Жирен сақал үйде ме?!
Ысмайыл хан жіберді,
Қардар емес ол дүниеге.
Ханға керек Теңбілкөк,

Дәлел айтып сөйлеме!
Беремін деп басында,
Айтып едің сен неге?!
Хан болып еді, енді бермейсің,

Жалған сөйлеп, Қарағұл,
Кімді алдайсың сен неме?!
Жүрсе де, егер, хан болмай,
Бабасы оның Едіге!

Көнбесең қазір көресің,
Жеңіл тисе көңіліңе.
Хан екенін білдіріп,
Көрсетер халық көзіне!

Мен адам емеспін әншейін,
Дұрыстап қара, албасты!
Хан сайлады ашсын деп
Елдегі жалған-расты.

«Берем» дегенсің атыңды
Мен білемін уағдаңды.
Атты ала алмай жасауыл,
Сарайға қайтып бос барды.

Алмай атты кетпеймін,
Бұл мен әкімнің қосқаны!
Екі сөйлеп ұялмай,
Сен болдың ханның қысқаны.

Сен бүйткенде, не қылмайды
Сыртта жүрген дұшпаны?!
Тек сенімен болады,
Қоя тұрып басқаны.

Хан болған соң бермейсің,
Уәдеңнен жаңылдың.
Айтқаныңды ұмытып,
Түлен түртіп қағындың!

Көп кідірме, Қарағұл,
Атыңды алып жүресің!
Осы тұрғанда ізімнен
Қалмай бірге ересің!

Шығармайсың үніңді,
Ашпайсың аузың тіл тартып!
Атыңды алып жүресің,
Жасырмайсың жалтартып!

Қалдырмаймын өзімнен,
Келмеймін екі мен қайтып!
Ау, тыңдамайсың сөзімді,
Жатқызбаймын шалқайтып!

Кешке дейін тұрам ба
Мен сөзімді құр айтып!

Баламысың, Жаббасым?!
Бермеймін ханға атымды,
Қалай қылып аласың?!
«Қарға шақырар өз атын»

«Құл» дегенің өз басың.
Құл да болсам мықтымын,

Азар беріп жіберсем,
Шағынып кімге барасың?!
Сәлем де ханға, ат түгіл,
Ұстасын ондап жығасын!

Аманат жаным сау тұрса,
Жыртқызармын жағасын!
Төгермін шайқап кешікпей,
Әлі толмай жатқан сабасын!

Тайсалдырмай айтып бар
Сөздің осы расын!
Дұрысын егер айтпасаң,
Жасауыл қалай боласың?!

Рас, бермек болғанмын
Теңбілкөкті ханға да.
Менсінбей мені жіберген,
Шын ниетпен барғанда.

Сенімен жалғыз мен емес,
Бәрі – құл – адам жалғанда!
Жаулы өскен шығар құлағың
Мұсаға құл болғанға.

Сөйтіп, жүріп текті құл,
Құлдығыңа қорланба!
Кешегі анау күндерде,
Жүретін едің сен малда.

Іс басына құл тұрып,
Келе алмас енді бұл маңға!

Неге ат берем дедім мен ханға?!
Түгел еді Едіге,
Төрт ағам түгел жүргенде.
Сол бабама арнағам

Мен «ат берем» дегенде.
Қайран басым, қайтейін,
Зұлымдығын білдім бе?!
Төбеден жайды түсіру

Төртеуге қолым жете алмай,
Інісі ғой, – деп, – Ысмайыл,
Көшпек болғам жөніне.
Інісімен дос болсам,

Таныр деп ем асылзат
Бұл төртеуі мені де.
Олардың бәрін жоқ қылып,
Келді ме менің теңіме?!

Ысмайылға айта бар,
Хандығын қылсын жөніне!
Едігені алдың ауызға,
Садаға болсын сұмырай

Әруақтардың тегіне!
Туғанын күндеп айырып,
Тең болған ханның менімен!
Жолдасы ылғи құл-құтан

Қондыкерге хан болды,
Өкпелеп көшкен жөнімен.
Немере жерден қан төкті
Сонда да Әнжі сөзімен.

Телағыс, Күніке айтқаным,
Елден кетті екеуі
Осы иттің бүлігінен.
Артық туған Мамайға

Абайсыз өлді ер Орақ
Анасының сөзін тыңдамай,
«Жақын ғой» деген кеуілмен.
Енді айбынарлық адам жоқ,

Ел билейді қандай пейілімен?!
Хан екен деп қайбыртып,
Айрылман Теңбілкөгімнен.
Бағана бермей қалған соң,

Қолынан келсе мені де.
Ысмайыл ханға айта бар,
Ер саламын көгіме!
«Мал-жанның еркін бер!» деген,

Ерегісіп сөзіне.
«Хан тұтынып барма!» деп,
Хабар берем Еділдің
Төмені менен өріне.

Толғанбайдың күйеуімін,
Жиен едім Мүсілімге.
Сау тұрғанда Мүсекем,
Ысмайыл келмес шеніме!

Келе қойса шеніме,
Шашар мұның хандығын!
«Жасауылмын, таны!» деп,
Құлдың да қара паңдығын!

Ашпа, сен, ашу сандығын!
Өзімдей болған сен құлдың
Ұрайын ба жандығын?!
Біреуі – тоқал, бірі – құл

Жүргізбек бұлар жарлығын.
Келтірмей қойып кеңеске,
Өңшең жақсы барлығын.
Елге барып ертерек,

Қылсын тоғыз тондығын!
Жирен сақал мұны айтып,
«Шығар, – деді қатынға, –
Теңбілкөк аттың жабдығын!»

Әйелі де тездетіп
Келтірді істі ебіне.
Жирен сақал мұны айтып,
Мініп алды көгіне.

«Ханға барып біржола
Мықтаймын, – деп, – сені де!»
«Хандығыңнан айырып,
Қоярмын!» – деп, бұл кетті

Ноғайлының билеріне.
Екі құл мықтап алжасты,
Шайтан кіріп кеуілдеріне.
Жаббас кетіп барады,

Еріксіз атты бергенше,
«Жақсы, – деп, – алған бұдан да».
Бір-біріне кеюмен
Аралары ұзады.

Жасауылдікі дұрыс қой,
Намысына қызады.
Мұныкі де мақұл ғой,
«Еріксіз алам!» деген соң,

Әзелде жазған болады.
Бірақ жалған намыстар
Осындайдан қозады.
Болмашыдан от тастап,

Елді шайтан бұзады.
Келе жатыр бұл Жаббас
«Көрдім ғой, – деп, – қорлықты».
Ісініп барған көкірегі

Келмеді әлі, қорықты.
Қайдағыны айтып Қарағұл
Қорлады және ұлықты.
Бұның да тегін қазбалап,

Көрсетті ғой азарды.
Атты ала алмай бос қайтып,
Төмендегі назары.
Келе жатып елдегі

Ойлас үшін амалды!
Ертең сәске болғанда,
Жирен сақал аулына
Саламыз, – деп, – зауалды!»

Хан қасында қайымды ер:
«Тарттырам, – деп, – тәубаңды!»
Осыны ойлап Жаббасың
Бара берсін ханына.

Бұл хабарды есітіп,
Атқа мінер адамдар
Ханға барды жабыла.
Хан да отыр буырқанып,

Қара құл тиіп шамына.
Қадірсіз жанда дос та жоқ,
Құл-құтан, ылғи шаруа.
Ендігі сөзді тыңдаңдар,

Арғы атасы құл еді,
Қожасы ноғай табаны.
Ноғайлының бұл күні
Болған-ды ол қадірлі

Бас көтерер адамы.
Мүсілімдей мырзаның
Бар еді елде туғаны.
Бұл соның құлы еді,

Қайнап тұрған қазаны.
Жақсылығы болмаса
Халыққа қалай жағады?!
Елдегі тәуір, жақсылар –

Бәрі де мұның жараны.
Ноғайлыны қозғады,
«Өтті, – деп, – Әнжі азары!
Мәтрөшкі құлдың баласы

Әуелі мұңын шағады.
Сұлтанай деген би бар-ды,
Басында тұрған базары.
Бұл үшеуі бас қосып,

Аралап елді барады.
Жирен сақал Қарағұлдың
Оңғарылды талабы.
Қалдырмады ноғай барған

Тіпті күтіп алмайтын
Бірталай халық құралды.
Жинап алып халықты,
Қолға ұстады Құранды.

Ақылдасып хан қойды
Мүсілім деген адамды.
Бірауыздан айтылды
Сары ноғай ұраны.

Әкімдері, достары
Жиналып бәрі барыпты
“Жирен сақал Қарағұл
Қорлады, – деп, – хандықты.

Біреуің – тоқал, бірің – құл
Нағыласың, – деді, – жарлықты?!»
Қалай айтты бұл сөзді,
Бұл не деген сұмдық-ты?!

Алтын тақтың үстінде
Күңіреніп сөз қозғайды.
Ойлағанын Жаббастың
Хан мақұлдар болмайды.

Айтылған сөзбен ісі жоқ,
Әр нәрсені ойлайды.
Екі көзден жас ағып,
Бір кезде ханың толғайды:

Қанын жүктеп туыстың,
Құрысын хан болғаным!
Таққа мініп, хан болып,
Бітті деп жүрсем арманым

Басыма бүгін тиді ме
Едіге дәстүр бұзғаным.
Жолымнан олар кеткен соң,
Қане, дүние-мүлік пен

Қорқытып елді жинадым.
Не бітірдім хан болып,
Айырылып елден сандалдым?!
Халімнің мүшкіл болғанын

Енді ғана ойға алдым.
Қарағұлдай кәріптің
Ақылына таң қалдым.
Заманым қайым екенін

Құртқан соң өзім қорғаным?!
Таққа міну арман-ды,
Ес біліп, дүние қуғаннан.
Жалғыз өзім қалыппын

Мен бұл күнде Мұсадан.
Халық қайда барар еді,
Кетпесе кие ордадан?!
Қара бұлты тұрғанда

Қазынадай хан Мамай
Қару ғып ақыл сайлаған?!
Айдаһардай ысқырып,
Күніке жатса алапта

Көрінгенді шайнаған.
Телағыстай мұзбалақ
Бұғы, марал көтеріп,
Мауқын басып ойнаған.

Халқымның мына ойлаған?!
Олардың күндеп, көре алмай,
Қадірін ердің біле алмай,
Бармағым енді шайналған.

Елге иелік ете алмай,
Құлға жауап бере алмай,
Жалғыз басым сандалған.
Бұл халықтың ішінде

Көр болғыр көзді шел қаптап,
Намысты жүрдім тек таптап,
Жақсылық ойға келмедім.
Қадірін туыс білгенде,

Бұндай сөз есітер мен бе едім?!
Түнімді жарық қылатын
Айналамдағы шырақтарды
Өз қолыммен сөндірдім.

Қорғаным болған қалқанды
«Керегі жоқ» деп сындырдым.
Ұйытқы болған мәйекті
Бір сөзбенен бүлдірдім.

Тоқпақ жалды тарланды
Үйірінен бездірдім.
Қолдағы қос сұңқарды
Үркітіп дүние кездірдім.

Кеңестен күдер үздірдім.
Тұнығымды лайлап,
Сөйтіп, өзім хан болдым.
Хан болғаным құрысын,

Тек әйтеуір жан болдым.
Халқымның басын қоса алмай,
Қатарымнан кем болдым.
Беделім жоқ ешкімге,

От жіберіп, күл қылдым.
Нағыл дейсің, сен Жаббас,
Хандықты енді тұл қылдым.
«Қылған ісім пайда» деп,

Айла жасап мен жүрдім.
Залал екен ойласам,
Иттігімді бүгін білдім.
Қапыда өткен қалпал іс

Тауда тарлан ақырса?!
Құсмұрын қара шоқыда
Ақсұңқар құс шаңқ етіп,
Жалғыз тұрып шақырса?!

Енді адыра қалған Еділде
Екі түрнек түлер ме?!
«Томағамды сыпыр» деп,
Ұшарын қолдан тілер ме?!

Табылған ақыл – айтылған
Қарағұлдың кеңесі.
Жауап таппай ханыңның
Кетіп отыр есесі.

Нағыл дейсің, Жаббасым,
Жасауылға болған бас?!
Жүзіміз кеңес қылсақ та,
Бұған жауап табылмас.

Шыңы болар шаншылған
Бұдыры жоқ жым-жылас.
Сүңгідей сүйір ұшына
Таранып сұңқар қона алмас.

Қонғанменен лаждап,
Қайқайып қайта ұша алмас.
Жол тауып барған жолаушы
Одан қайтып түсе алмас.

