Қазақстан астығы: кеше және бүгiн
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Авторы: Сұлтанмұрат Сабырұлы
УДК 633.11(075) ББК 42 112 я7 С 12 Ћазаћстан Республикасы Мќдениет жќне спорт министрлiгi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша жарыћ к рдi Пiкiр жазѕандар: Ћ. Ќубќкiров Ћ. Ќубќкiров Ћ. Ќубќкiров Ћ. Ќубќкiров Ћ. Ќубќкiров – Ћазаћ џлттыћ аграрлыћ университетiнiѓ профессоры, ауылшаруашылыћ ѕылымдарыныѓ докторы; Ћ. Атабаев Ћ. Атабаев Ћ. Атабаев Ћ. Атабаев Ћ. Атабаев – ќл-Фараби атындаѕы Ћазаћ џлттыћ университетiнiѓ профессоры, тарих ѕылымдарыныѓ докторы. Сабырџлы С. С 12 Ћазаћстан астыѕы: кеше жќне бљгiн. Ѕылымитќжiрибелiк талдау / Сџлтанмџрат Сабырџлы. – Алматы: «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2015. – 384 бет. ISBN 978-601-212-055-4 Еѓбек жолын б>лiмше агрономынан бастаѕан ѕалымџстаздыѓ бџл кiтабында Ћазаћстанныѓ топыраћ, табиѕат жаѕдайларына сай келетiн астыћ >ндiрiсiнiѓ ѕасырлыћ тќжiрибесi талданды. Дќлiрек айтћанда, бџл жџмысты бiрiншi бастаѕан жатаћтардыѓ жанкештiлiгi, кеѓестiк колхозшы шаруалардыѓ, совхоз жџмысшыларыныѓ аштыћты тыю, Отан ћорѕаушыларды азыћ-тљлiкпен ћамтамасыз ету, тыѓ астыѕын алу, ћайта ћџру ћиыншылыћтарын жеѓу, ел егемендiгi жаѕдайындаѕы агрофирмалар, шаруа ћожалыћтарыныѓ еѓбегi ћарастырылды. Кiтап колледждер оћушылары мен университеттер студенттерiне, аграршы ѕалымдарѕа, к>пшiлiк ћауымѕа арналѕан. УДК 633.11(075) ББК 42 112 я7 ISBN 978-601-212-055-4 © Сабырџлы С., 2015 © «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2015
КIРIСПЕ Астыћ >ндiру елiмiздiѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ ќлеуетiндегi мќнi зор мемлекеттiк мќселелерiнiѓ бiрi. Dйткенi астыћтан дайындалатын нан – адамдар >мiрiнде таѕдырлыћ ћызмет атћаратын >нiм. Ћырыћ жылдан астам Ћазаћ елiн басћарѕан к>рнектi мемлекет ћайраткерi Дiнмџхамед Ахметџлы Ћонаевтыѓ: «Наннан асћан асылыѓ бар ма? Онсыз >мiрдiѓ мќнi де, сќнi де жоћ!»1 – деуi астыћтан дайындалатын таѕамныѓ таѕдырлыћ маѓызын тереѓ талдаудан туындаѕан ѕылымитќжiрибелiк тџжырым. Елiмiзде >ндiрiлетiн астыћ – тек азыћ-тљлiк даћылы емес, аса баѕалы экспорттыћ тауар. Бiраћ бџдан бiр ѕасыр бџрын астыћ мќселесi ћиын да кљрделi болып ћала бердi. Dйткенi Ресей отарлаушылары >лке халћыныѓ астыћ >ндiрiумен дендеп шџѕылдануын шектедi. Осындай озбырлыћты шенеген Мџстафа Шоћай: «Орыс >кiметi Тљркiстан халћыныѓ ћаны мен жаны беделiне пара-пар дќндi даћылдарды суармалы жерлерiнен ыѕыстырып шыѕаруѕа бел байлап отыр. Осылай орыс бидайына тќуелдi ету к>зделуде»2, – деп к>рсеттi. Dктемдiк ћиянатына ћарамастан ћазаћ халћы ћапас замандаѕы тiршiлiк талѕажауы – астыћ >ндiруге бар кљш-жiгерiн жџмылдырып баћты. Сол кездегi келеѓсiз жаѕдайды ел тќуелсiздiгi тџсындаѕы асћаралы табыстарымызбен (ќлем бойынша Ћазаћстан экспортћа шыѕарылатын астыћтыѓ 16 пайызын >ндiредi) салыстыру
мќселенiѓ маѓыздылыѕын аша тљсетiнi аныћ. Ѕылымныѓ шынайы мќнi де бiрден емес, кейiнiрек, алѕашћы ниеттi ћол жеткен нќтижелермен салыстыру арћылы аныћталатынын ескерсек, ћарастырылып отырѕан ѕасырдан астам кезеѓде астыћ >ндiрiсiнде атћарылѕан ћыруар еѓбек кешенiн зерделеп, зерттеу >те >зектi мќселе. Бџрын да, бљгiнгi нарыћтыћ экономика жаѕдайында да >з >зектiлiгiн жоймаѕан мќселелер: астыћ >ндiрiсiнiѓ материалдыћ-техникалыћ базасын ныѕайту, танап >ѓдеу технологиясын жетiлдiру, топыраћтыѓ ћџнарлылыѕын к>теру маћсатымен оныѓ ћыртысына тыѓайтћыштар сiѓiру, ћолайлы ауыспалы егiс жљйесiн игеру, сортты тџћым >сiрiп ћолдану, дќндi даћылдар зиянкестерiмен кљресу, суармалы гектардыѓ берекесiн молайту. Ѕылымныѓ жетiстiктерiне дендеп зейiн ћойѕан егiншiлiк жаѕдайында мџндай маѓызды мќселелердi шешуде жергiлiктi мемлекет органдарына зор жауапкершiлiк жљктеледi. «Ћазiргi ауыл бастан >ткерiп отырѕан нарыћ ћиыншылыѕына ћарамастан, – деп к>рсеттi Н.Ќ.Назарбаев, – агро>неркќсiп кешенi ћызметкерлерiнiѓ республикалыћ кеѓесiнде с>йлеген с>зiнде, – тќжiрибелi де iскер басшылардыѓ арћасында тиiмдiлiкпен жџмыс iстеп жатћан к>птеген шаруашылыћтар бар. Бџл адамдар шын мќнiнде бiздiѓ алтын ћорларымыз»3. Олардыѓ >негелi iстерiн бљгiнгi џрпаћћа џѕындыру бџл таћырып бойынша да >зектi мќселе болмаћ. Таћырыптыѓ >зектiлiгiн тереѓдеп талдай тљссек, Ћазаћстан Республикасы ќкiмшiл-ќмiршiл билiк бџѕауынан босап, нарыћтыћ экономикаѕа негiзделген шаруашылыћ жљргiзу ќдiсiне к>шкен кезде адамдардыѓ да, ћоѕамныѓ да басына тљскен ауыртпалыћты еселi еѓбек ћана еѓсередi. Казаћстан Республикасы Президентiнiѓ «халыћтыѓ елдегi реформаларѕа ћатысу iсiне арта тљскен џмтылысы бiз љшiн маѓызды фактор»4 –
деп баѕалауы барша жџрттыѓ жџмыла атћарѕан жемiстi жџмыстарына дќн ризашылыѕын бiлдiруi. Елдегi барлыћ жаѓѕыру, жаѓару љрдiсi республикадаѕы 130 џлт пен џлыс >кiлдерiнiѓ ынтымаћтаса еѓбек етуi, татутќттi тџрмыс ћџруы арћасында табысты жљрiп жатыр. Тарих т>рiнен >зiнiѓ лайыћты орнын алатын тќуелсiздiк жолымен жљрiп келе жатћан жылдарда ауыл еѓбеккерлерi нарыћ љлгiсiне к>шу мен к>ндiгу барысында талай ћиындыћтармен кездесiп, жеѓу жолынан >ттi. Сала >ндiрiсiн тыѕырыћтан шыѕарудыѓ алѕашћы ћадамы 1999 жылдан басталды, бџл маусымда бџрынсоѓды болмаѕан мол астыћ алынды. Республика тќуелсiздiк алып, бџѕан дейiнгi ќкiмшiлiк негiздегi агро>неркќсiптiк басћару жљйесiнен нарыћтыћ љлгiдегi шаруашылыћ жљргiзу тќсiлiне >тiп жатћан кезде, нарыћтыћ ћатынастарѕа к>шу барысында меншiк мемлекет иелiгiнен алынып, кеѓшарларѕа, џжымшарларѕа берiлдi. Бџл салада жекеменшiкке негiзделген агробiрлестiктер, жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiктер ћџрылып, жемiстi жџмыс iстеп жатыр. Тќуелсiздiк алудыѓ алѕашћы жылдарындаѕыдай емес, ауылшаруашылыћ >ндiрiсiнде iлгерiлеушiлiк бар. Астыћ >ндiрiсi бiржолата нарыћтыћ экономика сатысына >тiп љлгердi. Жањанныѓ барлыћ жерiнде дерлiк орнаѕан жекеменшiктiк ћатынастар бџл >ндiрiс саласына да дендеп кiрдi. Соѓѕы екi маусым ћатарынан миллиард пџттан астьiћ алынуы бџл саланыѓ ћарышты дамуына деген дићандар љмiтiн арттырды. Ел егемендiк алѕаннан кейiнгi кезде т>л тарихымыздыѓ ћџпияланѕан оћиѕалары ашыла бастады. Бџрынѕы таптыћ, партиялыћ ћасаѓ ћаѕидалар адым аштырмаѕанын ескерсек, елеулi алѕа басушылыћ бар. ЋКП билiгi кезiндегi ел басћару ќдiсiнде халыћтыѓ еркiндеп еѓбек етуiне кедергiлер к>п болса, бљгiнгi таѓдаѕы тќуелсiздiк арћасында жасампаздыћ жџмыстыѓ
баѕы жанды. Бџрын еѓбекке жiгерлендiретiн материалдыћ ынталандыруды џжымдарѕа к>шпелi ћызыл тулар тапсыру, озаттарды орден, медальдармен марапаттау алмастырды. Наћты >мiрде ћарапайым азыћ-тљлiк тауарларыныѓ тапшылыѕы орын алды, ћолда барыныѓ сапасы т>мен болды. Даурыћпа џрандармен жљргiзiлген аграрлыћ саясатта бџныѓ бќрi бљркемелендi. Тек ел тќуелсiздiгi жаѕдайында аћићатты айтудыѓ кезi келдi. Dйткенi коммунистiк билiк кезiнде халћымызды бiрыѓѕай мал баћћан, астыћ >ндiрумен айналысудан кенже ћалѕан, дићаншылыћты еуропалыћ б>лiктен ћоныстанушылар љйреттi деп уаѕыздаушылыћ орын алды. Dткенде орын алѕан осындай кертартпалыћтан Ћазаћстан Республикасы дербес даму жолына тљскелi бiртiндеп арыла бастадыћ. Бџѕан ћажет тарихи ћџжаттарды архив мџраѕаттарынан тауып, ой елегiнен >ткiзiп екшеу арћылы астыћ >ндiрiсiнiѓ тарихын тереѓiрек талдауѕа жаѕдай туып жатыр. Осындай >зектi мќселелер жергiлiктi халыћтыѓ басым б>лiгi еѓбек ететiн астыћ >ндiрiсiн интенсивтi технология тќсiлiне к>шiрудi талап етiп отыр. Жалпы, зерттеу жџмысы ћай жаѕынан (теория, тќжiрибе, >мiр талабы) алып ћарастырсаћ та >зектi мќселе. Таћырыптыѓ >зектiлiгiнен туындайтын маћсаттар мен мiндеттер т>мендегiдей: Отандыћ тарихнамада тџѓѕыш рет љлкен аймаћ – Ћазаћстан Республикасы, кеѓ мезгiлнеме – ХIХ ѕасырдыѓ аяѕы – XXI ѕасырдыѓ басы аралыѕын тџтас ћамтып, >лке халћыныѓ астыћ >ндiрудегi ерен еѓбегi, талмас iзденiсi, мџћалмас жiгерi, толымды тќжiрибесi тарих ѕылымы тџрѕысынан талданады. Тарихи ћџбылыстардыѓ >з дќуiрi, дќурен сљретiн кезеѓi болатынын ескерсек, зор маћсаттыѓ ћойылѕаны даусыз. Бџѕан дейiн жарыћ к>рген тарихи ќдебиеттерде бабаларымыздыѓ баѕзы заманнан астыћ >ндiрумен айналысћа-
ны атљстi жазылып келсе, бџл зерттеуде жаѓадан жиналѕан мџраѕаттар негiзiнде аталмыш кќсiптiѓ аймаћтыѓ барлыћ жерiнде XIX ѕасырдыѓ аяѕынан-аћ кеѓ ћанат жайѕаны iс-тќжiрибелерге сљйенiп тереѓ талданды. КСРО кезiнде Ћазаћстандаѕы дќндi даћылдардыѓ егiс к>лемi мен мемлекетке астыћ тапсыру жоспары жиi >згертiлдi, егiншiлiк ћџрылымын дара даћыл (монокультура) – ћатты жќне кљштi бидай >сiруге мамандандыру астыћ >ндiру м>лшерiнiѓ ќртљрлi болуына алып келдi. Ендi ел егiншiлерiнiѓ алдында екi бiрдей мiндет тџр: топыраћтыѓ ћџнарлылыѕын арттыру жќне ауылшаруашылыћ даћылдарын, оныѓ iшiнде астыћ >ндiрiсiн экологиялыћ таза технологияѕа к>шiру. – Ел егемендiгiн алып, ћалыѓ бџћара еркiн ойлап, еселенген жiгермен еѓбек етiп жатћан жаѕдайда нарыћтыћ экономиканы игеру, еѓ алдымен ќр адамныѓ >мiрiне ауадай ћажет астыћ >ндiрудi арттыру мќселелерi бџл салада жџмыс iстейтiндердiѓ ќлеуметтiкмќдени мљдделерiмен ћабыстыра ћарастырылды. – Ћазаћстан Республикасы экономикасыныѓ аграрлыћ саласы жџмысын нарыћ ауыртпалыѕынан шыѕару барысында ауыл-село халћыныѓ хал-ахуалын к>теруге, тарихи бейнесiне к>леѓке тљспеуiне ерекше к>ѓiл б>лiндi. Ќсiресе соѓѕы жылдарда ел >мiрiнде белеѓ алѕан жџмыссыздыћ, к>шi-ћон, теѓгенiѓ тџраћсыздануы тќрiздi жаѕымсыз ћџбылыстарды к>рсетумен ћатар, экономикалыћ ћџлдыраудан тезiрек шыѕу жолдарын аныћтау, халыћтыѓ кедейленген тобына т>телеп жќрдем беру жайы баѕамдалды. – Астыћ шаруашылыѕындаѕы >ндiрушi, >ѓдеушi, дайындаушы буын жџмысшыларыныѓ ћажырлы еѓбегiн жер ћатынастарын жетiлдiру, аћы т>леу тќртiбiн реттеу, ћаржы, несие, салыћ, баѕа секiлдi агро>неркќсiп кешенiнiѓ >рге басуы љшiн >те-м>те ћажет компоненттер тыѕыз байланыста зерттелдi. Бџл мќселелер елдiѓ
тќуелсiздiгi жарияланып, жекешелендiру ћарћын алѕан жылдарда >зектiлене тљскенi кќмiл. – Ћазiр егемен ел >мiрiндегi елеулi >згерiстер кезеѓi. Осыѕан орай >те >зектi мќселе – бiрыѓѕай еѓбек жетiстiктерiн тiзбектеу емес, шын мќнiндегi iстiѓ жайкљйiн ћаз-ћалпында ашып к>рсету, атаћ-абыройларына к>леѓке тљскен астыћ >ндiрiсiнiѓ ардагерлерi, аграршы-ѕалымдар туралы к>п жылдар жљгiмен жинаћталѕан аћићатты ашыћ айту, тарих бетiнде хаттау. Џрандатћан даѓѕазалыћ iс-ќрекеттен аулаћ жљрiп, саналы ѕџмырын ел игiлiгiн еселеуге арнаѕан азаматтардыѓ адал еѓбегi ешуаћытта џмытылмаћ емес. Dткенге салауат, демек олардыѓ таѕдыр-талайы мен игi iстерi бљгiнгi џрпаѕына тќлiм-таѕылым. – Ћазiр Ћазаћстан тќуелсiз ел болудыѓ жиырма љш жылдыѕын артта ћалдырып, ауыл шаруашылыѕына нарыћтыћ ћатынастарды енгiзудi аяћтау, саланы экономикалыћ даѕдарыстан шыѕару тамамдала келген кезде зерттеу жљргiзу – >мiр талабы. Бџл љшiн жаѕдай да бар. Республика тќуелсiздiгiнiѓ 5 жылдыѕына байланысты жасалѕан баяндамасында Н.Ќ.Назарбаев «реформалардыѓ нќтижелi болуына алѕышарттар тудырылѕанын»5 хабарлаѕан-ды. Президенттiѓ байламы >зектi мќселенi тќптiштеп зерттеуге бет бџрѕызатыны хаћ. Бџл мќселеге бiраз кешiгiѓкiреп кiрiсу сырын суыртпаћтасаћ, тќуелсiздiк алудыѓ алѕашћы жылдарында ауылдыѓ экономикалыћ-ќлеуметтiк ахуалы ауыр-ды. Келеѓсiздiктi к>рсету маѓызды зерттеу болып саналмастыѕы с>зсiз. Сондыћтан тереѓ даѕдарыстаѕы саланы зерттеуге батыл бармадыћ. Бљгiнгi таѓда тќуелсiз ел >мiрiнде оѓ >згерiстер, жаћсы жаѓалыћтар к>п. Ћазаћстанныѓ дамуы ТМД елдерi арасында алдыѓѕы орындардыѓ бiрiне шыѕуы iлгерiлеудiѓ нышаны. Бiраћ бiзге беймќлiм нарыћтыћ экономика к>п iзденiс пен iргелi ќдiс-амалды ойлап табуды ћажет еттi. Бџл баѕытта
мемлекет тарапынан ауыл шаруашылыѕына љлкен к>мек берiлдi. Сала еѓбеккерлерiнiѓ т>лейтiн салыѕы барлыћ табыстыѓ жиырма пайызын ћџрайтын к>лемде жоспарланды. Dсiмi т>мендетiлген несие берiлдi. Лизинг арћылы техника сатып алуѕа жаѕдай жасалды. – Ѕасырдан астам кезеѓде астыћ >ндiрiсiнде атћарылѕан ћыруар еѓбектi бiр зерттеуде (бџѕан дейiн бџл таћырыпћа арнап еѓбек жазылмаѕан) ћаусыру ћиын шаруа, >мiр љнемi жаѓарып, жаѓѕырып жататын ћџбылыс екенiн ескерсек. Еѓ ќуелi патша заманындаѕы жатаћтар, сосын социализм дќуiрiндегi дићандардыѓ жанћиярлыѕы мен астыћ >ндiруде атћарылѕан ћыруар еѓбек >зiнiѓ ѕылыми талдауын кљтiп тџрѕан мќселелер. Ел тќуелсiздiгi жаѕдайында сала >ндiрiсiнде ћол жеткен табыстар Ћазаћстанныѓ жаѓа тарихыныѓ ћџрамдас б>лiгi. Зерттеудiѓ теориялыћ, методологиялыћ негiзi – тќуелсiз елдегi билiктiѓ барлыћ тармаћтарыныѓ, азаматтыћ ћоѕам мен мемлекеттiк институттар ћарымћатынастарыныѓ ћџћыћтыћ кодексi – Ћазаћстан Республикасыныѓ Конституциясы. Dйткенi ћай ћоѕам болсын, оныѓ негiзгi ћџжаты – заѓ, шамшыраѕы – ѕылым. Соѓѕысыныѓ маћсат-мљддесi белгiлi бiр ћџбылыстар мен љрдiстердiѓ объективтi заѓдылыћтарын тереѓ зерттеп, танып бiлу. «Тарихтыѓ ћызметi, – деп к>рсеттi ћазаћ ѕџламасы Ахмет Байтџрсынов,– бљтiн адам баласыныѓ, яки, бiр жџрттыѓ, я бiр таптыѓ >ткен >мiрiн болѕан кљйiнде айнытпай айту»6. Патшалыћ отарлау, кеѓестiк аграрлыћ саясат салдарынан сала бойынша жљргiзiлген жџмыстар империялыћ џрандармен даѓѕазаланып, астыћ >ндiрiсi экстенсивтi даѕдымен дамыды, тќуелсiздiк жаѕдайында ћолданып жатћан нарыћтыћ ћатынастарды жоћћа шыѕаратын тоталитарлыћ теория >ктемдiк еттi. Тиiмсiз методологиялыћ тќсiл ћолданылды. Ѕасырларѕа созылѕан аграрлыћ саясаттыѓ салдарын сыни тџрѕыдан тал-
дайтын ѕылыми еѓбектер жазылмады. Тоталитарлыћ билiк басындаѕылар еркiн ѕылыми шыѕармашылыћты шектедi. Ћазаћстан >залдына тќуелсiз мемлекет болѕанда ѕана тарихи шындыћты талдауѕа мљмкiндiк туды. ХХ-ѕасырдаѕы астыћ >ндiрiсiнiѓ тарихын тќуелсiз елдiѓ методологиясы тџрѕысынан талдау жасауѕа даѓѕыл жол ашылды. Мџндай методология тоталитарлыћ жљйе кезiндегi субьективтiк тќсiлден бас тартып, џлттыћ тарихымыздыѓ аса >зектi мќселелерiн мол ћамтитын зерттеулер жљргiзудi жљктейдi. Бџл баѕытта ел тќуелсiздiгi жылдарында бiрћыдыру шаралар атћарылды. Аталмыш зерттеу де Ћазаћстан тарихы ѕылымыныѓ к>шбастаушыларыныѓ еѓбектерiне сљйендi. Мќселенiѓ теориясын ћалыптастыруѕа баѕыт џсталды. Елдiѓ тџѓѕыш Президентi Н.Назарбаевтыѓ бiз зерттеп отырѕан мќселеге байланысты с>йлеген с>здерi мен жарияланѕан еѓбектерiндегi теориялыћ мќнi зор тџжырымдар басшылыћћа алынды. Елбасыныѓ «Ћазаћстан бџрынѕы империяныѓ к>леѓкесiндегi бас сауѕалап келген >мiрден тљбегейлi жќне тљпкiлiктi бас тартып, нарыћтыћ экономикасы ќлеуметтiк дамуѕа баѕытталѕан жќне жаѓа принциптi тљрдегi ћоѕамдыћ ћарым-ћатынастарѕа негiзделген кљштi егемен мемлекет ћџруѕа кiрiстi»7, – деп к>рсетуi ћџрдымѕа кеткен маркстiк-лениндiк методологияныѓ >ктемдiгiнен тезiрек ћџтылуѕа, тќуелсiздiк теориясын ыждаѕаттылыћпен ћалыптастыруѕа мегзеуi. Зерттеудiѓ мќнiн ашуда методологиялыћ принципке (коньюнктурадан-сыѓаржаћтылыћтан ада) сљйендiк. Оныѓ негiзiне диалектикалыћ, обьективтiк, логикалыћ, статистикалыћ ќдiстер, салыстырмалы талдау, топтау, ћорыту тќрiздi тќсiлдер жатады. Зерттеу жџмысыныѓ кезеѓiн аныћтауда хронологиялыћ принцип басшылыћћа алынды. Dйткенi тарих ѕылымы љшiн мезгiлнеме маѓызды методологиялыћ мќселе.
Ќкiмшiл-ќмiршiл жљйе кезiнде ћолданылѕан ћисынсыз теориялыћ тџжырымдарды ћайталамау маћсатымен жаѓа методология негiзiнде зерттеу жљргiзiп, астыћ >ндiрiсiндегi сан-салалы ћызметтердiѓ ћорытындыларын ѕылыми айналымѕа ћосуѕа кљш салдыћ. Ел тќуелсiздiгi жылдарында бџл салада ћалыптасћан ауыр жаѕдайлар, ћол жеткен жетiстiктер тџжырымдамалыћ теория, кљнделiктi тќжiрибелiк ћажеттiлiк тџрѕысынан талданды. Зерттеу жџмысыныѓ ѕылыми жаѓалыѕы. Республика ауыл шаруашылыѕыныѓ жетекшi саласы – астыћ >ндiрiсiнде сан алуан >згерiстер болды: ћалыптасу, >рлеу, тiптi тоћырау жылдарында ћџлдилау. Ендi ел егемендiгi жаѕдайында >тпелi кезеѓнiѓ ћиыншылыѕын жеѓiп, iлгерiлеу жолына тљстi. Мџндай бiртiндеп >рлеу басћыштары тарих ѕылымы љшiн љлкен жаѓалыћ. Dйткенi астыћ >ндiрiсi де жеке адамѕа табыну, ќкiмшiл-ќмiршiл ќдiспен ел басћару, шаруашылыћ мќселелерiн бiлмей тџрып, џжымшарлар, кеѓшарлар ћызметiне ж>нсiз араласу ћоћан-лоћћысынан к>п зардап шектi. Бџрынѕы КСРО халћын астыћпен ћамтамасыз ету ћамымен Ћазаћстан жерiн астын љстiне шыѕарып жыртудыѓ аћыры ћџнарлы ћыртысын жоѕалтћан, эрозияѕа џшыраѕан топыраћты ћалдырды. Дарынсыз, даурыћпа коммунистiк билiк килiктiрген кемшiлiктер таућыметiн халыћ тартты, тыѓдаѕы топыраћ боранын тиып, Ћазаћстанды астыћты елге айналдырды. Оныѓ ащы шындыѕы ендi ѕана ѕылыми айналымѕа ћосыла бастады. Атап айтсаћ: зерттелiп жарымаѕан жатаћтар жџмысы, ћазан т>ѓкерiсiмен тетелес басталѕан аштыћпен кљрес, ауыл шаруашылыѕын жаппай џжымдастырудыѓ ойраны, ћуѕын-сљргiн кезiндегi шаруалардыѓ жанкештiлiк ћызметi, Отан ћорѕау жылдарындаѕы ћолда бар азыћ-тљлiк ћорын ћан майдан жауынгерлерiнiѓ тамаѕына ж>нелту, соѕыстан кейiнгi кезеѓдегi ћиыншылыћтарѕа ћарамастан, астыћ >ндiрiсiн жанданды-
руѕа баѕыт џстау, тоћырау зардаптарын жойып, егемен ел халћын азыћ-тљлiкпен ћамтамасыз етiп ћана ћоймай, халыћаралыћ нарыћћа тауарлы астыћ шыѕарып сату, бабалар дќстљрiн дќрiптеп, кљлше нанды ћадiрлеу. Бџл тџжырымдар Ауыл баѕдарламасын ћабылдауда ћажет болѕаны кќмiл. Бџѕан байланысты мџраѕаттар жоѕары оћу орындарында Ћазаћстан тарихынан дќрiстер оћу, практикалыћ сабаћтар >ткiзу, студенттерге курс, диплом жџмыстарын жаздыру кезiнде к>мекшi ћџрал тљрiнде ћолданылатыны хаћ. Республиканыѓ заѓ шыѕарушы жќне атћарушы органдары басшылыћћа алуѕа тџратын џсыныстар да жетерлiк. Орындаушылыћ тќртiптi ныѕайтып, ћаѕазбастылыћты жою ж>нiнде жинаћталѕан тќжiрибелер талданады. Мќселен, атћарушы билiк органы – Республиканыѓ Ауылшаруашылыѕы министрлiгiнiѓ бџйрыѕы жетi басћыштан >тiп барып орындаушыларѕа жетедi екен. Заѓ, мiне осындай орынсыз кедергiлердi жою љшiн кажет. Жџмыстыѓ талдануы. Зерттеу тџжырымдары халыћаралыћ ѕылыми-практикалыћ конференцияларда хабарланды, жањандыћ журналдарда, агроуниверситеттердiѓ студенттерiне арнап жазылѕан оћулыћтыѓ8 (2011) >н бойында бџл таћырыпћа байланысты материалдар баршылыћ. Бџл да еѓбек жазушыныѓ ћазiргi џрпаћтыѓ тарихи санасын ћалыптастыруѕа ћосћан >зiндiк љлесi болмаћ. Халћымыз нарыћтыћ ћатынастыѓ ћиын да кљрделi кезеѓiнде астыћ >ндiрiсiн арттыруда аянбай еѓбек етiп келедi. Бџл жайында «Ћазiргi заман, тарих жќне ћоѕам», «Земля и люди», «Тарих беттерiнен» айдарымен жарыћ к>рген зерттеу жљргiзушiнiѓ ѕылыми-к>пшiлiк, тарихи-танымдыћ, ќлеуметтiк-мќдени мазмџндаѕы маћалаларында жазылды. Iзденушiнiѓ жеке дара жарыћ к>рген кiтаптарында9 бiраз тарихи материалдар бар. Зерттеу жџмысы кiрiспе, он тарау, ћорытынды, ћолданылѕан деректер мен дќйектер тiзiмiнен тџрады.
I тарау. ТАЋЫРЫПТЫЃ ТАРИХНАМАСЫ МЕН ДЕРЕКТЕМЕСI § 1. ТАРИХНАМАЛЫЋ ШОЛУ Сан ѕасырлыћ тарихы бар бiз таѓдаѕан таћырып мќселесiн тым ќрiден таратпай-аћ халыћтыѓ зердесiнде «ћой љстiнде бозторѕай жџмыртћалаѕан» дейтiндей тiркеспен саћталѕан Тќуке ханныѓ ел iшi тыныш, адамдар тамаѕы тоћ кезеѓiнен алып ћарастырсаћ та к>птеген тыѓ мџраѕаттарѕа ћаныѕамыз. Сол кезде Сыр бойында болѕан Ресей елшiсi Василий Кобеков: «А хлеб у Тауке хана родится многое число пшеницы и ячмень и просо, а хлеба сеют озимые и яровые»1, – деп к>зi к>ргенiн ћаз-ћалпында хаттаѕан. Ћазаћ даласындаѕы астыћ >ндiрiсiне байланысты бџдан бџрын мџндай жазба мџраѕат болмаѕанын басшылыћћа, алсаћ бџл ћџнды дерек. Мќселенiѓ маѓыздылыѕына ћарамастан, бџл саладаѕы ойды сараптаушы iспеттес тарихнамалыћ еѓбектер жоћћа тќн. Тек тарихнамаѕа сљйенiп, мќселенiѓ зерттелу деѓгейiн аныћтауѕа мљмкiндiк туатынын ескерсек – елеулi олћылыћ. Бџѕан килiктiрген бiрнеше ѕасырѕа созылѕан патшалыћ отарлау, кеѓестiк орыстандыру саясаты. Бљгiнгi ел тќуелсiздiгi жаѕдайында еуропацентристiк пиѕылдан тазартылѕан тарих жазылуы тиiс. Ћазан т>ѓкерiсiне дейiнгi астыћ >ндiрiсiнiѓ зерттелу тарихын зерделесек, бџл мќселемен алѕаш айналысћандар ћазаћ топыраѕына саяси ћуѕын-сљргiн лаѓымен жер ауып келген социал-демократиялыћ ћозѕа-
лыстыѓ ћайраткерлерi едi. Олар >лкенiѓ ќлеуметтiкэкономикалыћ жаѕдайын зерделеп, капиталистiк ћатынастардыѓ ел >мiрiне ендеп енгiзiле бастауына байланысты к>шпендi мал шаруашылыѕымен ћатар, егiншiлiк кќсiптiѓ де табыс к>зiне айналѕанын атап к>рсеткен. Солардыѓ бiрi – Константин Валь «Рыноћћа жаћын орналасу, астыћћа сџраныс ћырѕыз (ћазаћ) шаруашылыћтарыныѓ бiразын арнайы жер жыртумен жќне онан >ндiрiлген >нiмдi базарѕа шыѕарып сатумен айналысуѕа итермелейдi2, – деп тљйедi ойын. Автор астыћ >ндiрiсiнiѓ артуын ћџћылыћ ћџбылыс ретiнде ћарай келiп, ћысы ћатал, к>ктем, жазы ћуаѓшыл келетiн табиѕат жаѕдайында к>шпендi мал шаруашылыѕы кљнк>рiс к>зi болудан ћалды. Сондыћтан соѓѕысынан бас тарту >мiр талабы деп сыѓаржаћтыћћа салынады. Астыћ >ндiрiсiнiѓ ХХ ѕасырдыѓ басындаѕы даму барысын мемлекеттiк I Дума депутаты Тимофей Седельников бiркелкi дџрыс баѕалап: «Ћазаћ халћыныѓ еркiн пайдаланѕан жайылымдарыныѓ орыс шаруаларын ћоныстандыруѕа орай ћысћаруынан егiншiлiк кќсiпке >туге мќжбљр болды»3, – деп отарлау озбырлыѕын бљкпей баяндады. Dлкетанушы Владимир Васильев суармалы егiншiлiктi орыстар енгiзбедi, бџл кќсiп ћазаћ халћында ежелгi дќуiрден бар-ды4 деген тџжырымын деректер негiзiнде дќлелдептi. Зерттеу тарихнамасындаѕы келесi бiр ћаѕида авторы кеѓестiк ѕалым-экономист С.А.Нейштадтыѓ «Тек Ћазаћстанѕа ћоныс аударѕан орыс шаруалары жергiлiктi тџрѕындар арасында суарылмайтын егiншiлiктiѓ жаппай етек алуыныѓ пионерлерi мен таратушылары болды»5, – деп ћазаћтардыѓ к>не заманнан к>рiк басып, кетпен, кљрек, ораћ, шалѕы, тоћпаћ тќрiздi дићандыћ кќсiп ћџралдарын жасаѕандыѕы жайынан беймаѕлџмдыѕын байћатады.
Жалпы ресейлiк зерттеушiлер >з еѓбектерiнде аймаћтаѕы аграрлыћ ћатынастардаѕы >згерiстердi к>рсетедi де, ћазаћ жерлерiн отарлаудаѕы саяси мќн мен мазмџнды ашпайды. Патша >кiметiнiѓ ћазаћ шаруаларын отырыћшылыћћа к>шiруде к>здегенi олардаѕы «артыћ» жердi к>бiрек босатып алу болатын. Мџндай арамза пиѕыл Алаш ћайраткерлерiн катты толѕандырды. Ћозѕалыстыѓ к>семi Ќлихан Б>кейханов «Жердi меншiкке беруге ћарсы шыѕып, ондай жаѕдайда егiншiлiк мќдениетiн толыћ меѓгермеген ћазаћ шаруасы љлесiн к>ршi мџжыћћа сатып, бiраз жылда сытылып, жалаѓаш шыѕа келедi»6, – деп аѓћау елдi алдауды к>здеген ћџйтырћы саясат астарына ћарсы шыћћан болатын. Халћы љшiн ћабырѕасы ћайысћан Ахмет Байтџрсынов «К>шпелi њќм отырыћшы норма» маћаласында «Ћазаћстанда отырыћшы нормамен жер алушы неѕџрлым к>бiрек болса, соѕџрлым жер к>бiрек артылмаћшы, њќм переселендерге к>бiрек алынбаћшы»7, – деп жанайћайын жеткiздi. Жаѕдайдыѓ ауырлайтынын Тельжан Шонанџлы: «Шын талау ендi басталып, бџрынѕылары ойыншыћ болып ћалады»8, – ћаѕидасымен ћайырады. «Патша >кiметi >зiнiѓ шаруашылыћ (1868 ж.), ќкiмшiлiк (1891 ж.) реформалары негiзiнде казаћ жерiне орыс шаруаларын шамадан тыс ћоныстандырды. Соныѓ салдарынан егiс салуѕа ћолайлы, ћџнарлы жерлер орыс шаруаларыныѓ ћолына >ткен»9 – деп отарлау озбырлыѕын бџлтартпайтын деректер арћылы дќлелдеген сол кездiѓ тарихын зерттеушi Лќйлќ Бекмаханова. Мџндай байламныѓ дерегi ретiнде жер >лшеушi Эдуард Каплунь жасаѕан картада Перовск ћаласы маѓында егiншiлiкпен айналысћан жатаћтардан 7127 десятина10 ћџнарлы танап алынѕаны туралы мќлiметтi келтiредi. 19 жасында ТурЦИК-тiѓ т>раѕасы болѕан
Тџрар Рысћџлов: «Тљркiстандаѕы iске жарамды, егiн егуге ћолайлы жерлердiѓ 55 пайызы орыс келiмсектерiнiѓ ћолына >ткенiн»11 Тљркiстан газетiнде >ткiр сынады. Жаратылысынан дићан халыћ бџл ћорлыћћа к>не алмады, бџрынѕыдан да ћџлшынып, егiс к>лемiн кеѓейте тљстi. Соныѓ куќсi ретiнде ћазаћ тарихыныѓ бiлгiрi Ермџхан Бекмаханов 1901 жылы к>ктем егiсiне К>кшетау, Атбасар, Аћмола ояздарындаѕы жатаћтар екi мыѓ десятина12 алћапћа тџћым сепкенi туралы деректi келтiредi. Мџнымен де шектелмей, жатаћтардыѓ XIX ѕасырдыѓ екiншi жартысынан астыћ >ндiрiсiмен кеѓ к>лемде айналысћанын наћты мќлiметтерге сљйенiп, дќйектi негiздедi. Тџрѕылыћты халыћћа сыѓаржаћтылыћпен тек к>шпендiлiк кќсiптi тану к>зћарасын џстанушыларѕа соћћы бердi. Тљркiстан халыћтары тарихында бљтiн бiр кезеѓдi ћамтып еѓбек жазѕан Мџстафа Шоћай отарлау озбырлыѕын шенеп, «ќкем салѕан егiсiн тартып алады»13 – деп кљйкi к>рiнiстiѓ кљйбеѓiн к>з алдына келтiрген. К>птен к>ѓiлдi тљрткiлейтiн, бiраћ батыл ћолѕа алуѕа бата алмаѕан таћырыбымыз ћазаћ жатаћтарыныѓ орыс шаруалары келгенге дейiн де астыћ >ндiрiсiмен дендеп айналысып, ќжептќуiр >нiм жинаѕаныныѓ жайы едi. Dзiнiѓ ѕылыми зерттеулерiнде14 ХХ ѕасырдыѓ басында Аћмола облысындаѕы жатаћтар ћаћпайлыћ тiршiлiгiнiѓ аћићатын мџраѕаттыћ ћџжаттар арћылы тереѓ талдаѕан iзденушi Ћазыбек Ћосшанов болатын. Патша ќкiмшiлiгiнiѓ жарлыѕымен казак станицалары, орыс селолары ћазаћ жатаћтарыныѓ ћоныстарына сыналап салынып, олардыѓ ћџнарлы егiстiк танаптарын тартып алу, >ндiрген дќндi даћылдарын талан-таражѕа тљсiру >рескелдiктерiн таптыћ тџрѕыдан талдап, тарих ѕылымдарыныѓ кандидаты дќрежесi љшiн диссертация ћорѕады. Мќселеге байланысты ѕылыми еѓбектердi талдай келiп, академик Манаш Ћозыбаев «Патша >кiметiнiѓ
орыс шаруаларын ћазаћ жерiне ћоныстандыру саясатын тарихи ћасiрет»15 – халыћпен санаспаудыѓ сџрћиясы деп баѕалады. Ел еѓсесiн езген патша заманындаѕы астыћ >ндiрiсiн тереѓдеп зерттеуге тарихшылардыѓ заућы болмады. Бџл мќселенi бiрiншi ћолѕа алѕан Лќйлќ Мџхтарћызы Ќуезова болатын. Ломоносов атындаѕы Мќскеу университетiнiѓ тарих факультетiн ойдаѕыдай тќмамдаѕан оћымысты >зектi мќселе деп таѓдаѕан таћырып «ХIХ ѕасырдыѓ екiншi жартысындаѕы Ћазаћстанда егiншiлiктiѓ дамуы»16 едi. Ћазаћстанды былай ћойѕанда, Мќскеу, Орынбор, Санкт-Петербург, Ћазандаѕы шаѓ басћан ћџпия мќлiметтердi ћолѕа тљсiрдi. Ресей мемлекетiнiѓ басћару жљйесi бљркемелеп келген ћџнды деректер арћылы Ћазаћ даласында егiншiлiктiѓ ћалыптасуы астарындаѕы отаршылдыћ озбырлыћты аяусыз ќшкереледi. Бџл еѓбек тарих ѕылымдарыныѓ кандидаты дќрежесi љшiн жазылѕанымен, бљгiнгi докторлыћ диссертацияныѓ жљгiн к>теретiн ћџнды зерттеу екенi аныћ. Жарлы-жаћыбайларѕа билiк берiп, оларды елде астыћ тапшылыѕын жоюѕа жџмылдырѕан Кеѓес >кiметi кезiндегi жџмысты жеке-дара зерттеп, еѓбектер жазу, диссертациялар ћорѕау ћолѕа алынѕанын айтћан ж>н. Григорий Федорович Дахшлейгер мен Кеѓес Нџрпейiсовтiѓ кiтабында17 бiз ћарастырып отырѕан таћырыптыѓ тарихнамалыћ жаћтарына жалпыламалыћ тџрѕыда болса да тоћталыпты. Тарихи љрдiстiѓ кљнгей жаѕын к>рсетумен машыћтанып, кемшiлiктi ашпай, коммунистiк идеология шеѓберiнен шыћпаушылыћћа салынѕан. Ќкiмшiл-ќмiршiл жљйе шынайы тарих тџрѕысынан еѓбектер жазып жариялауѕа тиым салды. Сондай таптауырлыћты сынап, тарих ѕылымдарыныѓ докторы жќне кандидаты дќрежесi љшiн диссертациялар18 ћор-
ѕалды. Бiраћ бџл зерттеулерде 20-30-жылдардаѕы ауыл шаруашылыѕыныѓ мќселелерiн жалпылама талдау маћсаты ћойылѕандыћтан, астыћ >ндiрiсi бiр параграф т>ѓiрегiнде талданѕан. Ал астыћ шаруашылыѕыныѓ бiлiктi мамандары, басћарушылары, ѕалымдары бiрћыдыру iс тындырѕанын баѕалаѕан ж>н. Тоталитарлыћ билiк тџсында еѓбектерi терiс баѕаланѕан ауылшаруашылыћ кооперациясыныѓ iрi теоретигi, к>рнектi ѕалым, аграршы-экономист Александр Васильевич Чаянов бай мџра ћалдырды. Отызыншы жылдардыѓ басында жер аудару зобалаѓымен келiп, Ћазаћ мемлекеттiк ауылшаруашылыћ институтыныѓ профессоры бола жљрiп, ауыл шаруашылыѕын џжымдастыруды емес, кооперативтендiрудi ћолдап, еѓбектер жазды. «Бiздiѓ ойымызша, – дедi ѕалым, – кооперация жќне ћоѕамдыћ шаруашылыћ элементтерi >здерiнiѓ дамуында капитализмнiѓ >ѓдеу >неркќсiбi саласында >ткен буындарынан жќне сатыларынан >те алады»19, – деп, социалистiк ауыл шаруашылыѕы кейбiр мќселелерде капитализмнен љйренуi керектiгiн џсынды. Астыћ >ндiрiсiн Ћазаћстанныѓ солтљстiк аудандарына орналастыру туралы мќселе к>тердi. К>рнектi ѕалымныѓ зерделi џсыныстарына ћџлаћ асудыѓ орнына, оны ћудалауѕа алды, аћыры ћуѕын-сљргiннiѓ ћџрбандыѕына шалды. Dзiнiѓ Ћазаћстандаѕы еѓбек жолын ауылшаруашылыћ тќжiрибе станциясындаѕы ћызметтен бастап, астыћ >ндiрiсiн тереѓ зерттеумен айналысћан академик Александр Иванович Бараев20 атћарѕан iс џшантеѓiз. Оныѓ џсынысымен тыѓ жерлердi жаппай игерумен бiр мезгiлде Бљкiлодаћтыћ астыћ шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институты ашылды. Ћџрѕаћшылыћћа бейiм танаптыѓ ћџнарлылыѕын к>теру 50-жылдардыѓ екiншi жартысынан бастап ћолѕа алынды. Ћазаћстанныѓ аѓызаћ ауа райы жаѕдайында жиi ћайталанатын
топыраћтыѓ ћара дауылы ескерiлмей, елдiѓ еуропалыћ б>лiгiнде ћолданылѕан агротехникамен егiс салу жердi эрозияѕа џрындырѕанын, оны тоћтату тќсiлi топыраћты ћайырмасыз соћамен жырту екенiн ѕылыми негiзде дќлелдедi. Дќндi даћылдар тџћымын ерте к>ктемде себу туралы тџжырым жасап, тыѓ игерген аудандардаѕы егiншiлiк мќселелерi туралы маћала жариялаѕан ВАСХНИЛ президентi, академик Т.Д.Лысенконыѓ ћаѕидасын ћолдамады21. Сол љшiн партиялыћ с>гiс алды. Ќдiлетсiздiктi ќшкерелеп, аграршы-ѕалымдар Бараевты ћудалаудан ћџтћарды. Кейiннен Александр Иванович Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаттыѕына сайланды. Ол басћарѕан Бљкiлодаћтыћ астыћ шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институтыныѓ егiншiлiкке енгiзген топыраћ ћорѕау технологиясы Сiбiр, Поволжье, Урал, Оѓтљстiк Украина, Солтљстiк Кавказ аумаѕындаѕы 60 миллион гектар 30 танапта ћолданылды. Бџндай бай тќжiрибеге негiзделген жањандыћ жаѓалыћты аграршы-тарихшылар да ѕылыми айналымѕа ћосулары хаћ. Ћазаћстанныѓ солтљстiк аймаћтарында он жылдан астам уаћыт еѓбек етiп, совхоз директорынан Тыѓ >лкелiк ауылшаруашылыћ басћармасыныѓ бастыѕына дейiнгi астыћ >ндiрiсiн џйымдастыру басћыштарынан >ткен ѕалым-агроном Федор Трофимович Моргунныѓ «Тыѓда бiраз ћателiкке жол берiлдi, оларѕа талдау жасаудыѓ да љлкен мќнi бар»22 – деген тџжырымы Ћазаћстан тарихнамасы љшiн де маѓызды ћаѕида. Астыћ >ндiрiсiнiѓ тарихнамасын талдаѕанда бџл мќселемен биолог ѕалымдардыѓ да айтарлыћтай айналысћанын айтуымыз керек. Сондай сындарлы iстiѓ ауыр жљгiн к>терiп, к>п ћызмет тындырѕан академик Темiрбай Байбосынџлы Дарћанбаев. Даласы дќнiмен жайћалѕан Ћостанай жерiнде туып >скен жiгiт Москва университетiнiѓ биология факультетiн бiтiрген соѓ
iзденiсiн астыћ >ндiрiсiнiѓ мќселесiмен байланыстырады. К>п жылдыћ сарсыла атћарѕан жџмысыныѓ жемiсi ретiнде 1953 жылы «Ћазаћстанныѓ жаздыћ бидайыныѓ технологиялыћ сипаттамасы» таћырыбына биология ѕылымдарыныѓ докторы дќрежесi љшiн диссертация ћорѕайды. Маѓызды мќселенi мџнымен доѕармай, Ћазаћ мемлекеттiк университетiнiѓ ћабырѕасында жалѕастырады. Бџл жоѕары оћу орнында >сiмдiктер зат алмасуын аныћтайтын биохимиялыћ зертхана жабдыћтайды. Ботаника институтын басћаруѕа барѕанда да бџл жџмысты жалѕастырып, даћылдардыѓ биохимиялыћ зертханасын аштырады, жас ѕалымдардыѓ кљшжiгерiн астыћ >ндiрiсiне ћатысты к>кейтестi мќселелерге жџмылдырады, оларѕа жетекшiлiк жасайды. Ћазаћ мемлекеттiк џлттыћ университетiнiѓ ректоры болѕан (1955–1971) жылдарда докторлыћ диссертация ћорѕау кеѓесiне т>раѕалыћ етiп, отыздан астам аспирант, iзденушiнiѓ кандидаттыћ, докторлыћ диссертациялар ћорѕауларына кеѓесшi болды. Ћазаћстан биолог-ѕалымдарыныѓ атынан >лкенiѓ басты байлыѕы – Ћазаћстан бидайыныѓ таѕамдыћ ћасиетi мен технологиялыћ ћџрамы ж>нiнде Халыћаралыћ конгрестерде хабарлады. Бџл мќселелерге байланысты «Ћазаћстан бидайыныѓ сапасы», «Ћазаћстан жаздыћ бидайыныѓ биохимиялыћ сипаттамасы», таѕы басћа баѕалы ѕылыми еѓбектерiн, «Ауылшаруашылыћ биологиясы» оћулыѕын >з жолын жалѕастырушыларѕа мџраѕа ћалдырды23. Џлттыћ кадрлар арасынан астыћ шаруашылыѕын алѕаш зерттеумен айналысћан азамат Мџхамеджан Ноѕайџлы Ерлепесов едi. Џлы Отан соѕысы басталар алдындаѕы жылы Ћазаћ ауылшаруашылыћ институтын тамамдаѕан жас маман еѓбек ћадамын егiншiлiк ѕылыми-зерттеу институтынан бастап, кљрiш, жљгерi >сiру ж>нiнен тќжiрибе жљргiздi, оларды зерттеу нќтиже-
сiнде жљзге жуыћ24 еѓбек жазды. Барлыћ тќжiрибелiк, теориялыћ жџмыстарын жинап, ауылшаруашылыћ ѕылымдарыныѓ докторы дќрежесi љшiн диссертация ћорѕады. Республиканыѓ Жоѕарѕы кеѓесiне неше дљркiн депутаттыћћа сайланды. Аталѕан кезеѓ мќселелерiне байланысты тарихи зерттеулер жоћћа тќн десек те, ауыл шаруашылыѕында, оныѓ iшiнде колхоз ћџрылысында басћарушылыћ ћызмет атћарып, бай тќжiрибе жинаћтаѕан т>раѕалар арасынан еѓбек жазѕандар аз емес. Бџдан алпыс жыл бџрын ћџрылѕан Октябрьдiѓ 40 жылдыѕы атындаѕы колхозды басћаруды ћолѕа алып, егiншiлiк пен мал шаруашылыѕы >нiмдерiн жљйелi тљрде дамытуѕа ћол жеткiзген т>раѕа Николай Никитич Головацкий болатын. Бџл шаруашылыћтыѓ бiр >зi бљкiл республика бойынша дайындалѕан дќндiк жљгерiнiѓ барлыѕына дерлiгiн >ндiрдi, сортты тџћым >сiрiп, алыс-жаћын елдерге шыѕарып сатты, мол табыс тљсiрдi. Ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсi мен мќдениеттi дамытудаѕы ћыруар еѓбегi ескерiлiп, колхоз басћармасыныѓ т>раѕасы екi рет Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕын иелендi. Даѓћы дљрiлдеген шаруашылыћтыѓ экономикалыћ жќне ќлеуметтiк даму тарихын кiтап25 етiп жариялады. Астыћ >ндiрiсiнiѓ бел ортасында аянбай еѓбек етiп, тереѓ ѕылыми зерттеу мен практика арасында шек жойылып кеткендей26 жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштерге ћолы жеткен, аћ тарыныѓ атасы атанѕан Шыѕанаћ Берсиев естелiгiнiѓ27 маѕлџматы мол. Таѓмен таласа тџрып, мџрап суын танапта iркiп ћалып, ћандыра суару арћылы кљрiштен еѓ жоѕары >нiм алѕан Ыбырай Жаћаев жазѕан28 кiтаптар бай тќжiрибенiѓ ћайнар к>зi. «Тереѓ ой, тљзу тќжiрибесi бар адам ѕайыптан хабар бередi»29, – деген Шќкќрiм Ћџдайбердiџлыныѓ ѕџламалыћ ѕаћлиясыныѓ куќсiндей ќсерге б>лейтiн естелiктер. Ѕасырлар бойы ћџнарлы ћыртысына тљрен тимей,
тусырап жатћан тыѓ жерлерге келiп, оны ауылшаруашылыћ айналымына ћосуда трактор-егiс бригадаларын басћарып, халыћтыѓ ћџрметiне б>ленiп, жергiлiктi, жоѕарѕы Кеѓестер депутаттыѕына сайланѕан Михаил Довжик, Владимир Дитюк, Иван Рудской, Николай Лимонов тќрiздi тыѓгерлердiѓ >з еѓбек жолдары жайында жазбаларыныѓ30 бљгiнгi дићандар џрпаѕына беретiн тќлiмi мол. Авторлар ол кездегi ћоѕамѕа баѕа берiп, бџрѕалаѓѕа салмай-аћ, тыѓгерлердiѓ >мiр >ткелдерiн шыншылдыћ шеберлiкпен жамаѕат жадына жеткiзiптi. Бастан кешкен ћиыншылыћтар, жергiлiктi халыћтыѓ тыѓгерлердi ћарсы алудаѕы кеѓпейiлдiлiгi аталмыш естелiк кiтапшаларда ћаз-ћалпында к>рiнiс тауыпты. Ежелгi ћазаћ жерiне бџрынѕы одаћтыѓ тљкпiртљкпiрiнен айћын маћсат, адал ниетпен келген сан џлт џл-ћыздарыныѓ Ћазаћстан тыѓындаѕы тџрмысы, жџмысы, ћазаћ жастарыныѓ ћысћа мерзiмдi курстарда тракторшы, комбайншы мамандыѕын меѓгеру арћылы ћызу наућандарда ћажырлы еѓбек етулерi жайында к>п жылдар ел басћарып, одаћтыћ љкiмет басшылары алдындаѕы зор беделiмен республикада астыћ >ндiрiсiнiѓ к>кейтестi мќселелерiнiѓ оѓтайлы шешiлуiне џлан-ѕайыр љлес ћосћан Д.А. Ћонаев еѓбектерiнде31 жаћсы жазылды. Бџл басылымдардыѓ келешекте басшы болуѕа талпынысы бар кадрларѕа берер к>шелi кеѓесi к>п. Dздерiнiѓ тыѓ жерлердi игерудегi iс-ћызметтерiн тiркемешiлiктен бастап, келесi маусымда механизаторлар ћатарына ћосылып, жер жырту, дќн бастыру жџмыстарында жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштерге жеткен дићандардыѓ кљнделiктерi32 ћарастырылып отырѕан таћырып мќселелерiн тереѓiрек зерттеуге >те ћажет тарихи мџраѕаттар екенiн мойындаѕан ж>н. Алтын дќн тарихнамасы талданатын мџраѕаттар ћатарына маћалалар жинаѕын да жатћызамыз33.
Dздерiнiѓ к>пжылдыћ iс-тќжiрибелерi туралы ой толѕап, ћысћы агротехникалыћ шаралар кешенiнен кљзгi дала жџмыстарына дейiнгi астыћ љшiн кљрестiѓ тарихын талдаушылар – бiтiк егiн >сiрушiлер, ораћ озаттары, комбайннан ћырманѕа дќн тасушылар, оны тез де сапалы тазартып, ћамбаѕа ћџюшылар, бiр с>збен айтћанда, егiнжайдыѓ ћауырт наућандарына ћатысћан кљллi ћауым. Жинаћтыѓ олћы тџсы ретiнде айтарымыз барлыћ iстiѓ «басћарушысы» болѕан партия ћызметкерлерiнiѓ маћалаларына басымдыћ берiлген де, жаѓбыр астында жљрiп, жаурап, ћар жастанып, мџз ћџрсанып бљрсеѓдеп, бар ћиыншылыћты бастан кешкен ћатардаѕы еѓбек адамдары, егiншiлiк шаруашылыѕыныѓ ортан ћол технологтары – агрономдар атћарѕан ћыруар ћызметтер ћосеметкей деѓгейде ћарастырылѕан. Сондыћтан болса керек, жаѓбыр жауса, агрономсыз да жаћсы >нiм >седi дейтiн ћасаѓ каѕида ћалыптасты халыћ арасында. Астыћ >ндiрiсiнiѓ >зектi мќселелерi тыѓ т>сiнде шаѓыраћ к>терген шаруашылыћ басшыларыныѓ шыѕармаларында34 да талданды. Халћымыздыѓ «жетесiздiѓ жетеуiн жџмсаѕанша, жетелiнiѓ бiреуiне иек арт» даналыѕына сљйенiп, жаѓа совхоздардыѓ директорлары >з iсiне шын берiлген адамдарды тауып, оларѕа тџрмыстыћ жаѕдай туѕызып, жасампаз еѓбекке жiгерлендiруде наѕыз басшыныѓ кќнiгi ћасиетiн ћайталады. Тыѓ жерлердi игеруде жинаћталѕан тќжiрибелер негiзiнде тарихи еѓбектер к>птеп жазылды. Бљѕан дќлел бес мыѓнан35 астам ѕылыми-к>пшiлiк еѓбектердiѓ жариялануы. Кейбiр ѕалымдар мќселенiѓ тарихнамасын талдады. Р.Т.Сауранбаеваныѓ кандидаттыћ диссертациясы, С.Л.Ковальский мен Х.Мадановтыѓ монографиясы36 партия џйымдарыныѓ тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игерудегi басшылыѕын жер-к>кке сыйѕызбай маћтады. Ћазаћ жерiнiѓ бей-берекет, белгiленген жос-
пардан асырып жырту топыраћ эрозиясына џрындырѕаны, елдiѓ елеулi аумаѕы экологиялыћ зардап шеккенi жазылмады. Ендеше аћићаттан алшаћтаѕан мџндай тарихнамалыћ талдаулардыѓ маѓызы мардымсыз. Кремльдегiлердiѓ жастарды тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игеруге шаћырѕан даѓѕаза љндеуiнде «маћсат егiстiк жерлердi жай ѕана ћысћа мерзiмде механикалыћ тљрде кеѓейту емес, кеѓес халћыныѓ материалдыћ игiлiгiн к>теруге баѕытталѕан ќлеуметтiк-экономикалыћ шараны iс жљзiне асыру»37 делiнген. Ќйтсе де компартияныѓ тыѓ к>теру барысындаѕы ћызметiн ћарастырѕан тарихнамалыћ ќдебиеттер мќселенi бiржаћты наућаншылдыћ, халыћтар достыѕыныѓ салтанат ћџруы тџрѕысында талдады. Тыѓды игеру Ћазаћстанды астыћты аймаћћа айналдырѕанымен, ауыл шаруашылыѕыныѓ даму ћарћыны жыл >ткен сайын кеми тљсуi к>рсетiлмедi. Тыѓ жерлердi жаппай игеру желеуiмен к>п ћаражат жаѓа совхоздар ћџруѕа жџмсалды да, байырѕы ћазаћ ауылдарына, ондаѕы ќлеуметтiк-мќдени мќселелерге мќн берiлмедi. Соныѓ салдарынан ауыл артта ћалып келдi. Зерттеу таћырыбына тiкелей ћатысты басылымдардан тарихнама мќселесi бiршама ћамтылѕан кiтап Ибраим Шамшатовтыѓ еѓбегi38. КСРО-даѕы барлыћ халыћ >кiлдерiнiѓ Ћазаћстан тыѓына >з еркiмен аѕылып келiп, ћажырлыћпен еткен еѓбектерi нанымды баяндалды. Соѕан ћарамастан, тырнаћ астынан кiр iздеген коммунистiк идеология саћшылары автордыѓ еѓбегiнен «ћате» тауып, 1959 жылдыѓ 15 желтоћсанында Ћазаћстан Компартиясы Орталыћ Комитетi бюросыныѓ отырысында кiтап авторыныѓ мќселесiн талћылауѕа салды, жарыћ к>рген кiтабын сауда жљйесiнен алу туралы ћаулы ћабылдады. Сонда тапћан басты «кемшiлiгi»: «автор ауыл шаруашылыѕын кљрт к>теру, дќлiрек айтћанда, Ћазаћстанда тыѓ жќне тыѓайѕан
жерлердi игеру ж>нiндегi тарихи шешiмдi КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ ћыркљйек (1953 ж.) пленумын жќне жеке дара Хрущевтiѓ џйымдастырушылыћ ћызметiн к>рсетпедi»39. Жоѕары партиялыћ лауазым иелерiн ћобалжытћан жайт Шамшатовтыѓ тыѓ игеру жиырмасыншы жылдардыѓ аяѕында басталѕан жџмыс, ћазiргi ћызмет соныѓ жалѕасы деп тарихи шындыћты бљкпесiз баяндауы. Ћазаћстанныѓ тыѓ жерлерiн игеруде Н.С.Хрущевтiѓ ћызметiн асыра дќрiптеу ахуалы ћалыптасћан кезеѓде мџндай батыл пiкiр Н.И.Беляев басћарѕан Ћазаћстан басшылыѕына да, саясатћа сљйенетiн наућаншыл ѕалымдарѕа да џнамады. 1958 жылы тыѓ таћырыбына ћорѕалѕан диссертациясын КСРО Жоѕарѕы аттестациялыћ комиссиясы бекiтпедi. Астыћ љшiн кљресте партия мен халыћтыѓ џлы ерлiгi џранымен жарыћ к>рген кiтаптарда40 КОКП ћызметкерлерiне барлыћ iстiѓ бесаспап басћарушылары ретiнде баѕа берiлген де, дићан ћауымына ауадай ћажет шаруашылыћ жљргiзудiѓ тиiмдi тќсiлдерi туралы тиiп-ћашты жазылѕан. Ендi бџдан былай бџрынѕы саяси наућаншылдыћты доѕарып, наћты ћимылѕа к>шетiн кез келген тќрiздi. Данышпан Абайдыѓ «Егер iсiм >нсiн десеѓ, ретiн тап»41 деген тереѓ толѕаныстан туѕан ѕибаратты тџжырымыныѓ мќн-маѕынасы бљгiнгi таѓда бџрынѕыдан бетер биiктеп отыр. Тоћырау тљйсiгiн сырып тастап, жариялылыћ талабына сай жазылѕан еѓбектер ел тќуелсiздiгi жылдарында жарыћ к>ре бастады. Мќселенi тыѓ мќлiметтермен байытып, бiраз аћтандаћтардыѓ бетiн ашћандар – академик Манаш Ћозыбаев, тарих ѕылымдарыныѓ докторы Талас Омарбековтыѓ еѓбектерi42. Авторлар аталмыш мќселенi жаѓа ћырынан ћарастырып, аграрлыћ саясатта жiберiлген асыра сiлтеулердi тереѓ де тиянаћты талдап, астыћ шаруашылыѕыныѓ тарихнамасын зерттеуде тыѓ iзденiстер танытты.
КОКП-ныѓ волюнтаристiк тќсiлмен колхоздар мен совхоздардыѓ тiршiлiк тынысына орынсыз араласуы, реформалыћ сапырылыстары жиiлеген 1965–1990 жылдар тарихнамасы да ћайта талдануы тиiс. Dйткенi ол кезде жарыћ к>рген тарихи ќдебиеттерде тыѓныѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ маѓызын мадаћтап, компартияныѓ ћызметiн асыра баѕалау орын алды. Ал сљдiгер жыртудан бастап, егiн жинау, астыћ дайындауѕа дейiн жыл бойы толассыз тер т>ккен дићандар ћауымыныѓ еѓбегi еленбедi. Аграрлыћ сала мќселесiн сан жылдар сарсыла зерттеген Талас Омарбековтыѓ «тарих-адамдар ћызметi»43 ћаѕидасы коммунисгiк идеологияныѓ сараптауына кереѕар келдi. Тарихи ќдебиеттерде аграрлыћ мќселе КОКП-ныѓ т>л ћызметi деп тљсiндiрiлдi. Тарих ѕылымдарыныѓ докторы, профессор Ќбдi Бошыџлы Тџрсынбаевтыѓ «Курсом интенсификации»44 кiтабы тап осы тџрѕыда жазылѕан еѓбек-тi. КОКП-ныѓ аграрлыћ салаѕа басшылыѕын бесаспап етiп бейнелеу љшiн ауылдаѕы партия џйымдарын ныѕайту, бџћара арасындаѕы жџмыстыѓ пќрмендiлiгiн арттыру, мемлекеттiк жќне ћоѕамдыћ џйымдарѕа, социалистiк жарысћа КОКП басшылыѕын кљшейту жолымен ћол жеткiзiлдi деп к>рсеттi. Мџндай пайымдауларын бекiндiруде марксизм-ленинизм классиктерiнiѓ, партия мен мемлекет ћайраткерлерiнiѓ еѓбектерiне сiлтеме жасады. Барлыћ iске дем берушi партия басшылыѕын дќрiптеу соншалыћ саланыѓ материалдыћ-техникалыћ базасын ныѕайту, ѕылым жаѓалыћтары мен озаттар тќжiрибесiн >ндiрiске енгiзу, басћаруды жетiлдiру, кадр мќселесiн шешу тек коммунистердiѓ араласуымен ѕана атћарылатын кљрделi ћызметтер ретiнде ћарастырылды. Таћырыпћа ћатысты тарихи ќдебиеттер туралы талдауымызды жалѕастырсаћ, Хамит Маданов пен Александр Кондратьевтiѓ «Зерновой цех страны»45 кiтабы
жаѕымды мќлiметтерге ћџрылып, Ћазаћстанда астыћ >ндiрiсiн жеделдете дамыту љшiн барлыћ жаѕдай жасалѕан деген к>пiрме ћаѕиданы ћайталаумен болѕан. Ауыл-селолардыѓ ќлеуметтiк-мќдени дамуы да аграрлыћ саланыѓ >ркендеу к>рсеткiштерi ћатарына жатады. Мќселенi нысанаѕа алѕан Ќлихан Ћџдайбергеновтыѓ кiтабы46, докторлыћ диссертациясы бџл саладаѕы «кемелденген социализм» жетiстiктерiн дќрiптеу дќстљрiмен жазылып, ауылдаѕы ќлеуметтiк-мќдени ахуал келте ћайырылѕан. Наћтыраћ тоћталсаћ: мќдениет мамандарыныѓ жетiспеуi, аѕарту мекемелерiнiѓ аздыѕы, клуб, кiтапхана ћџрылыстарын салудыѓ џзаћћа созылуы сарапталмаѕан. Ендеше, ондай жартыкеш зерттеулердiѓ ћџндылыѕы к>ѓiл к>ншiтпейдi. Жалпы, тарихи еѓбектерде аграрлыћ саладаѕы табыстар жиi ћайталанѕанымен, оныѓ тасасындаѕы к>леѓкелi тџстарды к>рсетуде КОКП-ныѓ ћањарынан ћорћа соћтаѕан. Сонымен бiрге, тџжырымы тџраћсыз тарихшылар да болды. Бiр кез КОКП Орталыћ комитетiнiѓ аграрлыћ саясатын жер-к>кке сыйѕызбай марапаттап еѓбектер жарияласа, кейiн соныѓ бќрiнiѓ >ѓiн айналдырып, ћосћос кiтаптар шыѕарып, диссертация ћорѕап, ћарыћ болды. Айталыћ, 1990 жылы жарыћ к>рген К.Ќ.Берденованыѓ «Ответственные перед временем» кiтабында партия комитеттерiнiѓ ауыл шаруашылыѕына басшылыћ ћызметi жаћсы тќжiрибе ретiнде насихатталса, 1992 жылы басылып шыћћан «Механизмы торможения в сельском хозяйстве 60-80 г.г.»47 монографиясында, докторлыћ диссертациясында КОКП Орталыћ комитетi 1965 жылѕы наурыз пленумынан кейiнгi кезеѓде аграрлыћ салада ешћандай iлгерiлеу болѕан жоћ, керiсiнше, керi кетушiлiк жайлады деп аспанды жерге тљсiрдi. Ал наћты дерекпен дќйектесек, Ћазаћстан тоѕыз рет миллиард пџттан асырып астыћ тапсырѕанын барша халыћ бiледi. Осындай елеулi еѓбек жемiсiн
елемей, жасанды тарих жасаушыларды тљсiнiп болмайсыз. Тарих аћићаты ендi жазыла бастады. Бiрћатар еѓбектер жарияланды. Батыл ћадам жасап, аграрлыћ саланыѓ бiр ѕасырлыћ тарихнамасын талдаѕан Оразгљл Мџхатова ћос монография жазды, докторлыћ диссертация48 ћорѕады. Автор аграрлыћ саланыѓ бiр ѕасырдан астам кезеѓдегi (ХIХ ѕ. соѓы – ХХ ѕ.) сан ћырлы >зектi мќселелерiн, оныѓ iшiнде ћазiргi зќрулiгi зор ауыл шаруашылыѕыныѓ нарыћтыћ ћатынастарѕа >туi ћалай жљрiп жатћанын тарихи шынайылыћпен талдаѕан еѓбектердi де, деѓгейi т>мен жџмыстарды да к>рсеткен. Аграрлыћ сала бойынша алда >з зерттеушiлерiн кљтiп тџрѕан ћадау-ћадау к>кейкестi мќселелердiѓ таћырыптыћ тiзiмiн џсынѕан. Алайда, аталмыш автордыѓ зерттеулерiнде ауыл шаруашылыѕы экономикасыныѓ жетекшi саласы – астыћ >ндiрiсiнiѓ тарихнамасы тереѓ талданбай, тыѓ игеру жылдарындаѕы ЋКП тарихынан ћорѕалѕан диссертациялар, жарыћ к>рген кiтаптар, ел тќуелсiздiгi жылдарында нарыћтыћ ћатынастарѕа >тудiѓ барысы талданѕан ѕылыми маћалалар жеѓiл-желпi ћамтылып кетiлген. Ћоѕамныѓ ћозѕаушы кљшi – адам факторыныѓ ћызметi ашылмаѕан. Сiрќ, автордыѓ бџдан былайѕы жалѕастыратын жџмысыныѓ нысанасы болса керек. Жалпы, тарихнамалыћ талдау кеѓ к>лемде жљргiзiлсе, мќселенiѓ зерттелу баѕыттары барынша мол аныћталып, тыѓ таћырыптар табуѕа жол ашылады. § 2. ДЕРЕКТЕМЕЛIК НЕГIЗДЕУ Тарих – бџл халыћтыѓ басынан >ткерген таѕдырталайы. Џлттыћ тарихымыздыѓ ћиысы мен бџралаѓы бџл таћырып бойынша да баршылыћ. Соны ашып к>рсетудiѓ алѕышарты – зерттеуге ћажет ћџжаттыћ
деректердi мейлiнше мол жинап, сыни тџрѕыдан талдау арћылы ѕылыми айналымѕа ћосу. Dйткенi тарихи зерттеу наћты деректерсiз негiзсiз. Сонымен бiрге, дерек сол џлт тiлiнде жазылса, >з мiндетiн толыћћанды атћаратыны аћићат. Ќлем таныѕан ѕџлама жазушы Мџхтар Ќуезов тќуелсiздiктiѓ т>бесi к>рiнгендей болѕан 1918 жылы «Абай» журналында (7) жарияланѕан маћаласында ћазаћша ѕылым тiлiнiѓ ћажеттiгiн ћозѕап: «Ѕылым тiлi – бџл уаћытћа шейiн ћазаћ оћыѕаныныѓ бiр ћалыпћа ћойып, бiр негiзге ћџра алмай келе жатћан мќселелерiнiѓ бiрi49, – деп мќселенiѓ маѓыздылыѕына баса к>ѓiл б>лген. Деректану «хабар-ошар, мќлiмет, маѕлџмат»50 тарату к>зi. Ендеше, онсыз тарихи љрдiстердi тереѓ ћарастыру мљмкiн емес. Жиырмасыншы ѕасыр ѕџламаларыныѓ бiрi Ахмет Байтџрсынов деректануды «тарих жемi»51, – деп баѕалады. Бџл таћырыптыѓ беташар деректемесi Мџстафа Шоћайдыѓ басшылыѕымен шыѕарылѕан «Жас Тљркiстан» журналыныѓ мџраѕаттары. Бiраз деректер Сќкен Сейфуллиннiѓ џйымдастыруымен шыѕып тџрѕан «Тiршiлiк» газетiнде бар. Бљгiнгi баспас>з кљнi 1888 жылдан Омбыда жарыћ к>рген «Аћмола облыстыћ ведомствосы», ал 1907 ж. «Сельскохозяйственный листок» аталѕан газеттер беттерiнде де ара-тџра жазылѕан. Жеке тџлѕалар жасаѕан деректемелiк мџраѕаттар тобына 20-30-жылдары жауапты жџмыстар атћарѕан к>рнектi мемлекет жќне ћоѕам ћайраткерi Тџрар Рысћџлов, Левон Мирзоян, Ораз Исаев мырзалардыѓ И.Сталин мен В.Молотовтыѓ аттарына жолдаѕан арыз хаттарын жатћызамыз. Асыра сiлтеу авторы Ф.И.Голощекиннiѓ Сталиннiѓ атына жолдаѕан жеделхаттарын, ћазаћ >лкелiк партия конференцияларында жасаѕан баяндамаларын айналып >те алмаймыз. Оныѓ еѓбектерiнде кљштеп астыћ дайындаудыѓ барысына
байланысты статистикалыћ деректер, асыра сiлтеудiѓ жайына талдау жасауымызѕа мљмкiндiк беретiн кестелер, салыстырмалы сандыћ мќлiметтер к>птеп кездеседi. Ћазiргi ел тќуелсiздiгi жаѕдайында бџѕан дейiнгi деректiк материалдарды ћайтадан тќптiштеп талдап, тарих аћићатын ашып жазуѕа жаѕдай туды. Оѕан ћоса айтарымыз, Ћазаћстан Республикасы Президентiнiѓ 1998 жылды «халыћтардыѓ бiрлiгi мен џлттыћ тарих жылы» деп жариялауына орай, бџл таћырып бойынша да деректемелiк мџраѕаттар молаюда. Олардыѓ бiрћатары республика тќуелсiздiгi жарияланѕаннан кейiнгi кезде жарыћ к>рген журналдар: «Ћазаћ тарихы», «Казахстан: экономика и жизнь», «Сарыарћа», «Нива», «Жаршы», «Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана» беттерiнде жарияланды. Бџл басылымдарда бџрынѕыдай таптауырлыћћа тљспей, бабаларымыздыѓ баѕзы заманнан берi айналысћан кќсiбi егiн салу екенi деректемелiк мќлiметтерге сљйенiп жазыла бастауы жаћсы жаѓалыћ. Тоћырау жылдарындаѕы астыћ >ндiрiсiнде орын алѕан кемшiлiктер сыналѕан маћалаларда тереѓ талдаулар бар. Сондай-аћ республиканыѓ аћпараттыћ-талдау басылымы «Саясат», џлттыћ ћоѕамдыћ-саяси «Аћићат», ѕылыми-к>пшiлiк «Зерде» журналдарыныѓ маѓыздылыѕын ескерiп, бџл зерттеу авторыныѓ маћалаларын жариялауы ћџптарлыћ iс. Бџл басылымдарда республика тќуелсiздiгi жылдарындаѕы аграрлыћ реформалардыѓ аса бiр дайындыћсыз жљргiзiлгенiн, бостандыћ деп жљрiп ауылдаѕы билiктi босаѓсытып алѕанымызды, колхоздар мен совхоздарды тарату нарыћ жолымен емес, ќкiмшiл ќдiспен асыѕыс атћарылѕанын, аћыры адамдардыѓ тџрмыс-тiршiлiгi тыѕырыћћа тiрелгенiн тебiренiспен жазды. Маћала авторыныѓ шынайы талдаулары аћпарат ћџралдарыныѓ беделiн биiктеттi. Заман жаршысы, тарихты баяндаушы аса баѕалы
аћпарат к>зi – бљкiлодаћтыћ, республикалыћ газеттер материалдары молынан пайдаланылды. Ћазаћстан Республикасы Конституциясыныѓ ћџћыћтыћ ережелерiне сай ћџрылѕан љкiмет, ћос палаталы парламент >здерiне асћан жауапкершiлiкпен жљктеген шаруашылыћ жљргiзудi бљгiнгi кљн талабына сай жетiлдiру ж>нiндегi ћаулылары мен заѓ актiлерi, мемлекет басшысы Кќрiм Мќсiмов, Ћазаћстан Республикасыныѓ Парламент сенаты мен мќжiлiсi т>раѕалары Ћасымжомарт Тоћаев, Ћабиболла Жаћыповтыѓ жџмыс сапарларымен аймаћтарды аралаѕанда ауыл шаруашылыѕы, бiз ћарастырып отырѕан астыћ >ндiрiсiне байланысты туындаѕан мќселелердi жергiлiктi ќкiмдерге мљдделiлiкпен шешудi жљктеулерi, наћты нџсћаулары, олардыѓ орындалуы ж>нiндегi мџраѕаттыћ мќлiметтер маѓызды дерек ретiнде еѓбекке енгiзiлдi. Алпыс жылдам астам тарихы бар Ћазаћ радиосы аћпаратыныѓ «Аћ бидай» айдарымен егiн ораѕыныѓ ћызу кљндерiнде љзбей берiлiп тџрѕан љнтаспалар деректерi де монография мазмџнын байытты. Dйткенi ол хабарларда ћол жеткен жетiстiктердi айтумен ћатар, орын алѕан оралымсыздыћтар сын садаѕына алынды, жою жолдары мегзелдi. Астыћ >ндiрiсiн арттыруѕа еселеп жџмсаѕан халыћтыѓ ћажырлы еѓбегiнiѓ ћатпар-ћатпар тарихыныѓ ћыр-сырын бџћараѕа жеткiзiп, жария етуiмiзге фотосуреттер дерегiнiѓ к>п к>мегi тидi. Ћазаћстанныѓ астыћты аймаћтарыныѓ ќр тљкпiрiнен тљсiрiлген фотобейнелер егiнжайдаѕы, ћызыл ћырмандаѕы, астыћ ћабылдау пункттерi мен элеваторлар алаѓдарындаѕы, дќн кептiргiш џяларындаѕы толассыз еѓбек тынысын ћазћалпында к>з алдымызѕа келтiредi. Жансыз бейне арћылы елдiѓ ХХ ѕасырдыѓ басындаѕы кќсiбiн, мќдениетiн к>рсеткен, ћазаћ халћына егiн салуды љйреткен (ол ж>нiнде келесi тарауда айты-
лады) фотосуретшi Шаѓгерей Б>кеев болатын. Аћсљйек тџћымынан тарап, iшпек-жемегi жетiп артылѕанына ћарамастан, ќбiгерi аз емес фотоѕа тљсiру >нерiмен 1901 жылдан айналысћан. Зерттеу жџмысыныѓ еѓ ћџнды ћџжаты – архив мџраѕаттары. Ол ѕылыми еѓбектiѓ арћауы, >мiр ћџбылыстарын, халыћтыѓ бастан >ткерген тарихын баяндайтын ћаѕаз бетiнде ћатталѕан байтаћ кенiш. Архив ћџжаттары >ткендi еске салумен шектелмей, бљкiл болмысымен бљгiнге де, болашаћћа да ћызмет етедi. Ћазан т>ѓкерiсiне дейiнгi ћазаћ жерiндегi архив мџраѕаттары жайында с>з еткенде 1889 жылы алѕашћы ћоры хатталѕан «Орынбор генерал-губернатор басћармасыныѓ архивi», 1902 жылдан жџмысын бастаѕан «Торѕай облыстыћ архивi» туралы аныћтамалыћтарды айта аламыз. Омбы, Астрахан, Ташкент, Орынбор ћалаларында саћталѕан азынаулаћ архив ћазыналары Кеѓес >кiметi орнаѕаннан кейiн ѕана Ћазаћстанѕа ќкелiндi. Шетел интервенттерi мен iшкi контрреволюциямен кљрестiѓ ауыр жаѕдайына орай >лкедегi архив орталыѕы 1918 жылдыѓ 1 маусымында ашылса да толыћћанды жџмысын 1919 жылдыѓ аяћ кезiнен бастады. Осы шаѕын шолудыѓ >зiнен республикадаѕы архив iсiнiѓ сол кездегi мљшкiл халiн аѓѕару ћиын емес. Ћарастырып отырѕан кезеѓ тарихыныѓ бастапћы кезеѓiне ћатысты архив ћџжаттарын табу ћиынѕа тљстi. Ћазаћстан Республикасыныѓ орталыћ мемлекеттiк архивiнiѓ 25, 30, 40, 44, 74, 78, 352-ћорларында саћталѕан бџл таћырыпћа ћатысты мџраѕаттар тым аз екенiн айтуымыз керек. Dйткенi патша >кiметi >лкеге >з >ктемдiгiн орнату маћсатымен келiмсек шаруаларды к>птеп келтiрдi де, тџрѕылыћты халыћтыѓ ѕасырлап љйлесiмiн тапћан астыћ >ндiрiсiн шектеуге кљш салды. Большевиктiк билiк жылдарында жергiлiктi ерекшелiктердi ескерiп жатпай џжымдастыру, отырыћшы-
ландыру, ауыр алым-салыћты енгiзу ауыл шаруашылыѕын ХХ ѕасырдыѓ 50-жылдарында ауыр жаѕдайѕа џрындырды. Ќсiресе, астыћ >ндiрiсi тыѕырыћћа тiрелдi. Бџл пiкiрiмiздi айѕаћтайтын деректер топтамасы бџрынѕы одаћ кезiндегi КСРО Ауыл шаруашылыѕы (ћћ. I), КСРО Халыћ шаруашылыѕы (ћћ. 5675, 7486, 7863), сондай-аћ 1116ћ, 1848-ћорлардаѕы «Союзхлеб», «Заготзерно» тќрiздi одаћтыћ мекемелердiѓ Ћазаћстандаѕы б>лiмдерiнiѓ астыћ дайындауѕа байланысты џйымдастырушылыћ жџмыстары жайында ћџнды деректер бар. Ћазаћстан Республикасы Президентiнiѓ (ћ141, 708), Ћазаћстан Республикасыныѓ орталыћ мемлекеттiк архивiнiѓ 1109, 1137, 2199, 2246-ћорларындаѕы, Ћазаћ КСР Жоѕарѕы кеѓесi, ћазiргi республика парламентi, Республика Министрлер кеѓесi, бљгiнгi ел љкiметi, Республика Ауыл шаруашылыѕы министрлiгi, сондай-аћ облыстыћ архивтерден жиналѕан мџраѕаттар пайдаланылды. Орталыћ статистика басћармасы мен Ћазаћ КСР-i Жоспарлау комитетiнiѓ жеке архивтiк ћорларындаѕы ћџжаттардан ћарастырып отырѕан таћырыпћа ћатысты деректер сџрыптап алынып, сараланды. Архив ћазынасыныѓ аса ћџнды деректерi кино, фото ћџжаттары мен дыбыс жазбалары. Бљгiнде кинотеатр экрандары, теледидар арналары арћылы к>рсетiлiп жљрген озат шаруашылыћтар, егiнжай ерлерi жайындаѕы кинок>рiнiстер мен кинобейнелер архив ћорында сыр сандыћтай саћтаулы тџр. Сол ћџндаћтаулы жатћан архив деректерi хроникалдыћ кинофильмдер арћылы к>рермендерге к>рсетiлiп келедi. Халћымыздыѓ маћтанышына айналѕан астыћ >ндiрiсiнiѓ шын шеберi Шыѕанаћ Берсиевтiѓ еѓбек жетiстiктерiнiѓ сырына сан рет љѓiлiп, таспаѕа тљсiрiп, аћыры «Тары таѕылымы» атты фильмдi жарыћћа шыѕарѕан
Батыс Германияныѓ кинотанушысы Б.Брехттiѓ беделi жањан жџрты алдында биiктедi. Тыѓгерлер Михаил Довжик, Жансџлтан Демеев, Иван Иванов, Михаил Картаузов, таѕы басћалары туралы тарихи оћиѕалардыѓ бќрi кинохроника таспасында жанды к>рiнiске айналып, тап бљгiнгiдей к>з алдыѓда тџрады. «Тыѓ џландары» деректi телефильмi де архивтiк мџраѕаттар негiзiнде ћџрастырылѕан. Онда тыѓгерлердiѓ жаѓа шаруашылыћтарѕа жету, орналасу, жергiлiктi тџрѕындармен ынтымаћта тџрмыс ћџру, жџмыс жасау, мќдени >мiрлерiнiѓ машыѕы жайында мол маѕлџмат берiлген. «Ћазаћстандыћ Социалистiк Еѓбек Ерлерi» атты к>п томды кiтап та тљгелдей дерлiк архив деректерiне сљйенiп жазылыпты. Ћат-ћат архив ћазынасы ћорында аћ тарыныѓ атасы атанѕан даѓѕайыр дићан, Аћт>бе облысыныѓ Ойыл ауданы «Ћџрман» колхозыныѓ мљшесi Шыѕанаћ Берсиевтiѓ ел љшiн жасаѕан ерен еѓбек ерлiгi жайында деректер жетерлiк. Ондай мџраѕаттар Аћт>бе облыстыћ мемлекеттiк архивiнде хаттаулы. Ћазаћстандаѕы еѓбек жолын ел шекарасын кљзетуден бастап, ќскерден босаѕаннан кейiнгi ћызметiн ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсiнен тапћан, iздемпаздыѕы, iскерлiгi, џйымдастырушылыћ ћабiлетi арћылы артель мљшелерiнiѓ ћџрметiне б>ленiп, кейiннен Алматы облысындаѕы Октябрьдiѓ 40 жылдыѕы атындаѕы колхоздыѓ т>раѕалыѕына таѕайындалѕан, екi мќрте Социалистiк Еѓбек Ерi Н.Н. Головацкий к>п џлт >кiлдерiнiѓ басын бiрiктiрген озат шаруашылыћтыѓ тарихын баяндайтын архив аштырады. Мџнда бiз ћарастырып отырѕан сала – астыћ >ндiрiсiнiѓ тарихы мол жинаћталыпты. Республика бойынша дќндiк жљгерi >сiрiп отырѕан бiрден-бiр шаруашылыћ 1979 жылѕы егiн жинаудыѓ ћорытындысында т>рт миллион пџттан асырып астыћ алѕаны ћалай да маћтауѕа тџрарлыћ табыс. Dндiрiстiк
к>рсеткiштердiѓ мќлiметтерiн колхоз архивiнен аласыз. Архив асыл мџра, ел дќулетi деуiмiздiѓ айћын айѕаѕы осы. Республикалыћ орталыћ статистика басћармасы мен Ћазаћ КСР-i Жоспарлау комитетiнiѓ ћорларындаѕы ћџжаттар мен мџраѕаттар астыћ >ндiрушi аймаћтардыѓ халћы, олардыѓ аталмыш сала кќсiпшiлiгiне сай келетiн сан жќне сапа к>рсеткiштерi туралы ќр алуан деректер бередi. Ешћашан ескiрмейтiн дерек к>зi – естелiктер. Мџндай маѓызды мџраѕатты Ахмет Байтџрсыновтыѓ байламымен баяндасаћ, «Бiреудiѓ заманында болѕан тарихи оћиѕадан, яки >зi iшiнде болѕан iстерден дерек беруi заман хат деп аталады»52. Ћазiргiдей барымызды баѕалап, >ткенiмiздi саралап жатћан кезде естелiктер – шынайы деректермен шендесетiн шынайы тарих. Естелiктерден бiр ѕасырлыћ кезеѓде астыћ >ндiрiсiнде еселеп еѓбек еткен дићандардыѓ к>ѓiл кљйлерi, iсќрекеттерi жайында мол маѕлџмат алдыћ. Аса маѓызды жџмыстыѓ ћайтарымы, ћапы кеткен тџстары туралы љш мќрте Социалистiк Еѓбек Ерi Д.А.Ћонаев ћџнды естелiк53 ћалдырды. Кљрделi де ћиын ћызмет астыћ >ндiрiсiн џйымдастыру, ћызу наућандарѕа ћатысушыларды материалдыћ, моральдыћ ынталандыру мќселелерi туралы тереѓ маѕлџмат берiлген. Республика бойынша >ндiрiлетiн астыћтыѓ басым б>лiгiн беретiн Солтљстiк Ћазаћстан, Ћостанай облыстарыныѓ бiрiншi басшысы (облыстыћ партия комитеттерiнiѓ бiрiншi хатшысы) болѕан Василий Петрович Демиденко к>п жылдар бойы аталмыш аймаћтар дићандарыныѓ жоѕары еѓбек к>рсеткiштерiне жетуiнiѓ ћыры мен сырын естелiк54 етiп жазды. Автор дќндi даћылдар >сiрудiѓ агротехникалыћ шараларын сапалы атћарумен ћатар, егiншiлiктiѓ топыраћ ћорѕау жљйесi мен интенсивтi технологияны дер кезiнде ћолдану ас-
тыћ >ндiрiсiн арттыруѕа жол ашћан адам факторыныѓ ћызметiн кеѓ к>лемде к>рсеткен. Астыћ >ндiрiсiне байланысты к>птеген ћџнды деректер мен мџраѕаттар сан жылдар бойы колхоздар мен совхоздарды басћарѕан немесе егiншiлiкте еѓбек iстеген, ћазiргi кљнi ћџрметтi демалыстаѕы ардагерлермен кездесiп, пiкiрлесу арћылы алынып, ѕылыми айналымѕа ћосылды. Dйткенi аѕа џрпаћ >негесi – >ткен ХХ ѕасырдыѓ ѕажайып мџрасы. Жџрт депутатћа халыћ пен парламент арасын байланыстырушы ћайраткер ретiнде ћарайды, ел љшiн еѓбек етiп, бџћараныѓ к>ѓiлiнен шыѕудан артыћ абырой жоћтыѕына сенедi. Сондыћтан бiз де неше дљркiн халыћ депутаттыѕына сайланѕан азаматтармен сџхбаттасып, олардыѓ парламент жџмысын жљргiзуде жинаћтаѕан тќжiрибелерiн тќптiштеп сџрап, талдап, тарихи мџраѕат ретiнде зерттеу таћырыбыныѓ арћауы еттiк. Dйткенi, жасампаздыћ жџмыстыѓ кейiпкерлерiмен кездесудiѓ, олардыѓ ой-пiкiрлерiн, тљйiнтџжырымдарын танып бiлудiѓ ж>нi басћа. Зерттеушiнiѓ кейiпкерлерiн >з к>зiмен к>рiп жазѕаны оћиѕаныѓ дџрыс-бџрысын айћындай тљсетiн тиiмдi тќсiл.
