При поступлении в русские школы киргизских мальчиков, не знающих ни одного русского слова, преподаватели обыкновенно затрудняются, с чего и как начать обучение их русскому языку. Те руководства, которые составлены для русских детей, уже знающих свой родной язык, естественно не применимы для тех, которые не знают этого языка; вследствие чего и за неимением никаких подходящих руководств учителя или составляют для новопоступающих учеников рукописные словари, или же прямо заставляют их читать русские книги, предоставляя спрашивать, что покажется непонятным. Но такой порядок учения, с одной стороны, чрезмерно обременяет учителей и крайне замедляет дело, а с другой— имея значение лишь для навыка учеников в чтении, отзывается весьма вредно на изучении русского языка, которое, между тем, и должно быть главною задачею преподавателей русско-киргизских школ. Киргизский мальчик, сразу поставленный в необходимость изучать в одно и то же время и значение слов, и грамматические изменения их, встречающиеся в книгах, не по систематическому при этом порядку, становится втупик, не может ничего обобщать в своей голове ввиду разнообразной сложности встречающихся правил; дело доходит даже до того, что он решительно ничего не понимает. Например: в книге, данной для чтения, прежде всего может встретиться слово «он», ученик, по обьяснению учителя, признает что слово «он» соответствует киргизскому «ол»; но в следующий раз встречается то же слово, в виде уже «она», «ее», «его», «о нем». Другое слово: «идти». Учитель объясняет, что оно значит; то в следующий раз встречается «шел», «шла», нужно вновь объяснить, что это то же слово «идти», но выражает действие в прошедшем времени и в известном роде. Или же, наконец, встречается глагол: «ходить»; а в другой раз ученики слышат слова: «выходить», «приходить», «проходить», и из обьяснения значения последних видят, что в русском языке очень сходные слова имеют иногда значения, весьма разнящиеся друг от друга, решительно не соответствуя в данном случае киргизскому языку, в котором понятие о различных направлениях движения выражается совершенно разными словами, например: выходить — шығуға, входить — кіруге, проходить өтуге, или же— сочетанием глаголов с деепричастием соединительным. Из примеров этих очевидно, что как вообще всякий, неразвитый мальчик, так в особенности киргизский, не в состоянии сразу понять и усвоить все указанные выше и подобные им изменения и построения неродного языка, вследствие большего отличия русского языка от киргизского. Поэтому, по нашему мнению, для киргизских детей, прежде, нежели они приступят к чтению русских книг с объяснением прочитанного, «иду» и т.п. К такому именно заключению привел меня пятилетний опыт на учительской должности в одной из русско-киргизских школ. И лишь после преподавания по настоящему руководству, составленному тогда вчерне, дело обучения русскому языку пошло у меня успешно и правильно. Предлагая теперь настоящий труд в качестве начального руководства для обучения новопоступивших киргизских мальчиков и в качестве самоучителя вообще для киргизов, желающих учиться русскому языку, мы считаем долгом пояснить тот несложный прием, которого должны, по нашему мнению, держаться учителя при применении этого руководства к делу. 1) По изучению учениками наизусть названий предметов, разделенных в руководстве на VІІІ отделов, необходимо останавливаться над указанными в конце каждого отдела грамматическими правилами несколько более, нежели это сделано в руководстве, и по данным же последних образцов задавать учащимся новые вопросы и показывать тождественные примеры до того времени, пока они усвоят известные изменения окончаний слов по родам, числам, падежам и т.п. Для наглядности и для того, чтобы не обременять мальчиков объяснениями, все грамматические изменения и окончания слов обозначены здесь крупными, а ударения курсивными буквами, на которые преимущественно и следует обращать внимание учеников, требуя от них осмысленного усвоения этих изменений и других, указанных здесь основных правил для правильного произношения русских слов. 2) После прохождения учениками настоящего руководства, рекомендую постоянно продолжать упражнение учеников в письменном переводе с киргизского на русский язык, сообразно с достигнутой подготовкой каждого из учащихся и согласно данным в конце руководства образцам. Кроме того, для таких переводов будет весьма пригодна составленная мною «Киргизская хрестоматия», которая поэтому и должна служить как бы продолжением настоящего руководства. Без практических устных разговоров, конечно, невозможно научиться свободно и бегло говорить на каком бы то ни было языке; но научиться осмысленно пользоваться чужим языком — и научиться не в слишком продолжительное время — возможно, по нашему мнению, только в изложенном порядке, и 3) Так как настоящее руководство не есть полная грамматика, а лишь начальное руководство к ознакомлению с русским языком и его основными законами для правильного пользования им в разговоре и письме, то учителя должны будут впоследствии, когда ученики станут уже понимать русские книги, ознакомит их с теми, более подробными и частными правилами грамматики, которые здесь не могли быть приведены. Это не представит затруднения для учащихся, уже усвоивших себе главные правила изучаемого языка по предлагаемому руководству.

И.Алтынсарин

a) Кісі мен жан-жануарлар турасындағы қайсыбір сөздердің еркек затына берілген аттарының аяқ жақтарын а, ья, ка, овка, иха, ица, ница, иня, ша деп өзгертумен әйел мағынасына айналады. Қараныз:

ұрғашы қасқыр — волчица б) Біреуді жақсы көруді білдірер орында, сөздің аяғын «ушка, юшка, енька, ец, ица» деп өзгертеді, біздің тілде сөздің аяғына әке дегенді қосқан реуішті:

в) Жанды—жансыз зат—мақұлықтың атын кішірейтіп айтқысы келсе, солардың атының аяқ жағы «итка, итко, енка, ка» болып өзгереді, біздің тілде осындай орындарда «шік» дегенді қосқан реуішті қараңыз:

