«Күй шертіп күллі жұрттың жүрегінде,
Ағылсын өзендердей жыр өмірге!»
Толғадық сол бір күйді, сырласқанда,
Аясы айдындай кең Кремльде.

Толқындай тарих мұнда аударысқан,
Төрінен тахтар көшіп, таждар ұшқан.
Асқақтап алтын басты мұнаралар,
Ел даңқын алып қалған арпалыстан.

Россия күңіренгенде, қуанғанда,
Әлдебір үміт шалқып туар таңға, —
Жазыпты шежіресін ғасырлардың,
Мәрмәр тас мызғымайтын дуалдарға.

Құтылып құрсаулы зіл, қан құрықтан,
Атқанда аспанында мәңгілік таң,
Жарқырап туған күндей қарт Кремль,
Лениннің өр даусымен жаңғырыққан!

Сақтап сол көсемінің даналығын,
Толғаған таң ғасырдың талап үнін.
Отанның кеудесіндей бұл күмбезбен,
Сырласқан күллі қала, дала бүгін.

Келеді кеңесуге, танысуға,
Кенші де, кемеші де, табыншы да,
Елші де, егінші де екшеп айтып,
Тілекпен талабын да, табысын да.

Талай бір толғанатын мұнда сырлар:
Жоспарлар, ғажайыптар, шың-асулар,
Бәрін де бұрқандырған құдіретпен
Партия — елдің дана сырласы бар!

Аршындап алысын да, қиынын да,
Сызып жол келешектің қиырына,
Ырғағын ұлы жырдың кетті сызып,
Партия, кеше ұлы жиынында.

Тарқаған талай кеңес тәулігінде,
Тап сондай жиын мұнда дәл бүгін де.
Бәйге жыр жүйріктері ағытты сөз,
Заманның заңғар осы зәулімінде.

Ойнатып жыр пернесін басып алға,
Өлең сөз дәуірледі осы залда.
Солай бір теңіз толқып шалқымай ма,
Өзендер өрден тасып қосылғанда?!

Аңқылдап алпыс перне үн қосқандай,
Алуан ақын тілді кеңес қандай?
Сұлу сөз нақышымен жарқырады,
Кремль күмбездері кең аспандай.

Жүрекке тұңғиықтан жыр тізуге,
Шабыт, рух бәрінің де тұр жүзінде.
Отырмыз орыс, қазақ, украин,
Түркімен, татар, тәжік, грузин де...

Тағы көп талай тілдің сұңғыласы,
Өлеңнің ақсақалы, сырлы жасы,—
Күлліміз жебей сөйлеп, ой жүгірттік,
Қайдалап әсем жырдың сұлу нәші?

Майталман тілдерінен нақыл тарап,
Кезді сөз сұлулықтың сәтін қарап.
Тербелді бізбен бірге жыршы біткен
Үндінің ділмәрі мен ақын араб...

Өмір бір орманы көп асқарлы шың,
Болса бір шын дарының, асқан күшің.
Шырқа сен, тебірентіп сол дүниені,
Ағысын өзендердің бастау үшін!

Жыр сөзге құштар ма тек ақын ғана?
Ділмәр тіл, тоқта қазір тақылдама!
Сол бір сәт Кремльге құлақ тосты,
Күллі жұрт алыста да, жақында да.

Кремль жайнап бүгін гүл айында,
Нұр бітті ақындардың шырайына.
Атынан партияның, үкіметтің,
Шешендер сыр толғады жыр жайында.

Туғанда жыр туралы тың бір егес,
Айтатын төрелікті сыншың емес.
Партия миллиондардың дана миы,
Кең толғап ақындармен құрды кеңес.

Өмірде өлең мұқтаж, жыр бағалы,
Шырын сөз жанның шөлін суарады.
Күресте, коммунизм жарысында,
Ақындар жүлде алуға сыбағалы.

Өлеңнің бағыстаны Отанымда,
Бұлбұлдар қонақтаған бұтағына.
Жайнап тұр жыр сипаты таңғажайып,
Халықтың өшпес өмір кітабында!

Сұлулық — албырт күндер ағысында,
Еңбектің ырғағында, жарысында.
Лебінде, адамдардың екпіндеген,
Сап құрған жеңіскерлер маршында.

Солардың үндерінде, күлкісінде,
Салтанат, сәндерінде, гүл түсінде.
Жырласын ақын біткен ақиқатын,
Сертін де, сүйгенін де, күллісін де!

