келді.
Байлам қылған сөздерін айтысты. «Шал, қалада тұра

алмасаң, жұртты азғырмай, далаңа өзің тарта бер. Мұн­
дағы балаларды қайтесің, тау асып, тас басып жүре ал­
майды». «Ы-ы, солай ма? Соны өзім де біліп ем». Кө­
сем жанары жалт қызыл жалын төгіп, үйірлі арланның

барады екен. Айнала төңірек тез ашылып, түннің бояуы
солғын тартқан шақ. Құлынынан қолға үйретіліп, Кен­
жеахметке бауыр басқан боз дөнен әуелі құлағын қай­
шылап, құйрығын тігіп, құйын-перен жоғалуға ыңғай­

ланды да, таныс дауысты естіген бетте шұрқырап жетіп
келді. Кенжахмет ақбозымен «бауырымдап» жылап
көрісті. Боз дөнен де иесінің қолтығына тұмсығын ты­
ғып, бүгінгі мынау саяқ жүрісіне, жүдеу күйіне мұң

шаққандай солқ еткен дыбыс шығарып, содан соң жер
тарпып оқыранып жіберді. Жел қанат ақбоз айдалып
кетпесе де, аямастың азабын тартқан сияқты: арқасын
ер қажап, аяғын тұсау қиыпты.

Бала жігіт ымырт үйіріле Арасан бекетіне жеткен.
Ілгеріде, іргесі шағын қалашыққа ұқсап өрілген Ара­
санның шипалы суына орыстың оқымыстылары, қазақ­
тың қаратаяқтары, Қапалдың саудагер-татарлары үйір

еді. Қысы-жазы Арасан өзгеше сән-салтанатымен көзді
арбап, жасанып тұратын. Ендігі Арасан барқыраған мас
дауыстарға толы, күкірт кеулеген, ыс тұмшалаған бекет
болыпты. Соноу бір үлкен көк үйдің алдында орыс-ка­

зактар ортаға от жағып қойып, арақ ішуде. Бірлі-жарымы
бос сенделіп жүр. Тағы бір шоғыры көк үйдің алдында
мылтық майлап отыр. Оттың айналасындағылар әлдене
деп барқырады. Балдыр-балдыр сөйледі. Қабырғасын

Қарағайлының самырсын-шыршасымен қатарлап қалап,
бояуды сіңіре сырлаған көк үйден екі әйел шықты. Ал­
дыңғысы орыстың маржасына ұқсайды: екі жағына ке­
зек ырғалып, кеудесін жайқай тастап, соңындағы әйелге

әлденелерді көтерткізіп әкеле жатыр. Жамал! О, тоба!
Жазбай таныды. Мынау – ақманар сұлу ақ жеңешесі
ғой! Жұрттың қолы тиген майлық-сулықты ұстамайтын
қайран жеңге қорлыққа көніп қалса керек: аяқ-табаққа

орыстың арағын салып алыпты. Осының бәрін көк үйге
жақын тасадан баққан бозбала қыстығып жылап жібер­
ген. Жағасын, жеңін тістелеп үнсіз егілген. Кенет, көк
үйден басына үкілі тақия киген кішкентай Жанасыл жы­

лап шықты. Шырқырап, құлдыраңдап келеді. Апасын із­
деп қалған-ау... Әлденеден шошынып, қорықты ма екен?
Әлде, мына қорқаулардың бірі шапалақпен осып салды
ма? Әйтеуір, сәбидің емес, зәбір көріп, запа шеккен үл­

қане!
Қасқаның қаны басына шапса керек. Дөй далаға құ­
йын-перен ұра кеп жөнелді. Соңынан тасбақа түстес
Уазик түсті. Екеуі де алыстап барады, егесіп барады.

Қасқа айғыр, қырға шығып көз салдым, сағымға сіңіп
жоғалған сияқты көрінді.
Қасқа айғырдың бұлай шығындап шабатынын бұ­
рын-сонды ешкім білген емес.

Жер жыртып жүрген тракторлар тоқтап қалды. Трак­
торшылар мына кереметтен құр қалуды өздеріне күнә
санаса керек. Сол күні кеште қасқа айғырдың ерлігін
дүрілдетіп отырып әй бір «жуды» ғой.

Келесі күні басы ауырып әншейіндегі озат Асанбай
жұмысқа шықпай жатып алды. Іздеп барған бригадирді
үйінен боқтап қуып шығыпты деп, өсекке кенезесі әб­
ден кепкен ағайын тағы бір дүрлікті.

Бұның бәрі әншейінгі әңгіме. Бірақ «айдың күннің
аманында» қасқа айғыр салған бүлік қаршадай бала
біздердің жүрегімізді бүлкілдетіп…бүлкілдетіп кеткені
рас. Кейін түйдім:

Есі ауған Ел ерлікті танымайды екен, бағасына жет­
пейді екен. Қасқа айғырдың жалына жармасып сол күні
ауылға кәрі аруақ келген еді ғой.
...десем бұл қазақ күледі-ау, әлі.

(әңгіме-эссе)
Шаршы алаңды еңсере басып тұрған үнсіздікті шы­
мыр қазақтың екпіні қақырата тіліп өтті. Оның қазір мы­
нау шірей тартылған ала арқандарды домбыра шегіндей

бебеулететінін жерлес – жанкүйер іштей сезіп отырған.
Бәсекелесі – Рачков. Төрешілермен «төркіндігін» пай­
даланып Кәрібекті сан рет сан соқтырып кеткен Вале­
рий Рачков дейтін осы болады. Туралап сілтесе – тас

уатардай соққысы бар қарсыласынан қаймығатын жү­
рек Бөкеновке бітпеген соң қайтесің, Рачковтың реңі
алғашқы раундта-ақ рабайсызданып үлгерген. Десе де,
дес беруді өзіне ар санайтын КСРО чемпионы қаршы­

ғадай қазақты қағып жіберуге құшырлана құлаш тас­
тайды.
Кенет Кәрібек оң иыққа бұлт ете түсті.
Сол қолы Рачковтың дәл иегі астынан қадалған. Басы

қайқаң ете көтеріліп ашық қалған чемпионның шықшы­
ты келесі соққының нысанасына айналды. Көрермен
дүркірей көтерілген. Көрерменнің дүркірей көтерілгені
қазылар тарапынан жасалынған әділетсіздікті көргенде

ашулы, шерлі дүбірге ұласты. Заман қазаққа зәрін төк­
кен кез еді ғой, ұлы дүбір бірақ іште бұлқынып, іште
өлді. Есеп: 3:2.Жуан күшке баққан жалғыз ұпай жанкү­
йер жұртты қоғадай жапырды.