лошадь — ат книга — кітап Осы реуішті кісі атында кішірейтіп айтысады: «Иван» дегенді Ваня, «Петр» дегенді Петя, «Сергей» дегенді Сережа деп, біздің тілде «ЬІбрай» дегенді Ибыш, «Қорғанбек» дегенді Қоқыш, «Әбдібек» дегенді Әбіш дегендей. Орыс тілінде нәрсенің аты үш бөлімге бөлінеді: бұл бөлімдері «мужский (еркек), женский (әйел), средний (орта) род» деп аталады. Біздің тілде сөздің мұндай бөлімі жоқ. Сол бөлімдердің қай соч қайсысына тиісті екендігін жанды мақұлық болса, мағынасына қарай, жансыз болса, сөздің ақырғы қарпі, не қаріпке бітуіне қарай айырылады. Міне, «отец, брат, дядя» дегендердің мағынасында еркек екендігі көрініп тұр; «мать, дочь, няня» деген создердің мағынасынан «әйел» екендігі көрініп тұр. «Бала» деген сөзден «еркек, әйел» екендігі айырылмайды, сол үшін ол средний (орта) бөлімге немесе родқа тиісті сөзге қосылады. Ақырын өзгертуін «склонение, склонять» дейді. Өзгертілгенде әртүрлі өзгертудің әр бөлек аты бар, бәрінің аты падеж. Падеж алтау:

Осы айтылған үш түрлі род, число, падеж бойынша сөздің қалайша өзгеретінін ендігі жазылған үлгілерден (примеров) көріп, анық жаттап, түсініп алыңыз:

Предложный о сестрах, дынях, ветвях Осы қалыпта өздеріңіз склонять етіңіз: «кафтан, мерин, малахай, войско, время, горе, сноха, стена, ось» реуіштілерді. Жоғарыда айтылғаннан гөрі бір түрліректе өзгеретін сөздер бар. Айырмасының барын грамматикадан үйренерсіз. Әзірге ескеріңіз: «дитя, мать, дочь» деген сөздер және мал балаларының турасында енок—ка, например: теленок реуіштілер, «небо, чудо» дегендер әлгі қалыптар бір түрлірек өзгеретінін:

Ребенок, козленок, жеребенок, верблюжонок, ягненок, дегендерді де осылайша склонять етініз.

Және ножницы (Қайшы), вилы (айыр), чернила, дрова, сливки реуішті біраз сөздер жалғыз множественное числомен склонять етіледі; темнота, старость, молодость, гнев, любовь реуішті бір сөздер жалғыз единственное числода склонять етіледі.

шұбар — чубарый Осы сөздердің көбісін ойланып, салыстырып қарасаңыз «имя существительноедан» шыққан сөздер, например:

жібек шелк жібек шелковый Сол қалпынша имя существительноеның аяғына «ский, нный, ой, ий-лерді» қосумен имя прилагательноеге айналады, например:

Имя прилагательноенің қайсыбір сөздерінің аяғын өзгертумен жаңа мағына шығатын орындары бар; және бұл прилагательное существительноемен қосылып род, число падежге бөлінеді: 1) Егер бір прилагательное сөзді қалыбынан гөрі, артылдыңқырап айтайық десек, біздің тілде ол сөздің алдына «ең, артықша» дегендерді қосамыз. Орысша тілде ондай орында сөздің аяғына: «айший, ейший, ший» дегендер қосылады.

Егер біреуден біреудің артықшылығын көрсетейік десек, біз сөздің аяғына «рақ», «рек» дегенді қосамыз. Орыс тілінде мұндай орында сөздің аяғын «-ее, -е» деп өзгертеді, например:

2) Прилагательное сөздерін существительноеге қосып склонять еткенде, существительное мужской родтың сөзіне қосылған прилагательноенің аяғы единственное числода «-ый, -ий, -ой» болады; средний род болса —ое, -ее; женский род болса —ая, - яя. Множественное числода мужский родта: ые, -ие, средний мен женский родта -ыя, -ия болып өзгереді.

П. о добрых женщинах, умных нянях, прекрасных мыслях.

Осы қалыпта «строгий учитель, щедрый отец, лисий малахай, деревянная дверь, длинная строка, скупая барыня, прилежное чтение, отцовское письмо, прошлое время» дегендерді склонять етіңіз.

Бір один-нен соңғылары жалғыз множественное числомен склонять етіледі. Қараңыз:

Осы көрсеткен қалыпта склонять етіңіз: «два дня, три ночи, четыре сажени, двое учеников, четверо работников» деген реуіштілерді. Бестен бастап, сонан былайғы сандардың бөтен сөзге қосылғанда өзгеретін реті:

Осыған карап өздеріңіз: «десять четвертей, пятьдесят руба-шек, триста скатертей, тысяча полотенец» деген реуіштілерді склонять етініз. Первый, второй, третий жаңа онан басқа біздің тілде «-нші» деген қосылған сандар имя прилагательное реуішті склонять етіледі. Сол үшін өздеріңіз: «первый ученик, третье окно, пятая кровать» дегендерді склонять етіп үйреніп аларсыз.

Осы сөздердің «-ый, -ий, -ой -ға» біткендерінің бәрі де прилагательное имя реуішті склонять етіледі; бұлардан басқаның склонениясын енді қараңыз.