Сол ұран буырқанды Кремльде,
Жар салып жөнелгендей жыр еліме,
Үні бұл партияның, үкіметтің,
Ақынның ұялады жүрегіне.

Қыран құс самғағандай зеңгір көкте,
Ұшқыр сөз шырқап жетсін жан-жүрекке.
Қаламгер — атойға кең жол ашатын,
Ұқсайды қияны атқыш зеңбірекке!

Жалындап кеудемізде сыр лептері,
Өлеңшіл жүректерден жыр өктеді.
Сол үнмен жаңғырыққан қабырғаға,
Сүңгіді құдай, патша суреттері...

Қозғалып ақын біткен бұл ұранға,
Музаның рухы жүзді храмдарда.
Мәнері сырлы сөздің сызылғандай,
Гранит кең сарайға, дуалдарға.

Кремль жырлағандай өзі бүгін,
Отанның жыршыл ойын, сөзім үнін.
Партия бастап жырды Кремльден,
Бәйгеге баптағандай сөз жүйрігін.

Бір сағат державаға қандай қымбат!
Жатқанда өмір-өзен тынбай зырлап.
Уақытын бөлді үкімет өлең үшін,
Күллі Отан жыр үндеуін тұрды тыңдап!

...Сөйлейді американ өнерлісі:
Елімде еленбейді өнер ісі.
Ақиқат айтқаныма, қайтқанымда
Төне ме капиталдың керең күші?

Демеңіз, елеңдеймін әлденеге?
Сұлу жыр салтанатқа кең келе ме?—
Деп біздің даусымызды тұншықтырмақ,
Долларға делебесі делбе неме...

Ол солай ойға кетті күйінді де,
Ал сергіп сол ордада жиын мүлде,
Ертеңгі эпопея, дастандардың
Толғадым тұстастармен күйін бірге.

Жөнелді жыр қиялым жорықтарға,
Алысқа, қиян қырға, алып тауға.
Өмірдің майданында, тынысында,
Өлеңмен өз орнымды анықтауға.

Алуға әсемдікті өлеңіме
Гүлдерден, шыққан қырдың белеңіне,
Егіннен, жазығымда кестеленген,
Кендерден, асылы көп тереңінде.

Даңқты ерлерімнің жігерінен,
Солардың өмір сүйгіш жүрегінен.
Шынардай тұлғасынан, ақ пейлінен,
Назынан, күлкісінен, гүл реңінен.

Алуға өршілдікті шың-құзынан,
Албырт ой, адуынды ұл-қызынан.
Солардың отты, қара жанарынан,
Тап сондай көкте жанған жұлдызынан.

Ақынмын албырт ойлы, емін-еркін!
Бәйгі жыр жүлдесінде — сенім-сертім.
Тағамын дастаныма сәулет етіп,
Жер көркін, адам көркін, өмір көркін!

Солай бір сырласқанда жыр жаныммен,
Тереңге сүңгіп едім, сырлары кең,—
Асыға ақын біткен адымда, жүр,
Өлеңнің ойда туған ырғағымен.

Дулы сол даусымызбен жаңғырықты,
Мрамор мұнаралар мәңгілікті.
Қорғанда сұңғақ бойлы көк шыршалар,
Сақшыдай сапқа тұрып сән құрыпты.

Сыр бардай сарайлардың әр тасында,
Шежіре заманаға, бар ғасырға,
Тасқындай ағылған жұрт тауап етіп,
Отанның ұлы мұра — ордасына.

Кремль, ел жиыны төтен мүлде?
Мың-мың жан қақпасынан өтер күнде.
Мұнда жұрт хикаялы храмдардан,
Лениннің ынтық ізгі мекеніне!

Күлімдеп күмбездері күмістенген,
Серуен, мұнда дарқан тыныспенен,
Көрдім мен саяхатшы шетелдікті
Гүлдерін Кремльдің иіскеген...

Менің де адымдарым батыл бүгін,
Отанның мен де сыршыл ақынымын,
Уа, ғажап, — Кремльге жас ұландар
Келеді шырқап әне, ақын жырын!

Ал ақын, тарт шеруді өлеңіңде,
Шың қақсын теңеуін де, әуенін де.
Сенің сол маршыңды жас ұландар
Шырқасын коммунизм әлемінде!