II тарау. АЗЫЋ-ТЉЛIК ЖЕТIСПЕУШIЛIГIН ЖОЮДАЅЫ ЖАТАЋТАРДЫЃ ЖАНКЕШТIЛIГI Ас арћауы – астыћ љшiн халыћ кљресiнiѓ бай тарихы бар. Бџл баѕыттаѕы ћызметтi бабаларымыз баѕзы заманнан бастаѕан, бiздiѓ жыл санауымызѕа дейiнгi VI ѕасыр мен бџл дќуiрдiѓ IV ѕасыры аралыѕында-аћ бидайдыѓ бiрнеше тљрiн >сiрумен айналысћан. «Арпа, бидай ас екен, алтын, кљмiс тас екен»1 деген халыћ даналыѕы сол кезде ћалыптасћан секiлдi. Сондай љйлесiмiн тапћан џлттыћ шаруашылыћтыѓ шырћы отарлау озбырлыѕымен бџзылыпты. Ћазаћ жатаћтарыныѓ ћџнарлы танаптарыныѓ к>лемiн кљшпен шектеушiлердiѓ бiрi 1858–1864 жылдарда Алатау округi, Џлы жљз аймаѕыныѓ бастыѕы болѕан, 1882 жылдан Дала генерал-губернаторы ћызметiн атћарѕан Г.А.Колпаковский: «Менiѓ жобамныѓ ћџћылыѕы ћабылданса, дала облыстары шегiнде орыс егiншiлерiн кеѓ ћоныстандыру дџрыс жолѕа ћойылады»2, деп отарлау озбырлыѕы кљнiлгерi ойластырѕан мемлекеттiк шара екенiн жасырмады. Ћазаћстанда к>шi-ћон ћарћынын жеделдетуге ыћпал жасаѕан патша жарлыћтарыныѓ бiрi – 1899 жылѕы орыс шаруаларын ћоныс аударту актiсi. Бџл ћџћыћ актiсi бойынша ћоныстанушыларѕа к>птеген жеѓiлдiктер берiлдi. Жер б>лiндi, 30 сомнан 100 сомѕа дейiн ћарыз алуѕа ћџћылы болды. Ћоныс аударѕаннан бастап 3 жылѕа салыћ т>леуден босатылды. Одан кейiнгi 3 жылда салыћты жартылап т>ледi. Мемлекет тарапынан берiлген мџндай кеѓ к>лемдi к>мектен кейiн ћазаћ
жерiне аѕылып келушiлер к>бейдi. К>шiп-ћонудыѓ к>ѓiлден шыћћанын ескерiп, 1904 жылы патша >кiметi ћазаћ даласындаѕы артыћ жерлердi пайдалану туралы жарлыћ шыѕарады. Столыпиндiк реформаѕа сай тек 1908 жылы iшкi Ресейден Ћазаћстанѕа 80160 орыс шаруасы ћоныс аударды. Ал 1896–1916 жылдарда >лкеге к>шiп келушiлер ћатары айтарлыћтай >стi. Оны т>мендегi кесте мќлiметтерiнен к>ремiз3. Облыстар Ћоныс аударѕандар саны Аћмола 803855 Семей 164872 Торѕай 336184 Орал 68691 Жетiсу 78301 Сырдария 22415 Барлыѕы: 2484480 К>рiп отырѕанымыздай, ћазаћ жерлерiн тартып алу мен орыс шаруаларын ћоныстандыру Ћазаћстанныѓ Далалыћ >лкесiнде >те ћарћынды жљргiзiлген. Бџѕан 1891 жылы 25 наурызда бекiтiлген «Дала ережесi» љлкен ќсер еттi. Бџл Ереженi белгiлi ћоѕам ћайраткерi Тельжан Шонанџлыныѓ с>зiмен сипаттасаћ: «Ћазаћ жерi ћџрбанѕа байланѕан ћой, «Степное положение» союѕа ћайралѕан пышаћ сыћылды4. Ћоныс аудару арћылы отарлауды жылдамдату маћсатында («артыћ» жерлердiѓ к>лемiн аныћтау љшiн) 1896 жылдан патша >кiметi Аћмола, Семей жќне Торѕай облыстарындаѕы жер жаѕдайын зерттеп, ћазаћ даласында орыс шаруаларын ћоныстандыруѕа ћажеттi ѕылыми негiздi жасауѕа Ф.А.Щербина экспедициясын аттандырады. Экспедиция 1896–1903 жылдар аралыѕында аталѕан облыстардыѓ он екi оязыныѓ жерiн зер-
ттеп, ћалыптасћан ќлеуметтiк ћайшылыћтарды, экономикалыћ ћиыншылыћтарды (1903–1904, 1910–1914 жж. жџт) статистикалыћ, демографиялыћ деректерге сљйенiп аныћтады. Ћазаћстанѕа орыс шаруаларын ћоныстандыру, жердi пайдалану жайында мџраѕаттар жинап, кiтаптар жазды. Алайда ол ћџжаттарда Оралдыѓ шыѕыс б>лiгiн отарлау нќтижесiнде бџл жерлерге 2,5 млн. адамныѓ ћоныс аударѕаны, Ћазаћстанѕа орыс шаруаларын к>шiру жергiлiктi халыћтыѓ мљддесiмен есептеспей iске асырылѕаны айтылмады. Ћарастырылып отырѕан кезеѓнiѓ бастапћы кезiнде ел экономикасыныѓ капиталистiк ћатынастарѕа >туiне орай мљлдем кедейленген ауыл адамдары отырыћшылыћћа к>шiп, егiс салды, ћазаћтар арасында жатаћтар атанды. Астыћ >ндiрiсiмен шындап шџѕылдану арћылы ћайсыбiрi аућаттылар ћатарына ћосылды. ХХ ѕасырдыѓ басындаѕы ћу таћыр кедейлер деп кемсiтушiлiктен арылды. Жатаћтар љш топћа жiктелдi: отырыћшылыћћа >ткен кедейлер, аућатты шаруалар, астыћ алыпсатарлыѕымен айналысћан саудагерлер. Жалпы жатаћтар ћауымы прогресшiл ћызметiмен к>пшiлiктiѓ ћолдауын тапты, астыћ >ндiрудi арттырды. Астыћты аймаћ – Торѕай облысы ћазаћтарыныѓ ћарамаѕындаѕы дќндi даћылдар танабыныѓ к>лемi 1875 жылѕы 17 мыѓ десятинадан 1902 жылы 216 мыѓ десятинаѕа дейiн жеткен. Мџндай оѓ >згерiстер ешћандай ћысымшылыћпен емес, таза экономикалыћ, яѕни халыћтыѓ азыћтљлiктiк ћажетiн камтамасыз ету мљддесiнен туындаѕан батыл ћадамдар болатын. Сол тќрiздi Сыр бойындаѕы 8827 отбасы он мыѓдай десятинаѕа тары, бидай, сџлы сеуiп, бабаларыныѓ бџрынѕы дќстљрiн жалѕастырѕан. Тек Ћазалы оязыныѓ >зiнде 200-дей отбасы астыћ >ндiрумен айналысып, Сырдарияныѓ суын тиiмдi пайдалану љшiн 200-дей отбасы кiшiгiрiм канал ћазады. Сол арћылы арыћтыћ тќсiлмен дќндi даћылдар егiсiн
ќлсiн-ќлi суарады. Ќр сушыѕа кљнiне 20 тиыннан жалаћы т>ленедi. Аћырѕы тљсiмнiѓ мол болуы љшiн тырбанып жџмыс iстеулерi арћасында 1893 жылѕы астыћ бастыру барысында 6,4 миллион пџт кљрiш дќнi, 6 миллион пџт бидай, т>рт миллион пџттай тары >нiмi алынды. Масаћты даћылдардыѓ ќр гектарыныѓ орташа тљсiмi ояз бойынша орташа есеппен 54 центнерден айналады5. Мџндай еѓбекпен айналысћан Шу, Талас >зендерi аѓѕарындаѕы жатаћтар дќндi даћылдардыѓ ќр десятинасынан 41 пџттан астыћ алѕан. Ал Семей облысындаѕы 84 дићан белдi бекем буып, еѓбекке ћызу кiрiседi, 1898 жылы бiр жарым мыѓ десятинаѕа дќн сеуiп ќжептеуiр астыћ алѕан. Егiншi ћазаћтардыѓ пайымдауына жљгiнсек, егер себiлген ќр ћапшыћ тџћым дќнiнен 25 ћапшыћ астыћ жиналса, тљсiмнiѓ жоѕары болѕаны. Еѓ т>менi 5-7 ћапшыћ. Астыћ бастыру љшiн бау-бау масаћты ћырманѕа жаяды да, жылћымен, к>бiне >гiзбен бастырады. Бастырылѕан дќндi сыйымдылыѕы 4-5 пџттыћ ћаптарѕа салып, жинап алады. Ћазаћтардыѓ астыћ >ндiрiсiн арттырудаѕы жемiстi еѓбегi ескерiлiп, «Сiбiр ћазаћтары туралы» Ережеге сќйкес егiншiлiкпен шџѕылданушы шаруаларѕа ћџралсаймандармен к>мек берiлдi. Ћазаћ жатаћтарына Брянск зауыты шыѕарѕан ћос тiстi соћалар жеткiзiледi. Кейiннен Гена, Сакка соћалары ќкелiнедi. XX ѕасырдыѓ басында Орал облысында 5637 соћа6 астыћ >ндiрiсiне ћолданылѕан. Ендi ћайсыбiр дићандар егiстiк танабыныѓ к>лемiн iрi шаруашылыћтар деѓгейiне дейiн к>тередi. Бiр десятина жерге 5 пџт астыћ, 1 пџт тары, 8 пџт сџлы себiледi. Егiн ораѕына љй iшi тљгел ћатысћан, ал кейде 12 бауѕа (бiр ћапшыћтыѓ т>рттен бiр б>лiгi) немесе тќулiгiне 40 тиынѕа жџмысшы жалдаѕан. Сондыћтан аућатты жатаћтар арасында екi жљз десятинаѕа дейiн егiс салѕандары жиi кездеседi. Атап айтсаћ, ауа райы ћџбылмалы, егiс салуѕа ћажет табиѕи ылѕалдыѓ
м>лшерi айтарлыћтай аз, ћуаѓшылыћ жиi ћайталанатын Аћт>бе оязы жерiнде Сапа Ќкiмниязов дейтiн азамат к>рiк басып, >з ћолымен егiстiкке су шыѕаруѕа ћажеттi шыѕырды жасап, Жем >зенiнiѓ жаѕасындаѕы шаѕын алћапћа дќн себедi, баптауын келiстiру арћылы айналымынан 40-50 центнерден астыћ алады. Сол 1898 жылдыѓ >зiнде Аћт>бе оязы егiншiлерi байырѕы тџрѕындардыѓ 94,4 пайызын ћџрайды, ќрћайсысы 6,2 десятинаѕа дейiнгi танапћа тџћым себедi. Оязда >ндiрiлген 1 млн. 483 мыѓ пџт астыћтыѓ басымын тары ћџраѕан. Оныѓ орташа тљсiмi ќрбiр жатаћћа шаћћанда жетпiс пџттан, ал ояз бойынша шамамен алѕанда 67 пџттан келген7. Бџл – Ћазаћстан бойынша еѓ жоѕары к>рсеткiш. Ендеше, оларды жќй жатаћ демей, неге наѕыз астыћ >ндiрушiлер деп атамасћа. Орталыћ Ћазаћстанныѓ ћџнарлы ћойнауы Ћарћаралы оязында 1901-1904 жылдар аралыѕында мыѓнан астам адам дићаншылыћпен айналысып, дќндi даћылдардан бидай, мал азыћтыћ сџлы сепкен. Оныѓ iшiнде азыћ-тљлiктiк мќнi бар бидайды >ндiру мќселесiне тереѓiрек тоћталсаћ: осы жылдарда 3055 гектарѕа аталмыш даћыл тџћымы себiлiп, жатаћ мљшелерiнiѓ жанћиярлыћпен еѓбек етулерiне орай ќр гектардан орта есеппен 20 центнерге дейiн астыћ алынѕан. Халыћаралыћ маѓызѕа ие болѕан Ћоянды жќрмеѓкесiнде астыћћа сџраныстыѓ >суi, >нiм шыѕымыныѓ артуы бџл >ѓiрде ауылшаруашылыћ машиналарыныѓ кеѓ ћолданылуына себепшi болѕан. Мџндай оѓ >згерiстер халыћтыѓ отырыћшылыћ кќсiпке к>птеп тартылуына орай >мiршеѓ бола бастаѕан. Астыћ >ндiрiсiнде кќсiпкерлiкпен ћызмет атћарѕан жатаћтар саны кљрт к>бейедi. С>з болып отырѕан Ћарћаралы оязы ћарайтын Семей облысындаѕы жатаћтар ћџрамында 100 мыѓдай адам еселеп тер т>гiп, жанкештiлiкпен еѓбек еткен8.
Жоѕарыда айтылѕан Аћт>бе оязындаѕы жџмыстыѓ жайын жалѕастырсаћ, жатаћтардыѓ базарѕа шыѕарып астыћ сатудан келтiрген аћшалай табысы мал шаруашылыѕы саласынан тљсетiн таза пайданыѓ теѓ жартысынан асћан. Астыћ сатудан келтiрiлген ћаражатћа дќндi даћылдар егiсiнiѓ к>лемiн кеѓейтуге ћажет соћа, дќн бастырѕыш сатып алѕан дићандар аз болмапты. Мџндай тџжырымды Астрахань губерниясындаѕы Б>кей ордасыныѓ Ћара>зен, Сары>зен аралыѕындаѕы су жайылатын ћџнарлы алћапћа дќндi даћылдар сеуiп, оныѓ ќр десятинасынан орта есеппен 60 пџттан астыћ жинаѕан дићандар тќжiрибесi дќлелдейдi. Олардыѓ љлгiлi iсiн к>рген к>ршiлес ауыл адамдары Балыћты суыныѓ к>ктемгi жайылмасына дќндi даћылдар сеуiп, >здерiнiѓ кљнделiктi iшпек-жемегiне жетерлiк тљсiм жинаѕан. Таловка елдi мекенi маѓындаѕы тџрѕындар да талпыныс жасап, 120 десятинаѕа9 дќн себедi, одан жиналѕан >нiмдерiн алыс-жаћын жерлердегi елдi мекендерге шыѕарып сатады. С>йтiп, астыћ >нiмi ж>нiндегi алыс-берiсте 1868 жылы ћџрылып, Каспий мен Арал теѓiздерi аралыѕындаѕы кеѓ аумаћты алып жатћан Орал облысы жатаћтарыныѓ жџмыс аућымы артып, XIX ѕасырдыѓ аћырында ќр џжым мљшелерiнiѓ тоѕыз десятинаѕа дейiн егiс салуѕа ћолдары жеткен. Танап к>лемiн кеѓейтiп ћоймай, ендi егiннiѓ тљсiмiн айтарлыћтай арттыруѕа жол ашћан. Мџныѓ наћты дќлелi ретiѓде тек 1913 жылдыѓ дќндi даћылдар егiнiн жинау ћорытындысында 5,4 миллион пџттан асырып дќн бастырып, алынѕан >нiмнiѓ 75 пайызын базарѕа шыѕару арћылы мол ћаражат келтiргенiн айтар едiк10. Ѕалымагроном М.М. Якубцинердiѓ к>п жылдар бойы жљргiзген зерттеулерiне жљгiнсек, Орал облысынан шетке шыѕарып сатылѕан астыћтыѓ басым б>лiгiн баѕалы ћатты бидай ћџраѕан. Ћостанай оязы да егiн шаруашы-
лыѕы жаћсы дамыѕан аймаћћа жатты: 1909 жылы жалпы есепке алынѕан 18010 шаруашылыћтыѓ 15951-i (88,5%-i) егiншiлiкпен айналысып, олардыѓ тџћым себетiн танабы 107440 десятинаѕа жеткен11. Ал Аћмола облысы џндыћ сапасы жоѕары сортты бидай >сiруден сол кездiѓ >зiнде алыс-жаћын аймаћћа белгiлi бола бастапты. Сондыћтан Сiбiр темiр жолы арћылы 1890-1901 жылдарда 429 мыѓ пџт астыћ тасып ќкетiлсе, 1906-1909 жылдарда 4806 мыѓ пџттан асћан12. Дќндi даћылдардыѓ ќр десятинасынан алынѕан орташа >нiм Оѓтљстiк Ћазаћстан аймаѕында да артып, 1909 жылы Шымкент оязында – 56, Ћазалы – 54, Ќулиеата – 48, Перовский оязында – 41 пџттан13 айналѕан. Келтiрiлген мќлiметтер су к>здерiн к>п пайдалану астыћ >ндiрiсiн арттыруѕа жол ашћанын к>рсетедi. Астыћ >ндiру Ћазаћстанныѓ Ресеймен шектесетiн ћиыр шегiнде жатћан Петропавл оязында да кљн санап артады. Дќлiрек айтсаћ, 1901-1908 жылдар аралыѕында дќндi даћылдар егiстiгi 83,6 пайызѕа >сiптi. Ѕасыр басында ояз бойынша астыћ >ндiрiсiмен айналысћан 2688 шаруашылыћ болса, 1908 жылѕа олардыѓ саны 5812-ге жеткен. Бидай егiсiнiѓ аумаѕы Верный оязында да маусым сайын кљрт >скен. 1910 жылѕа аталмыш даћыл танабы 260 мыѓ десятинаѕа кеѓейсе, кљздiк бидай к>лемi бар болѕаны жетi мыѓ десятинаѕа жетiп жыѕылѕан. 1912 жылѕы 21 маусымда масаћты даћылдардыѓ таѕы бiр тљрi – кљрiштi >сiру маћсатымен Верный оязыныѓ Тљрген, шыѕыс Талѕар болыстарында тќжiрибе жљргiзiледi, кљрiштiѓ «Кора-Мато» сорты сыналады. Алайда даћыл егiлетiн жердiѓ топыраћ, табиѕат ерекшелiктерiн кљнi бџрын зерттемеу салдарынан кљткендей >нiмге ћол жетпейдi. Осындай оралымсыздыћ Атбасар оязында да орын алды: 1910 жылы Ресей аймаѕында тым тќуiр тљсiм берген жаздыћ бидайдыѓ «Африканка» сортынан ояздыѓ оѓтљстiгiндегi Ћџмай
мекенiнде сынау кезiнде ќр десятинадан ћырыћ пџттан аспайтын тљсiм алынады. Мiне, мџныѓ >зi астыћ >ндiрiсiмен шындап шџѕылдану ћажеттiгiн к>рсетедi. Dйткенi, тиiп-ћашты тќжiрибе кљткендей нќтиже бермейдi. Дќндi даћылдар егiсiнiѓ к>лемi шаѕын, тљсiмi тџраћты болмады. 6 миллион халћы бар Ћазаћстанда 1913 жылы 3912,7 мыѓ десятинаѕа дќндi даћылдар >сiрiлдi, онан 22172 мыѓ центнер14 дќн бастырылыпты. Астыћ >ндiрiсiнiѓ артпауына саланыѓ техникалыћ жараћтандыру деѓгейiнiѓ т>мендiгi, ауыспалы егiстi игеру, сортты тџћым >сiрудiѓ агротехникалыћ талаптарѕа сай жљргiзiлмеуi де кедергi келтiрдi. Саланыѓ материалдыћ-техникалыћ жабдыћтау деѓгейiн жеке дара алып ћарастырсаћ: ќрбiр мыѓ жатаћћа шаћћанда 6 тџћым себетiн, 13 дќн бастыратын машинадан келгенiн к>ремiз. Тiптен >лкенiѓ ћиыр шетiндегi Верный оязындаѕы «к>рсеткiш» одан да т>мен: тиiсiнше 5 тџћым себетiн, соншама дќн бастыратын техника болѕан15. Соныѓ >зiнде >лке аѕылшын, француз монополистерiнiѓ кiрiптарлыѕына тљскен патша >кiметi љкiмiмен бiрiншi империалистiк соѕысћа ћатысћан жауынгерлердiѓ тамаѕына ћажеттi астыћ ћорын ж>нелтудi бiр сќтке де баяулатпады. Азыћ-тљлiк жаѕдайы ауыр Жетiсу жерiнен 32 мыѓ пџт астыћ кљшпен жиналѕан. Алым-салыћ м>лшерi 3-4 есе >скенi >з алдына: бiр пџт бидайдыѓ баѕасы бiрiншi жањан соѕысына дейiнгi 94 тиыннан 40 сомѕа дейiн ћымбаттады16. Халыћтыѓ тџрмыс-тiршiлiгiнiѓ соѕыс ћасiретiнен титыћтала тљскенiн ескерiп, жатаћ еѓбеккерлерi ћиын жаѕдайдыѓ >зiнде егiс к>лемiн ћысћартпауѕа кљш салады. Еѓ астыћты Торѕай облысындаѕы егiс к>лемi соѕысћа дейiнгi (1913 ж.) мерзiмiмен салыстырѕанда 11,6 пайызѕа кеѓейтiлiп, дќндi даћылдардыѓ тљсiмi 23,5 пайызѕа к>терiледi. Ел азаматтарыныѓ таѕдыры љшiн еѓ ћасiреттi болѕан 1916 жылы жатаћ еѓбеккерлерiнiѓ жан-
ћиярлыѕы арћасында облыс бойынша 23963 мыѓ пџт астыћ жиналды. Демек, алдыѓѕы жылдыѓ егiн ораѕыныѓ ћорытындысымен салыстырѕанда 5721,6 мыѓ пџт астыћ артыћ алынды деген с>з. Азыћ-тљлiк тапшылыѕынан жадап-жљдеген халыћ ћамы љшiн ћабырѕасы ћайысћан Аћмола облысыныѓ жатаћтары да адамдарды аштыћћа џрындырмаудыѓ ќртљрлi амалын ћарастырып баћты. Осындай маћсатпен соѕыс басталѕан жылдыѓ тџћымын себу наућанында ћара бидай егiсiнiѓ к>лемiн 27,2 пайызѕа, тары танабын 37,5 пайызѕа кеѓейттi. Десек те соѕыс таућыметi >з дегенiн iстедi. Dлкенiѓ солтљстiк-шыѕыс жќне батыс облыстарындаѕы дќндi даћылдар тљсiмi ќр десятинаѕа шаћћанда 1914 жылѕы 38,7 пџттан 1917 жылѕы 29,8 пџтћа дейiн т>мендедi. Себебi соѕыс басталуына орай ауыл адамдарыныѓ 13,04 пайызы немесе 881,2 мыѓ жiгiт майдандаѕы ћара жџмысћа зорлап ж>нелтуге байланысты тџћым себу, егiн жинау, таѕы басћа дала жџмыстарын атћаруѕа ћол кљшi жетiспедi17. Соныѓ салдарынан дќндi даћылдарды >сiру агротехникасы т>мен деѓгейде жљргiзiлдi. Ауыспалы егiс тќртiбi орындалмады. Танап топыраѕын >ѓдеу, тџћым сапасын жаћсарту ж>нiнде ешћандай жџмыс атћарылмады. Мџндай агротехникалыћ ережелердi орындауѕа ћажет ћџрал-саймандар келiп тљспедi. Себебi ондай техника тљрлерiн жасайтын зауыттар жџмысшы ћолы жоћтыћтан тоћтап ћалды. Ал жањан соѕысы басталѕанѕа дейiн Ресейде мџндай ћџрал-саймандарды жасайтын 173 зауыт жџмыс iстеген едi. Сондыћтан танаптыѓ топыраѕы темiр тљрендi соћамен жыртылды. Оѕан жегуге ћажеттi к>лiк те жетiспедi. Dйткенi майдандаѕы атты ќскер полкi љшiн ат, азыћ-тљлiк тасуѕа ћажет деп >гiз, тљйе аймаћтан ќкетiлдi. Соѕыс жаѕдайында ћџрал-саймандар да ћымбаттады. Бiр соћа сатып алуѕа 40-60 сом аралыѕында аћша ћажет болса, оны табу ћиынѕа тљстi. Сатып ал-
ѕан ћџрал-саймандардыѓ сапасы нашар болѕандыћтан, бар болѕаны екi-љш наућанныѓ ћызметiн атћаруѕа ѕана жарады. Жоѕарыда айтылѕан себептерден дќндi даћылдардыѓ к>лемi кљрт кемiп кеттi. Мќселен, топыраћ жќне табиѕат жаѕдайы дќндi даћылдар >сiруге ћолайлы деп есептелетiн Жетiсу облысыныѓ >зiнде жаѕдай келеѓсiз болып ћалыптасты. Оны т>мендегi кесте мќлiметтерiнен к>ремiз. Соѕыс жылдарында ауылдаѕы ќлеуметтiк жаѕдай ала-ћџла кљйiнде ћалып келдi. К>птеген жатаћ мљшелерi тiгерге тџяѕы жоћ таћыр кедей ћалпында ѕџмыр кешсе, кейбiр сџлтан аћсљйек тџћымынан тарайтын Мџса Шорманов, Жаћып Аћбаев, Шќѓгерей Б>кеев сынды аућатты ќулет иелерiнiѓ егiсi кеѓ, ћџрал-жабдыѕы жеткiлiктi, жалдамалы жџмыс ћолын орыс шаруалары есебiнен тауып, дќндi даћылдар >сiрудiѓ агротехникасын >здерiнiѓ жетiк бiлуi арћылы еѓбек џйымдастыруды да жоѕары деѓгейде жљргiздi. Астыћты мол >ндiру арћылы артыћ >нiмдерiн Ћарћара, Кереку, Б>кей ордасыныѓ жќрмеѓкелерiне шыѕарып сату арћылы ауыл-аймаћ адамдарыныѓ тџрмыстiршiлiгiн тљзетуге де ћол џшын берген. Ћазаћ арасында аттары кеѓiнен мќлiм болѕан омбылыћ байлар ЖаЖылдар Dнiм >ндiрудi пџт есебiмен ќр десятинаѕа шаћћанда Бидай кљздiк жаздыћ 56,7 62,9 49,4 18,5 29,2 25,8 Ћара бидай кљздiк жаздыћ 64,8 37 45,8 48,5 26,1 23,8 сџлы 65,2 31,4 арпа 66,1 26,7 тары 73,4 30,5
маншал, Жексенбай астыћ >ндiруде озыћ >ндiрiстiк к>рсеткiштерге жетуi арћылы маусым сайын бiр мыѓ пџттан бес мыѓ пџтћа дейiн18 тауарлы астыћ сатуы арћылы есiмдерiн аймаћ жамаѕатына жайѕан. Мџндай абырой биiгi деѓгейiнде жџмыс iстегендер ћатарына Торѕай облысындаѕы Ћостанай оязыныѓ аймаѕындаѕы егiстiктiѓ 43 пайызына иелiк етiп, >нiм >ндiрудiѓ ћырсырын жетiк џйымдастыру арћылы жоѕары к>рсеткiштерге жеткен абыройлы озаттарды да ћосамыз. Олардыѓ асћан еѓбекћорлыѕымен >ндiрген астыћ Ресейдiѓ Челябинск, Троицк ћалалары, сондай-аћ ћазаћ жерiне жаћын жатћан аудандарѕа шыѕарып сатылѕан. Dнiм мол жиналѕан жылдарда 1 миллион пџтћа жаћындап, ал ћуаѓшыл жыл жаѕдайында 300–500 мыѓ пџт астыћ >ткiзуге ћолдары жеткен19. Бџрынѕы тарихи ќдебиеттерде жазылмай келген мќселе – ћазаћ халћыныѓ мљддесiмен санаспай, 1909 жылы Ресей љкiметi ћабылдаѕан «Халыћты ћоныстандыру, басћалай да ћажеттiлiкке Аћмола, Семей, Торѕай, Жетiсу жќне Орал облыстарында жер ћорын аныћтау туралы нџсћау» болатын. Бџл ћџжат бойынша байырѕы халыћ >з жерiнен айырылѕаны ашыћ жарияланды. Џлы державалыћ >ктемдiктi ћоныстандыру басћармасындаѕылардыѓ >здерi айыптап: «жердi џлтына ћарап емес, шаруашылыћ типiне сай б>лу ћажет» деп к>рсеткен. Ћолынан келгенде, ћонышынан басып љйренген губернаторлыћ ќкiмдер >з дегенiн iстеп, Жетiсу облысына ат басын тiреген дворян Г.И.Великовскийге 3797 десятина, Сырдария облысына келген кулак С.Ю.Лопатинге 1252 десятина20 жердi ћазаћ жатаћтары ћарамаѕындаѕы алћаптардан тартып алып бергiзген. Озбырлыћћа етi љйренген >ктем ќлеумет >кiлдерi орыс шаруаларын, ћазаћ кедейлерiн жер >ѓдеп, егiс салуѕа жалдап жџмыс iстетедi, ћалтасын ћаржыѕа толтырѕан соѓ тайып тџрады. Керiсiнше
жџмыспен жаншылѕан ќрi >лшеусiз салыћтан ћалжыраѕан халыћтыѓ кедей тобы баѕынудан бас тартып, наразылыћ шаѕымдарын жоѕары жаћћа жаудырады. Талаптарыныѓ орынды екенiн џѕынѕан Жетiсу оязыныѓ бастыѕы 1914-1915 жылдарѕа салыћ жинауды тоћтаттырады21. Тiптен патша >кiметiнiѓ отарлау озбырлыѕын кљш ћолдану арћылы iске асырушы-казактар ћазаћ жерiнде шексiз ћџћыћћа ие болып, шаруашылыћ жљргiзу маћсатына ќрћайсысы 40-50 десятина >зен-к>л жаѕаларындаѕы жерлердi иемденедi. Патша ќкiмшiлiгi тарапынан ћолдау тапћан казактар одан ќрi >ршелене ћимылдап, кљш ћолдану жолымен Жетiсу облысында 556 мыѓ десятина, Семей облысында 33064 десятина ћџнарлы жердi >з ћоластарына ћаратып алады22. Жергiлiктi халыћтыѓ жаѕдайы бџрынѕыдан бетер ћиындап, кулактар мен казактарѕа жалданып жџмыс iстеу кiрiптарлыѕына тљскен. Олардыѓ адал еѓбегiне есеп жасаѕан отарлаушылар бiр жаћты баю маћсатын к>здеп, жалданып жџмыс iстеушiлерге жартымсыз жалаћы т>ледi. Ендi ел аймаѕы ерлiк еѓбектiѓ мекенi болумен бiрге ќдiлетсiздiктен буырћанып, бџлћынѕан бџћаралыћ ћозѕалыстыѓ басты ошаѕына айналады. Ћазан т>ѓкерiсiне дейiнгi ћазаћтардыѓ 350-ден аса к>терiлiсi осыныѓ айѕаѕы. Зейiн ћойып ћарасаћ, ћазаћ жатаћтарыныѓ дићандыћ ћабiлетi еш халыћтан кем емес екен. Ежелден егiншiлiкпен кљн к>рiп, наннан нќпаћасын айырды, жиырмасыншы ѕасырдыѓ басынан артыћ астыѕын базарѕа шыѕарып сатып, тауар-аћша ћатынасына тартылды, томаѕа-тџйыћ патриархалды тџрмыстыѓ тегеурiнiн бџзды.
III тарау. КЕЃЕС EКIМЕТIНIЃ АШТЫЋПЕН АРПАЛЫСТА АСТЫЋЋА ИЕК АРТУЫ Дљниенi дљр сiлкiндiрген 1917 жылѕы Ћазан т>ѓкерiсi бџрынѕы Ресей империясын ћџрдымѕа кетiрдi. Патшаны таѕынан тайдырып, елде жџмысшылар мен шаруалар мемлекетiн орнатћан РКП(б) Орталыћ комитетi басшыларыныѓ џйѕарымымен Ћазаћстанѕа жiберiлген Кирбюро хатшылары ел халћын меѓдеткен аштыћты тыю љшiн астыћ мќселесiн тездетiп шешуге тырысты. Астыћ сатуѕа мемлекет монополиясын орнатты. Dйткенi табиѕат дљлейiнен екi маусым ћатарынан (1917-1918 жж.) салѕан егiс кљйiп кетiп, соныѓ салдарынан Орта Азия мен Ћазаћстан аумаѕында 1 миллион 114 мыѓ адам аштан >лдi, олардыѓ т>рттен љшiн ћандастарымыз ћџрады1. Ћазан т>ѓкерiсiмен тетелес басталѕан шетел интервенциясы мен iшкi контрреволюцияѕа ћарсы кљресiп жатћан ћызыл ќскер тамаѕына ћажет астыћты Кеѓес >кiметiн ћолдамай, дќнге толы ћамбаларын ћџлыптап џстаѕан кулактар мен аћ казактардан кљшпен тартып алу тќсiлi ћолданылды. Осындай тартыспен алынѕан 120661 пџт тары, 34 мыѓ пџт бидай, 19 мыѓ пџт џн Орал темiр жол стансасынан шетел интервенциясымен шарпылѕан аудандар халћына ж>нелтiлдi. Жалпы, Орал облысы халћыныѓ iшкi тџтыну ћажетiне нџћсан келтiрмей, 1919 жылѕа 4 миллион пџт астыћ дайындау жобаланады2. Алайда бџл астыћтыѓ басым б>лiгi (2,5 миллион пџты) Кеѓес >кiметiне ћарсы кљштердiѓ ћарамаѕында ћалуы ћолѕа алынѕан iске к>п
кедергi келтiрдi. Бiр жарым миллион пџты ѕана ћызыл ќскерлер асханасына келiп тљстi. Аталмыш соѕыстыѓ ауыр жылдарында Отан ћорѕаушылар азыћ-тљлiктен тарыћпасын деген ниетпен Петропавл оязыныѓ дићандары 30 вагон астыћ ж>нелттi. Ресей халћына аттандырылѕан астыћ керуенi 13 млн. 102 мыѓ пџт ћџрады3. Бџл жылдарда астыћ >ндiрiсiндегi Аћмола облысы егiншiлерiнiѓ љлес салмаѕы елеулi артћаны ескерiлiп, Петропавл-К>кшетау темiр жолы ћџрылысы басталады. 1922 жылы бџл темiр жол желiсi пайдалануѕа берiлгенде оны салушы џжым Еѓбек ћызыл Ту орденiмен марапатталды. Бџл темiр жол желiсi тарихћа «екпiндi азыћ-тљлiк» торабы болып кiрдi. Аталмыш темiр жол торабы арћылы аштыћћа џрынѕан Ресей ћалаларыныѓ халћына Казаћстан астыѕы жеткiзiлдi. Ћайтар жолда >з >лкемiздiѓ егiншiлерiне ћажет ќртљрлi ауылшаруашылыћ машиналары, халыћ тџтынатын тауарлар келтiрiлдi. Соныѓ арћасында астыћ шаруашылыѕыныѓ материалдыћ базасы ныѕая бастады. Осыдан кейiн Аћмола облысыныѓ Петропавл оязында Мамлют, Токушин, Становск, Приишимск, Шаховск ауылшаруашылыћ коммуналары ћџрылады. Коммуналар азамат соѕысыныѓ ауыр жылдарында астыћ >ндiрiсiн айтарлыћтай арттырып, ел ћорѕау iсiне елеулi љлес ћосты. Ешбiр аћы-пџлсыз ел ћорѕаушыларѕа ауадай ћажет астыћты ж>нелттi. Бџл наѕыз патриотизмнiѓ ћоспасыз куќсi едi. Ћазаћ жатаћтары астыћ >ндiрiсiн арттыруда аянбай тер т>гiп жатћанда большевиктер жiберген азыћ-тљлiк топтары олардыѓ >з отбасылары тамаѕына да тљйiр дќн ћалдырмай сыпырып алатын «соѕыс коммунизмi» саясатын енгiзгенi де тарихи факт. Ресейден Ћазаћстанѕа 11500 азыћ-тљлiк жинаушы топ жiберiлдi4. Олар жќй азыћ-тљлiк жинаушы топ атанѕандарымен шын мќнiнде ћарулы кљш ћолданушылар едi. Мџндай џрда-
жыћ азыћ-тљлiк органы ћызметiн ешкiм баћылай алмады. Егер ћылмысты iске барса, жазаѕа тарту љшiн губпродкомиссардыѓ рџћсаты керек болды. Олардыѓ ћџрамы кейiн екi есе к>бейдi. Семей облысынан 15 миллион пџт астыћ жинауды жоспарлады. Еѓ егiс к>лемi кеѓ Павлодар оязына љш миллион пџт астыћ ж>нелту жљктелдi. Ћарсыласудыѓ ћажетi жоћ, ќйтпесе кљш ћолданумен жиналатыны кљнi бџрын ескертiлдi. Ћыруар астыћ халыћтан су тегiн жинап алынып, мемлекет ћорына >ткiзiлiп жатты. Мџндай «соѕыс коммунизмi» саясаты желеуiмен жљргiзiлген аштыћпен кљрес шаралары шаруалардыѓ тџрмыс жаѕдайын адам айтћысыз ауырлатты. Азамат соѕысы аяћталѕан соѓ Ћазаћстанныѓ к>птеген аудандарында ашаршылыћтыѓ алѕышарттары ћалыптасты. Аћырында халыћ аштыћћа џрынып, толыћ емес мќлiметтер бойынша 2 миллион 635 мыѓ љш жљз адам жарым ћџрсаћ кљй кешедi5. Мџныѓ бќрi зорлыћћа негiзделген азыћ-тљлiк саясатыныѓ салдары болатын. Азыћ-тљлiк тапшылыѕын к>рген Ћостанай, Аћмола, Орал, Семей облыстарыныѓ халћы толћу ћозѕалысына к>терiлдi. Олардыѓ негiзiн азыћ-тљлiк салѕыртына наразы шаруалар ћџрады. Ћиындыћћа ћарамастан, орталыћтаѕы басшылар Ћазаћ АКСР-i Азыћ-тљлiк халкомы т>раѕасыныѓ орынбасары Тимофей Пономаренкоѕа жеделхат жолдап, Москва тџрѕындарына тќулiк сайын 60 вагон астыћ ж>нелту жауапкершiлiгiн жљктейдi. Тапсырма екi еткiзбей орындалады. Ќйтседе Кеѓес >кiметi ћолданѕан «соѕыс коммунизмi» жќне жаѓа экономикалыћ саясаттар астыћ шаруашылыѕына ауыр соћћы болып тигенiн жќне ашаршылыћтыѓ шыѕуына себепшi болѕанын баса айтуымыз керек. Екiншi себеп: 1920-1921 жж. Орал, Орынбор, Ћостанай, Б>кей, Аћт>бе облыстарындаѕы ћатты ћуаѓшылыћтан егiн шыћпады. Аштыћћа џрынудан саћтанѕан шаруалар кей жерлерде салѕыртћа жи-
налѕан астыћты орталыћћа аттандырмау ћарсылыћ ќрекетiне дейiн барды. Мќселен, Ћостанай облысындаѕы Дмитриевка селосыныѓ 200-дей ќйелi салѕырт жоспарын орындау желеуiмен жиналѕан астыћты Орынборѕа ж>нелтейiн деп жатћан жерде тоћтаттырып, халыћ нќпаћасыныѓ ауылда ћалуына ћолдары жетедi. Ал Васильевка селосыныѓ тџрѕындары кљн сайын таѓертеѓгi сќтте шiркеу ћоѓырауын ћаѕумен алаѓѕа жиналып, жергiлiктi >кiмет >кiлдерiне: «Бiзге тездетiп астыћ жеткiзбесеѓiз аштан >лемiз»6, – деп ауыр жаѕдайларын хабарлайды. Никольское селосыныѓ тџрѕындары аштыћ тырнаѕына iлiккеннен кейiн к>ктем егiсiне ќзiрленген тџћымдыћ дќндi б>лiсiп алуѕа мќжбљр болады. Б>кей облысына ћарасты Тарѕын ояздыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ т>раѕасы Хамит Чурин (к>п жылдар Ћазаћ ауылшаруашылыћ институтында кафедра басћарды) ћатты ћуаѓшылыћтыѓ салдарынан егiс кљйiп кетiп, халыћтыѓ аштан ћырылѕанын: «Ояз орталыѕындаѕы к>шелерден кљн сайын таѓныѓ ћою ћараѓѕылыѕын жамылып, бес-алты адам >лiгiн жинатып жљрдiк»7, – деп ащы шындыћты жазды >з естелiгiнде. Жаѕдай 1922 жылы да жеѓiлдемейдi. Ашаршылыћ ендi Б>кей облысыныѓ Талов, Жаѓаћала ояздарына жетедi. Жаѕдай ћиын деп ћол ћусырып ћарап отырмай, мемлекет тарапынан берiлген к>мектi >те џћыптылыћпен пайдаланып, iшкi мљмкiншiлiктердi де iске ћосу жолдары ћарастырылады. Соныѓ iшiнде темiр жол бойынан жыраћта жатћан, белес-белес шаѕыл ћџмныѓ ћу шоћысында орналасћан бiрнеше болыстыѓ тџрѕындарын аштыћ тырнаѕынан аман алып ћалу ниетiмен т>тенше азыћ-тљлiк шаралары жљзеге асырылады. Халыћтыѓ ауыр халiн >з к>зiмен к>рiп, ћажеттi жедел к>мектi жергiлiктi жерде џйымдастыру iссапарымен Ћазаћ АКСР-i Жоѕарѕы кеѓесiнiѓ т>раѕасы Сейтћали Меѓ-
дешев Б>кей облысына келедi. Аштыћћа џрынѕан тџрѕындардыѓ орта тџсында орналасћан Жќнiбек елдi мекенiнде т>тенше комиссия ћџрѕызады. Комиссия мљшелерi ћаѕазбастылыћты ћойып, ауылдарды аралайды, азыћ-тљлiк к>мегiне мџћтаж отбасыларына дереу астыћ жеткiздiредi. Ояз орталыћтарында аш адамдар љшiн асханалар ашылып тегiн тамаћ берiледi. Асханалар жанынан баспанасы жоћтар љшiн жатаћханалар џйымдастырылады. 1922 жылы >ткен Ћазаћ >лкелiк партия конференциясында Сейтћали Меѓдешев «Елдегi ашаршылыћ жќне онымен кљрес» таћырыбына баяндама жасайды. Онда ел халћыныѓ 68,2%8 аштыћћа џрынѕаны айтылады. Талѕажау етерлiк тљйiр дќннiѓ жоћтыѕынан кейбiр облыстарда ашыћћандар саны республика бойынша алѕандаѕы орташа к>рсеткiштен де асып тљседi. Мќселен, Орал, Торѕай облыстары тџрѕындарыныѓ тиiсiнше 99,74 %-ы аштыћћа џрынады. Торѕай облысында т>тенше жаѕдай ћалыптасады. Жоѕарѕы Кеѓес Атћару комитетiнiѓ мљшелерi Ќ.Жангелдин, С.Артыѕалиев, Ю.Тимошенко, А.Абылѕазиев Торѕай облысына барып, ашыћћандарѕа жедел азыћ-тљлiк жќрдемiн беру маћсатымен жергiлiктi жерде к>птеген џйымдастырушаруашылыћ жџмыстарын жљргiзедi. Олардыѓ араласуы арћасында соѕыс комиссариатынан Торѕай облысы љшiн 200 пџт џн б>лiнедi9. Бiраћ аштыћтан ќбден ќлсiреп ћалѕан халыћћа бџл м>лшер тым аздыћ етедi. Сондыћтан КазЦИК т>раѕасыныѓ тiкелей араласуымен азыћ-тљлiк жаѕдайы бiркелкi Орынбор облысыныѓ есебiнен Торѕай облысыныѓ аштыћћа џрынѕан тџрѕындарына 50 мыѓ пџт астыћ жќне к>ктемгi егiстiѓ мџћтажын >теуге ћажет 500 пџт тџћымдыћ дќн бергiзiледi10. Ћостанай облысынан аш адамдарды тамаћтандыратын асханалар ашылады. Б>кей облысында 15 мыѓ адамѕа нан паегi берiледi. Мџндай игi iстердiѓ
жљзеге асуына X.Чурин, Ж.Сќрсеков секiлдi Тарѕын ауылдыћ кеѓесiнiѓ белсендiлерi айтарлыћтай атсалысћан. Осындай жедел џйымдастыру-шаруашылыћ шаралардыѓ арћасында 1922 жылдыѓ соѓына республика бойынша аштыћтыѓ алды алынады. 1923 жылдыѓ тамызында аштыћпен кљрес ж>нiндегi т>тенше комиссиялар таратылады. Бџл жылдардаѕы келесi бiр кљрделi ic-ќрекет – жер-су реформасыныѓ жљргiзiлуi. Бџл жџмыспен еѓ ќуелi Жетiсу облысыныѓ барлыћ ояздары мен Сырдария облысыныѓ екi оязы ћамтылады. Ћызу ќрекет барысында 1916 жылѕы џлт-азаттыћ к>терiлiс жќне уаћытша љкiмет билiгi кезiнде жерiнен айырылѕан ћазаћ еѓбекшiлерiне 233 мыѓ11 десятинадай кулактардыѓ ћоластына ћарап кеткен атаћоныс жерi ћайтарылды. Ауыр азыћ-тљлiк ћажеттiлiгiн шешу љшiн ол жерлерге дќндi даћылдар себiлдi, кооперативтер ћџрылды. Солардыѓ бiрi – Павлодар оязындаѕы Аћкелiн кооперативi. Оныѓ ћџрамына кiрген 5-6 кедей к>лiк ћџралын ортаћтастырып, ылѕалы мол, топыраѕы ћџнарлы танапћа бiр-екi пџт тџћым себедi. Баптап кљтуiн келiстiру арћылы ќр гектардан орта есеппен 15-20 пџттан дќн бастырады12. Аћкелiндiктердiѓ ћџтты ћадамын >з к>здерiмен к>рген соѓ келесi к>ктемде бљкiл ауыл болып дќндi даћылдар себедi. Аћт>бе оязыныѓ Ырѕыз болысына ћарасты Сарыбџлаћ ауылыныѓ бiрдi-екiлi к>лiгi бар 24 кедейi бас ћосып, 1924 жылы ауылшаруашылыћ артелiне џжымдасады13. Аѓызаћ >тiнде астыћ >ндiрудiѓ екiталай iс екенiн ескерiп, Ырѕыз ћаласынан 12 шаћырымдаѕы Сенкебай елдi мекенi тџсына топыраћ љйiп, мол ылѕал ћоры саћталатын су ћоймасын жасайды. Дќндi даћылдар танабына мол су шыѕару арћылы 400 десятина жерге егiс салады. Баптап-кљтуiн агротехника талаптарына сайма-сай атћару арћылы тоѕан т>ѓiрегiн масаѕы
џйысћан егiнмен жайћалтты. Соныѓ нќтижесiнде маусым сайын астыћ дайындау артты. Бiр жыл iшiнде республикадаѕы дќндi даћылдар егiстiгiнiѓ к>лемi т>рттен бiрге кеѓейiп, одан >ндiрiлген >нiм љштен бiрге >скен. Ћол жеткендi табыстыѓ шегi деп ћарамаѕан ћазаћстандыћ жарлы-жаћыбайлар 1925 жылдан бастап мемлекеттiк шаруашылыћтар (совхоздар) ћџруѕа ћатысады. Алайда алѕаш ћџрылѕан совхоздардыѓ егiс танабыныѓ аумаѕы тым шаѕын, оны >ѓдеп, тџћым себуге ћажеттi ћџрал жабдыћтары жеткiлiксiз болды. Соныѓ >зiнде iргелес ћоныстанѕан ауылшаруашылыћ кооперативтерiне ћолда бар техникамен, егiс салуѕа ћажеттi тџћыммен к>мектесуiн тоћтатпады. Егiс алћаптарын тастан, бџтадан тазарту, жер бедерiн тегiстеу тќрiздi мелиоративтiк, геодезиялыћ жџмыстарды жљргiзуге ћолџшын бередi. Десек те, жаѓадан ћџрылѕан совхоздардыѓ >здерi џйымдастыру кезеѓiн бастан кешiп жатћан жаѕдайда ауылшаруашылыћ кооперативтерiне жоѕарыдаѕы жазылѕаннан артыћ к>мек к>рсетуге мљмкiндiктерi болмады. Себебi совхоздардыѓ 1928 жылѕа тракторлармен ћамтамасыз етiлуi – 40 %, тљрлi ауылшаруашылыћ машиналарымен жабдыћталуы – 27,1 %, минералдыћ тыѓайтћыштар ж>нiндегi ћажетiнiѓ >телуi – 25,8 % ћџрады14. Астыћ >ндiрiсiн >рге бастырудаѕы материалдыћ-техникалыћ жабдыћтаудыѓ жай-жапсарын ћарастыру барысы бџл мќселемен мџћият шџѕылдану ћажеттiгiн к>рсеттi. Жџмыс iстеп тџрѕан совхоздардыѓ тќжiрибесiн талдау жќне iрi астыћ >ндiрушi шаруашылыћтар ћџру мљмкiндiгiн аныћтау маћсатымен 1928 жылы жаздыћ дќндi даћылдар >сiруге жер жаѕдайы ћолайлы Солтљстiк Ћазаћстан облысына љкiмет комиссиясы жiберiледi. Комиссия мљшелерiнiѓ џсынысымен 1928 жылы Петропавл округiнде 10 астыћ совхозы ћџрылады. Аталмыш шаруашылыћтарѕа ќуелi сынаћ аймаѕы ретiнде бар болѕа-
ны 3,9 мыѓ десятина жер берiледi. Яѕни, округ танабыныѓ жарты пайызын ћџрайтын к>лемде. Сол шаѕын шеѓбердегi танаптыѓ >зi техника, ћџрал-жабдыћ, мамандар мен >ндiрiс џйымдастырушылары жетiспеушiлiгiнен дџрыс пайдаланылмады. Округ аймаѕындаѕы астыћ >ндiрушi совхоздар љлгi етерлiк к>рсеткiштерге жете алмады. Керiсiнше, кооперативтiк шаруашылыћтарда астыћ >ндiрiсi >стi. 1928–1929 жылдардаѕы егiн жинау ћорытындысында ауылшаруашылыћ кооперативтерi 24 миллион пџт астыћ дайындады. Соѕан ћарамастан, џжымдастыру сыѓайымен ауылшаруашылыћ кооперативтерiне ћысым жасалды. Сала iсiне ћарадљрсiндiкпен ћараѕан Ћазаћ АКСР Халыћ комиссарлары Кеѓесi келесi 1930 жылы 15 совхоз ћџру туралы ћаулы ћабылдайды15. Солардыѓ бiрi кейiннен «астыћ фабрикасы атанѕан «Чаглинск» совхозы болатын16. Аталмыш шаруашылыћ Бейнетћор ауданындаѕы аућымды алћапты алып жатћан тыѓ жерде шаѓыраћ к>тердi. Жаѓа совхоздаѕы жџмыс жайын >з к>зiмен к>руге к>ршiлес колхоздардан шаруалар келген. Егiнiн орып, дќнiн бастырып бара жатћан комбайн жџмысын к>рiп, ћайран ћалады. «Бiз ћолмен масаћ теру арћылы комбайн жџмысын апталап атћарар едiк», – деп таѓырћасады. Жиырмасыншы жылдардыѓ соѓында Ћазаћстандаѕы азыћ-тљлiк мќселесiн шешу маћсатымен 1,5 миллион гектарѕа жуыћ тыѓ жер жыртылып, оныѓ аумаѕында 19 жаѓа астыћ совхозы ћџрылады17. Бџл жџмысћа байланысты баѕдарлама жасалып, мемлекет тарапынан тиiсiнше ћаражат б>лiнедi. Сондай к>мектiѓ арћасында тќй-тќй тџрып, бастапћыда 850 гектарѕа дќн сеуiп, астыћ >ндiрiсiнде алѕашћы кадам жасаѕан жер – Ћараѕанды облысыныѓ Аћтоѕай ауданы. Игерiлген танаптыѓ жартысына аћбидай сеуiп, оныѓ ќр гектарынан бiрiншi жылы 50–60 пџттан дќн бастырыпты. Аћбидай >сiру агротехникасын жетiлдiруге к>мек к>рсетпек бо-
лып, Москва мемлекеттiк университетi жанындаѕы ѕылыми-зерттеу институтыныѓ кызметкерлерi аудан шаруашылыћтарын аралайды. Ѕалымдардыѓ тiкелей нџсћауымен тџћым сепкен О.Шиманбаев, М.Тљсiпбеков, И.Жаћыпов, А.Бекелтаев сынды дикандар тќптќуiр >ндiрiстiк к>рсеткiштерге ћолдары жеткен. К>рiп отырѕанымыздай, астыћ шаруашылыѕымен шындап шџѕылданѕандардыѓ басым б>лiгi ћазаћ жатаѕыныѓ еѓбеккерлерi екен. 1928 жылы ћыркљйектiѓ љшiншi жџлдызында ВЦИК-тiѓ жарлыѕымен орталыћ Ћазаћстанда «Асанћайѕы» ауданы ћџрылады18. Жыл >тпей жатып (1929 ж. 16 тамызда), Жаѓарћа болып аты >згертiледi. Аудан аумаѕында ћџрылѕан кiшiгiрiм колхоздар «Мойынсерiк», «Бiрлiк», «Жеткiншек», «Жаѓаталап», «Кљзембай (Киров)», «Тегiстiк», «Ленин», «Талдыбџлаћ», «Тегiскен», «Ћаражартас», «Тiлеке», «Сары>зек», «Љлгiлi» дићандары тоѕан байлап, егiс суарып, жаздыћ бидайдан бiтiк >нiм жинаѕан. Мол >нiмдерiн тасып алуѕа к>лiк таппай тентiрейдi. Аћыры танап т>рiнен џра ћазып к>мiп тастайды. Ћыс >тiп, к>ктем шыѕа тасып алады. Басы артыћ бидайларын к>ршi ауыл адамдарыныѓ тайлаћ, тљйелерiне айырбастайды. Осындай џсынаћтылыћтыѓ арћасында 1929 жылы республика бойынша 60 мыѓ гектарѕа дќндi даћылдар себiледi19. Астыћ >ндiрушiлер ћатарын к>бейту маћсатымен жер-жерлерде тракторшылар даярлайтын курстар џйымдастырылады. Осылай >з механизаторларын ћалыптастырып, бiрен-саран трактор комбайндарын толыћ ћуатында пайдалануды к>здеген ћазаћ шаруалары баптап-кљткен егiнжайлар џжымдыћ меншiкке ћаратылды, ћамбаларындаѕы ћадаћтаѕан астыѕы алымсалыћ жоспарын орындау сылтауымен сыпырып алынды. Табысы кем колхоздарѕа орталыћ љкiмет тарапынан к>мек берiлмегендiктен, дќндi даћылдар тљсiмiнiѓ
т>мендеуi, мал шаруашылыѕыныѓ т>рттен љшiнiѓ >нiм бермеуi халыћты аштыћћа џрындырды20 – деп Тџрар Рысћџлов толѕанысћа толы хатын Сталиннiѓ атына жолдады. Бџдан да жауап келмеген соѓ амалы ћалмаѕан халыћ дљние-мљлкiн, тiгулi киiз љйлерiн ћалдырып, ћыстауларын ћаѓыратып басы ауѕан жаћћа босып жатты. Сол кездегi Казкрайком хатшысы Сергей Гусев бастаѕан бригада ћџрамында Семей жерiне астыћ жеткiзу iс сапарымен келген Сќкен Сейфуллин арыпашыѕан адамдарды к>ргенде ћатты кљйзелiп, к>зiне жас алады21. Осылайша халћымыздыѓ асыл азаматы ћуѕын-сљргiн ћџрбандыѕына дейiн де ћандастарыныѓ ћайѕысы мен шерiне, мџѓы мен мџћтажына араша тљсуге уаћыт тауыпты. Бџѕан жетелеген кљш-ћанына сiѓген азаматтыћ белсендiлiк, аштыћтыѓ ћолдан жасалуына ћынжылушылыћ. Тљсiнiктiрек болу љшiн тарћата талдасаћ, Сталин 1928 жылдыѓ ћаѓтарында Сiбiр сапарынан оралысымен РСФСР ћылмыстыћ iс кодексi бабы бойынша сатып алу, тыѕып ћою жќне базарѕа шыѕармай ћолда џстау жолымен тауарларѕа баѕаны ћасаћана к>терген кiнќлiлердi љш жылѕа дейiн бас еркiнен айырып соттау, олардыѓ дљние-мљлкiн тљгелдей немесе iшiнара тќркiлеу к>зделедi. Бџл бапты кулактарѕа ћарсы ћолдану туралы нџсћауды Сталин Сiбiр сапарында бердi22. Ендi ћулактардаѕы барлыћ артыћ астыћ ћоры сот жолымен мемлекет мљддесiне тќркiлендi. Оныѓ 20 пайызын кедей мен кљнк>рiсi шамалы орташаларѕа т>менгi мемлекеттiк баѕамен ћарызѕа беру к>зделдi. Оны орындауда ќдiлетсiздiк те болмай ћалѕан жоћ. Себебi бџл жџмыс кездейсоћ кiсiлерге жљктелдi. Астыћ тапсырудыѓ ауыртпалыѕын орташалар мен кедейлер к>тердi. Жазыћсыз сотћа тартылѕандар 51% ћџрады23. Т>менгi кестеде жеке аудандар бойынша астыћ дайындау барысынан мќлiмет берiледi.