Тартылса суы көлдердің,
Көгілдірін ерітіп,
Қулар қонып-ұшса алмас.
Қапыда өткен дүние-ай,

Енді Әнжінің тілін кісі алмас!
Осыны айтып Ысмайыл,
“Болады, – деп, – қате сәл жерде,
Ерлерді жоқтап жылады.

Билікті маған бермес» деп,
Жер бауырлап құлады.
Ханы мұны айтқан соң,
Қызметтегі адамдар

Бет-бетімен тарады.
Мұнан былай халықты
Мүсілім болды сұраған.
Хан Мамайда бала жоқ,

Қалу да қашып, жоғалған.
Қарасай, Қази үлкені
Орақтан қалған баладан.
Шет жерде жатыр оқуда,

Сөйтіп, Айдынды-Имашты оңашаға апарып, азғырып жатыр.
Айдынды-Имаш жас бала
Ақсұңқар құстай таранған.
Он екіде жасы бар,

Тұрмысы абзал жаралған.
Тақтан түсіп Ысмайыл,
Тайдырған бағын бұл жалған.
Тек қарашасы қалып әкенің

Сопа басы қуарған.
Бір күні осы Ысмайыл
Айдынды-Имаш баланы
«Мында кел!» деп шақырған.

Қамқоршысы бола қалған.
Жақсылар, құлақ салыңдар,
Сонда Әнжінің сөзі толғаған:

Айтайын саған ақылды,
Салып отыр құлағың.
Орақ, Мамай өлген соң,
Айтуымен шешеңнің

Қоса алмай басын халықтың,
Аз ғана күнге шыдадым.
Үш жарым ай хан болып,
Сандалып, басым дал болып,

Әркімнен кеңес сұрадым,
Қорғаным қолдан кеткен соң,
Болмады тақта тұрағым.
«Тоқалдан туды» деп менсінбей,

Енді маған пайтақ жоқ,
Өзімді-өзім сынадым.
Үміт күтер бар халқың
Бұл елде жалғыз сен едің,

Шырағым, бірақ жас болдың.
Болғанменен жасың жас,
Бұл халыққа паш болдың!
Мен қарап жүрмей қағынып,

Қастығымның себебі:
Құлдығына қарамай,
Жаббасты да бас қылдым.
Атамның айтқан сөзімен

Мәтрөшкінің баласының
Сөйтіп кеулін қош қылдым.
Сол ісімді жек көріп,
Сары ноғай бөлініп,

Қарасай, Қази екі ағаң
Қангерманда оқыған.
Алтын тақтан айрылып,
Мен ағаңмын отырған.

Бұл күндерде көз салсам,
Қайдағы жаман құтырған.
Мамайдан қалған жақсылық
Бұл халыққа ұмытылған.

Болып еді тас қорған.
Үш баласың, шырағым,
Қалған перзент батырдан.
Ағаларыңа барып кел,

Жүрсе ертіп алып кел,
Ақылым айтып жатырған.
Мен барғанмен келмейді,
«Елге кел!» деп оларды

Қангермандағы нағашыңа,
Олардың көзін асырған.
Ешнәрсені ойламай,
Балалардың бақытын

Бастарынан қашырған.
Отаннан жақсы кеткен соң,
Ықпалы тайып елімнің,
Би шықты енді қатыннан.

Дәулетті шашып сапырған.
Алдыр, – деп ем, – балаңды,
Бағылан болған бәйбіше
«Үйімнен кет!» деп ақырған.

Үшеуің қос басыңды,
Жараспайды оларға да
Жат елде босқа қаңғырған.
Ел тізгінін алыңдар

Үшеуің қос басыңды,
Осы күнде бірігіп.
Мұрасын бер, – деп, – атамның?!
Сұрасаң халықтан көрініп.

Кететұғын адам жоқ,
Бұл ноғайда бөлініп.
«Мүсілім жаман хан болды,
Тек әншейін жан болды», –

Ер Орақтың жоқтайды,
Дұшпанын талай қашырған
Сұр бұлттайын түнеріп.
«Ол екеуі кеткен соң,

Жер тарылып барады, – деп, –
Дұшпан алып шегеріп».
Шырағым, жылдам талап қыл,
Атадан қалған пайтағың

Біреуіңе тақ беріп,
Алсаңдар елді игеріп.
Сонда арман қалмас еді
Осыны кетсем мен көріп.

Айдынды-Имаш, осы еді
Менің саған айтпағым,
Жүрген соң елім теңселіп.
Тыңдасаң жылдам алып кел

Ел басқарған дәстүрлі.
Тоқалдан туды деп менсінбей,
Көңілімнің содан пәстігі.
Үшеуіңді көрсем бір жерден,

Көңілімнің болар қоштығы.
Ағаларың ержетті
Болмаса тек жастығы.
Ықпал бізде тұрсын ба

Керіледі тіл алмай,
Ойынан қалмай баяғы
Ер Орақтың тұсында
Сөйлеген еркін мастығы.

Үндемей сөзін көтерем,
Қам көңілді адам ғой,
Болсын, – деп, – соның қоштығы.
Жаңа талап бір ерсің,

Бұл сөзден соң Ысмайылды
Айдынды-Имаш дос көрді.
Балалықтың салдарынан
Ақылын оның қош көрді.

Аңғырттық және сәбилік
Ақылына сап ескерді.
«Барамын, – деп, – ағама!»
Әнжіге қолын үш берді.

Анасына күш қылды.
«Жібермеймін» деп еді,
«Кетемін, – деп, – лағып!»
Көзінен шашты ұшқынды.

Жібермесе кетеді
Жасынан тентек жетелі,
Ананың жаны ышқынды.
Не қыларын біле алмай,

«Жүремін» деп ат ерлеп,
Бір қошты алып қасына
Қара нарға қос артты.
Ағайын, қоңсы, ноғайға

Бара жатып қош айтты.
Айдынды-Имаш жас бала
Кеуіліндегі мақсатын:

Жаратқан Жаппар Құдайым.
Екі ағама бас қоссам,
Кетер еді сендердің
Кеуліңдегі уайым.

Қарашасы атамның,
Үміт үзбе біздерден,
Келтірсін Алла ыңғайын!
Жақсыларың шыдаңдар,

Талабым жүрсе жөнделіп,
Ноғайлы тағын аламын.
Тақ бермейтін кім, қане,
Басына зауал саламын!

Мен арнайы сондықтан
Қангерман деген қалаға
Қос ағамды іздеп барамын.
Әуресімен ойынның

Жақсы-жаман көріппін.
Атадан жастай жетім қап,
Қатарымнан кеміппін.
Атам мінген алтын тақ

Басқаларға беріппін.
Жастығым шығар бұл менің,
Көрінгенге сеніппін.
Қаңғалап жүр көп ноғай,

Сондықтан да, ағайын,
Ағалармен бас қосып,
Тақ алуға жерікпін!
Қош болып тұр, тумалар,

Неге керек көп сөйлеп,
Белі талды көліктің!
Осыны айтып жас бала,
Атының басын бұрды енді.

Жасына жетпей жас бала
Адамдықты көздеді.
Халқының қамы ойлантып,
Екі ағасын іздеді.

Жұртты құртқан сұм Әнжі
Не ойлады кім білді?!
Мақұлдап сөзін баланың,
Безеп жатыр қу тілді.

Айдынды-Имаш жас бөрі
Қаттау киген деніне.
Тақымға қысып көк сүңгі,
Байлаған алмас беліне.

Қорамсақтағы сұр жебе
Қырықтан асар кемінде.
Он екіде жасы бар,
Жас та болса басы бар,

«Алтын тақты алмастай,
Бір адамнан кеммін бе?!»
Күн-түн қатып жол жүрді
Қангерманның еліне.

Келгенінде бұл жолдың
Қара Еділ деген жеріне
Қосшыға қосып түсіртті,
Бір ой түсіп кеуліне.

Енді әңгіме тыңдаңдар
Ысмайыл Әнжі жөнінде.
Түсіндіріп айтайын,
Келтіріп сөзді ебіне.

Көрейін деп шақырдым.
Не ойлап жүрсің бұл күнде,
Қайратты туған батырым?

Билігін бергем халқымның.
Қолыңа билік тиген соң,
Тыным таппай шарқ ұрдың.
Бетіңе жанды қаратпай,

Аюдайын ақырдың.
Әуелі Құдай, екінші
Сен едің менің жақыным.
Бұл күндерде елдегі

Не ойлап кетті білдің бе,
Не айтады ақылың?
Қанеки, сөйле, Жаббасым,
Айтсайшы істің мақұлын.

Не ойлап жүрсің бұл күнде,
Не келіп жүр кеуліңе?!
Айдынды-Имаш бас қосса
Екі асыл тек бөріңе,

Ойластыққа шақырдым
Бүгін жердің кеңінде.
Досым бар ма, Жаббасым,
Сенен басқа менің де?

Сен де мырза баласы
Қарасам байқап, тегіңе.
Қаламады халық бізді,
«Билік беріп болмас» деп,

Алтын тақты береді
Сол үшеудің біріне.
Сосын олар сенеді
Мына жатқан халықтың

Айтатұғын кебіне.
Қанеки, сөйле, Жаббасым,
Сосын мен де айтамын
Орайлап сенің сөзіңе.

Не айт дейсің, хан аға?
Ойлайтындай ел қамын
Достығым жоқ ноғайға.
Қаламап еді халық бізді,

Шыдамай қорлық, азарға.
Дұшпандық еткен адамға
Жақсылық қылып болар ма?!
Бұл халықтың ішінде

Тілек тілеп жүрмін мен
Кешегі жас балаға.
Үмітім көп болып жүр,
Деп, сірә, тақты ала ма?!

Едіге тұқым тақ мінсе,
Санға кіріп мен дағы
Ойлаймын бағым жана ма?
Кіреукелі алтын тақ

Дәмелімін, хан аға,
Маған да мансап берер деп.
Ақылың болса айта бер,
Ойыма да келмейді

Кеуіліме тиер деп.
Күмәнім бар сонда да
Сіз істеген көп нәрсе
Жобасын олар білер деп.

Бір майдан шайқап отырып,
Жаббасқа жауап қайтарды:

Құлақ сал менің кебіме.
Ағасымен бас қосып,
Келеді ол ноғай еліне
Кіреукелі алтын тақ

Сөз жоқ олар мінеріне.
Күмәнім жоқ тағы да,

Оларға не деріне.
«Сол екеуін өлтір!» дер,
Келмесін басқа қаперіңе.
Өлтіреді сонан соң

Сені менен мені де.
Кімді де болса өлтіреді,
Тигізген зәбір көріне.
Туғаннан менің жұмысым

Әңгіме, жанжал қауғадан.
Ендігі өмір қызығы –
Лаждап басты сауғалаған.
Сонда да болса бұл тақтан

Есебі келсе құр қалмаған.
Амалдап жүріп, әйтеуір,
Бұрын да солай болғам.
Реті келсе жетпегірді

Айдынды-Имаш ажалы
Сенен болады деп айтады,
Айырсам жұлдыз аспаннан.
Қанеки, Жаббас, бас тартшы,

Қисық десең бұл жобамнан!
Ысмайыл мұны айтқанда,
Шалқып отырған Жаббастың
Пәс болып қалды назары.

Ысмайыл айтқан соң,
Сонау бір өткен күндерде
Бұл тұқым берген азарды.
Ойлаған ойы өзгеріп,

Таба алмай басқа амалды.
Сөзінен кейін Әнжінің
Жүрегі қайта қабарды.

Жаббас інің құп алды, –
Деді Жаббас бүрісіп,
Жарқанаттай боп қалды.

Осыншама жатқаның?!
Келе жатқанда екі ағаң,
Мұнша неге ұйықтадың?!
Мен де келдім артыңнан,

Хабар бере шапқанмын.
Сүйіншіңді алмаққа,
Күзетіп жолды баққанмын.
Сүйінші, шырақ, сүйінші!

Жақсылық сөз айтқаным.
Сүйінші сұрай мен келдім,
Басыңды көтер, шырағым.
Жолын бер, – деп, – мырзаның!

Білген соң жердің жырағын.
Сүйінші сенен алмаққа,
Арқаңмен адам болмаққа,
Күндіз-түні жол жүрдім,

Жастыққа тимей құлағым.
Сүйінші, шырақ, сүйінші!
Сүйінші сұрап келіп тұр
Мырза-ау, мына қонағың.

Не бересің, Иманжан,
Қарасай келеді, сүйінші!
Қазиы бар қасында,
Тағы да бер сүйінші?!

Сен – ұядағы балапан,
Сақилық қыл, өзіңше!
Адамның аты шығады
Сақилығы білінсе.

Арғы атаң Едіге –
Ноғайлының болған намысы!
Төрт тарапқа жайылған
Мырзалықтан дабысы.