(Амудария аңызы)
Қарт адам келген бірге кемедегі
Толқындай ойын жылдам жебеледі:

Жырларың аңызына бөленеді.
Болыпты қарақалпақ қариясы.
Бар екен жалғыз қызы — ару жасы.
Күн кешкен құла дүзде киік аулап,

Қуарған қуаң шалып кәрі басы.
Талай жыл шөлдің көзін қазып жүріп,
Тауыпты жапан дүзден жалғыз құдық.
Сол еді жан сусыны шал мен қыздың.

Өзегін өртегенде жалын буып.
Бір күні шал басына туды бүлік,
Бұрқырап бұлан-талан құм құтырып,
Лашығын, құт құдығын дауыл алып,

Кетіпті шал байғұсты құйын ұрып.
Қоламта қуқыл шөлдің құм жарында
Қаталап жалын жұтып сол қария,
Тұтығып шаймағанда қақпыш тілін,

Сағымнан сәуле берген сел-дария.
«Уа, қызым, талып барам, қаным кепті,
Бір жұтым суды тауып әкел!» — депті.
Қаңбақтай дедек қағып қыз бөбегі,

Жапанды жанталаса кезіп кетті.
Қақталып қыздың жүзі күнге күйіп,
Тұтылды май табаны құмға тиіп.
Талай күн талса-дағы қыз өзегі,

Өзенге жеткізіпті құм иіріп.
Тік жардан талаурап қыз тақиялы,
Толқыннан су алам деп талпынады.
Асау ғой Амудария әлек сүйгіш,

Ашуын айғай-сүрен шақырады.
Жалына жармасқанда қыздың қолы,
Ұстатпай жөнеледі ызғып долы.
Опыра алып қашты жағаны сол,

Бүктеліп кетті суға қыз білегі.
Жойқынның жалдарына қыз оралып,
Ышқынды толқынында жүз бұралып.
Басынан тақиясы ұшқан шақта,

Шығыпты соңғы даусы қыздың анық:
«Есен бол, қайран әкем, асыл далам,
Түбінде көк дүлейдің есіп барам.
Дариға, дарияны дамылдатып,

Күн болса әкем менің сусындаған?!»
Соны естіп құмды дала бұрқап тасып,
Толтырған тасқа қыздың тақиясын,
Құм мен жас тақияда тау боп қатып,

Түнерткен дарияның тақыр басын.
«Қызкеткен» сонау жаға тұр бұлдырап.
Талай қыз жасын төккен бұрын жылап.
Томсарып «Тақия-Тас» тұрған талай,

Әлемге аты кетті бүгін бірақ.
Қайғылы, қызығы жоқ, тарих — аңыз,
Болса да бұрын сондай тар ұямыз,
Көр, міне жарқырады «Тақия-Тас»,

Аққан бір жыр екен деп тау бұлағын,
Тағы да өлеңдетіп жаңғырамын.
Келгенде Асан ата маңайыңа,
Сен неге мұнарлы тау, маңырадың?

Арыған Асан сонда аңырап кеп,
Атыңды қойған екен Маңырақ деп.
Кеткенде ата сорлы іздерінен,
Өріпті қой толқындай жамырап кеп.

Қозыдай қойтастары қозғалыпты,
Қай жаққа қалың отар қоздап ықты?
Асан жоқ, артынан ел аңырғанда,
Соңынан сорлы шалдың сөз қалыпты.

Солай бір аңыздатып айтқан заман,
Түнеріп талай әке қайғы-ызадан.
Әлде сол аңыз шіркін болды ма шын,
Естиік енді шопан Сейітқамзадан.

Отырмыз ой жүгіртіп Маңыраққа,
Қойлар жүр қаздай сыңсып бауыр жақта,
Секірген атан тастан серкелердің
Ұқсайды мүйіздері шаңыраққа.

Қасымда аты жұртқа мәлім адам,
Мақтайды қойлы таудың маңын маған.
Түстейді қошқар түктес тоқтыларын,
Май басып жамбастарын мамырлаған.

Қой үшін біткендей бір құт жеріне,
Мақтайды қойларының түктерін де.
Қарайды костюміме әлде соны
Қойының түктерінен тіккені ме?

Несіне қарап маған тесілесің?
Шопан дос, сыр білмесең кешіресің.
Көгеннен ағыт сырды, мен жаяйын,
Баққан сен елдің мынау несібесін.

Есінде сонау жылғы сұп-сұр көктем,
Әке жоқ, сұрапылға сүңгіп кеткен...
Шешесі қой қайырса, қалтырайды,
Соңында қозы бала, суық өткен.