Сөйтіп, Алматыда өткен әлем чемпионаты қарса­
ңындағы шешуші сында Валерий Рачков сытылып алға
шығып кетті. Тап осы сайыстың алдында ай бұрын
Тбилисиде болған КСРО чемпионатында да жүлдені

төрешілер Кәрібектен жұлып алып, Рачковтың қанжы­
ғасына бөктеріп берген-ді.
Қиянат көзге үстемдік көрсеткенімен, жүрекке әмір
жүргізбес болар. Кәрібек жеңілген жоқ.Бәлкім, ол

ра сахарасын есіне түсіріп, еңсесін тіктеді ме екен?..
Етектеп келіп еміне көкке ұмсынған Қаратауға қарай
жүгіріп бара жатқан бозбала шағындағы ұмтылыс бо­
йына жігер тасқыны болып құйылды ма... Әлде қалай?

Әйтеуір ішінен «біз әлі кездесерміз» деп күбір етті.
Кәрібек жеңілген жоқ. Тұйғын тұрпатты қазақты өр
мінезді Гүржі елі (грузиндер) ұсақтыққа қия алмаған.
Қайтіп қисын. Бөкенов Рачковке дейін мәскеулік мен­

мен, тәкәппар жігіт Родзоняктың кеудесін басты. Еу­
ропа чемпионы Лаптевті шаршы алаңның ішінде безек
қақтырды. Былғары қолғап бәсекесінде басын бәйгеге
тіккен талай мықтыдан мерейі үстем туған КСРО мен

Еуропа чемпионы Лимасов та Кәрібектің кәріне шыдай
алмаған соң – төрешілер арасындағы «ойын» өңін өз­
гертіп шыға келді. «Қалай да Бөкеновті Рачковтың ма­
ңына жақындатпай жолда қалдыру керек». Және солай

болды да. Спорт аренасының жұлдызды есімі тәлейіне
бұйырмаған біздің боксшымыз жартылай финалды әл­
дебір украин баласынан ұпай санымен ұтылды.Ұтыл­
мады деп даурықсақ, бүгінімізге ұят. Ия, адам ғұмы­

рында жеңістерге бергісіз жеңілістер де болады ғой.
Бұл – 1978 жылғы Тбилиси қаласының тарихына із қал­
дырған КСРО чемпионаты еді. Кәрібек әлгі сайыстан
қола жүлдемен оралды.

«Біз әлі кездесерміз» деп еді ішкі дауыс. Олар ра­
сында да Алматыда қолғап түйістірген. Кездесудің
мән-жайын жоғарыда баян қылдық қой. Енді оны қай­
талағанмен,құмарымыз тарқамайды. Жуан күшке бақ­

қан жалғыз ұпай жанкүйер жұртты ғана жапырған жоқ.
Бокс өнеріне өзіндік қырымен келіп қосылған талант­
тың, әсіресе, сағын сындырды.
Сағы сынды ма?

Басқаның бәрін ысырып қойып, мен кейде Кеңес ода­
ғының боксшылар сапында иық теңестірген Кәрібек
Бөкеновтің соңынан қарап соны ойланамын.
Сағы сынды ма?

Неге бұлай?
Таза жеңіс неге талапайға түседі?
Осы сауалдардың талқысынан шыға алмай ой парақ­
тарын ақтарсаң, әділетсіздіктің әлімжеттігіне қасарыса

қыр танытқан соқталы тағдырлар ұқсастығын аңғара­
сың.
«– Риверс, жеңіле сал!»
Басқа-басқа, бапкерінің бұлайша бұйырғаны несі?

Оның көз алдынан аш-жалаңаш туған елі – мекси­
ка халқы тізбектеліп өтіп жатты. «Жоқ, жеңілуге бол­
майды». Гонг өз бұрышында аузы мұрынынан кеткен
қанын да сүрте алмай есеңгіреген жас боксшыны селт

еткізе сілкінтіп жіберді.
Қарсы жұдырық жұмсары – Дэнни. Қаһарлы Дэнни.
Тұтас денесі шақпақтанып билеп босады. Риверстің
иіні салбырап түсіп кеткен.

Шешуші сайыстың сиқы бұзылды. Бір сәтте мекси­
калық жас боксшының жанары жасын атып шыға келді.

Төрешілердің бәрі бокс королінің атақ-даңқына қы­
лау түсіргісі келмей, өбек қағуда.
Кенет Латын Америкасының жұлдызы Дэнни, қаһар­
лы Дэнни, бокс королі атанған Дэнни сол жағына қарай

қисая құлады».
Джек Лондон. «Мексика ұлы». Іштей ыза мен кек­
ке булыққан Мексика ұлы жеңіс тұғырына көтерілді.
Бүтін бір халықтың рухын шағын әңгіме желісінде сон­

шалықты асқақтатқан жазушы Дж.Лондон ерлік даң­
қын ерекше әйгіледі.
Қазақ ұлы! Сен де талай қамал бұздың. Қазір ойлап
қарашы. Қаратаудың қойнауындағы қараша үйлердің

іргесінен ұзап, алысқа, тым шалғай елдерге бойдағы
өнерді паш етіп сапарлап қайтудың өзі неге тұрады?
Жалғыз жарым ұпай саны әлдекімдерге бұйырса, ол
сенің жеңілісің емес. Сондықтан сағың сынбасын.

Бөкенов пен Рачков жаттығу барысында оңаша жұ­
дырықтасып қоятын. Валерий айла-тәсілге бай, білегі
тастай жігіт. Оның жұрт, әсіресе, соңғы мәреге дейін
алқынбай жететін аламандығына риза болушы еді. Аяқ

пен иық пропорциясын бұзбайтын, қимылы тас-түйін
боксшы. Қазақстан құрамасының үкілі үміткері – Рач­
ков алайда, Кәрібектің алдынан ығыса беретін. Кәрібек

қолма-қол ұрыстың қарадүрсін мінезін талқандап, бокс
өнеріне әдемі эстетика әкелді. Қарсыласының соққы­
сын денесіне дарытпай аяқпен билеуді, денені болат
серіппедей ұстап игеруді, рингте рокировка жасауды

көп жеткіншек кезінде Кәрібектен үйренген.
Ірі, үлкен ойындарда қазылар жағы қадамын аштыр­
мағаннан кейін боксшы Бөкенов былғары қолғабының
бауын шешті. Қарымта қайтарудың жолы көп қой өмір­

де. Ол енді өзі шәкірт тәрбиелеу мақсатымен Жамбыл
облыстық ішкі істер басқармасының «Динамо» қоғамы­
на ауысты.Қоғамда 1993 жылғы дейін қызмет істеп таза
іскерлік мәселесіне, яғни, бизнес әлеміне бет бұрған.