Осындай кљштеу жолымен астыћ тапсыру жоспарын орындаттыру барысында Петропавл округiндегi шаруалар шаруашылыѕыныѓ т>рттен бiрдейi ћысћарып, аяѕы адамдарды аштыћћа џрындырды24. Соныѓ >зiнде «сiбiр ќдiсiн» ауыл шаруашылыѕына ћолдану кљштеп таѓылады. Шаруалардыѓ «артыћ» астыѕын тќркiлеу, >здерiн концлагерьге айдау ћарастырылады. Бiраћ мџндай ћылмыстыћ iстердi орындаттырушылар ћџћыћ мќселесiнен шала сауатты адамдар болатын. Ал ћабiлеттiлерi астыћ дайындау ж>нiндегi округтiк комиссиялар ћџрамына кiргiзiлдi, зорлыћ-зомбылыћпен жоспарды орындатћызуѕа кљш салды. Мџны сынап, Рет саны, орындалуы Округтер мен аудандар саны Семей округiнiѓ 2 ауданы бойынша Павлодар округiнiѓ 2 ауданы бойынша Петропавл округiнiѓ барлыћ ауданы бойынша Аћмола округiнiѓ 8 ауданы бойынша Ћостанай округiнiѓ 8 ауданы бойынша Аћт>бе округiнiѓ 5 ауданы бойынша Жоспардыѓ пайыз есебiмен 31,4 4,7 42,8 35,0 34,6 40,0 65,0
наразылыћ бiлдiргендер жазаѕа тартылды, ћуѕынсљргiнге салынды. Олардыѓ ћайсыбiрi большевик болып, кеѓес ћызметiнде жљргендерiмен, халыћтыѓ мљддесiн ћолдайтындар едi. Осындай пиѕылы белгiлi болѕанда партиядан шыѕарылды. 107-баптыѓ талаптары «астыћ алыпсатарлары мен к>терме ћџнмен >нiм таратушыларѕа» ѕана емес, кљнбе-кљнгi кљнк>рiс ћамымен егiс салушыларѕа да кљштеп ћолданылды. Олардыѓ ћолдарында астыћ >ндiрумен айналысушы жеке шаруа деген ауылдыћ кеѓестiѓ ћолхаты болѕаны да ескерiлмедi. «Артыћ астыѕы болѕаны аныћталѕан екен, жазасын тартулары тиiс»25, – деп бетбаћтырмады. «Сiбiр ќдiсiн» ћолдану ж>нiнде бастама к>терушiлер шаруалардыѓ >здерi деп жалѕан уаѕыз таратушылар да ќкiмшiл жљйе уќкiлдерi едi. Бџрѕалаѓѕа салѕан бџл «сiбiр ќдiсiн» ћолдануды к>ксеушiлерге кедейлер мен орта шаруалар жиынына «iске к>мектесушi комиссия» уќкiлдерi ретiнде куќлiк берiлiп, жалѕан насихат таратылды. К>збояушылардыѓ ћаралауымен байкулактар астыѕыныѓ 65 %, орта шаруалардыѓ 35 %26 астыѕын жинап алу жоспарланды. Егер олар >з еркiмен >нiм >ткiзбесе, бес есе >сiрiп айып салу немесе бес жылѕа соттау енгiзiлдi. 1929 жылѕы 13 аћпандаѕы БКП(б) ћазаћ >лкелiк партия комитетi бюросыныѓ отырысы: «Голощекинге округтiк комиссия атынан астыћ дайындау ж>нiнен айрыћша >кiлеттiлiк берiп, «оныѓ орындалуымен >лкелiк партия комитетiн хабардар ету» туралы ћарар ћабылдады. Ћорытындысы да кешiкпей аныћталды. Асћан ћаталдылыћпен «сiбiр ќдiсiн» орындаттыру ћолѕа алынѕан. Екi наућан, яѕни 1928-1929 жќне 1929-1930 жылдардаѕы астыћ дайындау ћорытындысында 37787 шаруашылыћ сотћа тартылды, 26236 шаруашылыћ ќкiмшiлiк жолмен жазаланды. С>йтiп, 640913 шаруашылыћ ќртљрлi ћудалау ћџрыѕы-
на iлiктi27. Соныѓ салдарынан жетпiс мыѓѕа жуыћ шаруашылыћ таратылып, ауылдаѕы >ндiрiс ћџлдырайды. Астыћ дайындау наућанын жљргiзу барысында жеке шаруалар бастан кешкен ћуѕын-сљргiн к>птеп кездестi. Соттар ешкiммен аћылдаспай: «Артыћ астыѕын аныћта да тќркiлей бер!» џранымен жџмыс iстедi. «Артыћ >нiмдi» ћазылар >з >лшемдерiмен аныћтады. Республика басшылары болса «артыћ астыѕын» тапсырмаѕандар тынысын кљн санап тарылтып жатћандары жайында Орталыћћа >здерiнiѓ жетiстiктерi тќрiздi желпiнiспен жеткiзiп отырды. Бџл iсте республика басшыларыныѓ алѕы сапында Голощекин жљрдi. Оныѓ жџмыс ќдiсiн, iс-ћимылыныѓ ћарћынын 1929 жылдыѓ 31 желтоћсанында Москва, ВКП(б) Молотов атына жолдаѕан мынадай жеделхат мазмџны айћындай тљседi: «1 желтоћсанѕа ћарай Ћазаћстанда астыћ дайындаудыѓ жылдыћ жоспары 86,5 пайызѕа орындалды. Dткен ћараша айында бџл к>рсеткiш небќрi – 52 % болатын. Жекелеген округтерде к>рсеткiштер т>мендегiдей: Сырдария – 114, Алматы – 107, Ћызылорда – 108, Семей – 108, Орал – 97, Петропавл – 81, Павлодар – 67, Аћмола – 65, Ћостанай – 49, Аћт>бе – 26. Бџл мќлiметтердiѓ деректерiне жљгiнсек, астыћ дайындау егiншiлiктi аудандарда >те баяу жљргiзiлуге орай аћыры шаруалар шаруашылыѕына шабуыл жасалып, кљш ћолдану жолымен тљсiм жиналѕанын аѓѕарамыз. Шаруаларѕа ћарсы т>тенше шараларды ћолдану орталыћ билiк басындаѕылардыѓ мљддесiнен шыѕатын «жаѓа ћџћылыћ» дќуiрi мќреге келгенiн к>рсеттi. Осыныѓ аѕымымен шаруаларды жаппай жазаѕа тарту, соттау етек жайды. Соѓѕы екi жылдыѓ тџћымын себу, егiнiн жинау наућандары бойынша жинаћталѕан мќлiметтер жайында Ф.Голощекин VII Бљкiлћазаћтыћ >лкелiк партия конференциясында баяндап бердi28. Ол мќлiметтер дерегiн кесте арћылы к>рсетсек:
- Барлыћ жауапћа тартылѕандар 56498 А) ќкiмшiлiк жолмен жазаланѕандар 20367 Ќ) сотталѕандар 34121 Солардыѓ iшiнде: Кулактар 58,0% Б) аућаттылар 23,6% 2) Dндiрiлген айыптар жќне тќркiленген 23917280 сом мљлiктер 3) Тќркiленген астыћ 631025 пџт Ескеретiн нќрсе, кестеде аућатты санатында к>рсетiлгендер – байлар. Оларѕа ћолданылѕан ћылмыстыћ iс кодексi бабыныѓ к>рсетiлмеуi ќмiршiл жљйенiѓ жазалауына бай кулактар ѕана емес, агрономдар, орманшылар да ауылдаѕы љстем тап >кiлдерiне жатћызылып тќркiленген жайттар кездескен. Ауыл шаруашылыѕы мамандарын «зиянды элемент» жаласымен сайлау ћџћынан негiзсiз айыру зорлыѕы орын алѕан. Сондыћтан келесi жыл тџћымын себу, егiнiн жинау наућандарында мемлекеттiк жоспарды орындамаѕандарды жазаѕа тартћанда ќлеуметтiк жаѕдайы к>рсетiледi. Оныѓ арасалмаѕыныѓ к>рсеткiшiн егiс салу наућаны бойынша сараптасаћ: Сотталѕандар Кулактар Аућаттылар Орташалар Кедейлер Ћызметкерлер Басћалар Барлыѕы Саны 10339 13711 Сотталѕандар арасындаѕы арасалмаћ (пайыз) 75,4 11,4 6,8 3,6 1,2 1,6 100,0
Кесте мќлiметтерiнде к>ѓiл аударатын нќрсе – сотталѕандар ћатарында ћызметкерлердiѓ кездесуi. Сталин >зiнiѓ Сiбiр сапарында партия, кеѓес ћызметкерлерi бiр апта iшiнде астыћ дайындауда шешушi >згерiске ћол жеткiзбесе, жазаѕа тартылатынын ћатаѓ ескерткен-дi. Голощекиннiѓ т>ѓiрегiндегi жандайшаптар к>семнiѓ ћаѕидасын дереу жљзеге асыруѕа атсалысты. Мџны Ћостанай округiнен VII Бљкiлћазаћтыћ >лкелiк партия конференциясына (1930 ж. мамыр-маусым) ћатысып, с>з с>йлеген делегат Тернованыѓ: «Бiздiѓ округ пен ауданда бiр жылда т>раѕасы ћайта сайланбаѕан кеѓес жоћ, 8 селолыћ кеѓес т>раѕасы сотталды»29 сараптамасы сипаттайды. 1929-1930 жылдардаѕы астыћ дайындау наућаны барысындаѕы аћпардан «ћызмет бабын пайдалану бойынша жасалѕан ћылмыс» атты б>лiмнiѓ болуы шаруалар шаруашылыѕын ойланбай ойрандауѕа т>збей ћарсылыћ бiлдiрген ћызметкерлер мен партия мљшелерi де жазаѕа тартылѕанын байћаймыз. Прокурорлар мен судьяларѕа астыћ дайындауда орын алѕан «тќкаппарлыћ, жалаћорлыћ жќне iрiп-шiрiген ымырашылдыћ ћџбылыстарын жедел хабарлау жљктелдi. Аћт>бе округтiк комиссиясыныѓ астыћ дайындау наућанына ћабiлеттi ћџћыћ кадрларын ћатыстырмауы ћызмет барысына љлкен нџћсан келтiрген. Бџлаћ, Елек аудандарындаѕы округтiк комиссиялар орталыћ Комитет дерективалаКулактар Аућаттылар Орташалар Кедейлер Басћалар Барлыѕы Астыћ дайындауда 11264 45,6 27,0 19,0 5,9 2,5 100,0
рын орындаттыруда сылбырлыћћа салынып, аућаттылармен ымырашылдыћћа барѕан. Судья Жџмабаев жауапты уќкiл Симонов жџмыстарынан босатылѕан30. Мiне, мџндай жергiлiктi органдар атћарѕан џйымдыћ шаралар кулактармен, аућаттылармен келiспес кљрес жљргiзу ж>нiндегi БКП(б) орталыћ комитетi дерективасын орындаттырудаѕы батыл ћадамдар >з нќтижесiн бере бастады. Республика бойынша астыћ дайындау ж>нiндегi тапсырма – 85,7%, Ћостанай округы – 91%, Аћмола – 90,7%, Семей – 73,3%, Орал – 84,3%, Сырдария округiнде – 87,8%31 орындалды. Ќдiлет министрiнiѓ жергiлiктi органдарѕа жiберген нџсћауларында астыћ дайындауда оралымсыздыћћа жол берген ћызметкерлердi жџмыстарынан босату, љстерiнен ћылмыстыћ iс ћозѕау талап етiлдi. Ендi жергiлiктi белсендiлер келер жылѕа кљшпен астыћ дайындау ж>нiнен жоѕары жоспар џсынады. 1929 жылдыѓ 4 ћарашасында «Советская степь» газетi т>мендегiдей мазмџндаѕы маћала жариялады: «Барлыћ жерде ћатаѓ талап ћойылса, астыћ дайындау жоспарын бiрiншi желтоћсанѕа орындатћызу кљмќн туѕызбайтын ћызмет. Соѕан ћол жеткiзу љшiн астыћпен еркiн сауда жасауды тыю талап етiлдi. Бiрiншi кезекте мемлекеттiк тапсырманы орындау тџруы тиiстiгi баса к>рсетiлдi32. Округтер Семей Павлодар Астыћ дайындау жоспары Мыѓ га Гектарѕа шаћћандаѕы жоспар Мыѓ га 5,6 9,2 Егiст i к а л - ћабы 513,4 249,5 Наћты дайындалѕан астыћ Мыѓ га Н а ћ т ы дайындалѕаны Мыѓ га 16,3 6,0 1930 жылѕа тGмендегiдей астыћ тапсыру жоспары жљктелдi
Таблица деректерiнен белгiлi болѕанындай, к>лемдi егiс аумаѕы Семей, Петропавл, Орал, Ћостанай, Аћт>- бе округтерiнiѓ еншiсiнде едi. Бџл аймаћтардан зорлыћпен астыћ дайындаудыѓ барысын зерттеген т>тенше шешiм ћабылдау ж>нiндегi >лкелiк комиссия мљшелерi Асылбеков, Жалин, Альшанский, Авилов, Арыћова, Раздобреев Петропавл округiнде iшер ас жоћтыћтан жџрт мысыћ етiн, Орал округiнде тышћан етiн талѕажау еткендiктерiн жасырмады. Ћайсыбiр округтерде астыћ дайындауды кљшпен орындаттыру љшiн шаруалардыѓ ар-намысын ћорлауѕа дейiн барѕан. Аћмола округi Азат ауданында астыћ тапсыруѕа жаѕдайы жоћтарды џрып-соѕу, азаптау, љстерiне су ћџйып ћорлау ћатыгездiгi ћолданылѕан. Алматы округi Калинин ауданында астыћ тапсырмаѕан 22 шаруашылыћтыѓ есiк терезесi шегеленiп, ћызметi тоћтатылѕан. Ал Аћт>бе округi Елек ауданыныѓ 200 орта шаруасы астыћ тапсырмады айыбымен тџтћындалѕан. Шын мќнiнде олар егiс салумен айналыспай, >мiрбаћи мал баћћан ћазаћтар екен33. Алайда ол кезде мџндай шындыћтыѓ шетiн шыѕарып айтуѕа Петропавл Аћмола Ћостанай Аћт>бе Орал Сырдария Алматы Ћызылорда Ћорытынды 42630 12,7 12,2 8,9 9,5 6,8 16,5 19,7 14,3 17,7 589,3 261,8 449,1 472,4 219,4 333,4 279,1 44,0 2441,4 37302 10,8 8,8 4,8 5,1 5,6 19,5 21,6 10,5 15,5
рџћсат жоћ-ты. Жаѕын ашћан жан жазаѕа тартылып, ћудалауѕа џшырайтын. Ендi 1930-1931 жылдарѕа бекiтiлген жоспарда республика бойынша 8 млн. 338 мыѓ центнер немесе 50900000 пџт астыћ дайындау к>зделдi. Оныѓ басым б>лiгiн шаруалардыѓ атћаруы жобаланды. Колхоздардыѓ тасћынды тќсiлмен астыћ тапсыруы ћарастырылды. Колхозшыларѕа басћа ауылшаруашылыћ жџмыстарын кiдiрте тџрып, егiн орып бастыру, астыћ тапсыруды тездету нџсћауыы берiледi. 1930 жылдыѓ 15 ћарашасына астыћ тапсыру жоспарын совхоздар 32%, колхоздар 71,7% орындайды. 1931 жылдыѓ егiнiн жинауда барлыћ тапсырылатын астыћтыѓ жартысына жуыѕын колхоздар мен совхоздар есебiнен дайындау ћажеттiгi к>рсетiледi. Дќндi даћылдардыѓ тљсiмi т>мендiгi ескерiлмей, жоѕарылатылѕан жоспар жљктеледi. Мџндай тапсырысты ћатаѓ жазалау тќсiлiн ћолдану арћылы орындатћызбаћ болады. Жаншылып жџмыс iстегендер ћара басы љшiн ћайѕы кешедi. Ћазаћстанда 1931 жылдыѓ 10 ћаѓтарына 9609 адам сотталады. Олардыѓ 6110-ы кулак, бай, орташа едi. Мџндай зорлыћћа да мiсе тџтпаѕан республика басшылары: «Бџл астыћ дайындау барысы жаѓа ћџбылысты байћатты. Талап ћоюшылыћтан тартыншаћтау барып тџрѕан оппортунизм»34, – деп даѓѕазалыћка салынды. Оппортунизмдi жеѓу ж>нiнде округтiк комиссияларѕа т>мендегiдей жеделхаттар жолданады: «Асыра сiлтеуге жол берiлiп, партиялыћ с>гiс алѕандар iсi ћайта ћаралуы тиiс. «Бiраћ ћайткенде де астыћ тапсыруды орындауѕа ћол жеткiзуiмiз керек», – деп тамамдады с>зiн Голощекин >лкелiк партия комитетiнiѓ 1931 жылѕы аћпан пленумында. Тап сол кезде Ћазаћстан бойынша 8 миллион пџт
астыћ дайындау мiндетi тџрды. Ћалай да мџндай мiндет биiгiнен шыѕу љшiн 1931 жылдыѓ 23 аћпанында Ћазаћ >лкелiк партия комитетi «1931 жылдыѓ дќндi даћылдары егiсiне келiсiмшарт енгiзу туралы» ћаулы ћабылдады. Келiсiмшарт масаћты даћылдар тљрлерi бойынша т>мендегiдей болып белгiлендi35: Шаруашылыћтыѓ тљрлерi бойынша келiсiмшарт Кулактар жќне аућаттылармен келiсiм жасалмады. Оларѕа тџћым себу, астыћ тапсырудан ћатаѓ тапсырыс берiлдi. Шаруаларѕа да ћатаѓ шарт ћойылды. Егiн жинау басталѕаннан кейiнгi љш ай iшiнде колхозшылар, екi айда жеке шаруалар келiсiмшартћа сай астыћтарын тапсырулары тиiс-тi. Шартты орындамау оппортунизмнiѓ еѓ жаман тљрi саналды. Ќрине, к>птеген уќкiлдер егiн пiсiп жетiлмей тџрып шарт жасасу керегi жоћ iс деп баѕаласа, оларды тап жаулары ретiнде жазѕырды. Ќмiршiл жљйенiѓ >ктемдiгi 1932 жылы да жалѕасты, Даћыл тљрлерi Ћара бидай Аћ бидай Сџлы Арпа Тары Жљгерi Кљрiш Барлыѕы Колхоздар 2950 т 2185564 330394 130337 215397 40703 2788792 Жеке шаруашылыћтар 2956 т 869966 110468 62240 248097 1305834
Ћазаћстанда жантљршiгерлiк аштыћ болып жатћанда И.Сталин жќне оныѓ т>ѓiрегiндегiлер >лке бойынша астыћ дайындау жоспарын талап етулерiн тоћтатпады. Бџѕан мынадай мазмџндаѕы И.Сталин мен В.Молотовтыѓ Ћазаћстан басшыларына жолдаѕан хаты куќ: «ХКК (Халыћ Комиссарлар Кеѓесi) жќне ОК (Орталыћ комитет) ескертуiне ћарамастан, республикада астыћ дайындау т>мендей тљсуде. Белгiленген жоспардыѓ орындалмау себебi ретiнде >нiмнiѓ тљсiмi туралы сандарѕа сљйенудiѓ ОК жќне Халком Кеѓесi назарѕа ћабылдай алмайды, >йткенi бџл сандар ќдейi т>мендетiлген жќне мемлекеттi алдау есебiнен туѕан. ОК жќне ХКК сiздiѓ артта ћалѕан аудандардыѓ хатшыларын жќне атћару комитеттерi т>раѕаларын атап к>рсете отырып, бџл кемшiлiктердi жоюѕа ћажеттi шаралар туралы ОК жќне ХКК-ѕа мќлiмдемей, шеттеп келулерiѓiздi партиялыћ басшылыћћа лайыћсыз деп санайды. ОК жќне ХКК сiздерге мынаны ескертедi: республикада ћысћа мерзiмде астыћ тапсыруда наћты >згерiс џйымдастырылмаѕан жаѕдайда, олар Солтљстiк Кавказдаѕы ћуѕын-сљргiн тќрiздi жазалау шараларына жљгiнуге мќжбљр болады. ОК жќне ХКК сiздердiѓ жеделхаттарыѓызда аталѕан артта ћалѕан аудандардыѓ хатшыларына жќне атћару комитеттерiнiѓ т>раѕаларына ескертудi мiндеттейдi. Егер олар астыћ дайындауды орындауѕа байланысты жедел шаралар ћолданбайтын болса, бџл жалѕаса берсе, ћарашаныѓ алѕашћы жартысында ОК жќне ХКК оларды партиядан шыѕару туралы мќселе ћоюѕа мќжбљр болады»36. КСРО ХКК т>раѕасы В.Молотов, БКП(б) ОК хатшысы И.Сталин. Бџл жылдардан бiраз бџрын И.Сталин тамызда Ћазаћстан љкiметiнiѓ т>раѕасы О.Исаевтыѓ, ћыркљйекте Т.Рысћџлов пен Ф.Голощекиннiѓ Ћазаћстанда
ћалыптасћан ауыр ахуалды сипаттаѕан хаттарын алѕанды. Осы хаттардыѓ негiзiнде Мќскеу 1932 жылдыѓ 17 ћыркљйегiнде «Ћазаћстанныѓ ауыл шаруашылыѕы туралы» арнайы ћаулы ћабылдап, республикаѕа к>мек к>рсету шараларын белгiлеген едi. Ал жоѕарыда келтiрiлген ћџжат осыѕан ћарамастан, орталыћтыѓ ашыћћан Ћазаћстаннан астыћ дайындау наућанын тоћтатпай ћойѕанына айћын дќлел боларлыћ дерек. Бџѕан дейiн тарихшылар Ћазаћстандаѕы алапат аштыћћа тек Ф.Голощекин жќне оныѓ т>ѓiрегiндегiлердi ѕана кiнќлап келсе, жоѕарыда келтiрiлген ћџжаттан республика басшыларын ћатаѓ шаралар ћолдануѕа мќжбљр еткен себептердiѓ мќнiн аѓѕарѕандай боламыз. Колхоздар ћџруѕа бџћараны кеѓ тарту барысында да к>птеген бџрмалауларѕа жол берiлдi: 1233 мыѓ жеке шаруашылыћтан 565 мыѓы, 5,8 млн. адамнан 3,2 миллионы ћалды. 1928-1932 жылдар аралыѕында егiстiк алћабы 400 мыѓ гектарѕа кемiген, гектар тљсiмi екi центнерден айналѕан. Астыћ >ндiрiсiн ћџлдыраудан ћџтћаруда Ћазкрайком хатшылыѕы ћызметiн (1933–1938) атћаруѕа Л.И.Мирзоянныѓ келуi, сол жылѕы табиѕат жаѕдайыныѓ ћолайлы ћалыптасуы колхозшы-шаруаларѕа ћуат берiп, соныѓ арћасында 1934 жыл маусымында масаћты даћылдардан бiтiк егiн >сiрiледi. Dлке тарихында тџѓѕыш рет џйысып >скен масаћтыѓ ерекшелiгiн ескерiп, Ћазаћстан егiнiн жинауѕа 200 мыѓ трактор (ол кезде комбайнды тракторлармен сљйрейтiн), комбайн, таѕы басћа астыћ жинау жџмыстарына ћажет машиналар ж>нелтiледi. Соныѓ арћасында шаруашылыћтардаѕы егiннiѓ сексен пайызы комбайнмен бастырылып, мемлекетке тапсырылады. Республика бойынша 120 миллион пџт астыћ алынѕан37. Мол >нiм >ндiруге орай 1929 жылы ел бойынша енгiзiлген нан карточкасы 1935
жылдыѓ ћаѓтарынан тоћтатылады. Демографтар осы аћићатты ашып к>рсетудiѓ орнына сыпыра жамандау жолына тљсiп, 1934 жылы да аштыћ жалѕасты деумен келдi. Бiраћ бiр жылдыћ бiтiк егiн елдегi азыћ-тљлiк мќселесiн тљпкiлiктi шешпедi. Келесi жылдыѓ ћуаѓшылыѕы халыћтыѓ жаѕдайын тыѕырыћћа тiредi. Соныѓ салдарынан 1940 жылѕа дейiн Ћазаћстан халћы 49% азайѕан. Американдыћ ѕалым Роберт Конквест «Ћасiрет жиѕан ћырман» кiтабында осыншама алапат оћиѕаларын ешбiр отаршыл империя елдерi тарихынан таппайсыз» деп таѓћалыспен жазѕан. Большевиктiк белсендiлер бџл жџмысты ж>нге салуѕа тиiс кеѓес ћызметкерлерiнiѓ >здерiн ћудалады. Бiр жыл iшiнде (1937 ж.) республикадаѕы жергiлiктi кеѓестер ауатком т>раѕаларыныѓ 98,7%-iн, олардыѓ орынбасарларыныѓ – 75%, хатшыларын тљгелдей дерлiк, нџсћаушыларыныѓ – 82%-ы, ал ауылдыћ, селолыћ атћару комитеттерi т>раѕаларыныѓ 44%-ы, хатшыларьшыѓ 40,3%-ы ћызметтерiн алмастыруѕа мќжбљр етiледi38. Ол аз дегендей Жоѕарѕы жќне жергiлiктi Кеѓес съезi таратылады, халыћ бџћарасы ћорћытып џсталып, бiр-бiрiне кљдiкпен ћарайтын кљй кешедi. Азаматтар ћџћыѕы аяћасты етiлдi. Зорлыћ зобалаѓымен сотталып, Ћарлаг абаћтысына ћамалѕандардыѓ бiразы орта шаруалар едi. Ауылда ауыр жџмыспен жаншылып еѓбек етiп жатћандардыѓ >здерiне тыныштыћ бермей, ћай алћапћа астыћты даћылдардыѓ ћандай сортын себуге дейiн бџйрыћ берiледi. Осындай адам айтћысыз ћыспаћ таућыметiне ћарамастан, ауыл еѓбеккерлерi аймаћтаѕы ауыр азыћ-тљлiк жаѕдайын ескерiп, 1940 жылы дќндi даћылдар егiсiнiѓ к>лемiн тыѓ жерлердi игеру есебiнен 1 миллион гектарѕа џлѕайтты39. Џлы Отан соѕысы басталмас бџрын колхоздар мен совхоздарды материалдыћ-техникалыћ жабдыћтау 1932 жылмен салыстырѕанда трактор бойынша – 5,5 есе, ком-
байн ж>нiнен – 9 есе, жљк автомашиналарынан 27 есе40 арттыру есебiнен 750 мыѓ гектарѕа жуыћ тыѓ жќне тыѓайтылѕан жерлер ауыспалы егiс айналымына енгiзiлдi. Дќндi даћылдар егiсi 1913-1916 жылдармен салыстырѕанда бiржарым есеге жуыћ кеѓейтiлiп, астыћ >нiмi љштен бiр есеге артады. Мџндай жоѕарылауѕа дала жџмыстарын механикаландыру арћылы ћол жеткен. Ћолѕа алынѕан жљйелi жџмыстыѓ ћасiретi мен ћџрбандыѕы Џлы Отан соѕысы жылдарында да жалѕасыпты. «Ќрбiр дќн – жауѕа атылѕан оћ!» – соѕыс кезiнде ауылдаѕы џран осындай болды. Соѕысћа жарамсыз ћарттар, ќйелдер, жас>спiрiм балалар тќулiгiне 18-19 саѕатћа созылѕан ауыр жџмыстар атћарды. Отан алдындаѕы борыштарын абыроймен орындап, елiмiздiѓ батысындаѕы (бџрынѕы бiртџтас одаћ бойынша алѕанда) астыћты алћаптыѓ 47%41 уаћытша жаудыѓ ћоластында ћалѕан, к>лiк кљшi, техника тљрлерi ћан майданѕа ж>нелтiлген жаѕдайдыѓ >зiнде жанћиярлыћпен жџмыс жасады, Отанѕа ћауып-ћатерi ћатты т>нген 1942 жылы жауынгерлердiѓ азыѕы љшiн аса ћажет бiржарым миллион тоннадан астам Ћазаћстан астыѕын ж>нелттi. 1943-1944 жж. жаѕдайдыѓ ћиындыѕына ћарамастан, егiс к>лемiн 775 мыѓ гектарѕа кеѓейттi. Соныѓ арћасында соѕыс жылдарында 56 миллион пџт астыћ >ндiрiлдi42. Жасампаз еѓбектiѓ к>ш басында Ыбырай Жаћаев, Ким Ман Сам секiлдi ерен ерлер жљрдi. Олардыѓ кљш бiрiктiруi 30-жылдар аяѕында басталѕан-ды. 1938 ж. сталиндiк ћуѕын-сљргiн зобалаѓы кљшейiп, сонау Ћиыр Шыѕыстан жер аударылѕан кќрiстердiѓ алѕашћы легiмен Шиелi ауданына келгендер ћатарында елiне белгiлi кљрiшшi Ким Ман Сам да бар едi. Сыр бойына жазыћсыз зќбiрлеу зобалаѓымен келген ќрiптесiн Ыбырай Жаћаев кеѓ пейiлдiлiкпен ћарсы алды, кљтiмiндегi кљрiш танабынан бес гектар жер
б>лiп бердi. Басћа кљрiш >сiрушiлер де ћарап ћалмай, тџћыммен к>мектестi, сумен ћамтамасыз еттi. Бќрi аћыл бiрiктiрiп, жаѓа технология жасауѕа кiрiстi, кљрiш >нiмiн арттыруда ћажымай-талмай тќжiрибе жљргiзiлдi. Олардыѓ талпынысына ѕалым-агроном Ќнес Алтынбеков пен су маманы Нина Харламовна Альшанская басшылыћ еттi. Еѓ ќуелi жердi тегiстеу жљргiзiлдi. Сосын тыѓайтћыштар мен гербицидтердi пайдалануѕа ћатаѓ тќртiп орнатылды. Жетi танапты ауыспалы егiс жљйесi енгiзiлдi. Бџл жџмыстардыѓ алѕашћы нќтижесi 1942 жылы белгiлi болды. Олар тќжiрибе жасаѕан жердiѓ ќр гектарынан орта есеппен 150 центнерден кљрiш жиналды. Жаѓа технологияны пайдалануды жетiлдiре тљскен Ыбырай Жаћаев бџл к>рсеткiштi 1944 жылы 172 центнерге жеткiздi, дљниежљзiлiк рекорд жасады. Жиналѕан >нiмнен келтiрiлген 106 мыѓ сом ћаржы Отанды ћорѕау ћорына берiлдi. Оѕан бiр танк жасалып, оныѓ экипажы киiндiрiлдi. Ы.Жаћаевтыѓ бџл бастамасы бљкiл Сыр бойы кљрiшшiлерi тарапынан ћолдау тауып, олар Ћызыл ќскер ћорына 6 мыѓ тонна астыћ >ткiздi43. Џлы Отан соѕысы жеѓiспен аяћталѕанына бiр жыл >ткен соѓ кљрiш >ндiрудiѓ жаѓа технологиясын енгiзгендерi љшiн Ыбырай Жаћаев пен Ким Ман Самѕа сталиндiк сыйлыћ берiледi. Табысћа тоћмейiлсiмеген Ыбекеѓ Сыр суында «Ћазаћ салысы» сортын сынаѕан. Негiзгi ћасиеттерi: ауа райыныѓ ћџбылыстарына т>зiмдiлiгi, яѕни ыстыћћа да, суыћћа да шыдамдылыѕы. Су шамадан тыс к>п келсе де, жетпей жатса да жџтамайтыны. Дќнi >зге сорттардан iрiлеу. Ќрбiрiнiѓ салмаѕы >зге сортпен салыстырѕанда 2-3 грамѕа ауыр, пiсу мерзiмi 90-100 кљнге кем. Осал тџсы: пiскесiн ћџлап ћалады, масаѕы сынѕыш, дќнi т>гiлгiш. Соѓѕы мќселелер дићан атаны ћатты толѕандырады. Атаћты дићан ата кљрiштiѓ гљлдеп, тозаѓдану кезеѓiн
де зерттейдi. Тозаѓдану басталатын бас-аяѕы жарты айѕа жуыћ мерзiмде танаптан кетпеген. Dйткенi, дџрыс тозаѓдану – кљрiш дќнiнiѓ толыћ болып пiсуiнiѓ кепiлi. Ћолдан тозаѓдандыруды тќжiрибелептi. Кљрiштiѓ бойлап >суiн тоћтатып, пiсу мерзiмiн ћысћарту маћсатымен, егiс к>гi дќн салѕан кезден бастап топыраћћа тыѓайтћыш сiѓiрген. Бџл агротќсiлдiѓ к>мегiмен кљрiштiѓ сабаѕы ћатайып, дќн салу сапасы жаћсарѕан. Жалпы, Ыбырай Жаћаев сынаѕан кљрiштiѓ сабаѕы жуан, дќнi iрi «Ћазаћ салысы» сорты соѕыс жылдарыныѓ ћайсiбiр маусымында 1260 пџттан >нiм берген. Жањан жџртында мџндай жоѕары к>рсеткiшке ешкiм жеткен жоћ-ты. Ћол жеткендi к>рсеткiш биiгi деп баѕамалаѕан дићан кљрiштiѓ берекесiн бџрынѕыдан да биiктету љшiн 15 гектарды жќне алады. Байлауын келiстiру арћылы алынѕан танаптыѓ тљсiмiн жетi жыл бойы 155-170 центнерден кемiтпейдi. Жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштерге жетуге бљкiл Сыр >ѓiрiнен 20 мыѓ адам ћатысћан, џзындыѕы 120 шаћырымдыћ Шиелi каналын iске ћосудыѓ к>п к>мегi тиген. Рекордтыћ >нiм алынѕан кљрiштiктi кейiннен Шиелi ауданындаѕы «Ћызылту» колхозы еѓбеккерлерi «Ыбырай ата тљбегi»44 атапты. Аянбай еткен еѓбегi љшiн екi мќрте Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕын алды, КСРО мемлекеттiк сыйлыѕыныѓ лауреаты болды. Мiне, мџндай марапаттауларѕа жеѓiлдiѓ љстiмен жљрiп жеткен жоћ. Оныѓ ќлiппесiн ќке кетпенiн мџраѕа алып, ћасиеттi ћџралмен танапты ћалай ћопсыту, к>ѓ т>гудi де ыждаѕаттыћпен атћару арћылы топыраћ ћџнарлылыѕын к>теру, тџћым себудi табиѕат ћџбылысыныѓ жиi >згеруiн ескерiп барып бастау, сапалы >ткiзу секiлдi ћатћабат жџмыстан бастады. Еѓбек ћадамын ћарапайым ћџралмен бастап, кейiннен ћуатты техникамен жџмыс iстедi. Жердiѓ бабын тапса, кљрiштiѓ >нiмдiлiгiнде шек жоћтыѕын тќжiрибеде дќлелдеген дићан.
Ш>п танапты ауыспалы егiстi енгiзу, топыраћты ћосымша тљрендi соћамен тереѓ, жол ћалдырмай жырту, тџћым себу алдында суды мала айдау жолымен лайландыру дќннiѓ жерге жаћсы сiѓуiне, соныѓ нќтижесiнде тез тамырлануына жол ашу, тџћым сапасын арттыру љшiн iрi-iрi масаћтарды iрiктеп орып бастыру, кљштi аѓызаћта атыз суын жиi-жиi ауыстыру тќрiздi кешендi агротехника тќсiлдерi кљрiш тљсiмiн гектар сайын орта есеппен 25-30% к>теруге к>мектескен. Дићан-баба «еѓбекпен ер к>гередi, жаѓбырмен жер к>гередi» ћаѕидасын жиi ћайталаѕан. Џлы Абайдыѓ «>зiѓ љшiн еѓбек ћылсаѓ, >зi љшiн оттаѕан хайуанныѓ бiрi боласыѓ, адамдыћтыѓ ћарызы љшiн еѓбек ћылсаѓ, Алланыѓ сљйген ћџлыныѓ бiрi боласыѓ»45 деген ћаѕидасын ќрдайым ћастерлеген Жаћаев – Алланыѓ сљйген ћџлы, адам атын биiк џстаѕан пенде. Оныѓ мџраты – еѓбек ету, серiгi – кетпен. Сол ћажырлы еѓбек куќсiндей бас ћала – Алматыныѓ орталыћ мџражайында жаћсыныѓ к>зiндей боп Ыбырай ата алаћаныныѓ терi сiѓген кетпенi саћтаулы тџр. Жер – Ананыѓ ырысын адал еѓбегiмен молайтћан дићанмен ћырћыншы жылдары жџмыс бабында жљздесiп (Омбы ауыл шаруашылыѕы институтын бiтiрiп келiп, аудандыћ жер б>лiмiнiѓ ћызметкерi болѕан), ол еккен кљрiштi, дићан >ѓдеген топыраћты агрономдыћ жљйеге тљсiрiп талдаѕан «Ћызылорда облысында кљрiш >сiру ќдiстерi» таћырыбына ауыл шаруашылыѕы ѕылымдарыныѓ кандидаты дќрежесi љшiн диссертация ћорѕаѕан Ќнес Алтынбеков едi. Сџрапыл соѕыс жылдарында Ойыл >зенi жаѕасында шаѕын танапћа тары егiп, ауыл шаруашылыѕы љшiн аса ауыр 1942 жылы ћырыћ гектарѕа жуыћ алћапћа аћ тары сеуiп, айналымына 105 центнерден, ал алты гектарда 175 центнерден, келесi маусымда ќлем тарихын-
да болып к>рмеген к>лемде гектарына 201 центнерден >нiм >сiрген «Ш.Берсиев жасампаздыћтыѓ тереѓ ѕылыми зерттеу мен практиканыѓ аралыѕындаѕы шек жойылып кеткендей шырћау шегiне жеткенiн»46 – жазды бљкiлодаћтыћ басылым «Социалистическое земледелие» журналында. Аћт>бе облысыныѓ «Ћџрман» колхозына Шыѕанаћ атаныѓ шаруасына ынта ћойып келушiлер к>п болѕан. Тары тљсiмiн арттырудыѓ кљштi ћџралы ретiнде танапћа гектар сайын 25136 тонна к>ѓ т>гiп, >сiмдiктi ћоректендiру Шыѕанаћ Берсиевтiѓ жоѕары >ндiрiстi к>рсеткiштерге жетуiне жол ашћан басты агротехникалыћ тќсiлдiѓ бiрi екенiн бљкiл одаћтаѕы ѕалымдар, шартараптаѕы тќжiрибелi дићандар мойындады. Даѓћты дићанныѓ жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштерге жетуiн к>п жылдар бойы тапжылмай зерттеген Аћт>бе облысыныѓ Ырѕыз аудандыћ су шаруашылыѕы мекемесiнiѓ маманы Иван Петрович Есин «Ол жатпай-тџрмай, тынымсыз тырбануды мiсе тџтпайды, жер таѓдау, топыраћтыѓ ћџрамына, ћџнарлылыѕына зер салу, себетiн дќндi сџрыптау, егiстi баптау, тыѓайту, отау, суару жџмыстарыныѓ бќрiн мџћият жљзеге асыруды даѕды еткен дићан. Iлiм-бiлiм жаѓалыћтарына ћџлаћ ћоюы, озаттар тќжiрибелерiнен љйренуден жалыћпауы т>ѓiрегiндегiлердi талпындыратын. Кегежек тартушыларды тындырымды iсiмен ырћына к>ндiретiн. Ћолынан кљрегi тљспеуiмен >мiрден озды»47, – деп жазды аћ тарыныѓ атасына арнаѕан естелiгiнде. Шынында, аћтарыныѓ атасы 1944 жылы 28 мамырда пайѕамбар жасына жетiп дљние салды, соныѓ ширек ѕасырын бейнетi де, зейнетi де мол ерен еѓбекпен >ткiздi. Ћол жеткен жетiстiктерiн Бљкiлодаћтыћ к>рмеге апарып, ќлемге ќйгiледi. Отан ћорѕау ћамын ойлаѕан ардагер танк колоннасын жасау ћорына отыз мыѓ сом, 200 пџт тары ж>нелттi, есiмi Џлы жеѓiс тарихына ендi. Ендiгi парызымыз – даѓћты дићан ата
ескерткiшiн Астана т>рiне орнату. Даѓѕазалыћ атаулыдан аулаћ болып, бар ѕџмырын ћоѕам игiлiгiне ћызмет етуге арнаѕан адамдардыѓ сiѓiрген еѓбегiн елi ешћашан џмытпайды. Тарихи ескерткiш – мќѓгiлiк мџра болмаћ. Ћазаћстандыћ дићандардыѓ жанћиярлыћ еѓбегi нќтижесiнде Џлы Отан соѕысы жылдарында ел ћамбасына мемлекеттiк тапсырыстан тыс 30,8 миллион пџт астыћ ћџйылды48. Бџл ел ћорѕаушылардыѓ бойына ћайрат пен кљш дарытћан нан едi, т>гiлген ћанныѓ т>леуiндей дќм едi. Соѕыстан кейiнгi аућымы мен ауыртпалыѕы айрыћша болѕан халыћ шаруашылыѕын ћалпына келтiру жылдарында Џлы Жеѓiстiѓ шексiз ћуанышымен ћанаттанѕан халыћтыѓ ћажырлы еѓбекке деген ынтасы ћай кездегiден де жоѕары болды. Ћазаћстандыћ дићандар 1945 жылдыѓ жаймашуаћ жазында дќндi даћылдарды баптап-кљтудi келiстiру арћылы жайћалтып егiн >сiрдi. Жџмыс ћолыныѓ жетiспеуiне, ауылшаруашылыћ техникаларыныѓ тозыѕы жетуi, ал жаѓаларыныѓ жоћтыѕына ћарамастан, ауыл-село еѓбеккерлерiнiѓ жанћияр еѓбегi нќтижесiнде Алматы, Жамбыл, Оѓтљстiк Ћазаћстан, Ћараѕанды, Атырау, Батыс Ћазаћстан, Аћт>бе, Талдыћорѕан, К>кшетау облыстары >здерiнiѓ мемлекет алдындаѕы астыћ тапсыру ж>нiндегi мiндеттемелерiн асыра орындап шыћты. Соныѓ арћасында ћазаћстандыћтар республиканыѓ ширек ѕасырлыћ мерекесiн лайыћты еѓбек тартуларымен ћарсы алды. 1945 жылѕы ћазан айында >ткен салтанатты жиында 5304 адам мемлекеттiк орден, медальдармен марапатталды. Келесi жылы да соѕыс >ртiмен шарпылмаѕан республикалардыѓ к>мегi арћасында бљкiл ел бойынша аштыћћа жол берiлмедi, тiптен 1947 жылы нан карточкасы жойылды. Бџѕан жетуге Ћазаћстан егiншiлерi ћомаћты љлес ћосты: 385,6 мыѓ гектар танапћа тџћым
жоспардан тыс себiлдi. Егiс жаћсы бапталды. Соныѓ нќтижесiнде >нiм алудыѓ мемлекеттiк тапсырмасын ћырыћ пайызѕа к>теруге ћол жеттi. Барлыћ жерде џйымшылдыћпен >ткен егiн ораѕы 25 ћазанда ойдаѕыдай аяћталып, Отан ћамбасына 16,5 миллион пџт астыћ 1946 жылѕыдан артыћ ћџйылѕан. Ораћ ћорытындысы бойынша 95 адамѕа Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕы берiлдi. Таѕы бiр ерекше атап к>рсетуге тџрарлыћ жайт бџл жылдарда азыћ-тљлiк мќселесi толыћ шешiлмеуiне ћарамастан, бџзаћылыћ болмады. Аш жљрсе де ешкiм ашыћ вагонда кетiп бара жатћан астыћћа ћол сџћпады. Ћолда бар астыћтыѓ талан-таражѕа тљсуi секiлдi жаѕымсыз фактiлер >мiрде кездеспейтiн ћџбылыс-ты. Керiсiнше, астыћтыѓ ћолда бар ћорын шашау шыѕармай тџтыну жиi џшырасатын. К>п жылдыћ еѓбек бейнеттерiнiѓ зейнетiн к>рген дићандар ћауымы келесi маусымда бџрынѕыдан да биiк >ндiрiстiк к>рсеткiштерге жетуге жiгерлендi. Кљзгi, ћысћы дала жџмыстарын агротехника талаптарына сай атћарды. Алайда к>ктемнiѓ ћуаѓ, жаздыѓ жауынсыз >туi дќндi даћылдардан дiттегендей >нiм алудыѓ ауылын алыстатты. Керiсiнше, кљрiш >сiру љшiн кљткендей жаѕдай ћалыптасты. Бiраћ жоѕары >нiм алу љшiн де аянбай тер т>гу керек. Жаћаевшылар мџны жаћсы бiлдi. Тќулiк бойына толассыз еѓбек етуге баћиыл болды. «Жаѓатџрмыс» колхозыныѓ звено жетекшiсi Мыћай Бекбембетов солардыѓ бiрi. Ћыс айларында бiлiмiн жетiлдiрудi ћолѕа алып, звено мљшелерi тљгелдей агрономиялыћ оћуѕа барды. Џжым ћџрамын жџмысћа ынталы жастармен толыћтырды. Кљрiшшiлердiѓ облыстыћ мќслихатына ћатысып, аталмыш даћылды >сiрудiѓ жетiстiк, кемiстiгi жайында хабардар болып ћайтты. Болашаћ >нiм ж>нiнде ерте кљзден ћамданып, танаптыѓ топыраѕын тќуiр >ѓдедi, егiстiкке су шыѕатын ќр ћџлаћћа к>ѓ т>гiп, жердiѓ ћџнарлылыѕын
к>тердi. Сусыз кљрiштiѓ кљнi ћараѓдыѕын ескерiп, оѕан ќзiрлiктi гидромелиоративтiк талаптарѕа сай мџћият >ткiздi. Тџћым себудi су жылыѕаннан кейiн жљргiздi. Ќйтпесе жылынбаѕан топыраћћа сiѓiрiлген дќн бљршiк жармай ћалуы мљмкiн-дi. Сондыћтан кљрiштi су жылылыѕы 12-14 градусћа дейiн жететiн сќуiрдiѓ соѓына таман себедi. Егер егiс ерте салынса, >сiмдiктiѓ бiрћалыпты >суiне, дќннiѓ сапалы болуына, суыћћа џрынбауына жаѕдай туады. Тџћым сепкеннен кейiн егiстiкте ћаулап к>терiлетiн арамш>птердi ћџрту ж>нiнен де >зiндiк ќдiс ћолданылды. Бџѕан дейiн егiстiѓ арамш>бi ћолораћпен ћырћылып, жер астында арамш>птiѓ тамыры ћалып ћойып, бiраздан кейiн ћайтадан ћаулайтын, ћосымша жџмысты к>бейтетiн. Соѕыстан кейiнгi кезеѓдегi астыћ >ндiрiсiнiѓ жайжапсарын с>з еткенде 1950 жылы республика дићандары таѕы бiр табыс биiгiнен к>рiнгенiн айтпай кете алмаймыз. Бџл маусымда астыћ >ндiрiсiн экстенсификациялау баѕдарламасына сай дќндi даћылдар егiстiгiнiѓ к>лемi 1946 жылмен салыстырѕанда 1 миллион 173 мыѓ гектарѕа кеѓейтiлдi49. Колхозшылар мен совхоз жџмысшыларыныѓ жџмыла атћарѕан жiгерлi iсi нќтижесiнде 1950 жылы астыћты алдыѓѕы маусымдаѕыдан 20 миллион пџтћа асырып тапсыруѕа ћол жеткен50. Бџѕан ш>птанапты ауыспалы егiстi енгiзу, дќндi даћылдар тџћымыныѓ сорттылыѕын к>теру, танаптарды аѓыздан ћорѕау маћсатымен 5 мыѓ гектар алћапћа аѕаш отырѕызу арћылы ћолдары жеттi. Мџндай мќртебелi iстердегi алдыѓѕы ћатарлы шаруашылыћтардыѓ жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштерiн ауызѕа алѕанда Алматы облысындаѕы «Веселая жизнь» колхозы тек астыћ >ндiрiсiнiѓ >зiнен 4 миллионѕа жуыћ таза пайда келтiргенiн к>лденеѓ тартамыз. Егiннiѓ тљсiмiн к>теру кљресiн жылдан-жылѕа жетiлдiре отырып, аталмыш шаруашылыћ дићандары дќндi даћылдардан жинала-
тын >нiмдi 1950 жылѕа орта есеппен ќр гектардан жиырма центнерге жеткiзген. Салыстыру љшiн келтiре кетейiк: 1945–1946 жж. бџл к>рсеткiш 10-11 центнерден аспаѕан. Табыс >скен сайын колхозшылардыѓ ќлаућаты да артћан. Еѓбекшiлердi материалдыћ ынталандыруѕа бiржарым миллион сом б>лiнуi бџѕан дќлел. Асћан жiгермен жџмыс iстеу арћасында Ћазаћстандаѕы астыћ >ндiрiсi 1950 жылдыѓ соѓында 1751,3 мыѓ тоннаѕа51 жеттi. Жџмыс нќтижесi мџнан да мазалдыраћ болатын едi, егер сталиндiк тоталитарлыћ тќртiп тоћпаѕы халыћћа ћаттыраћ тимегенде, ќкiмшiл-ќмiршiл басћару ыћпалымен ауылшаруашылыћ артельдерiнiѓ жарѕысы >рескел бџрмаланды. Ћазаћ џжымшарлары бiрiктiрiлiп, iрi шаруашылыћтар ћџруѕа орай 21 мыѓ елдi мекен ћаѓырап ћалды. Жаѓа жерлердегi ћоныстанушыларѕа онсыз да ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсiне жетпей жатћан ћыруар ћаржы >нiмi жџмсалды. Ћазаћстандаѕы астыћ >ндiрiсiнiѓ к>лемi кемiп, 1952 жылѕа анаѕџрлым азайып, гектарына 5-6 центнерден аспады. Ал 1953 жылы дќндi даћылдар тљсiмi одан сайын кљрт кемуiне орай ашаршылыћ ћаупi т>ндi, ауыл адамдары ћалаларѕа барып, кљлше нан сатып алып кљнелтуге мќжбљр болды. Сырттан астыћ сатып алуѕа ћаржы тапшылыѕы мљмкiндiк бермедi. Сондыћтан 1953 жылѕы ћыркљйекте >ткен КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ пленумы ауыл шаруашылыѕында ћалыптасћан кљйзелiстi жаѕдайды мойындауѕа мќжбљр болды. Мџнда елдiѓ жалпы дамуы мен ауылдаѕы жаѕдай арасында тепетеѓдiктiѓ жоћтыѕы, адамдардыѓ нашар тамаћтанатыны атап к>рсетiлдi. Мол мљмкiндiк бола тџрып, бiздiѓ республикада да халыћтыѓ нан ж>нiндегi сџранысы ћамтамасыз етiлмедi. Себебiн бiр с>збен тљсiндiру ћиын, айтуѕа тџратыны: егiншiлiк мќдениетiнiѓ т>мендiгi, механизаторлардыѓ жетiспеуi, ауыл шаруашылыѕы мамандарыныѓ аздыѕы, еѓбеккерлердi материалдыћ ын-
таландырудыѓ мќз еместiгi, салаѕа басшылыћтыѓ бќсендiгi. Iстiѓ оѓѕа баспауына ћажетсiз ћайта ћџрулар да кедергi келтiрдi. 1951–1952 жылдары жергiлiктi жаѕдайды жеткiлiктi зерттеп жатпай-аћ кiшiгiрiм колхоздар асыѕыс iрiлендiрiлдi. Соныѓ салдарынан Ћазаћстандаѕы колхоздар саны љш есеге кемiдi, жергiлiктi билiк органдарыныѓ >кiлеттiлiгi трактор-егiс бригадаларыныѓ шеѓберiмен шектелдi. Мџндай бџрмалауларды ж>нге салу Сталиннiѓ жеке басына табынуды талћандаѕаннан кейiн ѕана ћолѕа алынды. Анахронизм ауыртпалыѕынан арылѕан ауыл еѓбеккерлерiн аграрлыћ салада келелi iстер кљтiп тџрды. Тарау бойынша тџжырым жасасаћ: ѕасыр басында ћарашекпендiлермен тайталаса жљрiп, ћазаћ жатаћтары астыћ >ндiрiсiмен айналысћанын, iшпек-жемекке жетерлiк дќн жинаѕандарын, одан артћанын базарѕа шыѕарып сатып, егiс к>лемiн кеѓейтуге ћажет ћџралсайман алѕаны, алайда дќндi даћылдар танабыныѓ шеѓберi тым шаѕындыѕы, егiншiлiк мќдениетiнiѓ т>мендiгi таразыланды. Желбуаз уаѕызы жер жањанды жайлаѕан Кеѓес >кiметiнен ћазаћ шаруалары астыћ >ндiрiсiнiѓ к>птеген кљрделi мќселелерiнiѓ оѓтайлы шешiлуiн кљттi. Dкiнiшке ћарай, жаѓа >кiмет орнаѕаннан кейiнгi алѕашћы екi жыл ћатарынан ћуаѓшыл болып, дќн кљйiп кеттi, халыћ кљйзелдi. Ћиыншылыћты пайдаланып, Кеѓес >кiметiн ћџлатуды к>ксеген шетел интервенттерi мен iшкi контрреволюция кљштерi шабуылѕа шыћты. Отанды ћорѕап ћалуда ћандай ћџрбандыћћа да барѕан шаруалар ћолда бар астыѕын сыпырып бердi, >здерi iсiп-кеуiп, аштыћћа џрынды. Жаѓа экономикалыћ саясат жылдарында кооперативтер, жер >ѓдеу серiктестiктерiн ћџру арћылы астыћ >ндiрушiлердiѓ ерiктi еѓбегiне жол ашылды. Алайда ауыл шаруашылыѕында жљргiзiлген жаппай џжымдастыру астыћ
>ндiрiсiне де терiс ыћпалын тигiздi. Соѕан ћарамастан, колхозшылар, совхоз жџмысшылары жанћиярлыћпен еѓбек етудiѓ арћасында Џлы Отан соѕысы жќне одан кейiнгi жылдарда халыћты ашыћтырмау тљгiлi, нан карточкасын жоюѕа жаѕдай жасады. Бiраћ егiншiлiктiѓ техникалыћ базасыныѓ нашарлыѕы, механизаторлардыѓ жетiспеуi, бiлiмдi мамандардыѓ, басшылардыѓ болмауы к>п iсте ћолды байлап, астыћ шаруашылыѕыныѓ адымын аштырмады. Ћалыптасћан жаѕдай тљйiндi де тиiмдi шаралар алуды кљттi. Ол – тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi жаппай игеруден табылды.
IV тарау. ТЫЃ ИГЕРУ – ТОЋШЫЛЫЋЋА ЖЕТУ ЖОЛЫ Алдыѓѕы тарауда тарихы талданѕан ХХ ѕасырдыѓ бiрiншi жартысындаѕы астыћ >ндiрiсiндегi оѓ ћадамдарѕа ћарамастан, халыћтыѓ нан ж>нiндегi ћажетi >телмедi. 1953 жылы дќндi даћылдар >нiмi кљрт кемуiне ћарай елге ашаршылыћ ћаупi т>ндi, ауыл адамдары ћалаларѕа барып, басћа республикалардан ќкелiнген астыћты ћымбатћа сатып алып кљнелтiп жљрдi. Ќсiресе, аса баѕалы азыћ-тљлiктiк таѕам – аћ бидай наны жетiспедi. Жџрт тамаћ ћыратын сџлы нанын талѕажау еттi. Сонымен бiрге, џлан-асыр тыѓ дала ѕасырлап жинаћталѕан ћџнарын бойына бљгiп босћа жатты. Бџл жерлерге бидайдыѓ аса баѕалы ћатты жќне кљштi сорттарын орналастыру арћылы одан мол астыћ >ндiруге мљмкiндiк бар-ды. Осындай маћсатпен одаћ бойынша бастама к>терiлiп, жастар жаѓа аудандарѕа барып, тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игерудiѓ игi iстерiне шаћырылды. 1954 жылдыѓ к>ктемiнде Ћазаћстан тыѓына жалын оты лаулаѕан 250 мыѓ жас келдi1. Тыѓѕа баруѕа тiлек бiлдiргендердiѓ жалпы саны сол жылдыѓ маусымында т>рт жљз мыѓѕа жеттi. Екi жыл iшiнде (1954-1956) тыѓ жќне тыѓайѕан жерлер игерiлген аудандар 640 мыѓ2 жџмысшы ћолымен толыћты. Олардыѓ 391,5 мыѓы механизатор, 17 мыѓы агроном, инженер-механик, елу мыѓы ћџрылысшы, љш мыѓдайы медицина ћызметкерлерi, бiр жарым мыѓы мџѕалiмдер едi. Бiр мезгiлде одаћтас республикалардаѕы кќсiптiк-техникалыћ механизация училищелерiн
бiтiрген 66,5 мыѓ тљлек ћызметке кiрiстi. Байырѕы тџрѕындар барлыћ келушiлердi ћошеметпен ћарсылап, ћоржын тамыныѓ т>рiн бердi. Сондай бiр ћуанышты сќттi Солтљстiк Ћазаћстан облысына келiп, шаруашылыћтарѕа б>лу кезiнде Ленин атындаѕы совхоздыѓ инженер-электригi ћызметiне таѕайындалѕан Ю.С.Корнюшин >здерiн жаѓа џжымда ћарсы алу сќтiн еске алып: «Бiздi аћ пейiлмен ћабылдады»3, – деп жергiлiктi халыћтыѓ жайсаѓ к>ѓiлiн жасырмады. Бљгiнде бџл жердегi Вагулин селосында ынтымаѕы жарасћан жиырма џлттыѓ >кiлi тату тџрады, ћажырлылыћпен еѓбек етедi. Ћазаћстанныѓ Ресеймен шектесетiн Омбы облысына жаћын орналасћан К>кшетау облысындаѕы «Горький» совхозыныѓ тџрѕындары – ћазаћтар мен немiстер тыѓѕа келушiлердi байырѕы таныстарындай ћарсы алуры елеулi толѕаныс туѕызды4, – деп баяндады >з ќсерiн бџл шаруашылыћтыѓ бџрынѕы басшысы Н.Ф.Козинец. Тыѓ игерiлетiн жерлердегi ыстыћ ыћыласты кездесулерден кейiн комсомол мљшесi Юлия Силачева Мќскеудегi ата-анасына жолдаѕан хатында: «Ћазаћстанѕа кезерген дала, таѕы халыћ мекенi деп ћарау к>зћарасынан арылыѓыз, тџрмыс жайлы, жџмыс жарасымды, к>ѓiлiм к>терiѓкi»5, – деп ћуанышын бiлдiрген. Алайда жаппай тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игеруден берi жарты ѕасырдан астам уаћыт >тiп, к>птеген жайттар жџрт жадынан шыѕа бастаѕанда «осыншама адамды келтiрудiѓ ћажетi ћанша едi» – деушiлер де кездесiп ћалып жљр. Оларѕа берер жауабымыз: адам араласпай, >здiгiнен жер жыртып, тџћым сеуiп, дќнiн жинап, оныѓ астыѕын нанѕа айналдыратын «сићырлы» машина ќзiрге жасалѕан жоћ. Тек адамдардыѓ жасампаздыѕы арћасында ѕана аћселеулi дала дќн толћынымен тербелдi. Бџѕан жету жолында талай-талай ћиын-
шылыћтарды жеѓуге тура келдi. Жаѓа ћоныстанушылар Ћазаћстан тыѓына алѕаш аяћ басћан кљннен-аћ бџл жерде ћиыншылыћћа ћайыспайтын ержљрек жандардыѓ ѕана т>зе алатынын айдан-аныћ бiлдi, >йткенi оларды аћшџнаћ аяз, бет ћаратпайтын ћарлы боран ћарсы алды. Алѕашћы тыѓгерлер легiнде Аћмола облысыныѓ «Киев» совхозына келiп, ћџрылыс маманы болып ћызметке орналасћан Василий Рагузов темiр жол стансасынан алынѕан ћџрастырмалы љй материалдарын жаѓадан шаѓыраћ к>терген шаруашылыћћа ќкеле жатћанда ћатты боранда адасып, айдалада жан тапсырды. Осы облыстаѕы «Дальний» совхозыныѓ тракторшысы Даниил Нестеренко еѓ шалѕайдаѕы шаруашылыћћа жанармай жеткiзу кезiнде жазѕытџрѕы аласапыранда Жанысбай >зенiнiѓ мџзы астына кетiп, баћилыћ болды. Жолдастары оныѓ алѕа ћойѕан маћсатын орындап, совхоз бойынша мемлекетке жыл сайын орта есеппен 15 миллион пџттан астыћ тапсырды6. Осылай Отан игiлiгi жолында аянбаѕандар аз емес-тi. Республикамыздыѓ бљгiнгi астыћты >ѓiрiнде алѕашћы шатырлар тiгiлiп, тыѓѕа шабуыл басталѕан сќтте Жетiсу жерiндегi саѕым ћалыћтаѕан ш>л даланы ћџт мекенiне айналдыру ниетiмен алѕашћы екi шаруашылыћ џйымдастырылды. Соныѓ бiрi бљгiнде жетiсулыћтардыѓ маћтанышына айналѕан «Ћаскелеѓ» совхозы болатын. Шаруашылыћтыѓ орталыћ ћонысына Каскелеѓ жќне Аћсай >зендерi аралыѕындаѕы ашыћ алаѓ таѓдап алынды. Сондыћтан село «Междуреченск» аталды. Љш жљздей адам шатырларда тџрып еѓбек еттi, табиѕаттыѓ ћытымырлыѕын ћажырлылыћпен жеѓдi. Соныѓ нќтижесiнде тџѓѕыш рет тљрен салынып, тыѓ жќне тыѓайѕан жерлер игерiлген 1954 жылдыѓ >зiндеаћ аталмыш шаруашылыћ мемлекетке 2486 тонна астыћ тапсырды7.
Баспана жетпеген жерлерде жергiлiктi халыћ кеѓпейiлдiлiк танытып, т>рiн бердi. Мќселен, «Путь к коммунизму» колхозына келген П.И.Таранныѓ отбасын Сабынды селькомы Елеусiз Алпысбаевтыѓ отбасына орналастырды. Ћос отаудыѓ адамдары ортаћ шаѓыраћ астында тату-тќттi тџрды. Петр Ивановичтiѓ џйымдастырушылыћ ћабiлетi ескерiлiп, бiрден трактор-егiс бригадасын басћару жљктелдi. Џжым љмiтi љдесiнен шыѕу жолында жанын салып жџмыс iстедi жас жiгiт. Бiрiншi, 1954 жылдыѓ >зiнде трактор-егiс бригадасы бойынша т>рт мыѓ гектар жер жыртылды, дереу тџћым себiлiп, тым тќуiр >нiм жиналды. Бригадирдiѓ ћызметiне к>ѓiлi толѕан халыћ келесi жылы Таранды селолыћ кеѓес депутаттыѕына сайлады8. Аталмыш шаруашылыћћа Полтава облысынан >з жљрек ћалауымен келген балаѓ жiгiт Владимир Бейгуль де ќу баста колхозшы Алма Ќбдiхалыћованыѓ шаѓыраѕында тџрды. Тыѓ к>теруден ћолы босаѕанда тас соѕып, жай салды, љйлi болды. Бiраћ барлыћ жерде бiрдей тыѓгерлердi жатћызатын пќтер немесе жатаћхана табыла бермедi. К>п балалыларын ћазаћ отбасылары >з љйлерiне ћабылдады, iшпек тамаћтарымен б>лiстi, ата-бабаларыныѓ дарћан дќстљрiн жалѕастырды. Dз тарапынан жергiлiктi органдар тыѓ игеруге келгендердi орналыстырудыѓ басћа мљмкiндiктерiн де ћалт жiбермей ћарастырып баћты. Мќселен, 1954 жылдыѓ 6 наурызында >ткен К>кшетау облыстыћ кеѓесiнiѓ бесiншi мќслихаты жаѓа совхоздарѕа 375 жылжымалы љйшiк жiберу ж>нiнен жоѕары органдарѕа сџрау салып, ћаулы ћабылдады9. Ћостанай облысындаѕы Урицкий сельаткомы осы аттас совхозѕа жоспардан тыс екi жќне т>рт кiсiлiк шатыр б>лiну ж>нiнде аудандыћ атћару комитетiнiѓ атына џсыныс тљсiрiп, оныѓ орындалуына айтарлыћтай атсалысты. Мџндай жанды
жџмыс кеѓ-байтаћ республикамыздыѓ барлыћ жерiнде жљргiзiлiп, тыѓѕа келушiлердiѓ тџрмыстыћ-мќдени мџћтажы мљмкiндiгiнше шешiлiп жатты. Республиканыѓ Министрлер Кеѓесi жергiлiктi жерлерден тљскен >тiнiштердi ескерiп, 1954 жылдыѓ жоспарына ћосымша 2 мыѓ дана шолаћ тон, 24,2 мыѓ комбинизон, 13 мыѓ жџп пима жќне етiк, 40 мыѓ ћолѕап, 628 мыѓ метр т>сек-орын матрасын б>лгiздi10. Жергiлiктi Кеѓестер бџл к>мектiѓ орындалуын ћадаѕалады ќрi џйымдастырды. Тыѓ жерлердегi кеѓ аућымды ќлеуметтiк-мќдени мќселелердi шешуде мемлекет тарапынан да жќрдем жасалды. Мќселен, Павлодар облысыныѓ шеѓберiнде жаѓадан ћџрылѕан М.Горький ауданына 1954 жылѕа 200 мыѓ сом ћаржы б>лiнiп, соныѓ есебiнен «Березов», «Плодородный» совхоздарында аудандыћ тџрмыстыћ ћамту комбинатыныѓ киiм тiгу, аяћ-киiм ж>ндеу, шаш ћию, суретке тљсiру ж>нiндегi филиалы ашылѕан11. Жергiлiктi Кеѓестер еѓбекшiлермен тыѕыз байланысын >здерiнiѓ селолыћ, ауылдыћ буындарына арћа сљйей отырып, iшкi мљмкiндiктердi iздеп, iске ћосу жолымен де жљзеге асырды. Айталыћ, Торѕай облысыныѓ Ново Алексеев селолыћ кеѓесi >з белсендiлерiнiѓ к>- мегiмен Киров атындаѕы колхоздыѓ дићандарын кљнделiктi >мiрде тџтынуѕа ћажеттi ћџралдармен ћамтамасыз етуде елеулi iс тындырды. Кљнiлгерi жасалѕан кестемен трактор-егiс бригадаларына тџрмыстыћ-ћамту комбинатыныѓ шеберлерi барып, механизаторларѕа ќртљрлi ћызмет к>рсеттi. Бџдан еѓбек џжымдары сырттан берiлетiн к>мекке иек артып, ћол ћусырып ћарап отырды деген тљсiнiк тумауѕа тиiс. Керiсiнше, к>птеген трактор-егiс бригадаларыныѓ џжымы мќселенi iшкi мљмкiншiлiктер есебiнен шешуге кљш салды. Мќселен, Аћмола облысындаѕы «Ижевский» совхозы-
ныѓ В.Неживенко басћаратын љшiншi трактор-егiс бригадасыныѓ дала ћосы жатып-тџруѕа жайлы, >ндiрiп еѓбек етуге ћолайлы к>к белдеу десе болѕандай едi. Жџмыстан оралѕан механизаторлар мџнтаздай жиналѕан, >з љйiндегiден кем емес жаѕдайы бар жайлы б>лмелерде тыныѕады, љш рет тамаћтандыратын асхана ћызметi де к>птiѓ талап-тiлегiнен шыћты. Ћызыл бџрышта – радиоћабылдаѕыш, музыкалыћ аспаптар, стол љстiндегi ойындар ћџрал-саймандары жќне бар. Мџндай мљйiстерде ќр адамныѓ мќдениеттi демалуына, ќлсiн-ќлi келiп, љгiтшi жљргiзген ќсерлi ќѓгiмелерiн зейiн ћойып тыѓдауѕа, к>ркем>нерпаздар концертiн тамашалауѕа мол мљмкiндiк болды. Тап осындай жаѕдай Жарк>л МТС-iнiѓ Ћазаћ КСР-i Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты И.И.Рудской басћаратын трактор-егiс бригадасында да жасалѕан12. Механизаторлардыѓ дала ћосында салћын кљндерi б>лмелердi жылытатын пеш, жуынатын жер, кiтапхана, медпункт жџмыс iстедi. Жаћсы џйымдастырылѕан мќдени-тџрмыстыћ ћызмет механизаторлардыѓ >ндiрiп еѓбек етулерiне ћолайлы жаѕдай ћалыптастырды. Соныѓ айѕаѕы ретiнде айтарымыз: тыѓ жерлердi жаппай игерудiѓ алѕашћы, 1954 жылы Ћазаћстан еѓбеккерлерi Отан ћамбасына 250 миллион пџт астыћ ћџйды13. Бџл алдыѓѕы маусыммен салыстырѕанда љш есе артыћ >ндiрiлген >нiм едi. Ћолѕа алѕан iстiѓ алѕашћы ћџт-берекесi дићандар ћауымын бџдан былай да еселi еѓбекке жiгерлендiрдi. Сондай кљш-ћайрат ћџлшынысы тџѓѕыш тыѓгер Михаил Довжиктiѓ де бойын биледi. Астыћ молшылыѕын жасауда >зi басћаратын трактор-егiс бригадасыныѓ џжымы ћосћан ћомаћты љлесi алдаѕы жылдарда да ћомаћты болуын к>здеп, к>птен толѕандырып жљрген мќселе – дала ћосын жаћсы етiп жабдыћтауды асћан ыждаѕаттыћпен ћолѕа алды. Dйткенi бригададаѕы
еѓбек >нiмдiлiгi ћолайлы тџрмыстыћ жаѕдаймен тыѕыз байланысты екенi кiм-кiмге де белгiлi. Осындай маћсатпен трактор-егiс бригадасыныѓ дала ћосынан айнала аѕаш отырѕызылды, т>ѓiрегi жасыл желек жамылды. Санитарлыћ тазалыћ мќселесiн ћолѕа алып, оныѓ жайын бригада басшысы кљнбе-кљн ћадаѕалады. Дићандардыѓ жуынбай б>лмеге кiруiне тиым салды. Себебi таза т>сектi ластау – бџл да бџзаћылыћ. Еѓбек ћарћынында кiдiрiс болмас љшiн дала жџмыстарында жљрген адамдарѕа тамаћ танап басында берiлдi. Осындай џйымдастырудаѕы џсынаћтылыћ бiрiншi жылдыѓ >зiнде бригада бойынша 4000 пџт дќн дайындауѕа ћол жеткiздi14. Жаппай тыѓ жерлердi игерудiѓ бастапћы кезiнде ћатаѓ тќртiп, талаптан тайсаћтап керi ћайтћандар да кездеспей ћалѕан жоћ. Довжик болса, алѕа ћойѕан маћсатты орындамай тџрып, тыѓнан ћия баспаймын деп тљйдi ойын, >з џжымына ћараѕан жiгерлi жастарды жанћиярлыћ жџмысћа жџмылдырды. Бџл баѕытта ћиыншылыћ та кездеспей ћалѕан жоћ: ћаѓтар мен аћпанныѓ ћаћаѕан аязында ашыћ аспан астында жљрiп, техника ж>ндеу, к>з бермейтiн боранда танаптарѕа ћар тоћтату, тамыздыѓ ми ћайнатћан ыстыѕында темiр тетiктердiѓ ортасында тџрып егiн ору, астыћ бастыру, аѓыз к>теру. Михнатпен келген абырой да аз емес. Бiрнеше рет Аћмола облыстыћ, сосын Ћазаћ КСР жќне КСРО Жоѕарѕы Кеѓестерiнiѓ депутаттыѕына сайланды. Ћазаћстан тыѓымен >з таѕдырын мќѓгi-баћи табыстырѕандардыѓ ћатарында В.Дитюк, В.Акуленко, Н.Карпухин секiлдi >з iсiне шын берiлген, дќн тауын тџрѕызуда жан аямай еѓбек еткендер де бар. Сол кезде де жќне жетпiсiншi, сексенiншi жылдарда да олар басћаратын трактор-егiс бригадаларында шаруашылыћ дербестiгi, экономикалыћ еркiндiк болѕан емес. Тек шыѕармашылыћ еѓбекпен тыныстау тыѓ табыстарѕа
жетеледi. Бљгiнде олардыѓ љлгiсiмен тќуелсiз Ћазаћ елi дићандарыныѓ жаѓа џрпаѕы тќрбиеленуде. Ќрине, мџндай маѓызды мќселелердi шешуде мемлекет ќлеуметтiк сала мќселесiне баса к>ѓiл б>лдi. Ћазаћстанныѓ >з iшiнен тыѓ игеруге тiлек бiлдiргендерге ћараѕанда сырт республикалардан келетiндерге к>птеген жеѓiлдiктер жасалды. Оларѕа жаѓадан ћоныстанѕан жерлерiнде љй-жай, ћора-ћопсы салып алуѕа 10 мыѓ сомѕа дейiн несие берiлiп, 35%-i мемлекеттiѓ есебiнен >телдi де, ћалѕанын он жыл iшiнде ћайтару мiндеттелдi. Осындай талаппен тек 1955 жылы ѕана тыѓ жерлерге ћоныстанушыларѕа 375 миллион сом ћаражат б>лiндi15. Мџнымен бiр мезгiлде совхоздар ћџру кеѓ ћанат жайды. Оларѕа орталыћ салуѕа ћолайлы жерлер таѓдау, ондаѕан мыѓ адамдардыѓ >мiрi, >ндiрiстiк еѓбегi >тетiн б>лiмше, бригада, дала ћосы маѓындаѕы су ћорын, топыраћ, табиѕат жаѕдайын аныћтау тќрiздi кљрделi мiндеттердi жљзеге асыру белсендiлiкпен жљргiзiлдi. Мемлекеттiк мiндеттi орындау барысында жергiлiктi органдар асћан белсендi ћызмет атћарды. Ћостанай облыстыћ Кеѓес атћару комитетi 1954 жылѕы 10 аћпандаѕы шешiмiмен 278 мыѓ гектар мемлекет жерiнде сегiз совхоз ћџрылѕанын ћџћыландырды16. Ал оныѓ аудандыћ, ауылдыћ буындарындаѕы ћызметкерлер халыћты жанды iске жџмылдырды. Соныѓ нќтижесiнде 1954 жылдыѓ >зiнде-аћ Ћостанай облысыныѓ тыѓ жерлердi игерген >ѓiрiнде алѕашћы 19 астыћ совхозы ћџрылды. Келесi маусымда олардыѓ саны 75-ке жеттi. Облыс халћыныѓ саны жљз мыѓнан асты17. Жергiлiктi Кеѓестердiѓ жоѕарыда к>рсетiлген ћомаћты iстерiмен бiрге, тыѓ игерудiѓ бастапћы сќттерiнде орын алѕан олћылыћтарды да айтпасаћ ќбестiк болар. Соныѓ бiр дќлелi ретiнде айтарымыз Хрущев даѓѕазалы рухта «Ћазiргi кезде Казаћстанныѓ
ауыл шаруашылыѕы еѓбеккерлерi алдына жаѓа љлкен мiндет – 6 миллион гектардан астам тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игеру мiндетi ћойылып отыр»18, – деп жар салѕанда оны ћолпаштаѕан ћызыл белсендiлер Ћазаћстанда да к>п болды. Солардыѓ ћолпаштауымен соѓы неге соћтыратынын кљнiлгерi ойламай, ћџба дљздi беталды ћопарттыра бердi. Бiр ѕана дерек: Аћт>бе облысындаѕы Мџѕаджар, Ойыл, Жем, Саѕыз >зендерiнiѓ >ѓiрлерiн жаппай тљренге турату салдарынан аталмыш аймаћ мал жаюѕа да жарамай ћалды19. К>терiлген тыѓ к>лемi жиырма миллион гектарѕа жеттi. Џлан-байтаћ ћазаћ даласындаѕы тыѓы к>терiлген елдi мекендер маѓында бџзау жайылатын да жер ћалмаѕан >ѓiрлер кездестi. Асыра сiлтеуден совхоз орталыћтары 19311932 жылдардаѕы адамдары аштыћтан ћырылып, аумаѕы ћаѓырап ћалѕан жерлерге салынды. Тыѓ игеруге дейiн ќжептќуiр колхоз орталыѕы болып келген ћазаћ ауылдарыныѓ шеѓбер-шегi ендi б>лiмше орталыѕы болып ћалды. Кiшiгiрiм колхоздарды бiрiктiру негiзiнде ћџрылѕан совхоздардыѓ (1954 жылы 337-сi џйымдастырылса, 1955 ж. соѓына олардыѓ саны 661-ге жеттi) малдары оѓтљстiк аудандарѕа ыѕыстырылѕанда ћазаћ ауылдарыныѓ тџрѕындары жџмыссыз ћалды. К>п кешiкпей, мџндай «болашаѕы жоћ» ауылдарда казаћ мектептерi жабылды, жастар жан-жаћћа босты. Жљздеген мыѓ адамдарды басћа аймаћтардан Ћазаћстанѕа ћоныстандыру республика халћыныѓ этникалыћ ћџрылымын елеулi деѓгейде >згерттi, 50 жылдардыѓ аяѕында ћазаћтардыѓ саны >здерi туып->скен атаћонысында 28%-ѕа шаћ жеттi20. Мџндай келеѓсiз миграция тџрѕылыћты халыћтыѓ тiлi мен мќдениетiнiѓ >рiсiн тарылтты. Хрущевтiк солаћай саясаттыѓ таѕы бiр салдары «Осы сахарада жергiлiктi халыћ бар-ау, олардыѓ рухани сџранысымен есептесу керек ћой» деген ой Хрущев секiлдi «к>семнiѓ» есiне кiрiп
те шыћпады. Сондай пасыћ пiкiр тыѓѕа келушiлерде де ћалыптасты. Dйткенi бџћаралыћ баспас>з беттерiнде ћазаћ даласы бџрын адам баспаѕан, жерiне дићан ћолы тимеген, ал оныѓ халћын бiр бишара, мљсќпiр етiп к>рсету сарыны ћаптап кеттi. «Тџѓѕыш тыѓ игерушiлерге к>п ретте, – деп к>рсеттi Н.Назарбаев Ћазаћ КСР-iнiѓ 70 жылдыѕына жасаѕан баяндамасында, – сендер жабайы жќне ћџлазыѕан аудандарѕа бара жатырсыздар деген баѕдар берiлдi»21. Сондыћтан сырттан келгендердi жергiлiктi халыћтыѓ тарихы мен џлттыћ мќдениетi ћызыћтырмады. Мџныѓ ауыл шаруашылыѕыныѓ рухани жќне мќдени деѓгейiне керi ыћпалы да аз болмады. Осылай Хрущевтiѓ ћиялынан туындаѕан, >мiрмен жанаспайтын нџсћаулар мен шешiмдер, тџжырымдар мен ћаѕидалар кљн санап тасћындап жатты. Оныѓ тыѓ игеруге шаћырѕан даѓѕаза џрандары бљкiл Отан халћын тамсандырды, ал оларѕа ћажеттi жаѕдайлар барлыћ жерде бiрдей жасалып жатпады. Мќселен, Ћостанай облысыныѓ Калинин атындаѕы колхозына келген тыѓ игерушiлер алѕашћы кљндерi жер кепелерге жайѕастырылып, тќулiк бойы отын, су, тамаћсыз ћалѕан кездерi жиi кездескен. Бџѕан бiрден-бiр кiнќлi Рысбай селолыћ Кеѓесi атћару комитетiнiѓ т>раѕасы Ю.Егоров едi. Оныѓ енжарлыѕы жайында жџртшылыћтыѓ жоѕарѕы жаћћа жолдаѕан арыз-шаѕымдарына облыстыћ атћару комитетiнiѓ ћызметкерлерi селћос ћарап, жеѓiлжелпi жауап берген. Бџѕан бiрден-бiр кiнќлi Егоровћа с>гiс жариялаумен iстi жылы жапћан22. Бiраћ жалѕыз-жарым кемшiлiктерге ћарап, барлыћ жерде џйымдастыру-шаруашылыћ жџмыстары бетiмен жiберiлдi деуден аулаћпыз. Керiсiнше, к>птеген жергiлiктi органдар тыѓ игерушiлердiѓ тџрмыстiршiлiгiмен танысып, аућымды џйымдастыру-шаруашылыћ жџмыстарын тындырѕаны баршаѕа белгiлi. Халыћтыѓ ћџрметiне б>лену нќтижесiнде кеѓес органда-
ры ћатары кљн санап к>бейдi. Жаппай тыѓ жерлердi игерудiѓ бастапћы екi жылында тек Ћостанай облысында селолыћ жќне аудандыћ Кеѓестер саны 39-ѕа к>бейдi, 867 депутат жаѓадан сайланды. Солардыѓ ћатысуымен колхоздар мен совхоздарда >ндiрiлген астыћтыѓ ќр центнерiнiѓ >зiндiк ћџны 10 сом 25 тиынѕа т>мендедi23. Dндiрiс >рге басћан шаруашылыћтарда ќлеуметтiк-мќдени жџмыстар тыѓ >ѓiрiндегi ауылдар бейнесiн адам танымастай >згерттi. Бiз неге бiр ауыл, аудан, облыс шеѓберiнде шарыћтап, ќѓгiме >рбiтiп отырмыз. Dйткенi ол жылдарда жинаћталѕан тќжiрибе баѕа жетпес байлыѕымыз. Сондыћтан сол кездегi халыћтыѓ мќндi >мiр сљрiп, >ндiрiп еѓбек еткендерiн тереѓдеп талдауѕа тиiспiз. Тап сонда ѕана тыѓда iстелген жџмыстыѓ бќрiн бiрдей сыпыра жамандау ѕайбатынан арыламыз. Ќрине, тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi жаппай игеру барысында жiберiлген кемшiлiктердi жасырудыѓ да ж>нi жоћ. Солардыѓ бiрi – сырттан келген басшылардыѓ жергiлiктi жерде жинаћталѕан тќжiрибеге ћыѓыр ћараушылыѕы болатын. Бџл ж>нiндегi жергiлiктi басшылардыѓ џсынысы Хрущевке кемтар к>рiндi де тџрды. Керiсiнше, Ћазаћстан жаѕдайындаѕы ауылшаруашылыћ даћылдарын ћалай >сiру агротехникасын љстiрт бiлетiнiне ћарамастан, Хрущев ћысыр кеѓесiн беруден жалыћпады. Бљкiлодаћтыћ жиналыстарда с>йлеген с>здерiнде Ћазаћстанныѓ астыћты Украинадан кем беруге хаћы жоћ деп к>кiдi. Оѕан бџрынѕы одаћтыѓ батыс аудандарында ћолданылѕан агротехниканы ћазаћ даласында ћаз-ћалпында енгiзуден озыћ ќдiс-тќсiл жоћтай к>рiндi. Ћара аћылы ћаншалыћ ћымбатћа тљскенiнiѓ бiр-аћ дќлелi – тыѓ игерудiѓ алѕашћы он жылдыѕында тоѕыз миллион гектар жердiѓ эрозияѕа џшырауы24. Тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi жаппай игеру барысында жергiлiктi органдар жаѓа совхоздардыѓ матери-
алдыћ-техникалыћ базасын ныѕайтуды кезек кљттiрмейтiн мќселе етiп ћойды. Бџны жедел орындау жоѕаѕы >кiмет органдары тарапынан тез к>мек к>рсетудi талап еттi. Соныѓ нќтижесiнде жаппай тыѓ игерудiѓ бастапћы 5 жылында Ћазаћстанѕа 129 мыѓ трактор, 82 мыѓнан астам комбайн, жљздеген мыѓ топыраћ >ѓдейтiн, тџћым себетiн машиналар ќкелiндi. Алайда, ауылшаруашылыћ техникасы к>птеп келтiрiлгенiмен оларды жљргiзетiн кадрлар жетiспедi. Республика МТС-терiндегi механизаторлар саны ћажеттiнiѓ 56 пайызын ѕана ћџрап, колхоздарѕа 11 мыѓѕа жуыћ тракторшы, 3500 комбайншы жетiспедi25. Олардыѓ орнын толтыру љшiн ћысћа мерзiмдi механизаторлар курсын ашу ж>нiндегi жергiлiктi >кiмет органдарыныѓ бастамасы халыћ тарапынан ћолдау тапты. Дќулеттi >мiр сљргiсi келетiн ел жастары дљрлiге тыѓѕа аттанды. Бџл Отан халћын тыѓ астыѕымен ћамтамасыз етуден туындаѕан серпiлiс едi. Адал еѓбегiмен ел байлыѕын молайтуда жан аямай еѓбек етушiлермен ћатар, тыѓѕа к>п табыс табу љшiн аттанып, техниканы т>пелеп пайдаланып, салдама еткендер де кездестi. Ћызмет барысында жалпыхалыћтыћ «жорыћтыѓ» љш жылынан кейiн 18 мыѓ трактор iстен шыћты. 1956 жылѕы егiн ораѕында Ћазаћстан бiрiншi миллиард пџт астыѕын жинады. Бiраћ бџл миллиард љшiн бљкiл шаруашылыћтардыѓ ћолында ћалуы керек жем мен тџћымдыћ ћорѕа дейiн мемлекет ћоймасына ћџйылды. Бќрiбiр келесi маусымда к>птеген шаруашылыћтар алаћан жайып, тџћым сџрап жљрдi. Астыћ >ндiрiсiн дџрыс џйымдастыра алмаудан ћаншама астыћ ћар астында калды. 1957 жылдыѓ 7 наурызындаѕы Ћазаћстан КП Орталыћ комитетiнiѓ бюросы Ћостанай облысында 460 мыѓ тонна, К>кшетау облысында 250 мыѓ, тонна, Аћт>бе облысында 73 мыѓ тонна бидай далада ћалып, шiрiп кеткен»26, – деп ћаулы ћабылдады.
Тыѓѕа Кеѓес Армиясы ћатарынан к>птеген адамдардыѓ кљшпен жiберiлгенiн, сондай-аћ ауыл шаруашылыѕына байланысты жќне соѕан жаћын мамандыѕы барлардыѓ ћылмысын >теу мерзiмiнен бџрын тљрмеден босатылып, арнайы бџйрыћпен Ћазаћстанѕа ж>нелтiлгенiн бџѕан дейiн халыћтан ћџпия џстадыћ. Республика дићандарына к>мектескен екi миллионнан астам адамды27 тљгелдей дерлiк патриоттар жќне ерiктiлер етiп к>рсеттiк. Тыѓѕа зорлап жiберiлгендердi жасырдыћ. Былайша айтћанда, Едiл бойынан ерiксiз айдалып жiберiлген немiстердi ешкiм бiлген жоћ. Олардыѓ есебiнен тыѓ жерлерде механизаторлардыѓ тџраћты кадрлары ћалыптасты. Соныѓ нќтижесiнде жергiлiктi >кiмет орындары сырттан к>рсетiлетiн к>мекке сљйенiп, мќселенiѓ џлттыћ мазмџнына мќн бермедi. Дџрысында, џйымдастыра бiлгенде, белсендi љгiт-насихат >рiстетiлгенде, материалдыћ жеѓiлдiктер берiлгенде республика тыѓына азамат соѕысы, џжымдастыру сойћандары, 32-жылѕы аштыћ, сталиндiк зџлмат зардаптарымен туѕан жерден ћуылѕан ћазаћтарды >з ата мекенiне ерiктi тљрде ћайтарып, тыѓ жерлердi игеруге ћатыстыруѕа љлкен мљмкiндiк барды. Бiраћ республиканыѓ тыѓ игерушi аудандарына келген 800 мыѓ адамныѓ iшiнде ћазаћтар саусаћпен санарлыћтай болды. Себебi ћазаћтарды тыѓѕа шаћыру назардан тыс ћалды. Сондыћтан ћазаћтардыѓ љлессалмаѕыныѓ республикада одан ќрi азая тљскенiн 1959 жылѕы санаћ ћорытындысы к>рсетiп бердi. Осылайша отырыћшы халыћ >з аумаѕында ересен азайѕанын бiраћ бiлдi. Кейiннен республикада ћазаћ тiлiне мемлекеттiк мќртебе беру мќселесi ћозѕалѕанда тыѓ идеологтары оѕан к>пе-к>рнеу ћарсы шыћты. Тiптен республиканыѓ солтљстiк аймаѕыныѓ Ћазаћстанѕа ћарайтынына кљмќнданушылар табылды. Бџѕан дейiн бџћарадан бљркемеленiп келген тарих
аћтаѓдаѕы республикада бiрiншi басшы болѕан жылдарда Л.Брежневтiѓ халыћпен аћылдаспай-аћ Dзбекстанныѓ >тiнiшiн орындап: А) Оѓтљстiк Мырзаш>лдегi даланы суландыру каналы ћамтитын 95 мыѓ гектар суармалы; Ќ) Орталыћ Бетпаћдала каналына ћарайтын жоѕары аѕыс >тiнде орналасћан 75 мыѓ га кеѓ арналы алћапты; Б) Dзбек КСР-i колхоздары мен созхоздарыныѓ уаћытша пайдалануындаѕы Оѓтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ Ћызылћџм жќне Маћтарал аудандарына ћарайтын 329 мыѓ гектар жердi сол республикаѕа тљпкiлiктi ћарату туралы; В) Оѓтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ Бостандыћ ауданы аумаѕындаѕы колхоздардыѓ жайылымдыћ жерлерiн жоѕарыда аталѕан республикаѕа беру жайлы ћаулы ћабылданады. КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi 1956 жылдыѓ 23 аћпанында бџл >тiнiштi бекiткен жарлыћ шыѕарды. Азыћ-тљлiктiѓ мол ћоры >ндiрiлегiн аймаћ тоѕышар басшылардыѓ жаны ашымастыѕынан 4 млн атаћонысымыз жат жџрттыћ болып шыѕа келдi28. Хрущев таћтан тайдырылып, Ћонаев бiрiншi басшылыћћа ћайтадан ћойылѕаннан кейiн Жетiсай, Киров, Маћтарал аудандары ћайтарылды. Жер жаѕдайы – жџмаћ Бостандыћ ауданы ћалып ћойды. Орталыћтан келген оћтаншайлар жергiлiктi халыћтыѓ ѕасырлар бойы ѕџмыр кешiп, тiршiлiк еткен ата ћонысында ћаншама тарихи ћазына, ћайталанбас таѕдыр соћпаћтары барына бойлап жатпай-аћ, ћалалар мен селоларѕа жаѓа айдарлар таћты. Хрущев тыѓ жерлерге ћалалар салу туралы айта келiп: «Маѕан Аћмола ћаласыныѓ аты ћазаћшадан орысшаѕа аударѕанда «Белая могила» екенiн айтты. Тыѓ >лкесiнiѓ орталыѕы болып отырѕан ћаланыѓ еѓбеккерлерiне бџл ат ыѓѕайсыз-аћ. Сондыћтан ћаланыѓ атын Целиноград деп ћойса дџрыс болар едi»29, – деп баѕдарлама бердi.