Болса да майдан алыс Маңырақтан,
Сұм соғыс талай үйді қаңыратқан.
Шайқасқа шопан кетіп, қойшы шеше,
Қозыдай жетімегін маңыратқан.

Жас бала ерте батып ойға, мұңға,
Жүр еді шешесімен қой маңында...
Көктемгі селебеде жалғыз қозы,
Қалыпты Маңырақтың қойнауында.

Бала жоқ, ана сорлы аңдамапты,
Қай жақта қалдырды сол қолғанатты?
Үйіріп қорасына қойды тастап,
Қайтадан кезіп кетті сол алапты.

Сел жаңбыр, қозғалатын зорға адам,
Қойнауда қозы жатып қорғалаған.
Құшақтап алды соны аяды да,
Сол бала, мойнынан су сорғалаған.

Бүкеңдеп келе жатыр колхозына,
Өзіндей дірілдеген сол қозы да.
Шешесі көріп оны қуанғаннан
Шамасы келмей қалды қол созуға.

Баласы, — мынау жетім қозы,— дейді,
Аядым жаутаңдаған көзін, — дейді.
Жабысты, құшақтап ем-бауырыма,
Бағайын бұл қозыны өзім, — дейді.

Мүсіркеп баласының сөзін ана,
Қарады ұлына да, қозыға да,
Екеуі бірдей екен, қайтып бағар,
Өзі де Сейтешімнің қозы — бала.

Сол бала болмай бірақ енші алыпты,
Төлдерге жаңа туған ен салыпты.
Атанып Сейіт Сақпан колхозында,
Қойы мен қозыларын тең бағыпты.

Қозымен өзі бірге ер жетіпті,
Қойларын құзға талай өрлетіпті.
Депті оны:

Толы ғой, таңғажайып сыр өмірде,
Сол қойшы отыр енді Кремльде.
Съезге жиырма үшінші делегат ол,
Сыйы көп сақтап келген жүрегінде.

Ой толқып тұла бойға тыным бермей,
Отыр ма сөйлесуге тілі келмей?
Қарайды жиналғанға жаны шалқып,
Әкесі бүгін қайта тірілгендей.

Керемет кеудесінде ой тулады,
Қойшының құлпырмасын қайтып жаны?
Ағысы келешектің айтылғанда,
Сөйленді қойшы жайы, қой туралы.

Партия барлап елдің нелер күшін,
Көрсетті дүниенің келер ісін.
Қиялдап сол жиыннан шолды шопан,
Өзінің қой мыңғырған кең өрісін.

Қазір ол сол өрісте, Маңырақта,
Қойлар жүр қаздай сыңсып бауыр жақта.
Отыр ол шалқып тауда бағыбандай,
Миуасын бөлегендей тау-бұлаққа...

Құздар жоқ қарағанды елеңдеткен,
Дал-дал боп, бет-бетімен белең кеткен.
Далбаның адырында, Ақшоқыда
Бір шал жүр жорға мініп өлеңдеткен.

Таң атса тау бүйірін дүбірлеген,
Осы қарт қырды оятқан жырыменен.
Айғайы болмаса да аңыраған,
Лебіне шөп-шоқылар дірілдеген.

Совхоздың күзетшісі — әнші бұл жан,
Еседі ертелі-кеш даусы қырдан.
Өлеңі жонды кезіп жорғаласа,
Алдында алтын басты дән шұлғыған.

Бақса да ақ бидайлы адырларын,
Білер жұрт күзетшінің ән құмарын.
Малшы мен егіншілер көрсе оны,
Асығыс басады екен адымдарын.

Шал әні сызылса да баяу маңға,
Алыстан аңсап жұтқан Баянаула.
Үндері жусағанда іңір түсіп,
Келеді бейітке бір аялдауға.

Аңшы ол, ән ұшырған қыр-далаға,
Несі бар жапандағы қу молада?
Ошақтан қалған жұртта үйіндідей,
Меңіреу көрде мынау сыр бола ма?!

Түнеріп жатқан таудың жотасында,
Әлде бұл әулие бір атасы ма?
Немесе жалғызы ма, жастай өлген,
Күбірі — жоқтауы ма, батасы ма?

...Үстінде Ақшоқының алты тасы,
Басында — қуарған бір аттың басы.
Адырда жатыр мәйіт, күзетші тұр,
Жалбырап көр қасында аққу шашы.