Ұйықтап жатқан жас бала
Түрегелді аблыға.
«Сүйінші!» деген бір айқай,
Шыққаннан соң барлыға.

Ешнәрсеге түсінбей.
Бұл құбылыс көрінді
Өңі менен түсіндей.
«Екі ағаң келеді» деген соң,

Тұла-бойы балқыды-ай.
Алақайлап қуанады,
Ой сақтамай артына-ай.
Қойып сөзге ықылас,

Менің жайым мәлім-ді.
Елге барсам есен-сау,
Алып берем арыңды.
Ойға алғаныңды болғызып,

Жаздырамын қарыңды.
Сүйіншіге аяман
Қолымдағы барымды.
Осы тұрғанда мен сізге

Аламысың садағымды.
Өмірімде көрмеген
Екі ағам үшін аяман
Кеудемде шыбын-жанымды!

Атадан артық қайратты ер!
Елге барып тақ мінсең,
Ішімнен тарқат шемен-шер.

Сен болдың нағыз кемеңгер!
Өміріңді сұрап мен жүрмін,
Бірақ, ілгергіні кім білер?!
Айта көрме «жан ал» деп,

Естіген жұрт күліп жүрер.
Қарасай, Қази келгенде,
«Сүйіншіге не берді?» дер.
Бостан босқа тұрмайын,

Одан да олжа алармын,
Көрсетіп оған мақтармын,
Қорамсақты қоса шешіп бер!
Албыраған жас бала

Жаббас құлға сенеді.
«Олай болса, аға» деп,
Жабықтан құл Жаббасқа
Саржаны алып береді.

Шапшаңдатып құл Жаббас
Саржаны тартып кереді.
Қас-қағымда баланы
Атып келіп жібереді.

Жақыннан атқан сұр жебе
Жас балаға енеді.
Қос өкпеден оқ өтіп,
Төсегінің үстіне

Жіберген Жаббас немені
Ысмайыл екенін біледі.
«Атаңа нәлет, залым!» деп,
Қос-қолдап жерді тіреді.

Айдынды-Имаш, әйтпесе,
Нұрадындей ер еді.
Бітіріп ісін болған соң,
Алды-артына қарамай,

Мініп алып кемеге,
Елге жүре береді.
Имаштан хабар барған соң,
Қарасай, Қази екеуі

Екі атқа мінеді.
Қай озғаны қарамай,
Көремін деп інісін,
Аттың басын жібереді.

Келсе інісін бүктүскен
Қарасай сонда көреді.
Бір сұмдықтың болғанын
Айтқызбай-ақ біледі.

«Ой, бауырымдап!» інісін
Құшақтап жасын төгеді.
«Ағажан...» деп аржағын
Айта алмай бала тұншығып,

Бала отыр демін ала алмай.
Жаңа ғана атыпты,
Денесі тұр әзір қанамай.
“Қайдан келген бәле?!” деп,

Үйге кіріп қарады-ай.
Үш кірді де үш шықты,
Еш дерегін таба алмай.
Әнжінің ісі екенін

Бірақ бала тірі еді.
«Мұны қылған қу Әнжі
Өмірінде оңбас! деп.
Бала адам болмас» деп,

Бауырдан күдер үзеді.
Жерден таппай ешнәрсе,
Теңіз жаққа қарады.
Су бетінде көрді ол

Жағаға таман барады.
Төрт қырлаған жебені
Қорамсақтан алады.
Ашуланып Қарасай,

Қайқайта тартып шіреніп,
Жіберіп келіп қалады.
Қайықтың қаңқа тақтайы
Екі атқанда сынады.

Быт-шыт болып қайығы,
Суға кетіп қырылады.
Әнжі айтқан Жаббасқа
“Бесінші күн келеді деп,

Тәңірден жазған ажалы”.
Кеме екенін білген соң,
Шулап кісі өлген соң,
Қосқа мойын бұрады.

Бауырына жаны ашып,
Іші оттай жанады.
Еркі кетіп басынан
Жылап тұрып толғады:

Қарауыл, сақшы қалдырмай?!
Алып шығып ауылдан,
Шыңдауыл болса салдырмай?!
Не қылғаның, бауырым,

Әнжі қу, сен-ақ құрттың-ау,
Отымды тыныш жандырмай!
Далаға шығып қарадым,
Көз жетер жерден, шырағым,

Көре алмадым жанды да.
Жерден таппай ешнәрсе,
Суға көзім салдым да
Бір кемені уаттым

Жаласына қалдым ба?!
Қос өкпеңнен оқ өтіп,
Сен отырсың бүгіліп.
Қайырғанда сен үшін,

Қабырғам барады сөгіліп!
Екі қолың жебеде,
Көзіңнің жасы төгіліп,
Жайнап отыр қос жанар,

«Қарасай ағам келді» деп,
Шықпас па едің жүгіріп!
Сөйлетпеді-ау дем бөліп,
Көктей өткен қырлы оқ.

Мәні-жайын айтатын,
Тым болмаса тіл де жоқ.
Болғанмын ба, Құдай-ау,
Қызығыңды мен көріп?!

Талабың жүрмес жөнделіп!
Жауқазын гүлін жаңа ашқан
Бір мүшелі жасың бар.
Жапанда жалғыз қалғандай,

Кіммен болған бәсің бар?!
Абайласаң болмас па еді,
Тумадан шыққан қасың бар?!
Баулынбай жатып не еткенің,

Шамшырақтай жайнаған.
Мәжелің жоқ сөйлеуге,
Қыжылдап ішің қайнаған.
Сендей бала туар ма,

Он екі жасқа келгенде,
Әр қиялды ойлаған?!
Енді білген шығарсың,
Әнжі сені алдаған.

Алдыңды орап сайраған?!
Едігенің ұрпағын
Құртпай, сірә, қоймаған.
Алдап ойын баласын,

Не қылғаны, оңбаған?!
Құртқанменен біздерді,
Басыңа рахат қонбаған!
Қолдан келер нәрсе жоқ,

Айдынды-Имаш қозғалған.
Көкірегі сырылдап,
Екі иіннен дем алған.
Түкіріп тастап қара қан,

Қаны келіп орамнан.
Қысқа болды өмірі,
Бала еді абзал жаралған.
Қос бүйірін таянып,

Дем таусылып тұрғанда,
Сен де көрдің ініңді.
Амалым бар ма Құдайға,
Тырнағына ажалдың

Шықпастай болып ілінді?!
Айта алмадым арманды,
Көріп тұрсың түрімді.
Атып кетті Жаббас құл,

Алып-ұшқан шағымда,
Сыйлап кетті өлімді.
Ақылсыз, аусар білмеппін
Жау шыққанын жақыннан!

Балапан едім жас түлек,
Ұяда тұрып талпынған.
Тауда тұрып таранып,
Ұшқанда көкке шарқ ұрған!

Су аяғы тартылған.
Құл сөзіне мас болып,
Ет-жүрегім елжіреп,
Қорғасындай балқығам.

«Келатыр ағаң!» дегенде,
Тасып кетті кеуілім
Көк теңіздей шалқыған.
Шығып едім ауылдан,

Бас қосып бірге жүрмекке.
Қарамайды екен Құдайым
Қылған талап еңбекке.
Атамыздың көп дұшпан

Қарсыласып тұрғанда,
Ұрысқа бірге кірмекке.
Қиялай қиқу болғанда,
Қызмет қылып сендерге

Жазбаған екен көрмекке.
Көре алмай барам анамды,
Арманым көп Құдіретке!
Айтып еді анамыз

«Екі ағаңа барма! деп.
Қатарыңмен, теңіңмен
Ауылда жүріп ойна! деп.
Дұшпаның көп, досың аз,

Өйтіп тентек болма!” деп.
Жаным аға, не пайда
Ынтық болдым көрерге?!
Жаңа біліп отырмын

Өзімнен кетті қателік,
Ол күнім қайтып келер ме?!
Құл сөзіне мас боп ем,
«Келатыр ағаң» дегенде.

Риза болдым бұған да,
Қараңды сенің көргенде.
Болмағанда сатқындық,
Асылар едім мойныңа

Құстай ұшып мен барып!
Тұрмас па едім алдыңда,
Екі бетім қызарып.
Тартылған суы айдындай,

Жапырағы қурады,
Раушанын күн алып.
Айтарсың сәлем анама,
Қазидайын ағама!

Қателік кетіп өзімнен,
Сәл ертерек сұм ажал
Қолын салды жағама.
Риза бол бәрің де

Айдынды-Имаш мен болдым.
Айбатынан ел қорыққан
Қайраты артық ер болдым.
Қулықтан туған құлынның

Ат боларын білмедім!
Мұсадан туған баланың
Жат боларын білмедім!
Құлдан туған Жаббастың

Жаудан өлер ер ме едім?!
«Сүйіншілеп» келген соң,
Аша бердім қойнымды.
Қуанғаннан, жан аға,

Ұсына бердім мойнымды.
Мен көтеріп отырмын
Құдайымның салғанын.
Енді сезіп отырмын

Жау боларын туманың?!
Құлдан туған Жаббастың
Артымнан шығып қуғанын.
Сезгенімде ертерек,

Шыбын жаным сау күнде
Бермес пе едім жазасын?!
Атаңа лағнет заңғардың
Жеткізбес пе едім қазасын?!

Ішімде барады арманым!
Сазайын жаудың бере алмай,
Қазиымды да көре алмай,
Тістеулі барады бармағым!

Көре алмай кетіп барамын
Анамның ақ дидарын!
Қош болып тұр, ағалар,
Қалмады енді мәдарым!

Айналайын, Қазиым?!
Аяғыңа жығылып,
Қылайын саған тағызым.
Мойыныма қойып өлтірсейші,

Не болды менің жазығым?
Қолыммен қылған ісім жоқ,
Кінәсі не бауырдың?
Тек жаманат арқалап,

Не қыларым біле алмай,
Айбатыңа қарсы тұра алмай,
Шырағым, саған жалындым.
Астыңдағы Аққұс ат,

Аяғын қадам басқан-ды.
Айбатты туған түрің бар,
Содан ағаң жасқанды.
Қуанушы едім ішімнен

Түріңді көріп шошынып,
Ол ойым менің бос қалды.
Кейігендей кейпің бар,
Көрген адам сасқандай.

Мұз көбеден сөгіліп,
Су кемерден асқандай.
Не жазығым бар еді,
Сен қуып, мен қашқандай?!

Не қылсаң да өзің біл,
Жазықты болған қасқаңды-ай.
Тұғырына қонған еліңнің
Екі ақсұңқар төресің.

Қаршыға боп ілмекке
Ізімнен қуып келесің.
Алмасың бар қолыңда,
Ашулансаң бөлесің.

Сол асылдан қалған сынықсың,
Ақ, қараны айырып,
Ашып бірақ көресің.
Өлтірем десең өзің біл,

Туғаныңмын сонда да,
Өз қолыңнан көмесің.
Сенің әкең ер Орақ
Қаңтарда қара бурадай

Сендей ұқсап тумаған.
Келбетіңе қарасам,
Қазанның қара бұлтындай
Найзағайы ойнаған.

Сен тұқымсың, шырағым,
Едігедей мырзадан.
Сырымды саған айтайын
Сөйлеймін жалғаннан.

Жазғырып бәрін жазықсыз,
Айырылып қалдым қорғаннан.
Тоз-тоз болды ноғайлы,
Қақпанға түсіп мен құрған.

Телағыс, Күніке екі нар
Асып кетті Боғдыдан.
Ант ішкізіп нақақтан,
Мамайға қастық мен қығам.

Тұзаққа түспей тек қана,
Алшағырдың баласы
Қалу да қашты «құр-құрдан».
Менен болып жаласы,

Жаббастан болып жазасы,
Айдынды-Имаш жас бала
Қыршынынан қырқылған.
Бейарман кетті, не пайда

Ескерусіз қалғаннан?!
Хан болып, тақ мінуді
Мақсат тұттым салғаннан.
Осының бәрі болған іс,

Ойдағы жүрген арманнан.
Себебі менен болғанмен,
Мұның бәрі Алладан.
Қара басын қайттап,

Өзіңнен кіші балаға
Қол қусырып зарлаған.
Құтылғың келсе, тез өлтір,
Мұсадан туған жаманнан.

Өлтірсең де адам жоқ
Алатұғын қолыңнан.
Хақ жазуы осылай,
Өлтірген жоқпын қолымнан.

«Қияметтік істі кешірген,
Мырза» дейді бабаңды.
Не қылсаң өзің білесің,
Істеген ісім жаман-ды.