Ћазаћ сахарасында «аћ» деген ћасиеттi с>з екенiн, «мола» ескi тљрiк тiлiнде «ћорѕан» маѕынасын бiлдiретiнiн шала сауатты бастыћ бiлгiсi де келмедi. Dздерiн интернационалист етiп к>рсеткiсi келген жаѕымпаздар «к>семнiѓ» џсынысын екi еткiзбей орындап, атамекен аттарын асыѕыс-љсiгiс алмастырып жатты. Жаѓадан ћџрылѕан жетi аудандыћ, 260 поселкелiк, селолыћ кеѓестердiѓ30 бџрын ел естiмеген атауларды алуы азаматтарды абыржытты. Бџныѓ сыртында 200 ауылдыћ жќне селолыћ орысша атау жамылѕан кеѓес жќне бар. Ал К>кшетау облысындаѕы Айыртау, Ћостанай облысындаѕы Ћарабалыћ, Џзынк>л аудандарыныѓ атаулары аяћ асты >згертiлiп, Володарский, Комсомольский, Боровской болып шыѕа келдi. Тыѓ т>рiнде жапырлаѕан жас ћалалар бой к>тердi. Брежнев тыѓ аймаѕында тоћсан ћаланыѓ шаѓыраћ к>теруiн кеуде керiп айта келiп, соныѓ iшiнде Ермакты ерекше iлтипатпен еске алѕаны аян. Сiбiр мен Ћазаћстанды жаулаушыныѓ есiмiн алѕан ћалада тыѓгерлер атынан ескерткiш орнатылып, осы жердiѓ пџшпаѕын бастырѕаны љшiн оѕан арналѕан алѕыс-тiлек тасћа тљсiрiлдi. Жалпы, жаппай тыѓ игеруде ћазаћ халћыныѓ мљддесiне ћосалћы ћараушылыћтарына ћарамастан, хрущевшiлер республикадан к>п астыћты талап еттi. КОКП ХХ съезiнде таяудаѕы бесжылдыћта астыћ >ндiрудi бес есе арттыру мiндетiн ћойды, яѕни жыл сайын 25 миллион тонна дќн бастыру деген с>з. Мџндай жоѕары межелердiѓ белгiленуiне Брежневтей республика басшылары итермеледi. 1955 жылдыѓ аћпанында >ткен КСРО Жоѕарѕы кеѓесi т>ртiншi шаћырылѕан екiншi сессиясында с>йлеген с>зiнде Л.И.Брежнев Ћазаћстанныѓ алдында астыћ >ндiруде жаѓа меже – дќндi даћылдар егiсiн 23 миллион гектарѕа кеѓейту мiндетi тџр деп масаттанды. Дќл сол жылы басталѕан жел эрозиясы Брежневтiѓ маѓдайын тасћа тiресе де
алѕан бетiнен ћайтпай, к>пiруiн ћардай боратты. 1955 жылы >ткен жетекшi партия, кеѓес ћызметкерлерiнiѓ Бљкiлодаћтыћ кеѓесiнде Брежнев Ћазаћстан мемлекетке 600 миллион пџт астыћ сатады деп шалћыѕанда залдаѕылар >з ћџлаѕына сенер-сенбесiн бiлмей дуылдасты. Бiрiншi басшыныѓ к>п астыћ алуды ћайталап айта беруi елдi ыѕыр еттi. Ћџрѕаћ уќде бергенде Брежнев мынаѕан кќмiл сендi: Ћазаћстанныѓ кеѓ даласын ћанша жыртсаѓ да, «Ћой дейтiн ћожа, ќй дейтiн ќже» жоћ едi. Яѕни, ћалай болса, солай уќде берiп, кез келген жердiѓ ћыртысын ћаћыратып кете беруге болатын. Барлыћ т>тенше, шџѕыл шаралар тќрiздi тыѓѕа «шабуыл» да бљкiл елiмiздi, соныѓ iшiнде бiздiѓ республиканы џзаћ жылдарѕа т>тенше ћысым жаѕдайында ћалдырды. Брежнев болса, Ћазаћстанныѓ 1956 жылы мемлекетке миллиард пџттан асырып астыћ тапсырѕанын бетке џстап, егiн шаруашылыѕын дамытуда жаѓалыћ ашпаћ болды. «Алдаѕы уаћытта бiз белгiленген межеге жердi бей-берекет пайдалану жолымен емес, тыѓ танаптарын ћосымша айналымѕа енгiзу жолымен жете аламыз»31, – деп тоћмейiлси с>йледi. КОКП ХХ съезi мiнбесiнен осылайша ашыћ мойындамасћа амалы ћалмады. Dйткенi тыѓ жерлердi игеру жоспарыныѓ ѕылымныѓ тереѓ талдауларына жќне берiк негiздеулерiне сљйенбеуi табиѕатћа орны толмас экологиялыћ залал келтiрдi. Тыѓды баѕындырушы «жауынгерлер» топыраћтыѓ ћорѕаныш жасайтын бљкiл беткi ћџнарлы ћарашiрiндi ћабатын тљренсiз соћамен ћыртысын аудара жырту салдарынан желге џшып жатћанына тоћтау салмады. Ѕалымдар мен дићандар егiстiктiѓ аѓызын саћтау арћылы топыраћ ћџнарын ћалпына келтiрмек болды. Бiраћ аѓызда ћалдырылѕан бидай сабаћтары жердi топыраћ эрозиясынан ћорѕаѕанымен жќне ылѕалды саћтауѕа к>мектескенiмен, миллион гектарлап ћыртысы ћайырылѕан танаптыѓ астыѓѕы ш>п тамырлы
ћабаты к>терiлген жел кљшiмен џшырып ќкетiлiп, жоћ болуын тоћтату ћиынѕа тљстi. Сондыћтан Жер-Ана бiртiндеп ћџлази бердi. Ћазаћ ауыл шаруашылыѕы академиясыныѓ ѕалымдары сынаћ ретiнде зерттеп шыћћан мыѓдаѕан гектар жердiѓ љштен бiр б>лiгiнде астыћ >сiруге аса ћажет ћарашiрiндi екi пайыз-аћ болса, ал оныѓ осы аймаћта тек т>рт пайыз танап к>лемiнде ѕана саћталѕаны аныћталды. Тыѓ жерлердi жаппай игеру кезi >з алдына кейiнгi кезеѓде де топыраћтыѓ жыртылатын ћабатындаѕы ћарашiрiндi м>лшерiнiѓ едќуiр азайып кетуi терiстiк облыстарда елеулi орын алѕаны аныћталды. Мќселен, Аћмола облысында – 4,3-тен 3,6 пайызѕа, Ћостанай облысында – 3,7-тен – 2,7 пайызѕа кемiп кеткен32. Мџндай сойћан Солтљстiк Ћазаћстан, Павлодар облыстарында да айћын байћалды. Табиѕаттыѓ бергенiн >зiне ћайтармай, одан тек ала берудi к>здеген сыѓаржаћ агротехника орны толмас олћылыћћа џрындырды. Республика басшылары тыѓ жерлердi шамадан тыс «игерудiѓ» болашаћта осындай орны толмас экономикалыћ, экологиялыћ салдары болатынына к>з жљгiртiп жатпады. Бџл баѕыт тыѓды жел, су, топыраћ эрозиясына џшыратып ћана ћоймай, мал шаруашылыѕы љшiн аса ћажет шљйгiн ш>птi жайылымдыћтардыѓ аумаѕы айтарлыћтай азайып кетуiне алып келген. Кейбiреулер ћазаћ жерiнiѓ к>лемi кеѓ, адамѕа да, малѕа да жетедi деп кеѓпейiлдiлiк танытып жатады. Бџл ћате тљсiнiк. Республикада ќр тџяћћа орта есеппен екi гектардан ѕана жайылымдыћ келедi. Бџрын бџл к>рсеткiш 3-4 гектардан асып жыѕылатын. Dрiсi мен тынысы тарылѕан малдыѓ саны азаюы заѓды ћџбылыс. Жоѕарыда келтiрiлген келеѓсiздiктерге ћарамастан, ќмiршiл-ќкiмшiл басћару ќдiсi ол кезде >зiн->зi уаћытша болса да аћтады. Тыѓ игергенге дейiн тауарлы астыћ тљсiмi гектарына 5-6 центнерден аспаса, жаѓа жер-
лер ћарћынды жыртылѕан (1954-1958) жылдарда бџл к>рсеткiш 7,3 центнерге к>терiлдi33. Тыѓ игерiлгеннен кейiн Ћазаћстан тоѕыз рет Отан ћамбасына бiр миллиард пџт немесе одан да асырып астыћ >ткiздi. Астыћ жолындаѕы кљрескерлердiѓ ерлiгi мен жанћиярлыѕы ж>нiнде с>з еткенде >здерiнiѓ жеке љлгiсiмен жџртты соѓдарына ерте бiлген адамдарды, соныѓ iшiнде жергiлiктi Кеѓестердiѓ барлыћ буындарыныѓ ћызметкерлерiн айтпауѕа болмайды. Жыртылѕан егiн алћабыныѓ гектарында, жиналѕан астыћтыѓ центнерiнде, еѓбек џжымдарыныѓ психологиялыћ ахуалында олардыѓ да љлесi бар. С>зiмiз дќлелдi болу љшiн Кеѓестердiѓ кейбiр ћызметтерiне к>з жљгiртелiк: Ћостанай облысыныѓ Ћызыл-ћазаћ ауылдыћ Кеѓесiнiѓ арнайы сессиясында тыѓ игерудiѓ мќселесi ћаралѕан. Депутаттар кљн тќртiбiндегi мќселенi талћылау барысында игеруге ћажеттi жердi зерттеу, ћџнарлылыѕына ћарай таѓдап алу жайын талћылады. Сонан соѓ байырѕы тџрѕындармен, егiншiлiк мамандарымен пiкiр алысты. Амангелдi атындаѕы колхоздыѓ iшкi мљмкiншiлiктерiн есептедi, мемлекет тарапынан к>рсетiлетiн к>мектiѓ к>лемiн ескердi. Мiне, мџндай iскерлiк астыћ >ндiрудi арттырудыѓ мљмкiндiгiн дќл аныћтауѕа жол ашты. Жаѓа жерлердi игерудiѓ есебiнен 1954 жылы ауыспалы егiс айналымына 2500 гектар жарамды жер енгiзiлдi, жарты мыѓына бидай мен тары себiлiп, орта есеппен гектар сайын 21 центнерден >нiм алынды34. Алѕашћы жеѓiс егiншiлердi жаѓа iске жiгерлендiрдi. Тыѓ игерудегi >з орнын К>кшетау облысыныѓ Приишим поселкелiк Кеѓесi де д>п басып, тапты. К>ктемгi егiс болашаћ >нiмнiѓ негiзi екенiн ескерiп, поселкелiк кеѓес оныѓ бiрден-бiр џйымдастырушысы болды. Тџћым себу басталмас бџрын сессия шаћырып, оѕан ќзiрлiктiѓ ћорытындысын талћылады. Сессия ке-
ѓес кеѓсесiнде немесе селолыћ клубта емес, тракторегiс бригадаларыныѓ бiрiнде >ткiзiлдi. К>шпелi болѕандыћтан, сессияѕа халыћ к>п жиналды. Кеѓ пiкiр алысу, кемшiлiктi ашыћ айту атћарылар iстi дќл аныћтауѕа мљмкiндiк бердi. Ћабылданѕан ћарарды орындауда депутаттардыѓ екпiндi еѓбек етуi жеке басыныѓ љлгiсiмен жџртты т>ѓiрегiне топтастыруѕа тљрткi болды. Кљрделi де келелi iстердi орындауда депутаттар бейтарап ћалмады, бел шешiп к>птiѓ ћатарында iске кiрiстi. Депутат О.Ветряк тџћым себу агрегатыныѓ жџмысын тиянаћты џйымдастырып, кљн сайынѕы дќннiѓ топыраћћа сiѓiрiлу нормасын 2,5 есеге орындалуын ћадаѕалады. Љшiншi трактор-егiс бригадасын басћарѕан депутат С.Аманжолов та >з џжымыныѓ ћызу наућанды >ткiзуге саћадай-сай ќзiрлiкпен кiрiсiп, оны бiр аптада аяћтауларын ћамтамасыз еттi. Табысћа жетуге тџћым себу агрегаттарына уаћтылы дќн жеткiзiп жљрген депутат К.Водяницкий де >зiндiк љлес ћосты. Бригаданыѓ дала ћосындаѕы к>рсеткiш таћтасында оныѓ аты-ж>нi тџсында ќрдайым 250-270 пайыз деген цифр тџрды35. Кљрделi iстi орындауда депутаттарѕа џйымдастырушылыћ ћызмет ћоса жљктелдi. Олар трактор-егiс бригадаларына бекiтiлiп, тџћым себу агрегаттарыныѓ жџмыс сапасы љшiн жауап бердi. Dйткенi iстегi iркiлiс ћымбатћа тљсетiнi хаћ. Парчевск селолыћ Кеѓесiне ћарасты «Искра» совхозында сондай жаѕдай орын алды да. Тџћым себу таянып ћалса да оѕан ќзiрлiк баяу болды. Сеялкалардыѓ бќрi бiрдей даяр техника сапына ћойылмапты, автомашиналар дќн тасуѕа икемделiп жабдыћталмаѕан, трактор-егiс бригадаларындаѕы жанар-жаѕар май ћоры наућанды мерзiмiнде ќрi сапалы >ткiзуге ќлi жеткiлiксiз. Селолыћ Кеѓес наућанѕа ќзiрлiктегi ахуалды жою жолында ћанша кљш салса да >ткiзiп алѕан уаћыттыѓ орнын толтыру ћиынѕа тљстi.
Тџћым себу кеш басталып, дќн кебiѓкiреп кеткен топыраћћа сiѓiрiлдi, сайып келгенде сол жылы оѓды >нiм жиналмады. Сондыћтан селолыћ Кеѓестердiѓ колхоз-совхоз >ндiрiсiн басћаруыныѓ формалары мен тќсiлдерiн жетiлдiру жергiлiктi >кiмет органдары аудандыћ буыныныѓ ћызметiнде ортанћол орын алды. Олардыѓ к>пшiлiгi кеѓсе кабинетiнде кљйбеѓдеп жљру тќрiздi жџмыс тќсiлiнен бас тартып, т>менгi буындаѕы Кеѓестерге к>мектесу љшiн елдi мекендердi жиi аралады. Осындай iскерлiк ћабiлет Аћмола облысыныѓ Макин аудандыћ Кеѓес атћару комитетi ћызметкерлерiнiѓ тарапынан тереѓ танылды. Тек аудандыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ хатшысы 1956 жылы тоѕыз ауылкомныѓ џйымдыћ-бџћаралыћ жџмысыныѓ жайын баћылады, ал нџсћаушысы сегiзiнiѓ ћызметiн тексердi. Ќрине мџндай ауыл-аймаћты аралау жљрiс-тџрысы >ткен жылдарда да аз болѕан жоћ: мыѓдаѕан шаћырым жер кезiлiп, ћџлаш-ћџлаш ћџжаттар толтырылды. Мiне, осындай ћаѕаздар бумасымен есептелдi ћалыѓ бџћара арасындаѕы жанды жџмыс. Ендiгi жаѓалыћ сол, бiрдебiр сапар справка жазу немесе материал жинаумен шектелмедi. Атћару комитетiнiѓ ћызметкерлерi жергiлiктi жерлердегi џйымдыћ-шаруашылыћ жџмыс жайымен егжей-тегжейлi танысты, депутаттармен кездестi, олардыѓ к>мегiмен ауыл тџрѕындарымен пiкiр алысты. Орын алѕан олћылыћтарды жою жолдарын бiрлесiп шештi, трактор-егiс бригадирлерi мен колхоз-совхоз басшыларына, т>менгi буындаѕы >кiмет органдарыныѓ ћызметкерлерiне хал-ћадiрiнше аћылкеѓестерiн бердi, бџћара арасындаѕы к>пшiлiк жџмыстарды бџдан былай жетiлдiру ж>нiнде жанды iспен айналысты. 1956 жылдыѓ наурызы мен ћазанында >ткiзiлген селолыћ жќне ауылдыћ Кеѓес атћару комитеттерi
т>раѕалары мен хатшыларыныѓ аудандыћ семинаркеѓесiнде «Заѓдылыћты саћтау», «Атћару комитет ћарарларыныѓ орындалуын баћылау», «Шаруашылыћ жќне ћаражат» т.б. таћырыптарѕа дќрiстер оћылды. Жиналѕандардыѓ «Ауыспалы егiстегi даћылдарды алмастыру тќртiбi», «Топыраћ >ѓдеу жќне тыѓайтћыш ћолдану», «Тџћым сапасын жаћсарту жолдары» жайлы оћылѕан дќрiстер жиналѕандардыѓ к>ѓiлiнен шыћты. Dйткенi кљнбе-кљн айналысып жљрген iстiѓ ћыр-сырын бiлу колхоз-совхоз >ндiрiсiн басћаруды жаћсартуѕа жетеледi. Жоѕарыда аталѕан аудандыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ жанды iстерi, оныѓ ауылшаруашылыћ инспекциясы тарапынан дићандарѕа к>рсетiлген практикалыћ к>мек, ондаѕан депутаттардыѓ >ндiрiстегi >нiмдi еѓбегi астыћ дайындау жоспарыныѓ сол, 1956 жылы асыра орындалуына к>мектестi. Ќсiресе Елизаветинск селолыћ Кеѓесi аумаѕында орналасћан шаруашылыћтар жаћсы к>рсеткiштерге жеттi. «Путь к коммунизму», Ленин атындаѕы колхоздар отыз мыѓ гектардан тыѓ жерлер игерiп, дќндi даћылдардыѓ ќрбiр гектарынан орта есеппен 11,7 центнерден астыћ >ндiрiп, Отан ћамбасына он жетi мыѓ тонна бидай ћџйды. Аталмыш колхоздар џжымдарыныѓ ћомаћты еѓбек табыстары ескерусiз ћалѕан жоћ. Сонымен бiрге, оѓтайлы џйымдастырушылыћ ћызметiмен ерекшеленген Елизаветинск селолыћ Кеѓесi республикалыћ жарыс жеѓiмпазы болды. Демек, астыћ шаруашылыѕын дамыту белгiлi дќрежеде жергiлiктi органдардыѓ љлгiлi џйымдастырушылыћ ћабiлетiне де байланысты екен. Ыждаѕатты iс тындырылѕан жерде табыс та таудай. Оныѓ бiр дќлелi Батыс Ћазаћстан облысындаѕы Шолаћ-Аѓћаты селолыћ Кеѓесiнiѓ ћызметi. Кеѓестiѓ ауылшаруашылыћ тџраћты комиссиясы тыѓ игерушi «Правда» газетi атындаѕы совхоз шаѓыраћ к>теруiмен бiр мезгiлде >з ћызметiн бастады. Оныѓ жауап-
кершiлiгi жаѓадан келген жас маман (кейiннен екi мќрте Ленин орденiмен наградталды, Ћазаћ КСР-iнiѓ еѓбек сiѓiрген агрономы атанды) М.И.Третьякћа жљктелдi. Комиссия ћызметiн >мiр талабына сай џйымдастыруды к>здеп, Иван Михайлович оныѓ ћџрамына ерен еѓбекте есейiп, мол тќжiрибе жинаћтаѕан даѓѕайыр дићанды да, тек кќсiптiк-техникалыћ училище бiтiрiп, ауылшаруашылыћ >ндiрiсiндегi алѕашћы ћадамын ендi бастаѕан балаѓ механизаторды да тартты. Игi iс ћолѕа алынѕан сол 1955 жылдыѓ ћысы мен к>ктемiнде топыраћ ылѕалы мол болды, тџћым себу ћолайлы кезде >ттi, егiндi баптап-кљту жаћсы жљргiзiлдi. Бќрi-бќрi бiтiк егiн жинауѕа жаѕдай бар екенiн байћатты. Алайда шiлде аѓызаѕы аз кљн iшiнде егiндi кљйдiрiп жiбердi. Ћалыптасћан жаѕдайды талћылаѕан село тџрѕындарыныѓ жиыны барлыћ кiнќнi агрономиялыћ ћызмет кадрларына жауып, селолыћ Кеѓестiѓ тџраћты комиссиясыныѓ iсi тым дќрменсiз дегендi к>лденеѓ тартты. Третьяк сан рет халыћ жиыны мiнбесiне к>терiлiп, шаруашылыћ жылыныѓ ерекшелiгiн ескеру, тыѓ танабыныѓ кљшiн сынар кљн ќлi алда екенiн тљсiндiруге тырысты. Комиссия т>раѕасыныѓ егiс танабына артћан љмiтi келер 1956 жылы аћталды да. Ауа райы жоѕары >нiм алу љшiн барлыћ жаѕынан ћолайлы болып ћалыптасты. Совхоздыѓ ћызыл ћырманы тау-тау алтын дќнге толды, ал оны ћырманѕа, астыћ ћабылдау пунктiне тасу љшiн транспорт жетiспедi. Совхоздаѕы бар-жоѕы жиырма жайдаћ полуторка отыз мыѓ тонна >нiмдi Орал астыћ ћабылдау пунктiне жеткiзу љшiн тiптен жеткiлiксiз-дi36. Кедiр-бџдыр жол машаћаты жќне бар. Ћиыншылыћтан ћалай шыѕуларын с>з етсек, Тоѕанас ауылыныѓ байырѕы тџрѕындарымен сан рет кеѓес ћџруѕа тура келдi. К>птiѓ пiкiрiнше, астыћ саћтаудыѓ амалы бiреу: ћысћы ћатћаћ тљскенше танап т>ѓiрегiнен тереѓ ор
ћазу, оѕан метрлiк ћалыѓдыћта сабан т>сеу, соѕан астыћ ћџйып, ћымтап тастау. Ауыл ћарияларыныѓ аћылкеѓесiне ћџлаћ асу арћылы баданадай бидайды ћыс бойы жаћсы саћтап, жол ћатынасы жаћсарѕанда Орал астыћ ћабылдау пунктiне жеткiздi. Бџдан шыѕатын ћорытынды бiрнешеу. Еѓ алдымен кеѓес ћызметiнде ћатып ћалѕан џйымдыћ жџмыстыѓ жоћтыѕы, бќрi iс љстiнде тезге тљсiп жетiлетiнi. Екiншiден, љнемi халыћпен аћылдасу, жылдар бойы жинаћталѕан тќжiрибеге жљгiну. Бiр с>збен айтћанда, бiз љнемi >мiр љрдiсiнен љйренiп отыруѕа тиiспiз, халыћ бџћарасыныѓ творчествосына толыћ еркiндiк беруден бойды аулаћ салмау, ћай ћызметте болсын, кабинеттен басћарудан бас тарту. Жергiлiктi жерлерге барып, табыстарды да, жџмыс барысында туындап жатћан кемшiлiктердi де к>збен к>рiп, ћажет болса >ндiрiс басында ћолдап, к>мек џйымдастырудыѓ берерi к>п. Бџл ж>нiндегi бiраз нќрсенiѓ шешiмi Кеѓес атћару комитеттерi ќкiмшiлiгiнiѓ байыпты ћызметiне де байланысты. Орайы келгенде таѕы бiр тќжiрибе таѕылымына жљгiнелiк: Долинск селолыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ т>раѕасы болып Л.Полтарак таѕайындалѕанѕа дейiн осы аттас совхоз ќкiмшiлiгi олардыѓ ой-пiкiрiмен санаспады. Селолыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ ћызметiне азаматтардан алым-салыћ жинаушы, адамдарѕа ћажеттi ћџжаттарды куќландырушы кеѓсе деп ћарады. Осындай керiтартпа психологиямен кљресуде Полтаракћа к>п жiгер жџмсауѕа тура келдi37. Совхоз ќкiмшiлiгi алдына ауылдыѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ >мiрiнiѓ тљбегейлi мќселелерiн ћойып, оны орындаудаѕы бiрiккен кљштi бастады. Бџрынѕыдай жалпылама билiк жљргiзуден бойды аулаћ салып, практикалыћ жџмыспен к>п шџѕылданды. Наћты iстiѓ бел ортасында ауылатком т>раѕасыныѓ >зi жљрдi. Еѓ алдымен, егiншiлiк мќселесiне зор мќн берiлдi. Dйткенi ондаѕан жыл бойы
трактор-егiс бригадасында механик болып еѓбек етiп, к>птiѓ тiлiн, iстiѓ ебiн жетiк меѓгерген маман мемлекеттiк ћызметтi атћара жљрiп, ћызу наућан кезiнде егiншiлерге к>мекке келдi, комбайн ћџлаѕын џстаудан арланбады. 1958 жылдыѓ егiн ораѕында игi дќстљрiн жалѕастырды. Бџл маусымда егiндi б>лектеп орып бастыру ћолѕа алынды. Соныѓ нќтижесiнде арамш>п араласћан астыћ дќнi дереу дегдiп, ћауызынан аршылды, жаћсы кепкен егiс сабаѕы тез бастырылды. Кеѓес атћару комитетi т>раѕасыныѓ тќлiмi к>п адамдарѕа ћозѕау салды. Жергiлiктi >кiмет органы аумаѕындаѕы 15 депутат трактор-егiс бригадалары, ћызыл ћырман, Жайыћ астыћ ћабылдау пунктi џжымдарына к>мек џйымдастырды. Dздерiн ћауырт наућандаѕы еѓбегiмен танытћан депутаттар халыћтыѓ ћџрметiне б>лендi. С>з соѓында айтарымыз, жергiлiктi Кеѓестер селодаѕы iстi, оныѓ iшiнде еѓбекшiлерге мќдени ћызмет к>рсетудi де ћалтарыста ћалдырмады. Бџл ж>нiнен еѓ астыћты Ћостанай облысында бiраз жџмыс жасалып жатты. Кеѓес сессиялары, оныѓ атћару комитеттерiнiѓ мќжiлiстерi мќдени ћамтудыѓ кеѓ аућымды мќселелерiн талћылап, оны жљзеге асыру жолында жанды iспен айналысты. К>п жаѕдайда егiншiлердiѓ >нiмдi еѓбегi халыћты мќдени ћамтудыѓ дќрежесiне байланысты деп тљйiп, кеѓес ћызметкерлерi бџл мќселеге ерекше мќн бердi. Жергiлiктi Кеѓестердiѓ сессиялары мен атћару комитеттерiнiѓ мќжiлiстерiнде бџѕан байланысты мќселе ћаралып, iске ћосылмаѕан кљш-мљмкiншiлiктердiѓ к>зiн ашу к>зделдi. 1954 жылдыѓ ћазанында Ћостанай облысы Таран ауданыныѓ мќдениет ћызметкерлерi республикадаѕы >з ќрiптестерiне «Мќдениет ошаћтарыныѓ жџмысын жаћсартайыћ»38 деп жар салды. Тарандыћтардыѓ бастамасын бiрiншi болып, Семей облысыныѓ мќдениет ћызметкерлерi
ћолдады. Dздерiнiѓ бас ћосћан кеѓесiнде таяудаѕы љш жыл аумаѕында 360-тан астам мќдениет ошаћтарын iске ћосуды белгiлеп, оѕан жергiлiктi органдар арћылы 15 миллион сом ћаржы б>лiнуiн ћамтамасыз еттi. Ћаржы б>лiнуiне ћол жеткiзiп ћана ћоймай, мќдениет ошаћтарыныѓ жџмыстарына шаруашылыћ џжымдарын кеѓ тартты. Мќдениет мекемелерiнiѓ жџмысын жандандыруѕа Ћызылорда облысыныѓ жергiлiктi Кеѓестерi де белсене атсалысты. Кеѓес сессиялары, атћару комитет мќжiлiстерi мќдениет мекемелерiнiѓ жџмыс жоспарларын ћарап бекiттi. Оларды орындауѕа баѕытталѕан џйымдастырушылыћ жџмыстар жандандырылды. Мќселен, 1955 жылы >ткiзiлген мќдениет ћызметкерлерiнiѓ облыстыћ Кеѓесi тџралап ћалѕан сала жџмысын жандандырудыѓ шџѕыл шараларын белгiледi. Таяу мерзiмде мќдени-аѕарту мекемелерiнiѓ ћџрамын жаћсарту маћсатымен жыл iшiнде жљзге жуыћ адамды бџл салаѕа байланысты жоѕары жќне арнайы оћу орындарына жiберу жќне сырттай оћуѕа тарту, мќдениет мекемелерiнiѓ материалдыћ базаларын ныѕайту, 13 клуб салу к>зделдi. Бџл мќселелердi шешуге депутаттар, Кеѓес белсендiлерi кеѓ ћатыстырылды. Олар >з тарапынан ауылдыћ, селолыћ Кеѓестердiѓ халыћты мќдени ћамту жџмысын џйымдастыруын, оѕан б>лiнген ћаржыныѓ дџрыс жџмсалуын ћадаѕалады. Жљргiзiлген жџмыстардыѓ кеѓ аућымын т>менде келтiрiлген наћты мќлiметгер толыћтыра тљседi. Амангелдi ауылдыћ Кеѓес атћару комитетi 1957 жылдыѓ желтоћсанында >ткiзiлген отырысында клуб жќне кiтапхана жџмысыныѓ жайын тыѓдады. Мќселенiѓ кљн тќртiбiне ћойылуы да кездейсоћ емес-тi. Dйткенi мќдениет ошаћтары трактор-егiс бригадаларын ћамту мќселесiн бетiмен жiбердi. Мџндай жайсыздыћты жоюѕа талпынѕан ауылатком клуб, кiтапхана жџмысы-
ныѓ жоспарын ћайта ћарады, мќдениет ж>нiндегi к>ркемдiк кеѓес ћџрамын ныѕайту љшiн оларѕа ћабiлеттi де белсендi адамдарды тартты. Ћызу ћолѕа алынѕан iс бiр кљнде болмаѕанымен, бiртiндеп нќтижесiн бере бастады. Мќдениет мекемелерiнiѓ жџмысына Киров аудандыћ Кеѓес атћару комитетi де зор мќн бердi. Iстi атћаруѕа Кеѓес аумаѕындаѕы екi колхоз жџртшылыѕы жџмылдырылды. Ауыл адамдарыныѓ сџранысын ћанаѕаттандыруѕа ауылдыћ Кеѓестердiѓ мќдениет ж>нiндегi тџраћты комиссиясыныѓ мљшелерi де џдайы к>ѓiл б>лдi. Тџрѕындардыѓ талап-тiлегiн зерттеп, олардыѓ сџранысына сай селолыћ клуб, оћу љйi, ћызыл отаулар ћызметiнiѓ жаћсара тљсуiне к>мек к>рсеттi. Дала ћостары мен мал фермаларында ћажеттi ќдебиеттермен толыћ жабдыћталѕан жылжымалы кiтапхана жџмыс iстедi, ќр отбасында радиоћабылдаѕыштар бар, баспас>з аћпараты кљнделiктi жеткiзiлдi. Алайда клубтардаѕы жергiлiктi Кеѓестердiѓ мќдениет ж>нiндегi комиссия мљшелерi к>ркем>нерпаздар љйiрмелерiнiѓ жџмысынан к>п кемшiлiк ашты: iске ауыл интеллигенциясы аз ћамтылѕан, к>рнекi љгiт к>зден таса ћалѕан. Комиссия мљшелерi клуб жџмысын жаћсарту ж>нiндегi >з џсынысын жасап, атћару комитет ћарауына кеѓ аућымды шаралар кешенiн џсынды. Ал атћару комитеттерi ћабылдаѕан ћарарлар негiзiне кеѓестiѓ мќдениет ж>нiндегi тџраћты комиссия мљшелерiнiѓ тџжырымы алынды. Кемшiлiктi ашумен шектелмей, ауылатком ћызметкерлерi, тџраћты комиссия мљшелерi кљш бiрiктiрiп, мќдени-аѕарту мекемелерiнiѓ жџмысын жаћсартуѕа кiрiстi. Еѓ алдымен клубтаѕы драма, хор љйiрмелерiнiѓ ћызметi ж>нге салынды. Ауыл-аймаћтаѕы халыћ таланттарыныѓ байћауы >ткiзiлiп, кљмiс к>мей ќншi де, он саусаѕынан >нерi тамѕан кљйшi де >з араларынан табылды. Бiрћатар шаруашылыћтарда барлыћ жаѕдай бола
тџрып, >рк>кiрек басшылардыѓ мќн бермеуiнен халыћты мќдени ћамту >мiр талабынан кенже ћалып жатты. Мќселен, шаруасы >рлеп тџрѕан Батыс Ћазаћстан облысындаѕы «Красный Октябрь» колхозында клуб жоћтыћтан ауыл жастары к>ѓiл к>теретiн мќдени ошаћ таппай, к>ше кезiп тентiредi. Dз талаптарын айтып, колхоз басћармасыныѓ т>раѕасы Ф.В.Парфеновћа барѕанда ћабылдауѕа да ыћылас бiлдiрмедi. Dрк>кiрек бастыћтан бетi ћайтћан жастар Федоров селолыћ Кеѓес атћару комитетiне маѓдай тiредi. Олардыѓ >тiнiшiнiѓ орынды екенiн аѓѕарѕан ауылатком мљшелерi тез мќжiлiс шаћырып, шаруашылыћ басшысыныѓ ол отырысћа ћатысып, егжей-тегжейлi есеп беруiн талап еттi. К>п ћыспаѕына тљскен колхоз басћармасыныѓ т>раѕасы бџрынѕыдай ћысыр с>здi сылтауратып жалтара алмады. Колхоз к>лемiндегi мќдениет ошаћтары ћызметiне к>п ћаржы б>луге, ћџрылыс материалын табуѕа мќжбљр болды. Ал жергiлiктi >кiмет органыныѓ араласуымен >з >тiнiштерiнiѓ орындала бастаѕанына дќн риза болѕан жастар жџмыстан кейiн ћалып, клуб ћџрылысына к>мектестi. К>птiѓ кљш жџмылдыруы арћасында колхоз клубыныѓ ћџрылысы бiр жылда аяћталды. Жалпы, ћџрыш ћолды ћџрылысшылардыѓ ћажырлы еѓбегi, ауыл адамдарыныѓ белсендi к>мегi нќтижесiнде жаппай тыѓ жерлер игеру жылдарында Ћазаћстанда 94 клуб салынды39. Оларѕа ћажеттi музыкалыћ аспаптар, басћа да мќдениет ошаћтарына ћажеттi ћџрал-жабдыћтар сатып алынды. Ќрине, еѓбекшiлердi мќдени ћамтуды жаћсарту љшiн клубтар санын к>бейту де ћажет. Бiраћ басты маћсат – мќдени ошаћтар жџмысыныѓ мазмџнын байыту. Жергiлiктi Кеѓестер, олардыѓ басшылыѕымен жџмыс iстеген мќдениет мекемелерi осы баѕытта жатпай-тџрмай ћызмет атћарулары нќтижелi де болды. Солтљстiк Ћазаћстан облыстыћ Кеѓесiнiѓ т>ртiншi
сессиясына ћатысушылар астыћ љшiн кљресте адамдарды ћажырлы еѓбекке жiгерлендiрушi кљш ћатарынан мќдениет ћызметкерлерiн де к>ретiнiн ныћ сенiммен айтты. Осы орайда «Возвышин» совхозыныѓ клубы, Благовещенск кiтапханасы, Ќлiмжан оћу љйi ћызметтерiнде к>птеген >неге боларлыћ тќжiрибе барлыѕы баяндалды. К>ктем шыѕа мќдениет ошаћтарыныѓ ћызметкерлерi музыкалыћ аспаптарын, кiтап ћорларын ћоржынына артып жолѕа шыѕып, трактор-егiс бригадаларын, дала ћостарын жиi аралап, асћаћтаѕан ќнi мен кљмбiрлеген кљйiмен еѓбек адамдарын мќзмейрам етедi екен. Мазмџнды дќрiстер оћылады, ћысћаметражды фильмдер к>рсетiледi, еѓбеккерлер ауылшаруашылыћ ќдебиеттерiнiѓ соѓѕы жаѓалыћтарымен таныстырылады. Дићандар егiншiлiк шаруашылыѕы >ндiрiсiне байланысты соѓѕы жаѓалыћтармен танысћан соѓ, бџл саладаѕы џтымды тќжiрибелер тќлiмiн еѓбек процестерiне енгiздi. Бџныѓ бќрiн бљге-шiгесiне дейiн тќптiштеп баяндауымыздыѓ сыры сол, ќр аймаћта iздемпаздыћпен жџмыс iстейтiн мќдениет ћызметкерлерi баршылыћ, тек олардыѓ озыћ тќжiрибесiн тереѓдеп талдап, бџћараѕа тарату маѓызды мќселе. Алайда ћайсыбiр аудандыћ атћару комитеттерi мќдениет б>лiмiнiѓ ћызметкерлерi осындай озыћ ќдiстердi к>птiѓ кќдесiне асыруѕа асыћпайтындыѕы ћынжылтады. Ондай олћылыћтардыѓ бетiн ашып, жою жолында жалыћпай жџмыс жасайтындар, жалпы тыѓдаѕы еѓбек дљбiрiнiѓ т>рт ћџбыласын тљгел ћамтып, ћажырлылыћ танытып жљргендер ћатарынан халыћ ћалаулыларын к>ремiз. С>зiмiз дќлелдi болуы љшiн наћты деректерге жљгiнелiк. Жер емшегiн сауѕан дићанныѓ жыл бойы т>ккен терiнiѓ ћорытындысы шыѕарылатын шаћ – егiн ораѕы. Ондай еѓбек емтиханын >ткiзу ћай жылда да оѓайѕа тљспейтiнi хаћ. Ал 1959 жылдыѓ жаѕдайы >те ауыр болды. Тыѓ игеру жылда-
рында аса бiр байћалмаѕан ћуаѓшылыћ егiнжайды аздырып жiбердi. Сондай табиѕат – климат ћаталдыѕына т>теп берiп, дќндi даћылдардан бiршама тќуiр >нiм >сiрген аћмолалыћ дићандар бiр кiсiдей жџмылып, оныѓ >нiмiн т>кпей-шашпай жинап алуѕа жџмылды. Солардыѓ сапында халыћ депутаттары да аз емес. Бiраз жыл «Дон» совхозында абыройлы еѓбек етiп, депутаттыћћа сайланѕан Сќкен Иманќлиев сан жылдар жаншылып iстеген жџмыстан денсаулыѕын нашарлатып, кќсiподаћ комитетiнiѓ шешiмiмен комендант ћызметiне ауыстырылѕанына да к>п болѕан жоћ-ты. Бiраћ еѓкейген ћариядан мектеп оћушыларына дейiнгi дљйiм ћауым дићандарѕа ћол џшы к>мегiн берiп жатћанда демћостыѕымды дќлел ету ер-азаматтыћћа жараспас деп тљйдi де комбайнды ћабылдап, егiн жинап дќн бастырды. Трактор-егiс бригадасы механизаторларымен салыстырѕанда жиын-терiнге бiраз кешiгiп кiрiскенiне ћарамастан, екi апта аумаѕында 6420 центнер дќн бастырып љлгердi. Азаматтыћ парызды абыроймен орындау деп осыны айтамыз. Халыћ депутатына >ндiрiстегi ерен еѓбегiмен >згелерге >неге болу жеткiлiксiз, оѕан џйымдастырушылыћ ћабiлет те ћосылуы керек. Сондай ћырынан к>рiнген халыћ ћалаулысы Аћмола облыстыћ Кеѓесiнiѓ депутаты, «Ишим» совхозы трактор-егiс бригадасыныѓ жетекшiсi Шќрипа Негiзханова едi. Мiнез-ћџлћы, адамдармен ћарым-ћатынасы, ќр тљрлi механизаторлардыѓ к>ѓiлiн тауып, бџрын таныс емес џжымныѓ жџмысын ќп дегеннен љйiрiп ќкету оѓайлыћћа тљскен жоћ. Џжым мљшелерiне аћыл-кеѓесiн де аямады, жџмысты да талап еттi, керек жерiнде техника аћауын ж>ндеуге к>мектестi. Осылай iске етене араласу арћылы џйымдастырушылыћ ћабiлет, iзденiс, тапћырлыћ танытты. Сол, 1959 жылдыѓ егiн ораѕында алћаптар дќнi бiркелкi пiспедi, сондыћтан астыћ бастыру ћалып-
ты жљрмедi. Егiн агрегаттарын бiр алћаптан басћа жерге ауыстыру барысында тiкелей орып бастыруды ќуелi жаткамен алмастырды. Егiн жинау машиналарын >нiмдi пайдалану маћсатында ћосарланѕан агрегаттар: бiр тракторѕа екi жатка тiркеу, комбайнѕа ћос дќн бастырѕыш бекiту нќтижесiнде бiр ауысымныѓ адамдары басћа ауылшаруашылыћ жџмыстарына ауыстырылды. Мџндай озыћ ќдiс бљкiл Аћмола облысыныѓ колхоздары мен совхоздарында ћолданылып, ћосарланѕан агрегатпен дќн бастырѕыштардыѓ 87 пайызы, ћайта ћџрастырылѕан комбайндардыѓ 72 пайызы жџмыс iстетiлдi. Ал осындай озыћ ќдiстердi басћа џжымдардан бџрын ћолданып, >ндiрiп еѓбек еткен Ш.Негiзханова басћарѕан трактор-егiс бригадасыныѓ мљшелерi гектар сайын 100 пџттан бидай бастырып, ћазына ћамбасына 20 мыѓ центнер астыћ ћџйды40. Немесе Ћызылорда облысындаѕы «III интернационал» колхозыныѓ тќжiрибесiн талдайыћ: 1954 жылы колхозшылар кљрiш >сiрудi ћолѕа алѕанда даћылдыѓ егiс к>лемi 540 гектардан аспады, ќр айналымнан орта есеппен бар болѕаны 8 центнерден кљмiс дќн бастырылды. Ал алпысыншы жылдардыѓ басында кљрiш алћабы бiр жарым мыѓ гектарѕа дейiн кеѓейтiлдi де ќр айналым тљсiмi 35 центнерден келдi. Табыс сырын таразылаѕанда кљрiшшiлердiѓ ћажырлы еѓбегiн оѓтайлы џйымдастырѕан колхоз басћармасыныѓ т>раѕасы, бесiншi сайланѕан Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты Цой Ден Хактыѓ iскерлiгi бљкiл республика халћына белгiлi болды41. Бiраз iлгерiлеп баяндасаћ: Цой колхоздыѓ жартыѕасырлыћ тойына дейiн 4 жыл (1988) жетпей дљниеден озды. Жџмыста жљргенде жљрегi соѕуын тоћтатты. Колхозшылар >з т>раѕасын ауылдыѓ ћаћ ортасында, екi ћабат мќдениет љйiнiѓ ћасында љлкен ћџрметпен о дљниеге шыѕарып салды. Аудандыћ Кеѓес атћару
комитетiнен оныѓ мќрмќрлi ескерткiшiн ауылдыѓ т>рiнде орнатуѕа рџћсат алды. Мџндай сый-сыяпаттыѓ сыры Цойдыѓ адамдарѕа игiлiк жасау жолында бар кљш-жiгерiн жџмылдырѕан азаматтыѕында жатыр едi. Хак бџл колхозды ћабылдап алѕанда шаруашылыћтыѓ шыѕыны 100 мыѓ сом ћџрады. Ал 60-жылдардыѓ басында жоѕары табысты шаруашылыћћа айналды. Санамызѕа салып салмаћтасаћ, елеулi >згерiс. Сонда жаѓа т>раѕаныѓ басћаруы кезiнде ћандай жаѓалыћ жљзеге асћанын сараласаћ, тќжiрибелi басшы барлыћ жџмысшы кљшiн материалдыћ игiлiк жасалатын салаѕа жџмылдырды да ќкiмшiлiк жљйенiѓ ћџрамын анаѕџрлым азайтты. Жџмыс уаћыты тыѕыздалды. Барлыћ жерде дерлiк iрiлендiрiлген кешендi кљрiш >сiрушi бригадалар џйымдастырылды. Соныѓ нќтижесiнде >ндiрiп еѓбек ететiн жџмыс ћолы кљрiш шаруашылыѕына шыѕарылды. Колхоз басћармасы Ћашћансу ауылдыћ кеѓесiмен бiрлесе отырып, еѓбек тќртiбiн бџзушыларѕа ћарсы бiтiспес кљрес ашты. Мiне, к>рiп отырѕанымыздай, осындай џтымды џйымдастырушылыћ љрдiс барлыћ жерде бiрдей ћолданылса, астыћ >ндiрiсiнде бљгiн де бiраз iлгерiлеушiлiк болар едi. Dкiнiшке ћарай бiрћатар басћарушылар бџл мќселеге >з дќрежесiнде мќн бермедi. «Ћандай тќжiрибенi насихаттау ж>нiнде с>з болуы мљмкiн, егер кљнi бљгiнге дейiн ћаѕазбастылыћтан арыла алмай отырсаћ», – деп ћынжылды К>кшетау облысындаѕы Зерендi аудандыћ ауылшаруашылыћ инспекциясыныѓ бас агрономы Т.Љкенов. С>зiнiѓ дќлелi ретiнде 1954-1958 жылдарда одаћтыћ, республикалыћ министрлiктер тарапынан аудандыћ ауылшаруашылыћ басћармасына тљскен нџсћау бџйрыћтарды жайып салды столѕа. Ћаулаѕан ћатынас ћаѕаздарына жауап беруге ћыруар уаћытымыз кетедi. Оныѓ орнына практикалыћ iспен айналыссаћ, к>п нќрсенiѓ басын ћайырар едiк42.
Басћарудыѓ мџндай келеѓсiздiгi жаѕдайында жергiлiктi кеѓестердiѓ озаттар тќжiрибесiн талдап, таратуѕа мџршасы болмады. Соныѓ салдарынан астыћ шаруашылыѕына ћарадљрсiн басшылыћ берiлiп, ол кездегi одаћтыѓ >зге аудандарында ћалыптасћан дќндi даћылдар >сiрудiѓ бiрегей агротехникасы ћолданылды. Хрущевтiк билiк басындаѕылардыѓ нџсћауымен ћолданылѕан «ќсiре» агротехника егiстiкте арамш>птiѓ ћаулауына, астыћ тљсiмiнiѓ т>мендеуiне, дќн сапасыныѓ кемуiне килiктiрдi. Тым ћысћа мерзiмде миллиондаѕан гектар жердi тiлгiлеп тастап, оны партия мен халыћтыѓ «џлы ерлiгi» деп баѕалау тарихћа басылѕан ћара таѓба, к>п жылдар билiк ћџрѕан хрущевтiк ќмiршiлердiѓ халыћћа салѕан ћасiретi едi. Dкiнiшке ћарай, џзаћ мерзiм тыѓ тарихы бџрмаланды. К>птеген кемшiлiктердiѓ кљнќкерi КОКП жасанды тљрде халыћтыѓ «дем берушiсi» деп баѕаланды. Ал бџћарамен байланысып, тыѓгерлердiѓ тџрмыс-тiршiлiгiн, >нiмдi еѓбегiн џйымдастыру, баћылау, басћару жџмыстарымен кљнбе-кљн айналысћан жергiлiктi Кеѓестер, олардыѓ 2491 атћару комитетi, 2452 тџраћты комиссиясы, белсендi ћызмет атћарѕан бiр жарым миллион депутат43 ћыруар iс тындырѕаны бџћарадан бљркемелендi. Сол кездердiѓ оћиѕаларын куќландыратын архив ћџжаттарын аћтару, ћызу оћиѕалардыѓ бел ортасында болѕандардыѓ тџжырымдарын талдау тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi жаппай игеруге дейiн ћанша айтсаћ та ћазаћ шаруалары еккен дќндi даћылдар танабыныѓ шеѓберi тым шаѕын, шыѕымы мардымсыздыѕына к>зiмiздi жеткiздi. Келесi бiр ћорытынды: елдiѓ тљкпiртљкпiрiнен келiп, тыѓ танабында таѕдырлары табысћан сан џлт >кiлдерiн џжымдастыру, тџрмыстыћ, еѓбек жаѕдайларын туѕызу, жџмыс талап ету оѓай шаруа емес-тi. Сондай ћиын iстi басћарѕан, хал-ћадiрiнше тљрлi џйымдастыру-шаруашылыћ, мќдени-к>пшiлiк
жџмыстарын жљзеге асырѕан ауылатком ћызметкерлерi, трактор-егiс бригадирлерi, б>лiмше агрономдары жайындаѕы халыћ лебiзi жаћсы. Dйткенi олардыѓ кљллi ћызметi ћызу наућандар кезiнде тџћым себу танабына, егiс даласына, ћырман басына, дала ћосына к>шiрiлдi. Жџмыс барысын >з к>здерiмен к>рiп, туындаѕан мќселелердi сол жерде шешу астыћ >ндiрiсiнiѓ барысына басшылыћты жаћсартуѕа жаѕдай жасады. Жан-тќнiмен берiлiп атћарѕан адамдар еѓбегi Отан тарихында тџѓѕыш рет ел халћын мол астыћпен ћамтамасыз етуге к>мектестi. Бiраћ бџѕан жету жолында зор ћиыншылыћтарды жеѓуге тура келдi. Тыѓ аймаѕыныѓ ауа райы, топыраћ жаѕдайы ескерiлiп, агротехникалыћ шаралар жљйесi жасалды. Бџл жолда сан алуан ћателiктер де жiберiлдi. Пардан бас тартуѕа орай (1959 жылдан бастап) тыѓ жерлер танабын ћара сџлы, ћалуен, бидайыћ, жусан, кекiре, шырмауыћ арамш>птерi басты. Бџл арамш>птермен кљресу љшiн к>ктемде топыраћты бiрнеше рет дискiлеуге жќне ћайырмалы ћџралдармен сљдiгер жыртуѕа тура келдi. Dкiнiшке ћарай, аталмыш кемшiлiктер тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игерудiѓ ќуелгi уаћытында емес, бiрсыпыра тќжiрибе жинаћталѕан табаны кљректей бес жылдан соѓ жiберiлуi жанѕа батты. Сол оралымсыздыћтардыѓ салдарынан 1959 жылдыѓ егiнiн жинау ћиын жаѕдайда жљргiзiлiп, бiр миллион гектардан асатын алћаптыѓ астыѕы ћар астында ћалды, мемлекеттiк жоспар орындалмады. Жалпы, тыѓда «Америка ашудыѓ» ћажетi жоћ-ты. Аграршы-ѕалымдардыѓ аћыл-кеѓесiн ескерiп, егiншiлiк жљргiзудiѓ далаѓћы аудандарѕа арнап жасалѕан агротехникасын орындау шарт-ты. Тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игеру барысында астыћ >ндiрудi арттырумен ћатар, мал шаруашылыѕыныѓ тљбегейлi мќселелерiн де ћалтарыста ћалдырмау керек болды. Еѓ алдымен, шабындыћтар мен жайы-
лымдарды тљбегейлi жаћсарту, екiншiден, ауыспалы егiс жљйесiндегi екпе ш>птер к>лемiн кеѓейту. Екпе ш>птер пiшенiнiѓ бiр центнерiнде 48-52 кило азыћ калориясы барын ескерсек, мол мал азыѕыныѓ ћоры. Табиѕи шабындыћ шебiндегi ћор 36-42 кило. Малды џзаћ мерзiм баѕу салдарынан шабындыћтар ш>бi тљгелдей оталып, оныѓ орнында жџѕымдылыѕы т>мен жемш>п ћоры ћалды. Сондыћтан ћџнарлылыѕы кемiп, жарамсыздана бастаѕан шабындыћ, жайылымдыћ жерлерге бiржылдыћ, к>пжылдыћ ш>птер себiлiп, тљбегейлi жаћсарту ћажеттiгi туды. Суармалы жерлерге жемш>птiк жљгерi себу арћылы мол балауса жинап, сљрлем салу мал шаруашылыѕын >ндiрiстiк негiзде жљргiзуге жол ашатыны аныћталды. Сояу ш>п, дќн жармасы, сќбiз сiрнесi ћосындысын жемш>п цехына салып, буландыру арћылы нќрлендiрiп беру мал бордаћылауда к>п салмаћ ћосу, сауын сиырдан майлылыѕы мол сљт >ндiру к>рсеткiштерiне ћол жеткiзетiнiн басшылыћћа алсаћ, ћолда бар кљш-мљмкiншiлiктердi толыћ пайдаланбаудыѓ кеселiнен азыћ-тљлiк мќселесi ћиындап кеттi.
V тарау. АСТЫЋ EНДIРIСIН ТЕХНИКАЛЫЋ ЖАБДЫЋТАУ, ТОПЫРАЋ ЭРОЗИЯСЫНЫЃ АЛДЫН АЛУ Жаппай тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игеру жылдарында ћол жеткен жетiстiктердi баянды ету, кездескен кемшiлiктердi жою барысында туындаѕан келесi бiр келелi мќселе – егiс к>лемiн кеѓейтуден г>рi гектардыѓ тљсiмiн к>теру кезек кљттiрмейтiн кљрделi мiндет ретiнде дићандар алдына ћойылды. Бџл саланы басћаруда бџрынѕы бейбастаћ ќмiршiлiктен г>рi ѕылымѕа негiзделген ќдiске к>шу ћолѕа алынды. Ћалыптасћан жаѕдайда жергiлiктi органдар ауыл шаруашылыѕына басшылыћ берудiѓ бџрынѕы тќсiлiн >згертiп, колхоздар мен совхоздар экономикасын к>теру, олар >ндiрген >нiмнiѓ >зiндiк ћџнын кемiту, сала бойынша тиiмдiлiкке жету жолдарын iздестiре бастады. Бџл баѕыттаѕы батыл ћадам – астыћ шаруашылыѕыныѓ техникалыћ базасын ныѕайту болып белгiлендi. Сегiзiншi бесжылдыћта (1966–1970 жж.) Павлодар трактор заводын салу отандыћ ауыл шаруашылыѕы машиналарыныѓ ћарлыѕашы ретiнде ћаралды. Оныѓ республика ауыл шаруашылыѕын дамыту љшiн аса ћажеттiгiн ескерiп, Ћазаћ КСР Министрлер кабинетiнiѓ т>раѕасы Мќсiмхан Бейсебаев мырза одаћтыћ љкiмет алдына сан рет мќселе ћойып, аћыры ћаржыныѓ б>лiнуiне, Ленинградтыѓ Киров атындаѕы трактор заводыныѓ к>мегi ћамтамасыз етiлуiне алпысыншы жылдардыѓ ортасында ћол жеткiздi. Соныѓ >зiнде Павлодар ћалалыћ кеѓесiнiѓ шалаѕайлыѕы салдарынан завод ћџрылысын салу бiраз кешiгiп басталды. Ќуелi ћолда бар
кљш тоѓазытћыш, комбайн жасауѕа жџмылдырылып, екi жылдан кейiн ѕана трактор ћџрастыру ћолѕа алынды. Бастапћыда цехтар пайдалануѕа берiлдi. 1968 жылдыѓ 12 тамызында завод конвейерiнен отандыћ «Ћазаћстан 75М» тракторыныѓ бiрiншi машинасы тљсiрiлдi1. Алѕашћы трактор Павлодар облысыныѓ Железинский ауданындаѕы «Приозерный» кеѓшарыныѓ механизаторы Ќсия Ћайыргелдинаѕа табыс етiлдi. Павлодар трактор заводыныѓ конструкторлары Куйбышев ауылшаруашылыћ институтыныѓ жќне Бљкiлодаћтыћ >неркќсiп ѕылыми-зерттеу институтыныѓ Беларуссия филиалымен бiрлесiп, оныѓ ћуатын арттыруда љзбей еѓбектендi. Таѕы екi жылды артћа ћалдырып, жаѓа маркалы «Ћазаћстандыћ» тракторды жетiлдiрiп жасау технологиясы толыћ игерiлдi. Он жылдан кейiн республиканыѓ кеѓшарлары мен џжымшарларына жљз мыѓыншы трактор ж>нелтiлдi. Тек оныншы бесжылдыћтыѓ (1971-1975 жж.) >зiнде трактор ћџрастыру т>рт есе >стi, шыѕарылѕан машиналарды шаруашылыћтарѕа >ткiзу 3,5 есе артты2. Озат џжымѕа Республика Министрлер Кеѓесi мен Ћазаћ КСР кќсiподаћтар комитетiнiѓ ауыспалы Ћызыл туы табыс етiлдi. Ќрине, ћол жеткен жетiстiк трактор ћџрастырушыларды тоћмейiлсiтпедi. Себебi шаруашылыћ жљргiзудiѓ жаѓа жаѕдайында жасалатын тракторѕа ћойылатын талап дќрежесi жоѕары болатын. Ќсiресе, >зiн->зi ћаржыландыру жќне жџмсалѕан шыѕынды >теуге к>шу, еѓбек >нiмдiлiгiн арттырып, жџмыс сапасын жаћсарту жџмыстары жаѓа мљмкiндiктердi iздестiруге итермеледi. Бџл баѕыттаѕы жанды iстiѓ жанашырлары – халыћ депутаттары болды. Олардыѓ џсынысымен жџмыс уаћытыныѓ пайдалы коэффициентiне ћоѕамдыћ байћау >ткiзiлдi. Халыћ ћалаулылары заводтыѓ бiрћатар >ндiрiстiк учаскелерi мен цехтарыныѓ жџмыстарындаѕы ырѕаћсыздыћты байћап, баћылау жљргiздi. Инже-
нер-техник кадрларын, ћоѕамдыћ џйымдарды ћатыстыру арћылы жљргiзген тексеру заводта >нертапћыштыћ ћызмет жаћсы жолѕа ћойылѕанын, оларды >ндiрiске енгiзу жљз мыѓдаѕан мемлекет ћаржысын љнемдеуге ћол жеткiзгены аныћтады. Сонымен бiрге, тќптiштеп тексеру барысында бiраз кемшiлiктiѓ бетi ашылды. Атап айтсаћ, заводтаѕы жаћсы жџмысымен танылып жљрген ћџрастыру цехында екiншi ауысым ћызметiне кешiгiп келу жайы аныћталды. Себебiн тексергенде ћоѕамдыћ авток>лiкте халыћтыѓ к>птiгi жџмысћа келуде кiдiрiс туѕызѕан. Кiсiлердiѓ жџмысћа баратын саѕаттарында авток>лiкте адамдардыѓ топырлауын болдырмау љшiн халыћтыћ кеѓес депутаттары дереу кќсiпорын басшылары мен заводтыѓ жекеленген цехтарындаѕы еѓбек тќртiбiн >згерту ж>нiнде уаѕдаласты. Бiр мерзiмде ћалалыћ Кеѓес атћару комитетiне бiрiншi жќне бесiншi шаѕын аудандардаѕы тџрѕындарды авток>лiкпен ћамтуды жаћсарту ж>нiнде џсыныс жасалды. Халыћтыѓ талабына кереѕар келе алмаѕан ћалалыћ кеѓес атћару комитетi >зiнiѓ азаматтар тасу ж>нiндегi автопаркi ћызметкерлерiне ћойылѕан талапты орындатћызды. Кќсiпорынды шаѕын аудандармен байланыстыратын автопаркке бiрнеше машина ћосымша б>лiндi. Бџл шарамен жџмысшылардыѓ ћызметке кешiгiп келуi дереу доѕарылды. Ендi депутаттарды басћару ќкiмшiлiгi, инженертехник ћызметкерлерi арасындаѕы пайдалы жџмыс уаћытын текке >ткiзу жайы толѕандырды. Dйткенi бџл да резерв жќне бiраз. Бiрћатар инженерлер жџмысћа уаћытында келiп кеттi, бiраћ тындырып жатћан iсi жоћтыѓ ћасы. Бiреуiнiѓ ћабiлетi жетпесе, басћасында жалћаулыћ басым. Ћайсiбiрi: кљн >тсе болар, џрыспаса жарар, – деп ойлады. Мџндай тоѓмойындыћты тоћтату љшiн депутаттардыѓ џсынысымен ќр цехтан екi-љш адамды ћысћартып едi, iс аћсамады, тек жџмыс кљнi
тыѕыздалды. Заводтыѓ >ндiрiстiк кеѓесiнде еѓбек тќртiбiн ныѕайтумен нашар айналысћан цехтардыѓ жетекшiлерi ћатаѓ сынѕа алынды. Депутаттар халыћ баћылаушылары, комсомол жасаћшыларымен бiрiгiп, еѓбек ережесiнiѓ саћталуын, >нiм сапасын тексердi, ћаржы ћорларын тиiмдi пайдалану ж>нiндегi ћозѕалысты басћарды. Мiне, мџндай шаралар еѓбек >нiмдiлiгiн бiр жарым есе арттыруѕа, машиналардыѓ тетiктерiн жасауѕа жџмсалатын металдыѓ белгiлi бiр б>лiгiн љнемдеуге, трактор шыѕаруды к>бейтуге к>мектестi. Жалпы, >з жџмысын ћарћынды бастаѕан Павлодар трактор заводыныѓ жаѕдайы жетпiсiншi жылдарда кљрт >згердi. Тоћырау кезеѓi, басћару мен шаруашылыћ жљргiзудiѓ ќкiмшiл-ќмiршiл жљйесiнiѓ кесiрi кќсiпорынѕа да керi ќсерiн тигiзбей ћойѕан жоћ. Бiрлестiкке ћаржы одаћтыћ органдардыѓ нџсћауымен б>лiндi. Љш тонналыћ ДТ-75 тракторын шыѕаруда Волгоград заводыныѓ тасасында ћалѕан ћосалћы кќсiпорын кљйiн кештi. Бiр кќсiпорында >ндiрiлген >нiмдi ћайталау ћателiк едi. Дџрысында Павлодар трактор заводы мљлде басћа машина жасаумен айналысуѕа тиiс-тi. Алайда ауыр машина жасау министрлiгi оныѓ жолын ћарастырѕан жоћ, ќрi мамандармен, жџмысшылармен аћылдаспады. Тек дайын технология бойынша «темiр тасћынын» тасытып, тезiрек «рапорт» берудi ойлады. Ал ауыл еѓбеккерлерiнiѓ ахуалын ешкiм ойламады. К>бiнiѓ пiкiрiнше, бџл машиналар «кљштi, т>зiмдi адамдарѕа ѕана арналѕан», оны жљргiзу екiнiѓ бiрiнiѓ ћолынан келе бермейдi. Павлодарлыћ тракторлардыѓ жайлы жабдыћталмаѕаны >з алдына, кљтiмдi к>п ћажет етедi, ж>ндеу љшiн ћыруар ћаражат керек. Ќйтсе де осындай машиналар кљнi бљгiнге дейiн топ-тобымен шыѕарылуда. Себебi >ндiрушiлердiѓ љстемдiгi мен ћырсыћты б>лу ћаѕазыныѓ ыћпалы кљштi. Шаруашылыћтар оларды амалсыз алып, ебдейсiз
жасалѕан тракторларды >з шеберханаларында жетiлдiруге мќжбљр болды. Кейiннен павлодарлыћтарѕа ќрi ћарай кљн к>руге ћажеттi ћаржы табу љшiн бџл машиналарды механизаторлардыѓ талабына сай >згертуден басћа амал ћалмады. Љмiт артћан «Дала» ораћ комплексiнен (комбайн) де пайда жоћтыѓ ћасы едi. Жалпы, егiн ораѕы жџмыстарыныѓ механикаландырылуы т>мен болды. Егiншiлiкке таяу жылдарда ћандай машиналар келiп тљсетiнi де белгiсiз кљйiнде ћала бердi. Жергiлiктi >кiмет органдары трактор, комбайн жасау мќселесiмен ѕана шектелмей, Аћмола, Манкент, Аћт>бе ћалаларындаѕы ауылшаруашылыћ машиналарын шыѕаратын заводтарды салу жќне оларды жаѓа техникамен жабдыћтауѕа да зор мќн бердi. Соныѓ нќтижесiнде елiмiзде бiрiншi болып топыраћ эрозиясына ћарсы ћолданылатын техника бiрлестiгi Аћмола (ћазiргi Астана) ћаласында салынып, ћызметке кiрiстi. Ћазаћстанда ауылшаруашылыћ машиналарын шыѕарудыѓ ћарћыны тоѕызыншы, оныншы жќне он бiрiншi бесжылдыћтарда арта тљскенiн т>мендегi кестеден3 к>руге болады. Машиналардыѓ атауы Тракторлар: мыѓ дана Астыћ комбайндары: мыѓ дана Жинау жќне себу машиналары: мыѓ дана Суару жќне жаѓбырлатып себу ћондырѕылары: мыѓ дана 26,0 16,4 28,3 13,3 75230 13201 33,9 14,0 28,5 12,3 23,7 10,0 24,9 13,6 74199 15590
Жергiлiктi органдар ол машиналар мен механизмдерге ћажеттi ћосалћы б>лшектердiѓ тыѓдаѕы шаруашылыћтарѕа орталыћтандырылѕан тќсiлмен тџтынушыларѕа тљсуiне к>мектестi. Сонда да егiншiлердiѓ кез келген дала жџмысындаѕы ћызметтi кiдiрiссiз атћаруына ћажеттi техника ж>нiндегi сџранысын ћанаѕаттандыру мљмкiн болмады. Республика бойынша мыѓ гектар жыртынды жерге шаћћанда жетi трактордан келдi. Ал одаћ к>лемiндегi к>рсеткiш – 12. Егiн жинайтын комбайндар мыѓ гектар егiн алћабына есептегенде бесеуден аспады. Одаћтаѕы деѓгейден екi комбайнѕа кем. Шетелдегiмен салыстыру да бiздiѓ пайдамызѕа шешiлмедi. Ал теѓiздiѓ арѕы бетiндегi елдердегi еѓбек >нiмдiлiгi ж>нiндегi к>рсеткiш кеѓестiкпен салыстыруѕа џяларлыћтай жоѕары. Тiптен тљскен техниканыѓ >зiн б>лу бiркелкi болмады. Мысалы, еѓ астыћты Ћостанай облысыныѓ шаруашылыћтарында тракторшылар саны соѓѕы он жылда (1970-1980) љштен бiрге >скен. Ал астыћ жинайтын комбайндар бар болѕаны алты пайызѕа к>бейiптi. Ауылшаруашылыћ машиналарын пайдалану ћарћыны бџрынѕы деѓгейде ћалѕан. Осыдан келiп, дала жџмыстарын жљргiзу барысында баяулыћ орын алѕан жќне егiн жинауда дќн ысырабына жол берiлген. Бџл «к>рсеткiштер» тоћырау жылдарында бџрынѕыдан бетер жоѕарылады. Ќрине, ауылшаруашылыћ машиналарын пайдалану коэффициентiн к>теру колхоздар мен совхоздарѕа 15 аттыѓ кљшiмен есептегенде 330 мыѓ трактор, 50 мыѓ комбайн берумен пара-пар. Сондыћтан жергiлiктi органдар ауылшаруашылыћ машиналарын тиiмдi пайдалану мќселесiмен шындап шџѕылданды. Жамбыл, Алматы, Батыс Ћазаћстан, К>кшетау облыстарыныѓ жергiлiктi органдары ауылшаруашылыћ техникаларын тиiмдi пайдалану жќне кљтiп џстау мќселелерiне наћтыраћ кiрiстi. Мќселен, Алматы облысындаѕы Нарынћол аудандыћ Кеѓес
атћару комитетi шаруашылыћтардаѕы машина аулаларын орталыћ жылу жљйесiне ћосу, механикалыћ шеберханалар жанынан асхана жќне буфеттер ашу мќселелерiн сан рет ћарап, ћабылданѕан ћарарлардыѓ аяћсыз ћалмай, наћты нќтиже беруiне жеттi. Никольск селолыћ кеѓесiнiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясыныѓ мљшелерi Аћмола машина сынау стансасыныѓ ќкiмшiлiгiне техниканы саћтау, трактор-егiс бригадаларыныѓ аумаѕын металл сыныћтарынан тазарту, дала ћостарын электр желiсiне жалѕау, машина жуу ћондырѕыларын орнату, астыћ тасымалдау жолдарын ж>ндеу ж>нiнен џсыныстар жасады. Алайда, iстiѓ тап осылай болып ћойылуына барлыћ жерде бiрдей ћол жетпедi. Жекелеген жергiлiктi Кеѓестердiѓ т>менгi буындары ћаѕазбастылыћћа салынды. Џзаћ мерзiмдi жоспарлар жасаумен айналыспады. Ћоѕамдыћ >ндiрiстiѓ тиiмдiлiгiн арттыру, љнем тќртiбiн саћтау сияћты џзаћ мерзiмдi мќселелер кеѓес сессияларыныѓ, атћару комитеттер отырыстарыныѓ кљн тќртiбiне сирек ћойылды. Барлыћ жерде бiрдей кеѓестердiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиялары еѓбеккерлердiѓ ћоѕамдыћ џйымдарымен байланыс џстамады. Жекелеген Кеѓес атћару комитеттерi кейбiр тиiмдi тќжiрибесi бар ауылшаруашылыћ тџраћты комиссиялары мен депутаттар тобы жџмысын талдап, таратумен тыѓѕылыћты айналыспады. Дќлiрек айтсаћ, Батыс Ћазаћстан облысындаѕы Шаѕатай селолыћ Кеѓесiнiѓ тќжiрибесiн насихаттау ќбден орынды едi. Dйткенi оныѓ атћару комитетi «Чапаев» асыл тџћымды мал заводыныѓ ќкiмшiлiгiмен ћоян-ћолтыћ ћызмет атћарды. Ауылшаруашылыћ тџраћты комиссиясыныѓ, депутаттар тобыныѓ ћџнды џсыныстарын >ндiрiске енгiзу ж>нiндегi жџрттыѓ џсыныс-пiкiрiн ћолдап отырды. Бџл да – заводтыѓ
>ндiрiстiк к>рсеткiшiн к>теруге ыћпал еткен тиiмдi тќсiл. С>з жоћ, шаруашылыћтыѓ 1971 жылдыѓ ћорытындысы бойынша мемлекет ћамбасына астыћ ћџю жоспарын 168 пайыз орындалуында, келтiрiлген таза пайданыѓ бiр миллион алты жљз мыѓ сом ћџрауында Шаѕатай селолыћ Кеѓесiнiѓ де ћосћан љлесi аз емес-тi. Оныѓ айћын айѕаѕы – жергiлiктi Кеѓестердiѓ т>менгi буындары арасындаѕы республикалыћ жарысында Шаѕатай селолыћ кеѓесi жеѓiп алѕан жљлделi орын, аћшалай сыйлыћ4. Ќрине, ауыл шаруашылыѕыныѓ материалдыћ-техникалыћ базасын ныѕайту бџл салаѕа б>лiнетiн ћаржыѕа да байланысты. 1965 жылѕы КОКП ОК мен КСРО Министрлер Кеѓесiнiѓ «1966-1970 жж. ауыл шаруашылыѕын дамытуѕа ћажеттi кљрделi ћаржылар туралы»5 ћаулысында тыѓ игерiлген аудандарда ћџрылыс салуѕа кљрделi ћаржылар б>лу белгiлендi. Соѕан ћарамастан сала бойынша ћол жеткен «к>рсеткiш» к>ѓiл ћанаѕаттандырмады. Аћт>бе облысыныѓ шаруашылыћтары астыћ ћоймаларын салуды 19,2 пайызѕа орындады. Астыћты аймаћ Павлодар облысында сыйымдылыѕы 40,6 мыѓ тонна элеватор салу к>зделсе, оныѓ бiрде-бiрi iске ћосылмады. Жалпы, Ћазаћстан бойынша астыћ ћабылдау кќсiпорындарын салу жоспары бар болѕаны 54,7%, ал элеваторлар бойынша 33% орындалды6. Бџл iстiѓ iлгерi басуына жергiлiктi органдар мџрындыћ болуы мiндеттелдi. Олардыѓ араласуы арћасында 1964-1968 жылдары ауылшаруашылыћ ћџрылыстарын салуѕа 77 миллион сом мемлекет ћаржысы жџмсалды. Ћазаћстанныѓ колхоздары мен совхоздарыныѓ материалдыћ-техникалыћ базасын ныѕайтуѕа б>лiнген ћаражат жетпiсiншi жылдардыѓ ортасында 147,4 миллион сом ћџрап, 1965 шаруашылыћ жылымен салыстырѕанда 1,8 есеге >стi7.
Dкiнiшке ћарай, бџл саладаѕы келесi бiр к>кейкестi мќселе ћыруар ћаржыѕа сатып алынѕан ауылшаруашылыћ техникаларыныѓ кљтiмсiз ћалып, тот басып, танапта, шеберхана жанында жатуы едi. Мџны к>рген жергiлiктi органдар, олардыѓ ћоѕамдыћ белсендiлерi т>згiсiз кемшiлiктердi тез тљзетуге тырысты. Iске Павлодар облыстыћ Кеѓесiнiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясы асћан белсендiлiкпен кiрiстi. Оныѓ мљшелерi 1971 жылы Ермак (ћазiргi Аћсу) ауданына барып, ауылшаруашылыћ басћармасыныѓ бас инженерiн, «Сельхозтехника» б>лiмшесiнiѓ мамандарын ћатыстыру арћылы колхоздар мен совхоздардыѓ техника пайдалану жайын тексердi. Тџраћты комиссия мљшелерi шаруашылыћ басшыларын, депутаттарды, басћа да ауыл белсендiлерiн ертiп жљрiп, трактор-егiс бригадаларындаѕы ќрбiр машинаны тиянаћтылыћпен тексердi, механизаторлармен пiкiрлестi. Трактор-егiс бригадаларыныѓ бiрiнде дала ћосыныѓ ћасында техникалыћ кљтiммен айналысып жљрген тракторшылармен тiлдестi. «Техника ж>ндеушi шеберлерiѓ ћайда» сауалын ћойды комиссия т>раѕасы. Ондай адам лауазымы ћарастырылмаѕанын хабарлады механизаторлар. «Бекер екен», – деп ћынжылысын бiлдiрдi, к>ршiлес Лозовск ауданыныѓ шаруашылыћтарындаѕы шеберлер ћызметi ћалай џйымдастырылѕанын баяндап бердi комиссия мљшелерiнiѓ бiрi. Лозовск ауданыныѓ шаруашылыћтарында машиналарѕа техникалыћ кљтiм кестесi дала ћосы ћасында iлулi тџрады, оныѓ орындалуы љнемi ћадаѕаланады. Шебер-реттеушiге дербес автомашина бекiтiп берiлген. Ћџрал-жабдыѕын, ћосалћы б>лшектерiн ала жљрiп, шебер-реттеушi машиналар аћауын ж>ндейдi. Осылай бiр трактор-егiс бригадасынан екiншiсiне барып, механизаторларѕа техникалыћ к>мек к>рсетедi, дала жџмыстарыныѓ бары-
сында кiдiрiс болмауына к>мектеседi. Сiздердiѓ де жџмысты осылай џйымдастыруларыѓды ћалар едiм», – деп >з >тiнiшiн айтты. Тексерушiлер кейбiр шаруашылыћтарда машина ауласыныѓ, техниканы саћтауѕа арналѕан алаѓныѓ жоћтыѕын аныћтады. Жанар-жаѕар майларды есепке алудыѓ бетiмен жiберiлуiн, лимит кiтапшалары ретсiз толтырылуыныѓ куќсi болды. Ауылшаруашылыћ машиналары жабынсыз жерге ћойылѕанын, олардыѓ тетiктерiне коррозиямен кљресетiн май жаѕылмаѕанын к>рдi. Комиссия мљшелерi: «Сiздер техниканы џћыпты џстап-кљтуге мќн бермейдi екенсiздер» деген ћынжылысын бiлдiрдi болашаћ iске баѕыт сiлтеп. «Ћоѕам байлыѕына бџлай ћарауѕа болмайды. Сол машиналармен жылдап жџмыс iстеуге тура келедi. Жер жќне техника сiздердi асырайды, ал оѕан к>зћарасыѓыз к>ѓiл ћанаѕаттандырмайды». Мiне, мџндай тебiренiстi ќѓгiме механизаторларѕа ћатты ќсер ћалдырды. Тексерудiѓ ћорытындысы Павлодар облыстыћ Кеѓесiнiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясыныѓ мќжiлiсiнде талћыланды, тиiстi џйымдастыру-шаруашылыћ шаралары белгiлендi. Комиссия мќжiлiсiнде жiберiлген кемшiлiктерге жауаптылар, оларѕа ћолданылѕан ќкiмшiлiк жазалар ж>нiнде аудандыћ ауылшаруашылыћ басћармаларыныѓ басшылары хабардар етiлдi. Облыстыћ кеѓес атћару комитетiнiѓ ауылшаруашылыћ басћармасы атына ћатаѓ сын айтылды. Комиссия аудандыћ Кеѓес атћару комитеттерiне озат шаруашылыћтардыѓ љлгiсi негiзiнде техниканы ћалай кљтiп пайдалану ж>нiнде практикалыћ семинарлар џйымдастыруды џсынды. Бџл ж>нiнде жоѕарыда с>з болѕан Лозовск ауданында бiрћатар ћџнды тќжiрибе жинаћталѕан. Дићандарѕа аудандыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ т>раѕасы Бейбiт Сыздыћовтыѓ басшылыѕымен Абай атындаѕы совхоз-
да >ткiзiлген семинар зор таѕылым беретiн кездесу болды. Шаруашылыћ басшылары, механиктер љлкен ыћыласпен тап-тџйнаћтай жабдыћталѕан машина ж>ндеу шеберханасымен танысты, эстакададаѕы жыпжинаћы орналастырылѕан комбайн, жатћа жќне басћа ауылшаруашылыћ техникаларыныѓ тетiктерiн к>рiп, к>ѓiлi толды. Семинарѕа ћатысушылар алдында депутаттар, совхоз директоры Александр Анатольевич Тыртышный, инженер-механиктер, шебер-реттеушiлер >з тќжiрибелерiн баяндап бердi. Мџндай практикалыћ семинарлар облыстыћ, аудандыћ Кеѓестердiѓ барлыћ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссияларыныѓ џйымдастыруымен >ткiзiлдi, оѕан ћатысушылар дала жџмыстарын атћаруѕа ћажеттi машиналарды жоѕары >нiмдiлiкпен пайдаланудаѕы >з тќжiрибелерiн ортаѕа салды. Демек, к>птеген жергiлiктi органдар iсћызметiнде iлгерiлеушiлiк бар. Дегенмен, олардыѓ барлыћ буындарында бiрдей бџл iс ойдаѕыдай џйымдастырылѕан деуден аулаћпыз. Астыћ >ндiрiсiндегi келелi iстердiѓ таѕдырын шешетiн басты тџлѕа – механизатор. Жасыратыны жоћ, тыѓ аттанысы басталѕанда Хрущевтiѓ даѓѕаза џрандарына ерiп, Ресейдiѓ ежелден егiншiлiкпен айналысатын аудандарынан 60 мыѓнан астам отбасы Ћазаћстанѕа к>шiп келдi. Оларѕа асыѕыс-љсiгiс ћамыс пен ћџймаћтан мекенжайлар салынды. Жаѓа љйлерге ћоныстанушылар ћуанышында шек болмады. Бiраћ, ћыс тљсiп, сыћырлаѕан сары аяз апшыны ћуырѕанда, ћаћаѕан б>лмелерден берекет кеттi. Б>бектерiн бљрсеѓдетiп, балалар баћшасына апарса, онда орын тар. Б>лiмше, трактор-егiс бригадалары орталыћтарында ол да жоћ. Сондыћтан к>птеген аналар >ндiрiстiк еѓбекке ћатыса алмады. Атап айтсаћ, Аћмола облысыныѓ «Южный» совхозында 370 сќбидi апаратын балабаћша болмай, механизатор аналар оларды
к>ршiлерiне ћалдырып, жџмысћа баруѕа мќжбљр болды. Жљз шаћты механизатор ќйел жџмысћа шыѕа алмапты. Ал Ћостанай облысыныѓ Орджоникидзе ауданында 5 мыѓ механизатор ќйел ћоѕамдыћ еѓбектен амалсыз ћол љзген8. С>йтiп, одаћтыѓ тљкпiр-тљкпiрiнен келген Хрущевпен ћанаттандырылѕан тыѓ патриоттарын «коммунизмдегiше» >мiр сљруге шаћырѕан џрандар орындалмай, к>ѓiлдерi ћала бастайды. Ежелгi егiншiлiктi аудандардан келген механизаторлардыѓ 54 мыѓнан астамы керi ћайтуѕа мќжбљр болѕан. 1960 жылы алѕашћы тыѓгерлердiѓ ќр жљзiнен 15-i ћалды9. Бџл жќйт жергiлiктi Кеѓестердi ћатты толѕантты. Ћиыншылыћтан шыѕудыѓ жолы механизаторлар даярлау курсына жергiлiктi халыћты к>птеп тарту арћылы шешуге бел байланды. Механизаторлар оћуын џйымдастыруда бџрынѕы наућаншылдыћтан бас тартуѕа тура келдi. Бџѕан жекелеген жергiлiктi Кеѓестердiѓ iстќжiрибесiнен к>з жеткiзу ћиын емес. Мќселен, Аћмола облысындаѕы Жалтыр селолыћ Кеѓесi шаруашылыћ басшыларыныѓ механизаторлар оћуына ћолайлы б>лме б>луiн, к>рнектi ћџралдармен ћамтамасыз етiлуiн, оћытушылар ћџрамыныѓ бiлiм дќрежесiнiѓ талап-тiлекке сай болуын ћатаѓ баћылаѕан. Жергiлiктi >кiмет органы тарапынан ћамћорлыћты к>рген жџрт механизаторлар оћуына к>птеп келе бастайды. 1960 жылы курстыѓ сабаѕына 50 адам ћатысса, келесi маусымда олардыѓ саны љш есеге к>бейген10. Механизаторлардыѓ жаѓа тобы совхоздаѕы сан-салалы дала жџмыстарыныѓ >з кљштерiмен атћарылуына атсалысћан. Механизаторлар ћатарын к>бейтуге к>мектескендер – халыћ депутаттары. Ћазаћ КСР-i Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты, «Плодородный» совхозыныѓ трактор-егiс бригадирi Я.Розанова >зi басћаратын џжымныѓ ћатарын жыл сайын он механизаторѕа к>бейту љшiн механизаторлар курсын џйымдастырып,
оныѓ сабаѕын >зi жљргiздi. Жаћсы iстi Комсомол поселкелiк Кеѓесiнiѓ депутаты, сол аттас совхоздыѓ шеберхана меѓгерушiсi Ю.Москаленко да маћџлдап, ћиын да ћџрметтi iске ћџлшына кiрiстi, бiр бесжылдыћта 50 комбайншы даярлап шыћты. Ћаланыѓ селоѕа к>мегiн жандандыру жолымен де жергiлiктi Кеѓестер механизаторлар ћатарын жќне олардыѓ сапалыћ ћџрамын жетiлдiрудiѓ таѕы бiр тќсiлiн тапты. Dнеркќсiп орындарында курстар ашылып, оны бiтiргендер егiн ораѕы кезiнде колхоздар мен совхоздарѕа барып, астыћ љшiн кљреске атсалысты. Тек, Петропавл шаѕын метражды заводында ѕана «Таман дивизиясы» совхозына ћолћабас љшiн жљз механизатор даярланѕан. Жалпы, Солтљстiк Ћазаћстан облысы бойынша селоѕа мыѓдаѕан механизатор жiберiлiптi. Ал сол кездегi тыѓ >лкесiн тџтас алѕанда 60 мыѓ адам тракторист, комбайнер мамандыѕын меѓгерген. Мiне, осындай жекелеген фактiлерге ћарап, республиканыѓ солтљстiк облыстарында механизаторлар жеткiлiктi, бџл ж>нiнен ћам жеудiѓ ћажетi жоћ-ты десек ћателесемiз. Керiсiнше, механизаторлардыѓ жеткiлiксiздiгiнен жергiлiктi органдар ауылшаруашылыћ >ндiрiсiн џйымдастыруда бiраз ћолбайлаушылыћпен кездестi. Типтi механикалыћ шеберханалардыѓ жоћтыѕы, барыныѓ тарлыѕы ауылшаруашылыћ машиналарын ж>ндеудiѓ кешеуiлдеуiне, жџмыс сапасына нџћсан келтiруге килiктiрдi. Мекен-жай жоћтыћтан механизаторларды тџраћтандыру ћиындады. Осы кемшiлiктердi жою маћсатында мемлекет деѓгейiнде шаралар алынды. Ћазаћ КСР Министрлер Кеѓесiнiѓ ћаулысымен тыѓ >лкесiне ћарайтын «Главцелинстрой» тресi ћџрылды. КСРО Министрлер Кеѓесiнiѓ «Ауыл шаруашылыѕы љшiн механизаторлар кадрларын даярлауды одан ќрi >рiстету шаралары туралы»11 ћаулысымен (1970 ж. 14 мамыр) жергiлiктi органдарѕа жаѓа
жауапкершiлiк жљктелдi. Еѓбекшiлер депутаттары аудандыћ Кеѓесiнiѓ 1970 жылы >ткен сессияларында селолыћ кќсiптiк-техникалыћ училищелердi оћытушылармен ћамтамасыз етiп, таяу мерзiмде 47 мыѓ механизатор даярлау ж>нiнде шешiм ћабылданды. Ал >з тарапынан еѓбекшiлер депутаттарыныѓ ћалалыћ Кеѓестерiнiѓ атћару комитеттерi училищелердiѓ материалдыћ-техникалыћ базасын ныѕайтуѕа к>мектестi. Нќтижесiнде тек тоѕызыншы бесжылдыћта кќсiптiктехникалыћ училищелер саны 47 мамандыћ бойынша 66-ѕа >стi12. Мамандыћ алумен iс бiтпейдi. Бастысы – кќсiби шеберлiктi шыѓдау. Бџл баѕытта республиканыѓ к>птеген облыстары мен аудандарында оѓды тќжiрибе жинаћталды. Талдыћорѕан облысыныѓ Панфилов ауданында бџл iстiѓ нќтижелi болѕанына орай Ћазаћстан Компартиясы Орталыћ комитетiнiѓ бюросы бџл мќселенi >з отырысында ћарап, олардыѓ оѓды тќжiрибесiн республика механизаторларына тарату ж>нiнде ћаулы ћабылдады. Жалпы, Казаћстанныѓ ауыл шаруашылыѕында ћол жеткен табыстарда механизаторлардыѓ љлесi џшантеѓiз. Халыћтыѓ еѓбекке ћабiлеттiлерi iшiндегi сандыћ арасалмаѕыныѓ аздыѕына ћарамастан, сала >ндiрiсiндегi ќр алуан ћызметтiѓ 70 пайыздан астамын атћарды. Республикада механизатор кадрларыныѓ аса iрi ћауымдастыѕы ћалыптасты. Бџѕан т>мендегi кесте мќлiметтерi к>зiмiздi жеткiзедi. Ћазаћстанныѓ совхоздары мен колхоздарындаѕы механизаторлардыѓ мыѓ адамѕа шаћћандаѕы љлес салмаѕы13.