Айтқаны аят емес, өлең екен,
Күзетші басқалардан ала-бөтен.
Кім бұл деп, келіп едік Далба тауға,
Кездестік өлеңшімен далада кең.

Жиынға кештегі бұл, қырмандағы,
Жиналды малшы, диқан бұл маңдағы
Тындайды сырлы жырын күзетшінің,
Әншіл ел — Малғозының ұландары.

Иіріп алқап толы алса дәнін,
Игі жұрт іздемей ме аңсағанын?
Әлде бұл әдеті ме Далба таудың,
Кеш болса шалқытатын ән самалын?

Елгезек еріп біздің қолқамызға,
Отыр шал айтып өлең ортамызда.
Шоқытып Ақшоқыдан ән бастаса,
Дауысы жөнеледі жорта құзға.

Салты бар күзетшінің бұрынғыдан,
Данасы тапсырғандай жырын бұған,
Ағытып айтып әнін соның ғана,
Сонау бір өр әншінің сырын қуған.

«Ол өзі ән мен жырдың аққан селі.
Баянның майталманы, ақын, сері.
Шоқ шашып Шормандарға әуезімен,
Сөзінің жарқылдаған ақ семсері.

Жырында жарлы жанға аяу туса,
От пен сот мейлі оған, таяу тұрса,
Қияда қар сабалап, жел шақырған,
Қырандай қайсар еді Жаяу Мұса.

Сабаздың кең кеудесін көрдім өзім,
Сүйемін серілігін, өр мінезін.
Күшімді таудай менің әні тербеп,
Қасына жас күнімнен ердім өзім».

Есіне алып солай жақсы жасын,
Әнді шал былғаңдатып ақшыл басын
Билетті пернелерде саусақтарын,
Жаяудың арқыратып «Ақсисасын».

«Жаныма батқандықтан ашынамын,
Мен неге жаяумын деп басыламын?
Малым жоқ Шорман айдап алатұғын,
Зорлығын Мұстапаның паш қыламын».

Шошытып Шорман аулын ұйқысынан,
Өр Жаяу ән шырқаған түу тұсынан.
Қасында сонда осы ақ бас әнші,
Ер екен, ерген оған жылқышыдан.

Күзетші әншіміздің аты Сымақ,
Өнермен өскен екен бағын сынап.
Балуан аты шулы, мыңды жыққан,
Бір кезде жігіт болды жаны шуақ.

Жасынан топты жарып сері жүрген,
Жүлде алып әнші, ақын серігімен.
Күресте құдіретті Сымекеңді
Кереку, Баянаула бәрі білген.

Болса да елдің асқан балуаны,
Жаяудың арбағандай ару әні.
Сымекең сүйіп оны жас кезінен,
Әніне әлі күнге табынады.

Қайран қарт серпіледі Жаяу десе,
Аузынан жанып шығып аяу неше,
Аттыдай ащы жырын шырқап кейде,
Жаяудай кейде мұңын баяу есе.

Жаяумен өткен дулы нелер кеші,
Көкке өрлеп көңілінің көлеңкесі.
Күзетші көтеріліп ұшырады,
Аспанға «Көгершінді» ән еркесі.

Осылай әні желдей еседі де,
Ойыңды желдетеді кешегіге.
Жайраңдап көз алдыңда Жаяу Мұса,
Ән шырқап Ақшоқыдан көшеді де.

Желдіріп Жасыбайға ол жетеді,
Ақбетке даусын тағы өрлетеді.
Жаяудың желден жүйрік әндерімен,
Әнші қарт естігенді тербетеді.

Кейде ол дауылдатып қызған әнін,
Баянның басады екен мырзаларын.
Наз төгіп кейде әзіл айтып Жаяу,
Сымақтан күтеді екен қыз хабарын.

Соны айтса бүлкілдейді кеңірдегі,
Іңкәрі шертілгендей көңілдегі.
Соны айтса күлімдейді кемпірлер де,
Жаяудың бір кездегі. келіндері.

Отырмыз шалды тыңдап кенен белде,
Сүйсініп сонау өткен кемеңгерге.
Алқаптан күйін қосқан комбайндар,
Ұқсайды айдындағы кемелерге.

Алдымыз ақша бидай, алтын алап,
Жаяудың әні соған жатыр тарап.
Күзетші айналасын әнмен шолып,
Іркіліп Ақшоқыға қалды қарап.

Көр жатыр Ақшоқының етегінде,
Кеш болса қырдан соған жетемін де.
Жырлаймын әуендерін жатқан жанның,
Жүріп ем соның талай жетегінде.

Өр еді Ақшоқыдай тұлғасы да,
Ән еді мұрасы да, дұғасы да.
«Үстінен қабірімнің ән кетпесін»,—
Деген ол, әнші мендей тумасына.

Ер Жаяу кетті мәңгі тұрағына,
Сол сөзі қалды менің құлағымда.
Бездім мен балуандықтан, қартайдым ғой,
Жаяудың әні болды мұрадым да.

Басынан жаз өтемін, күз өтемін,
Ән шырқап жүргенім жоқ дүзде тегін.
Елімнің несібесін қоримын да,
Жаяудың қабірін де күзетемін.

Басында өлеңдетіп сол моланың,
Оңаша күбірлеймін, толғанамын.
Таскүмбез орнатса ғой қабіріне,
Ардақты ұлы еді ғой ол даланың.

Қабірін жатыр басып бес түйір тас,
Атының бас сүйегі жатқан қу бас.
Деп еді: «Біткен маған жалғыз аттың,
Басын қой қабіріме болсын сырлас».

Ер еді құғын көрген ерлігінен,
Қуғынды сұм заманда көрді кімнен?
Шідері Шормандардың шалынғанда,
Асау жан үзген талай ерлігімен.

Деген ол: «Уа, дариға, күнім туса,
Атанам қашқын емес, ақын Мұса».—
Көзінше Шорман қирап, өлді сабаз,
Майданның жеңіс тапқан батырынша.

Ұқсаса Баян әннің күймесіне,
Жаяуға Жасыбайы тиесі де.
Белгі ғой күмбез тауы Жасыбайдың,
Әндердің әулиедей иесіне?

Тауымда жарқыраған асыл едің,
Даусыңмен дауылды да басып едің.
Дариға, қартайдым ғой, қабіріңе
Арқалап асыл тасты тасыр едім...»

Қарады жастарға шал тербелді де,
Сол бір сәт Ақшоқыдан жел келді ме?
Қалың жас кетті шырқап «Ақсисаны»,
Тербелтіп әуенімен өр белді де.

Жас біткен жамыратты Жаяу әнін,
Әнші шал, енді неге баяуладың?
Әкетем айтқаныңды жырға тізіп,
Арманын Ақшоқының баяндадың...

Қуырылған жалын атып,
Құла жапан құм өрінен
Келе жатыр дауылдатып,
Машиналы бір керуен.

Көшкен шығар керуендер,
Күңіреніп бұрынғыда.
Ескен шығар шерумен жел
Кегін артып құйын құмға...

Машиналы бұл керуен
Айдап өзі енді желді,
Әкеледі алыс жерден
Москвалық инженерді.

Жас инженер жан-жағына
Келе жатыр оймен қарап.
Жан-жағында, жолдарында
Құм сусыған құйынды алап.

Қапырық шел, ызың шулы
Күн аптаған жалын ұрып.
Көрген талай жүргіншіні
Жабырқатып, жалындырып.

Жас инженер отыр жайнап,
Көрінгендей ғажап аймақ.
Қиял ұшып, қырды бойлап,
Жас киіктей салып ойнақ.

Оған дала таң-тамаша
Теңіздей бір толқын атқан.
Елестейді жалт қараса,
Сел дария шалқып аққан.

Белгі қадап бұлын, белге,
Кейде салып істік бұрғы.
Түсе қалып кейде жерге,
Уыстайды ыстық құмды.

Сергек шофер бір жолдасы
Киіп-жарып жота белді,
Бір жолдасы керуен-басы —
Қарт бақташы Атагелді.

Қарт бақташы жүзі нұрлы,
Қаба сақал, биік қабақ,
Келе жатыр шолып құмды,
Өр қабағын түйіп қарап.

Өтіп еді елу жасы
Елбең қағып осы құмда.
Талай жортқан ол бақташы
Осы құмның асуында.

Таныс өткен төбелері,
Мал отарын өзі бастап.
Есінде өлген түйелері,
Құмға бұлдыр ізін тастап.

Кейде жаяу жүріп тіпті,
Тапқан жолды тас боранда.
Сол қария бұл жорықты
Келе жатыр бастап алға.

Сеңсең бөркін кейде сілкіп,
Күлімдейді инженерге:
«Мына арада сусын жұтып,
Жатып едік әне жерде.

Мына арада соқыр құдық
Болушы еді, жоғалыпты.
Мына белдің құмын қуып,
Қурайларын жел алыпты...

Жалын түтеп бұл белесте,
Малдарымыз көп қырылған.
Бұл бір бетпақ құм емес пе,
Өзектерін от қуырған?!» —

Инженерге айтып соны,
Қарт бақташы күрсінеді.
Маңдайында — құмның соры,
Жүзінде де — құм сілемі.

«Жоқ қария, қайғырмаңыз,
Сұр заман ғой ол кешегі.
Құмнан кекті қайырамыз,
Шөлдің зары мәңгі өшеді.

Сайрандайсыз ертең әлі
Бұл жапанның жайлауында.
Жайылады өрде малы,
Колхоз қонып жан-жағына...

Солай, солай...» деп, инженер
Алға қарап күлім қақты.
Шалдың алып бойын жігер,
Құмды шолып келе жатты.

Алдарында сұрғылт төбе,
Артында ойнап құйын қалды,
Атагелді шошып неге,
Сол төбені ойына алды!

Шал қолын бір сілтеп еді,—
Инженер де түсе қала,
Бұрғылады сұр төбені.
Атып жатыр Атагелді,

Топырақты терең ордан,
Бұрқыратып жота-белді —
Батқан өзі белуардан.
Болушы еді осы құмның

Арасында жалғыз құдық,
Қарт бақташы талай бұрын
Түнеп өткен қаңғып жүріп.
Шыға ма деп сол бір құдық,

Қазып жатыр құмды опырып.
Қопарылып бұрық-бұрық,
Кеткендей бір құйын тұрып.
Самай терін сүртіп қана,

Шал тағы да ойға кетті:
«Күйігің көп қырсық дала,
Талай-талай қайғың өтті.
Түсті-ау еске құмның тағы

Өткендегі сұм елесі.
Баққанымыз байдың малы,
Болдық жапан сүмелегі.
Шалшық та жоқ осы дүзге,

Мал шығандап келгем қуып.
Жалғыз ғана сусын бізге,
Болып еді бұл қу құдық.
Жаттық түнеп... Таң алдында,

Құйын дауыл көтерілді.
Тас бұрқасын тарап қырға,
Төбелерді түтіп ұрды.
Үдей соқты дауыл үш күн,

Бет-бетімен малым ықты.
Өзім құлап, талып түстім,
Құдық беті жабылыпты.
Өзегімді шөл қуырып,

Жапан дүзде жаттым талып.
Қара топан шаңы буып,
Керге тірі баттым анық.
Тек бір малшы іздеп келіп,

Тірі тауып алды мені...
Шөл дауылдың тізбектеліп
Тұр кеудемде әлі кегі.
Содан бері сұр төбеге,

Сұрлана мен қараушы едім.
Басса екен деп су-селебе,
Бұл даланың боран, шөлін...»
Ойлап кетті жас инженер...

Көзіне оның елестеді:
Орман, сулы, жасыл ну жер
Осы меңіреу белестегі.
Осы құмды өткен жарып,

Каналдардың толқыны есті.
Тасқын сумен оты жанып,
Жапан дүзде туған СЭС-ті.
Айтып соны күлімдеді,

Қасындағы қарияға,
Жүрегінің түбіндегі,
Шалқып сыры әр қияға.
«Құмда туған құрылыстың,

Жолдарында ізім қалып,
Қолымдағы бір уыс құм,
Қышы болса тез қаланып,—
Яки мына топырақтан,

Торқаланып толқыса егін,
Жобаларым толып жатқан,
Ұнап жұртқа, тапса сенім,—
Яки қазған мына белден

Шықса бұлақ шулай ағып,
Малшы қазақ сусап келген,
Жұтса суын шөлі қанып,—
Сөйтсе шіркін...»—

Дейді ішінен,
Жас инженер москвалық,
Жалын шығып жас түсінен,
Шаттығындай достың анық.

Сергіп соған Атагелді,
Жұлқынады қайланы ұрып,
Қопарғандай жота-белді,
Жатқандай бір майдан құрып.

Тыңда, бөбек, жырымды,
Бұл бір аңыз бүгінгі.
Ертегі ме, бұл рас па?—
Түсін, жырмен сырлас та!

Ақшатаудан аулақта,
Өзені жоқ жан-жақта,
Жатқан еді құлазып,
Күн қуырған бір жазық.

Елсіз жапан айнала,
Алысында бар қала.
Сол қалаға қырдағы,
Белдерді асып құмдағы,

Мініп алып атанды,
Ата Қылыш аттанды.
Атан әрең аттады,
Тең-тең етіп мақтаны.

Алдынан құм жел ессе,
Теңселеді кемеше.
Қабағынан шаң борап,
Аңызақ жел алды орап.

Сары атан маң басып,
Шудаларын шаң басып,
Келе жатыр мұңайып,
Көрмеді бір тыңайып.

Қалтырады жануар,
Көрінбеді ауылдар,
Сөйтіп шаршап жүргенде,
Шөге қалды бір жерге.

Ата зекіп: «Жүр», — деді,
Атан бірақ жүрмеді.
Тас түйілді қабағы,
Шалға ашумен қарады.

Шал ұмтылды ұрғалы,
Түйе қорқып тұрмады.
Аузы-мұрны бұрқылдап,
Сөйлеп қалды мыңқылдап!

«Неге ұрасың, ұрма сен,
Арызымды тыңда сен!
Сені арқалап он жылдай,
Жүріп келем бір тынбай.

Мақта, жүнді тасыдым,
Талай қырдан асырдым.
Теңдеп тартып жүгімді,
Талыс белім бүгілді.

Талай күн су татпадым,
Шөлге мені қақтадың.
Торсықтағы сарқынды
Өзің іштің, таусылды.

Дарияға барып қайт,
Бір торсық су алып қайт.
Су болмаса жатамын,
Жатып мәңгі қатамын».

Атан айтты осыны,
Ата байғұс шошыды.
Қолына алып торсықты,
Дария іздеп ол шықты.

Шал жүгірді, жүгірді,
Белі талып бүгілді.
Қу жапанды кезді кеп,
Әлі бірақ өзен жоқ.

Тағы, тағы жүгірді,
Бір белге кеп жығылды.
Ата байғұс шөліркеп,
Қалды жатып құм бүркеп.

Бір төбеде түйесі,
Бір төбеде иесі.
Бір-біріне қосылмай,
Жатты талып осылай.

Қанша жатты — кім білді,
Жалғыз ғана құм білді,
Сонда желмен жарысқан,
Айғай шықты алыстан:

«Ей, атажан, тұр жылдам,
Су шалқыды сұр құмнан!»
Шал тұра қап қараса,
Дала неткен тамаша!

Сардалаға салып шу,
Келе жатыр ағып су.
Арқыраған дария,—
Таң қалып тұр қария!

Ата шапшаң жүгірді,
Барып суды сімірді.
Торсығын да толтырып,
Кетпек еді шал тұрып.

Тағы қатты үн шықты:
«Таста деді торсықты,
Сен үшін біз қария,
Ағыздық сел-дария.

Асып талай асудан,
Дәл түйенің қасынан,
Су ағады, қараңыз,
Гүл жайнады далаңыз...»

Ата көрді ерлерді,
Қопарған құм белдерді.
Әр төбенің қасында,
Ойнақтайды машина.

Көріп соны шал кетті,
Түйесіне кеп жетті.
Келсе, атан алдында
Ағып жатыр дария.

Суға қанып шалқиып,
Атаны тұр маңқиып.
«Шалым, енді мін», — деді,
Мінгізді де гуледі.

Кезіп ата даланы,
Жаңа қырға қарады.
Су толқындап белестен,
Cap жазыққа гүл өскен.

Су жайылған алқапта
Жайқалады ақ мақта.
Миуалар көп тізілген
Мөлдір моншақ жүзіммен.

Танымастай болыпты,
Жаңа қала қоныпты.
Көшелерін гүл бөлей,
Гуілдейді көбелек.

Орман, сұлу бұл аймақ,
Бұлбұл құстар тұр сайрап.
Жас балалар гүл жайнап,
Жас боталар жүр ойнап.

Жазықта ән шырқалып,
Жер жаңғыртып жүр халық.
Таңғажайып қызық іс,
Қырда қызу құрылыс.

Жапан жатты жаңғырып,
Атан тұрды аңырып.
Ата жүзі күлімдеп,
Сөйлеп кетті күбірлеп:

«Советтің бұл адамы,
Гүл жайнатқан даланы.
Құм құйынды көшірді,
Қырға жеміс өсірді.

Отанның ер ұлдары,
Қандай ғажап сырлары!»—
Ата солай жырлады,
Жас бөбектер тыңдады!..