(жалғау) Біздің тілде де, орыс тілінде де қысқаншақ сөздер бар: ішінде, турасында, шейін деген реуіште. Мұндай сөздер біздің тілде сөздің аяғына тіркеледі, орысшада басына тіркеледі. Ол сөздер осы:

-за — орнына, сыртында, молда орнына — за учителя, ішкап сыртында — за шкафом

Осы предлогтар қосылған сөздерді аңғарып қарасаңыз, әр қайсысы бір белгілі падежбен өзгереді. Мұның ішінде: без, для, ради, до, из, за, от, у дегендері қосылған сушествительноенің аяғы родительный падежбен айтылады; К деген қосылса, дательный падежбен; про, чрез, сквозь — винительный падежбен; над—творительный падежбен; при, об, о — предложныймен. Винительный мен творительныйға бірдейлері: за, под, пред, винительный мен предложныйға бірдейлері: -в, -на, -о, -об; родительный, винительный, творительныйларға бірдейлері с, дательный, винительный, предложныйға бірдейлері: -по; Жоғарыда көрсетілген жөнменен орысша қосып айтыңыз: сыртында, тігінші үстінде, ақсүйек алдында, доспенен, теңіз бойына, тау арқылы, кластан, базарға шейін, керегеден өте, бас ішінде, атам турасында деген реуіштілерді.

Осы сөздерден аңғарылған шығар глагол деген зат мақұлықтың істеген әрбір істерінің аттары екендігі. Енді бұл глаголдың қалайша өзгеріп, өзгергенде қай мағынада болып кететіндерін қарастыралық: а) Бұрын айтып өтілген предлог сөздерінің: по, вы, под, на, из, ис, до, от, про, пере, раз, о, об, воз дегендері глагол сөзінің алдыңғы жағына қосылумен тіпті мағынасын өзгертіп жібереді, например қараңыз: ходить —жүруге, входить — кіруге, выходить — шығуға, проходить — етуге, отходить — әрі кетуге, доходить — жетуге, походить — жүре түсуге, подходить —қасына келуге, находить — үстінен шығуға, табуға, заходить — кіріп-шығуға, уходить — шығып кетуге, обходить — айнала жүруге, восходить — жоғары шығуға, сходить — төмен түсуге, переходить — кесе етуге дегендер реуішті. Осы жөнмен предлогты қосып қараңыз: идти, ехать, нести, делать, дать, гнать, говорить, ждать, играть дегендерге. б) біздің тілде біреу турасында айтсақ, например: -тығыздауға дейміз, өзіміз турамызда айтсак, -тығыздануға дейміз, сөздің орта жеріне -ну дегенді қосып. Орыс тілінде осындай орында глагол сөзінің аяқ жағына -сядегенді қосады, себя дегеннің орнына. Сол қалыпта: үйретуге — учить, үйренуге — учиться, тазартуға — чистить, тазарынуға — чиститься, қайтаруға — вернуть, қайтуға — вернуться. в) Глагол сөздерінің аяғы осы уақыттағы іс турасында айтыл- са: ая, яя, а, я болып, өткен уақыттағы болса: в, вши болып өзгеретіндері бар. Біздің тілмен салыстырғанда былайша келеді: бегая — жүгіре, смотря — қарай, меняя — алмастыра, бегав — жүгіріп, смотрев—қарап, менявши—алмастырып.

а)Абайлап, ойланып қарасаңыз, осы глаголдардың қайсысы существительноеға, қайсысы прилагательноеға ұқсас? Ондай сөздердің асыл түбі бір екені рас. Қай тілде де болса сөзден шығады, қараңыз: ақсауға — хромать, ақсақ — хромой, тігуге — шить, тігу — шитье, жығылуға — падать, жығылу — падение, жеуге— есть, жеу — еда, ішуге — пить, ішу — питье. Сол қалыпта өздеріңіз глаголдан существительноеға айналдырып қараңыз: наказать, писать, иметь, мечтать, падать деген реуіштілерді. б) біздің тілде «жүруге» деген реуішті сөздің астына «-үші» дегенді қоссақ жүруші болады. Орыс тілінде глаголдың «-ть» дегеннің орнына -щий, -мы дегендерді қояды. Например: сүюші— любящий, сүйілуші—любимый, сыйланушы—награждаемый. Егер біз өз тілімізде жүруші дегеннің өткен уақытта жүргенін айтқымыз келсе, әлгі «-үші» дегеннің орнына ған, қан, кен, ген дегендерді қоямыз. Орысша оның есебіне -вший, -тый, -нныйле- гендер қойылады. Например: сүйген — любивший, сыйлаған — награжденный, ұмытылған — забытый. Осылайша болып өзгерілген -ый, -ийға біткен сөздердің бәрі де имя прилагательное есебінде род, число, падежбен склонять етілінеді, например: любимый человек, любимого человека деген реуішті. Бірақ склонять етуге келмейді, егер ұмытылған деген реуішті сөздің орнына ұмытылды немесе орысша — забыть, любим награжден десек.

Например: «алуға» деген сөзден егер, әзір алғанымызды айталық десек, біз айтамыз: аламын; өткен уақыттағы алғанымызды айтқымыз келсе: алдым, болашақ уақыттағы алатынымызды айтқымыз келсе: алармын дейміз. Осындай глаголдың уақытқа қарай және айтушының жөніне қарай сөздің ақырының өзгеруін спряжение, спрягать дейді; уақыт реті әлгі айтылған қалпынша настоящее (осы уақыт), прошедшее (өткен уақыт) и будущее (болашақ уақыт) деп аталады. Осыған қарап, қай орында сөздің ақыры қалай өзгертілу ретін әбден жаттап алыңыз. Тянуть дегенді спрягать етелік:

1. тартамын — тяну тартамыз — тянем 2. тартасын — тянешь тартасыз—тянете 3. тартады — тянет тартысады—тянут

Прошедшее время 1. тарттым — я тянул тарттық — мы 2. тартамын — ты тянул тарттыңыз — вы тянули 3. тартты — он, она, оно тартысты - они, тянул, -а, -о

Будущее время 1. тартамын — буду тартамыз — будем 2. тартасын — будешь тянуть тартарсыз—будете тянуть 3. тартар — будет тартысар — будут

2. тарт — тяни тартыңыз — тяните 3. тартсын — пусть тянет тартыссын — пусть тянут

1) читаю, смотрю читаем, смотрим 2) читаешь, смотришь читаете, смотрите 3) читает,смотрит читают, смотрят

Прошедшее время

1) я мы

2) ты - читал, смотрел, -а, -о вы читали, смотрели 3) он, она, оно они оне

Будущее время 1) Буду будем 2) Будешь читать, смотерть будетечитать, смотерть 3) Будет будут

Повелительное 2) читай, смотри читайте 3) пусть читает, смотрит пусть читают, смотрят Осы қалыпта спрягать етіңіз: думать, рассуждать, иметь, владеть, рисовать, отвечать, греть деген реуіштілерді.

1) вижу, кошу, люблю, видим, косим, любим 2) видишь, косишь, любишь видите, косите, любите 3) видит, косит, любит видят, косят, любят

Будущее время

1) я буду мы будем 2) ты будешь видеть, вы будете видеть, косить

3) он, она, оно косить, они, оне будут любить

2) видь (смотри) коси,

люби видьте(смотрите) косите, любите 3) пусть видит, косит, любит пусть видят, косят, любят Осы қалыпта әуелгі видетьтің жөнімен вязать, сидеть, резать, щадить дегендерді; екінші косить дегеннің қалыпынша катить, махать, льстить дегендерді; үшінші любить дегеннің өзгеру ретінше ловить, давить, шуметь дегендерді өзгертіңіз.

1) берегу, влеку бережем, влечем 2) бережешь, влечешь бережете, влечете 3) бережет, влечет берегут, влекут

Прошедщее время 1) я мы, вы влекли 2) ты влек, -ла, -о они, оне берегли 3) он, она, оно берег, -ла, -о

Повелительное 2) береги,влеки берегите, влеките 3) пусть бережет, влечет пусть берегут, влекут

1) смеюсь, сержусь смеемся, сердимся 2) смеешься, сердишься смеетесь, сердитесь 3) смеется, сердится смеются, сердятся

Прошедщее время 1) я мы, вы смеялись

2) ты смеялся, лась, они,оне сердились 3) он, а сердился, лась,

2) смейся, сердися, сердись, смейтесь, сердитесь 3) пусть смеется, сердится пусть смеются, сердятся. Осы қалыпта бояться, церемониться, чуждаться, рыться, мыться дегендерді спрягать етіңіз.

1) я мы, вы были

2) ты был, а, о они, оне 3) он, она, оно

Повелительное 2) будь будьте 3) пусть будет пусть будут

1) иду идем 2) идешь идете 3) идет идут

Прошедщее время 1) я мы, вы шли

2) ты шел, а, о они,оне 3) он, а,о Будущее времяда глаголдың бөтендерінен бір түрлі настоящее времяға ұқсасырақ спрягать етілінеді: иду, пойдешь, пойдет, пойдем, пойдете, пойдут деп.

Повелительное 2) иди идите 3) пусть идет пусть идут

Осы қалыпта придти, выйдти, сойти, проити дегендерді өзгертіңіз. ҚАЗАҚШАДАН ОРЫСШАҒА КӨШІРУГЕ ЖАЗЫЛҒАН СӨЗДЕР (ОБРАЗЦЫ ДЛЯ ПЕРВОНАЧАЛЬНЫХ ПЕРЕВОДОВ С КИРГИЗСКОГО НА РУССКИЙ ЯЗЫК)

Бір күні әкем маған айтты:

Мен жауап бердім:

Сонан соң, келесі күні әкем ерте тұрды, ал мен ол уақытта ұйықтап жатыр едім.

Ол мені оятты да айтты:

Мен тұрдым, киіндім, беті-қолымды жудым да, әкеме айттым:

Біз школға келдік. Школ жақсы үй екен. Терезелері үлкен, есіктері кең. Бір үлкен бөлме ішінде ұзын скамьялар тұр, ал алдыңғы жағында молда отыр.

Әкем мені соған алып келді. Молдамен амандасты да, айтты:

Молда маған қарап:

Мен айттым:

Сонан соң молда орнынан тұрып, мені кішкентай балалардың қасына отырғызды. Школда қырыққа шейін бала бар екен. Қолыма әліпби берісті, міне мен оқи бастадым. Келесі күні молда келді, мені шақырды да берген сабағын сұрады. Мен жақсы жауап бердім. Соның үшін молда мені мақтады да айтты:

Мен енді школға жаттықтым. Балалармен танысып, қай уақытта сабағымды жаттадым, кейде ойнап жүрдім. Біздің арамызда жақсы, ақылды балалар да бар еді, тентектері де бар еді. Ақылды, момын балаларды молдаларымыз жақсы көруші еді. Бірақ тентектерге ұрсып, жазаландырушы еді.

* * * Кішкентай балалар арасында бір аурулы, арық Оспан деген бала бар еді. Бір күні Ысмайыл деген тентек соны ұрды да, бәкісін тартып алды. Оспан жылады. Мен мұны көріп, аурулы ептешімді бек аядым да, қасына келдім. Менің қалтамда бәкі бар еді, алдым да Оспанға бердім. Оспан айтты: Бәтен бәкі керек емес. Сол уақытта бізге молда келді. Оспаннан сұрады:

Ол айтты:

Молда:

Оспан айтты:

Молда Ысмайылға айтты:

Ысмайыл артықша ұялды да, Оспанның қасына келіп айтты:

Бейсенбі күні кешке школға әкем келді, қарындасым да онымен бірге келді. Әкем молдадан ұлықсат сұрап, мені үйге алып келді. Мені көріп, ах, әкем қалай қуанды!

Ол айтты:

Қойшы бір қора қойды ауылға айдап келеді.

Қойларды көріп, қозылар маңырай бастады, сонан соң қойларға қарсы жүгірісті.

Мен әкемнен сұрадым:

Әкем айтты:

Сол уақытта бір қозы сүрінді де жығылды. Қойлардан бір қара қой, мұны көріп жүгіріп келіп, әлгі қозыны орнынан көтерді де, оның аяғын жалай бастады.

Сонда әкем айтты:

Әкем маған алма сатып алып берді. Бұл алмадан өзім азғана жедім де, көбірек бөлімін үйге алып келдім, кішкентай қарындасыма бердім. Ол қалай қуанды! Самаурын даяр екен. Әжем шай құйды да, бізге шай ішкізді. Шайдан соң тайымды ерттеуге бұйырдым. Ерттеген мезгілде, мен тайға міндім де орамға шықтым.

Бір орамда көрдім: бір төре орыс бір қазаққа орысша айтады:

Сонан соң, орыс та cөгe бастады, қазақ та: «А, Құдай, мен осы орысқа нағылдым» — дейді. Сол уақытта, мен қастарына келдім де, қазаққа орыстың айтқанын түсіндірдім. Екеуі де күлісті де өз жолдарына кетісті.

Бір күні Сапарбай далада бір қасқыр көріп, соңына түсіпті. Қасқыр ақырында бір інге жүгіріп кіріпті. Сапарбайдың қанжығасында кетпені бар еді. Сол кетпенмен інді қазуға кіріскен шақта, сол жағынан бір қарсақ өте қашыпты. Қасқырды тастап, Сапарбай қарсақты қуыпты. Бүтін күн кешке шейін қуып, қарсаққа жеткен кезде, бір түлкі інінен шыға қашты. Сапарбай қарсақты тастап, түлкінің соңына түсе бастады. Астындағы аты бек мықты, жүйрік ат еді: олай да болса шыдай алмады, бір жерде тоқтады да жығылды. Сол уақытта мал арасында жүрген Алдаберген келіпті. Жығылған атты көріп, және жығылған себебін есітіп, Алдаберген айтты:

Менің екі тайым бар. Бірі торы, екіншісі қара. Бірақ торысынан қарасы жүйрігірек. Оспанның ең жүйрік атынан көрі менің тайларым әрі сұлу, әрі жүйрік. Тайларым есіме түскенде, мен ойлаймын: мұнда жақсы болса да, үйде де жаман емес. Молда жақсы кісі болса, әкем онан да жақсырақ. Ең жақсырағы менің бабам.

Бұл бабам менен сұрады:

Мен айттым:

Бір күні тағм да сұрады:

Мен айттым: -Aт

Тағы сұрады:

Мен айттым:

Сұрасты:

Мен айттым:

Екі қазақ бір ноғайға қонаққа келіпті.

Ноғай оларды түскі асқа қалдырып, салмамен сыйлай бастапты. Қазақтың біреуі салманы қасықпен аузына салғанда, аузы күйіп, көзінен жас шығыпты. Бірақ, аузы күйгені турасында айтуға ұялып және көзін қолымен сүртіп, айтыпты: «ах, біздің үйдің мал-жаны аман болса еді».

1. Табарак уа тағала — құрметті және аса жоғары мәртебелі. 2. Халық қадір — күшті жаратушы. 3. Сала лаһу алайһи уассалам —Алла оған бата беріп қуаттасын (Мұхаммед пайғамбардың аты аталған соң айтылатын дәріптеу сөзі). 4. Алайһиссалам — (Алла) оны қуаттасын (3-ні қараңыз). 5. Құран шарифтегі — Қасиетті Құрандағы. 6. Асхабтар (асхаб, сахаба) - жолдастары, серіктері Мұхаммед пайғамбардың тірі кезінде исламды қабылдап, мұсылман мемлекетін құруға қатысқандар. 7. Мүжтаһид —діни заң ғылымдарының ең жоғарғы сатысына жеткен адам. 8. Кәләм шариф —қасиетті сөз. 9. Ғайри,(ғейри, ғайр)— басқа, бөтен. 10. Лұғаты — тілі. 11. Кәләм шариф — 8-ні қараңыз. 12. Парыз Кифайа —жалпы (барлық адамдар үшін) парыз. 13. Хатта — тіпті. 14. Имам-ағзам мазхабы — ислам дінінің бір жігінің аты. 15. Ләкин — бірақ. 16. Уа ғайри —және де басқа. 17. Аят -хадис - аят — Құранның жеке бөлігі, өлеңі, Хадис Мұхаммед пайғамбар және оның жолдастарының айтқандары, іс әрекеттері мен әдеттері туралы аңыз. 18. Фақыр — кедей, бейшара, пақыр. 19. Құдай табарак уатағала - 1-ші түсініктемені қараңыз. 20. Аят — хадис - 17-ші түсініктемені қараңыз . 21. Жамиғ — мешіт, имам жамиғ — мешіт имамы. 22. Ихтибарлы — құрметті, маңызды. 23. Мумин — дінге сенуші, исламға берілген. 24. Амал — іс-әрекет. 25. Амал заһир — сырт көзге көрінетін іс-әрекет. 26. Ахлақ — мінез-құлықтар. 27. Шәһәда — куәлік беру. 28. Жанбунан жанынан. 29. Руза — парсыша ораза. 30. Имантахқиқи - ақиқаттығын бекіту иманы (сенімі). 31. Заррадай — тозаңдай.

32—33. Иман истидләли — шешімге келу иманы. 34. Уажиб — міндет, борыш. 35. Иман такдиди — дәстүрлі иман, әлсіз иман. 36. Мұхаммед мұстафа салла аллаһу алайһи уа саллам сайлан-ған (тыңдалған) Мухаммед, Алла оған бата беріп, қуаттасын (3- ші түсініктемені қараңыз). 37. Құран карим — Қасиетті Құран.

38 Тасхиб — мақтау, мадақтау. 39. Нәфстер — қалау. 40. Хисабы — есебі, саны. 41. Муддаты — мезгілі, мерзімі. 42. Мұхаммед мұстафа ...— ( 3, 36 түсініктемелерді қараңыз). 43. Һәммесі хақты — баршасы шын, ақиқат. 44. Брахма — мұнда: үнді халқы. 45. Сабие қаумы — ру, тайпа атауы болуы мүмкін. 46. Жаһуд халқы — (яһуд) — еврей халқы, жөйт халқы. 47. Рахматуһумма аллаһу — Алла оған рақымдық, мейірімділік етсін. 48. Мизан, арат күні — мизан-таразымен адамның жақсылығы мен жамандығы өлшенеді де, сарат қыл көпірмен жүргізіледі, күнәсі көп болса тозаққа, жақсылығы көп болса ұжмаққа барады. 49. Ләукун-махфуз — адамның тағдыры жазылып сақталынған тақта немесе пешене.

50 Бір пәре адам — қайсыбір (кейбір) адамдар. 51. Сифат субутия - тұрақты, дәлелдеуші сипаттар. 52. Алим — көпшесі: ұлама — ғұлама, оқымысты, білгір. 53. Самғ — 1. Есту қабілеті. 2. Сыбыс, хабар. 54. Басар — 1. Көру, көз.2. Айыру. 3. Қабылдау. 55. Ирадат — тілек, ықылас. 56. Такуин— жарату, жасау. 57. Уммат — ұлт, халық. 58. Құмұғ — барша халықтардан. 59. Муһр набууат — пайғамбарлық белгі(мөр). 60. Ухуд соғысы — Мұхаммед пайғамбардың пұтқа табынушыларға қарсы бір соғысы осы құдықтың жанында болған. 61. Аслан — тегінде, негізінен. 62. Сахабалар — 6-шы түсініктемені қараңыз. 63. Масжид харам (әл-масжид әл-харам) қасиетті мешіт — мұсылмандардың Меккедегі ең қасиетті орны. Бұл мешіттің ауласында Қағба мен қасиетті Зәмзәм бұлағы бар. 64. Бейтул Мұқалдастағы Масжид Ақса (әл-масжид әл-ақса) — (Ең шеткі немесе ең алыс мешіт) — Иерусалим қаласындағы басты мешіт, мұсылмандардың қасиетті орындарының бірі. 65. Изн — рұқсат ету, ризалық беру. 66. Миғраж — көтерілу, Мұхаммедтің мифтік қанатты Бурак деген жануармен Алла-Тағалаға көтерілуі. 67. Ражаб — мұсылман жылнамасының жетінші айы. 68. Шаһарияр — мұнда: Мұхаммед пайғамбардың жақын жолдастары, ізбасарлары. 69. Әшкере етіп — жария, танымал етіп. 70. Хадистер — Мұхаммед пайғамбардың өсиеттері. 71. Табиғин — Мұхаммед серіктерінің замандастары. 72. Ғұлама мужтаһидин — діни заң ғылымдарының ең жоғарғы сатысына жеткен ғұламалар. 73. Айра(?) — белек, басқа(?). 74. Имам-Ағзам мазхабы -14-ші түсініктемені қараңыз. 75. Иждиһад — ынта, жігер, тырысу. 76 Зынжыр-шынжыр - арабтың «таук» сөзінің баламасы ретінде алынған. Бұл сөздің алқа деген де мағынасы бар. 77. Дайыра — дария. 78. Бегірек — бек, өте. 79. Суннат— 1. Мухаммед пайғамбардың айтқаны мен іс-әрекеттері жайлы аңыздар жиынтығы. 2. Заң. 80. Мустахаб — тілекке сай, мақұл. 81. Харам — 1. Тыйым салынған, заңсыз. 2.Күнә қылықтар. 82. Макруһ тахриил — тыйым салынған, жағымсыз, зиян қылықтар 83. Макруһ — танзиһи — жағымсыздау, ұят іс-әрекет. 84. Мубах — барлық істеуге тыйым салынбаған іс-әрекеттер. 85. Закәт (зекет) — қайыр, садақа шариғаттың белгілеуі бойынша мүлік пен кіріске салынатын салық. Бұл салық қауымның қажетіне жұмсалады және кембағал мұсылмандарға таратылады. 86. Хаж — қажылық ету. 87. Сауаб, сауап — дұрыстық, дұрыс ой, саналылық. 88. Ғид (айт) — мереке, салтанат; ғид намаздары — мұсылман мерекелері кезінде оқылуға тиісті намаздар. 89. Садақа — қайыр, құдайы. Әр мұсылманның өз бетімен жасайтын қайырымдылығы, фитр(пітір) садақасы — бір ай ораза ішінде берілетін қайыр-құдайы. 90. «Азан қәмат» оқу—парыз намазына кірісерде айтылатын сөз. 91. Жамағат— топ, қоғам, жиын. Мұнда: намазды жиылып, топтасып оқу. 92. Махрум — құр алақан қалған. 93. Нәфил — сый, сыйлық. Нәфл намазы бес уақыт намаздан артық сауап табу үшін оқылады. 94. Күнаһлы — күнәлі. 95. Тоба насух — шын жүректен екіну, опық жеу. 96. Жүһд — тырысу, күш салу, еңбек ету. 97. Сажда, сәжде — 1. Тәжім етіп, бас ию. 2. Жайнамаз. 98. Аууал — бірінші. 99. Балиғлық — арабтың «балиғ» сөзінен - есейген, ер жеткен. 100. Ғисл — дәрет алуға қажет су. Ғұсл — дәрет алу, тазалану.

101 Масх — сылау, сипау. 102. Мисуак — тіс тазалағыш. 103. Балиғ — 99-шы түсіндірмені қараңыз. 104. Таяммум қағу — сумен дәрет алудың орнына жердегі таза топырақпен бетін, қолдарын сүрту. 105. Қадар — өлшем, мөлшер, шама. 106. Мұқим — өмір сүруші, тұрушы.

107 Мусафир — жолаушы. 108. Ғаурат — ұятты жерлер. 109. Такбир — 1. Мақтау, мадақтау, 2. (Аллаһу акбар) — Алла ұлы сөздерін айту. 110. Қиям — түрегелу, тік тұру. 111. Ракағат — намаздың бір бөлімі. 112. Қира ат — оқу. 113. Рукуғ — тізе бүгу, тәжім ету. 114. Сәжде — 97-ші түсініктемені қараңыз. 115. Ат-тахият — сәлем беру, бас ию, тәжім ету. 116. Ал-хамду, әлхам— 1. Мақтау, мадақтау. 2. Алғыс айту (Құранның бірінші «Әл-Фатиха»(ашушы, бастаушы) сүресі. 117. Дұға Қунут — торығу, ашыну дұғасы. 118. (Аллаһума әнә настағинақ) — « О, Алла, мен саған көмек сұрап жалбарынамын». 119. Тағдилул-арқан —намаз ішіндегі амалдарды өз тәртібімен орындау. 120. Хата — қате. 121. Салауат — 1. Намазда бата беру.2. Өтініш, жалбарыну. 122. Сунна — Мұхаммед пайғамбардың іс-әрекеттері мен өсиеттері. 123. (Ағузу биллаһи мин аш — шайтани — ражим) —Аллаға таспен атып қуаланған (қарғыс атқан) шайтаннан сақтай көр деп жалбарынамын. 124. Такбир — 109 -шы түсініктемені қараңыз.

141 Масжид — мешіт. 142 — (Халисан лиллаһи та ала, аллаһу акбар) —Алла-Тағалаға адал ниетпен беріле отырып, Алла ұлы! 143 (Субханака аллаһумма) — О, Аллам, атақ-даңқың арта берсін, даңқыңмен есіміңнің қадірі артсын, мәртебең биіктесін, сенен бөтен құдай жоқ. 144 (Ағуззу биллаһи...) — Аллаға қарғыс айтқан шайтаннан құтқара көр деп жалбарынамын, қайыр-рақымы мол Алла атымен!

149 (Ат-тахияту лиллаһи...) — Аллаға сәлем беріп, жақсы намаздарымды арнаймын және сәлем саған, ей пайғамбар, саған Алланың рақымы түссін, қуаттасын, бізге және Алланың жақсы құлдарына амандық тілеймін, куәлік беремін. Алладан басқа құдай жоқ-ты және куәлік беремін Мұхаммед оның құлы және елшісі екендігіне. Ей, Алла, Мұхаммедке бата бере көр Ибраһим мен оның туғандарына бата бергеніңдей, шындығында сен мақтауға лайық даңқтысың, ей Алла, Мұхаммед пен оның туғандарын жарылқай көр. Ибраһим мен Ибраһимнің туғандарын жарылқағанындай, сен шындығында мақтауға тұрарлық даңқтысың ғой.

152 Уитр уажиб —1. Алла-Тағала теңеулерінің бірі, жалғыз, теңсіз деген мағынада. Әр күні құптан намазынан кейін оқылатын намаз.

153 Қунут — 117-ші түсініктемені қараңыз. 154 (Аллаһумма инна настағинака) — О, Құдай, біз саған көмек сұрап жалбарынамыз, кешірім сұраймыз. Саған сиынамыз және тәуекел етеміз және саған алғыс айтып, мадақтаймыз, күпірлік етпейміз және саған күпірлік еткендерді жоямыз. О, Құдай, біз саған құлшылық етеміз, жалбарынамыз, тәжім етіп, бас иеміз, еңбек етеміз, сенің рақымыңды тілейміз және азабыңнан қорқамыз, өйткені сенің азабың кәпірлер үшін таусылмас. 155 (Раббана әтина...) — пайғамбарымыз, бізге бұл дүниеде де ахиретте қайырымдылық жасай көр, от азабынан құтқара гөр және бізді от азабынан сақтай гөр, және бізді діншіл, көргенділер қатарына қос. 156 Жұмға-ямул — жұма — бірге болу күні, аптаның бесінші күні. Бұл күні барлық мұсылмандар жұмалық намаз бен уағызды тыңдау үшін жиналуға тиіс.

161. (Аллаһу акбар, аллаһу акбар...) — Алла ұлы, Алла ұлы, Алладан басқа құдай жоқ және Алла ұлы, Алла ұлы, Алла жасасын. 162. Ғид фтр намазы — ораза намазы. 163. Ғид құрбан— Құрбан айт намазы. 164. Фарз кифая— 12-ші түсініктемені қараңыз. 165. Фарзу айн—әр адамның жеке басының парызы, борышы. 166. Сана — 1. Қошамет сөз. 2. Мақтау, 3. Алғыс. 167. Даруд— парсыша: мадақтау, тәжім ету. 168. Хафия 151-ші түсініктемені қараңыз. 169. (Аллаһумма ағфиру) -Ей, Алла, тіріміз бен елімізді, барымыз бен жоғымызды, кішіміз бен үлкенімізді, еркегіміз бен әйелімізді кеше гөр. О, Алла, біздің арамыздан жан беріп тірілткендерің болса, ислам үшін тірілт, бұл дүниеден өткеніміз де иманмен кетейік, егер ол жақсы болса, жақсылығын арттыр, ал егер зұлым болса, оның күнәсін кешіргін. 170. (Аллаһумма ажғалһу...) —Ей, Құдайым, оны (өлген адамды) бізге бастаушы, ертуші қыл және бізге шапағатшы, қорғаушы және сенің мейіріміңнен шапағат алғандардан қыл, ей, мейірімділердің мейірімдісі. 171. Ерткуші — ертуші. 172. Тарауих намаз — Рамазан айында оқылатын қосымша намаздар. 173. (Субхана зил — мулуки...) — мүлік пен биліктің Иесі жасасын! Даңқ пен құрмет Иесі, құдірет пен абырой және күш Иесі жасасын! Періштелер мен аруақтардың Құдайы. Алладан басқа құдай жоқ. Аллаға жалбарынамыз, сенен ұжмақ тілейміз және оттан (тозақ отынан) қорғай көр деп саған жалынамыз. 174. Уитр — 152-ші түсініктемені қараңыз. 175. Зәрур( даруратун): — мұқтаждық, қажеттілік. 176. Каффарат — 1. Күнәсін жуу. 2. Күнәсін жуу үшін берілетін қайыр садақа. 3. Күнәсін өтеу үшін ораза ұстау. 177. Мискин — бейшара, бақытсыз. 178. Ғазат — (ғазуатун, көпше — ғазауат) — жорық, соғыс. 179. Аслия — негізгі. 180. Араб уилайы - мұнда араб елі, жері. 181. Зиярат ету — бару, аралау. 182. Салдырымшыдүр — салдырыпты. 183. Азали құдіреті — мәңгі құдіреті. 184. Бина(бана) — салу, орнату. 185. Тауаф ету— Қағбаны айналып жүру. 186. Ғазиз, азиз — қымбатты, құрметті, аяулы, құдіретті, әзіз. 187. Хаким — дана, данышпан. 188. Жамиғ — барлық, бүкіл. 189. Қайим қылу — орнына келтіру, орындау. 190. Жетісуге — жетуге. 191. Ұғыл — ұл. 192. Нисаб — белгілі малдың, ақшаның мөлшері. 193. (Аллаһума аза минка...) -Ей, Құдайым, бұл сенен және саған намаздарым мен құлшылығым, өмірім де, өлмегім де саған, дүниелердің Иесі саған теңдес жоқ осымен бұйырдым мен мұсылмандардың біріншісі болып. О, Құдай, мына құрбандығымды қабыл ал. 194. Халил — сүйікті, ең жақсы көретін дос. 195. Нәфил намаз — қосымша намаз 93-ші түсініктемені қараңыз. 196. Халалдан нафақа табу — адал мал табу. 197. (Уа аллаһу ағламу) — Алла жақсы біледі немесе бір Аллаға мәлім. 198. Харам — күнә болатын, тыйым салынған іс-әрекеттер. Макруһ — сәл жек көрінішті пиғыл. 199. Хамр — арақ, шарап. 200. Халал — адал, рұқсат етілген, заңды. 201. Зауда — адал мұнда: өте Зауда зарур болса — өте зәру, қажет болса. 202. Ұлығатын — мұнда ұлитын деген мағынада болса керек. 203. Хашарат — жәндіктер. 204. Муғаллам — үйретілген. 205. Зина, зинақор — некесіз қосылу. 206. Сурат ниса — әйел туралы сүре. Құранның төртінші сүресі. 207. Ғақаид — ақида сөзінің көпше түрі, сенім, дана дегенді білдіреді. 208. Хүкім — үкім. 209. Куфр — дінге сенбеу, дінсіздік.

210 Бидғат—діннен бөлек, өз ойынан шығарған уағыз, шариғаттар. 211. Кубр — менмендік , өзімшілдік. 212. Рия — мақтану, өзін-өзі көрсету. 213. Хасад — қызғаншақтық, күншілдік. 214. Бухл — сараңдық, 215. Исраф — дүние шашқыштық, ысырапшылық. 216. Ахлақ замима — жағымсыз, ұнамсыз мінез-құлықтар. 217. Ахлақ хамида — мақтаулы, игілікті мінез-құлықтар.

218 Дыддун — қарсылық. 219. Адала самғия — адала самауия болуы мүмкін. Онда ең жоғары әділдік. 220. Ихлас — адалдық, ақ көңілділік. 221. Тауадуғ — сыпайылық, момындық, шын берілгендік. 222. Насихат — адал ниетпен берілген кеңес, өсиет. 223. Сахауат — жомарттық, кең пейілділік, қайырымдылық. 224. Машруғ — шариғат бойынша дұрыс, заңды. Мұнда: малый орынды, үнемді жұмсау. 225. Зайиғ — ауыс кетушілік. Мұнда: бос, бекер. 226. Афғал хамида — ұнамды, игілікті іс-әрекеттер. 227. Аяушан — аяушы, жанашыр болу. 228. Мизан-таразы күні — 48-ші түсініктемені қараңыз. 229. ( Ин ша а аллаһу тағала) — Алла-Тағала қаласа(жазса).

230 Әлкаусар — Құранның 108- сүресі. 231. Әл-қариға — Құранның 101- сүресі. 232. Қарар — мекен, жай. 233. Һауиятун — терең шұңқыр, терең құдық. 234. Тамуғ — тамұқ. 235. Әл-такассур — Құранның 102-сүресі.

238. Құры қалаушан — құр қалушы. 239. Әл-һумаза — Құранның 104-сүресі. 240. Уайл — тозақтың, ең шұқыры. 241. Әл-ма уна — Құранның 107- сүресі. 242. Ғафілдік — ұқыпсыздық, салақтық, әдепсіздік. 243. һалик — опат болу, жоқ болу. 244. Әл-Кафируна — Құранның 109- сүресі. 245. Ан-наср — Құранның 110- сүресі. 246. Шокранэ — парсыша: алғыс айту. 247. Әл-Масад — Құранның 111 - сүресі. 248. Әл-Ихлас — Құранның, 112- сүресі. 249. Әл-Фалақ — Құранның 113- сүресі.

250 Ан-нас — Құранның 114- сүресі. 251. Үшкіркуші — үшкіруші, дем салушы. 252. Уасуаса — азғыру, алдау, еліктіру.