Бџл саланыѓ техникалыћ базасы ондаѕы электр ћуатыныѓ ћолданылуы кљшiмен де сипатталады. 19651985 жж. республика совхоздары мен колхоздарыныѓ энергиялыћ ћуаты едќуiр артты. Оны т>мендегi кесте мќлiметтерi дќлелдейдi14. Кесте деректерiнен к>рiп тџрѕанымыздай, ауыл шаруашылыѕындаѕы еѓбектiѓ энергиялыћ ћуаты жиырма жылда екi есе артћан. Бџл к>рсеткiш бойынша Ћазаћстан КСРО-да бiрiншi орынѕа шыћты. Dндiрiс процестерiне электр ћуатын џтымды пайдаланушы шаМеханизаторлар кќсiбiнiѓ тљрi бойынша Тракторшылар Комбайншылар мен автомобиль жљргiзушiлер С о л а р д ы ѓ iшiнде: совхоздарда, колхоздарда 313,6 257,8 55,8 388,7 324,4 61,3 300,9 251,9 48,3 387,5 324,4 61,0 384,4 322,3 61,0 Жылдар Бiр жџмысшыѕа шаћћандаѕы энергия ћуаты (ат кљшiмен) 100 га егiс алаѓына есептегенде: (ат кљшiмен) 34,7 45,9 27,0 42,4 46,5 16,6
руашылыћтар ћатары к>бейдi. Тек тоѕызыншы бесжылдыћта ѕана мемлекеттiк энергия жљйесiне 545 совхоз, колхоз ћосылып, 97,4 мыѓ километрлiк15 электр ћуатын беретiн мемлекеттiк желi iске ћосылды. Жекелеген шаруашылыћтарда электр ћуатын >ндiрiс ћажетiне ћолдану ќр жылѕа шаћћанда 560 киловатт-саѕаттан 10 миллион киловатт-саѕатћа дейiн к>бейдi. Мысалы, Ћостанай облысыныѓ Федоров ауданында 1974 жылы электр ћуатын пайдалану ќр шаруашылыћћа шаћћанда орта есеппен 4,4 миллион киловаттсаѕат ћџрады. Яѕни, республикалыћ орта деѓгейден 2,9 есеге жоѕары. Ќсiресе, бџл Ћостанай облысыныѓ Таран, Меѓдiѕара, К>кшетау облысыныѓ Шортан, Красноармейск, К>кшетау, Аћмола облысыныѓ Атбасар аудандары бойынша ћол жеткен к>рсеткiш к>ѓiл ћуантады. Жемiстi iстiѓ ћайнары ћайдан десек, жоспарлаудан жыл ћорытындысы шыѕарылѕанѕа дейiнгi сан алуан жџмысты љйлестiрумен айналысћан Кеѓес атћару комитеттерi ќкiмшiлiктерi, олардыѓ тџраћты комиссиялары белсендiлерiнiѓ ћыруар ћызметiн атап айта аламыз. Нќтижесiнде электр ћуатымен атћарылѕан iстер аућымы арта тљстi. Жергiлiктi органдар кеш болса да еш емес деп ћолѕа алѕан кљрделi мќселе – астыћ >ндiрiсiнiѓ тиiмдi жљйесiн ћалыптастыру едi. Dйткенi Л.И.Брежнев басћарѕан коммунист «жауынгерлер» тыѓды «баѕындыруды» к>здеген бiржаћты к>зћараспен жџмыс iстеп, жердi шамадан тыс м>лшерде жырттырып тастады. Ћорытындысында миллиондаѕан гектар ћџнарсыз жер ауылшаруашылыћ >ндiрiсiне жарамай ћалды. Тек Павлодар облысыныѓ >зiнде тыѓ жерлер жаппай жыртылѕан 1955-1957 жылдары т>рт жљз мыѓ гектардан астам дќндi даћылдар танабы эрозиямен заћымдалды16. Тек тыѓ жерлердi игерудiѓ екiншi кезеѓiнде ѕана топыраћты ћорѕау шаралары ћолданыла бастады. Яѕни жоѕа-
рыда баяндалѕанындай, эрозияѕа ћарсы техниканы шыѕару к>п жылѕа кешiгiп ћолѕа алынды. Мќселен, бiрiншi болып жаппай жыртылѕан тыѓныѓ кiндiк тџсында орналасћан Аћмола облысыныѓ жергiлiктi кеѓестер атћару комитеттерiнiѓ џсынысымен Шортан селосында конструкторлыћ бюросы бар Бљкiлодаћтыћ астыћ шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институты ашылды. Аћмолада эрозияѕа ћарсы кљресуге ћажеттi топыраћ >ѓдеу техникасын шыѕаратын машина жасау заводы iске ћосылды. Ондай техниканы ћолдану дќндi даћылдардыѓ тљсiмiн ќр гектарѕа шаћћанда љш центнерге к>бейтуге к>мектестi. Эрозияѕа ћарсы кљрестiѓ к>кейтестi мќселелерi џжымдыћ басшылыћ формасы саналатын Кеѓестер сессияларында сан рет талћыланды. Солардыѓ бiрi – 1965 жылдыѓ маусымында >ткен Тыѓ >лкелiк Кеѓесiнiѓ сессиясы17. Dлкелiк Кеѓес атћару комитетi ауылшаруашылыћ басћармасыныѓ бастыѕы Ф.Моргунныѓ баяндамасында, ауылшаруашылыћ тџраћты комиссиясыныѓ т>раѕасы В.Гольцовтыѓ ћосымша хабарламасында ѕылым жетiстiктерiне, озаттар тќжiрибесiне сљйенген совхоз, колхоз џжымдарыныѓ астыћ >нiмiн арттырудаѕы бiрћатар жетiстiктерi атап к>рсетiлдi. Тыѓ жерлердi жаппай игерудiѓ >ткен жылдарында >лкедегi егiс к>лемi љш еседен аса >сiп, Отан ћоймасына 4,2 миллиард пџт астыћ ћџйылѕан. Егiншiлiк мќдениетiн к>терудегi кейбiр оѓ >згерiстерге ћарамастан, Ћазаћстанныѓ солтљстiк >ѓiрiндегi жљзге жуыћ колхоз бен совхоз маусым сайын орта м>лшерде >нiм жинаѕан. Сонымен ћатар, шаруашылыѕы керi кеткен џжымдар ћатары да к>бейген. Табиѕат-климат жаѕдайы егiншiлiк љшiн ћолайлы болып ћалыптасћан 1964 жылы 162 шаруашылыћ гектар сайын бар болѕаны т>рт центнерден, 233 колхоз бен совхоз т>рттен алты центнерге дейiн, 302-сi бестен сегiз центнерге дейiн дќн бастырѕан18.
Астыћ тљсiмi т>мендеуiнiѓ негiзгi себебi – 18,7 миллион гектар аѓыз алћабыныѓ19 жел эрозиясымен заћымдалуы, таза парды баѕаламау салдары болатын. Сессияѕа ћатысушылар кемшiлiктердi жоюѕа баѕытталѕан бiрћатар шаралар кешенiн белгiледi: эрозияѕа ћарсы ћолданылатын ауылшаруашылыћ машиналарын к>птеп шыѕару, озат трактор-егiс бригадаларыныѓ тќжiрибелерiн тарату, жергiлiктi кеѓестердiѓ, атћару комитеттерi, тџраћты комиссиялары, депутаттары, сондай-аћ «Казсельхозтехника» бiрлестiктерi басшылары мен мамандарыныѓ егiншiлiк мќдениетiн к>теру љшiн кљресiн кљшейту. Сессиядан кейiн тыѓ >лкелiк Кеѓесi >з шешiмдерiнiѓ жергiлiктi жерде орындалуын баћылады. Соныѓ нќтижесiнде 1965 жылы љш миллион гектарѕа жуыћ ерте пiсетiн жаздыћ дќндi даћылдар аѓызы аударылмай жыртылѕан. Сљдiгер мен парѕа орналастырылѕан 800 мыѓ гектар танапћа тџћым ћиѕаштап себiлген. Эрозияѕа џшыраѕан жер к>лемi аныћталѕан. Егiншiлiктiѓ осындай ортанћол мќселелерiн >лкелiк Кеѓес сессиясында талћылау эрозиямен кљрестiѓ тљбегейлiлiгiн танытты. Сондыћтан Тыѓ >лкелiк Кеѓес атћару комитетi жанынан топыраћты ћорѕау инспекциясы ћџрылды20. Бљкiлодаћтыћ астыћ шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институтыныѓ ћызметкерлерi эрозияны жою ж>нiнен кешендi шаралар ћабылдап, таяудаѕы екi жылда аѓызы аударылмай жыртылатын егiншiлiкке к>шу баѕыты белгiленедi. Топыраћты эрозиядан ћорѕау ћуаѓшылыћ зардабына к>бiрек џшыраѕан К>кшетау облысыныѓ егiншiлерi алдына да келелi мiндет ретiнде ћойылды. Dйткенi тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi жаппай игерудiѓ >ткен жылдарында жергiлiктi органдар тарапынан эрозияѕа ћарсы ћолданылѕан агротехникалыћ шаралар тым тар шеѓбердi ћамтыды. Тыѓ >лкесiнiѓ 97
колхозы мен совхозы бџл баѕытта ешћандай жџмыс жљргiзбедi, ал К>кшетау, Аћмола облыстарыныѓ шаруашылыћтарында аѓызы аударылмай жыртылѕан танап к>лемi барлыћ дќндi даћылдар егiсiнiѓ 3 жќне 3,6%-ын ћџрады21. Жергiлiктi Кеѓестер iске ћозѕау салуѕа тырысып-аћ баћты. Депутаттар топыраћты аудармай >ѓдеудiѓ артыћшылыѕын насихаттауды жандандырды. Озат шаруашылыћтардыѓ дићандары тќжiрибесiне сљйенiп, аѓызы аударылмай жыртылѕан топыраћћа ћар жиырма сантиметрге ћалыѓ тоћтатылатынын, оныѓ к>ктемде ерiген суы танапћа жарты метрге тереѓiрек iркiлетiнiн, жердiѓ тоѓазуы да сљдiгермен салыстырѕанда 2-3 есе аздау болатынын баяндады. Осындай сан ћырлы iстi жљргiзуге жергiлiктi органдар ауылшаруашылыћ ѕалымдарын жџмылдырды. 1966 жылдыѓ ћаѓтар-аћпанында Аћмолада >ткен Бљкiлодаћтыћ астыћ шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институтыныѓ к>шпелi мќжiлiсiнде мынадай џсыныс жасалды: топыраћ >ѓдеудi ћопсытћыш культиватормен жљргiзу, эрозиямен зор к>лемде заћымдалѕан танапћа егiстiктi ћорѕайтын аѕаш отырѕызу, дќндi даћылдар себудiѓ дер кезi ретiнде 20-25 мамырды белгiлеу. Сосын Тыѓ >лкелiк Кеѓес атћару комитетiнiѓ ћаулысымен колхоздар мен совхоздарда эрозияѕа ћарсы топыраћ ћорѕау мќселесiне ерекше к>ѓiл б>лу ћажеттiгi баса к>рсетiлдi. Dлкелiк Кеѓеспен белгiленген кеѓ к>лемдi ћызметке Аћмола облысыныѓ егiншiлерi белсендiлiкпен кiрiстi. 1966 жылдыѓ ерте кљзiнен танап аѓызы аударылмай жыртылып, сљдiре саћталды, 9716 гектарѕа ш>п егу арћылы елеулi алћап к>галдандырылды, 17,2 мыѓ гектар пар алћабы жолаћтап жыртылды, 1957, 1 мыѓ гектарѕа жаздыћ бидай аѓыз сеялкаларымен себiлдi22. Жоѕарыда аталѕан агротехникалыћ шаралар кешенi эрозиямен заћымдалѕан жерлер алаѓын едќуiр азайтуѕа мљмкiндiк бердi. Егер 1965
жылы Аћмола облысы бойынша жел эрозиясына 2,9 миллион гектар егiстiк заћымдалса, 1966 жылдыѓ ћорытындысында оныѓ к>лемi 110,3 мыѓ гектарѕа ћысћарды. Эрозиямен кљресте iстелген белгiлi бiр жџмыс жљргiзiле бастаѕанына ћарамастан, республика бойынша жаѕдай ћиын болып ћала бердi. «Жыл сайын» дерлiк – деп к>рсетiлдi КОКП Орталыћ Комитетi мен КСРО Министрлер Кеѓесiнiѓ «Жердi жел жќне су эрозиясынан ћорѕау ж>нiндегi кезек кљттiрмейтiн шаралар туралы» (20 наурыз 1967 ж.) ћаулысында Ћазаћстанда шаѓды боран топыраћтыѓ ћџнарлы ћабатын џшырып ќкетiп, егiстiктiѓ едќуiр б>лiгiн заћымдайды жќне ћџртады»23, – деп к>рсетiлдi. «Жердi пайдаланушылар топыраћтыѓ ћџнарлылыѕын арттыратын тиiмдi шараларды жљзеге асыруѕа, топыраћтыѓ жел жќне су эрозиясын болдырмау љшiн џйымдастыру-шаруашылыћ, агротехникалыћ, орманмелиоративтiк жќне гидротехникалыћ шаралар кешенiн ћолдануѕа, жердiѓ сортаѓдануына, батпаћтануына, ластануына, арамш>п басуына, сондай-аћ топыраћтыѓ сапасын т>мендететiн басћа да процестердi болдырмауѕа мiндеттi» – делiнген 1968 жылѕа желтоћсанда КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi бекiткен Жер туралы Заѓ негiздерiнде. Бџл мќселе кеѓ алћапћа егiс салатын ќрi аћшыл, кљлгiн, сусыма, ћџмаћ топыраћты танаптары жеѓiл жел эрозиясына џрынѕан Семей облысыныѓ Бородулихин ауданы егiншiлерi алдына тљбегейлiлiкпен ћойылды. Аталмыш мќселедегi наћты жџмысты Бородулихин аудандыћ Кеѓес атћару комитетi арнаулы тексеру жљргiзбей тџрып тыѓ жерлердi жыртпау ж>нiндегi ћарарынан бастады. Ал ћуаѓшылыћпен кљресте кешендi шаралар белгiледi. Мџныѓ >зi де топыраћты эрозиядан ћорѕау љшiн жеткiлiксiздiгiн танытты. Себебi к>птеген шаруашылыћтарда еѓку жердiѓ ыѓѕайына ћарай жер жырту,
тџћым себу, алћапты бораздалап ћопсыту сияћты оѓтайлы агротехникалыћ шаралар жљргiзiлмедi. Орман-мелиоративтiк жџмыстары кешiктiрiлiп ћолѕа алынды. Жаѕдайды зерттеген аудандыћ Кеѓестiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясы мќселенi сессияда ћарауды кљн тќртiбiне ћойды. Депутаттар жиналысы жердi эрозиядан ћорѕаудыѓ џйымдыћ-шаруашылыћтыћ, агротехникалыћ-мелиоративтiк шаралар кешенiн жасап бекiттi. Бџл жџмысћа «Казгипрозем» институты Семей филиалыныѓ ћызметкерлерiн тартты. Олар эрозияѕа ћарсы жџмыстардыѓ бас жоспарын жасады, аудандыћ Кеѓес атћару комитеттерi >з мќжiлiстерiнде оны ћарап, ћабылдады, орындалу барысын ћатаѓ баћылауѕа алды. 1970-1972 жылдарда >ткiзiлген аудандыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ мќжiлiстерiнде эрозияѕа ћарсы кљреске байланысты жиырмадан астам мќселе ћараѕан24. Ауатком, ауылшаруашылыћ тџраћты комиссиясыныѓ мљшелерi жел эрозиясына џшыраѕан танаптарды жиi аралады. Iстiѓ жайын жергiлiктi жерде тексерiп, шаруашылыћ ќкiмшiлiгi, агрономиялыћ ћызмет мамандарымен бiрлесе отырып жџмысты жандандырды. Нќтижесiнде тек тоѕызыншы бесжылдыћтыѓ >зiнде зябь пен пардыѓ љштен бiрi ћайырмасыз >ѓделдi, 900 гектар жерге егiстi ћорѕайтын аѕаш отырѕызылды. Эрозиямен кљрестi џйымдастыруда жергiлiктi органдардыѓ т>менгi буыны да к>лемдi iс тындыра алады. Алдына ћойѕан мiндеттi орындамай тџрып, дамыл таппаѕандар ћатарынан К>кшетау облысындаѕы Златополь селолыћ Кеѓесi к>рiндi. Мџнда елеулi ћызмет атћарѕан Ћазаћстанѕа еѓбегi сiѓген агроном, селолыћ Кеѓестiѓ ауылшаруашылыћ тџраћты комиссиясын басћарѕан А.Г.Горовойдыѓ жџмысын жеке-дара атап к>рсеткен ж>н. Жоѕары оћу орнын бiтiрiп келген жас
маман еѓ алдымен эрозияны жоюды келелi iс етiп ћолѕа алды: негiзiнен ћуаѓшылыћћа ћарсы тџруѕа баѕытталѕан топыраћ ћорѕаудыѓ технологиялыћ картасын жасады. Тџраћты комиссия мљшелерi >мiр талабынан туындаѕан к>птеген маѓызды мќселелердi: топыраћты жиi ћопсытып, оныѓ ћџнарлы ћабатыныѓ берекесiн кетiруден бас тарту, желдiѓ џшырып кетуiн болдырмау љшiн аралыћ даћылдар себу, танапты ВИГ-3 тiкенектi тырмамен, дискiлi сыдыра жыртћышпен >ѓдеу жайын тиянаћты ћойып, тыѓѕылыћты шештi. С>йтiп, эрозияѕа ћарсы технологияны ћатаѓ саћтау, танаптарды пайдалануѕа тќртiп орнатуѕа Анатолий Гурьевич бел шешiп кiрiскен iс болды. Ћорытындысында табиѕат-климат жаѕдайына ћарамастан, тќуiр >нiм алудыѓ ќжептеуiр алѕышарттарын ћалыптастырды. Кеѓес ћарамаѕындаѕы «Злотополь» совхозы К>кше >ѓiрiнде тџѓѕыш болып «Егiншiлiк мќдениетi жоѕары шаруашылыћ» атаѕын алды25. Егер жергiлiктi органдар iске шындап кiрiссе, топыраћ эрозиясын жоюда ћыруар ћызмет тындыруѕа жаѕдай барлыѕын Талдыћорѕан облысындаѕы Ћапал селолыћ Кеѓесiнiѓ iс-тќжiрибесi де дќлелдейдi. Алпысыншы жылдардыѓ басында Кеѓес аумаѕында орналасћан совхозда жаѕдай ћым-ћуыт болып ћала бердi. Dйткенi барлыћ жерде атћарылуѕа тиiстi эрозияѕа ћарсы шаралар (алћапты к>галдандыру, даћылдарды жолаћтап егу, жеѓiл ћџрамды топыраћты таптау) љздiк-создыћ жљргiзiлдi, егiстiкке монодаћыл – бидайды љзбей ћайталап сеуiп >сiре беру орын алды26. Жергiлiктi органдарѕа ћалыптасћан ћиын жаѕдайдан ћалай шыѕудыѓ жол-жоспарын шџѕыл iздестiруге тура келдi. Еѓ алдымен депутаттар топыраћ ћорѕаудыѓ тиiмдi технологиясына к>шкен к>ршiлес шаруашылыћтыѓ iс-тќжiрибесiмен танысты. Ауылаткомныѓ 1967 жылы
>ткен отырыстарыныѓ бiрiнде шаруашылыћтаѕы агрономиялыћ ћызмет мамандарына эрозияѕа ћарсы кљрестiѓ алѕашћы ћадамы ретiнде ћысћа мерзiмде ћайырмасыз сљдiгер жырту жќне тџћым себу технологиясын жасауды жљктедi. Екiншiден, совхоз ќкiмшiлiгiне жаѓа топыраћ ћорѕайтын техника тљрлерiн к>птеп сатып алу ћажеттiгi к>рсетiлдi. Џйымдастыру-шаруашылыћ шараларды бџћараныѓ белсендi ћызметiмен тыѕыз байланыстыру, совхоз басшылары мен мамандарыныѓ жљктелген жџмысћа жауапкершiлiгiн арттыру арћылы танаптыѓ 85-90 пайызын ћайырмасыз плугпен жыртып, жер бетiнде орылѕан егiн сабаћтарыныѓ 48-ден 59 пайызѕа дейiн м>лшерiнiѓ ћалдырылуына орай онда ћар суын екi-љш есе артыћ саћтауѕа ћол жеттi27. Сайып келгенде, дќндi даћылдардыѓ ћуаѓшылыћћа т>зiмдiлiгiн арттыратын нитрат пен фосфаттыѓ арасалмаѕыныѓ топыраћ ћџрамында к>беюiне алѕышарт ћалыптасты. Мџндай агротќсiлдер барлыћ жерде ћолданыла бастады, прогресшiл топыраћ ћорѕау технологиясына к>шуге жол ашылды. 80-жылдардыѓ басында республика колхоздары мен совхоздарында 23 миллион гектардан астам егiстiк ћайырмасыз ћџралдармен >ѓделiп, соныѓ нќтижесiнде астыћ >нiмi арта тљстi. Бџѕан т>менгi кесте мќлiметтерiнен к>з жеткiземiз: Бесжылдыћтыѓ соѓѕы жылдарына жљргiзiлген эрозияѕа ћарсы шаралар кешенi (млн. га есебiмен)28 т>рт бесжылдыћ шеѓберiнде салыстырылды.
Кестеде к>рсетiлген деректер топыраћ эрозиясына ћарсы ћолданылатын технологияныѓ тиiмдiлiгiн дќлелдейдi. Дегенмен топыраћтыѓ жел эрозиясы ћайсыбiр аймаћта ќлi де болса >зiнiѓ басымдылыѕын байћатты. Dйткенi Ћазаћстанда жел эрозиясына т>теп бере алмайтын 12 миллион гектарѕа жуыћ (яѕни, барлыћ егiстiѓ 33%) жер бар, оныѓ 5 миллиондайыныѓ механикалыћ ћџрамы жеѓiл, ал 6 миллион гектардан астамыныѓ ћџрамында карбонат бар топыраћ. Жалпы республикадаѕы эрозияѕа џшырау ћаупi бар танап егiстiѓ 40 пайызынан асады. Оны болдырмаудыѓ жолдары: топыраћты ћорѕайтын ауыспалы егiс жљйесiн ћолдану, ыћтырма жасау, эрозияныѓ кљштi зардабы тиетiн танаптарда егiстi ћорѕайтын орман алћаптарын Жылдар Топыраћта егiн сабаѕын саћтау арћылы ћыршуышпен жер >ѓдеу Эрозияѕа ћарсы сеялкамен тџћым себу Ауылшаруашылыћ даћылдарын парлы танапћа жолаћтап орналастыру Бесжылдыћтар бойынша астыћ >нiмiнiѓ маусым сайынѕы орташа тљсiмi (млн. тонна) 1976-1980 19,13 21,74 2,68 27,5 1971-1975 15,29 16,57 2,90 21,6 1966-1970 10,22 7,15 3,59 1961-1965 6,93 3,98 1,50 14,5
>сiру, егiнi жиналѕан жерлерде аѓыз ћалдырып отыру. Аѓызѕа ћардыѓ мол жиналуы себептi топыраћтаѕы ылѕалдыѓ м>лшерi едќуiр молаяды. Ћџлазыѕан ашыћ далаларда ћар тоћтату љшiн аѓыз ћалдыру топыраћты тоѓ болып ћатудан ћорѕайды, к>ктемде танаптыѓ тереѓ ылѕалдануын ћамтамасыз етедi. Бџл iсте ешћандай ћарадљрсiндiкке жол беруге болмайтынын да ескерткен ж>н. Ауыр топыраћты жерде ћолданып жљрген агротехникалыћ шараларды жеѓiлiне ћолданып, эрозияны тоћтатамын деуге ќсте болмайды. Жџмысћа кiрiспей тџрып, топыраћтыѓ ылѕалдылыѕын, ћџрылысын, алћапта орналасу тќртiбiн, оныѓ ойлы-ћырлылыѕын, жердi пайдаланудыѓ шаруашылыћ сипатын айћындап алѕан ж>н. Бџл жџмыспен шџѕылданѕан Ћазаћстанныѓ солтљстiк аймаѕыныѓ ѕалымдары мен мамандары к>п жылдар бойѕы баћылау арћылы топыраћ бораны эрозияѕа шалдыћћыш келетiн жерде кљш алатынын жќне ауада шаѓ к>бейген сайын желдiѓ кљшi арта тљсетiнiн дќлелдеп бердi. Топыраћтыѓ жел эрозиясын болдырмаудыѓ еѓ тиiмдi тќсiлдерiн табу маћсатымен тыѓдаѕы машина сынау стансасыныѓ џжымы жљргiзген тегiстеп ћыршитын культиватор-топыраћтыѓ ћыртысын аудармай, 7,5 сантиметр тереѓдiкте >ѓдегенде егiстiк аѓызы жџлынбай сол ћалпында саћталады. Ал тереѓ ћопсыту >нiмдi молайтпай атћарылѕан еѓбекке жџмсалатын ћаражатты текке шашуѕа килiктiредi. Топыраћтыѓ беткi ћабатын >ѓдеу љшiн дискiлi сыдыра жыртћыш ћолдануды енгiздi. Еѓбектi, ћаржыны љнемдеу љшiн сыдыра жыртћыш сеялкаѕа тiркелдi. Онда да культиваторлар табанына балшыћ жабысып, жљрiсi ауырлаѕан жаѕдайда iске ћосылды. Егiншiлiктiѓ мџндай жетiлдiрiлген топыраћ ћорѕау жљйесiн ћолдану бљгiн де >з >зектiлiгiн жойѕан жоћ.
Астыћ >ндiрiсiн арттыру жолында жергiлiктi Кеѓестер, олардыѓ атћарушы органдарыныѓ аса бiр ыждаѕаттылыћпен ћолѕа алѕан џйымдастырушы-шаруашылыћ шарасы – ауыспалы егiстi игерудiѓ аса тиiмдi жљйесiн ћалыптастыру ћызметi. Мџнда да жергiлiктi Кеѓестердiѓ облыстыћ, аудандыћ атћару комитеттерi, олардыѓ ауылшаруашылыћ басћармалары бiрлесiп жџмыс атћарѕан жерлерде бiрћыдыру ћызметтер тындырылды да. Бџл ретте Шыѕыс Ћазаћстан облысындаѕы Киров селолыћ Кеѓесiнiѓ ћызметi љлгi етуге лайыћ. Кеѓес депутаттары егiншiлiктiѓ бесаспап мамандарымен бас ћосып, Киров жќне Куйбышев атындаѕы колхоздарда ауыспалы егiстi игеру жайын зерттедi. Олар ауыр сазды, к>п ћарашiрiктi шаруашылыћтардыѓ жерi жеткiлiктi ћџнарлылыћ м>лшерiмен пайдаланатынын аныћтады. Бiраћ мџндай мљмкiндiктi iске ћосуда кейбiр орын алѕан кемшiлiктер iлгерi басћан аяћты керi тартћан. Атап айтсаћ, ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсiнiѓ ћалыптасћан жљйесiн жиi-жиi ћайта ћџру, саланы жоспарлау, ћаржыландыру жџмыстарындаѕы сќйкессiздiктер дќндi даћылдар >сiрудiѓ тџралауына џрындырыпты. Жыртынды жердiѓ ћыста ћар љрлеуiне џшырауын, аязда ћатып ћалуын, к>ктемгi лайсаѓда батпаћтануын болдырмау љшiн депутаттар аталмыш шаруашылыћтардаѕы танаптыѓ 17 пайызын парѕа ћалдыруды џсынды. Дќндi даћылдар >сiрудi тап сондай талап тџрѕысынан џйымдастырѕан Киров атындаѕы колхоздыѓ дићандары 1971 жылы дќндi даћылдардыѓ ќр гектарынан орта есеппен 25,5 центнерден астыћ бастырыпты29. Астыћ-пар ауыспалы егiс жљйесiн игерудiѓ тиiмдiлiгiне К>кшетау облысындаѕы топыраћ эрозиясымен кљресушi Бљкiлодаћтыћ астыћ шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институтыныѓ Степноишим тќжiрибе стансасыныѓ љрдiсiнен де к>з жеткiземiз. Станса
ћџрылѕан 1967 жылы дићандар парѕа барлыћ танаптыѓ 11,7 пайызын б>лiп, ќр гектардан орта есеппен 8,7 центнер дќн бастырѕан-ды. Ауыспалы егiстi игеру, ыћтырмалы пар м>лшерiн белгiлi бiр к>лемге кеѓейту жќне оларды тыѓѕылыћты >ѓдеу танаптыѓ тљсiмiн молайтты: бес жыл iшiнде дќндi даћылдар >нiмi едќуiр >сiп, 1973 жылы гектарына орта есеппен 18,2 центнерге жеттi. Алайда, Ћазаћстан Компартиясыныѓ 1976 жылѕы к>кек айында >ткен пленумы атап к>рсеткенiндей, ауыспалы егiстi игеру деѓгейi к>ѓiл ћанаѕаттандырмады. Мџны мынадай деректер дќлелдейдi: игерiлген ауыспалы егiс аумаѕы 57% ћџраѕан30. Пленум орын алѕан олћылыћтыѓ себебiн Кеѓес, ауылшаруашылыћ органдарыныѓ ћызметтерiндегi оралымсыздыћћа саяды. Олардыѓ егiншiлiк мамандарымен ћоян-ћолтыћ ћызмет iстей алмауынан екенi баса айтылды. Ауыспалы егiстi игеру, ќсiресе, жаппай тыѓ жерлер игерiлген аудандарда тым баяу ћарћынмен жљрiп жатты. Аћмола облыстыћ Кеѓесiнiѓ 1976 жылѕы ћаѓтарда >ткен т>ртiншi сессиясында атап к>рсетiлгенiндей, дќндi даћылдар егiсiне енгiзiлген 2310 ауыспалы егiстiѓ 1814-i игерiлген. Егiндi к>п салатын Ћорѕалжын ауданында бџл ж>нiнен жарты м>лшердегi де жџмыс атћарылмаѕан. Ал, Кеѓес, ауылшаруашылыћ органдары ынтымаћтасып жџмыс жљргiзген жерде жаѕдай мљлде басћаша. Мќселен, К>кшетау облысыныѓ егiс даласында тоѕызыншы бесжылдыћ бойынша гектар сайын >ндiрiлген астыћ жалпы республикалыћ м>лшерден љш-т>рт центнерге артыћ31. Депутаттар басћаратын трактор-егiс бригадаларында одан да жоѕары. Жџмысты жаћсы џйымдастырудыѓ љлгiсiн к>рсеткендердiѓ ћатарында Ћазаћ КСР-i Жоѕарѕы Кеѓесi Президиумыныѓ мљшесi, «Червонный» совхозыныѓ бригадирi Смаѕџл Есмаѕанбетов болды. Депутат басћаратын бригада бойынша тоѕызыншы бесжылдыћта бидайдыѓ ќр
гектарынан орта есеппен 17,1 центнерден >нiм жиналды. «Буденный» совхозыныѓ трактор-егiс бригадирi, К>кшетау облыстыћ Кеѓесiнiѓ депутаты Владимир Химич басћаратын џжымныѓ ћолы жеткен к>рсеткiшi червондыћтармен салыстырѕанда сќл т>мен, яѕни бiр гектардыѓ тљсiмi 16,9 центнерден айналѕан. Мiне, мџндай жекелеген мысалдар ерiктi де iзденiске толы еѓбек, творчестволыћпен ћызмет атћару кљллi џжымды практикалыћ ћабiлетi жоѕары адамдардыѓ басћаруында екенiн байћатты. Тоћырау жылдарыныѓ сабаѕы сол кеѓес органдары нашар айналысћан мќселе – адамдардыѓ iскерлiк ћабiлетiн дџрыс зерттеп бiлу деѓгейi >мiр талабынан т>мен дќрежеде болуы. Жергiлiктi кеѓестердiѓ селолыћ, аудандыћ атћару комитеттерi ћызметкерлерi, ауылшаруашылыћ басћармаларыныѓ мамандары >з мќжiлiстерiнде ауыспалы егiстi игеру жайын сан рет талћылап, облыстыћ буын, республика >кiметi алдына бџл ж>нiнен колхоздар мен совхоздар ќкiмшiлiгiнiѓ ћџћылыћ жауапкершiлiгiн арттыруларын сџрап, >тiнiш тљсiрдi. Республика >кiметi жергiлiктi кеѓес органдары к>терген мќселенiѓ орынды екенiн мойындады. Ћазаћ КСР-i Министрлер Кеѓесi 1974 жылдыѓ ћазанында «Республиканыѓ совхоздары мен колхоздарында ѕылымѕа негiзделген ауыспалы егiстi игеру ж>нiндегi шџѕыл шаралар туралы»32 ћаулы ћабылдады. Ќрине, танаптаѕы пардыѓ љлес салмаѕын >сiру, дџрыс ауыспалы егiстi енгiзу де астыћ шаруашылыѕыныѓ тљбегейлi мќселелерiн шешпедi. Dйткенi ондай агротехникалыћ шаралардыѓ орындалуы топыраћты >ѓдеудiѓ тиiмдi технологиясын ћолдануѕа байланысты екен. Анаѕџрлым сыналѕан агротќсiл – топыраћты ћыршуышпен >ѓдеу. Себебi сол арћылы астыћ >нiмiн ћайырмалы плугпен жер жыртуѕа ћараѕанда гектарына 2-4 центнерге арттыруѕа болатынын ѕылыми зерттеу-
лер дќлелдеп бердi. Дќндi даћылдар егiсiн ћыршуышпен >ѓдеген Аћт>бе облысыныѓ «Красный колос» колхозы 1974 жылдыѓ ћорытындысында топыраѕы ћопарып жыртылѕан к>ршiлес шаруашылыћтармен салыстырѕанда орта есеппен гектар сайын т>рт центнер астыћты асырып алды. Батыс Ћазаћстан облысындаѕы «Березов» совхозы 1970 жылдан берi жердi ћыршуышпен >ѓдеудi ћолданып келедi. Соныѓ нќтижесiнде гектардыѓ тљсiмi анаѕџрлым артћан. Айта берсек, мџндай фактiлер аз емес. Республикада топыраћты аѓызын аудармай ћайырмасыз плугпен жырту, эрозияѕа ћарсы сеялкамен тџћым себу кеѓейтiлiп, жетпiсiншi жылдардыѓ ортасында мџндай жџмыстар 17-18 миллион гектар алћапта жљргiзiлiптi. Алайда аталѕан прогресшiл технология Батыс, Шыѕыс, Орталыћ Ћазаћстан облыстарыныѓ бiрћатар шаруашылыћтарында, сондай-аћ оѓтљстiктегi тќлiмi жерлерде жеткiлiксiз жљргiзiлдi: даѕдылы ќдiспен жер жыртуѕа жол берiлдi, тџћым себу дискiлi сеялкамен атћарылды. Соныѓ салдарынан арамш>ппен заћымдалѕан дќндi даћылдар алћабыныѓ к>лемi кеѓейдi. Осы олћылыћтарды iспен жоюды ћаѕазбастылыћ алмастырды. 1974 жылдыѓ 14 маусымында Солтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ Соколов аудандыћ Кеѓес атћару комитетi «Арамш>птермен кљресу шаралары туралы» шешiм ћабылдаѕан, бiр айдан соѓ тап осындай ћџжат ћайталанып алынѕан. Ал 1975 жылдыѓ 30 маусымында мџндай мќселе таѕы кљн тќртiбiне ћойылып, >ткендегi ћаулылар с>збе-с>з ћайталанѕан33. С>йтiп, ћайсыбiр Кеѓес ћызметкерлерi ћаѕазбен жџмыс жљргiздi. Мќжiлiс, кеѓес ћџру ћџрыѕына тљсiп, ќмiршiлдiк, жауапсыздыћ сияћты жанды iске нџћсан келтiретiн кемшiлiктермен кљресуден ћашћаћтады. Солтљстiк облыстардыѓ колхоздары мен совхоздарындаѕы ауыспалы егiс танаптарында кљштi желдiѓ топыраћтыѓ ћџнарлы ћабатын џшыруы жиiледi.
Аћмола облысы Шортан, Алексеев аудандарында жљргiзiлген баћылаулар ауыспалы егiс жљйесiндегi дќндi даћылдар жќне жљгерi танаптарыныѓ ќр гектарынан ћарсыз ћыс кезiнде соћћан ћатты жел 225-300 килограмѕа дейiнгi ћџнарлы топыраћты џшырып ќкететiндiгiн аныћтады. Жергiлiктi органдардыѓ астыћ >ндiрiсiн арттырудаѕы стратегиялыћ баѕыты – танаптыѓ ћџнарлылыѕын к>теру. Бџл саладаѕы ћызметтiѓ баѕдарын «КСРО жќне одаћтас республикалар жер заѓдарыныѓ негiздерi» (1968 ж. желтоћсан)34 к>рсетiп бердi. «Жер заѓын бџзушылардыѓ ќкiмшiлiк жауапкершiлiгi туралы» (1970 ж. мамыр)35 ћџћыћтыћ ћџжаттыѓ да дер кезiнде ћабылданѕанын баса к>рсеткен ж>н. Жергiлiктi органдар >з тарапынан бџл заѓдардыѓ орындалуын баћылап, џйымдастырушылыћ жџмыстарды жљзеге асырды. Жылт еткен жаѓалыћтарды ћолдап, практикалыћ к>мек к>рсеттi. Солардыѓ санатына Донецк облысындаѕы Иванопольск селолыћ жќне Красногорск поселкелiк Кеѓестерi депутаттарыныѓ «Жердi баѕалайыћ жќне аялайыћ» желеуiмен36 >з ќрiптестерiн Бљкiлодаћтыћ жарысћа шаћырѕан љндеуiн жатћызамыз. Бастамаѕа алѕашћылардыѓ бiрi болып љн ћосћан Солтљстiк Ћазаћстан облысындаѕы Воскресенск селолыћ Кеѓесiнiѓ депутаттары37 бџл мќселенi >з сессиясында ћарап, талћылады, мал фермалары маѓындаѕы, трактор-егiс бригадалары т>ѓiрегiндегi бос жатћан жерлердi ауыспалы егiс айналымына ћосу жоспарын жасады. Еѓ алдымен 50 гектарды дќндi даћылдар егiстiгi љшiн игерiп, тџћым септi. К>п жылдар жарамсыз саналып келген 1700 гектар жайылымдыћ жќне шабындыћ жер агротехника талаптарына сай баптапкљтiлiп, ћайтарым бере бастады. Ыждаѕаттылыћпен атћарылѕан ћыруар iстiѓ бастаушысы селолыћ Кеѓестiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясы-
ныѓ мљшелерi >з отырысын >ткiзiп, бџл мќселе бойынша тиiстi шешiмдер ћабылдап, оны байыппен жљзеге асыруѕа ауыл-аймаћ адамдарын тљгелдей тартты. Халыћ ћалаулылары уќделерi љдесiнен шыѕу жолында жауапкершiлiкпен жџмыс iстедi, к>птеген мљмкiндiктердiѓ к>зiн ашты. Мќселен, депутат В.Е.Лоргин селолыћ кеѓестiѓ ауылшаруашылыћ комиссиясыныѓ бiр мќжiлiсiнде мынадай џсыныс жасады: Боголюбово селосынан Мамлютка ћалашыѕына апаратын жолдыѓ 22шаћырымында љлкен к>лшiк бар. Егер сол су к>зiн жолдыѓ екiншi жаѕындаѕы сайѕа аѕызып жiберсе, ћыруар жердi ћџрѕатып, жыртынды ћорына ћосуѕа ќбден болатынын баяндап бердi. Наћты iс барысында 12 гектар жердi егiстiк љшiн игерiп, 1973 жылы оѕан жљгерi сеуiп, мал азыѕы љшiн мол балауса жинауѕа ћол жеткен. Бос жатћан жерлер есебiнен жыртынды к>лемiн кеѓейту жолындаѕы жорыћћа Шыѕыс Ћазаћстан облысыныѓ жергiлiктi Кеѓестерiнiѓ депутаттары шындап кiрiстi. Бџл ж>нiнен Большенарым ауданындаѕы Солонов селолыћ Кеѓесiнiѓ ћызметiнде де назар аударарлыћ, љлгi аларлыћ жаћсы iстер баршылыћ. Селолыћ Кеѓестiѓ бiр отырысында депутат Ц.Герлейн басћаратын ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясы егiннiѓ шыѕымдылыѕын арттыру жолындаѕы кљрестiѓ талапћа сай еместiгi туралы мќселе к>тердi. Селолыћ Кеѓестiѓ атћару комитетi оныѓ себептерiн аныћтау љшiн колхоздыѓ бас агрономы Жџмагљл Сандыбаева басћарѕан бiр топ адамѕа арнайы тапсырма бердi. Олар трактор-егiс бригадаларыныѓ танабын тљгелдей аралап, ауылшаруашылыћ даћылдарыныѓ маусым сайынѕы тљсiмiн тиянаћты зерттедi. Соныѓ нќтижесiнде танаптыѓ топыраѕын пайдаланудаѕы бiраз шаруаћорсыздыћтыѓ бетi ашылды. Кеѓес аумаѕындаѕы Жданов атындаѕы колхозда 940 гектар жердi бџта ќрi
арамш>п басып жатћаны аныћталды. Бџл келелi мќселе селолыћ Кеѓестiѓ арнайы сессиясында ћаралып, кемшiлiктердi жоюѕа баѕытталѕан жџмыстар кешенi белгiлендi. Кеѓес сессиясыныѓ ћарарын орындау барысында шаруашылыћ бос жерлердi игеруге 379 мыѓ сом жџмсап, ол участоктерден 85 мыѓ центнер бидай, 22 мыѓ центнер жљгерi балаусасын жинады, отыз мыѓ центнер пiшен дайындады. 1 миллион 65 мыѓ сомныѓ ћосымша ауылшаруашылыћ >нiмi >ндiрiлдi38. Аталмыш шаруашылыћпен к>ршiлес ћоныстанѕан «Чапаев», «Никольский» совхоздары да мџндай ћызметке кешiгiп кiрiсулерiне ћарамастан, жаћсы нќтижелерге жеттi: 1103 гектар бос жатћан жер игерiлдi, 1973 жылы ол алћаптыѓ ќр гектарынан орта есеппен 27 центнерден бидай бастырылды39. Жоѕарыда с>з болѕан Солонов селолыћ Кеѓесi депутаттарыныѓ игi бастамасын уаћытында ћолдап, џйымдастыру шараларын дер кезiнде жљзеге асыру бљкiл Шыѕысћазаћстандыћ депутаттар ћауымына ћозѕау салды. Тоѕызыншы бесжылдыћта облыс бойынша дќндi даћылдар егiсiнiѓ к>лемi игерiлмей бос жатћан жерлер есебiнен жљз мыѓ гектарѕа кеѓейтiлiп, ол алћаптардан астыћ >ндiру ж>нiндегi жоспарлы тапсырма ойдаѕыдай орындалды. Бџл оѓтайлы iстiѓ аућымы бiр бесжылдыћ шеѓберiмен шектелмей, келесi кезеѓде де жалѕасты. Шыѕыс Ћазаћстан облысы шаруашылыћтарында бос жатћан жерлердi игеру љшiн 46 механикаландырылѕан топ ћџрылды, олардыѓ ћарамаѕына 327 трактор, таѕы басћа ауылшаруашылыћ техникалары бекiтiлдi. Жердi пайдалану тќртiбi ћатаѓ есепке алынып, ауыл шаруашылыѕынан басћа сала љшiн жер б>лу жљз гектарѕа кемiтiлдi. Керiсiнше, игерiлген жерлерге дќндi даћылдарды орналастыру едќуiр џлѕайтылды. Шыѕыс Ћазаћстан облыстыћ атћару комитетiнiѓ тапсырмасымен аудандыћ жќне селолыћ Кеѓестер
жердi жаппай рекультивациялаумен айналысты. Жаѓа жерлердi ауылшаруашылыћ айналымына ћосу, ќсiресе, Шемонаиха, Зырян, Большенарым аудандарында жаћсы жолѕа ћойылды. Бџл аудандардыѓ еѓбекшiлер депутаттарыныѓ Кеѓестерi дќндi даћылдар егiсi љшiн жыртылатын жер к>лемiн кеѓейтуге, олардыѓ >нiмдiлiгiн арттыруѕа баѕытталѕан бiрсыпыра мелиоратавтi-агротехникалыћ жќне џйымдастыру-шаруашылыћ шараларын белгiлеп, жљзеге асырды. Егiстiк к>лемiн игерiлмей жатћан бос жерлер есебiнен џлѕайту мљмкiндiктерiн зерттеу маћсатымен Шемонайха аудандыћ Кеѓес атћару комитетi арнаулы комиссия ћџрды. Мџндай белсендiлер барлыћ жергiлiктi Кеѓестер мен шаруашылыћтар аймаѕында >з бетiмен џйымдасып, жџмысћа кiрiскен. Олар жаѓа жерлердi игерудi трактор-егiс бригадаларына жаћын жатћан жерден бастап, ауыспалы егiс айналымына енгiзiлген алћаптарды есепке алуда едќуiр iс тындырды. Тек 1971–1975 жылдарда жердi џћыпты пайдалануѕа, оныѓ >нiмдiлiгiн арттыруѕа байланысты жергiлiктi кеѓестер сессиялары мен атћару комитеттерi мќжiлiстерiнде 170-тен астам мќселе ћаралѕан40. Осындай жемiстi жџмыстардыѓ нќтижесiнде шаруашылыћтарда игерiлген жаѓа жерлердегi дќндi даћылдар егiсi 13,5 мыѓ гектарѕа џлѕайтылыпты, онан алынѕан астыћ ќр гектардан орта есеппен 18,7 центнерден айналыпты. Олардыѓ тќжiрибелерiн Ћазаћ КСР Жоѕары Кеѓесi 1974 жылдыѓ маусымында >з отырысында ћарап, маћџлдады, бљкiл ел егiншiлерiне >неге етiп џсынды. Шыѕысћазаћстандыћ жергiлiктi Кеѓестердiѓ к>мегiмен 272231 гектар бџрын бос жатћан жер ауылшаруашылыћ айналымына ћосылыпты, 106 мыѓ гектарѕа жуыћ алћапта топыраћ эрозиясына ћарсы шаралар шаруаћорлыћпен жљзеге асырылыпты41. Дейтџрѕанмен, тоћырау таућыметi бџл iске де
>зiнiѓ ћырсыѕын тигiзбей ћоймады. Жекелеген облыстарда 70-жылдардыѓ аяѕында-аћ астыћ >ндiрiсi тџралай тљстi. 1980 жылдыѓ 29 желтоћсанында ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсiне байланысты Торѕай облыстыћ партия комитетiнiѓ есебiн тыѓдаѕан42 Ћазаћстан КП орталыћ комитетiнiѓ бюросы к>птеген шаруашылыћтарда егiншiлiк мќдениетiнiѓ т>мендегенiн, дќндi даћылдар тљсiмiнiѓ кемiгенiн, оныншы бесжылдыћтаѕы астыћ сату жоспары орындалмаѕанын, мемлекетке 750 мыѓ тонна астыћ43 жоспарлаѕаннан кем тапсырылѕанын атап к>рсеткен. Dнiм >ндiрудiѓ т>мендеуi агротехника ережелерiн орындаудаѕы кемшiлiктерге байланыстылыѕы даусыз дќлелденген. Бџл тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi жаппай игерудiѓ ћарбалас кезеѓiнде емес, кейiнiрек, бiрсыпыра тќжiрибе жинаћталѕан жылдарда жiберiлуi сыналды. Елуiншi жылдардыѓ соѓына дейiн тыѓ аудандарындаѕы астыћ совхоздарыныѓ басым к>пшiлiгi тиiмдiлiкпен шаруашылыћ жљргiздi. Ћол жеткендi баянды ету љшiн арамш>п отауына iлiккен танаптарды тиiсiнше таза парѕа ћалдырып, ћџнарлылыѕын к>теру керек едi. Амал нешiк, волюнтаристiк тќсiлмен жџмыс iстеудi таѓдаѕан басшылар егiншiлiктiѓ отамалы жљйесiн енгiзiп, пар орнына мал азыћтыћ жљгерi, ћант ћызылшасын септiрдi. Отамалы даћылдардыѓ егiс к>лемiн џлѕайтуѕа байланысты мал азыѕын >ндiру бiрћыдыру арттырылды. 1960–1964 жылдар аралыѕында Ћазаћстанныѓ терiстiк аймаѕындаѕы шаруашылыћтарда егiстiк жердiѓ ќр гектарынан 1,59 центнер жемш>п алынды. Алайда жердiѓ жалпы >нiмдiлiгi артћан жоћ. 1955–1959 жж. жиналѕан жемш>птiѓ жалпы тљсiмi 8,3 центнерге теѓ болса, келесi бесжылдыћта 7,9 центнерге дейiн кемiдi. Аћшалай есептегенде (1958 жылѕы салыстырмалы баѕамен) бiр гектар жерге шаћћандаѕы >нiм к>лемi 37 сом 70 тиыннан 36 сом 60 тиынѕа дейiн т>мендедi. Бљкiл ауыл-
шаруашылыћ >нiмiн >ндiру де артћан жоћ. Тiптен дќндi даћылдардыѓ шыѕымдылыѕы т>мендедi. 1955– 1959 жж. ќр гектардан орта есеппен 7,4 центнер >нiм жиналса, келесi бесжылдыћта 6,9 центнерден аспады, мемлекетке астыћ тапсыру кемiдi. Сонымен, егiншiлiктiѓ отамалы жљйесiн кљштеп таѓѕан дљмше басшылардыѓ «таза пардан бас тарту жер пайдалануды жаћсартады ќрi астыћ >ндiрудi арттыруѕа жол ашады» деген есебi аћталмады. Бљгiн таѓда егiншiлiкке басшылыћ берудi тљбiрiнен ћайта ћџру ћолѕа алынуда. Белгiленген баѕдарламаѕа ћол жеткiзер жолда жердiѓ сандыћ жќне сапалыћ к>рсеткiштерiн аныћтаѕан ж>н. Себебi халыћ ћџрамыныѓ >суi, оѕан керiсiнше пайдалануѕа керектi жердiѓ љлес салмаѕына тиетiн ћџнарлы танаптыѓ к>лемi сексенiншi жылдардыѓ аяѕына 0,95 гектар болса, 2000 жылѕа 0,6-ѕа дейiн кемуi44. Сондыћтан жер пайдалануды ж>нге салу >мiр талабына айналып отыр. Жыртуѕа жарамды, кќдiмгi бiздi асырап отырѕан жер аумаѕы азайып барады. Бiр кезде алуан тљрлi ш>бi жайћалѕан тыѓ дала жел жќне су эрозиясына алдыра ћоймайтын едi. Dсiмдiктiѓ тамырлары тџтаса келiп, топыраћтыѓ беткi ћабатын бекiтiп, оныѓ бџзылуына жол бермейтiн. Ћазiр жаѕдай мљлдем басћаша: тыѓ жыртылды, топыраћ босады. Егiншiлiк шаруашылыѕын жљргiзудегi жаѓсаћтыћтар орны толмас олћылыћтарѕа соћтырды. Пайдалы iс тындырѕысы келген сыѓаймен кейбiр шаруашылыћ басшылары жердi алдын ала зерттеп, дџрыс, сауатты жоба жасап алмай тџрып, ћолдан тоѕандар салды. Бiраћ тасыѕан су оларды бџзып кеткенi былай тџрсын, жыралар жасап, жердi жарамсыздандырды. Сондай шаруаћорсыздыћтыѓ соѓы ћыруар шыѕынѕа соћтырды. Халыћ депутаттары Аћмола облыстыћ Кеѓесiнiѓ табиѕатты ћорѕау ж>нiндегi тџраћты ко-
миссиясы 1988 жылдыѓ к>ктемiнде >зiнiѓ Макин ауданында >ткен к>шпелi мќжiлiсiнде жердi пайдаланудаѕы бiраз кемшiлiктердiѓ бетiн ашты. Су эрозиясы «Карамышев», «Заветы Ильича» жќне басћа совхоздар егiстiгiне жайылѕан. «Макин» совхозында ћар суы жыл сайын б>геттердi бџзып, сай-жыралар жасай берген. Кейбiр елдi мекендердiѓ маѓайын ћоћыс пен к>ѓ-ћорда басћан. Тыѓайтћыштар мен улы химикаттар дџрыс саћталмайтын к>рiнедi. Соныѓ салдарынан олар >зенк>лдерге тљседi, айналымдаѕы егiстердi сан тљрлi зиянды химикаттармен заћымдайды, азыћ-тљлiктiк >нiмдер мен ауыз суды ластайды. Тыѓ алћабы кеѓ. Бiраћ солай екен деп ћџнарлы жердi бљлдiре беруге болмайды. Осы сићырлы тџйыћтан шыѕудыѓ жолы – жердiѓ к>реген жќне барынша џћыпты бiр ѕана ћожасы болуы керек. Ол – халыћ. Астыћ >ндiрудi арттыруда егiншiлiк мамандары, дићандар ћауымы кљнбе-кљн шџѕылданатын шаруа – егiс салуѕа ћажет тџћымды жоѕары кондицияѕа жеткiзу, азыћ-тљлiк сапасы жоѕары ћатты бидайды к>п >ндiруге кљш салу. Себебi тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi жаппай игерудiѓ бастапћы жылдарындаѕы егiс тџћымыныѓ 95 пайызын жџмсаћ бидай ћџрады. Ћазаћ астыћ шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институтыныѓ мќлiметiне сљйенсек, сорттыћ сапасы жоѕары ћатты бидай тџћымымен егiс салу жоспардан тыс 300 млн. тонна астыћ >ндiруге мљмкiндiк беретiнiн дќлелдедi. Тџћымдыћ сапасы жаћсы дќн топыраћ ћџнарын толыћ пайдалануѕа к>мектеседi. Аталмыш институттыѓ ѕылыми ћызметкерлерi жљргiзген зерттеу жаћсы >ѓделген жерге себiлген ћатты бидай >нiмдi 30-35 пайызѕа к>п беретiнiн дќлелдедi45. Сондыћтан селекционерлер ћатты бидайдыѓ сортты тџћымын >сiрудiѓ прогресшiл тќсiлiн талмай iздестiрдi. Бџл iс бџѕан дейiн дџрыс џйымдастырылмай сырттан ќкелуге иек артыл-
ды. Ќр шаруашылыћ мемлекетке астыћ тапсырумен ћатар, >здерiне ћажет тџћымды шыѕарумен шџѕылдануы ћажеттiгiн тљсiнбедi. Тџћымныѓ элита жќне жоѕары сорттарын >сiретiн шаруашылыћтар ћџрылмады. Тыѓ жерлерде џйымдастырылѕан жаѓа совхоздардыѓ бас жоспары бойынша шаруашылыћтар орталыћтарында, олардыѓ б>лiмшелерiнде тџћымдыћ дќндi саћтау жќне оны себу кондициясына жеткiзу љшiн астыћ ћоймаларын салу к>зделдi. Бiраћ тыѓ жерлердi жаппай игерудiѓ бастапћы жылдарында мџндай ћоймаларды салуѕа екiншi кезектi мќселе ретiнде ћаралды. Сондыћтан сортты тџћым арнайы ћоймада емес, тауарлы астыћ ћџюѕа ћажет ћамбаларда саћталды. Ал тыѓдаѕы ќрбiр шаруашылыћћа маусым сайын љш мыѓ тоннадан бес мыѓ тоннаѕа дейiн тџћым ћажеттiгiн ескерсек, ћолда бар дќннiѓ мол ћоры тар ћоймалардыѓ т>бесiне дейiн љйiлiп саћталды, не ашыћ алаѓда жатты. Бџл тџћым саћтау талабына ћайшы келетiн жайт-ты. Мџндай тар ћоймаларда машинаны ћолданып, тџћым тазартуѕа жаѕдай жоћ-ты. Ол кезде тџћымныѓ сапасы жайлы жалпылама с>з болды. Тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игерудiѓ бастапћы жылдарында астыћ сапасына емес, жалпы м>лшерiне мќн берiлдi. Дќндi даћылдардыѓ жаѓа сортты тџћымдарын шыѕару ѕалымдардыѓ назарынан тыс ћалып келдi. Ћазаћстанныѓ кеѓбайтаћ егiс алћаптарында орташа пiсетiн жќне кеш пiсетiн жџмсаћ бидай сорттары себiлдi. Тез пiсетiн ћуатты бидай егу ендi-ендi ѕана ћолѕа алынып жатты. Бидай ћуаты ауыспалы егiс сипатына (алѕы даћылдарѕа, тыѓайтћыш ћџрамына, ћолдану м>лшерi мен мерзiмiне, ылѕалмен ћамтамасыз етiлуiне, дќн салу, пiсу кезiндегi температураѕа, егiс салу мерзiмi мен ќдiсiне) байланысты болды. Басћа да агротехника талаптары саћталмаса, сапалы астыћ алынбады. Еѓ алдымен, жаћсы џйымдастырылѕан тџћым шаруашылыѕы
ћажет. Тџћым селекциясыныѓ басты мiндетi – ћандай да болсын ауа райы жаѕдайында жаћсы тљсiмге ћол жеткiзу. Осы маћсатты орындау жолында академик, Аћмола облыстыћ кеѓесiнiѓ мљшесi Валентин Павлович Кузьмин бастаѕан селекционерлер бiраз iс тындырды. Dздерiнiѓ атаћты џстазы академик Николай Иванович Вавиловтыѓ бидай сортына ћойылатын 46 талабына, ќсiресе, Ћазаћстанныѓ солтљстiк аудандары љшiн де еѓ маѓыздысы (астыћтыѓ тљсiмi мол жќне сапасы жоѕары болуынан басћа) – дќннiѓ ћауызынан т>гiлмеуi, ћџрѕаћшылыћћа т>зiмдiлiгi, тез жетiлгiштiгi, дестеде жатып, дќннiѓ >спеуi секiлдi баѕдарламаѕа сљйенiп жџмыс жљргiздi. 50-жылдардыѓ аяѕында Кузьминнiѓ басшылыѕымен солтљстiк Ћазаћстанныѓ ћџбылмалы ауа райына бейiм жќне ондаѕы >ндiрiстiѓ мџћтажын ћанаѕаттандыратын бидайдыѓ «Аћмола-1», «Шортанды», «Аћшаћар» сорттары шыѕарылды. Олар орталыћ аудандардан ќкелiнген, жергiлiктi жерлердiѓ табиѕат, топыраћ жаѕдайына бейiмделмеген «Гордейформе-10» сортымен салыстырѕанда басым тљстi. К>ктемде ауа райыныѓ т>мендiгiн, жаздыѓ ћысћалыѕын ескерiп, >ндiрiске енгiзiлген ћатты бидайдыѓ бџл сорттары 85 кљнде пiсiп жетiлетiндiгiмен жоѕары баѕаланды. Алѕашында Ћазаћстанныѓ солтљстiк аймаѕында себiлiп, бар болѕаны 685 мыѓ гектарѕа орналастырылса, кейiннен барлыћ бидай егiсiнiѓ 70 пайызына жуыѕын алып жатты. Мџнымен бiрге ќрбiр сорт тџћымыныѓ топыраћта >нуiнен бастап, ќбден пiскенге дейiн ауа райыныѓ сан ћџбылуына бейiмдiлiгi, ылѕал м>лшерiнiѓ ќрћилы болуына т>зiмдiлiгi. Ћатты бидайдыѓ сапасын сипаттайтын к>рсеткiштер: џнныѓ 100 грамынан пiсiрiлген нанныѓ к>лемi, дќннiѓ наћты салмаѕы, жылтырлыѕы, желiмдегiш заттыѓ м>лшерi. Дќннiѓ салмаѕы (натурасы) негiзiне оныѓ бiр литр к>лемiндегi ауыр, жеѓiлдiгi алынады. 785 грамнан
асып тљсетiнi ауыры, 745 грамѕа дейiнгiсi – орташа, 744 грамнан т>менi – жеѓiл салмаћты саналады. Солтљстiк Ћазаћстанныѓ 1958–1968 жылдарда мемлекетке сатћан астыѕы негiзiнен орта жќне жеѓiл салмаћтыѕа жатты. Бџл аймаћтыѓ тауарлыћ сапасы жоѕары астыћ >ндiре алатынына ћарамастан, ондай дќрежеге ћол жетпедi. Тiптен жоѕарыда келтiрiлген он бiр жылдыѓ алтауында орта салмаћты, ћалѕан кезеѓдерi жеѓiлiн тапсырды. Жаѕдай, ќсiресе, астыћты Солтљстiк Ћазаћстан облысында ћанаѕаттанѕысыз едi: 1958 ж. – 645, 1965 ж. – 554 салмаѕы ауыр дќн, ќдетте парѕа салынѕан егiннен алынады. Алћапта бiрнеше жыл ћатарынан бидай себiлсе, дќннiѓ салмаѕы т>мендейдi. Себебi алћапта арамш>п к>бейедi, ћџнарлылыѕы кемидi. Тџћымныѓ сапасы бидай дќнiнiѓ жылтырлыѕына да ќсерiн тигiзедi. Dкiнiшке ћарай, тыѓ жерлердi игерудiѓ алѕашћы 8 жылында бiр рет ћана дќнiнiѓ жылтырлыѕы 60 пайызѕа жуыћтайтын астыћ жиналды. Тек 1966 жылдан бастап жаѕдай >згердi. Ол – 1966 жылы – 71 пайызѕа жеттi. Ал бидайдыѓ џлпасы мен белогыныѓ ћџрѕаћ затћа шаћћандаѕы арасалмаѕына келетiн болсаћ, бџл к>рсеткiш бџрынѕы одаћтыѓ басћа астыћты аудандарына ћараѕанда Ћазаћстанныѓ солтљстiк облыстарында едќуiр жоѕары. Астыћ >ндiрiсiн арттыруда тџћым шаруашылыѕын дџрыс жолѕа ћоймай тџрып, табысћа жетуге болмайтындыѕын жаћсы тљсiнген жергiлiктi кеѓестердiѓ ауылшаруашылыћ органдары тџћым >сiрушi механизаторларды материалдыћ, моральдыћ ынталандыру шараларын белгiлеп, iске асыртты. Соныѓ нќтижесiнде Аћмола облысыныѓ колхоздары мен совхоздары маусым сайын дќндi даћылдардыѓ 85 пайызын46 сортты тџћыммен септi. Тџћым шаруашылыѕымен Жамбыл облысындаѕы Свердлов ауданыныѓ жергiлiктi Кеѓестерi де шындап
шџѕылданды. Депутаттардыѓ, ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиялар мљшелерiнiѓ белсендi атсалысуымен сорт сынауѕа ћџнарлы участок, ћажеттi техника б>лiндi. Тџћым >сiрушiлер оћуы џйымдастырылды, астыћ >ндiруден наћты тапсырма белгiлендi, оныѓ орындалуы баћыланды. Осындай џйымдыћ-агротехникалыћ шаралар Свердлов ауданы шаруашылыћтарыныѓ >з кљштерiмен тџћым материалын жасаћтауына, 1959 жылдан бастап сапалы тџћыммен егiс салуларына к>мектестi47. Соѕан ћарамастан, Жамбыл облыстыћ Кеѓес атћару комитетi, оныѓ ауылшаруашылыћ басћармасы свердловтыћтардыѓ тќжiрибесiн таратуда енжарлыћ танытты. Ал свердловтыћтар тќжiрибесiнен љйренуге зќру колхоздар мен совхоздар аз емес-тi. Тџћым шаруашылыѕыныѓ келелi мќселесiн талћылауѕа 1959 жылдыѓ ћаѓтарында >ткен К>кшетау облыстыћ Кеѓесiнiѓ сессиясы баѕышталды. Онда с>з алѕан «Искра» колхозыныѓ агроном-селекционерi Я.С.Сычеваныѓ мынадай салыстырмалы мќлiметi сессияѕа ћатысушыларѕа ћозѕау салды: «Аћан» совхозы 1958 жылѕы егiстiѓ 14 пайызына ѕана сортты тџћыммен дќндi даћылдар сеуiп, гектар сайын жетi центнерден астыћ бастырды. Бџл колхозбен к>ршiлес шаруашылыћтар дќндi даћылдардыѓ 80-90 пайызына аудандастырылѕан тџћым себу арћылы ќр гектардан 15 центнерден астыћ жинады48. С>йтiп, сапалы тџћымныѓ >нiмдiлiк кљшiн сессияѕа ћатысушыларѕа шаруашылыѕыныѓ наћты тќжiрибесi негiзiнде саралап бердi. К>птеген халыћ ћалаулылары тџраћты комиссия мљшелерiнiѓ ћызметiне љлкен ћозѕау салды. Жоѕарыда келтiрiлген жаћсы к>рсеткiштерге иек артып, республика аймаѕында тџћым шаруашылыѕыныѓ жайы жаман емес, ћам жеудiѓ ћажетi жоћ десек ћателесемiз. К>п жылдар бойы сырттан к>рсетiлетiн к>мекке сенiп, ћолда бар мљмкiндiктердi iске ћоспаѕан ауылшаруашы-
лыћ органдары сорт сынау, оны жаѓарту жџмыстарын бетiмен жiбердi. Соныѓ салдарынан республика бойынша жыл сайын 700-800 миллион пџт астыћ жоспардаѕыдан кем жиналды. Осыны ескерiп, республиканыѓ Министрлер Кеѓесi «Дќндi даћылдардыѓ шаруашылыћаралыћ саћтыћ тџћым ћорларын жасау туралы»49 ћаулы ћабылдады. Тџћым шаруашылыѕыныѓ жайын зерттеген жергiлiктi Кеѓестердiѓ атћару комитеттерi облыстыћ, аудандыћ ауылшаруашылыћ басћармаларыныѓ мамандары алдына т>мендегiдей тљбегейлi агротехникалыћ шаралар кешенiн жљзеге асыру ж>нiнде талап ћойды: 1. Сорт сынау жќне жаѓарту жоспарларын жасау; 2. Бџл жџмыс жаћсы ћойылѕан шаруашылыћтар аумаѕында сорт сынау тќжiрибе стансаларыныѓ филиалын ашу, оларѕа 1жќне 2-репродукциялы тџћым >сiру мiндетiн жљктеу; 3. Саћтыћ тџћым ћорларын ћалыптастыру; 4. Тџћым саћтауды жаћсарту; 5. Облыстыћ астыћ дайындау басћармасында агроном-тџћым >сiрушi маманын џстау. Мџндай келелi мќселелермен Ћостанай облысыныѓ ауылшаруашылыћ органдары асћан мљдделiлiкпен айналысты, >йткенi сортты тџћым тапшылыѕынан дићандар ћауымы к>п таућымет тартты. Орталыћ Едiл >ѓiрiнен ќкелiнген кљштi жќне ћатты бидайдыѓ «Саратов-29» сорты ойдаѕыдай >нiм бермедi. Dйткенi ол аймаћтаѕы топыраћ-климат жаѕдайы Ћостанай жерiндегiден >згеше едi. Осыны ескерiп, облыстыћ Кеѓестiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясы совхоздар тресiнiѓ т>раѕасы, депутат Алексей Струковтыѓ басшылыѕымен тџћым сынау мќселесiн асћан ынталылыћпен ћолѕа алды. Еѓ ќуелi тџраћты комиссия мљшелерi облыс жаѕдайында дќндi даћылдар тџћымыныѓ ћандай сортыныѓ жаћсы тљсiм
беретiнiн аныћтауды алѕа ћойды. Бљкiлодаћтыћ астыћ шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институтыныѓ ћызметкерлерiмен, егiншiлiк мамандарымен кеѓ к>лемдi кеѓес ћџрды. Колхоздар мен совхоздардыѓ дќндi даћылдар тџћымы ж>нiндегi сџранысы тексерiлдi, облыстаѕы жалѕыз Ћарабалыћ ауыл шаруашылыћ тќжiрибе стансасыныѓ дићандар сџранысын орындаудаѕы мљмкiншiлiктерi зерттелдi. Жасыратыны жоћ, бiр тќжiрибе стансасыныѓ 6 миллион гектарѕа50 ћажеттi тџћымныѓ сапасы ж>нiндегi жџмысты ж>нге салуына жаѕдайы болмады. Осылардыѓ бќрiн басшылыћћа алып, облыстыћ Кеѓестiѓ атћару комитетi бiрћатар џйымдыћ шараларды жљзеге асырды: екi ауылшаруашылыћ тќжiрибе стансасы, алты сорт сынау участогы ашылып, олардыѓ ќрћайсысы тџћымныѓ белгiлi бiр тљрiн >сiрумен тереѓдеп айналысты. Оларѕа жаздыћ бидайдыѓ масаѕы салмаѕыныѓ ауырлыѕынан жатып ћалмайтын, >нiмдi мол беретiн, таѕамдыћ сапасы жоѕары сортын шыѕару жауапкершiлiгi жљктелдi. Сортты тџћым >сiруге ћџнарлы топыраћты танап б>лiндi, арнайы бригада ћџрылып, оѕан тќжiрибелi механизаторлар бекiтiлдi. Стандартты тџћым тазалайтын пункттер, саћтайтын ћоймалар салынды, ћырмандар алаѓы асфальтталды. Тџћым >сiрудi џйымдастырушылардыѓ тынымсыз жџмысы жемiссiз де емес: 1971–1976 жылдары бидайдыѓ «Ћостанайлыћ-14» сорты шыѕарылып, оныѓ ќр гектарынан алынѕан >нiм шеттен тасылѕан тџћыммен салыстырѕанда орта есеппен 2-3 центнерге артыћ болды. Бидай сортын жаѓартудыѓ жылдыћ экономикалыћ тиiмдiлiгi 27 миллион сом51 ћџрады. Сортты тџћым >сiрудегi ыждаѕатты iс к>птеген шаруашылыћтарѕа тќн. Егiн жинаумен ћатар, тџћым тазартылып, ћџрѕаћтай ћоймаларѕа ћџйылады. Жџмысты осылай џйымдастырѕан Солтљстiк Ћазаћстан, К>кше-
тау, Аћмола облыстарыныѓ колхоздары мен совхоздарыныѓ басым б>лiгi тоѕызыншы бесжылдыћта-аћ бiрiншi класты тџћым ћџйылѕан шаруашылыћ куќлiгiн алды. Батыс Ћазаћстан, Павлодар, Семей облыстары стандартћа жеткiзiлген тџћым ћорын иемдендi. Ќсiресе, Батыс Ћазаћстан облысыныѓ Б>рлi ауданындаѕы жергiлiктi кеѓестер депутаттарыныѓ белсендi ћызметi к>пшiлiктiѓ к>ѓiлiнен шыћты. Депутаттыћ топ ћџрып, колхоздар мен совхоздар ћоймаларындаѕы тџћымныѓ агротехникалыћ талаптарѕа сай саћталуын тексердi. 1983 жылдыѓ к>ктемгi егiсiне тџћым ќзiрлеудегi кездескен ћиыншылыћтарды ескерiп, аудандыћ Кеѓестiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясы бџл мќселенi >з отырысында ћарап, ћызметке ћозѕау салуды >з жџмыс жоспарына енгiздi. Жанды жџмысты шаруашылыћтардаѕы тџћымныѓ сапасын сан рет тексеруден бастады. Бiраћ бiр ѕана аудандыћ Кеѓестiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясы бџл жџмысты жљйелi жљргiзуге љлгiре алмайтыны аѓѕарылды. Сонда барып жџмысћа жергiлiктi Кеѓестердiѓ т>менгi буыныныѓ тап осындай комиссияларын ћатыстыру ћажеттiгi туды. К>п кешiкпей, олар љшiн нџсћау беру мќжiлiсi >ткiзiлiп, тџраћты комиссия мљшелерiне аудандыћ ауылшаруашылыћ басћармасыныѓ мамандары салићалы кеѓестер бердi. Содан кейiн комиссия мљшелерi iске кiрiсiп, шаруашылыћтарды аралады, дићандарѕа ћолдап к>мек џйымдастырды. Ќр шаруашылыћта аудандыћ Кеѓестер депутаты басћарѕан бес-жетi кiсiден ћџрылѕан комиссия ћызмет iстедi. Тексерушiлер дќндi даћылдар тџћымыныѓ сџрыпталуына жќне саћталуына к>ѓiл б>лдi. Депутаттар жљргiзген жџмыстыѓ барысы бiрћатар жерлерде сортты тџћым саћталуыныѓ ћанаѕаттанѕысыздыѕын к>рсеттi. Тексерудiѓ ћорытындысы бойынша кемшiлiктердi жоюѕа баѕытталѕан џсыныстар жасалды.