Бұл күндері Кәрібек кім?
Боксшы ма, әлде бизнесмен бе?
Осы сауалдың жауабы Бөкеновтің жансарайында
күнде жаңғырып жатса керек. Кей-кейде естиміз, Кәрі­

бек әлем чемпионы Рачковқа жақсы таныс баяғы был­
ғары қолғабын киіп алып жас перілермен жұдырықта­
сып қояды деп. Демек, шын боксшы болып туғаны ғой.
Рачков демекші, сонау бір жылдары Валерий Рачков:

«1978 жылғы әлем чемпионатына Кәрібек баруы керек
еді. Чемпиондыққа лайық адам Кәрібек еді» деп бокс
қолғабының ішінде бүккен бармағын жазыпты.
Таланттар бір-бірін осылай танып, бағалауға тиіс.

Сенің азаматтығың, ат-атағың, құрмет-лауазымың
өмірдегі, я өнердегі шынайы бәсекелесіңнің көкейінде
орын тебеді екен.
Ия, солай, аға!

(әңгіме-эссе)
Қанатты Қарағандыға ертіп кетемін. Қаладағы спорт
интернатына орналастырамын. Оқу – білім мен өнерді
тел игеріп, шыңдалып өссін.

Үйдің үлкені болған соң ба, кейде Еркіннің осылай­
ша ойындағысын түйіп бір-ақ айтатыны бар.

Қабырғасы қатқан жоқ. Оң-солын әлі танып-білмейді.
Қой, қарағым, Қанатты қой. Көзін бақырайтып қалай
қиямын алысқа?..
Анасы шыр-пыр. Ал, әке салмақты қалпынан айны­

май басын изеді. Майданның түн-түнегін көрген ер ғой,
ұлдарының болашағына бек сенетін сияқты.
Ертесіне ағасы Еркінге еріп Қанат қара жолдың бо­
йына шығып тұрды.

Алғашқы сапар алыстан басталды. Рига.. Латвия Рес­
публикасының астанасы.
Айдарын Сарыарқаның самалы сипаған қазақ ұлы
көзді ашып-жұмғанша Балтық бойынан шыға келді.

Ел қайда? Ауыл мынау жалпақ жер планетасының қай
тұсында қалды? Айыру мүмкін емес. Айқай-шудан құ­
лақ тұнады.Төңірек тұмшаланып, қусырыла түскендей.
Кенеттен қарсы бұрыштан өзіне қарай гүрзідей жұды­

рығын ала ұмтылған біреуді Қанаттың көзі шалды. Сол
сәтте жаңағы аласапыран айқай-шу сап тиылған.Әлем
демін ішіне алып тынғандай. Ұрыс алаңына шақырая
түскен электр жарығы Қанатты өртеп барады. Мың-сан

садақ көде-инелер миына құйыла қадалып жатыр. Тө­
реші ортаға шақырды. Өң-түсі боп-боз. Жұлынына мұз
қатқандай сіресіп Қанат ортаға қарай ілбіді. Көз алды
қарауытып, басы айналған. Қараса, қолғап түйістіріп

сауырына сарт тиер қамшыдан ыршыған асаудай жұл­
қынды.Тарс бітелген тығынның бәрі ашылды. Төреші
ысқырып жіберіпті.
Қарағанды педагогикалық институтының студенті

Қанат Ғалымтаев чемпион атанды. Бұл – «Еңбек ре­
зевтері» ерікті спорт қоғамы Орталық кеңесінің 1983
жылы Ригада өткен біріншілігі еді.
«Кімдермен жұдырықтасқаным ойыма оралмай, осы

күндері дал боламын, -дейді Қанат ағам езу тартып. –
Сол жолы бәрінен басым түссем керек. Ал, шынымды
айтсам, Ригадағы менің ең үлкен жеңісім – ол өз бо­
йымдағы күдік пен үрейді игеруім еді».

Енді оқушы, сен ойланатын шығарсың: «Сонда қа­
лай?» деп. Сонда қалай, білегі болат серіппедей, жұды­
рыққа әбден төселген, жаттығып шыңдалған жігіт те
үрейге бой алдырып, күдіктен жеңіле ме?

Бәрі де мүмкін. Әсіресе, спорт өнерінің қыр-сырын
нәзік қабылдайтын жігіт кеудесі – елік-үрей мекені. Ел
сүйінер ерлік пен қыз сүйсінер сымбат ақкөз тасыраң­
байлардың қатарынан табылмасына кепілміз. Сонда

кеп айтарымыз мынау:
Үмітті ердің жетегінде үрей жүреді. Күдікті қорқау
ғана білмейді…
Бұл сөздің байламын былғары қолғап бәсіне түсе

бастаған балғын жастардың бағамына қалдырамыз.
Ал, Қанаттың үлкен спорттағы өмір жорығы былай­
ша жалғаса береді.
1984 жыл. Ташкент. «Еңбек резервтерінің» кезекті

жарысы. Бұл жолғы жеңіс тағы да Ғалымтаевтың қан­
жығасына бөктірілді.
Дүние кіндігінен бір айналыпты. Артта аунап жыл
қалған. Анасы «қаршадай ғой» деп алыс жолға қимаған

Қанат Арменияға аттанды. Ол КСРО чемпионатында 57
кг. салмақта күш сынамақ.
Бірінші жекпе-жек. Қарсыласы КСРО-ның екі дүркін
чемпионы Бекмұхамедов. Бекмұхамедовтың беделі 57

килограмда дәуірлеп тұрған кезі. Ешкімге дес бермес
көкдауылдың нақ өзі.

Пендеміз ғой. Пенделіктен кім асқан? Cаған қара
басымен қарсылас, бәсекелес боп тұған жанның бойы­
нан ізгілік, мейірім көре білу, шынайы шеберлігін тану

нәмәрт шалумен келеді. Соның бір мысалы – талант­
ты боксшы Қанат Ғалымтаевтың үлкен спортты тастап
шығуына дәлел.
1987 жыл. Каунаста КСРО чемпионаты өтіп жатты.

Шаршы алаңда бокстан әлем чемпионы Айрат Хаматов
пен қазақстандық Қанат Ғалымтаев.
Талай дөйдің әуселесін көрген Хаматов Қанатты қо­
рашсынғандай, ойқастап оңаша жүр. Ішкі есептегі ұпай

және бар: мынандай дүбірлі бәсекеде әлем чемпионы­
ның атағы анау-мынаудың мысын басып жіберуі керек.
Жоқ. Қазақтың қайтар түрі, қаймығар сыңайы байқал­
майды. Айратты ашу буды. Құлашын білемдей сілтеп,

қабағымен ықтырып алатындай Қанатқа ызбарлана қа­
раған. Кенет ми «тостағы» лайланып кетті. Жер тоғыз
баллға сілкініп, теңселгендей болды. «Бұл қалай?» Осы
сәтте төреші бірінші раундтың аяқталғанын хабарлап

үлгерді.
Екінші, үшінші раундты Хаматов қорғаныспен
өткізді. Қорғана жүріп, бұғып қалып тастаған жұдыры­
ғы, бірақ, қазылар алқасына әбден ұнап қалса керек –

Айрат абыройын олжа тұтты.
Әйгілі чемпионның әптер-тәптер болғанын әжуәлап
кейін беделді бапкерлер былай дейтін еді:

Хаматов Ғалымтаевтан құтылғанына қуанды.
Айтары бар ма?... Қазылардың қиянаты қаршадайы­
нан «боксшы боламын» деп ағасының соңына еріп қара
жолға шыққан баланың бақ тәлейін қиып түсті. Жыл­

жып-жылжып жыл өте есейген біздің қайсар жігітіміз
былғары қолғабын бауырына басып, сол жолы бір
солқылдады дерсің. Тұла-бойы қыстығып, жанарынан
төгілген жасты тыя алмады. Жұлынына мұз қатып, сі­

ресе біткенін сезді. Енді бұндай сәттің екі айланып соқ­
пасын ет-жүрегімен ұғынған ол екі иіні салбырап, ринг­
тен ілби басып шығып бара жатты. Соңына қайрылып,

Тумысында көз бен құлақ бітпеген бір шикіл сары
адам өмір сүрді. Төбесіне қылтанақ өспегендіктен, біз
оны шикіл сары деп шартты түрде атаймыз.
Сөйлей де алмайтын ол, себебі, ауыздан ада еді. Мұ­

рын да бұйырмаған оған.
Қол-аяғы жоқ. Мықыны, жотасы, қабырғасы, іші,
ішегі, ештеңесі болған емес. Бәрінен таза. Демек, әңгі­
менің кім жөнінде екені белгісіз. Сондықтан енді қайтіп

Бір кемпір өзінің шектен шыққан құмарпаздығынан
жазып, терезеден көлбей сыпырылған күйі құлап түсті
де, шашылып қалды. Тағы бір кемпір ұмсынып келіп
төменде қирап жатқан қаріпке қарап тұрды да, құмар­

паздығынан жазып ол да терезеден көлбей ұшқан беті
жермен-жексен болды.
Содан кейін терезеден үшінші, төртінші, ізінше
бесінші кемпір топылып түсе бастады.

Алтыншы кемпір аспан жақтан асығып келе жатқан­
да мен оларды қызықтаудан жалығып, «бір соқырға
түбіт шәлі сыйлапты» деп сөз тараған Мальцевский ба­
зарына тартып кеттім.

Қара басым бір күні күтпеген кепке ұшырап, табан ас­
тында ұмытып қалғаным : қайсысы еді, бірінші 7 ме, әлде
8 бе?
Бұл жөнінде не ойлайды екен деп, көршілеріме бас

сұққам.
Менің хәлім оларды бір сәтке таңдандырып тастаға­
нымен өздері де рет санын білмейтін болып шықты. 1,
2, 3, 4, 5, 6 естерінде, әрі қарай дым жоқ. Біз сонымен

шулап-шұрқырап Знаменский мен Бассейн көшесінің
қиылысындағы коммерциялық «Гастроном» дүкеніне
кіріп кассиршіден сұрадық. Кассирші қинала күлімсі­
реп отырып, сілекейін шұбырта есінеп, мұрнын жұқа­

лап сипап қойды да айтты. «Меніңше, 8-дің 7-ден кейін
келетін сияқты 7 саны 8-ден кейін болады».
Біз кассиршіге рахметімізді жаудырып, дүкеннен мәз
қалпымызда шықтық. Ал қайырымды кассиршінің сөзін

қайтадан есімізге алғанда, оның әлгі айтқаны бізді ой­
дан жаңылдырып, алжастырғандай көрінді. Содан соң
бізге не істеу керек болды дерсіз? Біз жазғы баққа бар­
дық та, ағаштарды санай бастадық. Бірақ есебіміз 6-ға

жетісімен желкемізді қасып тоқтай қаламыз да, даула­
самыз: біреу 6-дан соң 7 дейді, біреу 8 деп даурығады.
Біз ұзақ айтыстық, алайда, бәріміздің бағымызға орай,
орындықта отырған бала құлап қалып екі жағын бірдей

сындырып алды. Сөйтіп, біз өзара тәжікемізді тоқта­
тып, үйімізге қайттық.

Семен Семеныш көзілдірігін киіп қарап еді, көрді:
қарағайдың басында жұдырығын түйіп біреу отыр.
Семен Семеныш көзілдірігін алып қарап еді, көрді:
қарағайдың басында ешкім жоқ.

Семен Семеныш көзілдірігін киіп қарап еді, көрді:
қарағайдың басында жұдырығын түйіп біреу отыр.
Семен Семеныш бұл құбылысқа ешқашан сен­
бейді, сол себепті оны көзілдіріктің әйнегінде болатын

Қумойын кісі сандықтың ішіне түсіп, қақпағын жап­
ты да, тұншыға бастады.

тың ішінде мен демала алмай жатырмын, себебі, менің
кеңірдегім қылдай, кеңсірігім тұтамдай. Мен тұншы­
ға берермін, бірақ, сандықтың қақпағын бәрібір аш­
паймын. Сәл баяулап барып өлермін. Мен оған дейін

өмір мен өлімнің айқасын тамашаламақпын. Айқас
тең мүмкіндіктердің тартысында, әдепкі жағдайдан

тыс өтеді, себебі, әдетте ажал жеңеді емес пе, ал өлімге
телінген өмір бейқайыр үміттен күдерін үзе алмай жа­
ғаласып тынатын. Бірақ қазір басталатын бұл күресте
өмір өз жеңісінің жолын табатын болады: ол үшін өмір

сандықтың аузын аштыруға менің қолымды мәжбүрле­
се жетеді. Көрерміз: кім кімді? Тек мынау нафталиннің
иісі жайылып барады. Әгәрәки, өмір жеңсе, мен әлі ма­
хорка араласқан киімдермен бірге жатармын сандықта...

Міне, басталды: мен ауа жұта алар емеспін. Өлдім,
анық. Мені құтқару мүмкін емес. Тұншықтым. Өй!
Тағы да бірдеңе болды ғой. Құдайым-ай! Демім таусыл­
ды. Мен шамасы өлген шығармын...

Ал мынауы несі? Әндете бастағаным қалай? Ше­
кем солқылдайды-ау деймін... Сандық қайда? Бөлмем­
дегінің бәрін көріп тұрмын, мұның себебі не? Пәлі,
еденге екпеттей жатыппын ғой. Сандық қайда сонда?

Қумойын орнынан түрегеліп, айналасын түгел шол­
ды. Сандық табылмады. Сандықтың ішінен шыққан
заттар үстелдің бетінде, кереуеттің үстінде жатыр, ал
сандық болса жоқ.

ғой.
30 қаңтар, 1937 жыл.

зетші. – Үстіне ағаш шеберінің желімін жаға салса ғой,
бұл үшін жарқ дүние жалп ете қалар еді. Міне, оқиға!
Жәй ғана желімнің құдыреті қандай, ә?

биялай киген бір жас жігіт.
Күзетші бірақ әлгі озаңдаған дауысқа назар аудармас­
тан шыбынға қарап тұра берді.

да. – Малғұн! Күзетші шыбынды қағып жіберді де, бұ­
рылып сәт салмастан:

наудан аулақпын. Андрюша мен Елизавета Антоновна
қалай ғана менің қолыма түсе қалды екен?
Мені қанқұмар деп кіналайды, қан ішкен дейді, бұл
шындық емес, мен тамған қанды, жұққан қанды ғана

жаладым, мұны түкке тұрмайтын қылмыс десек те,
ізін жасыру үшін адам не істемейді? Ал мен Елизаве­
та Антоновнаны зорлаған жоқпын. Біріншіден, ол етегі
түрілмеген қыз емес-ті, екіншіден, менің айналдырға­

ным мүрде ғана ғой, оның енді шағымданар жайы жоқ.
Оған және айы-күні жетіп, аузы-мұрнынан шығып жүр­
генін қосыңыз. Мен рас, нәрестені жұлып алдым. Бірақ
ол бұ пәнидікі емес еді, сол үшін мені кінәлау жөн бе?

Шақалақтың мойнын үзген мен емеспін, өйткені, мой­
ны тым бос екен. Олардың үйіндегі итті өлтіріп тас­
тағаным шындыққа саяды. Бірақ... нәрестені санаққа
қоспаймын, дардай үш адамның ғұмыры қиылған жер­

де мені иттің өліміне бола кінәлау – бұл дегеніңіз енді
нағыз цинизм. Жарайды, жақсы, осының бәріне (келі­
суім мүмкін) қатысты менің тарапымнан қандай да бір
қатыгездік болған шығар. Бірақ, шалған құрбандығым­

ның жолына мені еріксіз қылмысты деп тану, кешіріңіз,
бұл – абсурд. Мәжбүрлеу – шартты қажеттілік, демек,
қылмыс жоқ. Сол тұрғыдан келгенде менің қорғаушы­
ма қауіп төнерін түсінемін, бірақ ақталып шығарыма

толық сенімдімін.
Орыс тілінен аударған
Дәурен ҚУАТ.
Атырау қаласы, 2006 жыл.

Исатайдай ақберен ағасынан айрылған Махамбет құла­
зыған қу медиен далада көп жүріп қалады. Сөйтіп жүрген
күндерінің бірінде Хиуаға жол тартып бара жатқан ке­
руенге жолығып, түлейді түнде тінткен жолбарыстай сұ­

сынан сескенген керуенбасына: «Сіз менен күдік етпеңіз.
Мен зиянсыз адаммын. Бір кезде қолда ойнаған қылыш
ем, қайрауын таппай кетілдім», – деп күрсінеді. Әмірхан
туралы жаманат хабарды естіп, Шардараға шыққан бетте

менің ойыма осы бір хикаят орала берді. Жаңылыспасам,
әлгі хикаяны Әбіш ағаның (Кекілбаев) «Шандоз» атты кі­
табынан оқығанмын.
«Дәуке, осы мен ақынмын ба?» – деп қоңырау шалатын

Әмірхан Балқыбекпен арықарайғы әңгімеміз әдебиетке,
оқыған, оқып жатқан кітаптарымыздың мазмұнына ұла­
сатын еді. Өткенде өз халіне шағынғандай «ұсақ-түйекті»
сөз қылды: «Жұмыссыз отырғаннан шаршадым. Марқа­

дан ұят болды. Барлық есік мен үшін жабылып қалған
сияқты». «Олай деме, Әбеке, энциклопедияда жұмысың
бар. Көсіліп жазамын десең «Абайдың» аламан майданы­
на кел». «Әй, Дәуке, мен сендердің темптарыңа шыдай

алмаймын ғой. Күнде бірдеңе тауып жазу қолымнан кел­
мейді. Маған оймен, асықпай жұмыс істейтін жер керек».
«Ендеше өзің алғаш қызмет істеген «Парасатты» көр. Ол
жерде адам танитын, өзі де талантты әм талантты бағалай

білетін Серік Әбікен отыр емес пе?». «О, мынауың идея!»
«Серікке хабарласайын ба?». «Жоқ, Секеңді өзім де бі­
лемін ғой, өзім хабарласайын». Содан бірер күн өткізіп,
сәуірдің 4-інде Әбең әдеттегідей біздің редакцияға соқты.

Амандық-саулықтан кейін әңгімеміз қалпынша жалға­
сын тапты. «Кімді оқып жатырсың, Дәуке?» «Мені түркі
әлемінің аңыз-әфсаналары (мифі) қызықтырып жүр».
«Мен Артюр Рембоның өмірбаяны туралы оқып бітірдім.

Айдос еліктіріп айтқан соң қолға алып едім, расында ке­
ремет екен». Содан жаңа ғана тұқылына дейін құмарла­

на шеккен шылымын тастай бере қорабынан және бірін
суырды. Күрсінді. «Осы біздің оқығанымыздан не пайда?
Кімге керек? Кімге керекпіз?» «Оқу алдымен адамның өзі­
не керек қой, Әбеке? Қой, мен жұмысқа кірісейін». Күн­

делікті жарияланымы жаңаланып тұруға тиіс ақпараттық
порталға мақала жазу, электронды поштаға келіп түскен
материалдарды оқу, өңдеу – түс ауғанша сіңбіруге мұрша
бермейді. Мен компьютерге қадалып отырып қалдым. Әбе­

кең кең адымдап шығып бара жатты. «Түстен кейін жолы­
ғармыз». «Осындамыз ғой, Әбе». Жолықпадық. Соңғы рет
жолығысқан сәтіміз сол екен. Қимас жақынын ақырғы рет
көріп тұрмын деп тірлікте, сірә, кім ойлар? Кім түйсінер?..