Өз қолыңнан өлтіріп,
«Ағам өлді менің» деп,
Бересің қалай хабарды?!
Өлген келмейді орнына,

Жақсылық еткен азамат
Жұмаққа ертең барар-ды.
Жан деген шіркін тәтті екен,
Қайтсем жаным қалар-ды?!

Бір Аллаға тапсырып,
Ағаң сөзін доғарды.

Киімін әйелдердің Әнжі киіп,
Жүрген-ді тары қуырып, келі түйіп.
Хан қылып Мүсілімді бүкіл ноғай,

Мүсілім хан болған соң қарап жүрмей,
Мұсаның қоңсыларын кеткен бөліп.
Шеттетіп ноғайлыдан қалдырмақшы,
Әнжі де бұл жағдайды отыр біліп.

Сондықтан Әнжі ойлап бір сұмдықты,
Жайлады көкірегін жаман желік.
Кетейік түсіндіріп осы жайтты,
Әріден тарихты айтып келіп.

Екеуі әрі жарлы, әрі жетім,
Жүр еді қол пайдамен тек күнелтіп.
Халықтың қадырменді адамдары
Кеткен-ді осылайша тентіретіп.

Орақтан қалған байлық болмаған соң,
Амал не жүрді солай тірлік етіп.
Ер Орақ хан Мамайдың ағасы еді,
Мәскеуге қас болғаны қалас еді.

Батырхан, палуан Сұлтан Қырымдағы
Бұларға Орақ, Мамай нағашы еді.
Өлтірген осы екеуін Мамай өзі
Жала емес, сол оқиға сарас еді.

Бұл күнде Қырым халқын билеп тұрған
Жасарал палуан Сұлтан баласы еді.
Қараған Жасаралға барлық Қырым,
Патша боп алтын тақтан алған орын.

Жасарал бір жасында қалып еді,
Құрғанда Мамай әкеге ажал торын.
Жоқтаусыз екі батыр кетіп еді,
Ала алмай Қырым халқы мұнан кегін.

«Қорлыққа бұл екеуін сол салар» деп,
Ойлады келтірмекке Әнжі ебін.
Әнжінің кеулі ауған хат жазбаққа
Жібермек Жасаралға Қырым жаққа.

«Тез жазып жіберейін бар жағдайды
Қос жетім ұшырасын аласатқа.
Бар сырын дұшпанына паш қылайын,
Зәру деп киер киім, мінер атқа.

Әкеңнің кегін алмай осынша жыл,
Ықпалың жүріп тұрғанда қалма ұятқа.
Көрсетті бұл екеуі маған азар
Жақын деп күнәмді өтіп, салмай назар.

Қази мен Қарасай өлтірем деп,
Шыдамай, ноғайлының шырқын бұзар.
Бұл хабар тиісімен Жасаралым,
Аунақшып төсегінде қаны қызар.

Жаратқан жәрдем берсін, тездетейін
Осы ойым бір шамаға келген шығар.
Жасарал шауып алса Ноғайлыны,
Басыма сонда менің бақыт қонар.

Жақсылық жақсылыққа қайтарылып,
Хан тағы басқаға емес маған қалар.
Отырған бұл үйдегі үлкен-кішің,
Өлеңмен айтып өттім, сөзге түсін.

Келтірер халық басына үлкен зауал,
Залымдық ойлайтұғын жалғыз кісің.
Доғарып домбыраны, әңгімемен
Айтайын түсіндіріп ендігісін.

Абыржып келді алдыңа
Қарасай, Қази қос балаң.
Жасарал келеді аттанып,
Елге тиді хабар да.

Ел әңгіме айтып жүр,
Мәнісі оның мынада:
«Біз нақақтан бұл жауға
Қалдық» дейді жалаға.

Құлағымнан сарсылып,
Қайғылы болдым соғанда-ай.
Ақылым айран, дал болды,
Мінуге көлік таба алмай.

Ер кеуілді аты бар
Арғы текті заты бар,
Сілте маған адамды-ай...
Ноғайлыда жақсы кім,

Егер көлік табылса.
Жаяу да болсам кетемін,
Еркі Хақтың не қылса!
Қанеки, ана, жөн сілте

Сен өз ақылың барынша!
Қадір білер ер бар ма,
Қанеки, сілте, ей, ана?!
Сөз есітіп жүргенше,

Үйде отырсам қала ма?!
Егер ажал болмаса,
«Жалаңаш жауға шап!» деген,
Ажалым жетпей ала ма?!

Айтып тұрмын Қазиға
«Ие бол! – деп, – ауылда,
Қатын менен балаға».
Тұлпар ат, кәне, кімде бар

Халық танымай атадан.
Арғы атам Едіге
Елге ардақты атанған.
Бұл күнде кеміп жүдедім

Көзімді салсам қатардан.
Жұрттың сөзін есітіп,
Өртеніп ішім тұтанған.
Қанеки, ана, жөн сілте,

Жүремін десең, шырағым!
Құдайдың өзі сақтайды
Киіктің жетім лағын.
Жұрттың сөзін есітті

Менің де үйде құлағым.
Қази қалсын ауылда,
Дұрыс екен бұларың.
Аты бар адам сілтейін

Бермесе жаяу жүре бер,
Оған не амал қылайын?!
Құдайдың өзі сақтайды,
Қайтып келме ауылға,

Қылма ешбір уайым.
Балам, несін сұрайсың,
Кеше анау күндерде
Ноғайға едік қорған біз.

Күнде жиын, күнде той
Болушы еді ордамыз.
Ықпал жүріп тұрғанда,
Талаймен дос болғанбыз.

Хан, қара демей қатарға
Жақсыны талай алғанбыз.
Арқасымен атаңның
Халыққа еркін ер қылып,

Бағылан сырбаз сойғанбыз.
Бастан бақыт тайған соң,
Бәрінен босқа қалғанбыз.
Баста бақыт барында,

Дос емесі бар ма еді
Бұл ноғайдың бізбенен?!
Табылушы еді ол күнде
Отбасынан іздеген.

Біреуі де келмеген.
Іс көрмей халық айналмас,
Қорықса сыйлайды ел деген.
Солай деп айта келсек те,

Адамның күні елменен.
Жас кезінен бастап-ақ,
Атаңды көрген көзбенен.
Қандай заман туса да,

Бұл халықты бірлеген.
«Елде тиер кесірі» деп,
Алжасқан сөзді жөндеген.
Қолында тұлпар аты бар,

Атағы шыққан Көкдөнен.
Тәуекел етіп соған бар,
Бір адам сол көзденген.
Ел ағасы бұл күнде

Сен сықылды жасында
Тарлық пен кемдік, зәбірлік
Көп келіп еді басына.
«Ақылы зерек адам» деп,

Халық билеген дана атаң
Көп ертіп еді қасына.
Барсаң, балам, басып айт!
Өтіліңді өткізе айт!

Өмірің болса көрерсің,
Не жақсылық-жамандық
Тұрмайды адам басында.
Осылай деп сөз айтты

Баласына анасы.
Ерлеп мінді астына
Бір топыршы аласы.
Бір мезгілдік жер екен

Ана ауыл деп сілтеді
Малшылардан сұраса-ай.
«Би ұйқыдан тұрады-ау» деп,
Жақындап үйдің сыртына,

Аманбысыз, би-еке?!
Асығыс келіп мен тұрмын,
Құлағың сал кебіме.

Іс қылған Мамай жиеніне.
Аттанып келеді Жасарал
Әкесінің кегіне.
Есітуім, сан жетпейді

Әскерінің көбіне.
Адамның бар ма арманы
Қарсы шықса атойлап,
Келген жауға көріне.

Бүлдірер деп қорқамын,
Құмырсқадай көп әскер
Келіп қалса еліме.
Алдынан жаудың шығуға

Кем болды көлік ініңе.
Қапаланып қайғырдым
Ат пенен тонның кеміне.
Ақылың асқан би едің,

Көкдөнен атты маған бер,
Көмегің болсын еліңе!
Қолыңмен сүйіп бір жібер,
Сенсең, егер, би аға,

Еңкейген жетім ініңе!
Зор туады екен басыңа
Ел ішінде болсаң ер.
Қырық мың жығын жау келсе,

Қайдан білсін ноғайлы,
«Қарасай, Қази жаман!» дер.
Алдынан жаудың шығуға,
Көкдөнен атты маған бер!

Жау хабарын есітіп,
Жата алмай жүрмін қысылып.
Атыңды сұрай мен келдім,
Басымды тұрмын ұсынып.

Мен ақсұңқардың орнында
Баулынбай қалған түлекпін,
Көрсейші құсыңды ұшырып?!
Бермесең де атыңды,

Етпеймін, аға, кішілік.
Жаяу да болсам кетемін,
Отырамын ба өлем деп,
Жесе де жау пісіріп.

Сұрай келдім атыңды,
Беремісің, асылым?!
Берер-ау деп ойладым,
Жақсы еді тек-нәсілің.

«Атым пәлен болды» деп,
Сөз айтпа маған қашырып!
Беретұғын пұлым жоқ,
Бағасын айтпа асырып!

Жоқ екенін білемін
Көкдөнен аттың бәсінің.
Бәсін беріп мін десең,
Жете ме түгі шашымның.

Атыңды берсең, би аға,
Бұл жалғанның жүзінде
Болмас ед ұмыт осының.
Атыңды сұрай келіп тұр

Жасарал «елді шабам деп.
Қырық мың жыл қырғын болса да,
Әкемнің кегін алам!» деп.
Мен де жүрмін бұл күнде,

Астыма тұлпар ат мінсем,
Жаудың бабын табам деп.
Ол да өзімдей адам ғой,
Өлтіреді қалай деп?!

Әкемменен шын болса,
Дос болғаның «Құдай» деп.
Келіп тұрмын, би аға,
Бұрынғының жолы-ай деп.

Әкемменен шын болса,
Дос болғаның “Құдай” деп,
Сілтеуімен анамның.
Аспан мен көктей арасы

Айтқан сөзі ноғайдың.
«Кеудесіне кірмес деп,
Анам айтты, – бір тайдың».
Келіп тұрмын сонан соң,

Бастағаны бар шығар
Жасаған Жаппар Құдайдың!
Бидің сөзі:

Құстан туған құмайым?!
Талабыңды оңғарып,

Алдынан жаудың шығуға
Беліңді бусаң мұңайым
«Мінуге көлік болмас» деп,
Ойыңа алма уайым!

Неге көлік табылмасын,
Осының бәрі ағайын?!
Бар деген шығар бәйбіше
“Мен де бар деп тұлпар ат”.

Сырымды білген кімде-кім
Көкдөнен атты демес зат.
Патша болсын, бек болсын
Сұрамай мінер жақын-жат.

Әттең, тұлпар болғанда,
Оны бермей дұшпанға
Қыламын ба сені мат.
Сендей тұқым қайда бар

Сендей текдар тұқымнан –
Құдай алдында зор ұят.
Дұрыс болған бәйбішенің
«Бар, – дегені, – ағаңа».

Қолымда тұлпар ат болса,
Бермеймін қалай саған да?!
Төрт тұлпар ат бар еді
Тауарлықтың жұртында.

Есітуім Шорада.
Тіл жалмаған Күрең ат
Телағыстың қолында
Бұл үшеуі соларда.

Әкеңменен жау болып,
Кетіп еді олар да.
Менде бірі – Көкдөнен,
Бір мал еді жарамды.

Мінгеннің жолы болатын
Қашаннан маған сыралғы.
Сұлу туған жануар
Қайратты ерге кез келіп,

Тарқатпады құмарды.
Дос баласы сен болсаң,
Атаңды көрген мен болсам,
Не берсем де тұрар-ды.

Кетсең де мініп сұрамай,
Қолыңды кім қағар-ды?!
Ат болса неге бермейін,
Тұқымына тарланның.

Арманы бар ма жалғанда
Ізінде сендей тұқым қалғанның?!
Сұрай келген досына
Қолқасын берсе аямай,

Үш күн болды, шырағым ,
Мен дәл үстінде тұрмын арманның!

Төмен қарап мұңайма.
Келген болсаң арнайы,
Ат табылар мінерлік
Байтақ жатқан ноғайда.

Дүнияға келсе алармын
Бедел салып сұрамай.

Бермейді маған ол қалай?
Сені жаяу жібермен,
Әйтеуір, төрем, қалайда.
Қолымнан баққан Көкдөнен

Керек еді маған да.
Аламын деп келген соң,
Қиын шығар саған да.
Сендей тұқым қайда бар

Ойлама мына ағаңды.
Тарлық пенен кемдіктің
Жасымнан көрдім талайын.
Шын талпынсаң талапқа,

Жеткереді Құдайым.
Мінуге жауға жарамды
Ат болса сатып алармын.
Өзімнің дүнием жетпесе,

Мінетін көлік табармын.
Дүниеме бермесе,
«Дос болам» деп сұрармын.
Бұл сөзіме бермесе,

Басымды тауға ұрармын.
Ат өлгелі әр жерден
Мен де атты сұрадым.
Мына байтақ ноғайда

Үш кісіде үш ат бар
Жабу, жеммен баптаған.
Бірақ өзім көргем жоқ,
Көрген адам мақтаған.

Жауға мінген адам жоқ,
Бірақ жер, суменен шаппаған.
Көкдөнен қолда тұрғанда,
Назарым салып оларға

Бұл күндегі жылқыдан
Шыны тұлпар шықпаған.
Жақсы шығар сонда да
Иелері сатпай, сақтаған.

«Жабу, жемнің күшімен, –
Дейді, – босқа бақпаған».
Бір сапарға жарарлық,
Сүйектері әдемі

Анасынан туғалы
Жері жоқ жерден оттаған.
Аттың иесі мыналар,
Сүйектерін олардың

Ойланып ағаң парықтаған:
Үшеуі де дығалдар
Артықпын деген халықтан.
Сірә, жақсыға жағдай өтеді,

Әрі батыр, әрі бек,
Кеуілінде ерлік көп.
Осы жаудың хабарын
Үйде отырып есітіп:

«Менен батыр, кім ер?! деп,
Жақын келсе шегіме,
Сонан соң атқа мінем деп,
Елге тисе зәбірі,

Көз тігіп отыр елеңдеп.
Салторы деген аты бар,
Кішмішпенен тұр жемдеп.
Мерекеге қосқанда,

Ертеңгі шапқан шабыстан
Тыйлмайды төмендеп.
Байраққа қосса жұрт шулайды:
«Салторы жалғыз келер!» деп.

Ұрынады елеңдеп.
«Сат» десе Ахмет сатпайды,
Кеуілімде жоқ және де
Сұрағанға берер деп.

Мұқтар деген біреу бар –
Қатты мәзәжіп, кеулі тар.
Дәулеті асқан бай адам,
Мінезі оның тәкаппар.

Қайратын көзім көрген жоқ,
Көп мақтайды ноғайлар.
Сәтімен туған жануар
Көрген адам айналар.

Сүмбідей болып жараған,
Мақпалдай түгі құбылар.
Иесі қатты бір адам,
Ойламаймын мен оған

«Сат» десе және сатпайды,
Оған ағаң не қылар?!
Қипатшта деген біреу бар
Ат бағып тұрған тағы да.

Өзі нағыз саудагер
Мәскеудің біледі байын да.
Қызылат деген аты бар
Қондыкердің жұртынан

Бір ердің жиған малына.
Қарасаң көзің тоймайды
Маралдай екі санына.
Адамның құлқы кетеді

Ақ бөкендей таңына.
Байлауда тұрып іші пысып,
Ортекедей ойнаған.
Ұшқын шашып жан-жаққа

Таңырқанар ойлаған.
Бастырықты жабумен
Жазы-қысы жабылған.
Аққудай мойны иіліп,

Қаңтарылады жалынан.
Байраққа қосса, басқа ат
Көрінбей қалар шаңынан.
Бұған теңдес ат болмас

Сатса сатар осы, – деп,
Кетпей тұр менің ойымнан.
Осыны айтып Сұлтанай,

Алдырайын атымды,
Жылдамырақ мін! – деді.
Себеппенен келген соң,
Таныс бол жеңгеңмен – деді.

Бір сағаттың ішінде
Ас үлгіртіп қазанда,
Самаурыны қайнады.
Сойғызып бағылан сырбазды,

Өзі жүріп жүгіріп,
Жылдамдатып болғызды.
Ерлетіп тарлан жорғаны
Жігітіне қойғызды.

Алдына түсті төренің,
Ол күні жолға қонғызып.
Ертең сәске болғанда,
Қипатшаның үйіне

Аттың басын бұрғызып,
«Хабарлас!» деді Сұлтанай,
Келе жатқанда күн қызып.

Жұмысым бар азаматты.
Саудагер үйден табылып,
Әзірге мені қуантты.
Ат сабылтып келгенде,

Оңғарғай Құдай талапты.
Жұмысым тұр ойымда,
Билігі оның өзіңде.
Сұрамай әзір айтпаймын,

Қипатша, қане, не дейсің?
Мен қарап тұрмын өзіңе.
Қипатша сонда айтады:

Жүріпсің, биім, жол болсын!
Арнайы шыққан ауылдан
Талабыңыз оң болсын!
Адам айтса ғана түсінер,

Арнайы үйге келгесін.
Жолыңыз болсын, қанеки,
Халық үстіндегі биіміз.
Түстенем десең аттан түс,

Мынау тұрған үйіміз.
Түстендіріп жайлауға,
Жоқ демейміз күйіміз.
Асығыс болса жұмысың

Бола берсін жолыңыз.
Келіпсің іздеп ініңнің
Шамалаймын өз басын.
Басымнан артық затым жоқ,

Аға қолқа салғасын.
Сұрай келсең аларсың
Мал түгіл тіккен ордасын.
Қызылат қалса астымда,

Қасыңдағы жолдасың?!
Ат үстінен сөйлесіп,
Ісіміз ұят болмасын.
Түспеймін десең өзің біл,

Би аға, көңіл қалмасын.
Түсем десең атыңнан,
Шақырайын, бала байласын.
Жаңалап салып төсекті,

Біз сықылды шаруа
Қалай қылады пайдасын?!
Ауырлығы қонақтың
Келгенге болад қорғасын.

Әзілменен, би аға,
Ат үстінде көп тұрдың,
Бізге де ұят болмасын!

Ер Орақтың баласы.
Арғы атасы Едіге
Атаққа шыққан бір басы,
Болмаған ешкім наласы.

Есітіп жаудың хабарын,
Шығыпты соған бармаққа.
Келген екен бұл маған
Көкдөнен атты алмаққа.

Мұңайған соң жас бала,
Ауызымнан шығып еді,
«Ат табам, – деп, – қалайда!»
«Ат сатып алып берем, – деп, –

Тап келсе егер талайға».
Досы үшін азамат
Қолдағы малды аяй ма?!
Аузымнан шыққан сөзімді

Олар да менен кем емес.
Ат алып берем осыған,
Келмесе де орныға.
Тәуекел етіп мен тұрмын,

Алғасын соң жұмыс мойынға.
Халықтың іс болған соң,
Малымды салып ойынға.
Не де болса, тәуекел,

Байтақ жатқан ноғайға,
Бірлігі жоқ қашанда
Біздің елге оңай ма?!
Түстеніп саған жатуға

Сонан соң, інім, болар ма?!
Халқымның, елдің қамы үшін
Кірісіп жүрмін амалға.
Жайшылықта отырсың,

Құр ойнайды қораңда.
Жауға оны мінуге
Сені мен бізге жазбаған
Ондайды Алла таланға.

Ертең елге жау келсе,
Атың түгіл еріксіз
Қатының мен балаң да!
Одан дағы, шырағым,

Мінгізейік осыған,
Дұғалы ердің тұқымы еді,
Жалғыз шапқан қамалға.
Бәсін айт та, пұлын ал,

Ағаңа сатып одан да.
Орынына оның баға бер
Бір жақсы тұқым тағы ал да.
“Қысылып келген екен” деп,

Адамның осы дұшпаны.
Айтпаса бәсін малының
Қанадан адам тасқаны.
Жаманға барсаң қысылып,

Аядай болар аспаны.
Саған келдім мен арнап
Бітірер, – деп, – жұмысты,
Ағаңның емес сасқаны.

Жасарал келеді бұзуға
Ноғайлының байтақ қамалын.
Қатын менен баланың
Біз тартамыз обалын.

«Халыққа қорған» деп айтпайды
Біз сықылды адамын.
Осы сөзді ойланып,
Іздеп жүрмін амалын.

Не дейсің, кәне, шырағым,
Ат табам деп төреге
Алып едім міндетке?!
Айтарымды мен айттым,

Енді ағаңды сөйлетпе.
Көкдөнен өлді, шын тұлпар
Жаралған жанды өлмекке.
Бір биенің құлыны

Ағаңның көңлін кірлетпе.
Бітір менің шаруамды,
Енді мені терлетпе.
Алдына түсіп мен жүрмін,

Аға деп келген еңбекке.
Ат іздетіп, Қипатша,
Жайықты енді өрлетпе.
Қырық аруана нарымды ал,

Мен дайынмын төлемекке.
Жайың қалай, шырағым,
Қызылат бермекке?!
Қипатша сонда сөйледі:

Қарасай деген бұл әлі?!
Қайырлы болсын қадамы,
Оңғарылсын талабы,
Ашыла берсін таланы.

Арғы атасы жүдәлі.
Өз әкесі ер Орақ
Жалғыз бұзған қаланы.
Жауға тисе жасқанбас

Едіге – ұлы ұраны!
Сізден бұрып, биеке,
Тиіп тұр жаудың хабары.
Есіткелі бұл жауды

Бәсін айтпай бола ма,
Келген соң арнап арнайы.
Он сан жатқан ноғайдың,
«Атыңды сат, – деп, – саудагер,

Саудаласты талайы.
Өзімнен төмен «ат сат» деп,
Өтіп тұр, аға, азары!
Қызылаттың басында

Қиналып келген екен деп,
Тысқары айтпаймын мен әрі.
Ат сатпасқа бола ма,
Арнайы «сат» деп келген соң

Халықтың сіздей адамы.
Өзің көрген Қызылат
Жазы-қысы бағылған.
Тоғызға келіп толып тұр,

Қаңтарылады жалынан.
Тоғыз жасқа келгенше,
Бұзылған жоқ сауыры
Құлындағы формынан.

Қызылатты, би аға,
Бағып тұрмын қолымнан.
Суыққа түгі тоңған жоқ,
Бастырықты жабудан.

Сүмбідей болып жарап тұр,
Жаңа да тойға шабылған.
Қаншама шауып қинасаң,
Тер шықпайды сауырдан.

Шын сырымды айтайын,
Арнап келсең ауылдан.
«Сат» деген соң сатамын,
Қауіп қылып және дабылдан.

Ерген екен соңыңнан?!
Өзің көрген Қызылат
Атасы айуан, тілсіз мал,
Бәсін айт деп, биеке,

Қапелімде қылдың дал.
Сатып алған бәсімді
Әуелі сізге айтайын,
Бұл сөзіме құлақ сал.

Алты жүз санап пұл бердім
Тай тұяқ құйған алтыннан.
Тоғыз жағалы тон бердім
Сарала ылғи құлпыдан.

Тоғызға келіп толып тұр,
Бұл күнде бәсі артылған.
Қиялай қиқу болғанда,
Жылқы озған жоқ артынан.

Сұрасаң жөні бір басқа
Ардақты бисің халқыңнан.
Сатпаймын деп айтуға
Сөзіңе бойым балқыған.

Ел қамы үшін жүріпсің,
Сұңқарды ертіп талпынған.
Аламын десең, би аға,
Қырық аруана нар керек

Болсын және бәріне
Кілең жібек артылған.
Жау келе жатыр екен деп,
Кеміс бәске сатпаймын,

Жүрейін аулақ у-шудан.
«Атын қорқып сатты» деп,
Сөз болады сыртымнан.
Шын алсаңыз лажым жоқ,

Бөтен айтар сөзім жоқ,
Осы бәске сатамын
Қызылды озған қиқудан!
Қипатша мұны айтқанда,

Би тұрмады тоқталып.
Күлімсіреп сөйледі,
«Сатам» дегенге шаттанып:

Саудагер бар ноқта алып.
Қасыңа адам ертіп бар,
Дүнияны өзің ал,
Көзіңмен көріп ақтарып.

Атыңды қымбат демеймін,
Төре кетсе болады
Арнайы келген мақтанып.
Жіберейін қонақты,

Жайылсын артқа ат қалып.
Құтты болсын айтайық,
Өзің барып, Қипатша,
Қанеки, шықшы атты алып?!

Айтқан бәсін берген соң,
Тұра алмады енді кідіріп.
Айтқан бәске сатса да,
Жүр, білем, іштен күйініп.

Екі-үш кетті сүрініп.
Қайғырғанын би біліп,

Айқайлады ол күліп.
Жетелеп шықты Қипатша
Қызылатты қорадан.
Бастырықты жабулы,

Белін құрмен ораған.
Құлағын тігіп Қырымға,

Екі көздің жанары
Көрінед жарық шырадан.
Көтеріп басын қараса,
Назары түскен қиядан.

Алдын орап ойнайды,
«Тек-тек!» деп келеді Қипатша
Шылбырын ұстап сағадан.
Аттан түсіп Сұлтанай,

Сүмбідей болып қатпыты,
Ат ойына ұнаған.
Шамаға соқты бедені,
Сұлтанай іштен сынаған.

Еріңді сал Қызылға,
Мінуіңе жараса-ай!
Бағуы келген мал екен,

Күн-түн шауып илесе-ай,
Бірақ Көкдөнендей мал қайда?!
Жүзікше жоқ аяқта
Тасқа шапса таймайтын,

Кере қарыс тұрасы.
Туымды бұл да мал екен,
Болдыра қоймас шамасы!
Төре түсті атынан

Ерін салды Сұлтанай
Қызылатқа төренің.
Үш жабуы бар екен,
Қанжығаға бөктерді

Жеңілірек керегін.
Қипатша алып шылаудан,
«Биисим Алла!» деп Сұлтанай,
Аттандырды төрені

Абройлы төре едің!
Құтты болсын Қызылат,
Талабың қайтпай, шырағым,
Бола берсін дегенің!

Сапарыңды оң қылсын,
Тілектес мына көп елің!
Қипатша тағы айтады:

Астыңдағы Қызылат!
Иесіне барды, арман жоқ,
Шынжыратай асылзат!
Сенің атың болып тұр

Малым еді бір қымбат.
«Өзім өлмей сатпан» деп,
Келетін еді ойыма
Тұрғанда жаным аманат.

Қызылат қолға келгелі
Жүріп еді инабат.
Сапарыңды оңғарғай,
Сау болып, төрем, саламат!

Бағып едім тайында,
«Артық, – деп, – атың» би де отыр,
Көргендер айтты: «Тұлпар!» деп.
Мақтайтын еді мұны да

Келетін қара үзіп тек.
Сатып тұрмын атымды
Артық туған бағыңа.
Амалым жоқ еліме

Жау келе жатыр тағы да.
Қадірін білмес бір жаман
«Сат!» деп тиер арыма.
Тұрғаным жоқ, биеке,

Сіз айтқан соң базына.
Жау жоқ болса Қызылды
Сексен нарға бермес ем,
Бастырып бермең қазына!

Төре атқа мінген соң,
Қипатша менен Сұлтанай
Қарасайға қош айтты.
Жолға түсіп кеткенше,

Төре де енді жөн тартты.
Дүниясын беріп аямай,
Би де ісін ұқсатты.
Елден аулақ шыққан соң,

Көңілі тасып Қарасай,
Жүргізіп атын сұрапты.
Тақымын қысып «шуһ!» десе,
Жылыстайды пырақтай.

Барған сайын қуанып,
Атты төре ұнатты.
Жүрген сайын Қызылдың
Өнеріне құмартты.

Кигені төре торқа еді,
Асынғаны болат-ты.
Жаңа талап жас батыр
Жауға қылды талапты.

Астындағы тұлпарды
Байқауменен келеді.
Сыпсыңдаған аяңы
Желістен жылдам өнеді.

Бара-бара сыпыртып,
Қарсақ жүріс жүреді.
«Бүлкілінен басқа аттың
Артық-ау” деп біледі.

Сыдырысы Қызылдың
Шабыстан жылдам дер еді.
Шоқытып еді біраз жер,
Дізгінін керіп гуледі.

Құмарланып Қарасай,
Қызылға тағы «шуһ!» деді.
«Шуһ!» дегенде атылып,
Ылди жерден қарғытып,

«Мұнан да артық!» дегені.
Рас екен, Қипатша
«Атым тұлпар» деп еді.
Көңілі толып Қарасай,

Атқа кәміл сенеді.
Сол уақытта шамасы
Жау менен елдің арасы
Үш күншілік жер еді.

Жау бағыты дер еді.
Шағанның сырты сары дала,
Қысы-жазы ығысқан
Мал семіртер бел еді.

Отыз ауыл ноғайлы
Осынау сары далада
Елден шеттеп жүр еді.
Сол тұсқа жетіп Қарасай,

Бір көшкен елге келеді.
Жылқысын айдап шаңдатқан,
Шұбыртып қойын маңыратқан.
Қуалап сиыр мөңіретіп,

Түйелерін боздатқан.
Кідіртпей тартып көштерін,
Жас баласын жылатқан.
Бұл үріккен көш екен

Шағанға қарай жөн тартқан.
Қара жорға атының
Омырауынан тер аққан.
Ақ күміс болған сақалы

Кеуде түсін мол жапқан.
Кездейсоқ келіп Қарасай,
Жөн сұрады бір қарттан.
Отыз ауыл мал баққан

Үш жүз үйдей бар еді.
Бөлінген елді бастаған,
Үлгі көрген нұсқадан
Көпті көрген кәрі еді.

Бұл күндері қарт болған
Қалила деген шал еді.
Заманында тіл білген,
Талайлармен бір жүрген

Осы қартқа кез келеді.
Сәлем берді дәстүрмен
Келе жатқан бұрынғыдан.
Тер шығыпты ақ көбік

Қарт астындағы жорғадан.
Омырауы ашылып,
Шалғайы кеткен шашылып.
Алтынды кемер белбеуі

«Жол болсын, балам!» деген соң,
Қарасай қартқа толғаған:

Ақ көбікке шомылған.
Елің көшіп жөңкіліп,
Малдарың қатты қуылған.
Жаудан үркіп көшкендей,

Жау төбеңді тескендей,
Жандарың қатты шығынған.

Түңілген шыбын жанынан?!
Қанеки, ата, жөніңді айт,
Боласыз қайсы рудан?!

Мінген ерге лайық.
«Жаудан қашып жүрсің» деп,
Көріп тұрсың мұны айып.
Әуелі айтып жөнімді,

Жеті атадан мекенім –
Мына жатқан Ақжайық.
Жағалай жатқан жайланып,
Соның бірі бұл халық.

Көптің бірі – шаруа,
Шеттен жүріп мал баққан.
Едіге мырза бұл жерде
Төрт атадан ел баққан,

Қатын-бала шулатқан.
Мазасын елдің қашырған,
Жау келіп күнде қалмақтан.
Одан бергі хан Мамай

Шағанның бойын жайлатқан.
Батыр Орақ ағасы
Дұшпанға тұлпар ойнатқан.
Телағыс, Күніке – екі нар

Айырылып қалып пайтақтан.
Жалғыз басты Мүсілім
Таққа мінді алалықтан.
Ақылы артып, немесе,

Мінген жоқ артық қайраттан.
Мұсылманды қу Әнжі
Жауластырған нақақтан.
Ыңырсыған көп дұшпан

Үш жүз жылқы аулымнан
Сәскеде қуып шаңдатқан.
Көп болса соның баршысы
Шығарсың, балам, жөніңді айт

Қарауылға қаратқан?!
Тыңшылық істеп жасырын,
Жан-жақтан хабар сұратқан?!
Жаудан қашып келемін,

Сен келе жатырсың қай жақтан?
Қырық мың жығын жау келеді
Қырымдағы ноғайдан.
Заман азып бұл күнде,

Жау табылды оңайдан.
Біздер жүрген уақытта,
Кәпір еді дұшпандар
Іздейтін едік қияннан.

Кеуілдері қарайған.
Біз тама деген рудан
Отыз ауыл мал жайған.
Үш жүз жылқы соғымға

Жауға бердім жанымнан.
Елге көшіп келемін
Мына Шаған құлаудан.
Жаудың басы Жасарал

Бұл күнде өзі зорайған.
Атасының жаласы
Болып еді Мамайдан.
Оны да қылған қу Әнжі –

Көкірегі қарайған.
Ісін қате өткізді
Ақылы кәмбіл хан Мамай,
Әнжі салған ылаңнан.

Арам, залым, шұнайған.
Айбатынан айрылып,
Қара басы қуарған.
Шырағым, жөнім осылай,

Іс болды осындай.
Немесе дұшпан болар ма еді
Атасының досына-ай?!
Біздің халық оңбайды,

Тұқымсыз кетті хан Мамай
Атадан артық асыл да.
Орақтан қалған үш бала
Оның да бірін өлтірді

Бойға толмай жасында.
Ендігі екі жас бала
Ықпалы жүрмес бұл күнде
Ағайынға асылмай.

Қанеки, бала, жөніңді айт,
Қарт ағаңа жасырмай!
Елге қорған болатын,
Дұшпаннан кегін алатын,

Қысылса ақыл табатын,
Жауға қарсы шабатын
Ноғай да адам қалған жоқ.
Мырзадан басқа тұқымға

Тұсында пенде озған жоқ.
Батыр Орақ барында
Дұшпан көзін салған жоқ.
Палуан, Сұлтан, Батырхан

Мамайдан болды жаласы,
Кінәсі мұнан болған жоқ.
Әнжі Ысмайыл – Тобаяқ
Арасына салған шоқ.

Бұл күндері мұнда жоқ.
Қондыкерге хан болып,
Халықты сансыз жиған көп.
Саған да салып әлекті,

Жүрегіне басты шоқ.
Бүлдірген сөйтіп Тобаяқ.
Тобаяқты өлтірсек,
Болар еді арман жоқ!

Қарасай, Қази – қос жетім
Әрі жарлы, әрі жас,
Екеуінде тұрман жоқ.
Қазмойын тұлпар астыңда,

Шырағым, түлек, жас бала,
Ел қорғайтын адам жоқ
Келеміз болып масқара!
Жасы жеткен кәрі шал

Жасарал сынды патшаға?!
Қырық мың жиған қолы бар,
Ішінде мықты зоры бар,
Ту ұстаған ері бар,

Әрі өзі күйінді,
Әкесінің кегі бар.
Ноғайлы біздің бір тозар,
Елдің үстінен басқанда.

Қайсысынан боласың?
Тұрмысыңа қарасам,
Әйтеуір біздің ноғайсың.
Кедергі болар кейпің бар,

Шын кейісең дұшпанға.
Шығыпсың жаңа ұядан,
Сұңқарсың ұшқан қиядан.
Қалай қарай талпындың,

Жамандама еліңді,
Мақтайсың өткен тегіңді.
Әкесіне Жасаралдың
Берген болса өлімді

Баласына Орақтың
Айтшы, ата, не көрінді?!
Өтінемін мен сізден,

Мен жөнімді айтуға
Өзіме-өзім, сірә, әлі
Болғаным жоқ сенімді.
Хан Мамайдың елі үшін,

Әкесінің кегі үшін
Келе жатса Жасарал,
Мен де будым белімді!
Байлап жүрген балаңмын

Мен айтпай-ақ білерсің,
Ата, менің кімімді!
Осыны айтып Қарасай,
Жүре берді жөніне.

Қалила қарт дал болды,
Балаңның айтқан сөзі мен
Таңырқай қарап түріне.
“Қарасай, Қази – қос жетім,

Басқалардың біріне.
Мұндай ерлік қылатын
Басқаға жоқ сенімі.
Ойменен ойлап байқады,

“Қызыл нұрлы, айна көз
Сол тұқым, – деп, – келімі!»
Жауды анық білген соң,
Ел шапқынын көрген соң,

Келе жатыр құтырып.
Кеміреді сулығын,
Тілін жалмап, жұтынып.
Соныменен Қарасай

Бесінге шейін жол жүріп,
Бір белеске шығыпты,
Тұйғын құстай сыпырып.
Белеске шықса Қарасай,

Көл жағалай қараса,
Ыңырсыған қол екен.
Әр жерден шатыр тігілген,
Айбаты да зор екен.

Құмырсқадай жыбырлап,
Әскері де мол екен.
«Шамалы, шағын шығар» деп,
Қарасай бұрын жүр екен.

Атынан түсті Қарасай,
Айласыз батыр болмайды.
Бұл белесте кідіріп,
Әр нәрсені ойлайды.

Көп екен деп кейінге,
Қайтуына болмайды.
Жау қарасын көрген соң,
Жүректің қаны ойнайды

Көп кідіріп тұрмайды.
Үзеңгісін ұзатты,
Құйысқанын қысқартты,
Қос тартпасын берік тартты,

Қайтпасына серт айтты.
Тайсалмай жауға баруға,
Жасаралдай патшаның
Аузынан жауап алуға,

Ыңырсыған қол жатыр.
Әр жерінде тігулі
Жалтылдаған көп шатыр.
Тігулі тұрған туы бар,

Алтындақтан бауы бар,
Алыстан айқын көрінеді
Айрықша бір көк шатыр.
«Патша сонда шығар» деп,

Атының басын бұрмады.
Жалғыз атты жолаушы,
Ыңырсыған көп қолдың
Мұнымен ісі болмады.

Жығын қолды көрген соң,
Қызылаттың көзі жайнады.
Тыпыршып, тыныш тұра алмай,
Сулығын басып шайнады.

Шатырға жақын келген соң,
Аттан түспей жүрген соң,
«Мынау қандай атты, – деп, –
Жүрісі жылдам қатты?» деп,

Рабайда біреуі
Назарын салып аңдады.
Аңдағандар байқады:
Патшаға барып жолықпай

«Атпенен барған патшаға
Неткен жан?!» деп таңданды.
Пікірлісі ішінде
“Дұшпан-ды” деп ойланды.

Пікірсізі әншейін
Тамашаға жиналды.
Қайратты ер қамданып
Қаруларын байланды.

Тұра берсін жиналып.
Тұмсығын аттың тіретіп,
Ат үстінен Қарасай
Қатты айқайлап толғанды:

Мұсылман жерін шаңдатқан,
Жақын жерден жау тапқан,
Теріс қарай келе жатқан
Шариғатқа дұрыс па

Кек алатын кейпің бар,
Талап қылсаң қалмақтан!
Осы қолдың басы кім,
Бұл шатырда кім жатқан?!

Бағана түсте жолықтым
Осы әскерден қашқанға.
Қашып барады мұсылман
Шаңы шығып аспанға.

Еріксіз малды алуға
Шариғат саған қосқан ба?!
Талаптансаң болмас пе еді
Атасы басқа дұшпанға?!

Қанеки, қостан шық бермен,
Батыр болсаң жасқанба!
Еріпті жұртың соңыңа,
Тізгінін беріп қолыңа.

Қалмаққа барсаң болмай ма еді,
Шауып тұрған жылына!
Басшысы қайда бұл қолдың,
Өз аузыңнан сөйлеші,

Әдеп-әркін көрмеген,
Сыпайымен жүрмеген,
Сый-сыяпат білмеген,

Шариғаттан сөйлеген,
Іздесең қалмақ алдыңда,
Жүре бер анау жолменен!
Әркім өзінікін «жөн» деген

Мен де бір кекті іздеген.
Жөніңді айтшы, жолаушы,
Сенің өзің кім деген?!
Адам отырған шатырға

Өзіңді асыл-дүр еттің.
«Жаулайсың, – деп, – мұсылман»
Және бізге кінә еттің!
Көтеріліп сөйлейсің,

Айтқанын қылып жүректің!
Мен кек алуға келемін,
Түбін қазып деректің.
Кім боласың, жөніңді айт,

Қалай-қалай жүрісің?!
Ұрысуға ыңғайлы
Осы тұрған тұрысың!
Жан беретін бар ма еді

Осы бүгін борышың?!
Қырық мың жығын қолым бар,
Ел шабатын ойым бар.
Осының бәрін көрмейсің,

Азын-аулақ бар шығар
Бір аусарлық кемісің?!
Мүсілімнің елінің
Ойлап тұрсам бірісің.

Жөніңді айтып білдірші,
Сен ол ноғайдың кімісің?!
Жауға барар жас жігіт,
Ақылы кем, мас жігіт,

Мұсылманмен дос жігіт,
Сеніп пе едің өзіңе?!
Қалмақтан басқа мұсылман
Дос көрінеді көңіліңе.

Қалмақтың бұзып қаласын,
Неше аттандың кәуірге?!
Қанша, қайда үй тіккіздің
Мұсылманның еліне?!

Әзір маған кейіме.
Кейимін десең даярмын,
Болса менде кегің де!
Қай тұқымнан боласың,

Қай сапарға барасың,
Білдірші, жігіт, жөніңді?!
Енді аттың үстінде тұрып, Қарасай жасырмай жөнін айтты:
Қан қасаптап олжа алған,

Ағасы хан Мамайдан үлгі алған
Сұрасаң атым – Қарасай,

Батыр батыр бола ма,
Жанын жаудан аяса-ай?!
Кек алам десең шық бермен,
Келіп тұрмын оңаша-ай!

Шатырдан шықсаң, Жасарал,
Көрсетейін тамаша-ай!
Тайсалатын жерім жоқ,
Сендей соңыма ерген елім жоқ,

Сұраған соң, Жасарал,
Жасырмай айттым шынымды,
Тура айтамын жөнімді.
Менің ағам хан Мамай

Әкеңе берген өлімді.
Батыр болсаң өзіңе,
Неге ерттің еліңді?!
Қаныкерің келіп тұр,

Халыққа ойран салғандай,
Нең бар менің елімде?!
Қайратың болса қылып қал,
Азарың менің өзімде!

Арғы атам Едіге,
Дүрегін пері асылдан.
Әкемнің аты – қанды Орақ
Кек алған жалғыз қасынан.

Мен сонан туған жас ұғлан,
Көп екен деп әскерің
Сескеніп одан шошыман,
Басымнан жауды асырман.

Кек алатын ер болсаң,
Өзің бір шықшы қосыңнан!
Ажалым болса өлермін,
Әскерің жапсаң осыдан!

Қызығымды көр ысырған!
Жалғыздың жары бір Құдай,
Көп екен деп қысылман!
Әдейі арнап келген соң,

Қорқақ иттей мұңайып,
Сырымды айтпай жасырман!
Жауласам десең, Жасарал,
Келдім осы араға!

Қорықсаң өзің баладай,
Әскеріңе әмір қыл,
Мені біреуге санамай!
Жалғыз өзім шақ тұрмын,

Ұрысамын адамның
Көптігіне қарамай!
Кімді Құдай қалайды,
Талапсыз адам таба ма-ай?!

Басқа түрлі ой болса,
Тұрмын даяр қозғалмай.
Осы қолдың бастығы,
Қанеки, сөйле бұл қалай?!

Сенің әкең өлгенде,
Біз баламыз періште.
Ақылы асқан Мамайды,
Ешкім қоймас кеміске.

Ақ жазуы осылай,
Кім шығарады теріске?
Сауғалап басым қашпаймын
Істеген атам бұл іске.

Аяйтұғын нәрсем жоқ,
Байладым басты жүріске!
Әскеріңді ертіп,
Сен де келе жатқан жақсың келіске!

Кек алам десең мен келдім,
Отырма енді қосыңда-ай!
Жекеге шық менімен,
Сынайын десең күшіңді.

Келгенім жоқ кем ғой деп,
Жасарал, сенің туысыңды!
Жабамын десең әскерді,
Онда да даярмын.

Не кескізбей басымды!
Бір шыбындай жаным бар,
Төгілер өлсем қаным бар,
Менде қысас қаның бар,

Ала алмай жүрген арың бар.
Қасыңда жинақ қолың бар,
Жалғыз да болсам мен сенен
Жасқанбайтын ойым бар!

Көп екен деп шошынар!
Кем тудым, – деп, – атадан,
Кеуліме менің келмейді.
Тәуекелге бел бумай,

Таланды Құдай бермейді.
Қайратыңды көрмесе,
Халық, сірә, сенбейді!
Патшамын деп мардима,

Бұл әкеңнің өлімі
Іс еді болған жасыңда.
Күшің болса аяма,
Бітір жылдам жұмысыңды!

Мен – хан Мамайдың інісі,
Мен де сенің туысың-ды!

Шынжыр атай асыл тек!
Әскер жинап аттандым,

Сөзіңді барлап қарасам,
Кеуіл босар айттың кеп.
«Кегің рас болғанмен,
Мен о күнде бала» деп.

Әділдігің көрінді,
Айтпадың оны «жала» деп.
Не болса да көнесің,
Таланыңнан көресің,

Көтересің артса жүк.
Тұрғаным жоқ жасқанып
Толыққан күнім, әскер көп.
Мен бір сөзді айтайын,

Атыңнан түсіп, Қарасай,
Қорықпасаң дізе бүк.
Сен едің арғы тағайым,
Жеңілем деп мен сенен,

Әзір жақсы талайым.
«Жекеге шық!» деп айтасың,
Ер екенсің сынадым.
Кім жеңеді, жеңіледі,

Біледі оны Құдайым.
Өзім шығып жекеге,
Әскерді қайда қояйын?!
Ұрысатын болсам өз басым,

Қорықпасаң аттан түс,
Мен бір кеңес құрайын.
Ер екенсің, Қарасай,
Құдай біледі ажалды.

Көнеден қалған нақыл бар
«Бақ сынайды таланды!».
Өзім патша, әскер көп,
Бұл күнде басым базарлы!

Тайсалмай келіп сөйледің,
Ойыңа алмай ажалды.
Ерлігіңе қызығып,
Менің ойым тазарды.

Ұмытып тұрмын ойланып
Бұрынғы өткен азарды.
Достасайын сенімен,
Қорықпасаң аттан түс,

Мамайдан анық өлгені.
Неге қиды өлімге,
Ол – өзінің жиені?
Жиенін туған өлтіріп,

Мамайдың қайда білгені?!
Және айтасың бір себеп –
Деп «Әнжінің бүлгіні».
Осы арада тоқталып,

Ысмайыл деген хат жазып,
Көкірегім кірленді.
Сенің айтқан сөзіңе
Сай-сүйегім тебіренді.

Қорықпасаң аттан түс,
Сырласайын мен енді.
Өлтіргені Мамайдың
Өзінің жиен туғаны.

Бағана айттың, Қарасай,
Шариғатқа тураны.
Айтқан сөзің ол кезде
Ашуменен қонбады.

Сөздің шыны айтылып,
Көкірегім ойланды.
Ақымақтың бүлік бұл ісі
Мұсылманды жаулатты.

Ақыр заман белгісі –
Мұсылман өзі жау болып,
Ықпалы кәпір қаулады.
Қуанышта бұл күнде

«Мұсылман өзіне жау болды» деп,
Күншығыстың қалмағы.
Дұшпаннан қорған болатын
Едіге бидің әруағы.

Ұрыса қойсам сенімен
Болар еді Құдай жазғаны.
Ойыма түсіп тоқталдым,
Жалғыз барып Орақтың

Азауды өзі бұзғаны.
Түспейсің неге атыңнан,
Жүрегім неге сыздады?!
Түсіріп аттан алдасам,

Қарасай атқа шықты мұнан былай,
Бұл бұрын жүдеу еді жетім бала-ай.
Көп дұшпан ұрыспастан жолдан қайтып,
Абырой берді бұған мырза Құдай!

Жылқысын Қалиланың әкелген соң,
Сыртынан халық мақтады улап-шулай.
Бүлдіріп өмірінше ноғайлыны,
Дүниеде Ысмайыл өтті қу, сұмырай.

Таңқалған Сұлтанайға бүкіл ноғай.
Деп айтты есіткен жұрт Сұлтанайды:
«Жан екен артық туған, нағыз құмай!
Жалданған жарлы үшін Әзірет Әли,

Бұл күнде Сұлтанай би болған сондай!»
Қарасай көп көріп еді жетімдікті,
Ер еді шынжыр атай түпкілікті.
Ықпалы Қарасайдың жүрген заман,

Бақ қонған Қарасайға сол себепті.
Қысылып жетім бала барғанында,
Халық үшін Сұлтанай да рахым етті.
Қипатша Қызылатты сонша бағып,

Бағына Қарасайдың кез келіпті.
Кезекпен Қарасайды халық шақырып,
Ардақты халыққа болды басы сыйлы,
Жүр еді жетімдіктен болып шерлі.

Мінер ат, киер киім, сауар сауын
Халықтан салық салып, дүния жиды.
Осындай ойын, қызықпен ел аралап,
Сайрандап салауатпен бір жыл жүрді.

«Бастырып қырық нарға
Сұлтанай Қызыл атты алып берді.
Келмейді жатса ұйқы Қарасайға,
Қаруын қайтарам деп қайсы жерде?»

Бұл істі бітірмек боп көп ұзатпай,
Үйіне Мүсілім ханның арнап келді.
Үйіне Мүсілімнің келгеннен соң,
Сескенді ол жүргізді деп бір кеуілді.

Көп жасап заман көрдік, өтті талай.
Кеуілім ауырлады келмеген соң,
Ойланып өтіп кеткен бұрынғыны-ай.
Шырағым, құлағың сал бұл сөзіме,

Апаңа сәлем бере бір келмедің,
Сайрандап ел қыдырдың бір жыл ұдай.
Жерінде қызылбастың мекен етіп,
Аралас шиғаменен болған сыбай.

Хан шығып қызылбастан Ақташадай,
Тамаға салды залым көп бұлалай.
Хан болған мұсылманнан би Едіге
Баласы тентек болды Нұрадындай.

«Мәскеуге әділ Мамай хан болды» деп,
Есітті босқан халық хабарын-ай.
Тепкісі Ақташа хан өткен ноғай
Шиғадан қашып көшті бермен қарай.

«Бұрынғы мекеніне жетеміз» деп,
Халық көшті бермен бірі қалмай.
Таманың елатында ардақтысы,
Қолында дүния көп, төрт түлік сай,

Шиғада қалған жалғыз мал қия алмай,
Бар шығар есітуің Нәрікбай бай.
Сөйлермін мен сөйлесем арғы жерден,
Көргенім ойға түсіп, оһ дариғай!

Тұқымы хан болған соң Едігенің,
Құмары жетпек болды біздің елдің.
Тырнағы бөтен елдің батқан халық
Жат жұртта Ақташа хан, Әли бидің.

Бойына екі Борсық жеткенінде,
Есіттік Әнжі залым бүлдіргенін.
Келе жатқан аңсап халық алдындағы
Ақиқат жұрт есітті бүлінгенін.

Баласы Жаңбыршының екі асыл нар
Жұртына қондыкердің бөлінгенін.
Күніке мен Телағысқа халық көп еріп,
Есіттік Мамай, Орақ кемігенін.

Тоқтады енді көшпей тама халық,
Бұл жерге мақұл көріп кідіргенін.
Ортасы Азияның малға жайлы,
Қос Борсық мекендедік екі шенін.

Халық отыр екі құмда тырна қатар,
Жайықтың сүрікпенен суын татар.
Кең қоныс байтақ жатқан мекендедік,
Жоқ болды еш дұшпаннан қауіп-қатер.

Ұлы жоқ Толағайдың жалғыз қызы,
Бала едік біз сол күнде он үш жасар.
Шырағым, апаң болды көп сөйлейтін,
Көргенде жақсы тұқымды көңіл ашар.

Жақсы жоқ, осы күнде халық азығып,
Адам жоқ дуа тиген, бәрі нашар.
Бұл күнде бұл елдегі Сұлтанай би
Жақсыдан үлгі көрген соған ұқсар.

Не пайда хан болғанмен, халық азықты,
Басында бұлты болмай дұшпан қашар.
Осындай заман болды, шырағым-ай,
Таң қалды Мамай өліп мына құмда.

Баласы бәйбішенің төртеу еді,
Жоқ болды Әнжі салған ылаңында.
Кешегі он екіде Айдынды-Имаш
Ақиқат ер болып дер шағында.

Жаббас құл ажалына себеп болып,
Өмірін қысқа қылды Құдайым да.
Неше жыл жер астында оқып Әнжі,
Ілгергі істің білген боларын да.

Мойнына неше адамның қанын жүктеп,
Жете алмай ол да кетті-ау құмарына.
Құдайым өмір берсін абыройлы,
Ықпалың жүре берсін ұзағына!

Сыртыңнан мен тілектес, Қарасайжан,
Ашылсын мұнан былай таланың да!
Жүрмісің аман-есен, Қарасайжан,
Сөйледім ойға түсіп өткен заман.

Болып еді әкем – Орақ, Мамай – ағам,
Боғданың қоныс беріп алабынан.
Балқыдым сені көріп бойым еріп,
Болған соң қалған тұқым әне сонан.

Халқыңды қаласаң ал, мін тағыңа,
Мен тақты неге аяймын шырағымнан.
Арғы атаң Едіге би әрі әулие
Тұтпаған мұсылманның шылауынан.

Әулие әрі батыр болса дағы,
Кетпеген Әмір Темір қарауынан.
Бір тізгін, екі қайыс өз қолыңда,
Жездеңді сенен бұрын қара қылған.

Он сегіз мың ғаламын.
Өзгертпейді жазудан
Не де болса қаламын.
Оның дұрыс, әй, апа,

Мойныма аламын.
Атадан жетім жас қалған,
Үлгі көрмен нұсқадан,
Қайдан іздеп табайын

Ықпал жүрген уақытта,
Кім дос қылады ертіп,
Халқының білгіш маманын.
Көргенім жоқ бір досты,

Мен де көзім саламын.
Бір адам арнап барған жоқ,
«Жетім» деп көзін салған жоқ,
Бізбенен ісі болған жоқ,

Ізінде қалған досының
Біздей болған мен аялын.
Дал болып жүрмін, әй, апа-ай,
Жетімдік кетпей арқамнан.

Жақсы біледі өзіңдей,
Сырымды сырттан байқаған.
Көргенім жоқ теңдікті
Мына жатқан халқымнан.

Кеше жауға жалғыз кеткенде,
Жауда ажалым жеткенде,
Баратын жан жоқ артымнан.
Жау келе жатыр дегенде,

«Осы тұқым құрымай
Бүліншілік кетпейді, – деп, –
Ноғайлының жұртынан!»
Көтере алмай бұл сөзді,

Майысып сүйек балқыған.
Мінуге көлік таба алмай,
Торықты кеулім шалқыған.
Сұлтанай болды бұл елде

Қайыра алмай соның қарымын,
Мен безіп жүрмін ұйқымнан.
Сұлтанайдың қарызын,
Қайырмақ, апа, арманым!

Едігеден сөз қылып,
Тастадың сөздің салмағын.
Темір ханға қараса-ай,
Тентек болып баласы-ай,

Аңғысын досын хан қылып,
Тарқатқан ол да арманын.
Көкмойынның баласы
Шапса озбай қоймайды.

Шалқұйрықтың баласы
Артқан жүкке талмайды.
Ақсұңқар құстың баласы
Қарғаны ілмей, талғайды.

Атадан жаман ұл туса,
Халық санға алмайды.
Жетесі болса сонан соң,
Көріну үшін халыққа,

Қайрат қылмай болмайды.
Қолқасына Қызылаттың
Қолымда жоқ ыңғайлы.
Керек емес дүния-мал,

Әркім де досын сыйлайды!
Өкіл әкең ер Орақ
Саған берген Боғданы.
Бір мен емес, ноғайлы

Қайдан тапты оңайды?!
Қолқасына Қызылаттың
Таба алмай жүрмін орайды.
Орнымның еркін бермесе,

Менің қайқайдағым торлайды!
Адамдықтың белгісі –
Айтқан сөзін шындайды!
Ақылы жоқ наданға

Айтқанменен қанбайды.
Өзіңнен жақсы кез келсе,
Сөздің шынын ойлайды.
Бұл сөзімді аңғарған

Мүсілім де ойланды.
Нәті әйел болғанмен,
Ақылы ойға қонған-ды.
Жасауылдарын шаптырып,

Ноғайлыны жинады.
Құрмет етіп, үй тігіп,
Қарасай ерді сыйлады.
Айтсаң да әзір хан тағы

Келген халық кірсін!» деп,
Тіктірді алты орданы.
Халық ішінде ардақты,
Атағы шыққан айбатты

Қарасай, Мүсілім отырған
Ордаға тыныштық орнады.
Халқы қалмай келген соң,
«Неге дейсің, патша?» деген соң,

Қарауымдағы елдерім,
Ел ішінде ерлерім?
Көпті көрген, билерім,
Табылып келеді бірлігің.

Мұсадан қалған алтын тақ
Бәрің маған «мін!» дедің.
Кешегі Мамай асыл тек,
Артығы еді пенденің.

Мына тұрған Қарасай
Сол батырдың баласы.
Едігеден келе жатқан
Ноғайлы деген ел едің.

Желкеге жау келгенде,
Қорғаның болады сендердің.
Кешегі залым Ысмайыл
Істеп кетті білгендерін.

Азарына шыдамай,
Жирен сақал ұялмай,
Қаракөк атты бере алмай,
«Мына таққа мін!» дедің.

Жасарал елге келгенде,
Елге азары өткенде,
Неге хабар бермедің?!
Қарасай мынау болмаса,

Кешеден бері үйімде.
Ненің барын білмеймін,
Сұраған жоқпын кеулін де.
Жақсыдан қалған жәдігер

Көрінген соң көзіме,
Қиял түсіп өзіме,
Ат шаптырдым ардақты
Ахметтей еріме,

Алып кел, – дедім, – сені де».
Қипатшадай саудагер,
Хабармен сен де келдің бе?
Ендігі билер жас түлек

Сендердің жүрген ізіңде.
Баршаларың аман ба?!
Бір пәтуа бірлікпен
Мінгіздің таққа мені де.

Жасарал келсе кешегі
Қырық мың қолмен еліме
Қыратын менде қайрат жоқ,
Сене алмаймын өзіме.

Бәрің мақұл көрсеңдер,
Хан деп билік берсеңдер,
Құлақ сал менің сөзіме.
Ақсұңқар құстың баласы

Дұға берген Әзірет.
Онан туған Едіге
Батылменен іс көред.
Нұрадын артық ер болып,

Ерлігі мен елінен
Сұрамаған еш көмек.
Мұсылманды қойдай бауыздап,
Атасы сонан көрген жек.

Аппас, Ғаппас – екеуі
Адам болып туған тек.
Едігенің тұқымы
Кеткеннен соң тым жүдеп,

Сол уақытта халық азып,
“Ұшырады қанға” деп.
Халықтың сөзі қалмайды,
Хақтың ісін кім білмек.

Кеткен соң елді құл билеп,
Кеткеннен соң қорғаны,
Жұрт орнынан қозғалды.
Көлікті адам озған-ды,

Көліксіз мойнын созған-ды.
Ақсақ Темір Көрген
Ықпалы жүріп үдеген.
Қытай, қалмақ, монғолдың

Дүниядан өтіп Темір хан,
Бітпей кетті арманы.
Мұсылман сансыз тозған-ды,
Жаңбыршы, Мұса ел тұтып,

Таланды болып зорланды.
Қаланың аузын шаң қылып,
Қақпаның аузын қан қылып,
Едіге бидің ен әруақ

Ортаға тіккен орданы.
Содан бері халықтың
Табаны жерден таймады.
Мамай хан билеп тұрғанда,

Төрт тарапқа даң болып,
Халық Шағанды-ай жайлады.
Батыр Орақ дұшпанға
Жауатын бұлттай торлады,

Арамдықты ойлады.
Атадан төре жас қалып,
Мұрасынан бос қалып,
Жетімдік көріп сандалды.

Кесе тұрып дұшпанға,
Кеше жаудан арды алды.
Бізде қалды міндеті
Қылайық ырза мырзамды.

Шын құмайдың баласы
Алтайы ұстайды ертерек.
Шалқұйрықтың тайлағы
Бидасын тартпас еркелеп.

Тұқымы асыл айбатты,
Айтқанын қылар ер керек.
Мінуім тақты қолайсыз,
Қолымызда бұл тұрып.

Отырып бір ордада,
Түзу кеңес құрайық.
Келе жатқан бұрыннан
Атаңның жолын құрайық.

Алайық, не қояйық,
Не ойлап отырсың, халайық?
Жеті атадан шын жүрдің,
Тақ, міне, ой ойлайық,

Көбің мақұл көрсеңдер,
Отырмын ойға мұны алып.
Мұны айтқанда ордада
Отырған адам ойланды.

Біріне-бірі қарайлап,
“Не дейсің?” деген сөз болды.
Әңгіме енді қозғалды.
Отырған адам үлкені

Басқалар ләм-мин демеді.
Көпті көрген көнеден
Сөздің жөнін біледі.
Айбатты адам таба алмай,

Жұрт та жүдеп жүр еді.
Әділетті ханы жоқ,
Хансыз елдің сәні жоқ,
Тек бос отырған ел еді.

Сөз келеді үлкенге.
Ойларыңды айтыңдар,
Жүрмейік қалып күңкілге.
Бірлікпенен іс қылсаң,

Жақсы болар ертеңге.
Қанша халық болса да,
Мырзаның тұқымы бір төбе.
Мұнан басқа бөтенге

Үлкен деп тілді алсаңдар,
Сөзге құлақ салсаңдар,
Бір кеңеске іркілме.
Кеулін сұрап көріңдер,

Не дейді екен бұл төре?!
Мына отырған Мүсілім
Әзірге халық ағасы.
Басқа отырған балалар

Бәрің де ноғай баласы.
Мүсілімнің сөзінің

Тегіс жауап берсеңдер,
Кеуілдің болмай аласы.
Өз ойымды айтайын,
Осы деп сөздің сарасы.

Мамай өліп қалғалы
Иесіз Мәскеу қаласы.
Сібірдегі сары орыс
Аямайды ноғайды,

Мұсылманның қарасы,
Жел жағының панасы.
Шамасын білсе кімде-кім,
Ақылдың болар данасы.

Мүсілім жайын білдірді.
Ойларыңда не сөз бар,
Келдіңдер халық ағасы?
Қатардан артық ерің бар,

Ақылыңды сал ортаға-ай.
Сіздің айтқан уәжді
Ұйғарар дейсіз кім “былай”.
Үш жыл болды адасты

Бұрынғы жолдан бұл ноғай.
Адасқанның себебі:
Жақсыдан жарақ таба алмай,

Әнжі мініп амалға-ай.
Жирен сақал Қарақұл
Халықты жиып біріктірді
Азарына шыдамай,