Олар колхоз басћармасыныѓ, совхоз ќкiмшiлiгiнiѓ отырыстарында талћыланды. Сонда барып, к>птеген депутаттар тџћым мќселесiнiѓ тљбегейлiлiгiн бџрынѕыдан да тереѓ бiлдi, >з белсендiлiгiн арттыру арћасында к>рсетiлген кемшiлiктер бiртiндеп жойыла бастаѕанда >здерi атћарѕан ћыруар ћызметтiѓ мќн-мазмџнымен машыћтанды. Сапалы тџћым материалыныѓ мол мљмкiндiгiн Ћараѕанды облысындаѕы «Урожайный» совхозыныѓ тќжiрибесi, ќсiресе тары тџћымыныѓ сорттылыѕын жаћсартудаѕы игi iстерi дќлелдей тљседi. Бџл жџмыс он жыл бџрын Нџра аудандыћ Кеѓесiнiѓ депутаты Виктор Харитонович Даудрих басћаратын трактор-егiс бригадасына сенiп тапсырылѕан-ды52. Егiншiлiк саласыныѓ бiлiктi маманы жљктелген жџмысћа асћан жауапкершiлiкпен ћарап, тары >сiрудi «т>рт аяѕынан тiк тџрѕызуѕа» тырысты, Ѕалымдардыѓ кеѓестерi мен џсыныстарына сљйенiп, тары >сiрудiѓ >згеше технологиясын ћолданып баћты. Тарыныѓ Ћарћаралыћ сортын сынап, оныѓ тџћымын 8-10 сантиметр тереѓдiкке сiѓiрдi. Сонда тары к>ктемгi ауа райыныѓ ћџбылмалы жаѕдайына т>теп берiп, тегiс, тџтас к>ктедi, жаћсы баптап-кљту арћасында тќуiр >нiм бердi, гектардыѓ тљсiмi орта есеппен 20 центнер немесе бџрынѕы ћазаћ шаруалары айтатындай «шыбыћ егiп, терек шыѕарудыѓ» бџлтартпайтын дќлелi болды. К>рiп отырѕанымыздай, тџћым шаруашылыѕында ћарћаралылыћтар бiр ћыдыру ћызмет тындырып жатты. Дейтџрѕанмен, бiз зерттеп отырѕан кезеѓде тџћым шаруашылыѕымен шџѕылданушы ѕалымдар жоѕары сортты дќндi даћылдар тџћымын шыѕару ж>нiнен дићандар алдында ћарыздар болѕанын баса айту керек. Егжей-тегжейлi зерттеу жолымен алынѕан жергiлiктi селекция сорттары тым аз едi. Сондыћтан Ћазаћстанныѓ кеѓ-байтаћ егiстiк алћабында жаздыћ бидайдыѓ
жергiлiктi топыраћ, ауа райы жаѕдайына бейiмделген, сырттан ќкелiнген «Саратовская-29», «Безенчукская29» тџћымдары себiлiп келдi. Селекционер-ѕалымдар >мiрдiѓ >зi талап еткен ћуаѓшылыћћа т>зiмдi, жатып ћалмайтын, дќнiнде белогы к>п солтљстiк аймаћ жаѕдайына арнап, ћысћа мерзiмде пiсетiн бидайдыѓ жазѕы жќне кљзгi сорттарын шыѕаруды сылбыр жљргiздi. Соныѓ салдарынан ћайсыбiр жылдары тым т>мен >нiм жиналды. Мќселен, 1975 жылы масаћты даћылдардыѓ ќр гектарынан республика бойынша айналым сайын бар болѕаны 5,7 центнерден астыћ бастырылып, себiлген тџћымѕа (2 ц), жыртылѕан жерге, егiстi баптауѕа, дќндi орып бастыруѕа, астыѕын тасуѕа жџмсалѕан ћыруар ћаржы ћайтарым бермедi. Бiраћ партия белсендiлерiнiѓ ћџпия бџйрыѕымен мемлекетке жоспардаѕы м>лшерде астыћ тапсырылды деп рапорт берiлдi. Ал ћаншама астыћ оралымсыздыћтыѓ ћырсыѕынан ћырмандарда дер кезiнде тазаланбай шiрiп, жарамсыз болды. Деректерге жљгiнсек, Ћостанай облысыныѓ Урицк астыћ ћабылдау пунктiнде дќн саћтау технологиясыныѓ бџзылуынан 6,8 мыѓ тонна сортты бидай пайдасыз болѕан53. Шаруашылыћ басшылары мен егiншiлiк мамандары партия органдарына жалѕан аћпар берiп, жауырды жаба тоћыды. Ќмiршiлдiк, ќкiмшiлдiк таућыметi тџћым шаруашылыѕын тџралатты. Сол кезеѓнiѓ кемшiлiктерi ѕалымдар тарапынан ендi ѕана зерттеле бастады.
VI тарау. ЕГIНШIЛIК МЌДЕНИЕТIН КEТЕРУ ЋАДАМДАРЫ Дќндi даћылдар егiсiнiѓ к>лемiн тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi жаппай игеру есебiнен орасан к>лемде кеѓейту астыћ >ндiрiсiн арттырмады. Керiсiнше, егiстiк жерлердi пайдалануѕа мќн бермеудiѓ салдарынан тыѓ танабыныѓ ћџнарлылыѕы кљн >ткен сайын кеми бердi. Ал тыѓныѓ ћџнарлы ћабаты бiздi ќлi бiраз жыл тегiн астыћпен асырайды деп даѓѕазалыћпен арћаны кеѓге салѕан кейбiр тыѓ игерген совхоздардыѓ керенау басшылары ћиыншылыћтарѕа кездеспей ћалѕан жоћ. 60-жылдардыѓ басында-аћ тыѓ жерлер игерiлген танаптыѓ топыраѕы тоз-тозы шыѕып, астыћ >ндiрiсi тыѕырыћћа тiрелгенде жайбараћат жљрген басшылар шартарапћа шапћылап, к>мек сџрауѕа мќжбљр болды. Топыраћтыѓ ћџрамын зерттеушi агрохимия ѕалымдарынан минералдыћ тыѓайтћыштарды пайдаланудыѓ тиiмдi тќсiлдерiн зерттеп табуѕа, олардыѓ ћайтарымын арттыруѕа к>мектесулерiн >тiндi. Осындай >мiр талабына орай алпысыншы жылдардыѓ ортасында жаппай тыѓ жерлер игерiлген аудандарда минералдыћ тыѓайтћыштардыѓ мол ћорын шыѕаруѕа мемлекет тарапынан зор к>мек к>рсетiлдi: бџл ж>нiндегi >ндiрiстiк ћордыѓ жалпы м>лшерi аћшаѕа шаћћанда 2 миллиард сом ћџрады, ќр шаруашылыћћа б>лiнетiн тыѓайтћыш м>лшерi бес мыѓ тоннадан келдi. Бџл бай ресурстарды пайдалану жайы 1968 жылдыѓ желтоћсанында Ћостанай облыстыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ мќжiлiсiнде талћыланды. Мќселенi егжей-
тегжейлi талдау барысында к>птеген кемшiлiктердiѓ бетi ашылды. Облыстыћ «Сельхозтехника» бiрлестiгiнiѓ (ол кезде минералдыћ тыѓайтћыш мќселесiмен сол мекеме айналысћан болатын) >з ћызметiне немћџрайды ћараѕаны аныћталды. Танапћа тыѓайтћыш т>гетiн механизаторлар топыраћ картасы жоћтыћтан жџмысты ћарадљрсiндiкпен жљргiздi. Соѓдыћтан облыстыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ шешiмiмен аймаћтыћ агротехникалыћ зертхана ћызметкерлерiне топыраћ ћџрамындаѕы минералдыћ тыѓайтћыштар м>лшерiн аныћтап, оныѓ картасын жасау жљктелдi. Оныѓ орындалуын баћылау жќне џйымдастыру жергiлiктi Кеѓестердiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссияларына тапсырылды. К>зделген маћсатты жљзеге асыру жолында ћостанайлыћ дићандар ћажырлылыћпен еѓбек етiп, елеулi табыстарѕа жете бастады. Тек суперфосфатты ћолдану есебiнен облыс колхоздары мен совхоздары 1966-1970 жылдары жоспардан тыс бiр жарым миллион тонна астыћ алды1. Минералдыћ тыѓайтћыштар ћолдану к>лемiнiѓ артуына орай агрохимия ѕылымыныѓ алдына олардыѓ пайдалы коэффициентiн арттыру мiндетi жљктелдi. Жаѓа талап деѓгейiнде жџмысты џйымдастыра бiлген Алматы облысындаѕы Ћарасай ауданыныѓ ауылшаруашылыћ органдары >з аумаѕындаѕы Ћазаћ егiншiлiк ѕылыми-зерттеу институтыныѓ тќжiрибе шаруашылыѕы ћызметкерлерiмен ынтымаћтаса отырып, жыртындыныѓ ќр гектарына тыѓайтћыштыѓ 130 кило м>лшерiн сiѓiру арћылы 1964–1967 жылдары кљздiк бидай >нiмiн ќр гектарѕа шаћћанда орта есеппен 33,5 центнерге жеткiздi2. Жинаћталѕан тќжiрибенi талдау нќтижесiнде минералдыћ тыѓайтћыштарды ћолдану коэффициентiн 1972 жылы ќр гектарѕа 37 килодан кемiтпеуге мљмкiндiк туды, топыраћтыѓ ћџнарлылы-
ѕын к>терiп, онда >сiрiлетiн астыћ >нiмiнiѓ гектар сайын орта есеппен 43,5 центнерден айналуын ћамтамасыз еттi. Ал К>кшетау облысыныѓ Рузаев ауданыныѓ ауылшаруашылыћ органдары жанды iстердiѓ жанашырлары болып алды. Олар џнтаћталѕан суперфосфатты егiстiкке бiр жарым, екi центнер м>лшерiнде даралап сiѓiрудi џйымдастырды. Даћылдардыѓ екi мерзiмде – вегетациялыћ >су дќуiрi мен дќн салуы барысында љстеп ћоректендiру к>рсеткiшi сыналды. Аталмыш ќдiстердi кеѓ ћолдану љшiн Рузаев аудандыћ кеѓес атћару комитетiнiѓ ауылшаруашылыћ басћармасы «Уќлиханов» совхозында ѕылыми-практикалыћ конференция >ткiздi3. Конференцияда тџжырымдалѕан тќжiрибенi тарату љшiн депутаттар жергiлiктi радиоторабын, облыстыћ, аудандыћ басылым беттерiн пайдаланды, ауылдыћ клубтар мен дала ћостарында дќрiстер оћылды, ќѓгiме >ткiзiлдi. Пќрмендi насихат агрохимиялыћ семинарлар арћылы да жљргiзiлiп, топыраћћа тыѓайтћыш сiѓiруде ћолданылып жљрген техника тљрлерiнiѓ тиiмдiлiгiн арттыру тќсiлдерi сараланды. Ћыс айларында шаруашылыћтарда агрохимиялыћ љйiрмелер жџмыс iстеп, оѕан ћатысушылар топыраћтыѓ ћџрамын аныћтау, тыѓайтћыштарды ћолдану ќдiстерiн љйрендi. Сайып келгенде, «ћџнарлылыћ витаминi» топыраћћа текке т>гiлмей, шаруаћорлыћпен ћолданылды. Ћорытындысы к>ѓiлдегiдей: 1972–1974 жылдарда Рузаев ауданыныѓ совхоздары минералдыћ тыѓайтћыштарды тиiмдi пайдалану есебiнен 4 миллион 362 мыѓ пайда тапты. Ал КСРО Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты Хайрош Нџѕманов, Еѓбек Ерi Александр Данилович Лобоновский басћаратын «Уќлиханов», «Бiрлiк» совхоздарыныѓ минералдыћ тыѓайтћыштарды тиiмдi пайдалану арћылы тапћан табыстары тiптен жоѕары: тиiсiнше 597 мыѓ жќне 556,1 мыѓ сом. Егер егiншiлiктi химияландыруѕа
дейiн Рузаев ауданындаѕы дќндi даћылдар тљсiмi гектарына орта есеппен 8,3–12 центнерден аспаса, 1971– 1974 жылдардаѕы бџл к>рсеткiш – 16,6 центнер4 болды. Жердiѓ азыѕы минералдыћ тыѓайтћыштар екенiн жаћсы тљсiнген Солтљстiк Казаћстан облысыныѓ жергiлiктi органдары да бџл сала жџмысына басшылыћты барѕан сайын ширатып, љнемi iзденiспен шџѕылданды. Аудандыћ Кеѓес атћару комитеттерiнiѓ ауылшаруашылыћ басћармаларыныѓ араласуымен 1 миллион гектардан астам жерде жљргiзiлген топыраћтыѓ агрохимиялыћ ћџрамын зерттеу жќне >ндiрiстiк тќжiрибе жљргiзу жџмыстарыныѓ бiрiншi кезеѓi жетпiсiншi жылдардыѓ орта шенiнде аяћталды. Оныѓ ћорытындысы егiс алћаптары топыраѕыныѓ 68 пайызында фосфор м>лшерiнiѓ аздыѕын аныћтады. Бџл кемшiлiк ауылшаруашылыћ органдары мамандарыныѓ бџдан былайѕы кезде де айрыћша мќн беретiн мќселесiне айналды. Бiрiншi болып бџл ћызметтi асћан жауапкершiлiкпен ћолѕа алѕан Совет ауданындаѕы «Ивановский» совхозыныѓ дићандары жаздыћ бидай танабыныѓ ќр гектарына 80–90 килодан суперфосфат сiѓiрдi. Кљзде «Саратов-29» сорты себiлген алћаптыѓ ќр гектарынан орта есеппен 4,5 центнер, «Безенчук-98» сортынан 6 центнер бидай басћа танаптарѕа ћараѕанда артыћ жиналды. Осы екi сорт себiлген 200 мыѓ гектар жердiѓ ќр айналымынан 4,5 мыѓ сом таза пайда тљстi. Осы ауданныѓ Ленин атындаѕы колхозыныѓ егiншiлерi сегiз жыл бойы Бљкiлодаћтыћ астыћ шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институтыныѓ ћызметкерлерi џсынѕан технологиялыћ тќсiлмен жџмыс iстедi. Колхоздыѓ бас агрономы, Соколов аудандыћ Кеѓесiнiѓ депутаты Владимир Иванович Писниченко џдайы агрохимиялыћ зерттеумен айналысты. Топыраћ картограммасын жасап, онда ћай алћапћа ћанша ты-
ѓайтћыш сiѓiрiлгенi, оныѓ бергенi, берерi мџћият тексерiлдi. Ыждаѕаттылыћтыѓ арћасында ќр гектардан орта есеппен 19 центнерден астыћ алды. Мџныѓ >зi мемлекетке астыћ сатудыѓ 1971–1975 жылдарѕа белгiленген жоспарыныѓ љш жылда мерзiмiнен бџрын орындалуына жаѕдай туѕызды. Ендеше егiншiлiк мќдениетiн к>терiп, гектардыѓ берекесiн арттыруда минералдыћ тыѓайтћыштыѓ орны ерекше екен. Солай бола тџра, ћолда бардыѓ ћадiрiн бiлмей, минералдыћ тыѓайтћышты табиѕат дљлейi астында ћалдырып, аяћ асты етiп отырѕан шаруашылыћтар да болды. Дќндi даћылдар егiсi 4,5 миллион гектарды алып жатћан Ћостанай облысыныѓ дићандарына минералдыћ тыѓайтћыштар ж>нiнен айтарлыћтай к>мек к>рсетiлдi. Дейтџрѕанмен танапћа сiѓiрiлiп жатћаны «жџмырѕа жџлыћ» болмайтын м>лшердi ћџрады. Кемшiлiк сырын iздегенде минералдыћ тыѓайтћыш саћталуыныѓ сын к>терместей екенiне депутаттар топтарыныѓ к>здерi жеттi: ашыћ аспан астында жаѓбырѕа шайылып, желге мљжiлiп жатћан иесiз мљлiк. Бар ћырсыћ ћойма жоћтыћтан, барыныѓ >зi берекесiз пайдаланылуынан екен. Мiне, осыны бiле тџра «Казсельхозтехника» бiрлестiктерi шаруашылыћтарѕа атк>пiр етiп тыѓайтћыш тасуды тоћтатпады. Ал >здерiндегi тыѓайтћыш ћоймалары ћаѓырап тџрды. Ћарама-ћайшылыћты к>рiп, оны дереу жою жолдарын ћарастырып жљрген жергiлiктi органдар жџмысы мардымсыз болды. Шаруашылыћтарда тыѓайтћыш ћолданудыѓ жоспары жасалынбаѕан, агрохимиялыћ карта ћџрастырылмапты. Кљздiк бидайды кљзде не к>ктемде љстеп ћоректендiру орнына, ћостанайлыћтар бџл шараны ћыс кљндерiнде жљргiзедi, с>йтiп агротехникалыћ ережелер бџрмаланады, тыѓайтћыштыѓ да ћџнары кеми тљседi5. Бџѕан ћарап, барлыћ жерде жџмыс бетiмен жiберiлген деген тџжырым тумауѕа тиiс. Керiсiнше, жоѕарыда кемшiлiгi к>рсетiлген
Ћостанай облысыныѓ ауылшаруашылыћ органдары басшылыѕымен бiраз сындарлы iс тындырган дићандар ћатары к>бейдi. Олар минералдыћ тыѓайтћыштарды тиiмдi пайдалану астыћтыѓ физикалыћ, химиялыћ ћасиетiн, азыћ-тљлiктiк сапасын жаћсартып, >нiмiн арттыратын бiрден-бiр тќсiл екенiне тќжiрибе негiзiнде к>здерi жеттi. Тыѓайтћыш ћолдану >зiн аћтайтын кќсiпке айналды. Нќтижесi де к>п кешiкпей к>рiндi. Атап айтсаћ, 1980 жылы республика бойынша танапћа 530 мыѓ минералдыћ тыѓайтћыш енгiзiлсе, 1987 жылы екi есеге жуыћ к>п ћолданылып, 15,6 миллион гектар алћапты алып, 2,6 миллион тонна астыћты ћосымша >ндiруге мљмкiндiк туды6. Астыћ молшылыѕы жолында ауыл шаруашылыѕы органдары жљргiзген џйымдыћ-агротехникалыћ шаралар кешенiне танаптарѕа органикалыћ тынайтћыш т>гудi де жатћызамыз. Солардыѓ бiрi – к>ѓ. Ол минералдыћ тыѓайтћыштарѕа ћараѕанда >сiмдiкке џзаћ ќсер етедi: бiрiншi жыл пайдаланылѕанда 60 пайызы, ал ћалѕан мерзiмде – ћалѕаны жџмсалады. Сол арћылы жаздыћ бидайдыѓ тљсiмiн гектарына бiржарым-љш центнерге7 арттыруды џйымдастыра бiлдi ауыл шаруашылыћ органдары. Ћайсыбiр басшылар к>ѓ т>ккiзуге к>лденеѓ шаруа деп ћарау психологиясынан арыла бастады. Ендi республика егiстiгiнiѓ отыз пайызына к>ѓ т>гiлетiн болды. Ќсiресе Солтљстiк Казаћстан облысында мыћтап ћолѕа алынды. Шаруашылыћтардыѓ механизаторлары 1971 жылдан органикалыћ тыѓайтћыштарды тиiмдi пайдалану ж>нiнен Бљкiлодаћтыћ конкурсћа ћатыса бастады. Оныѓ мџраты жылдыћ жоспарды асыра орындап жљлде алу емес, жердiѓ нќрi – органикалыћ тыѓайтћышты тиiмдi пайдаланып, астыћ >нiмiн арттыру болып белгiлендi. Бџл баѕытта ћыруар ћызмет iстелiп жатты. Dнертапћыштар тiркеме ћџралдарѕа к>ѓ шашатын тетiктер орнатып, органикалыћ
тыѓайтћышты танапћа бiркелкi т>гуге тырысты. Жарыс ћорытындысында Соколов ауданыныѓ тыѓайтћыш т>гушiлерi алѕа шыѕып, Бљкiлодаћтыћ халыћ шаруашылыѕы жетiстiктерi к>рмесiнiѓ екiншi дќрежелi дипломын жеѓiп алды, т>рт механизатор медальмен, жетi адам «Ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсiнiѓ љздiгi» белгiсiмен марапатталды8. Соколовтыћтардыѓ љлгiсiнен љйренiп, жџмысты асћан жiгермен ћолѕа алѕан органдар ћатарына Ћостанай облысындаѕы Меѓдiѕара аудандыћ ауылшаруашылыћ басћармасыныѓ мамандарын ћосамыз. Олардыѓ џсынысымен колхоздар мен совхоздарда к>ѓ ћоймаларын салу басталѕан, оны егiстiкке шыѕаратын механикаландырылѕан топтар ћџрылѕан9. Тап осындай жџмысты џйымдастырумен Аћмола облысындаѕы Шортан аудандыћ ауылшаруашылыћ басћармасы да айналысћан. Оныѓ 1971 жылдыѓ аћпанында >ткен отырысында колхоздар мен совхоздарда органикалыћ тыѓайтћыштарды пайдалану жайы ћаралыпты. Кеѓес атћару комитетiнiѓ т>раѕасы Саѕынѕали Раћымжановтыѓ баяндамасында жергiлiктi органдардыѓ органикалыћ тыѓайтћыштарды ћолдануѕа баћылауы жќне басшылыѕы босаѓсыѕаны сыналѕан10. Ћайсiбiр шаруашылыћ басшылары минералдыћ тыѓайтћышты алуѕа есеп жасап, мал ћоралары ћасында тау-тау болып љйiлiп жатћан к>ѓдi танапћа т>ккiзуге аса асыћпапты. Осындай керенаулыћпен кљресу ћажеттiгiн к>рсетiп, сессия >з ћарарында танаптарѕа к>ѓ т>гудi жыл бойына жљргiзу, онымен айналысушылардыѓ жарысын џйымдастыру, органикалыћ тыѓайтћыштардыѓ талапћа сай саћталуын ќлсiн-ќлi тексерудi тљбегейлiлiкпен ћойды кљн тќртiбiне. Сессиядан кейiн >здерiнiѓ тыѓайтћышћа деген бџрынѕы атљстi к>зћарасынан арыла бастаѕан шаруашылыћ ќкiмћаралары мен мамандары жайбараћаттыћтан г>рi жџмылып жџмыс iстеуге бой џрды: топтар
мен звенолар жасаћтап, оларѕа к>ѓ шыѕаруѕа б>лiнген техника бекiтiлдi, ћџптауѕа тџрарлыћ еѓбекаћы нарћы енгiзiлдi, егiншiлердiѓ агрохимиялыћ оћуы џйымдастырылды. Ендi мџндай жан-жаћты ойластырылѕан ћызмет некен-саяћ емес, тџраћты сипат алды. Тоѕызыншы бесжылдыћта республика бойынша егiс алћаптарына 83 миллион тонна к>ѓ шыѕарылды. Бџл – алдыѓѕы бесжылдыћпен салыстырѕанда 2,4 есеге артыћ едi. Бџл 4,3 миллион тонна минералдыћ тљктi алмастыратын >лшем11. Танаптыѓ ћџнарлылыѕын к>теру баѕытында табиѕи тыѓайтћыштар тљрлерiн (ћорда, сабан, жасанды к>ѓ, ћџс саѓѕырыѕы, жергiлiктi >неркќсiп ћалдыћтары, жасыл тыѓайтћыш) барынша мол пайдалану iсi де ћолѕа алынды. Соныѓ нќтижесiнде топыраћтыѓ ћџнарлылыѕы артып, ауылшаруашылыћ даћылдарыныѓ >нiмi >се тљстi. Ќйтсе де ќттегенайлар да жоћ емес-тi. Кей жерлерде жоѕарыда аталѕан табиѕи тыѓайтћыштарды дайындау, саћтау жќне ћолдану технологиясы ќлi де талапћа сай емес-тi. Ћайсыбiр шаруашылыћтарда танапћа тыѓайтћыштар енгiзудiѓ мерзiмi жќне нормасы бџрмаланды. 1966 жылы «Сельхозхимияныѓ» мамандандырылѕан б>лiмшесiнiѓ жабылуы, бџл жџмыстыѓ «Сельхозхимияныѓ» бiрлестiгiне жљктелуi жаѕдайды бџрынѕыдан бетер ћиындатып жiбердi. Органикалыћ тыѓайтћыштарды ћолдану к>лемi 1987 жылы >ткен маусыммен салыстырѕанда љш миллион тоннаѕа кемидi. Кљз, ћыс айларында егiстiкке к>ѓ т>гу тапсырмасы орындалмады: нормадаѕы 40 миллион тоннадан танапћа шыѕарылѕаны 30 миллион тонна12 ѕана едi. Ћазаћ КСР Мемлекеттiк агро>неркќсiп комитетiнiѓ бџйрыѕымен 1968 жылдан бастап республикада ауыл шаруашылыѕына агрохимиялыћ ћызмет к>рсету ж>нiндегi >ндiрiстiк-ѕылыми бiрлестiк ћызметi ћайтадан ћалпына келтiрiлдi. Республикалыћ «Сельхозхимия» бiрлестi-
гiнiѓ ћџрылымында 8 б>лiм жќне басћарма џйымдастырылды. Бiр с>збен айтћанда, топыраћтыѓ ћџнарлылыѕын арттырып, егiншiлiк мќдениетiн к>термесек, астыћ >ндiрiсiн интенсивтендiрудiѓ >зi ћиял ретiнде ћалуы мљмкiн. Ал Ћазаћ КСР Ауыл шаруашылыѕы министрлiгi ћабылдаѕан «ћџнарлылыћ» баѕдарламасы >з болашаѕынан љлкен љмiт кљттiрмедi. Астыћ >ндiрiсiн арттырудыѓ жанды буыны – суармалы егiс. Сондыћтан да жердi милиорациялау – мемлекеттiѓ аграрлыћ саясатыныѓ басты баѕыттарыныѓ бiрiне айналды. Ћазаћстанныѓ Суармалы егiншiлiк жќне су шаруашылыѕы министрлiгi Су шаруашылыѕы министрлiгi болып ћайта ћџрылды. Жаѓа министрлiк су шаруашылыѕы ћџрылыстарымен жќне ылѕал ћорын пайдалану мќселелерiмен айналысты. Республиканыѓ оѓтљстiгiнде «Земводхоз» жљйесiнде ирригациялыћ ћџрылыстар салу жќне кљрiш совхоздарын ћџру кљн тќртiбiнде тџрды. Ћазаћстан КП Орталыћ комитетi мен республиканыѓ Министрлер Кеѓесi «Дќндi жќне басћа ауылшаруашылыћ даћылдарынан жоѕары да тџраћты >нiм алу љшiн жердi мелиорациялауды кеѓiнен дамыту туралы»13 ћаулы ћабылдады. Мелиорацияѕа мемлекет тарапынан мол ћаржы б>лiндi. Ћызылорда облысыныѓ Тоѕызкент, Алматы облысыныѓ Аћдала, Оѓтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ Ћызылћџм, Арыс-Тљркiстан мелиорация жљйелерiн салу ћолѕа алынды. Бiр мезгiлде су ћџрылысыныѓ iргелi кќсiпорындары: Казводстрой, Главриссовхозстрой, Союзиливодстрой трестерiнiѓ iргесi ћаланды. Соныѓ нќтижесiнде 1966–1970 жылдарда дџрыс суарылатын ауыл шаруашылыћ даћылдарыныѓ егiс к>лемiн 120,2 мыѓ гектарѕа кеѓейтуге ћол жеттi14. Ендi бџл жаѓа жерлердi ылѕал ћорына ћандырып суарып ћана ћоймай, ескi участоктердi де тиiмдi пайдалану, су ћоймаларын к>птеп салу ћарћынмен жљргiзiлдi. Бџл жџмыс-
тарды жљзеге асыруѕа ауыл, су шаруашылыѕы органдары, ѕылыми жќне жобалау институттарыныѓ ћызметкерлерi, колхоздар мен совхоздардыѓ басшылары мен мамандары белсендi атсалысты. Ќсiресе, жергiлiктi Кеѓестер, олардыѓ атћарушы органдары жiгермен жџмыс iстедi. Олардыѓ мелиорация мќселесiмен ћай кездегiден де шаруаћорлыћпен шџѕылдануларына тура келдi. Бџл тџжырымымыздыѓ наћты дќлелi ретiнде Батыс Ћазаћстан облысындаѕы Шыѓѕырлау ауданыныѓ жергiлiктi Кеѓестерiн мысалѕа келтiре аламыз15. 1966 жылдыѓ ћыркљйегiнде >ткен аудандыћ Кеѓестiѓ сессиясы суармалы егiншiлiкке арналды. Мќселенi ќзiрлеуге аудандыћ аткару комитетiнiѓ ћызметкерлерi, ауылшаруашылыћ басћармасыныѓ су шаруашылыѕы ж>нiндегi мамандары атсалысты. Олар шаруашылыћтарды аралап, к>лдеп суарылатын егiстiктiѓ к>лемiн кеѓейту мљмкiндiктерiн зерттедi, елеулi кемшiлiктердiѓ бетiн ашты. Тексерудiѓ ћорытындысы ќуелi аудандыћ ауылшаруашылыћ басћармасыныѓ отырысында, сосын аудандыћ Кеѓестiѓ сессиясында талћыланды. Баяндамашы жќне жарысс>- зде шыѕып с>йлеген шаруашылыћ басшылары мен мамандарыныѓ тџжырымдары бiр жерден шыѕып, аудандыћ Кеѓестiѓ су шаруашылыѕы мќселесiн дер кезiнде к>тергенiн дќлелдедi. Пайдаланылмай жатћан су к>здерiн кќдеге жаратудыѓ зор болашаѕы барын байћатты. Халыћ депутаттарын 3 мыѓ гектарѕа жуыћ ауылшаруашылыћ даћылдарын дџрыс суаруѕа жарайтын тоѕандар мен б>геттер бiраз жылдар бойы текке жатћаны толѕандырды. Жайбараћат жљргендердiѓ аты аталып, аса зќру жџмысты ћолѕа алу жолдары ћарастырылды. Еѓ алдымен ћызу ћызметке аудандыћ Кеѓестiѓ >зi кiрiстi. Бџл баѕыттаѕы џйымдыћ шаруашылыћ жџмыстарын жандандырды. Наћты ћызмет «Ћызылк>л» совхозыныѓ трактор-егiс бригадирi Махмет Ка-
маловтыѓ жер суарудаѕы сќттi ћадамдарын насихаттау мќселесi тљбегейлiлiкпен ћойылды Шыѓѕырлау аудандыћ атћару комитетi отырысыныѓ кљн тќртiбiне. Мџнда бiрiншi жыл суарылѕан кiшi ирригация участогiнен орта есеппен 17 центнерден астыћ жиналѕан. Мџраптардыѓ iс ћабiлетiндегi мљкiлiктi, су машиналарыныѓ жоћтыѕын ескерсек, жаман к>рсеткiш емес-тi. Жер-ананыѓ айызын ћандырып суаруда Ћызылк>л селолыћ кеѓесiнiѓ де к>п к>мегi тиген. Кеѓес жџмысыныѓ баѕдарламасы 1966 жылѕы маусымда >ткен сессияда талћыланып, маћџлданѕан. Егiстiк жерлердi суаруѕа Елек >зенiнiѓ бiр тармаѕын пайдалану, тоѕандарѕа жазѕытџрым ћар к>бесi с>гiлген кезде 87 млн. текше метр ылѕал ћорын саћтап ћалу, к>п жылдар иесiздiкке џшырап босћа жатћан 13 б>геттi iске ћосу Ћызылк>л совхозы егiс суарушыларыныѓ алдына келелi мiндет болып ћойылды. Ћиын iстiѓ тiзгiнi совхозѕа арнаулы оћу орнын тамамдап, жолдамамен келген жас маман-гидротехник Серiк Ашыћбаевћа сенiп тапсырылды. Жiгерлi жастыѓ алѕашћы ћадамы мелиораторлармен кеѓес ћџрудан басталды. К>птiѓ аћылы к>л ѕой, мелиораторлар жас маманѕа совхоздаѕы жер суландыру ж>нiнен ћџнды кеѓестер бердi: бiр кез Правда елдi мекенi тџсынан текке аѕып жатћан жiѓiшке >зеннен жылѕа тартып, тоѕан тџрѕызу. Ауыл адамдарыныѓ аћыл-кеѓестерi ћабыл болып, 1968 жылы тоѕанда ауыл iргесiндегi ћар ерiгеннен кейiн мол су ћоры жинаћталып, жљздеген гектар бидай, тары егiстiгiн ћажеттi ылѕал ћорымен ћандыруѕа ћол жеттi. Дќндi даћылдардыѓ орташа >нiмi гектарына жиырма центнерге жуыћтады16. Ќрине, алѕашћы >ндiрiстiк к>рсеткiштерге ћарап ћорытынды жасауѕа ќлi ертерек едi. Бiраћ к>птiѓ к>ѓiлiнде сенiм отын лаулатћан жќйт – белгiленген баѕыттыѓ дџрыстыѕы. Су шаруашылыѕы мќселесiмен Оѓтљстiк Ћазаћстан
облысыныѓ жергiлiктi Кеѓестерi де шындап шџѕылданды. Егер шаруашылыћтардыѓ топыраћ картасына мџраптыѓ к>зiмен зер салсаћ, олардыѓ >н бойын суару жљйесiнiѓ тыѕыз желiсi ћаптаѕан. К>птеген ауданаралыћ каналдарды шаруашылыћаралыћ жер суару жљйелерi алмастырып, ћызмет к>лемi аумаћтана тљстi. Атћарылѕан жџмыстар нќтижесi де к>п кљттiрмедi. Едќуiр аймаћты суарумен айналысћан Аћсу-Бадам басћармасы бойынша 1966–1970 жж. дќндi даћылдар >нiмi 119 пайызѕа17 >скен. 1966 жылдыѓ бiрiншi жартысында-аћ бџл басћарманыѓ џжымы республика бойынша бiрiншi орынѕа шыѕып, Ћазаћ КСР Министрлер Кеѓесi мен республикалыћ кќсiподаћтар комитетiнiѓ ауыспалы ћызыл туын жеѓiп алды18. Озаттар тќжiрибесiнен љйренуге жер-жерден келушiлер к>п болды. Ал басћарма џжымы жџмыс процестерiн механикаландырып, ћызметкерлер ћџрамын 30 пайызѕа ћысћарту жќне суару жљйесiн пайдалануда сапалыћ к>рсеткiштерге жетудi к>здедi. Мџнда шаруашылыћ негiзде жџмыс iстейтiн каналдар ћџрылысын ж>ндеу топтары џйымдастырылды. Олар басћарма бойынша атћарылатын ћызметпен шектелмей, колхоздар мен совхоздарѕа барып, келiсiм шарт жасасты. Жанды ћызметтi кiшi ирригациялыћ жоба – сметалыћ ћџжаттарын жасаудан бастады. Бџл ж>нiндегi кеѓ аућымды жџмыспен арнайы айналысћан мекеме – облыстыћ мелиорация жќне су шаруашылыѕы басћармасы болды. Жалпы, республика бойынша жетпiсiншi жылдардыѓ ортасында 178 мыѓ к>лдер мен к>лшiктердiѓ жќне уаћытша су к>здерiнiѓ ылѕалы егiншiлiк >нiмiн арттыруѕа ћызмет еттi. Олар к>ктемде ерiген ћар суымен ћорланып, кiшi ирригацияныѓ келешегiн кеѓейттi. Бџл ћызмет Ћазаћ КСР Министрлер Кеѓесiнiѓ «Кiшi ирригацияны дамыту есебiнен республика колхоздары мен совхоздарында суармалы егiншiлiк к>лемiн кеѓей-
ту туралы» ћаулысынан кейiн одан ќрi >рiстедi. Егер 1966–1968 жылдары 18 мыѓ гектар кiшi ирригацияѕа ћажеттi ћџрылыстар салынып iске ћосылса, 1970-1972 жылдары кiшi ирригация к>лемi 36,7 мыѓ гектарѕа жеттi19. Тек Алматы облысыныѓ кiшi ирригация желiсi бес мыѓ гектар жердi алып жатты. Жер суарудаѕы ћыруар ћызметтi атћару љшiн машина-мелиорация топтары ћџрылды, еѓбек џйымдастырудыѓ звенолыћ формасы ћолданылды. Депутаттыћ топтар мен постылар егiстiктердi суарудыѓ вегетациялыћ сапасын тексердi. Суармалы жердi дќндi даћылдар >сiру љшiн тиiмдi пайдаланып, олардыѓ >нiмдiлiгiн арттыру ж>нiнен республикадаѕы тауарлы кљрiштiѓ негiзгi б>лiгiн берушi Ћызылорда облысыныѓ озат шаруашылыћтарында да бай тќжiрибе бар. Оныѓ оѓтайлы џйымдастырылуында жергiлiктi органдар ћыруар ћызмет атћарды. Жердi суару техникаларына, олардыѓ ћосалћы б>лшектерiне сџрау салу, бљлiнгендерiн жедел жеткiзу, уаћтылы iске ћосып, тиiмдi пайдалану, бџрыннан барларын ж>ндеп-жасћап, џћыпты тџтыну, атыздарды уаћтылы аршыту, каналдарды ћаздыру сияћты сан-алуан iстi басћарып баћылады. Бџл мќселелердiѓ бќрi >мiр, >ндiрiс ћажеттiлiгiне орай кеѓес сессияларында талћыланды, атћару комитеттерi, тџраћты комиссиялар мќжiлiстерiнде ћаралып, ћаулылар ћабылданды, кљрiш >ндiрудi арттыру ж>нiнен ћыруар ћызмет тындырылды. Суармалы жердегi кљрiш егiсiнiѓ аумаѕы 1965 жылмен салыстырѕанда жетпiсiншi жылдардыѓ ортасында 87 мыѓ гектарѕа џлѕайды. 1973 жылы кљрiштiѓ жалпы тљсiмi 320 мыѓ тонна болды. Бџл – бџдан он жыл бџрынѕы к>рсеткiштен т>рт есе к>п деген с>з20. Сол кезде Ћызылорда облысы бойынша ќр гектардан алынѕан кљрiш >нiмi 42,3 центнерден айналды. Жекелеген шаруашылыћтар
одан да биiк белеске к>терiлдi. Мќселен, «Мќдениет» совхозы ќр гектардан орта есеппен 64 центнерден кљмiс дќн бастырды21. Осы шаруашылыћтыѓ бiрiншi б>лiмшесi бойынша ќр гектар кљрiштен алынѕан >нiм орта есеппен 67 центнерден айналѕан. Демек, суармалы жерлердi жаћсы игерiп, оѕан масаћты даћылдарды оѓтайлы орналастырса, тќуiр тљсiм жинауѕа ќбден болады. Соныѓ дќлелi ретiнде айтарымыз – Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты Нџржан Ќпрезов басћаратын звено бойынша ќр гектар берекесi 104 центнерден айналуы22. Дићандардыѓ парызы – осындай жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштер биiгiнен к>рiну. Солай десек те, Ћызылорда кљрiшiнiѓ мќселесi кљн санап кљшеймесе, кемiмегенi таѕы да аћићат. Жетпiсiншi жылдардыѓ орта шенiнде суармалы жерлердiѓ жартысы ѕана инженерлiк ћалыпћа келтiрiлiп, олардан алынѕан >нiм 37,8 центнерден аспады23. К>рiп отырѕанымыздай, Ћызылорда облысындаѕы кљрiш >нiмiнiѓ к>рсеткiшiнде шаруашылыћтар арасындаѕы айырмашылыћ ќжептќуiр. Оныѓ себебi инженерлiк талапћа сай келетiн ирригациялыћ жљйе жоћ, коллекторлы ћашыртћылар жоспарланбапты. Сондыћтан совхоздар мен колхоздар кљрiш >сiрудi ескi ќдiспен жљргiзуге мќжбљр болуда. Мџныѓ >зi топыраћтыѓ мелиоративтiк жаѕдайын ћиындатты. Суармалы жерлердi пайдаланудаѕы мџндай сќтсiздiктердi жќне кемшiлiктердi жою мќселесi Кеѓес, су шаруашылыѕы органдары алдарына келелi мiндеттер етiп ћойылды. Еѓ алдымен, гидромелиоративтiк жљйелердiѓ ахуалын уаћтылы жою: су б>лгiш жќне реттегiш салдыру, каналдар табанын бетондаттыру, атыздарды џћыпты тегiстеттiру керектiгi туды. Бџл ж>нiнен жоѕарѕы >кiмет органдары Мелиорация жќне су шаруашылыѕы министрлiгiнiѓ алдына келелi мќселелер ћойды. Олар >з тарапынан мелиорация
мќселесiн >з алћасында ћарап, комиссия ћџрды, жџмыстыѓ жай-жапсарын зерттеттi, >тiнiштiѓ орынды екенiне к>здерi жеткеннен кейiн он жылжымалы ж>ндеућџрылыс колоннасын, љш мелиоративтiк топ џйымдастыртты, шаруашылыћтарѕа к>мек к>рсетiлдi. Осындай ћыруар ћаржы, адамдардыѓ ћажыр-ћайраты жџмсалып игерiлген суармалы жерлер егiн шаруашылыѕыныѓ алтын ћорына айналды. Ендi оларды џћыптылыћпен пайдалану тљбегейлене тљстi. Солай бола тџра, Жаѓаћорѕан, Сырдария аудандарындаѕы су шаруашылыѕы органдарыныѓ џстаѕан баѕыты осындай талап деѓгейiнен т>мен тџрды. Суармалы жерлердi баптапкљту к>ѓiлдi ћанаѕаттандырмады. Жер жыртып, тџћым сепсек iс бiттiге саяды бар жџмысты. Депутаттар жекелеген мџраптардан жер суарудыѓ мезгiлi жќне м>лшерi жайын сџраѕанда «Ћанша су керек болса, соншама м>лшерiн танаптарѕа таратамыз» деп жауап берген. Жерге мџндай бiржаћты к>зћараспен халыћ ћалаулылары келiспедi. Депутаттар жаѓа агротехникалыћ ќдiстќсiлдердi тиiмдi ћолданып отыру кљрiштiѓ шыѕымдылыѕын арттыру кепiлдiгi деп тљйдi. Топыраћ >ѓдеу, оѕан тыѓайтћыш енгiзу, жер суару мерзiмi мен м>лшерiн ћатаѓ саћтау осы арћылы кљрiш егiсiнiѓ к>лемiн 110 мыѓ гектарѕа кеѓейту, оныѓ >нiмiн 500 мыѓ тоннаѕа жетћiзу мiндетiн ћойды мелиораторлардыѓ алдына. Кљрiш >сiрудiѓ бџлайша ћанат жайып, >ркендеуi суару жљйесi ћџрылысшыларына да жаѓа мiндеттер жљктедi. Солай бола тџра, «Ћызылордаводстрой», «Казалинскводстрой» жќне 2 су ћџрылысы трестi џжымдарыныѓ >здерiне жљктелген жџмысћа салћын ћараулары салдарынан 1974 шаруашылыћ жылдыѓ ћорытындысы к>ѓiлдi ћанаѕаттандырмады. Мќселе к>терген депутаттар бiраз кемшiлiктiѓ бетiн ашты. 1974 жылы iске ћосылѕан суармалы жерлердiѓ 15 пайызыныѓ ѕана жаћсы баѕа деѓгейiнде екенi аныћталды. Мџныѓ >зi
Ћызылорда кљрiшшiлерi Мелиорация жќне су шаруашылыѕы министрлiгi тарапынан ћандай к>мекке зќру екенiн к>рсеттi. Екiншi бiр толѕаѕы жеткен мќселе – таяу жылдарда су шаруашылыѕындаѕы машина-трактор паркiнiѓ сапасын арттыру. Дќлiрек айтсаћ, суару тќртiбiн, тыѓайтћыш енгiзу м>лшерiн >згерту, ћажет болѕанда Ћызылорда облысында бџл маћсаттарды жљзеге асыруѕа мљмкiндiк беретiн машиналар ж>нiнде љлкен мџћтаждыћ бары. Сондыћтан Кеѓес органдары «Казсельхозтехника» бiрлестiктерiне кљрiшшiлердiѓ тiлек-талаптарымен санасып, мџћтаждыћтарын мџћият зерттеп мљмкiндiгiнше мелиорация машиналарын молыраћ жќне тезiрек жiберудi талап еттi. Жергiлiктi органдар бiрбеткей кљрiш шаруашылыѕыныѓ мќселесiмен шџѕылданып, суармалы алћаптарѕа орналастырылѕан басћа дќндi даћылдарѕа ћосаметкей ћараѕан екен деген тљсiнiк тумауѕа тиiс. Керiсiнше, кейiнгi жылдары суармалы жерге орналастырылѕан кљздiк бидайдан биiк >нiм алуѕа баѕыт џсталды. Бџѕан Оѓтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ «Азаттыћ» колхозындаѕы бидай >сiрушiлердiѓ тќжiрибесi дќлел. Кљздiк бидайды 1967 жылдан суармалы жерге орналастыра бастады. Оныѓ к>лемiн 45 гектардан 160 гектарѕа дейiн кеѓейттi. Бiр мезгiлде шыѕымдылыѕын да арттыруды межелеп, жатпай-тџрмай жџмыс iстедi. Гектарынан алынѕан >нiмдi алѕашћы орташа 35 центнерден, 1974 жылы 54,8 центнерге жеткiздi. Ал Т.Бердiбеков басћаратын кљздiк бидай >сiрушiлер звеносыныѓ мљшелерi гектарына орта есеппен 65,6 центнерден дќн бастырды24. Ћандай тќсiлдi ћолданып, мџндай биiк нќтижеге жеттi: тџћымды топыраћ температурасы 14-17 градусћа дейiн к>терiлген кезде себедi, мерзiмi – 10 ћыркљйек 10ћазан аралыѕы, м>лшерi – ќр гектарѕа 5,5 миллион тљйiр дќн. Тџћымныѓ тезiрек жетiлуiне жаѕдай жасау љшiн танапћа љстеп ћоректендiретiн тыѓайтћыш к>лемi
т>гiледi. К>ктем шыѕып, жер дегдiп кебе бастаѕан кезде егiстiк бiр-екi iздi тырмамен ћопсытылады. Ќрине, жоѕары >нiм алудыѓ басты кепiлi – топыраћтаѕы ылѕалдыѓ мол болуы. Бџл – кљрделi жџмыс. Ылѕал жерге жеткiлiктi тљскен жылдары жќне оныѓ љстiне кљз кезiнде суару жџмыстарын жљргiзуге орай бiр рет к>ктемде, екiншi рет егiн масаћ сала бастаѕан шаћта (гектарына 800-50 текше метр) жќне ћуаѓшыл жылдары ќлсiн-ќлсiн бороздалап ћандыра суарылады. Бџл сќтте топыраћћа гектар сайын 90-120 килограмм азот, 60-80 килограмм фосфор тыѓайтћышы енгiзiледi. Жалпы, Оѓтљстiк Ћазаћстан облысында 1971-1975 жылдары суармалы жерлерге себiлген кљздiк бидайдыѓ >нiмi 2,5 есеге жуыћ артты25. Десек те, мџндай жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштерге барлыћ жерде бiрдей ћол жетпедi. Тiптен атаћ-даѓћы бџрынѕы одаћтыѓ тљкпiр-тљкпiрiне таныс шаруашылыћ – «Трудовой пахарь» колхозы алпысыншы жылдардыѓ ортасында ойсырап ћалды. Ћџлдыраудыѓ ћџпиясы колхоз басћарудаѕы ћырсыздыћ деп баѕаланып, бџл жџмысћа Свердлов ауатком т>раѕасы А.Л.Нахманович жiберiлдi. Iсте ысылып, мол тќжiрибе, љлкен џйымдастырушылыћ ћабiлет танытћан Александр Львович жџмысты неден бастау керектiгiн ойлады. Буденовка ауылкомыныѓ к>мегiмен ауыл адамдарыныѓ жиынын шаћыртты. Клубћа к>п жиналѕан халыћ ойларын бљкпедi. Ќѓгiменi селолыћ кеѓестiѓ егiншiлiк ж>нiндегi тџраћты комиссиясыныѓ мљшесi, колхоз гидротехнигi В.П.Ким бастады: «К>лдер суыныѓ тартылып бара жатћанына ћарамастан, кiсiлер оны бей-берекетсiз ќр жаћћа аѕыза бердi. Бџрынѕы басћарма т>раѕасы бџл ж>нiнен ћам жемедi. Жџмысты жљрдiм-бардым iстеп жљре бердi. Басшылыћћа жаѓа адамдар келген жаѕдайда мелиорацияѕа к>зћарасымызды тљбiрiнен >згертiп, наћты жџмысћа кiрiспесек суармалы жерден ћайтарым
кљту ћиын»26, – деп ойын тљйдi. Депутаттыћ топтыѓ жетекшiсi, механизатор Я.Шнайдер бет жыртатын шындыћтыѓ шымылдыѕын ашып: «Суармалы егiншiлiк мќселесiн ћарау, талћылау ж>нiнен ауылком мќжiлiсi, депутаттар жиналысы >ткiзiлдi. Ауаны жаѓѕырыћтырѕан ћџрѕаћ с>з болмаса, бiтiп жатћан жџмыс к>рiнбейдi27. Еѓбекшiлердiѓ жиынына ћатысып отырѕан колхоз баскармасыныѓ т>раѕасы с>з с>йлегендердiѓ жиналыстан кейiн аз-кем кiдiре тџруын сџрады. Наћты iстiѓ жобасын талћылап, таяу мерзiмде атћарылатын жџмыстыѓ баѕдарын белгiледi. Колхоз басћармасыныѓ т>раѕасы су шаруашылыѕына ћажеттi ћаржыны, ћџрал-жабдыћтарды табуды >з жауапкершiлiгiне алды. Ким мен Шнайдерге егiстiкке су шыѕару љшiн жер ћазатын машиналарда жџмыс iстейтiн адамдардан бригада џйымдастыруды џсынды. Ауыл адамдары су шаруашылыѕы объектiлерiн салуѕа жаппай жџмылдырылды. 1966 жылдыѓ жазѕы маусымына дейiн П.И.Вейфарттыѓ бригадасы 50 темiрбетон, су жинаћталатын ћџбыр ћџрылысын аяћтады. Dйткенi екпiндi ћџрылыста еѓбек ететiндер ћабiлетi жаѕынан бiр-бiрiне сай мамандар: аѕаштан тљйiн тљйетiн шебер ќрi арматурашы. Су ћџрылысын салушыларды мџраптар >кшелеп жљрiп, атыздармен ырыс к>зiн аѕызды. Бiр-бiрiмен тыѕыз байланыстаѕы жџмыс буындарын џтымды џштастыра отырып, ћџрылысшылар к>ктемгi жер суару басталѕанѕа дейiн 1350 гектар танапты наућанѕа ќзiрлеп љлгердi. Ћызылћџм, Сарполдаћ су ћоймаларыныѓ ћџрылысы аяћталды. Мџндай зор еѓбек жеѓiсiнiѓ басы-ћасында селолыћ Кеѓес белсендiлерi И.Т.Романцев, Д.Г.Приходченко, Н.Т.Иващенко жолдастар жљрiп, к>п жџртты жџмысћа жџмылдыра бiлдi. Жасы зейнетаћыѕа жетсе де бiр кездегi артта ћалушыдан, озат миллионер шаруашылыћ ћатарына ћосћан колхоз т>раѕасыныѓ тiзгiнiн Нахманович тоћсаныншы
жылѕа дейiн, аћтыћ демi таусылѕанша берiк џстады. Ћала маѓындаѕы ауданда >ндiрiлетiн ауыл шаруашылыѕы >нiмдерiнiѓ ћай тљрiне болса да ћомаћты љлесiн ћосты. Ќсiресе 1990 шаруашылыћ жылын еѓ биiк еѓбек жетiстiктермен ћорытындылады: жоспардаѕы 4905 мыѓ орнына 9751 мыѓ сомныѓ ауылшаруашылыћ >нiмдерiн >ндiрiп сатты. Колхоздыѓ таза табысы 3 миллион 404 мыѓ сом ћџрап, жоспардаѕыдан ќлдећайда асып тљстi28. Ћол жеткендi табыс шегi деп ћарамаѕан колхозшылар халыћ игiлiгiн >ндiрудi арттырудыѓ бџдан былайѕы жолдарын iздестiрудi жалѕастырады. Елдi азыћ-тљлiкпен ћамтамасыз етудiѓ кљрделi бола тљсуiне байланысты колхоз к>птеген мiндеттердi шешу љшiн ћараћџмыћ, тары, бџршаћ, маћсыр >сiрудi ћолѕа алады. Бiрнеше жылда >сiмдiк майын >ндiретiн цех iске ћосылады. Ћазiргiдей нарыћтыћ ћатынастарѕа к>шудiѓ кљрделi кезеѓiнде шаруашылыћ жљргiзудiѓ тиiмдi тќсiлдерiн ћолдану колхозды нарыћ ћиыншылыѕына т>теп беруге к>мектестi. Колхозды к>п жылдар бойы бiлiктiлiкпен басћарѕан т>раѕа Свердлов аудандыћ шаруалар одаѕыныѓ басшылыѕына, Жамбыл облыстыћ кеѓесiне сайлауын трудопахарлыћтар маћтан тџтады. Осындай љлгi->неге етуге тџрарлыћ трудопахарлыћтар тќжiрибесi облыс шаруашылыћтарына таратылмады. Тiптен сол шаруашылыћ орналасћан аудан халћыныѓ кейбiрi хабарсыз болып шыћты. Ќрине, к>з алдарына жайып салып отырѕан жаѓалыћты елемеу жаѕдайында сол Жамбыл облысы бойынша 1966-1970 жылдарда гектар сайын суармалы жерлерден 2,5 центнер >нiм жоспардаѕыдан кем >ндiрiлген29. Жџмыс жайы республиканыѓ >зге аймаћтарында да аћсатылыпты. Талдыћорѕан облысындаѕы суаруѕа жарамды 9,6 мыѓ гектар жер бос жатты. Ћостанай облысында жыртынды жердiѓ 13 пайызы мелиорацияны талап еттi30. Семей облысында Ертiс >зенiнiѓ суы жайылым-
дыћтар мен шабындыћтарѕа к>лдетiп жiберiлдi, ал дќндi жќне басћа ауылшаруашылыћ даћылдарын >сiруге ћолданылмады. Ћалыптасћан жаѕдайѕа сын к>збен ћараѕан Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесi «Ауыл шаруашылыћ >нiмдерiн >ндiрудi молайту љшiн суармалы жерлер мен су ресурстарын пайдалану тиiмдiлiгiн арттыру шаралары туралы»31 ћаулы ћабылдады. Жергiлiктi, Жоѕары >кiмет органдары шаруашылыћ басшылары мен мамандарын суармалы жердi ерекше ћорѕау, оныѓ сортаѓдану, батпаћтану фактiлерiне жол бермеуге шаћырды. Жаѓа талап деѓгейiнде жџмыс iстеуге кљш салѕан жергiлiктi органдар џйымдастыру-шаруашылыћ жџмыстарыныѓ формалары мен ќдiстерiн жандандыра тљстi. Тоѕызыншы сайланѕан Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ бiрiншi сессиясында су ресурстарын тиiмдi пайдалану тќжiрибелерiн сарапћа салды. Жџмыстаѕы жетiстiктердi, орын алѕан олћылыћтарды айтты, сессиядан кейiн бел шешiп iске кiрiстi. Ќсiресе, Талдыћорѕан облысыныѓ жергiлiктi Кеѓестерi желпiнiп жџмыс iстедi. Ол тљсiнiктi де. Жалпы егiс к>лемiнiѓ 26 пайызына ие болып отырѕан суармалы жер егiншiлiктiѓ бљкiл >нiмiнiѓ сексен пайызын берiп жљрдi32. Оны џйымдастырудаѕы Панфилов ауданы жергiлiктi Кеѓестерiнiѓ жџмысы тiлге тиек етуге тџрады. Аудандыћ Кеѓес атћару комитетi ќлсiн-ќлi шаруашылыћ басшыларын, бригада жќне звено жетекшiлерiн жинап, олардыѓ суармалы жерлерде дќндi даћылдар >сiрудегi озыћ тќжiрибесiмен к>ршiлес шаруашылыћтар еѓбекшiлерiн таныстырды, олардаѕы ћолбайлау кемшiлiктердi аныћтады, агромелиоративтiк шаралардыѓ баѕдарламасын белгiледi. С>йтiп, бџрын бџѕан дейiн жiберiлген кемшiлiктердi тљзетуге к>мектестi. Бџл ћызметтi Шыѕыс Ћазаћстан облысыныѓ жергiлiкгi Кеѓестерi де ћызу ћолѕа алды. Кiшi ирригация ћџрылыстарын салуды жоспарлау жќне уаћтылы пайдала-
нуѕа берудi басћарып, баћылады. 1971-1975 жылдарда 14 мыѓ гектар суармалы алћаптыѓ игерiлуiн ћамтамасыз еттi. Онда ауылшаруашылыћ даћылдарыныѓ тљртљрi к>птеп >сiрiле бастады. Бџрын бџл жџмыс ћолѕа алынбай келген Аћт>бе, Гурьев, Ћараѕанды, Ћостанай, Павлодар, Батыс Ћазаћстан, Аћмола облыстары шаруашылыћтарында да кеѓ ћанат жайды. Жетпiсiншi жылдардыѓ орта шенiнде республикадаѕы суармалы жер к>лемi жарты миллион гектарѕа жеттi, онан бiршама тќуiр >нiм алына бастады. Дќлiрек айтсаћ, аѓыздыѓ т>рт пайызын алып жатћан суармалы танап барлыћ егiншiлiк >нiмiнiѓ 17 пайызын бердi33. Ћоѕамдыћ >ндiрiстiѓ тиiмдiлiгiн арттыруда шаруашылыћ есеп >зiндiк ћызмет атћарды. 1966 жылдан республиканыѓ озат колхоздары мен совхоздары шаруашылыћ есепке к>ше бастады. 1967 ж. Ћазаћстанда 18 совхоз, 1968 ж. – 32, 1969 – 265, ал 1970 ж. – 586 совхоз толыћ шаруашылыћ есепке к>шiрiлдi34. Ќйтсе де шаруашылыћ есеп нарыћтыћ ћатынастыѓ баламасы бола алмайтын. Демек, бџл жылдардаѕы жџмыстыѓ келеѓсiз жаѕын жасыруѕа болмайды. Айталыћ, Талдыћорѕан облысында суармалы егiншiлiктi пайдаланудаѕы кемшiлiктер 1973 жылы >ткiзiлген аймаћтыћ кеѓесте айтылды. Агротехника талаптарыныѓ бџрмаланатыны, суару мерзiмiнiѓ саћталмайтыны, соныѓ салдарынан гектардыѓ берекесi кемуi сыналды. «Ќскерлiк кездесу столыныѓ» басында болѕан дидарласуда к>птеген ћарапайым еѓбек адамдары к>кейiндегi к>п ойларды ортаѕа салды. Талдыћорѕан ауданындаѕы КОКП XXII съезi атындаѕы џжымшардыѓ озат суарушысы Рубин Гербертович Шульц: «Менiѓ бџл ћызметпен айналысћаныма 19 жыл >ттi. Жаздыѓ ќр кезiнде егiн жайћалѕан алћапты к>рiп, судыѓ арћасында бiтiк >скен ырысћа риза боласыѓ». Ендеше, егiншiлiкте суды дџрыс пайдаланса берерi мол екен.
Десек те Ћазаћстанныѓ оѓтљстiгiнде суландыру жљйелерiнде бетонды арыћ, каналдар салу дќрежесi инженерлiк-техникалыћ талап деѓгейiнен т>мен тџрды. Шаруашылыћаралыћ суландыру каналдарын салу ж>нiнен Ћазаћстан одаћ бойынша соѓѕы орында тџрды. Мџныѓ салдарынан су тапшылыѕы жыл >ткен сайын тереѓдей тљскенi де аћићат. Сондыћтан – табиѕат климат жаѕдайы ћолайлы ћалыптасћан жылдары тќуiр тљсiм алынѕанымен, егiншiлiк мќдениетiнiѓ жалпы жайы к>ѓiл ћанаѕаттандырмады. Кемшiлiктердiѓ т>ркiнiн iздегенде оныѓ арнасы ћоѕам ћџрылымыныѓ сићы ћашуынан, ќмiршiлiктiѓ дќуiрлеуi, ќкiмшiлiктiѓ ќлегiнен екенiн айтћымыз келедi. Мќселен, 1982 жылдыѓ 1 наурызында Талдыћорѕан облыстыћ партия комитетiнiѓ есебiн тыѓдаѕан Ћазаћстан КП ОК бюросы мџнда соѓѕы екi маусымда 149 мыѓ тонна астыћ жоспардан кем тапсырылѕандыѕын атап к>рсеттi. Жiберiлген кемшiлiктiѓ басты себебi егiншiлiк мќдениетiнiѓ т>мендеуiнде екен: ауыспалы егiс 39 пайызѕа игерiлген, пар айдау жоспары орындалмаѕан35. Ћорыта айтћанда, астыћ шаруашылыѕыныѓ тљйiндi мќселелерiн тыѓѕылыћты шешумен айналысћан жергiлiктi кеѓестердiѓ ауылшаруашылыћ органдары еѓбекшiлердi љлкен iске жџмылдырып, >ндiрiс талаптарына сай егiншiлiктiѓ материалдыћ-техникалыћ базасын ныѕайту, табиѕат жќне топыраћ жаѕдайыныѓ ерекшелiктерiн ескерiп, танап >ѓдеу технологиясын жаћсарту, оныѓ ћџнарлылыѕын к>теру љшiн топыраћћа тыѓайтћыш сiѓiру, ауыспалы егiс талаптарын ћатаѓ саћтау, тџћым >сiрiп, ќр маусым себiсiн сол арћылы >ткiзу, суармалы жерлерге дќндi даћылдарды орналастырып, жоѕары >нiм жинау жџмыстарындаѕы оѓ iстерге, орын алѕан кемшiлiктерге ћалай болса, солай ћарауѕа болмайды. Сол кез кемшiлiктерiн талдап, бљгiнгi нарыћтыћ экономика жаѕдайында сондай оралымсыздыћтарды болдырмауѕа жџртты жџмылдырѕанымыз ж>н.
VII тарау. ЋАЙТА ЋЏРУДЫЃ АСТЫЋ EНДIРIСIНЕ ЫЋПАЛЫ Ел алдында тџрѕан маѓызды ќлеуметтiк-экономикалыћ мiндеттердiѓ еѓ кљрделiсi – азыћ-тљлiк мќселесi. Бџл ћор болмаѕан жаѕдайда мемлекеттiк >кiмет тљк емес. Осындай кљрделi де ћиын талап деѓгейiнде жџмыс iстеу ћайта ћџру кезiнде ћауырт ћойылды кљн тќртiбiне. Dйткенi 70-жылдардыѓ аяѕында-аћ халыћты азыћ-тљлiкпен ћамтамасыз ету ћиындады. Шет елдерден астыћ жќне басћа да азыћ-тљлiк таѕамдарыныѓ тљрлерiн сатып алуѕа мќжбљр болѕанымыздан бџл кљрделi мќселенi тез шешу жолдары ћарастырылды. КОКП Орталыћ комитетiнiѓ ћолдауымен 1982-1990 жж. арналѕан КСРО-ныѓ Азыћ-тљлiк баѕдарламасы бекiтiлдi. Ћысћа мерзiмде халыћты азыћ-тљлiктiѓ барлыћ тљрiмен тџраћты ћамтамасыз ету, адамдар таѕамыныѓ сапалыћ ћџрылымын к>теру к>зделдi. Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ мќжiлiсiнде Алматы, Солтљстiк Ћазаћстан облыстары жергiлiктi органдарыныѓ ауылшаруашылыћ >нiмдерiн >ндiру жќне дайындау жџмыстарын џйымдастырулары, Ћараѕанды, К>кшетау облыстарындаѕы Осакар, Чкалов аудандарыныѓ аграрлыћ кешен жќне бiрлестiктер ћџрудаѕы ћызметтерi туралы мќселе ћойылып, ћаралды1. Кљн тќртiбiндегi мќселелердi тыѓдап, талћылау барысында астыћ >ндiрудi арттыру бџрынѕыша бiрiншi кезектi мiндет болып ћала беретiнi атап к>рсетiлдi. Осы айтылѕандарѕа байланысты жергiлiктi Кеѓестердiѓ барлыћ буындарыныѓ саладаѕы жџмысћа жауапкершiлiгi арттырылып, олардыѓ
ауылшаруашылыћ органдары алдына џлан-ѕайыр мiндеттер ћойылды. Республика Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ Президиумы жергiлiктi >кiмет органдарыныѓ ауыл шаруашылыѕына жќне аграрлыћ >неркќсiп кешенiнiѓ басћа да салаларына басшылыћ етудегi >кiлеттiгi туралы Заѓ актiлерiне тиiстi >згертулер енгiздi. Жергiлiктi Кеѓестердiѓ кљнбе-кљн кљш жџмсайтын келелi мќселесi – колхоздар мен совхоздардыѓ ауыл шаруашылыѕы >нiмдерiн >ндiру ж>нiндегi жоспарлы тапсырманы орындауын баћылау ќрi џйымдастыру. Бџл баѕыттаѕы жергiлiктi Кеѓестердiѓ сан-салалы ћызметтерi егiн жинау барысында бiрден байћалды. «Dсiрiлгеннiѓ бќрi тљгел саћталсын!»2 џранымен Саратов облысыныѓ халыћ депутаттары бљкiл елдегi >з ќрiптестерiне љндеу жолдады. Бџл бастаманы ћазаћстандыћ халыћ депутаттары да ћџптады, жанды iспен айналысты. Егiс алћаптарында, дќн керуенi >тетiн тас жолдар бойында жќне астыћ ћабылдайтын пункттерде 8,099 депутат жќне 13 мыѓ халыћтыћ баћылау кљзеттерi ћџрылып, жџмыс iстедi. Олар «Комсомол прожекторыныѓ» белсендiлерiмен жќне жџмысшы-село тiлшiлерiмен >зара тыѕыз байланыс жасай отырып, егiн жинау сапасына, астыћ тасымалы ћарћынына баћылау ћойды. Ћиын да ћџрметтi ћызметте ауа райыныѓ ћиыншылыѕына (тамызда жауѕан жаѓбырдыѓ айлыћ м>лшерi 75 миллиметрден асып тљстi, аѕыл-тегiл ылѕалѕа малынып б>рте бастаѕан дќннiѓ ћауызы ашылып, т>гiлу ћаупi т>ндi) ћарамастан, Ћостанай ауданыныѓ халыћ ћалаулылары к>ѓiлдерiнен шыћћан саратовтыћтар бастамасын бiрауыздан ћџптады3, бел шешiп ћауырт iске кiрiстi. Егiн жинау ћарћын алып, ћырмандарѕа астыћ тасу, оны >ѓдеп, >кiметке >ткiзу жџмыстарына ауыл-аймаћ адамдары тљгел жџмылдырылды. Басты назар астыћ ысырабын болдырмауѕа баѕытталды. Дќннiѓ текке т>гiлуiне жол бермеу жиырма пайыз
ћосымша астыћ алумен теѓ деген с>з. Сондыћтан жаѓа >нiмдi т>кпей-шашпай жинап, мемлекетке >ткiзу жергiлiктi Кеѓестердiѓ барлыћ буындарыныѓ џйымдастыру-шаруашылыћ жџмыстарыныѓ арћауына айналды. Сан мыѓдаѕан депутаттар Кеѓес белсендiлерiмен кљш бiрiктiре отырып, жанды iстiѓ жанашырлары, жанћиярлыћ жџмыстардыѓ бастаушылары болды. Атап айтсаћ, Аћт>бе облысындаѕы «Победа» совхозыныѓ комбайнерi Раушан Дќулетова астыћ љшiн айћастыѓ ћызу кљндерiнде кенет џйѕарымѕа келiп, зайыбы Ћалдыбай, ћайнысы Жџмаѕџл љшеуi кљш бiрiктiрiп, звено ћџрды4. Отбасылыћ џжымныѓ бастырѕан астыѕын звено жетекшiсiнiѓ iнiсi Батырхан ћабылдау пунктiне жеткiздi. Дќулетовтер ќулетi наућан кезiнде уаћыттан озып еѓбек етiп, жарыс к>шiн бастады. Республика бойынша егiн ораѕы барысында жатпай-тџрмай жџмыс iстеу ж>нiндегi бастаманы ћолдаушылар ћатары кљн санап к>бейдi. Мќселен, Аћмола облысындаѕы Балћашин аудандыћ Кеѓесiнiѓ атћару комитетi егiн жинау жќне астыћ дайындауды љлгiлi >ткiзудi кљнiлгерi >з отырысында ћарап, кеѓ аућымды ћызметтердi ћолѕа алды. Себебi жаћсы баптап-кљтiп, соныѓ нќтижесiнде бiтiк >скен егiндi орып бастырып, т>кпей-шашпай жинап алу љлкен iскерлiктi ћажет еттi. Соныѓ алдыѓѕы сапынан к>рiнген даѓѕайыр дићандар к>птеп саналды. Егiн ораѕыныѓ озаттары жайлы ќѓгiме >рбiгенде еѓ алдымен Ћазаћ ЋСР Мемлекеттiк сыйлыѕыныѓ лауреаты, Ћостанай облыстыћ Кеѓесiнiѓ депутаты, «Ћарасу» совхозыныѓ механизаторы Петр Павлович Вольфтiѓ есiмi алдымен аталады. Ол ћызу наућан кезiнде ќкесi Павел жќне ћџрбысы Владимир Фляхпен бiрлесiп, мыѓ центнер астыћ бастырды немесе ќр комбайнмен 20 мыѓ центнер дќндi >ѓдеп, >кiметке >ткiздi. Тек осы звено џжымыныѓ >зi љш жылдыѓ шеѓберiнде 180 мыѓ центнер алтын дќн ћџйыпты мемлекет ћамбасына5. Бџл
жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiш екi жљз мыѓнан астам тџрѕыны бар iрi облыс орталыѕы Ћостанай халћына жарты жылѕа жетерлiк дќн дариясы едi. Олармен жарыстас Иван Андреевич Шмик басћаратын звено мљшелерi де бiрiншi орынды иелену љшiн жанћиярлыћпен жџмыс iстедi, ћыруар ћиыншылыћтарды жеѓулерiне тура келдi. Ћырлы жерде астыћ аласа >сiп, ойпаѓындаѕы ылѕалы молдау алћапта бiтiк болып >скен егiндi орып, бастыруда дићандарѕа асћан шеберлiкпен жџмыс iстеуге тура келдi. Ћыруар кљш жџмсап, тќулiгiне жиырма саѕаттан жџмыс iстедi. Жарыста Шмик тобы Вольфтiѓ звеносынан кейiнгi орынѕа шыћты. Тљптеп келгенде, ћажырлы еѓбек, достыћ, ортаћ iс џтты. Жоѕары межеге жету жолындаѕы жарыс бџћаралыћ сипат алып, Ћостанай облысындаѕы 126 звено џжымы ќр механизаторѕа шаћћанда 10 мыѓ центнерден жќне одан да артыћ астыћ бастырды. Озаттар сапында егiн ораѕыныѓ танымал шеберлерiмен ћатар, жас комбайншылардыѓ да сенiмдi тљрде кљш к>рсетiп, тќжiрибе жинаћтап, шеберлiктерiн шыѓдай тљскендерi ћуантты халыћты. Астыћ љшiн кљрес ќр азаматтыѓ аянбай атсалысуын ћажет ћылды. Сондыћтан Кеѓес ћызметкерлерi мен халыћ депутаттары ауыл селоларды жиi аралап, к>п адам ћатысћан ауыл азаматтарыныѓ жиналысын >ткiздi, ћауырт наућан кезiнде дићандарѕа ћолћабысћа келуге шаћырды. Жљректен нџр, маѓдайдан тер т>гiп >сiрген алтын дќндi уаћтылы жинап алудыѓ мќнiн к>п жылдыћ тќжiрибемен к>ѓiлдерiне мыћтап тљйген Владимирге селолыћ Кеѓесiнiѓ аумаѕында тџратын зейнеткерлер бiрiншi болып љндеуге љн ћосты. Ал аудандыћ Кеѓес атћару комитетi олардыѓ бастамасын ћџптады, >зiнiѓ т>менгi буынындаѕы органдарына владимирлiктердiѓ бастамасын ћолдап зейнеткерлер, ћалыѓ бџћара арасында бџл бастаманыѓ кеѓ ћанат жа-
юын џйымдастыруды џсынды. Жџмыс бастама к>терiлген Владимир селолыћ Кеѓесi аумаѕында екпiндi ћарћын алды. Егiн жинау мен астыћ бастыру, дќн тазарту жџмыстарыныѓ ќртљрлi буындарында елуден астам зейнеткер еѓбек еттi: Ж. Ћаниев пен Л.А.- Шульга тиiсiнше бiрiншi жќне екiншi б>лiмшелердiѓ ћызыл ћырманын басћарды, М.П.Федышев, М.А.Доценко, А.А.Эккерт, С.Д.Зубрицкий жолдастар машинист ћызметiн атћарды, дќндi аударыстырып, ылѕалын кептiру жќне тазалаумен С.И.Смирнов, А.С.Скопа, Ф.А.Герт, У.С.Якуниндер айналысты. Егiн жинаудыѓ ћарћыны депутаттардыѓ мџрындыћ болуымен жљргiзiлген ќртљрлi џйымдастыру-шаруашылыћ шаралар арћылы да жљзеге асты. Депутаттардыѓ џсынысымен љш астыћ жинау-к>лiк тобы ћџрылып, олардыѓ ќрћайсысыныѓ ћџрамына бiрегей жалаћымен жџмыс iстейтiн 27 звено кiрдi. Селолыћ Кеѓестiѓ депутаты Н.Колесниковтыѓ белсендi араласуымен барлыћ трактор-егiс бригадаларында тљнде техника ж>ндеуге жарамды, жарыѕы мол алаѓ жасаћталды. Депутаттардыѓ бастамасы бойынша басћалай да еѓбек џйымдастырудыѓ џтымды формалары ћолданылды: бџрын КамАЗ астыѕын аударуѕа авток>тергiштiѓ кљшi жетпей, ћара тер болып ћыруар дќндi машина ћорабынан ћолмен тљсiруге тура келетiн. Тиiмсiз ћол еѓбегiн алмастырудыѓ жолын iздестiрген депутаттар ћырман ортасына жоѕары ћуатты авток>тергiштi орнатты. Ал элеваторѕа астыћ ж>нелтудi жеделдетугi жаѓалыћ сол – «Белорусь» тракторына ћондырылѕан грейдерлi дќн тиегiштi пайдалану. Дќн тиегiш 0,3 текше метрлiк ожаумен 2-2,5 минутта автомашинаѕа астыћ тиедi. Тќулiгiне 1200 тоннаѕа дейiнгi бидай дќнiн емiн-еркiн ж>нелте бередi. Бџл бiр жаѕынан еѓбек >нiмдiлiгiн арттырса, екiншiден автомашинаѕа астыћ тиеумен айналысатын љш адамды ћырмандаѕы басћа жџмыстарѕа ауыстыруѕа жол ашты.