Мен тап қазіргі күндері Әмір досым, «шәй» десіп жүз
шайыспаған жан бауырым жайында кең толғап айтуға,
жазуға дайын емеспін. Себебі: Әмірханның бақиға атта­
нуымен бірге ішімдегі жігердің жасып, қайраттың жалы­

ны қайтып, сенімнің сетінегенін сездім.
Тоқсаныншы жылдар еді... нақтысы – 1995-тің күзі.
Бізді Әлібек Шегебай таныстырды. Алматының іргесінен
орын тепкен Қалқаман кентіндегі менің жалдап алған пә­

терімде төрт-бес жігіт таң сібірлеп атқанша әжүк-гүжік
әңгіме соқтық. «Ертегі білесіңдер ме?» – деді Әбекең. Үл­
кеен ақын-жазушыларды оқып, өздері де үлкееен ақын-
жазушы атанғысы кеп жүрген жігіттерге бұл тосындау

сұрақ еді. Әйтсе де, бәріміз ертекші болып шықтық. Эпос­
тық, лиро-эпостық жырлар да кетті. «Гілгамеш! – деп қал­
ды бәрін білетін Балқыбек, – Гілгамешті оқыңдар, жігіт­
тер!»

Сол тоқсаныншы жылдардың басы... Философиялық
эсселері елді «естанды етіп бітірген» Дидар Амантаймен,
«Қазақстан Замандағы» мақалалары жұртты жалт қарат­
қан Талғат Ешенұлымен, жазудағы әдемі тіліне мысқыл

араластырып отырып талайдың мысын басып, оқырман­
ның ықыласына бөленген Сәкен Сыбанбаймен, қазақ
поэзиясына дауыл тұрғызып келген Маралтаймен, сын­
шы Амангелді Кеңшілікпен, ақындығын айқайламай-ақ

әйгілеген шайырлар: Жарас Сәрсекпен, Бауыржан Баба­
жанұлымен, Ақеділ Тойшанұылмен, оқу-тоқуы көп Жа­
рас Сейтнұрұлымен, жарқылдап, аңқылдаған Жанарбек
Әшімжанмен таныстығымыз басталдыда кетті. Көппіз.

Көңілдіміз. Аяқты алшаң тастаушы едік. Әрине, әдебиет
әлемінің есігін қаққан әр буын өкілінің буы мен дуы біз­
дерді де шарпымай өткен жоқ. «Шын, азат ойлы, көр­
кемдік талғамы биік, нағыз қазақ әдебиеті бізден баста­

лады», – деп даурыққан кездерді де бастан өткердік. Сол
өрекпіген шақтардың сәулелі сәттері, бірақ, аса ұзаққа со­
зылмаған сияқты. Тез байсал тарттық па? Әлде, романтика­
лық қиял-ғажайыптар баураған күндерді кешіп жүре беруді

артық көрдік пе? Әлде, әу бастағы буырқанған, жолдағы­
ның бәрін жапырып тастай салатындай тастүлек сеніміміз­
ге орай өз бойымыздан күш-қуат, қабілет-қарым таппай
шалдықтық па?.. Әмірхан осы сауалдардың жауабын із­

деп таусылатын. Іздеп шарқ ұратын. Оны ажалға жетелеп
әкеткен себеп те осы бір сұмпайы сұрақтардың жауабы ма
екен?..
«Біз әдебиетке адалмыз», – деуші еді ол. Әдебиетке –

поэзияға адал ұлдар туралы Темірхан аға соноу бір жыл­
дары «алтынкөпірліктер» деп ағалық ыстық лебіз білдірді.
Ізашар туындыларын Мейірхан ағамыздың тап басып
танып берген бағасы қандай еді? Сондай буынның басы

неге бұ дүниеден ғапыл аттанды? Сондай буын неге жа­
сық тартты? Өйткені... Өйткені бұл буынның дарынды
ұлы мен қызы ақын-жазушы болып өмір сүрудің қазақ
қоғамында мүмкін еместігін алдымен мойындады. Бұл,

бірақ, әдебиет майданынан қол көтеріп шықтыға есеп
емес, алайда олар өздерінің ащы тағдырын, өлара шақтың,
тұяққапты тірліктің құрбаны болып туғандарын түсінді.
Отбасының ғана қуанышына жылынбаса, былайғы жұрт­

қа керексіздігін, алымдылығы мен адамдығының құны
қара бақырға татымайтынын іштей егіле отырып ұғынды.
Ақынсың ба, жазушысың ба? Ал, жаз. Алайда, сені ешкім
оқымайды. Оқуы ықтимал. Пікір айтпайды. Қазақ әде­

биетіндегі осы бір мүлгіген мүттайым ахуал арғы-бергіні
ақтарып, есейіп, тіпті, түрлі эксперименттер мен ағымдар­
ды пайдаланып болса да шығармалар жазып, қазақ әде­
биетін тағы бір баянды белге шығаруға ұмтылған буын­

ды сындырды. Олардың алды қазір, Әмірхан бек жақсы
көрген Акутагаваның жасынан озып үлгерді. Рембоның
жолына түскендердің қолынан сауда да келмей, жаза да
алмай жүр.

Әдебиетте буын үндестігі деген болады. Сол буын
үндестігінің бізге дейін буыны босап, буы шығып кетсе
керек. Ағаларымыз бар. Сенің, оның, олардың шығарма­
лары жайында жақ ашпайды. Қолына ұстатқан дүниеңе

қомсына қарап қояды. Бітті. Одан кейін нені әңгіме қы­
ласың? Қысыр сөз, пендауи тіршілік. Көзінен көріп оты­
расың: «Мақтаса екен мені, дәріптесе екен» дейді. Мақ­
талған, дәріптелген, мақталып, дәріптеліп келе жатқан

адамдар. Сонда да соны күтеді. Қайтесің, ағалар ғой. Қал­
қайып, қарайып алдымызда аман жүрсінші.
«Бір өзі бір академияның жұмысын атқарды», – деп
Әмірхан бағалаған мифолог Серікбол Қондыбай озды

өмірден. «Апырай, мына буында Серікбол есімді сұмдық
интеллектуал болған екен ғой» деп қамыққан, алаңдаған
жанды бүгінгі қазақ арасынан аз кездестірдік. Міне, енді
Әмірхан кетті. «Жақсы ма еді?». «Жақсы еді ғой». «Жақ­

сы еді ғой, жақсы еді ғой» деп бәрі жақсы адамды көміп
жатты жабылып» (Жұмекен).
Өмірді өкпемен өткізуге болмайды. Әмірханға салса­
ңыз «ақын төбелесе білуі керек. Қажет жерде өз шығарма­

шылығын жұдырықпен де қорғай білуі керек». Сондық­
тан бүгінгі қазақ әдебиетінің төрінен Ғабит Мүсіреповтей
абызды, батагөйді көрмедік деп ол ешкімге өкпе артқан
жоқ. Ол бес құрлықтың әдебиетін бүтін әдебиет, бір дің­

нен бұтақ жайған әдебиет деп білді. Әбең үшін Жұматай
жайлы айтып отырып Есенинге, Жүмекен туралы әңгіме
бастап Рубцовқа бара салу еш қиындық тудырған емес.
Қадыр Мырза Әлидің «Иірімі» мен Мағауиннің «Менін»

оқып біткен күні хабарласып: «Біз Батыс қаламгерлерін
жақсы танимыз. Өзімізді білмейміз. Өйткені, өлсек те
пенделігімізді, кем-кетігімізді мойындағымыз келмейді»,

қолға тигізсе бітті, Батыс әдебиетін жасаған ірі тұлғалар­
дың тағдыры күбірлеп, сөйлей жөнеледі. Ал, бізде ше?
Бізде қазақ қаламгерлерін танудың әдеби институты қа­
лыптасты ма? Жоқ. Біз әлі Абайтанудың шегінде жүрміз.

Оның өзінде де М. Әуезов бастаған абайтанушылардың
дәстүрлі, классикалық нұсқасының қамалында отырмыз.
Осы жайт Әмірмен арамыздағы әңгімеге жиі өзек бола
береуші еді. Ендеше біздің буын, Әмірханның қағанатын­

да қанаты қатайған кейінгі толқын қазақ әдебиетінде бар
екенін Әмірхантанудан бастауы керек шығар. Өйткені,
Әмірхан ауыл-үйдің, айнала төңіректің абың-гүбің әңгі­
месінен озып, аз ғұмырында әлемді емін еркін шарлау­

дың үлгісін көрсетіп үлгерді. Уақыт пен кеңістікті көктей
өтіп, көне эллиндер дәуірін көтеріп әкеліп ұлы даладағы
ескі сарынмен ұластырудың ұтымды жолын, суреттен сөз,
сөзден сурет көре білудің тәсілін (Әмірханның Модилья­

ниге, Сезаннға ғашық болғанын еске түсіріңіз) алдымен
сол көрсетті. Ол жазған дүниесіне тегеурінді текст дары­
тып, ойдың астарын қарама-қарсы ағыстарға салмағаны­
мен құдды Асқар Сүлейменов еді. Бізге Асағамен жүздесу

бақыты бұйырмапты. Бірақ дегдарлықтың дара болмысы
Сүлейменов деп қабылдаппыз. Және қапысыз, қателеспей
қабылдаппыз. Демек, келешекте рухани кемел биікке же­
тетін ұрпақ Сүлейменов пен Балқыбекті қатар атап, қазақ

ойының күймесіне «парлап жегіп» жатса, осы жолдардың
авторы оған еш таңданбайды.
Әмірханның қағанаты деп қалдық. Әмірхан өзінен мү­
шел жас, тіпті, кішкентай Қасиеттен (Әбеңнен қалған

жалғыз тұяқ) 4-5-ақ жас үлкен балалардың ортасында
қайнап-жайнап отыра беретін. Бірер рет орталарында мен
де болдым. Байқағаным: әлгі жеткіншектер Әмір ағала­
рын тыңдай біледі екен. «Жақсы прозашы болу үшін кімді

оқу керек?», «Ақын болу үшін ше?» деген құлағы қалқай­
ған сауалдарды да өздеріне тән балғындықпен қойып қа­
лып жатты. Ондай сұрақтарға Әбекем ыждахатпен жауап
береді екен. Тіпті, қайсыбіріне «Қойын дәптеріңе жазып

ал. Аты-жөні, міне, былай жазылады» деп отырды. Әде­
биетке құмар жастар үшін Әмірхан қаған, ал оның «әмірі
жүрген» төңірек түгел қағанатқа айналды.
Сол қағанаттың нояндарын қаралы жиыннан көргенде

қабырғам сөгілді. Өңдерінен өң мен түстің белгісін айы­
рып болмайсың. Мүмкін еместің мүмкіндігіне сене алма­
ғандары ғана ептеп аңғарлады. Жас нояндар ғана емес,
Әбекеңмен құлын тайдай тебісіп бірге өскен Амангелді

Кеңшіліктердің өзі өксігін жұтып тұрды. Әлібектің жана­
рынан ытқып-ытқып ақтарылған ыстық жас ішіне құлап
түскен құса-шердің шідерін шеше алмай ышқынды. Қа­
ралы жиынды жүргізген Жанарбек Әшімжан аламанда

аяғынан алдырып күрсінген жүйріктей жүдеп кетті. Ас­
танадан аңырап Ауыт қоңырау шалды. Ақтөбеден «бай-
байлаған» Бауыржанның зарлы үні естілді.
Есіл дос, есеңгіретіп кеттің сен бізді. Сен бірақ, езіл­

генді, жасықтықты, жылаңқылықты жақтырмаушы едің
ғой. Ендеше біз де еңсемізді тіктейік. Жә, бауырлар,
жидіп, жылбысқылана берсек, Әмірханның өр рухы бізге
ренжитін болады. Қаламға серт! Әмірхан Балқыбек бізді

шақыра берген майданда, әдебиет майданында тізе қоса­
йық. Былай деп қолтаңба қалдырыпты ол маған:
«Дәурен баһадүрге! Майдандарға бірге кіре берейік де­
ген тілекпен» Ә. Балқыбек. 24.11. 2008 жыл.

Осы аманат тілекті ұмытуға бола ма?!.
Abaі.kz
2014.04.19

Бәкеңмен – Валерий Михайлов ағамызбен Жазу­
шылар Одағының дәлізінде бірер рет кездесіп, қол
алысқанымыз болмаса, жеке басымыздың танысты­
ғы жоқ екен. Бәкең – сыпайы адам. Біртоға жан. Орыс

ағайынның бұрқырап жүретін әдеті бұл кісіге жұқпа­
ған. Өзінің де кісіге жұғымы кемдеу көрінгенімен, іші
толы әңгіме мен шежіре сияқты сезілетін. Солай бо­
лып шықты. «Ғаламат жұт шежіресі». Ақын Ғұсыман

Жандыбаев аударған. «Хроника великого джута». Кітап
авторы – Голощекин деген құбыжық пен әлгі құбы­
жықтың замандастарының адамзат баласына жасаған
жауыздықтарын әшкерелей отырып, қазақ даласында

аранын ашқан алапат аштықты байланыстыра баяндай­
ды. Бұлтартпас, нақты деректермен сөйлейді. Кітаптың
алғашқы беті бүй дейді:

күнінде біз әлдебір жаққа көшіп барамыз. Мен шайқа­
лақтаған арбаның үстінде көрпеге ораулы жатырмын.
Кенет арба солқ етіп тоқтай қалды. Менің көзім қап-
қара болып түнерген аспан төріндегі Айға түсті. Мен

шалқамнан жатып, одан көзімді алмай ұзақ қарадым.
Жолдың екі шеті толған адам мүрделері. Олардың со­
зылған қолдары бұратылып тырбиған ағаш бұтақтары­
на ұқсайды. Өлі-тірісі белгісіз, жерге жабысып қатып

қалған. Маған айтпасада бәрі белгілі еді. Үлкендер
бәрібір сұрағанымен жауап бермейді, олардың маған
қарайлауға мұршасы да жоқ. Осы бір серейіп қатып
қалған адамдарды әлдебір тылсым үрей қоршап тұрған­

дай... Кейін естияр болған кезімде сұрағанмын, сонда
бәрін айтып берді. Олар адамның мәйіттері еді...»
Оңаша бір отырыста «өзінің қашанғы күмбірлеген
майда қоңыр дауысымен ерекше бір толқу үстінде»

ақын Ғафу Қайырбековтың Валерий бауырын құлағ­
дар еткен әңгімесі екен бұл. Ғафаң осы әңгіме үстінде
әжесінің қайрат көрсеткенінің арқасында Торғай қала­

сына жетіп, сондағы нағашы жұртымен селбесіп аман
қалғандары туралы сыр шертеді. Тағы бір әңгімесінде
ақын «Ғабеңнен – Ғабит Мүсіреповтен естіген едік»
деп тағы бір сұмдық көріністі оқиғаны жайып салады:

сауында қалды. Мүсірепов төрт жолдасымен бірге өл­
келік комитетке хат жазды. Онда ұжымдастырудағы
асыра сілтеушілік туралы айтылды. Бірақ, олардың
бәрін «ұлтшылсыңдар» деп айыптады. «Біз, – деді

Ғабең, – біткен жеріміз осы деп ойладық. Олар үшін,
қолына қанды қылыш ұстаған баскесер үшін, біздің
өміріміз не тұрады...»
Сол жылы қыс ерте түскен болатын, Алматыны қазан

айының өзінде-ақ қар басып қалған. Мүсіреповті өл­
келік комитетке шақырды.
«Несі бар, егер сен өзіңнің халқың үшін осынша
алаңдайтын болсаң, Торғайға барып қайт, – деп оған

Голощекин мысқылдай қарады. – Онда ешқандай аш­
тықтың жоқ екенін өз көзіңмен көресің».
Мүсірепов жолға шықты. Қостанайға жетті. Онда
ақырған қыс екен. Атқару комитетіне келді. Оның төра­

екенсіздер ғой. Сіздерді мұнда қай Құдай айдап келген?
Елсіз дала, толассыз боран, ал Батпаққараға дейін мың
жарым шақырым, үсіп қаласыздар. Не сіздерді жеп қоя­
ды». Осы сөздердің бәрін ол еш қалжыңсыз, байыппен

айтқаны көрініп тұрды.
... Әулиекөл ауданынан өткеннен кейін боран бас­
талды. Ұйтқып соққан қар ұшқындары күннің көзін
жауып, жолды бітеп тастады. Жүргіншілер жолдың

жүлгесінен адасып, аттар тұрып қалады. Кенет Мүсі­
реповтің көзіне әлдене шалынғандай болады: анандай
жердегі күртік қардың арасынан бірдеңе қараңдайды,
бейнебір сексеуілдің қисық бұтағы секілді. Ол шанадан

ырғып түсіп әлгінің қасына барады. Қар астында адам
өліктері жатты.
... Олар күртік қардан шығып, өлілер салған жолмен
жүріп отырды. Алда – қаңырап бос қалған ауылдар.

айтып келеді. Олар бір-бірінен тек нөмірімен ғана ажы­
ратылады: ешбірінде жан баласы қалмаған. Жолаушы­
лар қазақтың көзіне тосын көрінетін киіз үй қалашығы­
на ат басын тіреді.

... Мүсіреповті, әсіресе, іші-сыртының сән-салта­
наты келіскен алты қанатты киіз үй таңғалдырды. Үй
жасаулары – ашық түсті жібек көрпелере мен атылас
жастықтар, бетін әсем өрнектермен әшекейлеген түкті

кілемдер көздің жауын алады. Орта тұсында тең болып
жиналған жүк тұр. Бейнебір үй иелері әлгінде ғана сәл
уақытқа шығып кеткендей, әне-міне қайтадан кіріп ке­
летін секілді.

... Бәрі жан-жақтан қарап жүр – ал, мына бір тұстағы
киімдер жиналған жүк өзгеше бір күркеге ұқсайды. Ор­
тасында кішкене тесік бар... Әлдебір бейтаныс та үрейлі
әлемге ашылған қараңғы терезеге ұқсайды. Кенеттен

араларындағы екеуі қаруланған төрт еркек бір мезет­
те әлденеден секем алып селт етті. Денелері түршігіп,
үрке қарап сәл тұрды да, есікке қарай ентелей беттеді.
Тұра беруге дәттері шыдамай, далаға атып-атып шық­

ты. Ғабит Мүсірепов ең соңында қалды. Табалдырықта
сәл кідіріп, арт жағына қарады: үстіне киімдерді үйіп
тастаған шағын жүк теңнің ішінде біреу бар секілді.
... Аяқтарын күртік қардан әрең-әрең суырып, олар

шанаға беттеді. Кенет көкейін түрткілеген беймәлім
түйсікпен қарсыласуға бойынан күш таппаған Мүсі­
репов өздері әлгінде ғана кіріп шыққан, ақ киізбен жа­
былған еңселі үлкен үйге қарай бұрылды. Жолдастары

да соңынан ерді.
«Ойбай, мұнда біреудің ізі жатыр!» – деп ышқына
дауыстады біреуі.
Олар қар бетіндегі беймәлім ізге үңіліп, үймелесіп

қалды. Із мүлде жаңа еді.
«Бұл не? Қарасақ па? Түлкі ме?»
«Жоқ, ұқсамайды! Сірә... Әй, бірақ болуы мүмкін
емес!..»

Жігіттер із қуалап жүріп отырып киіз үйден бір-ақ
шықты. Есікті айқара ашты.
Күтпеген жерден иесіз үйдің ішінен ыңырсыған ащы
дыбыс естілді. Бәрінің жотасы мұздап қоя берді. Әлде

иттің қыңсылы ма немесе мысықтың зарлағаны ма –
айырып болмайды және осының бәрі қандай бір қор­
сылмен қатар естіледі.
Жүк жиналған теңнің қуықтай ғана тесігінен әлдебір

кіп-кішкене тірі жан атып шықты да, адамдарға тұра
ұмтылды. Ол қанға малшынған еді. Қансүңгі болып қа­
тып қалған ұзын шаштары мүйізге ұқсап, жан-жағына
сорая шығып тұр, аяқтары бейнебір қарғаның сирақта­