Осындай сан-салалы џйымдастырушылыћ ћызметпен ћатар, депутаттар дќн тасћынына >здерiнiѓ баћылауын кљшейттi. Љшiншi б>лiмше орталыѕындаѕы ћырманнан ойдым-ойдым ойпаттарды к>рiп, дабыл каћты, олардыѓ тегiстелiп, асфальтпен жабылуына жќрдем бердi. Депутаттарды толѕандырѕан таѕы бiр мќселе – совхоздыѓ элеваторѕа апаратын астыѕыныѓ барлыѕы дерлiгi дќн тасылатын тас жолдыѓ Янушевка селосы тџсындаѕы б>лiгiнiѓ ат-к>пiрi шыѕып, зiркiлдеп ќреѓ >ткен автомашиналар ћорабынан дќн т>гiлiп, жолж>некей т>сек болып, астыћ жолаѕыныѓ жатуы. Кемшiлiктi кезiнде к>рген депутаттар, Кеѓес белсендiлерi ырѕалып-жырѕалып жљрудi ћойып, дереу iске кiрiстi. Тек Ћостанай ауданы аумаѕындаѕы жљзге жуыћ депутат кљзеттерi ораћ-к>лiк кешендерi, ћырмандар мен астыћ ћабылдау пункттерi жџмысшы џжымдарыныѓ ћџрамына кiрiп, олармен ћоян-ћолтыћ еѓбек еттi. Солардыѓ ћатарында ќр комбайнѕа шаћћанда маусым кезiнде орта есеппен 12 мыѓ центнерден6 дќн бастырѕан дићандар: Дмитров атындаѕы совхоздан Ћ.Dтегенова, Энгельс атындаѕы колхоз бойынша П.Филипп, ауылшаруашылыћ тќжiрибе стансасынан Владимир Шель бар. Олар >здерiнiѓ >нiмдi еѓбегiмен шектелмей, ћалт еткен сќттерде к>ршiлес комбайнерлерге барып, халдерiн бiлiп, ћолынан келгенiнше к>мектестi, жџмыстарыныѓ сапасын тексердi, депутаттар тобыныѓ мќжiлiсiн >ткiздi. Мџндай жиындар жџрттыѓ к>п уаћытын алѕан жоћ. Алайда орын алѕан олћылыћтарды уаћтылы аныћтап, оны жоюды бiрiгiп шешуге к>мектестi. Олардыѓ ћолѕабысына Затобол поселкелiк, Москва, Павлов селолыћ Кеѓестерi дќн риза болды. Бџл бiр аудан, жекелеген жергiлiктi Кеѓестер жайлы мќлiмет. Солардыѓ бќрi жџмылып iстеген жџмыс 1982 жылы Ћостанай облысы бойынша Отан ћамбасына 260,1 млн. пџт7 дќн ћџйылу-
ын ћамтамасыз еттi. Бiрiншi рет ћол жеткен еѓ жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiш туралы ћуанышты хабарды кљллi халыћ зор маћтаныш сезiммен ћарсы алды. Табыс сыры жайлы сыр суыртпаћтаѕанымызда жергiлiктi Кеѓестер ћызметкерлерi арта тљскен бџћара белсендiлiгiн, дќндi даћылдарды >сiру агротехникасыныѓ жетiле тљскенiн, еѓбек џйымдастырудыѓ жаћсарѕанын к>лденеѓ тартты. Дићанныѓ шеберлiгi мен iскерлiгi сынѕа тљскен егiн ораѕыныѓ осынау ћызу кљндерiнде >з ћажыр-ћайратын наућан жџмысына жџмылдыруды К>кше егiншiлерi де аямады. Ауа райыныѓ сан алуан ћолайсыз ћџбылыстарына ћарамастан (к>ктемгi егiстен кейiн џзаћћа созылѕан ћуаѓшыл аѓызаћ алауы егiннiѓ шыѕымдылыѕына керi ќсерiн тигiздi, к>птеген алћаптарда, тiптен бiр танаптыѓ >зiнде дќндi даћылдардыѓ шыѕымдылыѕы ќркелкiлiгi аныћталды. Сарѕайып пiсiп ћалѕан дќндi даћылдардыѓ егiн к>гi арасында олармен тайталасып арамш>п кљлшесi ћаулады), дићандар егiстi баптап кљтудiѓ тиiмдi тќсiлдерiн тауып, уаћтылы ћолданды. Ќрбiр алћаптаѕы егiн шыѕымдылыѕыныѓ ќртљрлiлiгi ескерiлiп, ораћты џйымшылдыћпен >ткiзудiѓ сан тќсiлi таѓдалды. Мќселен, облыстаѕы барлыћ егiннiѓ љштен екiсi б>лектеп орып бастырылып, љштен бiрi комбайнмен тiкелей жиналды. Жџмыс сапасын депутат топтары, халыћтыћ баћылау кљзеттерi ћатаѓ ћадаѕалады. С>зiмiз дќлелдi болу љшiн олардыѓ жатпай-тџрмай iстеген жџмыстары жайлы жекелеген деректерге жљгiнейiк: «Мамай» совхозыныѓ кеѓсесiнде кљтпеген жерден жедел отырыс >ткiзiлдi. Бџл халыћ депутаттары тобыныѓ мќжiлiсi едi. Егiн бастырып жљрген агрегаттарды аралаѕан депутаттар бiр комбайнныѓ кiшiгiрiм саѓылауынан дќн сорѕалауын байћады. Басћа бiр агрегатта бункерден автомашинаѕа астыћ аѕызѕанда комбайнер ћимылындаѕы аѓѕалдыћты
аѓѕарды. Тасымалдау к>лiгiмен астыћты ћырманѕа жеткiзу кезiнде дќннiѓ жол-ж>некей т>гiлуiн де депутаттар к>рмей ћалѕан жоћ. Осындай алтын дќннiѓ орынсыз ысырабынан ел байлыѕы, дќн ћорыныѓ кемуi толѕантты халыћ ћалаулыларын. Кеѓес ћџрып, кемшiлiктерге тосћауыл ћою жолдарын аныћтады. Ендеше, iс тетiгi бiтiк егiн >сiрумен бiтпейдi екен. Еѓ бастысы – ел ырысын ысырапсыз жинап алу. Осындай талап деѓгейiнде еѓбек еткен облыс дићандары дќндi даћылдардыѓ ќр гектарынан жоспардаѕы 13,4 центнер орнына 14,5 центнер >нiм алып, отан ћамбасына К>кшетаудыѓ 2 миллион 457 мыѓ тонна алтын астыѕын ћџйды8. Ћыруар еѓбекпен >сiрiлген ел ризыѕын т>кпейшашпай жинап алуда Торѕай облысыныѓ еѓбеккерлерi де жџмыла жџмыс iстедi. Маћсат биiгiнен шыѕу жолындаѕы жарыс туын астыћ тасымалдаушылар к>тердi. Ћызу наућан кезiнде авток>лiк ћызметкерлерi комбитрейлiк жљйемен жџмыс iстеп, комбайннан ћырманѕа, онан астыћ ћабылдау пункттерiне дќн тасымалдауда еѓбек карћынын еселедi, љздiк нќтижелерге жеттi. Бџѕан мысал ретiнде бiр >зi миллион пџттан астам астыћ тасып, он автомашинаныѓ басћа наућан жџмысына ауысуына жаѕдай туѕызѕан республикалыћ жарыс жеѓiмпазы, автопойыз жљргiзушiсi Ахай Пiшенбаевтыѓ >негесiн бригада немесе колхоз, совхоз емес, тџтас республика авток>лiкшiлерi кеѓiнен ћолданды. Сол жылдыѓ егiн ораѕында-аћ Ахай Пiшенбаев жолдастыѓ жетпiс iзбасары оза шауып бќйге алды9. Алайда, >скелеѓ >мiр талабына сай келетiн еѓбек џйымдастырудыѓ осындай озыћ ќдiсiн >ндiрiске кеѓiнен ќрi тез енгiзуге жљрдiм-бардым ћарайтындар да табылып, Аћт>бе, Шыѕыс Ћазаћстан, Жамбыл, Батыс Ћазаћстан облыстарында жаѓа ќдiстi пайдаланбау-
дан астыћ тасымалында кедергi к>бейгенiн айтпасћа жќне болмайды. Астыћ шаруашылыѕында ћол жеткен азды-к>птi жетiстiктердiѓ к>кжиегiн кеѓейту љшiн жергiлiктi органдар еѓбек џйымдастырудыѓ ќдiс-тќсiлдерiн ораћ сайын жетiлдiрудi к>здейдi. Бџл ж>нiнен 1983 жылдыѓ егiнiн жинауѕа енгiзiлген ерекшелiк сол, нарядсыз жџмыс iстейтiн звенолар саны к>бейдi. Тек терiстiк облыстарда осындай тќсiлмен 4700 егiн-к>лiк кешенi жџмыс iстедi10. Адамдар тќулiк бойы толассыз жаѓбыр астында жљрiп, дамылсыз еѓбек еттi. Тќуiр >нiм >сiре тџрып, жаѓбырѕа шiрiтуден ћауiптенген жергiлiктi органдар жџртты дала жџмыстарына дереу жџмылдырды. Нан ћадiрiн бiлетiн халыћ ешћандай кикiлжiѓ к>рсетпестен, тайлы-таяѕымен танаптарѕа барды, малмандай десте масаѕын аударыстырды. «Жалѕыз дќндi де жерде ћалдырмайыћ!» жорыѕын халыћ ћалаулылары бастады. Табиѕат дљлейiнен к>п зардап шеккен Солтљстiк Ћазаћстан облысындаѕы Тимирязев ауданыныѓ депутаттары жан тыныштыѕын ойламай, ћауырт наућанныѓ ћиын участоктерiне барып, ћажырлылыћпен еѓбек еттi. Аудан аумаѕында тџратын 131 депутаттыѓ «Ораћ-83-тен» шет ћалѕаны болѕан жоћ: комбайн штурвалына отырып, егiн орды, астыћ бастырды, ћажеттiгi туѕанда ћолдарына айыр алып, жерге жабысћан масаћты аударысты. Жекелеген шаруашылыћтардаѕы депутаттар к>мегi ерекше атап айтуѕа тџрарлыћ: «Целинный» совхозында тау-тау болып љйiлген астыћтыѓ ћыза бастаѕанын аныћтап, оныѓ тез кептiрiлiп жќне тазартылып >кiметке >ткiзiлуiне ћолѕабыс бердi. «Москворецкий» совхозында бригадир А.Ткаченко, техника ћауiпсiздiгiнiѓ инженерi Я.Костылев, есепшi Љ.Тџманова тќртiп мќселесiн жолѕа ћою, адамдар еѓбегiн тиiмдi џйымдастыру жџмыстарын оѓтайлы шешуге к>мектестi. Егiн жинаушы агрегаттарды тексер-
ген кезде комбайн барабанын реттеудегi аѕаттыћты, машинаны жоѕары жылдамдыћпен жљргiзiп, егiн сабаћтарын биiк ћию фактiлерiн ашты. Жеке дара астыћ мќселесiмен айналыспай, оныѓ >ндiрiсiне тiкелей ћатысы бар егiншiлердi сауда-саттыћпен ћамту, тџрмыстыћ ћызмет к>рсету, тамаћтандыру т>ѓiрегiндегi толѕанысты iстер депутаттардыѓ назарынан тыс ћалѕан жоћ. Ќлсiн-ќлi тексерулер >ткiзiлiп, ћызу наућанѕа ћатысушыларды мќдени ћамту мќселелерi ћолѕа алынды. Ауыл-аймаћ адамдарын ћауырт ћызметке жџмылдыруда атћарылѕан жџмыстыѓ ћайтарымы бар: Тимирязев ауданы мемлекетке астыћ тапсырудан бiр жарым жылдыћ жоспарды орындады, облыстыћ жарыстыѓ бастаушысы – «Восход» совхозы ќр гектардан орта есеппен 25,9 центнерден астыћ жинап, уќде љдесiнен шыћты. Алайда, Солтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ барлыћ шаруашылыћтарыныѓ бќрiне бiрдей тќуiр >нiм >сiруге ћол жетпедi. Себебi кейбiр жергiлiктi органдар ћызметiндегi ћарадљрсiндiк iлгерi басћан аяћты керi кетiрдi. Колхоздар мен совхоздар ћырманы ћызылѕа жарымады. Ќрине, астыћтыѓ аз алынуыныѓ сыры сан алуан. Солардыѓ ћатарына ћџрѕаћшылыћ >ѓiрде орналасћандыћтан, дќндi даћылдардан гектар сайын кепiлдi >нiм алынбауы жатады. Бџл >ѓiрдi халыћ «тќуекел егiншiлiк аймаѕы» деп текке айтпаѕан. Мџндай аймаћтыѓ астыѕы љнемi ћиыншылыћпен >сiрiлген ћатты жќне кљштi бидайдыѓ бiр тоннасы бар болѕаны 130 сомѕа баѕаланды. Жыл бойѕы бейнеттiѓ мџнша т>мен баѕаланѕанына к>ѓiлi толмаѕан механизаторлар «мемлекетке тапсырѕанша, малѕа жегiзген ж>н» деп ренiш бiлдiрiп жљрдi. Бiраћ КОКП ћызметкерлерi «ћырмандаѕыны тљгел ћоймаѕа ћџясыз, ќйтпесе ћызыл билеттен айырыласыз, жџмыстан ћуыласыз» деп ћорћытты халыћты. Тоћпаћтыѓ тепкiсiнен ћорыћћан жергiлiктi басшылар жоѕарѕылар љкiмiн кљшпен орындаттыруѕа
мќжбљр болды. Ћысымѕа ћарамастан астыћ >ндiрудiѓ тљбегейлi мќселелерiн шешумен де шџѕылданды. Аса бiр молшылыћћа кенелмегенмен, оныншы бесжылдыћта жыл сайын 25-27 миллион тонна11 астыћ >ндiрiлуi соныѓ айѕаѕы. Республиканыѓ колхоздары мен совхоздары бидайдыѓ кљштi жќне ћатты сорттарын сату ж>нiнен 1976-1980 жылдардыѓ жоспарлы тапсырмасын бiр жарым есе орындады. Мџны, тоћырауѕа саюѕа болмас. Dздерiнiѓ ћажыр-ћайратын сала жџмысына сарћа жџмсап, жаћсы >нiм >сiрген дићандарѕа мыѓ да бiр раћмет айту азаматтыћ парыз. Ал олармен ћоян-ћолтыћ ћызмет iстеп, ћыруар iс тындырѕан Кеѓес, шаруашылыћ органдарыныѓ џйымдастыру-басшылыћ ћызметiн де ћал-ћадерiнше баѕалауымыз керек. Бiраћ бiр бесжылдыћ т>ѓiрегiндегi тќуiр к>рсеткiш жылдар жљгiмен ћордаланѕан кемшiлiктердi бљркей алмады. 1981-1985 жылдарда астыћ >ндiрiсi республика бойынша 541 мыѓ тоннаѕа т>мендеуi соѕан дќлел12. Астыћ >нiмiнiѓ кемуiн кейбiр Кеѓес ћызметкерлерi ћуаѓшылыћ ћырсыѕынан деп тљсiндiрдi де >здерiнiѓ билiк жљргiзудегi дќрменсiздiгiн бљркемеледi. Ал ћолда бар кљш – мљмкiншiлiктердi молынан пайдаланып, љлкен џйымдастырушылыћ жџмыс жљргiзiп жљрген жергiлiктi органдарды да айтћанымыз ж>н: К>кшетау облысындаѕы Севастополь селолыћ Кеѓесi ћарамаѕындаѕы Чкалов аудандыћ мамандандырылѕан бiрлестiгiнде бiрћыдыру ћызмет атћарылѕан. Дќндi даћылдар тљсiмiн к>теру, >нiм сапасын жаћсарту жайы селолыћ Кеѓестiѓ ќрдайым назарында. Астыћ >ндiрiсiн арттыру мќселесi кеѓес атћару комитетi мќжiлiстерiнде неше дљркiн талћыланып, егiндi орып бастырудаѕы >здерiнiѓ љлес-салмаѕы ћандай екенiн аћылдасыпты. Жылдыћ жџмыс ћорытындысы жинаћталатын егiн ораѕына еѓбекшiлердi жџмылдыруда Кеѓес белсендiлерi к>п
ћызмет тындырыпты. Наућан жџмысын басћару, баћылау iсiне љш депутаттыћ топ, екi пост ћатыстырылѕан. Олар ораћты жедел ћарћынмен жљргiзiп, астыћты ысырапсыз жинауѕа айтарлыћтай атсалысћан. Мџндай тиiмдi еѓбек џйымдастыру тќсiлi Талдыћорѕан облысында бар-ды. «Октябрьдiѓ 40 жылдыѕы» колхозында бригадааралыћ жарыс џйымдастырылыпты. Солардыѓ арасынан суырылып шыѕып, бќйге алѕан селолыћ Кеѓестiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясыныѓ т>раѕасы, екiншi тракторегiс бригадасыныѓ жетекшiсi П.Однороженко басћарѕан џжым болыпты. Халыћ ћалаулылары М.Карасев, О.К>кенов, С.Мамышин, Р.Зауэр егiн жинауда жоѕары к>рсеткiштерге жеткен дићандар екен. Бiрлестiк дићандары аптап ыстыѕымен есте ћалѕан 1986 жылѕы егiн ораѕын да тыѓѕылыћты даярлыћпен бастады. Мџндай зор ынталылыћтыѓ сыры ћуаѓшылыћћа жоѕары агротехника мќдениетiн ћарсы ћою. Сол арћылы астыћ >ндiрушiлер бџл жылы да бiрлестiк танабын бiтiк егiнмен жайћалтты. Аса ћџнды ћатты жќне кљштi бидайдыѓ ќр гектарынан жљз пџттан13 астыћ жинады. Бџл баѕыттаѕы Орта селолыћ кеѓесiнiѓ ћызметi к>пшiлiктiѓ к>ѓiлiнен шыћты. Dйткенi оныѓ аумаѕындаѕы «Октябрьдiѓ 40 жылдыѕы» колхозы шаруасы шалћыѕан шаруашылыћ. Кеѓес ћызметi колхоз басћармасымен тыѕыз байланыста жљргiзiлген. Селолыћ Кеѓес сессияларында еѓбекшiлер арасында жљргiзiлетiн џйымдастыру-к>пшiлiк жџмыстарыныѓ жайымен ћатар колхоз >ндiрiсiнiѓ к>кейтестi мќселелерi жиi талћыланып, оны орындауѕа наћты басшылыћ берiлген. Кеѓес ћызметкерлерi, халыћ депутаттары ћолћа салуымен шындап ћолѕа алынѕан шаруа – дќндiк жљгерi >сiрудi жолѕа ћою екен. Оныѓ егiсi 10 мыѓ гектарѕа жеткiзiлiп, ќр гектарынан елуiншi жылдарда 10 центнерден дќн жиналѕан-ды. Колхоз басшылыѕына
ћабiлеттi џйымдастырушы Николай Никитич Головацкий келгеннен кейiн суармалы егiншiлiкке баѕыт џсталады, жетпiсiншi жылдарда оныѓ к>лемi 13,6 мыѓ гектарѕа жеткiзiледi. Сексенiншi жылдардыѓ басындаѕы бљкiл ел бойынша ћабылданѕан азыћ-тљлiк баѕдарламасын жљзеге асыруѕа баѕытталѕан шаралар кешенiнде жердi мелиорациялауѕа жете к>ѓiл б>лiнедi. Бџл iске колхоздаѕы 13 џлттыѓ >кiлдерi бiр кiсiдей жџмыла кiрiседi, >здерiнiѓ >ндiрiп еѓбек етулерi љшiн 400 трактор, 80 комбайн, 600 автомашина кљшiн толыћ ћуатында пайдаланды. Колхозшылар ћолда бар кљш-мљмкiндiктерiн ескерiп, республика агро>неркќсiп кешенi ћызметкерлерiне «Ќрбiр суармалы гектардан жоѕары ћайтарым алайыћ»14 љндеуiн жолдады. Уќде љдесiнен шыѕу жолында аянбай еѓбек еттi. Бџл маћсатты жљзеге асырудаѕы басты тџлѕа – звено жетекшiлерi болды. Оларѕа 50 гектардан жер бекiтiлiп берiлiп, одан жоѕары >нiм >ндiрудiѓ бар жауапкершiлiгi жљктелдi. Жалаћы тљпкi нќтижеге сай т>лендi. Ћарыћтап жер суару жаѕдайында бљкiл жљгерi егiстiгiнiѓ толыћ к>лемде ылѕал ћорымен кдмтамасыз етiлуiне ћатаѓ ћадаѕалау ћойылды. Соныѓ нќтижесiнде жљгерi егiсi жаз бойы 8 рет ћандырып суарылды. Бџны атћаруѕа арнаулы машина болмаѕандыћтан, барлыћ жџмыс ћол кљшiмен атћарылды. Колхоздыѓ жерi ћџнарсыз (тас, ћџм) болуына ћарамастан жыл сайын жоѕары >нiм жиналды. Он бiрiншi бесжылдыћта дќндiк жљгерiнiѓ ќр гектарынан 72,4 центнерден >нiм алынды. Ал жекелеген звенолар бойынша жиналѕан дќн одан да жоѕары. Атап айтсаћ Югославия селекциялыћ тџћымы >сiрiлген алћаптан орта есеппен 110 центнерден жљгерi дќнi жиналды. Жљгерiге арналѕан ќрбiр участок тџраћты адамдарѕа бекiтiлген. Олар мџрагерлiк дќстљрмен ћолдан ћолѕа >тедi. Ќкесiнен баласы ћабылдаѕан кезде «Тљсiмдi кемiтпе, керiсiнше, арттыра тљс» аманатын алады. Аѕа
џрпаћ >кiлiнен Социалистiк Еѓбек Ерi М.Ниязова, А.Нџрпейiсов, Б.Жаѓабердиев, Т.Важитова басћаратын жљгерi >сiрушiлер звенолары республика бойынша еѓ жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштерге жеттi. Шаруашылыћтыѓ тек жљгерiден тљсiрген таза табысы 60 миллион сомды ћџрады15. Ћыруар табысћа республиканыѓ солтљстiк облыстарыныѓ шаруашылыћтарына, одаћтыѓ тљкпiртљкпiрiне, шетелдерге дќндiк жљгерiнiѓ сортты тџћымдарын сату арћылы ћолдары жеттi. Ал бџдан 30 жыл бџрын шаруашылыћћа жљгерiнiѓ сортты тџћымын табу ћиынѕа тљсiптi. К>ршi колхоз басћармасыныѓ т>раѕасы бес тонна жљгерi тџћымын бес тљйеге айырбастап беруге ќреѓ келiскен. Сол жылы тќуiр >нiм жиналып, сонда ѕана колхозшылар жаѓа басшыныѓ батыл ћимылын ћџптапты. Тџйыћтан шыѕудыѓ таѕы бiр жолы – канал ћаздырып, тау суын тартып, оѕан жљгерi егу болып белгiленген. Алайда, колхоздыѓ мџндай шаруаны тындыруѕа жаѕдайы тартпапты. Сондыћтан колхоз басћармасыныѓ т>раѕасы ћай мiнбеден с>йлемесiн, соныѓ iшiнде, >зi депутат болѕан Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ сессиясында канал ћаздыру, колхоз жерiне су келтiру жайлы жар салып жљрiптi. Маѓызды iстi бiрден ћолдап, ћаражатпен, ћџрал-жабдыћпен к>мектескен сол кездегi Ћазаћ КСР Министрлер Кеѓесiнiѓ т>раѕасы Д.А.Ћонаев екен. Љкiмет басшысы жыл сайын уаћыт тауып, колхозѕа келiп, канал ћазуда тындырѕан iстi к>зiмен к>рiп, аћыл-кеѓесiн берiп жљрген. Колхоздаѕы Бабелян каналын ћазуѕа Ћонаев республиканыѓ екпiндi ћџрылысындай ћараѕан. Сондай наћты ћолдаудыѓ арћасында колхоз >ндiрiсiнде суармалы егiншiлiктi кеѓiнен енгiзiп, жљгерi >сiруде жоѕары асуларѕа к>терiле алдыћ16, – деп жазды жарты ѕасыр шаруашылыћты басћарып, Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕын алѕан Н.Н.Головацкий. Ћызылћџм тыѓында кљрiш >сiру мќдениетiн к>теру
жолымен жоѕары >нiм жинап келе жатћан кеѓшар – Оѓтљстiк Ћазаћстан облысындаѕы «Комсомол» совхозы. Бџл џйымшыл џжым 1985 жылы 3400 гектар кљрiштiктiѓ айналымынан 65 центнерден дќн бастырып, отан ћамбасына 15800 тонна астыћ ћџйыпты. Мемлекетке кљрiш тапсыру жоспары 142 пайыз орындалыпты. Кљрiш >ткiзудiѓ >зiнен совхоз еѓбеккерлерi 5 миллион 89 мыѓ 351 сом таза табыс келтiрген. Мџндай жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiшке жол ашћан жаѕдай – кљрiшшiлердiѓ жердi мелиорациялау, барлыћ жџмысты механикаландыру, топыраћта агрохимиялыћ зерттеу жљргiзу негiзiнде тыѓайтћыштарды дџрыс ћолдану, ауыспалы егiс жљйесiн жетiлдiру, тџћым >сiрудi тыѓѕылыћты џйымдастыру. Бџл жџмыстардыѓ бќрiн атћарушы дићандардыѓ шеберлiгi мен еѓбегiн ынталандыру жџмыстары айтарлыћтай нќтиже берген. Соѓѕы жылдарда кљрiш >сiрудiѓ агротехникасы да жетiле тљскен. Келесi егiске арнап ерте кљзден жер ќзiрлеу 25-28 сантиметр тереѓдiкте сљдiгер жыртудан басталыпты. Танап к>ктем шыѕа тырмаланып, топыраћ кесектерi ћалѕан жаѕдайда дискiмен тегiстелiп тасталѕан. Егер топыраћ тым ныѕыздалып кетсе, 12-18 сантиметр тереѓдiкте ћайта жыртылыпты. Содан соѓ малаланыпты. Тџћым себу алдында танап екiншi рет 16-20 сантиметр тереѓдiкте культивацияланып, бiр мезгiлде тырмаланады. Осы кезде (тџћым себуден љш-бес кљн бџрын) топыраћћа минералдыћ тыѓайтћыш енгiзiлiп, ол тiстi катоктармен танапћа таратылады. Егiс к>гi љшт>рт жапыраћ жайѕан кезде ќуеден тыѓайтћыш шашу тќсiлiмен љстеп ћоректендiрiледi. Бџл кезде танапћа су айдау азайтылып, кљрiш атызындаѕы деѓгейi бес сантиметрге дейiн т>мендетiледi. Араѕа бiрнеше тќулiк салып таѕы 10-15 сантиметрге к>терiледi. Бџл кезде арамш>птердiѓ де ћаулап к>терiлетiнi белгiлi. Оны ћџртудыѓ амалы – танап топыраѕын сыдыра жырту,
тырмалау. Атыздарѕа 15-20 сантиметр тереѓдiкте су жайып, оны бес-сегiз кљн џстап тџру кезiнде арамш>птер тџншыѕып >ледi. Содан соѓ су деѓгейi 2-5 сантиметрге дейiн тљсiрiледi. Осы ћалпында кљрiш к>гi тљптелгенге дейiн џсталады. Сабаћталѕанда таѕы 2-3 сантиметр >сiрiледi. Мџндай ћыруар ћызмет тљрi техника ћуатымен атћарылды. Кљрiш >сiрушi бригадаларда 75 трактор, 85 СКД-5Р Сибиряк комбайны, тырмалар, катоктар, сеялкалар бар. Оларда 125 тракторшымашинист еѓбек етедi. Егiн жинаудыѓ 95 пайызы механизм кљшiмен жљргiзiледi. Егiн шыѕымыныѓ 50 пайызѕа к>терiлуiне кљрiш >сiрудi химияландыру к>мектестi. Тыѓайтћыштыѓ бiр центнерi гектар сайын љш центнер жќне одан к>п ћосымша >нiм алудыѓ алѕышарты. Ќсiресе, органикалыћ тыѓайтћышты ћолданудыѓ орны ерекше. Орта есеппен жыл бойы ќр гектарѕа 40 тонна ћарашiрiндi шашылады. Кљрiш >нiмiнiѓ артуына сортты тџћымныѓ да септiгi тидi. Еѓ алдымен Авангард сортын пайдаланудан айтарлыћтай ћосымша >нiм алынѕанын айтћан ж>н. Кљрiштiѓ жоѕары сапалы сорттарын >ндiрiске енгiзу мљмкiндiктерi зерттелуде. Кљрiш >сiрудiѓ барлыћ ћызметiн бригадалар мердiгерлiк ќдiс бойынша атћарады. Бџл жауапкершiлiктi кљшейтiп, еѓбекаћыны к>теруге мљмкiндiк бердi. Мќселен, 1985 жылы кљрiш >сiрушiлерге ћосымша аћы мен сыйлыћћа 910 мыѓ сом т>ленген. Майталман механизатор Ж. Шынтемiровтыѓ тек >з басыныѓ жыл ћорытындысында алѕан сыйлыѕы 4,5 мыѓ сом болса, отбасына б>лiнген ћаржы 13,5 мыѓ сом ћџраѕан. Осылайша тиiмдiлiкпен жџмыс iстеу к>зделiп, совхоздаѕы басћарудыѓ б>лiмшелiк басћышы жойылады, цехтыћ ћџрылымѕа к>шедi. Мџндай бес басћару басћышы бар. Олардыѓ ќрћайсысына 650-700 гектар кљрiштiк бекiтiлiптi. Ќр басћышта 55-65 адам жџмыс iстейдi. Ќр адамѕа 2 гектар кљрiштiкте ћызмет
етуге тура келедi. Жеке бастыѓ жауапкершiлiгi кљшейтiлген соѓ кќсiптiк шеберлiктi шыѓдау, тќжiрибенi байыту жџмыстарына ден ћойылѕан. Барлыћ бригадирлердiѓ, олардыѓ к>мекшiлерiнiѓ, звено жетекшiлерiнiѓ 80 пайызы жоѕары жќне арнаулы орта ауылшаруашылыћ бiлiмдi. Звено жетекшiлерiнiѓ жартысы Кубань ауыл шаруашылыѕы институтында Краснодар >лкесiнiѓ кљрiшшiлерiмен ћоян-ћолтыћ ћайта даярлау жќне мамандыћ жетiлдiру курсынан >тiптi. Совхоз аумаѕында Ћазаћ кљрiш шаруашылыѕы ѕылыми-зерттеу институтыныѓ тќжiрибе танабы џйымдастырылуы да тиiмдi. Ол тек агротехникалыћ шараларды аныћтап белгiлеумен айналысуѕа, шаруашылыћтарды жоѕары репродукциялы тџћыммен ћамтамасыз етуге айтарлыћтай к>мек берiп келедi. Жоѕарыда баяндалѕан бай тќжiрибенi пайдалана отырып, Ћызылћџм ћойнауыныѓ кљрiш >сiрушiлерi келесi жылдары да жоѕары табыс биiгiнен к>рiне бердi. Атап айтсаћ егiншiлiк мќдениетiн к>теру арћылы «Комсомол» совхозы 1986 жылы 3400 гектар кљрiштiктiѓ ќр айналымынан 65 центнерден дќн бастырды. Мемлекетке 15800 тонна >нiм >ткiздi. Жоспарлы тапсырманы 142 пайыз орындады17. Кљрiш >ткiзудiѓ >зiнен 5 миллион 89 мыѓ сом табыс тљскен. Мџндай к>рсеткiштерге жетуге жол ашћан факторлар – кљрiш >ндiрiсiн мелиорациялау, механикаландыру, егiс танабын агрохимиялыћ зерттеу негiзiнде тыѓайтћыштарды тиiмдi ћолдану, ауыспалы егiс жљйесiн жетiлдiру, тџћым шаруашылыѕын жолѕа ћою, барлыћ агротехникалыћ шараларды дер кезiнде >ткiзу, дићандардыѓ шеберлiгi мен ынтасын арттыру. Агротехника жљйесiндегi жџмыстарды тереѓдеп талдай тљссек: келесi егiске ерте кљзден танап ќзiрлеу 25-28 сантиметр тереѓдiкте сљдiгер жыртудан басталып, бџл жер к>ктем шыѕа тырмаланып, екшелген кесекшелер дискiлеумен бiр мезгiлде iрi тiстi катоктармен жќне
дискiлермен тiлгiленедi, катоктармен тегiстеледi. Егер топыраћ тым ныѕыздалып кетсе, 12-18 сантиметр тереѓдiкте ћайтадан жыртылады, одан соѓ малаланады. Тџћым сеппес бџрын екiншi рет 16-20 сантиметр тереѓдiкте культиватормен >ѓделiп, тырмалау бiр мезгiлде жљргiзiледi. Осы кезде (тџћым себуден 3-5 кљн бџрын) топыраћћа минералдыћ тыѓайтћыш енгiзiлiп, бетi катоктармен тегiстеленедi. Егiс к>гi љш-т>рт жапыраћ жайѕан кезде ќуеден тыѓайтћыш шашу арћылы љстеп ћоректендiрiледi. Бџл кезде танапћа су айдау азайтылып, оныѓ кљрiш атызындаѕы деѓгейi 5 сантиметрге дейiн т>мендетiледi. Араѕа бiрнеше кљн салып, ћайтадан 10-15 сантиметрге жеткiзiледi. Ал еѓбектi џйымдастырудыѓ мердiгерлiк ќдiсiнiѓ артыћшылыѕын сексенiншi жылдардыѓ ортасында >з тќжiрибелерiнде дќлелдеп, озыћ к>рсеткiштерге жетiп жљрген џжым Ћызылорда машина сынау стансасыныѓ кљрiшшiлерi, еѓ алдымен Социалисгiк Еѓбек Ерi атаѕыныѓ иегерi Амангелдi Ахметов басћаратын бригада џжымыныѓ жетiстiктерi республика кљрiшшiлерiне >неге етiп к>рсетуге тџрарлыћ. Бџл џжым он бiрiншi бесжылдыћга ќр гектардан орта есеппен 69 центнерден дќн бастырып, бiр центнер кљрiштiѓ >зiндiк ћџнын 17 сомѕа арзандатћан. Жыл сайын ќр бригада мљшесiне есептегенде 50 мыѓ сомныѓ астыѕы >ндiрiлдi, оны мемлекетке >ткiзуден ќр кљрiшшiге шаћћанда орта есеппен жыл сайын 25 мыѓ сомныѓ пайдасы алынды, рентабельдiлiк 70 пайыз ћџрады18. Бџл Ћызылорда облысы бойынша еѓ жоѕары к>рсеткiш едi. Џжым табысыныѓ сырын талдаѕанда сонау алпысыншы жылдарда станса џйымдастырылѕанда кљрiш танабындаѕы басты тџлѕа – сушыларѕа ћойылатын талап кљшейтiлдi. Олардыѓ >з iсiне адалдыѕы мен шеберлiгi к>п мќселенi шештi. Сол себептi егiн жинау ћорытындысында алѕыстыѓ бќрi еѓ алдымен соларѕа
айтылып, сыйлыћтар берiлетiн. Демек, сала жџмысындаѕы бетбџрыс ширек ѕасыр бџрын басталды. Инженерлiк кљрiш жљйелерi ћџрылысы кеѓ ћанат жайып, оѕан ћажеттi техника тљрлерi к>птеп келтiрiлдi. Жер пайдалану жљйесiне де к>птеген жаѓалыћ енгiзу кљрiш >сiрудi механикаландыруѕа к>мектестi. Механизаторлардыѓ беделi >стi. Ендi кљрiшшiлер ћос кќсiптi: сушы жќне механизаторлыћты ћабат меѓгердi. Кљрiш танабындаѕы барлыћ жџмыстыѓ бiр бесаспап ћожасы ћалыптасты. Олардыѓ ќрћайсысы маусым кезiнде 25 гектар кљрiштiкте ћызмет атћарды. Барлыћ iстiѓ жауапкершiлiгi >здерiне жљктелгенiн ескерiп, босаѓсуѕа жол бермедi. Ќсiресе, жыл бойѕы жџмыстыѓ негiзi ћаланатын тџћым себу наућанын асћан џйымшылдыћпен бастады. Ћауырт наућан барысында iркiлiс болмау љшiн 5 агрегат жџмысћа кiрiсiп, алты технологиялыћ ћызметтi (тыѓайтћыш шашу, дискiлеу, ћайырмасыз жер жырту, тырмалау, тџћым себу, топыраћты ныѕыздау жќне су жаю) >з кљштерiмен атћарды. Жџмыс сапасын бригадирдiѓ >зi баћылады. Артыћ жџмыс ћолынан бас тартудыѓ арћасында 30 гектарѕа дейiнгi алћапћа су жаюды бiр механизатор атћарды. Еѓбекаћы нарядсыз жљйемен жљргiзiлдi. Ќркiмге еѓбегiне сай жалаћы т>лендi. Мџндай тиiмдiлiкпен еѓбек џйымдастыру тќжiрибесi Оѓтљстiк Ћазаћстан облысындаѕы «Манкент» колхозында да жинаћталѕан. Астыћ >ндiрiсiне ѕылымѕа негiзделген егiншiлiк жљйесiн енгiзу арћылы он бiрiншi бесжылдыћта суармалы танаптыѓ ќр гектарынан 47 центнерден, тќлiмi жерде 21 центнерден дќн бастырѕан. Сапасы жоѕары астыћ сату арћылы 1 миллион 492 мыѓ сом таза пайда алѕан19... Жоѕары >нiм алудыѓ кепiлi – агротехника талаптарын мљлтiксiз орындау. Еѓ алдымен топыраћ ћџнарлылыѕын танапћа минералдыћ тыѓайтћыштарды агрохимиялыћ зерттеу мќлiметтерiне сай сiѓiру арћылы
к>терген. Басты тауарлы астыћ – бидайды жљгерiден кейiн ауыспалы егiсте орналастыру, тџћым себу алдында танапты ауыр БДТ дискiсiмен, химикаттармен >ѓдеу тќуiр тиiмдiлiк берген. Тџћым себiлгеннен кейiн егiстi суару ћолѕа алынады. Су айдалатын бороздалар да дереу тексерiлiп, жырымдалѕан жерлерi ћалыпћа келтiрiлiп тџрѕан. Егiн к>гiн љстеп ћоректендiру љшiн танаптыѓ ќр гектарына 150 кило нитрофос енгiзiлiптi. Егiс жаћсы дќн салып, бас байлар сќтiнде танап топыраѕына 150 кило есебiмен гектар сайын аммиак селитрасы сiѓiрiлiптi. Жер суарудыѓ да >зiндiк ерекше тќсiлдерi ћолданылыпты. К>ктемде ћар суы ерiсiмен, танапћа оны iркiп ћалу ќрекетi басталады. Бидай бас салар кезде ћайталап суару жљргiзiледi. Егер су алу мљмкiндiгi болса, егiн жинау аяћталысымен, љшiншi рет суарып тастаса, танаптыѓ ылѕалѕа мейiрi ћанып жатады. Суару м>лшерiне сай >нiм де ќртљрлi. Колхоз дићандарыныѓ к>п жылдыћ тќжiрибесi дќлелдегенiндей: егiн екi рет суарылса, гектардыѓ тљсiмi 50 центнерден айналады, ал љш ретте – 60 центнердi алћындырады20. Бџл агротехникалыћ шаралар кешенi кљткендей нќтиже бередi сол жаѕдайда, егер дќндi даћылдар егiсiн баптауда индустриялыћ технология ћолданылса. Осындай оѓ тќжiрибе Солтљстiк Ћазаћстан облысындаѕы Колос селолыћ кеѓесi аумаѕындаѕы шаруашылыћта да кеѓ ћанат жайды. «Колос» колхозы >ндiрiсiнiѓ басты баѕыты – дќндi даћылдар >сiру. Оныѓ >ндiрiсiн арттыруда интенсивтi технологияны ћолданудыѓ айырыћша мќнi бар. Бџл тќсiлмен >сiрiлетiн дќндi даћылдар сорттары аудандастырылѕан, агрофонѕа сезiмтал, жатып ћалмайтын, аурулар мен зиянкестерге т>зiмдi жаздыћ жџмсаћ бидайдыѓ аудандастырылѕан «Целинная-21», «Иртышанка-10», ћатты бидайдыѓ «Алтайка», «Алмаз» сорттарын пайдаланды. Егiс к>гiнiѓ >сiп, >нуi кезiнде кейбiр танапта кездесiп ћала-
тын ћара сџлы арамш>бiн ћџрту маћсатында гилексон гербицидiн ћолдану 97 пайызѕа дейiн биологиялыћ тиiмдiлiк берiп, гектар сайын орташа есеппен 2,3 центнерден ћосымша >нiм жиналѕан. Ал минералдыћ тыѓайтћыштарды жергiлiктi тќсiлмен танапћа жаппай сiѓiру немесе ленталы (аралыѕы 15 сантиметрден) ќдiс арћылы енгiзу анаѕџрлым пайдалы болыпты. Бџл жџмыстарды СЗС-2,1, СЗС-2,1Л сеялкалары немесе ГУН-4 тереѓ ћопсытћыш арћылы тџћым 12-16 сантиметр тереѓдiкте сiѓiрiлген. Осындай интенсивтi технология талаптарын жљзеге асыру арћасында 1986 жылы егiн ораѕында жоѕары ћайтарымѕа ћол жетiптi. Колхоз бойынша дќндi даћылдардыѓ ќр гектарынан орта есеппен 20,6 центнерден астыћ алынѕан. Шаруашылыћ дићандарыныѓ жоѕары еѓбек табысы ескерiлiп, республика ћџрмет кiтабына Солтљстiк Ћазаћстан облысы бойынша енгiзiлген 2 џйымшыл џжымныѓ бiрi «Колос» колхозы болды21. Соѓѕы жылдары мџндай >нiм жинаудыѓ ауылы алыстап барады. Бљгiнгi таѓда сол кездегi тќжiрибенi талдау ћажеттiгi туып отыр. Егiншiлiк саласына басшылыћтыѓ деѓгей-дќрежесiн жетiлдiру кљн санап тљбегейлене тљсуде. Ќсiресе, сала жџмысын басћару, баћылау џйымдастыруды жетiлдiру. Осындай жџмыстарды жљзеге асыруѕа сексенiншi жылдардыѓ ортасындаѕы деѓгеймен ћарасаћ, 3 мыѓдай Кеѓес ћызметкерлерiнiѓ, 130 мыѓнан астам халыћ ћалаулыларыныѓ iс-ћимылы жџмылдырылѕан. Ћостанай облысыныѓ жергiлiктi Кеѓестерi – жоспарлауды жетiлдiру, Шыѕыс Ћазаћстан облысында – тџраћты комиссиялар ћызметтерiн љйлестiру, Торѕай облысында – сайлаушылармен жџмыс, К>кшетау, Алматы облыстыћ Кеѓестерi – халыћ ћалаулыларыныѓ оћуы жайын 1986 жылы >ткен >з сессияларында талћылапты. Сан алуан кљн тќртiбiнiѓ тљпкi маћсаты – ел байлыѕын еселеу, ќсiресе, астыћ >ндiрiсiн арттыру. Ћазаћ
КСР Жоѕарѕы Кеѓесi Президиумыныѓ «Республиканыѓ тыѓ игерiлген жќне шыѕыс аудандарында 1986 жылѕы егiн жинауѕа тыѓѕылыћты ќзiрленiп, оны џйымшылдыћпен >ткiзуде халыћ депутаттары ћызметiн жандандыру туралы»22 ћаулысыныѓ арћауы да – астыћ. Осы мiндеттi жоѕары жауапкершiлiкпен сезiнiп, оѕан сай еѓбек еткен депутаттар жетерлiк. Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты, Жамбыл облысындаѕы К.Маркс атындаѕы колхоздыѓ механизаторы Ж.Махамбетћџлов егiн жинау наућанын жоѕары ћарћынмен жќне агротехника талаптарына сай >ткiзу ж>нiнде бастама к>тердi. Депутат ћарауылын ћџрып, егiн жинау техникаларыныѓ ж>нделуiн, дала ћостарыныѓ жабдыћталуын ћатаѓ тексердi, онда орын алѕан олћылыћтарды ћызу наућан басталѕанѕа дейiн жойѕызды. Ал Жалѕызт>бе селолыћ Кеѓесi жiберген депутаттардыѓ трактор-егiс бригадаларында болмай-аћ «егiн жинау техникасы ораћћа дайын», – деп толтырѕан жалѕан актiсi жоћћа шыѕарылды23. Махамбетћџловтыѓ басшылыѕымен егiн жинау барысында сапа љшiн кљрес кљшейтiлдi. Ќр комбайншыѕа сапа талоны берiлдi. Жiберген аћауы љшiн бес «к>рсеткiш» бойынша айып салынды. Сондыћтан механизаторлар комбайнды баяу жылжытып, егiс сабаѕын келте ћиды. Сонда ѕана џйћысыз, тынымсыз еѓбек ету арћылы кљн сайын астыћ бастырудан екi-љш норма орындауѕа ћол жеттi. Колхоз бойынша мемлекетке тоѕыз мыѓ тонна орнына 12 мыѓ тонна астыћ тапсыру ћџпиясы – дићандардыѓ ћажырлы еѓбегi, жергiлiктi органдардыѓ егiн жинаушылар арасында жљргiзген жљйелi џйымдастыру-шаруашылыћ жџмыстары. Жалпы, Луговой ауданыныѓ еѓбеккерлерi он екiншi бесжылдыћтыѓ беташар жылын ойдаѕыдай >ткiздi. Сырттан жџмысшы ћолын келтiрмей-аћ жаѓа егiндi орып бастыруды ћысћа мерзiмде аяћтады. Астыћ сату жоспарын 115 пайыз
орындап, сол 1986 жылы Ћазаћ КСР Министрлер Кеѓесi мен республика кќсiподаћтарыныѓ ауыспалы Ћызыл туын жеѓiп алды24. Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесi президиумыныѓ мљшесi комбайншы А.Махамбетћџловтыѓ бастамасы республиканыѓ к>п жерiнде >з ћолдаушыларын тапты. Аћмола облыстыћ Кеѓесiнiѓ депутаты, Алексеев аудандыћ мамандандырылѕан шаруашылыѕыныѓ тќжiрибелi комбайншысы М.Смайлов «Ћџйып алмай ћоймаѕа, астыѕым бар деп ойлама!» деген дићан ћамбасын басшылыћћа алып, еѓбек еттi. Машинасын наућанѕа мiнсiз даярлаѕан механизатор жыл бойы т>ккен терiнiѓ жемiсiн жинауда жанын салып жџмыс iстедi. Iскер азамат ћысћа мерзiмде ћырманѕа 3 мыѓ тонна тыѓ маржанын ж>нелтiптi. Аћмола облысы бойынша еѓ жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiшке жеттi. Табыс жайын с>з еткенде тќжiрибелi дићан жылдар жљгiмен жинаћталѕан тќжiрибесiн к>лденеѓ тартады. Сол жанћиярлыћ жџмысћа берiлген жоѕары баѕа – Еѓбек Ћызыл Ту, Ћџрмет белгiсi ордендерi. Мол тќжiрибесiн жас механизаторларѕа љйретуден де жалыћћан емес. Ќке жолын ћуып, ћос џлы Марат пен Асхат та комбайнерлiк кќсiптi ћалады. Мџндай бесаспап механизаторлар ћатарында >з комбайныныѓ шанаѕынан тќулiгiне 1000 центнерден дќн ж>нелткен Ћостанай облысындаѕы «Заречное» ауылшаруашылыћ тќжiрибе шаруашылыѕыныѓ майталман механизаторлары Т.Кобдий мен Г.Ткаченко, К>кшетау облысындаѕы «Аћан» совхозыныѓ А.Хамедин жетекшiлiк ететiн звеносы (бiр ауысымда љш кљндiк тапсырма орындаѕан), Солтљстiк Ћазаћстан облысындаѕы «Заря» совхозыныѓ комбайншысы Г.Коломиец к>мекшiсi С.Кондрашовпен кљш бiрiктiру арћылы наућан кезiнде астыћ бастырудан 10 мыѓ тонналыћ межеден асуы айѕаћ25. Егiн алћаптарында ерлермен
бiрге ќйелдер де аянбай еѓбек еттi. КСРО Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты Н.Геллерт, М.Хасенова, Р.Дќулетованыѓ егiн ораѕындаѕы ерлiк еѓбегiн бљкiл дљйiм жџрт бiледi. Олардыѓ егiн ораѕында озыћ к>рсеткiпггерге жетулерiнiѓ сыры мердiгерлiк ќдiспен, вахталыћ тќсiлмен ћызмет атћарулары едi. Еѓбек џйымдастырудыѓ осындай озыћ тќсiлдерiн ћолданѕан Солтљстiк Ћазаћстан облысындаѕы «Аралаѕаш» совхозыныѓ депутат-дићаны А.Жоламанов кљн сайын 73 тоннадан астыћ бастырыпты26. Соныѓ нќтижесiнде тќулiк сайын 100 сомнан жалаћы алыпты. Dнiмдi еѓбектiѓ ћоѕамымызѕа да, комбайншыѕа да ћаншалыћты тиiмдiлiкке тљскенi айтпасаћ та тљсiнiктi. Олардыѓ ћџрметiне Еѓбек даѓћы жалауын к>теру, отбасыларына жылы лебiздi ћџттыћтау хат жолдау, iс-тќжiрибелерiн насихаттап бетшелер шыѕару, шаѕын концерттер ћойып беру сияћты моральдыћ шаралар адал еѓбектi шынайы баѕалаѕандыћтыѓ айѕаѕы. Дићандардыѓ еѓбегiн дџрыс џйымдастыруѕа депутаттар да белсендi ћатыстырылды. Ораћ басында, ћызыл ћырманда, ћабылдау пункттерi мен элеваторларда, астыћ тасымалданатын тас жолдарда жџмыс iстеген депутат топтары мен баћылаушылар кљзеттерi ћыруар iс тындырды. Егiннiѓ ысырапсыз жиналып, ћџрѕаћ та сапалы кљйiнде астыћ ћабылдау пункттерiне >ткiзiлуiн џйымдастырды. Ќсiресе, ауа райыныѓ ауыр жаѕдайында >ткен Ћостанай, Аћмола, К>кшетау, Батыс Ћазаћстан, Ћызылорда облыстарыныѓ егiн жайларында депутаттар тыным таппады. Жоѕары талап деѓгейiнде жџмыс iстелуiне Кеѓес атћару комитеттерi, олардыѓ ауылшаруашылыћ басћармаларыныѓ ћызметкерлерi к>мектестi: ораћ барысы ж>нiнде жедел хабарлар жинап бџћараѕа таратты, iлгерiлеушiлiк пен iркiлiстердi талдады. Мысалы, Ћостанай облысындаѕы Орджоникидзе аудандыћ Кеѓес атћару комитетi
мердiгерлiктi игеру, есеп-ћисап жљргiзудiѓ чектiк формасын енгiзу, жалаћы ћорыныѓ нормативiн зерттеу жџмыстарымен шџѕылданды. Тиiмдi џйымдастыру-шаруашылыћ шаралары арћылы аудан колхоздары мен совхоздары 20 мыѓ центнерден астам астыћ бастырды, жоѕары класты ћатты жќне кљштi бидай сатудан 12 миллион сомнан артыћ ћосымша пайда алды. Бџл келтiрiлген деректер арћылы жанћиярлыћ жџмыс пен жџмылдырушы iс бiрлiгiнiѓ кљшiн к>ремiз27. Егiншiлер еѓбегiн џтымды џтымдастыруда К>кше >ѓiрiнiѓ жергiлiктi органдары да бiраз ћызмет атћарды. Бџрынѕыдай колхоз-совхоздарѕа сансыз >кiлдер жiберу, ж>нсiз нџсћаулар беру, жарлыћтар жариялау секiлдi жаѕымсыз басшылыћтан бас тартып, егiншiлiк мќдениетiн к>терудi мыћтап ћолѕа алды. Ќсiресе, астыћ >ндiрудiѓ шамшыраѕы Шортан ауданы шаруашылыћтарында ќжептќуiр iс тындырылды. Аудандыћ Кеѓестiѓ 1986 жылдыѓ басында >ткен сессиясы дќндi даћылдар егiсiне интенсивтi технологияны ћолдануѕа ќдейi арналыпты. Бџл ж>нiнен депутаттардыѓ ауыз толтырып айтуѕа тџрарлыћ дићандар ћолы жеткен жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштерi бар-ды: 65 мыѓ гектар танап интенсивтi технология тќсiлiмен ћатты жќне кљштi бидай >сiруге б>лiнiптi28. Ерте кљзде сапалы жыртылѕан сљдiгерге ћыста ћар ћалыѓ тоћтатылып, тџћым бiрiншi класты кондициямен себiлiптi. Бiр мезгiлде танап топыраѕына фосфор тыѓайтћышы сiѓiрiлген. Тџћымныѓ 94 пайызы ћиѕаштап себiлiп, 17 мыѓ гектарѕа ћара сџлы арамш>бiн ћџртуѕа ћажеттi гербицид ћолданылѕан, арамш>птердi жоюдыѓ басћа да амалдары агротехникалыћ сауаттылыћпен жљзеге асырылыпты. Егiн к>гiн жаћсы баптап-кљту, жиi жауѕан жаѓбыр жайћалтып егiн >сiруге ћол жеткiздi. Оны орып, бастыруѕа да дићандар кљнiлгерi тиянаћты даярланды. «Веденов» совхозыныѓ механизаторлары
«Ораћты 18-20 жџмыс кљн iшiнде аяћтайыћ!» деп К>кше >ѓiрiнiѓ дићандарына љндеу тастады. «С>з, бердiѓ бе, орында!»29 џраны егiн ораѕына ћатысушылардыѓ iсћызметiнiѓ арћауына айналды. Ћауырт наућанныѓ ћызу ћарћынмен жљруiне селатком ћызметкерлерi ћызу атсалысты. Селолыћ Кеѓестер >здерi ћарамаѕындаѕы депутаттар мен белсендiлердi егiн ораѕыныѓ басты буындарына кљнiлгерi бекiттi. Олардыѓ ондаѕаны комбайн айдап, астыћ бастырды. Ћџбылмалы ауа райыныѓ ќрбiр ћолайлы саѕатын сќттi пайдаланып, егiн орып, астыћ бастыруда жоѕары >нiмдiлiкке жетiп жљрдi. Ќсiресе, Гагарин атындаѕы совхоздыѓ дићандары егiндi дестеге салу мен дќн бастыруда шираћ ћимылдады. Бастырылѕан бидай бiрден астыћ ћабылдау пункттерiне ж>нелтiлдi. Шаруашылыћ мемлекетке мыѓдаѕан тонна астыћ тапсырып, жылдыћ жоспарды артыѕымен орындады. Ал бџл iске облыстыћ Кеѓес депутаты Б. Нџрышев жетекшiлiк жасайтын звено ћосћан љлес ћомаћты. Ол >зiнiѓ екi џлы – Балтабек жќне Сайлаубекпен кљш бiрiктiру арћылы ораћ барысында жарыс тџѕырынан тљспедi. Сондай-аћ тыѓныѓ 25 жылдыѕы атындаѕы совхоздыѓ майталман механизаторы В.И.Морозов, Раздольный совхозындаѕы депутаттыћ топ жетекшiсi Д.Байдоллин ћажырлы еѓбегiмен к>пке љлгi болды30. Осындай алтын ћолды адамдармен кљштi К>кше >ѓiрiнiѓ халћы. Сондай жандардыѓ басым к>пшiлiгi бiрiншi болып интенсивтi технологияны ћолданѕан Шортан ауданында. Жиырмадан астам комбайншы мыѓ тонналап астыћ бастырды, гектар тљсiмiн орта есеппен 17 центнерден айналдырды, жоспардан тыс 600 мыѓ тонна астыћ алынды. Интенсивтi технологияны енгiзудегi республика аймаѕындаѕы алѕашћы ћадам екенiн ескерсек, жаћсы к>рсеткiш. Ќрине, жетiстiкпен ћатар, кемшiлiктер де кездеспей ћалѕан жоћ. Облыстыћ Кеѓестiѓ ауыл шаруашылыѕы
ж>нiндегi тџраћты комиссиясыныѓ мќлiметiне ћараѕанда Киров, Чапаев атындаѕы колхоздарда гербицид отама ћалѕан танапћа сiѓiрiлгендiктен, кљткендей тиiмдiлiк бермептi. «Лобанов» совхозында ћара сџлыны ћџртуѕа арналѕан гербицид тџћымы тайыз себiлген танапћа енгiзiлiп, кљш алмапты, «Краснознаменск» совхозында, керiсiнше, тџћым жатћан жерге тљсiп, егiн к>гiнiѓ ћаулап к>терiлуiне кедергi келтiрген. Жоѕарыда к>рсетiлген кемшiлiктердiѓ кесiрiнен К>кшетау облысы шаруашылыћтарында интенсивтi технология егiсiн ћара сџлы, татар ћараћџмыѕы сияћты арамш>птер ћаптапты. Облыстыћ Кеѓестiѓ ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi тџраћты комиссиясыныѓ мљшелерi кемшiлiктердi ашып ћоймай, оны жою ж>нiнде џйымдыћ-агротехникалыћ шаралар: арамш>ппен заћымдалѕан танапты БИГ-3 тырмасымен сыдыра жырту, арамш>птердi отайтын гербицидтер – триалет, аватекс, иллаксон, суфарикстi ћолдануды џсынѕан. Халыћ депутаттарыныѓ ћатысуымен озыћ тќжiрибенi >ндiрiске енгiзу баѕыты џсталды. Егiншiлер еѓбегiн џйымдастыруда КСРО Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты, Аћмола облысындаѕы Амангелдi совхозыныѓ звено жетекшiсi Н.Геллерттiѓ31 iс-тќсiлi ћџптарлыћ. Звено ћџрамында ћызмет ћабiлетi бiр-бiрiне сайма-сай келетiн механизаторлар тобы бас бiрiктiрiп, бiрегей нарядпен жџмыс iстептi. Ынтымаћтас џжым џйтћысы Наталья Владимировна Геллерт – звено жетекшiсi, бесаспап механизатор ретiнде механизмдер аћауын аныћтап, техникалыћ кљтiм жасауды басћарды. Џйымдастырудаѕы ыждаѕаттылыћ егiн орып бастыру, астыћ тасу агрегаттарыныѓ толассыз жџмыс iстеуiн ћамтамасыз еттi. Егiн ораѕы ойдаѕыдай >ттi, мемлекетке астыћ тапсыру жоспары артыѕымен орындалды. Кейбiр депутаттар >здерiнiѓ џйымдастырушылыћ ћабiлетiн >ндiрiп еѓбек ету >негесiмен џштастырды.
Бџѕан Астрахан аудандыћ Кеѓесiнiѓ депутаты М.Рамазановтыѓ iс-тќжiрибесiмен танысу барысында к>зiмiз жеттi. Бџдан он екi жыл бџрын комбайншы болып, сосын халыћтыѓ сџрауымен Колутон селолыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ т>раѕалыѕына таѕайындалѕан Мананбай Ћџлбайџлы џйымдастырушылыћ ћабiлетiн дићандарѕа ћолѕабыс берумен џштастырыпты. Жылдар бойы ћалыптасћан жаћсы дќстљрiн 1987 жылы егiн ораѕында да жалѕастырды. Шаруашылыћћа ќкелiнген «Енисей1200» комбайнын Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты, тџѓѕыш тыѓгер «Колутон» совхозыныѓ трактор-егiс бригадирi В.А.Дитюк Колутон селолыћ Кеѓесi т>раѕасына тапсырды. Жаѓа комбайн «Нивамен» салыстырѕанда >нiмдiлiгi жоѕары машина едi. Ќйтсе де осал тетiктерi де табылды. Барабанѕа масаћпен аралас арамш>п к>гi тљскенде жетек ћайысы ауыр салмаћћа шыдамай, жиi љзiлдi. Ал оныѓ басы артыћ б>лшегi жоћтыѕы ћолбайлау болды. Тџйыћтан шыѕу амалы ћайысты ћысып тџратын роликтi «зауыттыћ» нљктеден iшкi саћинаѕа ћарай ауыстырудан табылды. Ендi барабан айналымы жиiлегенде ролик ћайыстыѓ сыртћы жаѕын емес, iшкi бетiн ћысты. Ћайыс ћысћа, сондыћтан зауыттыћ нљктеде тџрѕанда ћысымѕа т>збей љзiледi екен. Ал жетек ћайысын болтпен ћысу – жоѕары кернеудi жойды. Рамазановтыѓ жаѓалыѕын басћа комбайншылар да ћолданды32. Халыћ >кiлi >ндiрiстi џйымдастырудаѕы жаѓалыѕымен жџрт ћџрметiне б>лендi. Бiраћ барлыћ ауыл аткомында мџндай iскер т>раѕа болмады. Бiрћатары с>з жљзiнде тау ћопаруѕа даярмын деп дiкiлдегенiмен, iс жљзiнде «ћараѓѕыда ћарманѕандай» iс тындырды. Астыћ >ндiрудi арттыруда араѕа бiраз уаћыт салып, ћайта жаѓѕыртуѕа тоћсаныншы жылдыѓ басында Ћостанай тыѓында ћолайлы жаѕдай ћалыптасты деп бастады облыстыћ Кеѓестiѓ љшiншi сессиясына ћатысушы-
лар >з жиынын33. Мџндай џйѕарымдарѕа келулерiне мџрындыћ болѕан азамат КСРО Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты Д.Я.Брусник болатын. Халыћћа берген сертiн iспен бекiндiру љшiн Брусник сессияѕа дейiн Семиозер, Ћарасу, Ленин аудандарыныѓ егiс алћаптарын аралады, жайћалып >скен бидай алћабын к>рiп, к>ѓiлi толды. Бiтiк егiндi т>кпей-шашпай жинап алу љшiн бiраз џйымдастыру-шаруашылыћ шараларын атћаруына тура келдi. Облыстыћ зейнеткерлер Кеѓесiнiѓ т>раѕасы ретiнде болѕан жерлерiнде ардагерлер кеѓесiн >ткiздi. Кiмде-кiмнiѓ денсаулыѕы жараса, егiн ораѕын џйымшылдыћпен >ткiзуге ћолѕабыс берулерiн сџрады. Отызыншы жылдардаѕы аштыћ азабын, Хрущевтiк кезеѓдегi ћара нан таућыметiн, сондай-аћ бiтiк егiн ћуанышын да бастан >ткерген ардагерлер астыћ љшiн кљреске к>мектесуден аянбайтындыћтарын ашыћ айтты. «Ораћ-87» ћызу наућанына 28 мыѓ еѓбек ардагерi атсалысты34. «Жалѕыз дќн жерде ћалмасын!» деген желеумен ћарћын алѕан ћажырлы еѓбек жарысында аянѕан жан жоћ. Жекелеген деректерге жљгiнсек: «Майк>л» совхозыныѓ байырѕы механизаторы Н.Колтий екi баласымен бiрге егiн жинаушы звено ћџрды, ћырманѕа астыћ тасуда 67 жастаѕы Э.Курт тыным таппады. Механикаландырылѕан ћырмандаѕы ћызметтi еѓбек ардагерi А.Малеванный >з жауапкершiлiгiне алды. К>п балалы Ћ.Баймурзина аспаздыћ ћызметтi атћарды. Мiне, мџндай џйымшыл жџмысты паш ететiн мысалдар мол. Федоров ауданыныѓ елдi мекендерiндегi 653 ардагер егiн ораѕы ерлерiнiѓ ћатарына ћосылды. Мџныѓ сыртында мал шаруашылыѕында еѓбек ететiн 64 механизаторды алмастырып, олардыѓ орнын басып, егiн жинаушыларѕа к>мекке барѕандарѕа жаѕдай туѕызѕан жандар жќне бар. Бiр жљз адам дала ћосында аспаздыћ ћызметтi атћарды, егiн жинау агрегаттарына су
тасыды, ћырмандарда слесарьлыћ iспен шџѕылданды. Ал Ћарасу ауданы жергiлiктi Кеѓестерi аумаѕында тџратын ардагерлер >здерiнiѓ бџрынѕы мамандыћтарына наућан кезiнде ћайтадан оралып, комбайн ћабылдады, автомашина жљргiздi, механикаландырылѕан ћырмандарда слесарь болып жџмыс iстедi. Бiр с>збен айтћанда, дићандарѕа ћолѕабыс беруден бас тартћан жан жоћ. Жалпы астыћ сатудан бiр жарым жылдыћ жоспардыѓ орындалуына ћостанайлыћтар бiр кiсiдей атсалысћандарын баса айтћан ж>н. Республика бойынша да 1987 шаруашылыћ жылдыѓ жемiсi жаман болѕан жоћ. Одаћ ћамбасына 16,4 млн. тонна35 астыћ ћџйылды, бџл жоспарлы тапсырмадан ќлдећайда к>п, артыћ >нiм едi. Табыс сырын таразылаѕанымызда трактор-егiс бригадалары џжымдарыныѓ тиiмдi топыраћ ћорѕау жљйесiне к>шу, пар танабын кљтудi жаћсарту, еѓбекке аћы т>леудi жетiлдiру жџмыстарын тiлге тиек етемiз. Дићандар еѓбегiн џйымдастыруда жергiлiктi органдар басшылыѕымен жљргiзiлген ћыруар ћызметтердiѓ де септiгi тидi. Келтiрiлген деректер ћайта ћџру барысында ћол жеткен жетiстiктердiѓ бастамасы ѕана болатын. Игi ћадамдарды баянды ету љшiн жергiлiктi Кеѓес атћару комитеттерi, агро>неркќсiп бiрлестiктерiнiѓ ћызметкерлерi ћџлшынып жџмыс iстедi, астыћ шаруашылыѕыныѓ к>кейтестi мќселелерiн к>тердi, оны орындауѕа баѕытталѕан џйымдастыру-шаруашылыћ шараларды жљргiздi. Ќсiресе, егiншi еѓбегiнiѓ жыл бойѕы жемiсi жиналатын ораћ наућанындаѕы жџмыстарды жетiлдiру жолында талмай iздендi. Уаћыт талабыныѓ деѓгейiнен шыѕып жџмыс iстегендер де бар. Солардыѓ бiрi К>кшетау облысындаѕы Уќлиханов атындаѕы совхоздыѓ звено жетекшiсi, Ћазаћ КСР Мемлекеттiк сыйлыѕыныѓ лауреаты Владимир Дикевич: комбайнныѓ жылдамдыѕын егiннiѓ шыѕымдылыѕына сай ќрдайым
>згертiп отырды. Астыћ бастыру, оны комбайннан ћырманѕа тасымалдау арасында алшаћтыћћа жол бермедi. Бџѕан б>лiнген љш автомашина кiдiрiссiз пайдаланылды. Егiннiѓ шыѕымдылыѕы барлыћ алћапта бiрдей еместiгi ескерiлiп, танап аѓызыныѓ ќр тџсына тiркемелер ћойылды. Автомашиналар љлгермеген уаћытта комбайндаѕы астыћ трактор тiркемелерiне тиелдi. Тиiмдiлiкке жетудiѓ таѕы бiр тќсiлi – жиын-терiн техникаларын наућан жџмыстарына сапалы ж>ндеу. Џтымды џйымдастырушылыћтыѓ арћасында «Ораћ86»-да орта есеппен ќр гектардан 25 центнерден астыћ жинауѕа ћолдары жеттi36. Сондай-аћ, «Чернигов» совхозыныѓ В.П.Мясник басћаратын трактор-егiс бригадасыныѓ сан-салалы жџмысындаѕы жаѓашыл баѕыт та к>ѓiл б>луге тџрарлыћ толымды тќжiрибе. Мџнда еѓбек џйымдастырудыѓ тиiмдi ќдiсi џжымдыћ-мердiгерлiк тќсiлiне к>шкеннен кейiн жџмыстыѓ аћырѕы нќтижесiне алаѓдаушылыћ атымен жойылѕан. Себебi сапалы жџмыс, жауапкершiлiк кљресi ќр адамныѓ iскерлiк ћызметiмен бекiтiлген. Бџл не бердi десек, 1986 жылѕы егiн ораѕыныѓ ћорытындысында ќр гектарынан 2 центнер >нiм артыћ алынѕанын, бiр центнер астыћтыѓ >зiндiк ћџнына жџмсалѕан ћаржыныѓ 3 сом 3 тиынѕа арзандаѕанын айтар едiк. Совхоздаѕы ќр адамѕа шаћћанда орта есеппен 36,2 мыѓ сомныѓ >нiмi >ндiрiлсе, Мясник басћаратын џжымда 92,2 мыѓ сомѕа жетiптi37. Дќндi даћылдардан жоѕары да тџраћты >нiм алып жљрген «Кеѓащы» совхозыныѓ тќжiрибесi де дићандардыѓ адал еѓбегi мен азаматтыѕын айѕаћтайды. Бљкiл егiншiлер ћауымыныѓ кљллi ћызметiн реттеушi шаруашылыћтыѓ бас агрономы Б.Ысћаћовты да iзденiмпаздыћћа итермелеген сићырлы кљш – жанћиярлыћ жџмыспен жаншылѕан жандар. Пар к>лемiн кеѓейту, органикалыћ тыѓайтћыштарды џћыптылыћпен
танаптарѕа т>ктiру, ауыспалы егiстiѓ љйлесiмдi жљйесiн игеру, >нгiштiгi жоѕары кондициялы тџћыммен шаруашылыћтарды ћамтамасыз ету – егiншiлiк мќдениетiн к>терудiѓ маѓызды алѕышарттары. Демек, егiншiлiктегi сан-салалы кешендi ћызметгiѓ бар таућыметiн к>теретiн басты тџлѕа – агроном. Сондай жауапкершiлiгi зор жџмысты асћан ыждаѕаттылыћпен атћарып жљрген егiншiлiк технологтары к>птеп саналады. Солардыѓ бiрћатары «Егiншiлiк мќдениетi жоѕары џжым» атаѕын алѕан «Златополь» совхозында жџмыс iстедi. Бџл жџмыстыѓ басћарушысы В.Т.Люфт жайлы жеке дара айтћан ж>н. Оныѓ егiншiлер еѓбегiн џйымдастыру шеберлiгi арћасында шаруашылыћта жерге жанашырлыћ артты. Ќр танапћа жљрек жылуын беру, маѓдай терiн т>гу, саналылыћпен еѓбек ету тќртiбi орныћты. Топыраћты тыѓайту, танапћа ылѕал iрку, парды >ѓдеу, сљдiгер жырту жџмыстарын ѕылыми негiзде жљргiзу жоѕары тиiмдiлiкке жеткiздi. Астыћ ќр гектарѕа шаћћанда 20 центнерге жеттi. Отанѕа 1 миллион пџттан астам >нiм >ткiзiлдi. Бџл шаруашылыћпен ћанаттас ћоныстанѕан «Ћотырк>л» совхоз-техникумы, КОКП XX съезi атындаѕы, «Ћазаћстанныѓ 40 жылдыѕы», «Буденный», «Бiрлiк» совхоздарыныѓ бас агрономдары А.Горовой, Ж.Ќбуов, Н.Бондаренко, Н.Котляр, В.Бритман38 жолдастар туѕан ауыл танабыныѓ ћџнарлылыѕын к>теруге к>п кљш-жiгер жџмсап жљрген жоѕары бiлiктi мамандар. Ал «Арыћбалыћ» совхозыныѓ бас агрономы М.А.Поляков, пар танабына тыныѕу кезiнде толыћ м>лшерде минералдыћ тыѓайтћыш сiѓiру, ћара сџлы арамш>бiн гербицидпен ћџрту, ауыспалы егiсте т>ртiншi даћыл етiп жаздыћ бидай себу арћылы ќр гектар >нiмiн жоспардаѕыдан 4,3 центнерге к>теруге39 ћолы жеттi. Мџндай мќлiметтердi республикамыздыѓ >зге >ѓiрiнен де к>птеп келтiруге болады. Жыртынды жердiѓ мол мљмкiншiлiгiн Жамбыл облы-
сыныѓ егiншiлерi де еселеп пайдалануда. Айталыћ, 1987 жылдыѓ аћпанында Ћордай ауданында >ткен бас агрономдардыѓ аттестациясы астыћ >нiмiн арттыруѕа ћайта ћџру к>зћарасымен ћарау керектiгiн к>рсеттi40. Ќрине, оныѓ бiр кљнде ћалыптаспайтыны кќмiл. Dйткенi агротехникалыћ шаралар кешенiн ћаншалыћ шебер орындаѕанмен, ойдаѕыдай >ндiрiстiк к>рсеткiштерге жету екiталай. Ал жамбылдыћ «Жер тамыршыларыныѓ» жџмысындаѕы жаѓалыћ сол, аракiдiк айтылатын ќѓгiмеден арылып, тљгелдей аудандастырылѕан, жоѕары сапалы тџћыммен егiс салуѕа к>ршiлес облыс шаруашылыћтарынан бџрын к>шкендiктерi. Бiраћ бџѕан бiрден ћол жетпедi. Сексенiншi жылдардыѓ басында жалѕыз-жарым трактор-егiс бригадаларында сортты тџћым ћорыныѓ тапшылыѕы аныћталѕанда дереу дабыл ћаѕылып, к>ршiлес Ћырѕыз Республикасыныѓ шаруашылыћтарынан ћарыз алынѕан. Соныѓ >зiнде жаѕдай жедел жаћсармады жергiлiктi жерде. Сорт сынау жџмысын бiртiндеп жетiлдiру арћылы бидайдыѓ «Ћарлыѕаш», «Бќйшешек» тџћымдары >ндiрiске енгiзiлдi. Бџл сорттар дќнi 1987 жылѕы тџћым себу барысында интенсивтi технология танабына себiлiп, егiн ораѕы ћорытындысында гектар тљсiмi орта есеппен 56 центнерден айналыпты. Ал Жамбыл атындаѕы совхоз дићандарыныѓ к>рсеткiштерi бџдан да биiк, гектарына орта есеппен 74 центнерден бастырылѕан41. Егiншiлер ендi ћол жеткен к>рсеткiштердi тџраћтандыруѕа тырысты. Сорт сынаушылар мќслихатында ћай жерде дќндi даћылдардыѓ ћандай сорты жоѕары >нiм беретiнi талданды. Ћай дићанныѓ тќжiрибесiнен ненi љйренуге болатыны тыѓдалды. Туындаѕан ћорытынды: бџѕан дейiнгi џранмен жасалѕан жџмыс жаѕдайында кiсiлер ћарадљрсiндiкке салынып, iзденiстен алшаћтаѕан, сорт сынау бетiмен жiберiлген. Тек ћайта ћџру бќрiне ћозѕау салды: ќркiм >з iсiне мыѕым кiрiстi.
Тоћырау кезеѓiнде кейбiр еленбеген агрономдардыѓ еѓбегi ендi шын мќнiндегi жер технологы ретiнде баѕалана бастады. Ауыспалы егiстi игеру, топыраћ >ѓдеу технологиясын жетiлдiру, жоѕары сортты дќнмен егiс салу жџмыстарында оѓ >згерiстер >мiрге келдi. Еѓбектi џйымдастыруда да iлгерiлеушiлiк болды. Бiраћ барлыћ жерде бiрдей жаѕдай жаћсы десек ћателесемiз. Агрономдардыѓ жџмыс орындарын жиi ауыстыруы бџѕан дќлел. Соныѓ ћырсыѕынан егiстiгi еѓ к>п Солтљстiк Ћазаћстан облысы шаруашылыћтарында тек бiр бесжылдыћ (XI) шеѓберiнде 141 агрономныѓ42 жџмыс орнын ауыстыру фактiсi тiркелген. Мамлют мамандандырылѕан шаруашылыѕында бiр жылдыѓ iшiнде љш бiрдей бас агрономныѓ ауысуы егiншiлердi абыржытћызѕан. Шаруашылыћ басшыларыныѓ >здерiне к>зћарасыныѓ ћыѓырлыѕын к>рген ћайсыбiр агрономдар жљрдiм-бардым жџмыс iстеуге бой алдырѕан. Ал бiрћатары >здерiнiѓ басты кќсiбi – жер >ѓдеу технологиясын жетiлдiру ж>нiндегi ћамды жеке басыныѓ раћатын ойлап, «жылы орын» iздеумен алмастырѕан. Айталыћ, К>кшетау облысындаѕы 195 бас агрономныѓ жоѕары оћу орнын бiтiргеннен кейiн >здерi жолданѕан шаруашылыћта бес жылдай жџмыс iстеп, iзiн суытћаны-31, љш жылѕа жетпей жатып тайып тџрѕаны-5243. Ал б>лiмше к>лемiндегi агрономдардыѓ келiп-кетуiнiѓ ћисабы жоћ. Жаѕдай жайын зерттеу ауылшаруашылыћ жоѕары жќне арнаулы орта оћу орындарына талапкерлердi тартуда жџмыс баѕдарламасыныѓ болмауы iске љлкен нџћсан келтiрген. Бiрћатар облыс орталыћтарындаѕы ауылшаруашылыћ институттарына тљсу емтихандарын ћабылдау ж>нiндегi комиссиялар талантты студенттер табу жолында талпыныс танытпаѕан. Жыѕылѕанѕа жџдырыћ дегендей к>п жылдар бойы ауылшаруашылыћ жоѕары оћу орындарыныѓ одаћтыћ министрлiкке баѕынуынан да бiраз оралымсыздыћтар
орын алды. К>п жаѕдайларда жергiлiктi сџранысты ескермей, кадр мќселесiн кабинеттiк кеѓеспен «шешуi» кереѕарлыѕына жол берiлдi. Тек тќуелсiздiк алу жаѕдайында бџрынѕы бџрмалаулардан бас тарту арћылы ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсiне де ћажеттi кадрларды тек сџранысты ескеру жолымен даярлау ћолѕа алынды. Бџл – ћалаѕан мамандыѕыныѓ мќселесiнен хабары бар, бiлiм деѓгейi жоѕары оћу ордалары студенттерiне сай келетiн талапкерлер таѓдау. Олар оћу бiтiрген соѓ >здерiнiѓ ћабiлет, ћалауларымен мердiгерлiк звенолар ћџрып, жетекшiлiк жасады. Ћайсыбiрi 1988 жылдыѓ егiн ораѕында-аћ озаттар ћатарына ћосылды. Жаздыѓ ћуаѓшылдыѕына ћарамастан, топыраћ ћорѕау агротехникасын ћатаѓ саћтаудыѓ арћасында дќндi даћылдардан тќуiр >нiм жинауѕа ћолдары жеттi. Наћты деректермен дќлелдесек: Аћмола облысындаѕы Мќншљк Мќметова атындаѕы совхоздыѓ алты механизаторы трактор-егiс бригадаларындаѕы барлыћ жердi жыртып, >ѓдеу жџмыстарын >з жауапкершiлiгiне алыпты. Dндiрiлген астыћтыѓ >кiметке >ткiзiлу ћџнын >здерi аныћтаѕан. Соныѓ >зiнде шыѕыннан шыѕа алмады. Dйткенi сан жылдар бойы билiгiн жљргiзген ќкiмшiл, ќмiршiл жљйе басшылыѕымен жџмыс iстеу кезiндегi ћызметке немкеттiлiк к>зћарас ћалдырѕан «мџраныѓ» бiр наћты дќлелi осы болатын. Сондай психологияны басшылыћћа алѕан облыстыћ атћару комитетiндегiлер шаруашылыћты таратамыз деп дiѓкiлдейдi»44. Совхоз ќкiмшiлiгi мен мамандары жаѕдайды ж>нге салу љшiн бiр жылдыћ сынаћ мерзiмiне мџрша берудi >тiнедi. Ауылшаруашылыћ ќдебиеттерiндегi мќлiметтердi талдап, озат трактор-егiс бригадалары џжымдарыныѓ тќжiрибелерiн зейiн ћоя зерттеген совхоздыѓ бас экономисi Владимир Швец шыѕыннан шыѕудыѓ жолы – жалгерлiктi ћолдану деп шешедi. Ќйтсе де облыстыћ ауылшаруашылыћ басћармасындаѕылар бџл тќсiлдiѓ
тез ћайтарым беретiнiне кљмќнданады. Алайда џжымныѓ џйѕарымына ћарсы шыѕудан тайсаћтайды. Ал жалгерлiкке желпiнiп кiрiскен мќметовалыћ механизаторлар жџмыста ћарћын туѕызады. Шаруашылыћ мамандары болса, бџрынѕыдай диспетчер т>ѓiрегiн торуды тоћтатып, >з ћызметiне тiкелей ћатысты еѓбек џжымымен ћоян-ћолтыћ ћызметке кiрiседi45. Љнем мќселесi ћатты ћолѕа алынады. Механизаторлардыѓ ћосалћы б>лшектердi шеберханадан ћалаѕанынша алып, жанар-жаѕар майларды машиналарына т>гiпшашып ћџйып немесе талан-таражѕа тљсiрулерiне љзiлдi-кесiлдi тыйым салынды. Љнеммен жџмыс iстеушiлер ынталандырылады. Шашпашылыћћа ћарсы тетiк жџмыс iстей бастайды. Жџмысты басћарудыѓ ќкiмшiл ќдiсiн экономикалыћ тќсiл алмастырады. Ќрине, тоћырау тоѓын тез жiбiту оѓайѕа тљспейдi. Бџл мќселелерге байланысты шаћырылѕан Мќметова селолыћ Кеѓесiнiѓ кезектi сессиясы ћорланып ћалѕан бiраз ћызметтiѓ ћџпиясын ашуѕа арналады46. Мџнда да кейбiр мамандардыѓ ћарсылыѕы кездеспей ћалмайды. Dйткенi, олар бџрынѕыдай билеп т>стеуден айрылѕысы келмедi. Мќселен, автомашина жљргiзушiсi С.Бейсековке автогараж меѓгерушiсi Ќ.Исабеков 200 сомныѓ нарядын толтыртћызады. Инженер-механик жљк машинасыныѓ моторын басћа бiреуге бергiзедi де, оныѓ ћџнын Бейсековтыѓ есебiне жазѕызады. Жалаћы алѕанда жљздеген сомныѓ >з есебiнен џсталып ћалѕанын к>ргенде жљргiзушi Бейсеков ћобалжып ћалады. Мiне, мџндай жайттардыѓ ћыр-сырына љѓiлу бџрынѕы ћалай болса, солай жџмыс iстеп, есеп-ћисапћа ћыѓыр ћараѕан адамдар ћайта ћџру кезеѓiнде немћџрайдылыћ психологиядан бiртiндеп арылып, тиiмдiлiкке талпынды. Жаѓа жаѕдай талабына сай жџмыс iстеу еѓбеккерлердiѓ орташа айлыѕы 1986 жылмен салыстырѕанда 44 пайызѕа >суiне, ауылшаруашылыћ >нiмдерiнiѓ
>зiндiк ћџны љштен бiрге кемуiне к>мектескен. Кеше ѕана шыѕыннан шыћпаѕан совхоз бiр жарым миллион сомныѓ таза пайдасын келтiрiп, 1987 жылдан бастап толыћ шаруашылыћ есепке к>шкен47. Олардыѓ >негесiмен к>ршiлес шаруашылыћтар да тиiмдiлiкпен жџмыс iстей бастады. М.Мќметова совхозындаѕы секiлдi жалгерлiк ќдiспен жџмысшылар еѓбегi џйымдастырылѕан «Красный флаг» совхозында 1987 жылдыѓ ћорытысында 2,5 миллион сомныѓ, «Софиевский» жќне Селетi аудандыћ мамандандырылѕан бiрлестiктерiнде 1 миллион сомнан астам таза пайда тљскен48. Табыс жайын баяндап: «Бiздiѓ Фрунзе селолыћ Кеѓесiне ћарасты Селетi мамандандырылѕан шаруашылыѕында еѓбектi џйымдастыру мен жалаћы т>леудiѓ жаѓа формаларын енгiзу >з >мiршеѓдiгiн к>рсеттi», – дейдi атћару комитет т>раѕасы Б.Ќлiмжанов. Аталмыш кеѓес аумаѕында ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсiнен алынѕан табыстыѓ есебiнен мектептердiѓ материалдыћ базасы ныѕайтылѕан, аурухананыѓ ћажетiне 200 мыѓ сом, селолыћ клубтарды ж>ндеуге 800 мыѓ сом жџмсалѕан, к>п балалы отбасыларѕа 150 мыѓ сомныѓ жќрдемi жќне берiлген49. Сондай-аћ шаруашылыћтаѕы сауда орталыѕын кеѓейту, кулинария дљкенiн ашу, тџрѕын љй салу жџмыстарына да к>п ћаржы б>лiнген. Соѓѕысыныѓ тапшылыѕынан бџѕан дейiн шаруашылыћтан жџмыс ћолы кете бастапты. Ал оларсыз астыћ >ндiрудi ойлаудыѓ >зi аѕаттыћ едi. Аћмолаѕа Ш.Ћалиаћпаровтардыѓ отбасы к>шуге мќжбљр болыпты. Кейiннен тџрѕын љйлердiѓ сап тљзеуiн к>рiп, керi ћайтыпты. Iнiсi Ќмiрханмен кљш бiрiктiрiп, дербес жџмыс iстейтiн џжым џйымдастырѕан, жалѕа 2 мыѓ гектар жер алып, астыћ >ндiрiсiне бел шешiп кiрiскен. Ћыруар ћайрат жџмсап, жаздыѓ ћапырыѕына ћарамастан, бидайдыѓ ќрбiр гектарынан жоспардаѕыдан 1,4 центнер астыћты
артыћ алыпты50. Dз ауылына ћайтып оралып, пќтер алып, астыћ љшiн кљреске бџрынѕыдан бетер белсендiлiкпен кiрiскендер к>п екен. 1987 жылдыѓ >зiнде 20 жас жџбайлар тойы >ткiзiлiптi. Яѕни, ћырыћ жџмыс ћолы егiс даласы, мал фермасы, ћџрылыс салу, тџрмыстыћ ћамту салаларына келiп, ћызметке кiрiстi деген с>з. Селолыћ Кеѓес аумаѕында Бест>бе ауылшаруашылыћ кќсiптiк-техникалыћ училищесi жџмыс iстейдi, онда жыл сайын жиырмадан астам адам механизатор мамандыѕын меѓгерiп шыѕады. Жоѕары жќне арнаулы орта оћу орындарына шаруашылыћ стипендиаттары жiберiлдi. Dстiп ауыл >мiрiнде елеулi ќлеуметтiк >згерiстер басталды51. Десек те, ћомаћты табысћа ћарамастан, џйымшыл џжым орынсыз шыѕынмен бiтiспес кљрестi. Шаруашылыћтыѓ табысы, жџмысшылардыѓ жалаћысы соѕан байланысты болатын. Ендi еѓбекаћыны жалгерлердiѓ >здерi т>ледi. Еѓбегi сiѓбеген адамѕа текке жалаћы т>леу тоћтатылды. С>йтiп, жалгерлiк iскерлiкке жетеледi. Осындай еѓбек ќдiсiне к>шкендерiне к>п уаћыт >тпесе де оныѓ >ндiрiске ыћпалы елеулi >стi. Ендi Ћостанай облысындаѕы 217 ауылшаруашылыћ кооперативi дербестiк алып, соныѓ арћасында 1990 шаруашылыћ жылын 561 миллион сом пайдамен аяћтаѕан. Жекелеген џжымдардыѓ к>рсеткiштерi тым жоѕары. Мќселен, астыћ фабрикасы саналатын Козлов атындаѕы совхоздыѓ Ћостанай облысы бойынша еѓ арзан астыћ >ндiруге, жыл ћорытындысында 24,6 миллион сом табыс келтiруге ћолы жеттi. Шаруашылыћтыѓ табыстылыћ деѓгейi жоспардаѕыдан 27 пайызѕа жоѕарылаѕан. Бџрын артта ћалѕан деп жљрген «Бастау» совхозыныѓ >зi ауа райыныѓ астыћ >ндiрiсi љшiн ћолайсыз болып ћалыптасуына ћарамастан, шаруашылыћ жылды 10 миллион сом пайдамен аяћтаѕан. Сондай-аћ «Путь к коммунизму» колхозы, «Баталы» совхозы, Ћазаћстан совхоз-техникумы да
жоѕарыда аталѕан озат шаруашылыћтарды >кшелеп, 69 миллион сомнан табыс келтiрген52. Сонымен, совхоздар мен колхоздар дербестiгi, шаруашылыћ есепке к>шулерi жаћсы ћорытындыларѕа ћол жеткiздi. Жалпы, астыћ >ндiрiсiндегi сапалыћ факторлар: еѓбек процестерiн механизациялау, мелиорациялау, химияландыру, сала >ндiрiсiн мамандандыру, шоѕырландыру, таѕы басћа кљрделi де келелi iстер халыћтыѓ еселеп жџмсаѕан жанћиярлыћ еѓбегi арћасында ѕана жљзеге асты. Ћалай десек те ћайта ћџру кезеѓiнде адамдар бџрынѕы даѕды бойынша к>рсеткiш ћуып, даѓѕазалыћћа салынып, iс тындырудан арылды. Бџл – «Алдау ћоспай, адал еѓбегiн сатћан ћол>нерi – ћазаћтыѓ ќулиесi сол»53, – деген кемеѓгер Абай к>регендiгiнiѓ таѕы бiр куќсi. Ћайта ћџру тџсында ауыл шаруашылыѕында к>птеген реформалар жасалды. Олар 60-жылдардыѓ басындаѕы хрущевтiк реформалардан кем тљспегенi хаћ. Бiраћ дџрыс баѕыт-баѕдары болмаѕандыћтан ќрi жљзеге асыру барысында жiберiлген кемшiлiктерден Ћазаћстан ауыл шаруашылыѕы орталыћтыѓ шикiзаттыћ базасы ретiнде ћалыптасты. Сала даѕдарысы асћынды. Dндiрiсте, ћоѕам >мiрiндегi атљстi >згерiстерден халыћтыѓ тљѓiлушiлiгi кљн >ткен сайын асћына тљстi. Одан туындаѕан ауыр ќлеуметтiк ахуал тљбiрлi реформаларды ћажет еттi. Мџны тљсiнген ћайта ћџру басшылары ћоѕамдыћ >мiрдi демократияландыруѕа баѕыт џстады. Ќйтсе де ћоѕамды жаѓѕырту стратегиясы аныћталмады. Парасатты маћсатћа жетудiѓ тактикасында да дќлсiздiк, жљйесiздiк, ћабылданѕан ћаулыларда атљстiлiк, к>збояушылыћ басым болды. «Жоѕарыдан» белгiленген шаралар ћаѕаз жљзiнде ћалып ћойды. Сайып келгенде, материалдыћ >ндiрiстiѓ аграрлыћ саласындаѕы реформалар нќтижесiз аяћталды, оныѓ тамыры тереѓдей тљстi.
VIII тарау. ЕГЕМЕН ЕЛ ЕГIНШIЛЕРIНIЃ ЕСЕЛI ЕЃБЕГI Ћай халыћтыѓ болсын, азаттыћ жолындаѕы кљресiнiѓ ћџћыћтыћ нќтижесi тќуелсiздiк алу екенi адамзат тарихынан таныс. Бiр кез ресейлiк отарлау озбырлыѕымен >з тќуелсiздiгiнен айрылѕан халћымыз сан ѕасырѕа созылѕан арпалысы арћылы 1991 жылдыѓ желтоћсанында соѕан ћайыра ћол жеткiздi. Сол егемендiктiѓ арћасында бљкiл ел экономикасы секiлдi, ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсi де >згерiске тљстi. «Нарыћ >згерiстерiн бойына дарытпай келген кеѓестiк џжымшар-кеншар жљйесi келмеске кеттi»1, – деп к>рсеттi Н.Ќ.Назарбаев Ћазаћстан Республикасыныѓ он жылдыѕына байланысты жасаѕан баяндамасында. Ел тќжiрибесiнде тџѓѕыш рет ћолѕа алынѕан нарыћтыћ ћатынастарѕа >ту бастапћыда баяу жљрдi. Еѓ алдымен нарыћтыћ ћатынастарѕа сай адамдардыѓ сана-сезiмдерiн ћалыптастыру ћажет болды. Содан кейiн жекешелендiру жљргiзiлдi. Жџмыстыѓ бџрысын тљзеп, дџрыс жолѕа салуда Президенттiк билiктi тiкелей iске асыратын ќкiмдер ћызу ћызметке кiрiстi. Мџндай жауапты жџмысћа басћарушылыћ ћызметте ысылѕан азаматтар таѓдалды. Бџрын кеѓес т>раѕасы ћызметiн ћоса атћарып ћиналса, ќкiм сайланѕалы сансалалы басћарудыѓ ара-жiгi ашылды. Алматы, К>кшетау, Оѓтљстiк Ћазаћстан облыстарыныѓ ќкiмдерi ћатћабат ћызметке ћызу кiрiсiп те кеттi. Аудандар ќкiмдерiнiѓ бiразы бiлiктi басшы, iскер шаруашылыћ џйымдастырушылары едi. Мысалѕа Алматы облысы-
ныѓ Еѓбекшiћазаћ ауданыныѓ ќкiмi С.Ќбдиевтiѓ >мiр жолына љѓiлейiк. Ќкiмдiкке таѕайындалѕанѕа дейiн аудандаѕы озат шаруашылыћ «Заветы Ильича» колхозын басћарды. Жаѓа жџмысын ауыл ардагерлерiн жинап, >з баѕдарламасын солардыѓ талћысына салудан бастады. Ойларын iрiкпей аѕытћан аћсаћалдар ћџнды џсыныстар айтты. Ќкiмнiѓ одан кейiнгi ћызметi колхоздар мен совхоздарды аралап, ауыл еѓбеккерлерiнiѓ тыныс-тiршiлiгiмен, >мiр-тџрмысымен танысуѕа џласты. Мџндай бiрегей ћасиет Алматы облысындаѕы Кљртi ауданыныѓ ќкiмi С.Љмбетовке де тќн-дi2. Табиѕаты ћытымыр шалѕай ауданныѓ >мiрiндегi шешуiн кљткен ћат-ћабат ћызметтердi ћолѕа алып, олардыѓ орындалуына халыћ бџћарасын жџмылдырудаѕы шираћ ћимылымен ерекшелендi ќкiм. Ќкiмдiк басћаруды енгiзудегi негiзгi мљдде – жекешелендiрудi жеделдету. Бџл пiкiрiн Президент 1992 жылѕы агро>неркќсiп кешенi ћызметкерлерiмен бiр кездесуiнде баяндады. Онда >з ойларын ортаѕа салѕан акционерлiк, кооперативтiк меншiк жетекшiлерi, шаруа ћожалыћтарыныѓ иелерi Елбасыныѓ тџжырымдарын ћолдады, >з ћызметтерi ж>нiнен жиналѕандарды хабардар еттi. Талдыћорѕандыћ О.Жандыбаев шын мќнiндегi шаруаћорлыѕын былайша баяндады: «Мен «Ынтымаћ» ауыл кќсiпшiлiгiнiѓ иегерiмiн ќрi баламмен бiрiгiп ћџрѕан шаруа ћожалыѕыныѓ басшысымын. Негiзгi маћсатымыз – љнеммен, џћыптылыћпен iс тындыру. Басћару аппаратымыз љш адамнан тџрады: мен, есепшi, iс жљргiзушi. Ћалѕандары ћолдап ћызмет iстейтiндер». Dмiрiмiзге нарыћтыћ ћатынастар ќкелген жекешелендiру барысында дќндi даћылдар егiстiгiн тиiмдi пайдалану маћсаты к>зделдi. Осындай мљддеге орай Ћостанай облысындаѕы «Еѓбек» шаруа ћожалыѕыныѓ иесi Сќкен Нџралин >з отбасындаѕы баласы, iнiсi,
келiнi, ћыздарыныѓ басын ћосып, 423 гектар жердi жалѕа алды, егiс салды. Тапжылмай тер т>гулерi арћылы дќндi даћылдар >сiру агротехникасын ойдаѕыдай атћарды. Аћырында еѓбектерi жанып, кљтiмiндегi дќндi даћылдар танабынан 1991 жылдыѓ жиын-терiнi ћорытындысында 193 тонна астыћ >ндiрдi. Шаруашылыћ жылыныѓ нќтижесi бойынша љкiметтен алѕан ћарызынан тљгел ћџтылып, отбасыныѓ ћорына 283 мыѓ сом таза табыс тљсiрген. Шаруа ћожалыѕыныѓ иегерi жекешелендiрудiѓ дџрыс жол екенiн айта келiп, ќлi бџл ќдiске к>шпеген, >зi б>лiнiп шыћћан совхоздаѕы ќкiмћаралардыѓ к>птiгiне к>ѓiлi толмайтынын жасырмады. «Совхозда бiр механизаторѕа жетi басшы. Олардыѓ џзын саны ћалай кемiмек, егер бiр кеѓседе 26 кiсi отырса. С>йтiп, ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсiнен тыс тџрѕан адамдар саны кемiмей келедi. Осындай ћожыраѕан жљз шаруашылыћ орнына он фермер немесе шаруа ћожалыѕыныѓ иелiгiн џйымдастырсаћ, к>п нќрседен џтар едiк»3, – деп к>ѓiлiн дiттеген жќйттердi жайып салды агро>неркќсiп кешенi ћызметкерлерiнiѓ республикалыћ кеѓесiнде. Жекешелендiру жаѕдайындаѕы еркiн де мљдделi еѓбек Семей облысындаѕы «Dндiрiс» шаруа ћожалыѕыныѓ да ћолын к>п жетiстiкке жеткiзген. Бџѕан бiрћатар салыстыру арћылы к>з жеткiзу ћиын емес. 1991 жылѕы ћуаѓшылыћ ћырсыѕынан республика колхоздары мен совхоздарында дќндi даћылдардан орташа есеппен гектарына 13 центнерден >нiм алынѕан. Ал «Dндiрiс» ћожагерлерi гектар берекесiн 24 центнерден келтiрiптi. Dздерi б>лiнiп отау тiккен Фрунзе атындаѕы совхоз бойынша алынѕан >нiм аталмыш ћожагерлерге ћараѕанда љш есеге кем екен. Шаруа ћожалыћтарыныѓ мол мљмкiндiктерiн дќлелдейтiн басћа деректердi де келтiруге болады. Дейтџрѕанмен, >з алдына отау тiгiп, тиiмдiлiкпен еѓбек ету ћабiлетiн таны-
тушы шаруа ћожалыћтарына кедергi келтiрушi факторлар да аз болмапты. Мына бiр дерек соѕан дќлел: Аћмола облысында жаппай тыѓ жерлердi игергенге дейiн жеке дара колхоз ћџрѕан 17 ћазаћ ауылы жергiлiктi органдарѕа барып, >здерi жџмыс iстеп жљрген совхоз басшыларынан жалѕа жер бергiзiп, б>лек шыѕаруларын >тiнедi4. С>з жљзiнде олардыѓ >тiнiшiн ћџптаѕанымен, iске асыру сќтi келгенде ќкiмћаралар уќделерiнен айнып кетедi. Осындай ќкiмшiлiк кереѕарлыћтарынан республикада жекешелендiру баяу жљрiп жатты. Аћмола облысы аймаѕында 1991 жылѕа бар болѕаны 1300 мемлекеттiк кќсiпорын жекешелендiрiлiптi. Мемлекеттiк жљйеде 35 мыѓдай кќсiпорын барын, оныѓ 2500-i колхоз бен совхоз екенiн ескерсек, ћол жеткеннiѓ ћандай деѓгейде екенiн аѓѕару ћиын емес. Ћазаћстан Республикасы шаруалар одаѕыныѓ т>раѕасы К.Жанатов егер бџл салада таяу арада шџѕыл бетбџрыс жасалмаса, ауылдаѕылар Ресей деревняларыныѓ кебiн киiп, жџмыссыздыћћа, даѕдарысћа џрынуы ыћтимал екенiн ескерттi. Ћазаћстан Республикасыныѓ халыћ депутаты, «Басши» совхозыныѓ директоры Ѕ. Тџрѕамбаев ауыл адамдарыныѓ ћатты кљйзелiске душар болѕанын, бiрнеше кљн бойы Ш. Уќлиханов атындаѕы шаруашылыћ еѓбеккерлерiнiѓ жџмысћа шыћпай отырѕанын, жалаћыларын уаћтылы алмау салдарынан ћиын жаѕдай ћалыптасћанын хабарлады5. Бљкiл халыћты асырап отырѕан ауыл шаруашылыѕы еѓбеккерлерiнiѓ жаѕдайына жеткiлiктi к>ѓiл б>лмесе, олар >ндiрген >нiмнiѓ баѕасы >неркќсiп тауарлары ћџнымен теѓгерiлмесе, тљрлi жанама салыћтардан босатылмаса, тыѕырыћтан шыѕулары екiталай. Ћазаћстан Республикасы Президентiнiѓ «Материалдыћ >ндiрiс салаларында меншiктi мемлекет иелiгiнен алу мен жекешелендiру ж>нiндегi жџмысты жандан-
дыру шаралары туралы»6 жарлыѕы маѓызды iстi жљзеге асыруѕа мегзедi. Бџл жайында республика шаруа ћожалыћтары, жалгерлер жќне ауыл шаруашылыћ кооперативтерiнiѓ жыл ортасында >ткен съезiнде с>з болды. Онда «Агро» ћауымдастыѕыныѓ бас директоры С. Жандосов баяндап, аграрлыћ секторда мемлекеттiк меншiктi жекешелендiрудiѓ ћалай жљрiп жатћанын талдады. Жарысс>зге ћатысћандар ауылдаѕы экономикалыћ реформалардыѓ ћайтып оралмайтын сипат алѕанын, шаруа ћожалыћтары мен жалгерлер ћатарыныѓ кљн санап к>беюiн хабарлады, ћџнды џсыныстар жасады: ыћшам техника тљрлерiн к>птеп шыѕаруды жедел ћолѕа алу, ауылшаруашылыћ >нiмдерiнiѓ ћџнын >ндiрiс тауарлары баѕасымен теѓестiру. Ал ћызылордалыћ ћожагер Б.Жљнiсова кеше ѕана 17 мыѓ сом тџратын трактор ћџныныѓ 250 мыѓ сомѕа бiрден секiргенiне ћынжылыс бiлдiрдi7. Љкiметтен ћала мен село арасындаѕы >нiм алыс-берiсiне араласуды >тiндi. Ќйтпесе, ћала тџрѕыны к>п кешiкпей, >з дастарћаныныѓ кедейлiгiне таѓѕалуѕа тиiс. Сол 1992 жылы >ткен шаруа ћожалыћтары съезiне ћатысушылар жалгерлерге жеѓiлдiкпен несие берудi енгiзудi, мемлекеттiк тапсырысты жоюды >тiндi. Бџдан кейiн Республика Президентiнiѓ жарлыѕымен8 ауыл шаруашылыѕында акционерлiк ћоѕам ћџру ћажеттiгi жария етiлдi. Бџл iсте жергiлiктi Кеѓестер атћарар ћызмет аућымы аныћталды. Президенттiѓ жарлыѕын жљзеге асыру жолындаѕы ћызмет ћызу ћолѕа алынды. Оѓтљстiк Ћазаћстан облысындаѕы Тљркiстан аудандыћ Кеѓес атћару комитетiнiѓ шешiмiмен 1991 жылѕы желтоћсанда ауылда акционерлiк ћоѕам ћџрыла бастады. Аталмыш шара жџмысы жљрмеген колхозды аяћ астынан акционерлiк ћоѕамѕа аудара салу емес, шаруашылыћ еѓбеккерлерiнiѓ жалпы жиналысында
талћыланѕаннан кейiн ѕана ћолѕа алынѕан, >мiр талабынан туындаѕан iс-тi. Ћоѕам ћорын акция ћџрады. Ыждаѕаттылыћпен ћолѕа алынѕан жџмыстыѓ к>п кешiкпей к>кжиегi де к>рiне бастады. 1991 жылѕы ауа райы ћолайсыз ћалыптасћанныѓ >зiнде «Нџртас» акционерлiк ћоѕамы 1 миллион жетi жљз мыѓ таза пайда тљсiрiп, 53,7 пайыз тиiмдiлiкке жеттi9. 1992 жылдыѓ ауа райыныѓ ћолайлылыѕы, жергiлiктi органдардыѓ жаћсы џйымдастыру-к>пшiлiк жџмыстары жаѕдайында уаћтылы ќрi сапалы >ткiзiлген ауылшаруашылыћ жџмыстары жоѕары >нiм алуды ћамтамасыз еттi. Ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсiн акционерлiк ћоѕамѕа к>шiру жџмысын жљзеге асыруѕа Батыс Ћазаћстан облысындаѕы «Бџлдырты» совхозыныѓ еѓбеккерлерi де батыл кiрiстi. Меншiктiѓ кооперативтiк формасына >тiп, тауар >ндiрушiлердiѓ кќсiпкерлiгiн, >зара бќсекесiн >рiстеттi. С>йтiп, бџрынѕы совхоз негiзiнде тоѕыз кооператив ћџрылды. Банкте ќр кооперативтiѓ >зiндiк есеп айырысу шоты болды. Коммерциялыћ орталыћ жќне жџмыс iстедi. Оѕан жабдыћтау, >ндiрiлген >нiмдi тарату жљктелдi. Dнiм >ндiрушi >з тџтынушысын iздеп ќбiгерленбедi. Оныѓ бiлетiнi – жанын салып жџмыс iстеп, азыћ-тљлiк молшылыѕын жасау. Мiне, осындай алды-арты ойластырылып атћарылѕан жџмыс жемiсiн бере бастады. 1992 жылы кооперативтiк табыс есебiнен жергiлiктi бюджетке 1 миллион сомѕа жуыћ ћаржы тљстi. Соныѓ есебiнен ќлеуметтiк салаѕа љлкен к>мек к>рсетiлдi. Б>бектер мекемесiне 500 мыѓ сом б>лiндi. Басћалай бюджеттiк џйымдарѕа да ћолџшы берiлiп, бiраз ћайырымдылыћ жасалды. Бџлдыртылыћтар ћаржыны љнемдеудiѓ таѕы бiр тиiмдi жолын тапты. Ол – жарты жљзге жетiп жыѕылатын кеѓсе ћызметкерлерiн ћысћарту. Ћазiр жџмыс iстеп жљргендерi –жетеу. Олардыѓ >зi к>п кешiкпей
кооперативтiк ћџрылымѕа к>шiрiлiп, солардыѓ есебiнен жалаћы алады. Мџндай тќсiлдi Ћазталовка ауданындаѕы «Аћ пќтер» совхозы да бiрден ћолдады. Трактор-егiс бригадалары мен мал фермалары шаѕын кќсiпорындар ретiнде ћалыптасып, банктен >з есеп шорттарын ашты. Жеке дара жџмыс iстеуге к>штi. Ќр џжымныѓ >з бетiнше, ынталы еѓбек етулерiне жол ашылды. Dндiрiстi >ркендетумен ћатар, ќлеуметтiк салаѕа да зор к>ѓiл б>лiндi. Dйткенi бџл салалар бiрбiрiнсiз >мiр сљре алмайды. Осындай маћсат к>зделiп, «Ћамћорлыћ» ћоѕамы ћџрылды, жекелерге к>мек берiлдi. Бау-баћшамен айналысушылар мџршасы келмей жатћан шаруаѕа кетќрi ћарамай, ћолдау к>рсеттi. Елдi мекендердi к>галдандыру, табиѕатты ћорѕау, мљгедектердi ћамћорлыћћа алу да ћоѕамныѓ т>л iсiне айналды. Мiне, к>рiп отырѕанымыздай, к>зiн тапса нарыћтыћ ћатынасћа сай шаруашылыћ жљргiзудiѓ жолдары сан алуан екен. Бiраћ бќрi џйымдастырушылыћ ћызмет арћылы шешiледi. Батыс Ћазаћстан облыстыћ Кеѓес атћару комитетi санаћ басћармасыныѓ 1991 жылѕы экономикалыћ шолуына ћараѕанда тиiмдi шаруашылыћ жљргiзудiѓ тќсiлдерi кеѓiнен ћолданылѕан. 1991 жылы облыс аумаѕындаѕы 6410 >ндiрiстiк буын жџмысты жалгерлiк тќсiлмен жљргiзуге >тiптi10. Ал Ертiстiѓ павлодарлыћ >ѓiрiнiѓ жџртшылыѕы ауыл шаруашылыѕы еѓбеккерлерiне арналѕан таѕы бiр биржа дљниеге келгенiн естiгенде екi џдай пiкiрде болѕанын жасырмаѕан ж>н. Бiрћатары «бќрекелдiге» баласа, кейбiреуi «ћайбiр жетiстiк дейсiѓ», онсыз да тоналып жатћан шаруашылыћтардыѓ ћалтасын ћаѕудыѓ ћџйтырћы тќсiлi шыѕар» деп ћабаћ шытыпты. Соѓѕыларыныѓ сарыуайымын сейiлткен «Аћбидай» биржасыныѓ президентi X.Уќлиев болды. Ол: «Тiптi де олай емес. Ћазiргiдей техникалыћ жабдыћтау нашар, ћаржы
беру шектеулi кезде биржаныѓ берерi к>п. Меншiк мемлекет иелiгiнен алынып, жекешелендiруге кеѓ жол ашылды. Ауыл шаруашылыѕында >ндiрiлген >нiмдерге орталыћтанѕан тапсырыс тоћтатылып, >тiмiне ћарай баѕаны биржашылар >здерi белгiлейдi. Демеушiлерi облыстыѓ ауыл шаруашылыѕы >ндiрiстiк техникалар бiрлестiгi, сол саланыѓ банкi, џн комбинаты, колхоздар мен совхоздардыѓ тџтынушылар ћоѕамы, тыѓ темiр жолыныѓ Павлодар б>лiмшесi, к>лiк >ндiрiстiк бiрлестiгi, сауда-саттыћ мекемелерi. Ќр аптаныѓ жџма кљндерi биржаѕа баратын барша жџртшылыћ оныѓ жџмысына ћарап, нарыћтыћ ћатынасћа к>шу тиiмдiлiгiн iштей есептеп, ћажетiн тауып жатты. Заѓѕа сљйенiп жџмыс iстеген биржада алаяћтарѕа алданбай, пайда таба аласыѓ. Жеке меншiк иелерiнiѓ ћатары к>бейiп, дербес шаруашылыћ жљргiзуге жаѕдай туып отырѕан кезде биржа барыѓды сатып, ћалаѕаныѓды табуѕа дќнекер бола бастады»11. Аз уаћыттыѓ iшiнде 60тан аса ћџрылысшысы бар жџртшылыћ назарын >зiне аударѕан кќсiпорынѕа айналды. Бџдан шыѕатын ћорытынды – ауыл шаруашылыѕы >ндiрiсi љшiн де биржа ћажеттi ћџрылым. Мемлекет меншiгiнен алу жќне жекешелендiру кеше ѕана к>пшiлiк аузындаѕы жќй ќѓгiме болса, бљгiн >мiр аћићатына айналуда. Ћазаћстан Республикасы Президентiнiѓ агро>неркќсiп кешенiнiѓ мљлкiн жекешелендiру ж>нiндегi 1992 жылѕы жарлыѕына сќйкес шаруа ћожалыѕымен айналысћысы келгендерге жер б>лiнiп, оѕан аудандыћ, ћалалыћ, облыстыћ ќкiмдер тiкелей басшылыћ бердi. Дегенмен, осы уаћытћа дейiн ћџрылѕан шаруа ћожалыћтарыныѓ ћанаттары ћатайып, ћадамдарын ныћ басуларына ћамћорлыћ жасау жаѕы ќлi жетiспей жатты. Жер алѕандардыѓ iстi д>ѓгелетiп кетуге ћаржысы жоћ болды. Бџл аз дегендей ћолда бар техниканыѓ толыћ ћуатында
ћолданылмауы ћосылып, егiншiлердiѓ табанаћы, маѓдай терi ћайтарым бермейтiнiн байћатты. Ћалыптасћан ћиын жаѕдайды ескерген >кiмет органдары жекешелендiрудi кезеѓ-кезеѓмен жљргiзудi џсынды. Бiраћ ћџћылыћ ћџжаттар ћабылданып, практикалыћ жџмыстар ћолѕа алынѕанына ћарамастан iс мардымсыз жљрдi. Жалгерлер, фермерлер жќне шаруа ћожалыћтары бџрынѕысынша шаруашылыћ басшыларына баѕынышты болып ћала бердi. Мџндай басћару жљйесiн бiрден жетiлген жаѕдайѕа жеткiзу де ћиын-ды. Dйткенi жекешелендiру бiр кљндiк акт емес, џзаћ мерзiмдi процесс. Бiрiншi кезектi шаруа тќртiптi, iскерлiктi, жауапкершiлiктi жолѕа ћою болып белгiлендi. Сондайаћ сан-салалы жекешелендiрудi шыѕынѕа батћан шаруашылыћтан бастау да дџрыс болмады. Iлгерi басћан аяћты керi тартћан кедергi мемлекеттiк баѕа, жоспар, тапсырыс, т>менгi деѓгейдегi материалдыћ ынталандыру едi. Екiншiден, ќлем тќжiрибесi танытћанындай, артта ћалѕан шаруашылыћты жекешелендiру арћылы жаѕдайын жедел жаћсарта алмайсыѓ, >йткенi т>мен баѕамен >нiм >ткiзiп, шыѕыннан шыѕу ћиын. Љшiншiден, ћаржы жоћ, ћџрал-жабдыћ жеткiлiксiз жаѕдайда к>ѓiлдегiдей >ндiрiстiк к>рсеткiштерге дереу жету тек ћиял. Ћорыта айтарымыз, егер бiз ел боламыз, халћымыздыѓ тџрмыс жаѕдайын тљзетемiз десек, ауыл шаруашылыѕына алдыѓѕы кезекте к>ѓiл б>луiмiз керек. Ќсiресе, нарыћтыћ ћатынасћа >туге орай ауыл еѓбеккерлерiнiѓ хал-ахуалы ћиындап барады. Техника ћџны жљз еселеп ћымбаттаѕанда азыћ-тљлiк баѕасыныѓ к>терiлуi мќз емес. Жалпы азыћ-тљлiк ћорын молайтуда жџрт жџмыла атћаратын жџмыс к>п. Мемлекет меншiгiнiѓ кемiнде т>рттен бiрiн жекешелендiрген ж>н12. Алайда џжымдастыру кезiндегiдей кљштеп жљргiзуге жќне болмайды. Ћалыптасћан жаѕдайда Кеѓес ћызметкерлерi, ха-
лыћ депутаттары >з iс-ћабiлеттерiн к>рсетiп, жџмысты жандандыруы керек-тi. Dкiнiшке ћарай, жергiлiктi Кеѓестерде жаѕдай ала-ћџла13. Бiрћатар Кеѓестер >з ћолындаѕы билiк тiзгiнiн бџрынѕыдан да берiк џстап, жауапкершiлiгi артћанын жаћсы тљсiнсе, ћайсiбiрiнiѓ бќз-баяѕы сарынмен самарћау ћимылы байћалды. Ал кейбiр Кеѓес атћару комитеттерi т>раѕаларыныѓ заѓ баптары мен >здерiне тиесiлi мiндеттердi жете тљсiнбеушiлiгi де жасырын емес. Осындай ћым-ћуыт жаѕдайды тез аѓѕарѕан Алматы облыстыћ Кеѓесi «К>мек» кќсiпорны жанынан >з ћызметкерлерiн ћайта даярлау орталыѕын ашып, бiрер айдыѓ iшiнде 200-ге жуыћ аудандыћ жќне ауылдыћ, селолыћ Кеѓестiѓ т>раѕаларын, халыћ депутаттарын арнайы оћу баѕдарламасы бойынша теориялыћ жќне практикалыћ жаѕынан оћытып алды14. Мџндаѕы маћсат бiреу: >з ћызметкерлерiн заѓ баптарымен ћаруландырып, жљктелген жџмыстыѓ ћџћылыћ жаѕын тереѓ џѕындыру. Dйткенi ауыл >мiрiнде Кеѓес ћызметкерлерi мен халыћ депутаттары араласпайтын шаруа кемде-кем. Нарыћтыћ ћатынастардыѓ к>кейтестi мќселелерi: халыћты ќлеуметтiк ћорѕау, жекешелендiру бќр-бќрi бiлiктiлiк пен iскерлiктi тепе-теѓ тiзгiндеген жаѕдайда ѕана оѓтайлы шешiлетiнi кќмiл. Ал мџндай оћытуды республика бойынша жљйелi жљргiзiп, дќрiсi талап деѓгейiнде болу љшiн Жоѕарѕы Кеѓестiѓ, Президент аппараты мен Министрлер кабинетiнiѓ жќне бiрћатар мемлекеттiк комитеттердiѓ басшы ћызметкерлерi мен мамандары белсене ћатысып, орталыћ ашуѕа онсыз да тапшы ћаржыны тамтџмдап болса да тауып беруге к>мектесулерi керек. Оћтын-оћтын оћуѕа тартылатын курс тыѓдаушыларыѓ теориялыћ бiлiмiн жаћсы практикалыћ iспен џштастыру арћылы озат орталыћтар ћызметтерiмен таныстыру да кљн тќртiбiнде тџрды. Соныѓ бiр дќлелi ретiнде
келтiре кетсек: 1991 жылдыѓ желтоћсанында елуден астам дќрiс алушы Алматы облысыныѓ Междуреченск, Чапаев селолыћ Кеѓестерiнде болып, жергiлiктi жерде атћарылып жатћан жџмыс тќжiрибесiмен танысты. Чапаев селолыћ Кеѓесi облыста жекешелендiрудi жљзеге асыруда бiршама тќжiрибе жинаћтаса, междуреченскiлiк жергiлiктi орган шаруа ћожалыѕын ћџрудаѕы оѓды iстерiмен к>пшiлiктiѓ к>ѓiлiнен шыћты. Мџндай жанды iстердiѓ ћолѕа алынѕанына да к>п болмапты: бас-аяѕы екi жыл. Ал оныѓ алѕашћы нќтижелерi нарыћтыћ ћарым-ћатынастар талабына сай келетiн жаѓа iстердiѓ жасалып жатћанын паш еттi. Мџндай жќйт республика к>лемiнде бiрлi-жарым емес, кеѓ ћолѕа алып жатћан жџмыстар шеѓберi кљн санап ћарћын алѕанын к>рсеттi. Бџл тџста к>п оћудыѓ, тереѓ бiлiмнiѓ ћаншалыћты ћажет екенiн талдап жатпасаћ та тљсiнiктi шыѕар. Жалпы, ћайта ћџру кезiнде астыћ шаруашылыѕын нарыћтыћ ћатынасћа к>шiру мќселесiн талдау барысы бџл жолмен жљрiп >ткен ќлем халыћтарыныѓ iсћызметiнен љлгi алудыѓ џтымды екенiне иландырды. Астыћ >нiмiн арттыру ж>нiнен дљние жљзiндегi дамыѕан елдер ћатарындаѕы, ћазаћ халћыныѓ т>ркiнi iспеттес Тљркиядан љйренуге тџрады. Dйткенi тљрiктiк тќжiрибеде к>ѓiлге ћонарлыћ жаћтар жетерлiк. Онда мемлекеттiк мљдде, халыћ ћамы бiрiншi кезекте ћорѕалады. Бiзде мџныѓ бќрi жетпiс жыл бойы керiсiнше ћаралып келдi. Жергiлiктi халыћтыѓ жаѕдайына екiншi кезекте к>ѓiл б>лiндi. Н.Назарбаевтыѓ еѓбегiнде: «џлт мемлекетсiз >мiр сљре алмайды, ћџрып кетедi. Dз кезегiнде џлттыѓ жойылуы оныѓ мемлекетiнiѓ >мiр сљруiн мќнсiз етедi»15, – делiнуi соныѓ дќлелi. Нарыћћа ћадам басып, алыс-жаћын шет елдермен шаруашылыћ жќне мќдени байланыстарды ћалыптастырып жќне кеѓейтiп, татулыћты >ткел етiп тџрѕан
ћазiргi кезде де адамдар арасындаѕы ауызбiрлiктi бџрынѕыдан бетер ныѕайту ел басћарушылар ћызметiндегi келелi мiндет. «Бљгiн де, келешекте де, ћџдайдыѓ ћџтты кљнi ћазаћ халћына ауызбiрлiк керек»16 деген тарихи тџлѕа Тќуке ханныѓ тџжырымы ќлi кљнi >з >мiршеѓдiгiн жойѕан жоћ. Бџѕан халыћтыѓ ћамын к>здеп, Президент жќне жергiлiктi ќкiмдер жљргiзiп жатћан ћат-ћабат ћызметтер де куќ. Ћазаћстан Республикасыныѓ Конституциясында да: «мемлекеттiк билiктiѓ бiрден-бiр бастауы – халыћ»17 екенi атап к>рсетiлдi. Бџрынѕы даѓѕаза коммунистiк билiк келмеске кетiп, бљкiл iстiѓ тљйiнi орынтаћта ћалѕыпмљлгiп отырѕандардыѓ емес, суыћћа тоѓып, ыстыћћа кљйiп, табанынан тозып ћыруар ћызмет тындырѕан ћарапайым еѓбек адамдарыныѓ ћолына к>шуде. Бiраћ бџл жџмыстыѓ да олћы тљсiп жатћан жерлерi жоћ емес. «Мемлекет иелiгiнен алу жќне жекешелендiру туралы»18 заѓда тџрмыс-тiршiлiгi жџпыны ћазаћ ауылы љшiн ћандай ћамћорлыћ жасауы керектiгi, оныѓ ерекшелiгi неде екенiне жете мќн берiлмеген. Мiне, сондыћтан болса керек, Республика бойынша шаруа ћожалыѕын ашып, дегенiне жеткендердiѓ бар болѕаны 24 пайыз19 ћџрауы солаћай iстiѓ салћыны iспеттес. Былайша айтћанда, халыћтыѓ ћамын ойластыруда, дiмкќс экономиканы ћалыпћа келтiруде жергiлiктi ќкiмдер батыл ћадамдарѕа барулары, наћты iс-ћимылдар арћылы ќрбiр егiн ораѕында мол астыћ алынуын ћамтамасыз етулерi ћажет сияћты. Себебi, нан молайса, нарыћтыѓ ћыспаѕынан халыћ ћысылмайтыны хаћ. Dкiнiшке ћарай, ауа райы >те-м>те ћолайсыз болып ћалыптасћан 1991 жылдыѓ ћыспаѕы ћай кездегiден де халыћ љшiн зор ћиындыћ ќкелдi. Ћуаѓшылыћ зардабынан дќндi даћылдардан кљткендей тљсiм алынбай, дићандар ћауымы ерiксiз жерге ћарады. Абырой болѕанда келесi 1992 жылы жаѓбырдыѓ дќндi даћылдар >суi љшiн
ћолайлы ерте к>ктем мен жадыраѕан жазда н>серлеп жауып, бiтiк >нiмге деген жџрт сенiмiн кљшейттi. Айлыћтыѓ аздыѕына, азыћ-тљлiктiѓ тапшылыѕына ћарамай, халыћтыѓ к>ѓiлi егiнге ауды, уаћытпен санаспай дићандарѕа к>мектесiп баћты. Dз тарапынан дићандар егiс салуды сапалы >ткiздi. Егiн к>гiн агротехникаѕа сай кезде баптап-кљтiп, соныѓ нќтижесiнде барлыћ жерде бiтiк егiн жинауды џйымшылдыћпен >ткiзу ж>нiндегi Президент жарлыѕын20 орындау ж>нiнде ћаулы ћабылдады. Премьер-министр, ауыл шаруашылыѕы ж>нiндегi президент жанындаѕы республикалыћ т>тенше комиссия облыс ќкiмдерiне, К>лiк министрлiгiнiѓ, темiр жолдыѓ, «Ћазаћмџнай>нiмдер» концернiнiѓ басшыларына, егiн ораѕын >ткiзу ж>нiндегi т>тенше шаралар туралы21 жеделхат жолдады. Жерден >нгендi ысырапсыз жинаудыѓ ћамы агро>неркќсiп кешенiнiѓ буынында жасалып, наћты жџмыстарды жљзеге асыру ж>нiнде мiндет ћойылды. Республиканыѓ џлан-байтаћ алћабын алып жатћан егiндi жинау еѓ алдымен республика љкiметiнен, жергiлiктi >кiмдерден асћан iскерлiктi талап еттi. Олар >з тарапынан шаруашылыћтарды наућанѕа ћажеттi техника, жанармай, адам кљшiмен ћамтамасыз етуде љлкен џйымдастырушылыћ ћабiлеттi, мќндi материалдыћ ынталандыру шараларын жљзеге асыруды кљн тќртiбiне ћойды. Dйткенi, астыћ љшiн кљрес жалаѓ экономикалыћ >лшем емес, тќуелсiздiгiмiздi танытатын саяси мќселе. Бiр ћуаныштысы – Ћазаћстан Республикасы тќуелсiздiгi жарияланѕаннан кейiнгi жыл жазыныѓ жауын-шашынды болуы. Бiраћ к>п жауын егiстi орасан мол арамш>п к>гiнiѓ егiстiктi жайлауына килiктiрдi. Тiкелей орып-бастырѕан жаѕдайда арамш>птердiѓ сабаѕы комбайн ораѕына шырматылып, шырыны астыћты сулап, дќн бастыруѕа љлкен ћиындыћ келтiретiн болѕандыћтан, дќндi даћылдарды тљгел-
дей б>лектеп оруды џйѕарды дићандар. Дестеге салынѕан арамш>птiѓ жапыраѕы тез ћурап, дќндi жеделдеп жинап бастыруѕа жеѓiлдiк туѕызды. Екiншiден, б>лектеп орѕанда дестеге салынѕан дќн сабаѕында тџрѕандаѕы секiлдi кљн >ткен сайын т>гiлiп-шашылып ысырапћа џшырамады. Осыныѓ >зiнен гектарына љш-т>рт центнерден22 ћосымша >нiм алуѕа мљмкiндiк туды. Сонымен бiрге, одаћтыѓ ыдырауына орай >ткен маусымдаѕыдай алыс-жаћын республикалардан к>мекке техника, адам ћолыныѓ келтiрiлуi тоћталды. Жергiлiктi органдар егiн ораѕын >ткiзуге байланысты т>тенше шаралар (ќр мекеменiѓ >з авток>лiгiн егiн ораѕына жiберуi, меншiк тљрiне ћарамастан, кез келген кќсiпорын ћызметкерiн аталмыш наућанѕа ћатыстыруы) белгiледi. Республиканыѓ Президентi >зiнiѓ арнайы жарлыѕымен егiн ораѕын >ткiзуге байланысты ќр облыста >з >кiлiн таѕайындады. Ал республика љкiметiнiѓ ћаулысына орай ћажетiне ћарай адам ћолын, техника тљрiн бiр облыстан екiншiсiне ауыстыру жайлы шешiм шыѕарылды. Бiр с>збен айтћанда, егiн жинау наућанын iшкi кљш-мљмкiншiлiктердi iске ћосу арћылы >ткiзу мiндетi ћойылды. Нарыћ жаѕдайында жџмыс жасап жатћандыћтан, егiн ораѕына ћатысушыларды материалдыћ жќне моральдыћ ынталандырудыѓ кеѓ к>лемдi баѕдарламасы ћабылданды. Жастар iсi ж>нiндегi мемлекеттiк комитет, Ауыл шаруашылыѕы министрлiгiнiѓ алћасы, Ћазаћстан кќсiподаћтары федерациясы Кеѓесiнiѓ президиумы, агро>неркќсiп кешенiнiѓ ћызметкерлерi кќсiподаѕыныѓ орталыћ комитетi, Ћазаћ акционерлiк коммерциялыћ агро>неркќсiп банкiнiѓ басћармасы, «Ауыл жастары» республикалыћ бiрлестiгi «1992 жылѕы егiн ораѕына ћатысатындарды ынталандыру туралы»23 ереженi ћарап, бекiттi. Жас дићандар мен жљргiзушiлердi, астыћ >ѓдеу мекемелерiнiѓ ћызметкерлерiн материалдыћ ынталан-
дыру маћсатында љш – бiрiншi, он – екiншi, соншама љшiншi сыйлыћћа автомашина, ћос камералы тоѓазытћыш, тљрлi-тљстi теледидар, таѕы басћа заттар, санаторий мен курорттарѕа тегiн жолдамалар беру белгiлендi. Егiн ораѕына љлгiлi ћызмет к>рсететiн шыѕармашылыћ џжымдарды ынталандыруѕа 15 мыѓ, љздiк телерадио хабарлары мен баспас>здегi жарияланымдарѕа 5 мыѓ сомнан аћшалай сыйлыћтар таѕайындалды. Мџнымен ћатар, аталѕан мекемелер мен џжымдар маѓдай алды механизаторларѕа ћџрмет вымпелдерiн жќне тџѓѕыш ћазаћ ѕарышкерi Тоћтар Ќубќкiровтiѓ естелiкхатын табыс етудi ойластырды24. Егемендiк алѕаннан кейiнгi алѕашћы егiн ораѕын Оѓтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ егiншiлерi бiрiншi бастады. Ћызу наућанѕа кiрiспес бџрын астыћты аудандар ќкiмдерiнiѓ орынбасарлары, ауылшаруашылыћ басћармаларыныѓ басшылары кеѓес ћџрып, егiн жинауѕа ќзiрлiктегi бiраз кемшiлiктердi ашты. Сол оралымсыздыћтардыѓ салдарынан делiндi кеѓесте шiлденiѓ алтыншы жџлдызына дейiн дќндi даћылдардыѓ небќрi бестен бiрi орып бастырылды. Ал >ткен жылдыѓ бџл мерзiмiнде егiс к>лемiнiѓ ћырыћ пайызыныѓ астыѕы жиналѕан-ды25. Кеѓеске ћатысушылардыѓ тџжырымы: бар пќле комбайндарды >нiмсiз пайдаланудан. Ќр комбайнмен ауысым сайын т>рт-аћ гектар жердiѓ егiнi орылады екен. Мџндай ћарћынмен атћарылса, егiн ораѕы кемiнде ћырыћ кљнге созылады. Маусым мерзiмi созылса, астыћ ысырабына жол берiлетiнi де даусыз. Сондыћтан аудан ќкiмдерi, кеѓес ћызметкерлерi жџмысты >ндiрiс басына барып џйымдастырудыѓ, ћалай да егiн жинауда ћарћын туѕызудыѓ жолдарын ћарастырып баћты. Мысалы, Ленин ауданындаѕы егiн жинау барысын баћылаушылардыѓ бiр тобы >з жџмысын «Кљйiк» совхозынан бастап, егiндi орып бастыру кезiнде дќн ысырабына жол бермеу,
џрлыћ-ћарлыћћа ћарсы кљресу, астыћ тасымалдаушыларды жол апатынан саћтандыру, iшiмдiкке жол бермеу жайын Рабат селолыћ Кеѓесiндегi милиция ћызметкерi мен автоинспекторды iлестiре жљрiп шештi26. Егiн жинау агрегаттарын аралап, комбайншылар мен авток>лiк жљргiзушiлердiѓ жџмысын тексердi. Ћырманда б>лiмше есепшiлерiмен дидарласып, дќндi таразыѕа тартудыѓ дџрыс, бџрыстыѕын баћылады. Одан ќрi Амангелдi атындаѕы колхоздыѓ «Ћызыл дала» фермасына келiп, наућан жџмысыныѓ ћарћын алѕанын к>рдi. Комбайншылар кљнiне бiр жарым-екi норма орындап, дќннiѓ т>гiлмеуiн, сабанѕа масаћ кетпеуiн, танапта атжал ћалмауын ћадаѕалады. Жалпы жџмыс ћарћыны жоѕарылыѕына кездерi жеттi. Кљн сайын 525 гектардыѓ егiнi орылып, ћырманѕа 1300 тонна астыћ тљсетiнiн есептеп шыѕарды ауданнан келген >кiлдер. Егiн жинаудыѓ жиырма кљнде аяћталатынын аныћтады. Наућанѕа ћатысушылардыѓ жатар жерi, аућатыныѓ сапасы, еѓбекке ынталандыру жайымен танысу барысында тамаћ тегiн берiлетiнiн, бастырѕан бiр тонна астыћћа 10 сом аћы жќне жиналѕан дќннiѓ бiр пайызын ќншейiн алатынын бiлдi. Маусымда комбайншы 600 тонна астыћ бастырса, 6 мыѓ сом жќне 6 тонна астыћ алады. Апталыћ жарыс ћорытындысында жеѓiмпаз атанѕандармен кездесiп, оларды еѓбек жеѓiстерiмен ћџттыћтады. Жалпы, шаруашылыћтаѕы жаѕдайды ћорытындылай келiп, дићандар еѓбегi жанып, молшылыћћа кенелген кездерi аз емес екенiне, 1987 жылдан берi ќр гектардан орта есеппен 24-29 центнерден дќн бастырумен келгендерiне к>ѓiлдерi толды. Биылѕы меже ћай кездегiден де жоѕары болатынына сендiрдi серпiндi еѓбек барысы. Астыѕы мол ауыл атанѕан КОКП XXI съезi атындаѕы совхозѕа келгенде ћџлаћ сенгiсiз сабантой љстiнен тљстi. Шаруашылыћ џжымы >нiм жинауды ойдаѕыдай
аяћтап шыѕыпты. Астыћ дайындау ж>нiндегi мемлекеттiк тапсырыс толыћ орындалып, жоспардан тыс таѕы елу тоннадай дќн ћџю к>зделген27. Ћызу наућан ћарћын алѕан кезде облыс ќкiмi Сайрам ауданыныѓ бiрћатар шаруашылыћтарында болып, егiн жинаудыѓ барысымен танысты. Астыћ ћабылдау пункттерiндегi жџмыстыѓ жаѕдайына назар аударып, ћызметкерлерiмен кездестi. «Манкент», Киров, Ленин атындаѕы колхоздардыѓ егiнжайларыныѓ баѕдарлы >нiмiн аныћтаттырды. Бiр с>збен айтћанда, сайрамдыћтардыѓ жыл бойѕы теккен терiнiѓ мол астыћпен ћайтарым беретiнiне иланды. Ќкiм >з тџжырымыныѓ наћты дќлелiн гектарына орта есеппен 40 центнерге жуыћтатып астыћ жинап жатћан «Манкент», «Победа» колхоздарынан к>рдi де28. Егiншiлер еѓбегiндегi ћарбалас шаћта >з сайлаушыларымен жљздесулердi ж>н к>рген Ћазаћстан Республикасы Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ т>раѕасы да бџл кљндерi сары алтындай ћџбылѕан Сайрам жерiне келдi. Парламент басшысы сапар барысында Навои атындаѕы совхоздыѓ астыћты алћабында болып, бiтiмi де, тљсiмi де жаћсы егiнге к>ѓiлi толды. Жоѕарѕы Кеѓес т>раѕасы совхоз директоры Бекзат Авазовпен белуардан келетiн бидай егiсiне келiп, бџл алћаптан ћандай >нiм алмаћсыз деген сауалын ћойды. «Гектарынан кемi 40 центнерден дќн бастыратын болармыз» – деп жауап бердi совхоз директоры. Республика Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ т>раѕасы: «Шаруашылыћ басшылары арыћ айтып семiз шыѕуѕа тырысады. Ал шын мќнiнде 50 центнерге жуыћтатып >нiм жинаудыѓ ж>нi бар» деп жоѕары бiлiмдi ѕалым-агроком екенiн аѓѕартты. Оѓтљстiк Ћазаћстан облысы ќкiмiнiѓ бiрiншi орынбасары С.Бекбосынов баѕалы бидай астыѕыныѓ базардаѕы баѕасыныѓ арта тљскенiн бетке џстай: «Dзбекстан астанасындаѕылар бiздiѓ бидайымызѕа алтынын беруге
даяр», – деп желпiне с>йледi. К>здеген межеге жету маћсатымен егiн жинап жљрген комбайншыларѕа ћолайлы жаѕдай жасалѕан. Еѓ алдымен, олардыѓ еѓбегiн ынталандыру жаѕы жаћсы жолѕа ћойылыпты. 300 тонна асгыћ >ткiзсеѓ, 600 кило дќндi тегiн аласыѓ. Комбайншылардыѓ ќрћайсысы кљнiне кемi 350 сомнан еѓбекаћы тауып жљрдi. Мiнеки, ораћты осылай џйымдастырудыѓ нќтижесiнде навоилыћтар астыћ тапсыру жоспарын асыра орындап, ћалѕан >нiмдi совхоз ћамбасына ћџрѕаћ ћалпында ћџйып алды29. Менiн бџл совхозбен етене араласћаныма он жылѕа жуыћтап ћалды. Dткен Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесi сайлауында да осы жерден депутат болып едiм. Халћыма ризамын. Кiммен дидарлассаѓ да жаѕдайымыз жаћсы деген жауабын естимiн, шын жљректен шыћћан с>з. Бџл – дићандар еѓбегi жанѕаныныѓ куќсi. Жалпы, сайрамдыћтардыѓ Республика Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаттыѕына арзан ћол азаматтарды >ткiзген кезi болмапты. Ќбдiлдин де – парламент ћџрамындаѕы сайлаушылар аманаттарын орындау ж>нiнен еѓ жоѕары к>рсеткiшке жеткен халыћ ћалаулысы. Айталыћ, оѕан џзын саны 40 аманат жљктелген екен. Депутаттыћ ћызметтiѓ бел ортасында солардыѓ 27-i орындалѕан жќне бiразыныѓ жљзеге асуы жаћындапты. Аудандыћ мќдениет љйiнде депутатты думандатып ћарсы алу сыры содан-ды. Сонау солаћай саясат пен >ктем орталыћтыѓ ќмiрiмен жарты ѕасырѕа жуыћ ћџћыћсыз Dзбекстанѕа ћаратылып, >зге елдiѓ ауанымен >мiр сљрген 7 мыѓдай ћандастарымыздыѓ таѕдыры Келес ауданынан сайланѕан Ћазаћстан Республикасы Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ депутаты Б.Ћырѕызќлиевтi ћатты толѕандырды. Сол азаматтыѓ ћайсарлыѕы арћасында ћайтарылѕан Ахунбаев, Жамбыл атындаѕы совхоздардыѓ егiс танаптарына алѕаш рет дќн себiлiп, бiркелкi тќуiр >нiм >сiрiлдi. Келестiѓ бљкiл ша-
руашылыћтары >здерiнiѓ ћоластындаѕы барлыћ комбайнды сол жаћћа ћарай ж>нелтiп, гектарынан орта есеппен 15 центнерден астыћ жинады30. Жерi ћџмайт, аћтылы ћой >сiрген >ѓiр љшiн жаман к>рсеткiш емес. Халыћ љшiн жанын салып жџмыс iстеген Ћырѕызќлиев ћызметiнiѓ алѕашћы ћайтарымы осындай. Шiлде басталѕаннан берi «кљтпеген ћонаћтай» кљнара жаѓбыр жауып, ауа райыныѓ жиi ћџбылуы Жамбыл облысыныѓ дићандарын да ћауырт ћимылѕа жетеледi. Елден бџрын ораћћа жатка жќне комбайн агрегаттарын тљсiрген Амангелдi атындаѕы агробiрлестiк џжымы едi. Ќсiресе, оныѓ «Аћбидай» атты шаѕын џжымы шираћ ћимылдады. Аса бiр артыћ атаћ-даѓћћа ие болмаѕанымен, оѕан А.Арынов жетекшiлiк еткелi жаѕдай тљзелдi. Дќндi даћылдардан тќуiр >нiм жинау даѕдыѕа айналды. Ћызѕаншаћтыћ ћылмай, к>ршiлес ћырѕыз аулыныѓ т>рт азаматын џжымѕа алды. Тљздќмi жарасћан џжымдаѕы жџмыс ћайтарымы да к>ѓiлдегiдей: дќндi даћылдардыѓ ќр гектарынан орта есеппен 19 центнерден дќн бастырылѕан31. Бџл >ѓiрде соѓѕы 10-15 жылда мџндай мол >нiм жиналмаѕан-ды. Облыс бойынша дќн бастырудыѓ бiрiншi кљндерi гектардыѓ берекесi 17-18 центнерден айналды. Мамандардыѓ есептеуiнше, 1 миллион тонна астыћ жинап, к>п жылѕы ћуаѓшылыћтыѓ >теуiн ћайтарудыѓ кезi келдi. Ендiгi мќселе тљйiнi соны џйымдастыра бiлуде тџрды. Мiндет биiгiнен шыѕу љшiн жергiлiктi органдар бќрiн iстеп баћты. Оралымдыћ танытып, жетiспеушiлiк пен жоћ-жiтiктен, ћымбатшылыћтан келетiн кедергiлердi жойып, жџмыс ћарћынын бќсеѓдетпеу жайы кљнi бџрын ойластырылды. Егiнжайѕа уаћтылы агрегаттар тљсiрiлiп, жиын-терiнге республикада алдыѓѕылардыѓ бiрi болып кiрiстi. Дићан ћауымыныѓ жарѕаћ ћџлаѕы жастыћћа тимей жџмыс iстеген, ћырман кљн >ткен сайын ћызылѕа тола тљскен дљбiрлi шаћ саѕындырып
барып ћайта айналып соћты. Ап-ауыр салмаѕымен сабаѕын майыстырѕан, ќне-мiне т>гiлгелi тџрѕан бадана бидай дќндерiн шашпай-т>кпей жинап алу кезек кљттiрмейтiн мiндет болып белгiлендi. Себебi, тќуелсiз республика тџрѕындарыныѓ ертеѓгi кљнгi тоћшылыѕы да дќл бљгiнгi дќн дариясындаѕы ћам-ћаракетке байланысты едi. Осыны тљсiне бiлген егiн ораѕыныѓ ќрбiр ћатысушысы ћауырт ћимылдады. Егiнжайлар мен ћырман арасында ж>ѓкiлген сансыз автомашиналар, дќн теѓiзiнде жљзген дала кемелерi еѓбек майданыныѓ дабылын ќйгiлеп тџрды аймаћћа. Џйымдастыру шаралары к>п жерде жiтi жљргiзiлiп, ћызу наућанѕа ћатысушыларды еѓбекке жiгерлендiрудiѓ жетiлген тќсiлдерi жљзеге асырылды. Мџныѓ љстiне, егiн ораѕы алдында облысћа бљкiл халыћ болып сайлаѕан Республика Президентiнiѓ келуi, ел басыныѓ жамаѕатћа игi тiлегiн айтуы дала еѓбеккерлерiнiѓ кљш-жiгерлерiн еселегенi аныћ. Президенттiѓ >кiлi – ќкiмдер iс-ћимылын да бiр кездегi коммунистiк уќкiлдердiѓ, билiк айтушылардыѓ тiрлiгiмен салыстыруѕа болмайды. Олар љйлестiрушi, к>мектесушi, аћыл-кеѓес берушi, ћысћасы, ћамћорлыћ жасаушылар. Осы бiр толћулы шаћтыѓ таѕы бiр шындыѕы – шаруашылыћ џжымдарыныѓ, жеке ћожалыћ иелерiнiѓ дербестiгi. Дќн себiлген жерiнде емес, маѓдай тердiѓ т>гiлген жерiнде >сетiнi дќлелдендi. Алайда, ќр нќрсенiѓ >з мезгiлiнде iстелсе ѕана тиiмдiлiк беретiнiн ескерсек, жамбылдыћтардыѓ iс-ћимылына тигiзген кедергiлер де аз болѕан жоћ. Жанар-жаѕармайдыѓ зќрулiгi, босалћы б>лшектердiѓ таптырмауы жџмыс кестесiнiѓ бџзылуына килiктiрдi. Бiраћ ћорытындысы к>ѓiлдегiдей: бастырылѕан астыћ >ткен жылдыѓ осы мерзiмiмен салыстырѕанда жљз мыѓ тоннадай к>п32. Содан кейiн астыћты ћоймаларѕа тазалап ћџю, мемлекетке >ткiзу тќрiздi iстер ћызу ћолѕа алынды.
Ауыћ-ауыћ жауѕан н>серлi жаѓбырдыѓ ми ћайнатар аптаппен алмасуы Аћ Жайыћ аймаѕындаѕы егiн жинауды кљрделi жаѕдайѕа килiктiрдi, дићандардыѓ иыѕына ћосымша ауыртпалыћтар артты. Осындай кезде ел басшысыныѓ Батыс Ћазаћстан облысына баруы, ћолда бар кљш-мљмкiншiлiктердiѓ iске ћосылуын ћаѕылездiкпен ћадаѕалауы халыћтыѓ еѓсесiн к>тердi. Егiс даласын аралап шыѕып, кете бармай, дићандардыѓ жџмыс жаѕдайына ден ћойды. «Дон» комбайныныѓ ерекшелiктерi мен мљмкiндiктерiне, шаруашылыћ жљргiзудiѓ жаѓа тќсiлдерiне к>шу жайына к>ѓiл б>лдi. Егiншiлердi ел экономикасын даѕдарыстан шыѕару, халыћты ќлеуметтiк ћорѕау ж>нiнде мемлекет тарапынан жљзеге асырып жатћан кешендi жџмыстардан хабардар еттi. Механизаторлар егiн жинауѕа ћажет ћџрал-жабдыћтардыѓ жетiспеушiлiгiн, ауылшаруашылыћ техникалары баѕасыныѓ шарыћтап >суiн ашына айтты. Президент пiкiр алысу барысында аталѕан ћиыншылыћтардыѓ >тпелi кезеѓде кездеспей ћоймайтын ћџбылыс екенiн ескерттi, соны жеѓiлдету жолында жљргiзiлiп жатћан жџмыстарды естерiне салды. Ал астыћ жинау техникасы мен шаруашылыћтарды материалдыћ жабдыћтау мќселесiмен љш-т>рт жыл шеѓберiнде шындап шџѕылданатынына, мљмкiндiгiнше шешетiнiне сендiрдi. Ел басшысыныѓ с>з лќмi: «Жанар-жаѕармайды љнемдi пайдалану, сапалы тауарлы астыћ сатып аћша табу ћай кездегiден де ћажеттiрек»33. Мџныѓ >зi механизаторлардыѓ алаѓ к>ѓiлiне жџбаныш орнатты. Ал араѕа апта салып, Жайыћ >ѓiрiне Президенттiѓ екiншi келуi егiн ораѕыныѓ аяћталу сќтiмен тџстас келдi. Нарыћ тџзаѕы тарылып, елдi тапшылыћ жайлаѕан тџста батысћазаћстандыћтардыѓ бiтiк егiндi уаћытында жинап љлгеруi, дићандардыѓ дамылсыз еѓбегiнiѓ љлкен табыспен ћорытындылануы Елбасыныѓ бойын ризашылыћћа б>ледi. Мичурин атындаѕы
колхоздыѓ астыћ алћабында болѕанда тќуекелдi егiншiлiк гектарыныѓ >зiнен орта есеппен 22,5 центнерден дќн бастырылѕанын34 к>рiп, зор еѓбек жеѓiсiмен ћџттыћтады. Колхоз дићандарымен пiкiрлесу барысында олардыѓ к>птеген сауалдарына жауап бердi. Љстеме салыћ, баѕа саясаты, таѕы басћа да ауыл адамдарын толѕандырып жљрген к>птеген кљптi мќселелердiѓ ћалай шешiлiп жатћанын хабарлады. Мысалы, астыћтыѓ бiр килосын орта есеппен 10 сомѕа сатып алуѕа (1993 жылѕы аћша ауысуына дейiнгi баѕа) мемлекет мќжбљр. Оныѓ салдары тџтынушыѕа тиедi де, дљкендегi нан 10 есе ћымбаттайды. Сондыћтан да >нiм >ндiруге жџмсалатын шыѕынды баѕа к>теру арћылы жабу тиiмдi емес. Ендi оныѓ басћа жолдары ћарастырылып жатыр. Яѕни, астыћты жоѕарыда айтћан баѕамен сатып алып, жоспардан тыс >нiмдi дљниежљзiлiк нарыћпен тауар айналымына шыѕару арћылы тиiмдiлiкке жету. Сондай-аћ ћор ћайтарымын молайту жолымен љстеме салыћты реттеу. Ел басшысы дала ћостарын, трактор-егiс бригадаларын, ћызыл ћырмандарды аралап, астыћ жинауды жќне тапсыруды табысты >ткiзуге жаѕдай туѕызды. Аћшасы азѕа несие, ћарыз бергiздi, керектi техника, ћџрал-жабдыћ алуларына жаѕдай жасады. Ал Батыс Ћазаћстан облысыныѓ басшылары ораћ ћарсаѓында механизаторлармен >ткiзiлген мќслихат, ћала маѓындаѕы шаруашылыћтар егiнжайын ш>лкеп ћайтумен шектелiп, бар жџмысты жергiлiктi органдар атћарады, олардыѓ ћызметiне кiрiсудiѓ ћажетi жоћ деп бљкiлхалыћтыћ iстен бой тасалады. Шынтуайтына келсек, олар араласатын iс аз емес-тi. Ауа райы ћолайлы жылдыѓ >зiнде облыстыѓ оѓтљстiк аудандарында дќндi даћылдардан гектарына орта есеппен 5-6 центнерден астыћ жиналды. Жџмсалѕан шыѕынды жаппайтын >нiм љшiн алданѕанша ондай алћаптарды жайылымдыћ
жќне шабындыћ љшiн пайдаланып, бiр кезде жаћсы тиiмдiлiк берген жылћы жќне тљйе шаруашылыћтарын ћалпына келтiру жайын ойластырѕан ж>н едi. Егiншiлiк мќдениетiнiѓ т>мендеуiнен жекелеген шаруашылыћтар танабын ћара сџлы арамш>бi ћаптады, тџћым ћоспасы к>бейдi. Мемлекетке тапсырылѕан астыћћа тоннасына 7 мыѓ сомнан аспайтын аћы т>лендi35. Жаѕдайдыѓ насырѕа шабуынан ћауiптенген республика басшылары облысћа жиi барып, астыћты аудандардаѕы љлкен ораћћа кiрiспес бџрын пќрмендi шараларды пайдаланып баћты. Жаѓаша iс-ћимылѕа к>шуге мќжбљр болды. Республиканыѓ еѓ негiзгi астыћты аймаѕы – солтљстiк облыстар 1992 жылдыѓ егiнiн жинауѕа тамыздыѓ аяѕына таман, яѕни >ткен маусымнан екi аптадай кешiгiп кiрiстi. Dйткенi, ћолдан келгеннiѓ бќрiн жасаймыз дегенiмiзбен, бќрiбiр к>ктегi тќѓiрiмiзге тќуелдiмiз: кљннiѓ салћындап, жаз ортасында жаѓбырдыѓ жиiлеуi пiсiп жетiлгелi тџрѕан егiннiѓ бас байлауын тежедi. Ћолда бар кљштердi iскерлiкпен пайдаланып, жиын-терiндi џтымды џйымдастырудыѓ практикалыћ жаѕы премьер-министрдiѓ ораћ алдындаѕы солтљстiк >ѓiрге сапарыныѓ арћауына айналды.Ол тыѓгерлердiѓ берекелi егiн >сiрiп, бiлектерiнiѓ кљшiмен тiршiлiк жасап жатћанына иланды. Шаруашылыћтарды аралау барысында туындаѕан тiлектердi орындаттырып, облыс, аудан орталыћтарынан, Белорустан комбайншылар келтiрiлдi. Ћостанай >ѓiрiнде комбайншылар ћатары теѓ жартыѕа к>бейтiлдi. Жиырма мыѓѕа жуыћ ќскери жќне iссапармен жљк машиналары жеткiзiлдi36. Жаѓа к>лiк техникалары, комбайндар, жаткалар жiберiлдi. Олардыѓ келiп тљсуi егiн жинаудыѓ басталуымен тџстас келдi. Осындай џлан-ѕайыр шаруаны љйлестiруге жергiлiктi жерде трактор-егiс бригадирлерi, одан ћалды совхоз директоры, колхоз
басћармасыныѓ т>раѕасы, аудан ќкiмi басшылыћ бердi. Алайда, олардыѓ iс-ћимылында да ћиыншылыћтар кездестi: аттаныс саѕаты соћћанда бiрћатар шаруашылыћтарда к>птеген комбайндар ораћћа ћатыстырылмай, ћаѓтарылып тџрды. Солтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ Аралаѕаш совхозында ћыр кемелерiнiѓ 35 пайызыныѓ37 шеберхана ауласында ћалуы соныѓ куќсi едi. Черкасск, Суатк>л совхоздарында жаткалар, оны тiркейтiн тракторларѕа ќлi техника ж>ндеушiлер ћолы тимептi. Осы облыста астыћ кептiргiш машиналарды ж>ндеу де ћосалћы б>лшектер жоћтыѕынан баяу жљргiзiлдi. Бџныѓ бќрi басшылыћтыѓ бетiмен жiберiлуiнiѓ салдары сияћты. Ал ала-б>ле ћосалћы б>лшек алмаѕан, ћолда барыныѓ >зiн џћыпты пайдаланѕан Ћостанай облысыныѓ механизаторлары 50-ден астам элеватор, 900-ден артатын механикаландырылѕан ћырманды ћызу наућанѕа ќзiрлеп љлгердi38. Жљзге тарта шаруашылыћаралыћ ћырман жќне бар. Соныѓ >зiнде мол астыћты ћабылдау барысында ћостанайлыћ элеватор ћызметкерлерiн ћинаѕан кездер болды. Торѕай >ѓiрiндегi негiзгi кедергi жанар-жаѕармайдыѓ, ћосалћы б>лшектердiѓ жетiспеушiлiгi емес, машина ћораптарындаѕы саѓылау, тесiктердi тыѕындайтын арнайы ерiтiндiнiѓ таптырмауы болды. Dйткенi, бџрындары мџндай керек-жараћтар Украина мен Балтыћ жаѕалауындаѕы республикалардан ќкелiнетiн. Олар осынау техника тљрлерiмен жабдыћтауды бiржола тоћтатћаннан берi торѕайлыћ к>лiк ћызметкерлерi >з авток>лiгiнiѓ ћорабындаѕы тесiктердi тыѕындау љшiн ћапшыћ пен ћанар iздеп жљйкелерiн жџћартты. Ћалыптасћан жаѕдайды ж>нге салумен айналысатын президенттiк кеѓес жанынан љш комиссия ћџрылды. Оныѓ бiрiне егiн ораѕына ћатыстырылатын тљрлi техникаларды жанармаймен, ћосалћы б>лшектермен ћамтамасыз ету жљктелсе, екiншiсiне шаруашылыћтарѕа
ћаражат беру жайымен айналысу, несие б>лудегi ќдiлетсiздiктi тыю тапсырылды. Ал љшiншiсi егiн ораѕыныѓ џйымшылдыћпен >ткiзiлiп, алтын астыћты ћысћа мерзiмде жинап мемлекетке >ткiзуге басшылыћ берумен шџѕылданды. Терiстiк облыстардаѕы егiнжайдаѕы жџмыстыѓ џйымдастырылуын бiлмек болып жолѕа шыћћан Президент сапары Торѕай >ѓiрiнен басталды. Ел аѕасыныѓ алѕаш атыныѓ басын тiреген жерi – Торѕай совхозтехникумыныѓ егiн-жайы болды. Жерге деген жанашыр к>зћарас, агротехникалыћ шараларды сауатты жљргiзе бiлу нќтижесiнде бiтiк егiн >сiрiлгенiн к>рдi. Оѕан ћоса, шаруашылыћ џжымыныѓ егiн ораѕы жџмыстарын бiрыѓѕай >з кљштерiмен атћаруды дќстљрге айналдыруларын ћџптады. Dйткенi нарыћ жаѕдайында ќркiм маѓдай терiнiѓ игiлiгiн >зi игеруге ынталы. Ел басы еѓбек сайысыныѓ ћарћынын бќсеѓсiтпеу, сол арћылы астыћ >ндiрiсiнiѓ еселеп артуына жету ћажеттiгiн атап к>рсеттi. Облыс дићандарына ћолында бар астыћтыѓ мол м>лшерi ћалатынын да хабарлады. Осы аћыл-кеѓестiѓ >зi к>ѓiлге ћуат, iске медет боларлыћ ќсер ћалдырды. К>п кешiкпей, Арћалыћ ардагерлерi елiмiздiѓ басты байлыѕы – бiтiк егiндi т>кпей-шашпай жинап алу жџмысына жџртты шаћырып, облыс халћына љндеу39 тастады. Ол бџћара арасында љлкен желпiнiс туѕызды. Ћарбалас кезеѓде Торѕайдыѓ љй шаруасындаѕы ќйелдерiнен еѓкейген ћариясына дейiн дићандарѕа ћолџшын берудi парыз санап, ћырмандар мен астыћ ћабылдау пункттерiне барды, уаћытпен санаспай еѓбек еттi. Сол ерен еѓбек думаныныѓ ортасында болу љшiн облыстаѕы к>птеген ќкiмшiлiк кеѓселерiне ћџлып салынып, оныѓ ћызметкерлерi егiн жинау еѓбеккерлерiне к>мекке келдi. Нарыћтыћ ћатынастар астыћ жинаудыѓ жылдар
бойы ћалыптасћан экономикалыћ љрдiсiне едќуiр >згерiстер енгiздi. Баршаѕа мќлiм, Кеѓес Одаѕы ыдырап, республикалар егемендiк алѕан тарихи кезеѓнен бастап бџрынѕыдай «ортаћ ћазан» љшiн жџмыла жљгiрiп, ћолѕабыс етер кљш ырѕаѕын жоѕалтты. Ћазiргi таѓда бџрынѕы одаћтаѕы халыћтыѓ >з еркiмен Ћазаћстан астыѕы љшiн атсалыса ћоюы да екiталай. Мџндай заман зардабын болдырмау љшiн аћмолалыћтар ќуел бастан-аћ астыћ жинауда >з кљш-мљмкiншiлiгiне есеп жасады. Табиѕаттыѓ сырына ќбден ћаныћ аймаћ халћы жалпыѕа бiрдей ћиындыћтарѕа ћарамастан, тамызѕа дейiн ћызу наућанѕа ћажеттi техникалыћ базаны даярлап љлгердi. Оны џйымшылдыћпен >ткiзу љшiн жергiлiктi ќкiмдер басшылыѕымен жџмыс iстеген т>тенше комиссиялар ћызу iске кiрiстi. Маринов, Балкашин, Тыѓныѓ 30 жылдыѕы атындаѕы, Шортан, Краснознаменск, Еркiншiлiк сияћты алып астыћ элеваторларында астыћ ћабылдау, кептiру жќне тиеп, ћамбаѕа ћџю жџмыстарын бiрегей атћаратын тасћынды желiнiѓ технологиялыћ мљмкiндiктерi џлѕайтылды. Шекарадан тыс мемлекеттерге ћол жайып, ћадiрiн кетiруге арланѕан облыс ќкiмi, Еѓбек Ерi, Ћазаћстан Республикасыныѓ халыћ депутаты Андрей Браун iшкi мљмкiндiктердi мейлiнше iске ћосып баћты. Астыћ ораѕына Аћмола >ѓiрi бойынша 2 мыѓ комбайн ћатыстырылды. Оныѓ 6 мыѓы «Енисей», 5 мыѓ «Нива» ћуатты комбайндарын жљргiзушiлер тљп-тљгел жергiлiктi кадрлардан тџрды. Аћмола ќуежайына келiп тљскен 200-дей кавказдыћ дићан жџмыс ћолыныѓ жетiп артылатындыѕына сќйкес келген iздермен керi ћайтарылды40. Облыс ќкiмiнiѓ тiкелей бџйрыѕымен егiн ораѕы кезiнде астыћћа байланысты баспа-бас ћарым-ћатынасћа тыйым салынды. Себебi, алыс-берiстiѓ ескi ќдiсi iске аспай ћалѕанда жаѓа жљйесi жасалып љлгермеген-дi.
Шаруашылыћ жљргiзудiѓ жаѓа ќдiстерiне к>шкен Ерейментау ауданында бџрынѕы совхоздар џжымдыћ кќсiпорын болып ћайтадан ћџрылды. Dз жарѕылары, алаб>тен баѕдарламалары болды. Бџрынѕы жылдары астыћ ору наућаны кезiнде ћџрылѕан депутат кљзеттерi бџл маусымда бџрынѕыдан бетер мыѕым ћимылдады. Ћызу наућан кезiндегi олардыѓ жџмыс жоспары аудандыћ кеѓестiѓ арнайы мќжiлiсiнде маћџлданды. Жергiлiктi Кеѓес ћызметкерлерi де бџрынѕыдай емес, >з жџмыстарын зор жауапкершiлiкпен атћарды. Адамдарды астыћты ойдаѕыдай жинап алу љшiн жџмылдыру барлыћ дќрежедегi басшылардыѓ басты мiндетiне айналды. Ал ћазiр, – дедi Республика Президентi Аћмолаѕа келген кезектi сапарында, – мен љшiн осыдан басым саяси iс жоћ. Сондыћтан да сiздердiѓ облыстарыѓызѕа келдiм. Iстiѓ жайын >з к>зiммен к>рiп-бiлгiм келдi41. Ћыркљйектiѓ сегiзiнде шаруашылыћтарѕа шыѕып, ћыза тљскен егiс даласындаѕы еѓбек дљбiрiмен танысты, ћолдап к>мектесу ћарекетiмен айналысты. «Ћарашалѕын» совхозыныѓ егiн алћабында бiр мезгiлде отыз комбайн дќн бастырып жљрдi. Астыћты толтыра тиеген жљк машиналары ауыр ћозѕалып, ћырманѕа ћарай бiрiнен соѓ бiрi кетiп жатты. Жџмысты топтастырып iстеудiѓ жаћсылыѕы сонда, техниканыѓ текке тџрып ћалуы кездеспедi. Жљк машиналары жолѕа шыћћанда екi љлкен «Кировец» тракторы тiркемесi комбайндар астыѕын тиеп жатты. Олардыѓ кiдiрмей ћызмет iстеуi љшiн егiн алћабы шетiнде техникалыћ ћызмет жќне ж>ндеу жџмыстарын бiр мезгiлде жљргiзетiн машина, жанармай ћџюшы авток>лiк тџрды. Жџмыс жаѕдайы мiнсiз џйымдастырылѕан мџндай топ мыѓ жќне одан да артыћ гектардыѓ астыѕын iркiлiссiз бастырып отырды. Осындай астыћ тасћыны ќрбiр трактор-егiс бригадасында маусым бойы толас таппады.
«Комбайншылар мен автомобильшiлер к>ѓiл кљйiнiѓ к>терiѓкi екенiн к>рiп тџрмын. Бџл ћуанышты жќй, – деп атап >ттi Президент. – Масаћты даћылдардыѓ баяу пiсуiнен осындай ћысылтаяѓ жаѕдайѕа тап болып отырѕан тыѓгерлердi ауыртпалыћтан тек наѕыз >нiмдi еѓбек ћана алып шыѕады». Бџл тџжырымнан тљйгенiмiз: ел басшысыныѓ еѓбек адамдарымен осындай кездесулерi к>пке ћозѕау салатыны. Президент болѕан «Красный флаг», «Армавир» совхоздарында, Аћмола ћџс шаруашылыѕы бiрлестiгiнiѓ егiн алћаптарында осындай екпiндi еѓбек жарысы кљн сайын жалѕасты. Dнiмдi еѓ к>п беретiн егiн алћаптарында «Дон1500» жќне «Енисей-1200» комбайндары дамылсыз жџмыс iстедi. Ал, «Армавир» совхозында Канададан ќкелiнген комбайндар ћызметке ћосылѕан. Олардыѓ ќрћайсысымен маусым кезiнде мыѓ центнерден дќн бастырылды42. Мџндай комбайндардыѓ ћызметiмен танысћаннан кейiн Президент шаруашылыћ басшыларына жоѕары >нiмдi техникаларды таѓдауда ойланып жќне бiлiмпаздыћпен жџмыс жасау ћажеттiгiне кеѓес бердi. Себебi мџндай кеѓ алымды комбайндарды алѕанда оныѓ келешегiн дџрыстап ойластырса, егiн жинауда жоѕары >ндiрiстiк к>рсеткiштерге жетуге жол ашыћ. Жоѕарыда жџмысы сыналѕан Солтљстiк Ћазаћстан облысында бџрын-соѓды бџл >ѓiр тарихында болып к>рмеген бiтiк егiндi жинап алуѕа бљкiл халыћ жџмылды. Кљрделi ораћтыѓ кљрмеуiн шешуге iшкi кљш– мљмкiндiктер молынан пайдаланылды. Сырттан к>мекке келем деушiлер еѓбегi љшiн к>п астыћ сџраѕан соѓ iшкi кљш-мљмкiндiктерге иек артуѕа тура келдi. Бiраћ егiннiѓ ерте пiсуi, ћымбатшылыћћа орай комбайндарды сатып алу ћиыншылыћтары бiраз кедергi туѕызды. Ќр комбайнмен жоспарлы 180 гектардыѓ орнына 270 шартты гектардыѓ егiнiн жинап бастыру белгiлендi.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру