Біздің кейіпкеріміз Нәрен Имашевтің туған өлкесінің табиғи байлығын қарапайым тілмен айтқызып жеткізе алмаймыз. «Балығы тайдай тулаған, бақасы қойдай шулаған» Кеңқияқ өңіріне табиғаттың бүкіл інжу-маржан құбылыстарын жиып берген. Құрағы мен қамысы қалың өскен Темір, Жем, Сағыз өзендерінің, Көкжиде құмының жиегінде, бүкіл батыс Қазақстан өңіріне жетеді деп болжаған ауыз су көзі, майлы топырағы мен еспе құмы көп нәрсені аңғартады. Сол өңірдің түлегі балалық шағын өткізген ардагер-мұнайшы Сағынай Нұрғазин түйенің шудасынан ұстап, жасырынып ілесіп дудақты қамшымен соғып алушы едік деп еске алады. Облыс өңірінде өсетін өсімдіктер, жан-жануарлар, өзендеріндегі балықтардың бәрі ол өңірде бар, сондықтан олардың түрлі-түсті суретін әдейі салып отырмыз. Оның бер жағында облыс аумағындағы Каспий ойпатымен шектесіп жатқан өңіріндегі мұнай мен газдың мол қоры елдің игілігіне айналып тұр. Нәрен ақсақал өзінің қолымен жазған өмірбаянында Ақтөбе полисы Темір ауданының №13 ауылдық кеңесі, қазіргі әкімшілік бөлініс бойынша Шұбаршы кенті әкімшілігінің Бәшенкөл елді мекенінде туған. Темір өзенінің сол жағы, аудан орталығынан 144 км, облыс орталығы Ақтөбеден 300 км қашықтықта орналасқан. Кіші жүздің 6 аталы Әлімінің Назар-шүрені, оның Бәшені. Арғы аталары Сәңкібай, ол билігі мен байлығы қатар жүрген тұлға. Ақтөбе облысында тұратын көзі көрегенді азаматтар қазір марқұм болып кеткен медицина ғылымдарының кандидаты, профессор, 24 жыл Ақтөбе медицина институтының ректоры болып қызмет атқарған Әжмағи Смағұловтың басшылығымен Темір ауданы әкімиятының қолдауымен Темір ауданы Кенжалы өзенінің Ойылға құятын сағасында Сәңкібайға кесене тұрғызып, Ақтөбе қаласына Сәңкібай даңғылы деп бір көшеге ат беріп, Сәңкібайдың атын жазып граниттен белгі қойды. Бұл игілікті іске ауылшаруашылығы ғылымдарының докторы, белгілі кәсіпкер «Өмірбек» жауапкершілігі шектеулі бірлестігінің бас директоры Қуандық Әлішев, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Тұрғанғали Жолбасқанов т.б. азаматтар белсенділік танытып ас берді. Ел ауызындағы аңыздарға қарағанда (өте көтеріп айтқан) 100 мың жылқысы болыпты, «жердің үсті Сәңкібай, жер асты мұнай» деп айтылады екен. Сол өңірде ескерткіш орнатылған КСРО-ның депутаты, жылқышы Сенбі Дәуғарин, Социалистік Еңбек Ері жылқышы Балым Бірімова, қойшы Қазақ ССР-інің екі дүркін депутаты болып сайланған Күләш Оразалина т.б. есімдері бүкіл Республикаға белгілі адамдар еңбек етті. Бәшенкөл әуелде жеке өз алдына ұжымдық шаруашылық, кейін іріленген Кеңқияқ кеңшарының бөлімшесі болды. Кеңқияқта 50000 қой, 1500 жылқы, 500 түйе, 2500 мүйізді ірі қара өсірілді. Ауданда тарихи ескерткіштер мен қорымдар, мешіт-медіреселер көп болды. Бәшенкөлдің іргесінде Қожасайда мешіт-медіресе қызмет істеген, қайтадан қалпына келтіруді күтіп түр. Ол іс тоқсаныншы жылдары басталып, аяқсыз қалды. Ишанатаға ескерткіш белгі қойылды. Темір қаласындағы ғасырдың басында салынған мешітті «Казмузейреставрация» мекемесі сексенінші жылдарда қалпына келтірді, кейін жергілікті кәсіпкерлердің көмегімен жөндеу жұмыстары жүргізілді, қазір қызмет көрсетіп тұр. Темір (Қарақамыс қаласы) 1869 жылы қазақ даласын басқару жөніндегі Патша үкімдерінің жарлығына сәйкес 17 болысы болған (қазір Темір, Ойыл, Байғанин, Мұғалжар аудандарының өңірі). Маңғыстау және Торғай өңірімен шекаралас жатып, 1870 жылы бекініс салынып 100 үй, 1000 жуық адам тұрып 2 дәрігерлік орын, 1 мешіт, 1 шіркеу, 1 кластық орыс-қазақ училище жылына 2 рет жәрмеңке өтетін ірі сауда орталығына Ташкент, Бұхара, Уфа, Орынбор, Жаманқалалардан (Орск) келген. 1879 жылы жәрмеңке туралы С.Г.Рыбаков, «...Жәрмеңкеде 157 татар, 52 ирис, 51 қазақ, 24 өзбек саудагерлері болып, оларға 325 киіз үй, дүкен тігілген» - деп жазылған. (Журнал «Живая старина», №11, 1897 г.) Ол Темір өзенінің бойында XІX ғасырдың 60 жылдарында Темір бекінісі болып салынған-ды. Сексенінші жылдарда үлкен сауда орталығына айналып, мал өнімдері: тері, жүн, сүт, түбіт сатып алатын жәрмеңкеге Орынбор, Қазан, Ташкент, Бұхара, Индиядан саудагерлер келеді, «екі кластық орыс-қазақ мектебі», Темірде «Б Нобель» компаниясы да 1914 жылдан ұйымдасып Дубовенко Прокофий Гаврилович, Незнамов Михаил Андреевич, Лайкин Степан Спиридоновичтер жұмыс жасады. Қазір олардың ұрпақтары облыста тұрып жатыр, «Актобенефтегеология» өндірістік бірлестігінде, ал қазір немере, шөберелері түрлі мұнай компанияларында орналасқан. Солтүстік Эмба мұнай ауданы 1926 жылы Темір қаласында, ал 1937 жылы «Актюбнефть» тресі Темір қаласында орналасты. Ұлы Отан соғысының ардагері, 85 жасар мұнайшы-геолог Дубовенко Иван Прокофьевич былай деп еске алады: «1937 жылы 8 класты бітіргеннен кейін «Актюбнефть» тресінің бұрғылау кеңесінің шеберханасында қызметке орналастым, 1939 жылы электроцехқа ауыстым. 1939 жылы мұнай өнеркәсібі министрі Сединнің бұйрығымен орта дәрежелі маман дайындайтын Стерлитамак (Башқұрт АССР-і) мұнай техникумы жанынан бір жылдық курс ұйымдастырылды. Сол курсті бітіріп келгеннен кейін Шұбарқұдық мұнай-кәсіпшілігіне бұрғылау кеңсесінде нормировщик болып жұмыс істедім. Менің әкем механикалық шеберхананың ұстасы Прокопий Гаврилович Гурьев «Эмбанефть» басқармасының жиналысына қатынасып жұмысшы Президиумында Қаныш Имантайұлы Сәтпаевпен қатар отырған. Сәтпаев «қалыңыз қалай» деп әңгімеге тартса, ол қазақ тілінде жауап беріп, үйдегі жанұямыздың бәрі де қазақ тілінде сөйлейді депті. Егер қызмет бабында Темірге бара қалсам, соғып жағдайыңды білемін» - дейді. Темір қаласында мұнайшы инженер-геолог Нәрен Имашевтің жастық шағы өтті. Темір шағын, жасыл желекке орлаған қала еді, жазғы кинотеатр, саябақта жастар би билеп, ән айтып демалушы едік. Темір өзеніне жазда суға түсіп, қыста мұз үстінде сырғанаймыз. Ол «Эмбанефть Солтүстік мұнай ауданы» «Актюбнефть» тресінде геолог болып қызмет жасады. Жас айырмашылығымыз он шақты жыл. Бойы орта, шашы кәдімгідей қара, беті ақ, ақ көйлек, галстук, қара костюм киген, аяғындағы туфли жалтырап тұрады, денесі шымыр, бір аяғына шамалап сылтыйды. Әңгімесі өте қызық, техникалық жаңалықтарды айтып бізді қызықтырады. Вася деген досым бар, оның көршіміз Кравцовтың үйіне келіп тұратынын жиі көріп, әңгімелесетінбіз. Бізге балмұздақ сыйлаушы еді. «Кеңқияқ» тұзасты мұнай көздері ашылғанда Ақтөбеден, Гурьевтен, Мәскеуден, Алматыдан қонақтар келді. Олардың ішінде Нәрен Имашев те болды. Мен оған жанынан қарап көз салып таң қалдым. Өзгеріп кеткен, бойы аласарып, шашына ақ түскені былай тұрсын, қимылында ширақтық байқамадым, қозғалысы баяулаған. Жақындап келіп «Сәлеметсіз бе!» - дедім. «Сен кімсің?» - деп сұрады. «Нәрен аға, ұмытып қалдыңыз ба? Біз Вася екеуміз сіздің достарыңыз едік қой?». Сонан кейін мені танып, айнала сұрастыра бастады. Мен 1937 жылдан «Актюбнефть» тресінде бұрғылау кеңсесінде қызмет жасағанымды айттым, ал бүгінгі жиналысқа «Актюбнефтегеология» өндірістік бірлестігінің партия ұйымының хатшысы ретінде қатынасып отырмын. Вася Кравцов соғыстың алғашқы күндерінде қайтыс болды дедім. Ол мені Гурьевке қонаққа шақырды, мен бара алмадым. Міне, сөйтіп Н.О.Имашевпен соңғы кездесуім болды. Ал Шұбаршиді алсақ, мұнай газ өндірушілер кенті, Кеңқияқ мұнай-газ барлау экспедициясы тұрған. Бұрын бұл өңірде Ерғали қажы мешіті болса, 2005 жылы Жаңажол газ өңдеу зауытының директоры Макар Меңдіғалиұлы Өтегенов өз қаражатына мешіт тұрғызды. Қазір халық саны 4000-ға жетеді. Соркөл - «Кеңқияқ» кеңшарының орталығы. Ертеректе Дүйсеке, Жайлау, Кенебай мешіттері болған, Социалистік Еңбек Ерлері ауылшаруашылығы қызметкерлері У.Дүсіпов, Е.Жандосов, Қ.Күтіков, К.Артықбаев, Қ.Балдосов еңбек еткен. Азғана уақыт ішінде, әсіресе соңғы жылдары облыс жұртшылығының кескініне нұр, келбетіне ажар кіріп, барлық саладан қысқан экономикалық қысымның құрсауынан шығып, көсегесі көгерген Республикадағы алдыңғы қатардағы облыс қатарына қосылуы азаматтардың төккен терінің бір көрінісі. 2005 жылғы рейтингілік экономикалық және әлеуметтік дамуды бағалаудың қортындысы бойынша Ақтөбе облысы республикада бірінші орынға шықты. Ақтөбе облысында өзге өңірлермен салыстырғанда жағдайдың жақсарғандығы даусыз. Қаладағы жылу, жарық, газ бұрынғыдай Ресей арқылы емес, жергілікті жердегі мүмкіндікті барынша ұтымды пайдалана білудің арқасы. Облыс жұртшылығы газды арзандатылған бағамен пайдаланады. Облыста өнеркәсіп өнімін өндірудің өсімі республика облыстарындағы ең жоғарғы көрсеткіш. Облыс бюджеттегілердің жалақысын кешіктірмей беріп келе жатқандардың алдыңғы легінде келеді. Облыс мектептері түгелге жуық компьютерлендірілді десек артық емес. Әлеуметтік жағынан нашар қорғалғандарға қайырым-мейірімділік көрсету акциялары да үздіксіз жүргізілуде. Қалалардың тазалығы, елді мекендердің көркейіп көгалдандырылуы жолға қойылған. Көше атаулары қызыл империяның кезіндегі атаулардан арылып еліміздің мақтан тұтар батырлары мен билерінің, хандарының, жырауларының, ақын-жазушыларының, көсемдерінің, шешендерінің есімдері берілді. Сәңкібай жылқысының көптігі сондай, малдың алды сәскеде Жем бойына суға құласа, соңы суатқа бесінде жетеді деген әңгіме бар. Шет жағасын білетін көне көз қариялардың айтуына қарағанда байдың жылқысы өзеннен су ішкенде кейбір жерінің суы тартылып, балықтар қайырлап қалады екен дегенді айтады. Қалай айтса да әңгіме болсын, аңыз болсын өмір шындығынан алынғандығында ешбір күмән жоқ. Жел болмаса шөптің басы қозғалмайдыға сайсақ ол - шындық, ол - ақиқат, болған нәрсе. Өлкетанушы, ардагер Мұғал Құбашев былай деп баяндайды: «Мен өзім Байғанин ауданының Қарауылкелді поселкесінде жиырма жыл тұрдым. Мектеп директоры, оқу бөлімінің меңгерушісі, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы қызметтерін атқардым. Сол қызметтерде жүргенімде жоғарыда айтылған әңгімелердің растығына көзім жетті. Кейін қызмет бабында Кеңқияқ кентіне көшіп келіп, поселкелік Кеңес төрағасы, мектеп директоры, мұнай кәсіпорындарында қызмет еттім. Ауданның шетсіз, шексіз ұланғайыр шекарасынан асып, Маңғыстау облысына жататын үстірттерді аралап, мал жайылымы - Матай құмына дейін ар жағы Қоңырат, Хожелі, Нөкіс, ІІІымбай, Тастакөпірлерден де осы әңгімелерді естігенім бар. Ол жерлердің тұрғындарының көпшілігі Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау облыстарының бұрынғы тұрғындары, ашаршылық жылдары жансақтауға сол жақтарға барып қоныстанып қалған, әрі жазда жайлауы, қыста қонысы бір ауылдастар екендіктеріне көзім жетті. Ол кезде өткен кеткен оқиғалар туралы, тарихи тұлғалар жөнінде әңгіме етуге қорқынышты еді ғой. Тек қана қазақ елі тәуелсіздік алғаннан кейін, онда да 1992 жылдардан бастап қана қолға алына бастады емес пе? Әр елде әр нәрсенің бастаушысы, ұйымдастырушысы жанашыр азаматы болады. Солар бел шешіп, білек сыбанып шықпай, көсем болып бастамай көп нәрсе отырған жерде әңгіме болып қала беретін-ді. Сәңкібай баба жөнінде талай бас қосулардағы әңгімені де өз құлағыммен естігенім де бар. (Нәрен Имашевтің арғы аталары болғаннан кейін тарихи күнделікпен келтірілген). «Сабақты ине сәтімен, бітер істің басына жақсы келер қасына» дегендей талай жылдардан әңгіме ғана болып қала беретін істі жанашырлығынан ба, аруақты сыйлағанынан ба, ар-намысы келгендіктен бе, әйтеуір осы игілікті істі бастауды Сәңкібайға шөбере, немене болып есептелетін, Ақтөбе медициналық академиясын үздіксіз 26 жыл басқарған профессор, «Қазақстан Республикасының білім беру ісіне еңбегі сіңген қызметкер», «Ақтөбе қаласының құрметті азаматы» - Әжмағи Смағұлұлы бастапты. Ағайын-туыс, жекжат-жұрағат, ел-жұрт Сәңкібай баба туралы істі Әжмағи қолға алыпты дегеннен-ақ халық оған үлкен сенім артып, істің оңынан оралатынына күмән келтірмеді. Бала күнінен бойына біткен бір қасиеті қолына алған істі аяғына дейін іс қылып шығармай тынбайтындығы ректорлық қызметте де талай дәлелденген-ді. Қазіргі Ақтөбе қаласындағы медициналық академияға оның сіңірген еңбегінде шек жоқ, ол өлшеусіз. Алғашқы қызметке кіріскенде шағын ғана үш-төрт үйден тұратын оқу орнын бір жерге шоғырланған медицина қалашығына айналдырды. Материалдық жағынан да, оқу сапасы, кадр мәселесі жағынан да ең таңдаулы, еңсесі биік білім ордасы екендігін танытты. Ол жасаған жақсылықты көретін көз, сезетін жүрек көп еді... Қисыны кетіп, қиюы қашқан нарық заманында бір нәрсені қолға алып одан іс шығарам деп екінің бірінің қолынан келе бермейтіндігін сезінсе де нар тәуекелге бел байлады. Өзінің дос-жарандарымен, жақын-жуық, жанашырларымен ақылдасты, жоспар құрды, ұйымдастыру тобын белгілеп, оларды елді мекендерге халықпен тілдесуге, олардың пікірлерін, ұсыныстарын білуге сапарға аттандырды. Жергілікті жердегілер оң қабақ танытып, алдағы істелер істі толық қолдайтындықтарын айтқаннан кейін-ақ, іске батыл кірісті. Аудан, қала, облыс әкімдеріне істің жайын баяндап, олардан құптарлық ишарат алғаннан кейін батыл шаралар белгілеп, ыждағаттылық танытудың арқасында, 4-5 айдың төңірегінде ырғалып-жырғалып жатпай-ақ Сәңкібай бабаға Темір ауданының орталығы Шұбарқұдық кентінен 15 шақырым жердегі Еділсайға жерленген жеріне айналасын қоршап, өте үлкен әрі биік күмбезді кесене орнатты, құран оқытып, ас бергізді. Сәңкібайға салынған кесене мен оған арналған асқа Алға, Мұғалжар, Байғанин, Темір, Шалқар аудандарымен басқа да қалалардан өте көп халық жиналыпты, ат жарыстары, ұлттық ойындар ұйымдастырылып, жүлделер үлестірілді. Сөйтіп көптеген ойда ұялап, көңілде күпті болып жүрген арман-ой орындалып, сәтті аяқталуына халық риза болып, алғыс сезімдерін білдірді. Шұбарқұдықтан Ойылға қарай тас жолмен шыққаннан жарқырап көрініп тұрған кесенесін көріп, ризалық сезіммен құран бағыштадым, өлі риза болмай, тірі байымайды дегендей азаматтарға деген алғысымда шек болмады. Кішілігі кісілігінен, ірілігі ісінен, ой-мұраты адамшылығынан, адалдығы әділдігінен, парасаты -пайымынан танылған Әжмағидай азаматты ісінен көріп, «адам бірден қайраткер болып тумайды, қайраткер болып қалыптасады» - деген халқымның қарапайым қағидасын сонда ұққандай болдым. Елімнің ақсақалдары мен азаматтарының іштей ұғысып, үлкенінің ірілігіне кішісінің кісілігі жарасып құдай қолымен аруақты баба алдында азаматтық танытып үлкен іс тындырғаны кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге болып қалары сөзсіз. Үлкендердің айтуымен біздердің өзіміз бала кезімізден Сәңкібайды қыдыр көрген, аузы дуалы үлкен аруақты адам деп еститінбіз.Сондықтан да алыс сапарға шығарда сыйынып, иә, Сәңкі ата, оң сапарын бере көр деп жалынып жалбарынатын. Басына іс түсіп, болмаса басы ауырып балтыры сыздағандар да, перзентке зар болған аналар да басына барып түнейтін, құран оқытып, ақтық байлайтын. Дертіме шипа, құрсағыма бала бітіргейсің деген зар тілеулерін өз құлағыммен талай естігенмін. Солардың бәрінің бірдей болмаса да көпшілік тілектерінің орындалғанын да білемін. Осы әрекеттердің бәрі бұрын жария болмай жасырын болғандығын біздің жасымыздағылар ғана біледі, бізден кейінгі жас ұрпақ бұл жайлардан хабарсыз. Қазір бәріне жол ашылды. Сондықтан оларға бабаның басына барыңдар, көріңдер, тағзым етіңдер, құран бағыштаңдар, сыйлап-сыйынып жүріңдер деген уағыз айтуға тура келеді. Бұл аруақты баба туралы айта берсе сөз көп, арнаулы кітап жазуға да болады. Ол келешектің ісі болар. Сәңкібай бабаның шығу тегі қысқаша айтқанда, қайырғанда төменгідей болып келеді. Арыдан айтпағанның өзінде шекті руынан тараған Айт пен Бұжырды кіші жүздің бәрі біледі. Айттан - Тілеу мен Қабақ туса, Бұжырдан - Назар, Жекей, Шүрен туады. Назардың екі әйелі болған. Бәйбішеден 9 ұл, тоқалдан 6 ұл өрбіген. Тоқалдан туған алтаудың бірі -Сәңкібай би. Бабадан тараған ұрпақтар қазір Алматы, Ақтөбе қалаларымен Ақтөбе облысының Мұғаджар, Темір, Октябрь, Алға, Байғанин аудандарында тұрып жатыр. Сәңкібай бабамыз шамамен XVІІ ғасырдың аяғымен XVІІІ ғасырдың басында дүниеге келген, 117 жыл ғұмыр кешкен көрінеді. Ас беру рәсімі оның туғанына 310 жыл толу қарсаңында өткізіліпті. Сәңкібай ұрпақтарынан да айта қаларлықтай халқына қалаулы, еліне елеулі азаматтар жалғасыпты. Патшалық Ресей мемлекеттік І-думасының депутаты Алпысбай Қалменов, қазақ халқының алғашқы мұнайшы, инженер-геологы, «Қазақ КСР-іне еңбегі сіңген геолог-барлаушысы», «КСРО мұнай өнеркәсібінің үздігі», Лениндік сыйлықтың иегері, Оңтүстік Маңғыстау мұнайын тұңғыш ашушылардың бірі Нәрен Орынбайұлы Имашев, оның ағалары: Қобда аудандық прокуроры Әбдіхалық Орынбайұлы Имашев, Ақтөбе педагогикалық училищесесінің тұңғыш директоры Дәулетияр Орынбайұлы Имашев, Қазақстан ғылым академиясының вице-президенті экономика ғылымының докторы, академик Сақтаған Бәйішев, қазақтан шыққан екінші заң ғылымының кандидаты, профессор Мұтағаллем Қайыршаұлы Ермағамбетов, физика-математика ғылымының докторы, профессор, Қазақстан ғылым академиясының атақты ғалымы Сәкен Обашев, медицина ғылымдарының докторы, профессор Ажмадин Дербісалин, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Тұрғанғали Жолбасқанов, Алматы медициналық академиясының аға оқытушысы Зарлық Ешұлы, ұзақ жылдар бойы Байғанин аудандық партия комитетінің хатшысы, ұжымдық шаруашылық төрағасы, кеңшар директоры қызметтерін абыроймен атқарып, республикалық дәрежедегі дербес зейнеткерлікке шыққан Өмірзақ Тағыбергенов, кеңшар директоры, Байғанин аудандық ауылшаруашылық басқармасының бастығы, Шалқар аудандық атқару комитеті төрағасы, «Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген мал дәрігері», республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер Шора Атантаев, Құрманов атындағы кеңшар директоры, ғалым-зоотехник Нағым Рысжанов, тағы басқа азаматтардың есімдерін мақтанышпен айтуға болады. Бұл бабадан атаға, атадан балаға жалғасқан өмір көші. «Жас қартаймақ, кәрі өлмек, бір құдайдан басқаның бәрі өзгермек» -деп данышпан бабамыз ұлы Абай айтқандай қоғам өзгереді, ұрпақ алмасады, тіршілік жалғасады дегендей бабалар мен ұрпақтар көшін жалғастыратын сарқылмайтын, таусылмайтын өмір көпірі бұзылмай, үзілмей жаңарып жалғасын таба бергей дейміз. Сәңкібайдың кіші жүз өңірінде айтулы бай болғандығының тағы бір дәлелі әр жылдың мамыр айында Әбілқайыр ханға сәлемдесіп қайту сапарында өзінің нөкерлерімен ханға арнап сый-сияпат апарып тұрыпты. Хан да Сәңкібайдың байлығымен қатар адамгершілік қасиеттерін тыңдаған. Ол кездегі хандардың дәстүрі бойынша кез келген бай хандармен табақтас та, сырлас та болмақ түгілі маңайынан да жүре алмаған. Ал Әбілқайыр болса би Әжібай, батырлар Есет Көкіұлы, Арал, беріш Есболай, адай Шотан, назар Сәңкібайды бір-бірінен алаламай, тең дәрежеде ұстаған. Хан Әбілқайыр және оның төңірегіндегілер жорықтарда, алыс сапарларда, аңға шығып серуен құрғандарында астарына мінетін аттарын Сәңкібайдың жылқыларынан алдыратын көрінеді. Өйткені, Сәңкібай баба жылқы малын ерекше қадірлеген және оның тұқымын ылғи асылдандырып, ауыстырып отырған. Әр үйір жылқысының ішіндегі айғырының ерекше қасиеттері болған. Солардың ішінен Сәңкі-ата байлығымның құт-берекесі, ырысымның алды деп Барысала деген айғырды қасиетті, адамға бергісіз ақылды мал деп қатты бағалапты. Ол қандай бір дүлей борандарда да жылқыны шашау шығармайды екен, ит құсқа, ұры-қарыға бермейтін көрінеді. Тақа болмаған жағдайға кісінеп елге хабар берудің белгілерін көрсететін көрінеді. Сәңкібайдың батырлығына да мысалдар көп. Қалмақтар қанша жауынгер, жүректі болса да Сәңкібай ауылда болғанда оның ауылын шабуға батылдары жетпеген, одан сескенген. Тек қана торуылдап жүріп, жоқ кезін пайдаланып барып айлаларын асыруға тырысқан. Бірде мамыр айы туа Сәңкібай жылдағы әдеті бойынша Ырғыз даласында жайлауда отырған Әбілқайыр ханға өзінің бас көтерер жақсыларымен сәлемдесіп қайтуға аттанғанда оның хабарын Жемнің құйылысында мекен еткен қалмақтардың Сәңкібай ауылын басып алуға дайындалып жорыққа аттанғандығын естіген ауылдың бас көтерер басшысы болып қалған оның қызы Ақбота ести сала еркекше киініп, ауылдағы малшы-жалшыларын жасақтап, қалмақтарға қарсы шайқасқа шығады. Екі арадағы қырғын шайқаста жауды еңсере қуып бара жатқанда Ақбота қалмақтардың қолынан қаза табады. Ханға барған сапарынан қайтып келе жатқан Сәңкібай қалмақтар шауып, олармен болған ұрыста қызының ерлікпен қайтыс болғанын естіп, оның денесін сол жердегі аяқ баспайтын биік төбенің басына қоюды ұйғарады. Ол жер Ақтөбе облысы бойынша Байғанин ауданының Алтай кеңшарының шекарасындағы кең жазықтағы қолдан жасалғандай ақ бордан құйып қойғандай үлкен төбе - Ақбота - Сәңкібай деп аталады. Кең жазықтағы биік төбенің басына шыққанда 30-40 шақырым қашықтықтағы көрінбейтін жер жоқ. Бәрі де айқын, тайға таңба басқандай. Мен өзім де ол жерде талай болғанымда атын ғана Ақбота-Сәңкібай деп қана атап, аржағын біле тұрсақ та ежектеп айта алмай жүре беретінбіз, айтсақ та бәлеге жолығамыз ба деп қорқатынбыз. Шіркін тарығып, зарығып жеткен тәуелсіздік ай, не деген қымбат, қастерлі, қасиетті едің, не деген ардақты, не деген айбарлы едің. Ішімізден тынып, тұншығып келген үнімізді еркін шығардың-ау. Сені қастерлеп, қадірлемеген адам болар ма, сірә!? Қыз баланың қару асынып, елін қорғау үшін кеудесіне қорқыныш ұялатпай жауға қарсы аттануы батырлықтың да батылдықтың да белгісі. Бұл да әке қанынан дарыған қасиет. «Әкеңде жоқ арғымақ, шешеңде жоқ арғымақ саған қайдан тап болды тіке жардан қарғымақ» дегендей әке қанында батырлық болмаса Ақботаға батырлық қайдан дарыр еді? Тұлпардан тұлпар, сұңқардан сұңқар, асылдан асыл, батырдан батыр туады деген осы. Оған қандай қызмет көрсетілсе де артық болмайды. Мұғаджар ауданына қарасты Жаңажол кеншарының Қожасай деген фермасында Бәшенкөлдің іргесіндегі қазіргі белгілі кен орны Сарытөбе деп аталатын жерде Молдағазы салдырған мешіт болатын. Сол мешіт жайлы, оны салдырған қазірет атанған Молдағазымен өзінен кейін сол мешітті халық үшін пайдаланған оның баласы Шәріп туралы «Ақтөбе» облыстық газетінде мешітті қалпына келтіру халық үшін қызмет еткен әкелі баланың жерленген жеріне ескерткіш орнату мәселесі көтерілді. Қожасайдың қарттары Мұхтар Қожахметов «жақсы ниет, игі бастама» деген, соғыс және еңбек ардагері Бәйділлі Қоспанов ағамыз «Ишан емес, қазірет болған» деген мақалалар жазған. Қожасай фермасының тұрғындары Мұғаджар ауданының әкімі Б.Әйтпембетов мырзаға Молдағазы қазіретке арнап есеп шот ашу жөнінде өтініш те айтқан болатын. Тек қана халықтың күшімен бітпесін білгендіктен «Ақтөбемұнай» АҚ оған қарасты кәсіпорын басшыларына хат жазып көмектер сұралды. Обалына не керек барлығы да қол ұштарын берді. Қысқаша Молдағазы, Шәріптің кім екендіктеріне тоқталайық. Ақтөбе облысының Мұғаджар Құлтумаұлы деген қазірет болған. Жастары 90-ға келген сол жердің қариялары Мұхтар мен Байділланың айтуларына қарағанда ол 1850 жылы дүниеге келіп, 1929 жылы қайтыс болған. Бейіті сол жердегі өзі 1904 жылы салдырған мешіттің қасында. Ол кісіні Қожасай елді мекенінде тұрушылар ғана емес, оған шектес жерлердегі табын, құлан, бәшен, сауғабай, кенегес, айпан, адай, құлшығай әулеттері жақсы білген, қадір тұтып сыйлаған. Өйткені, ол кісі мұсылманша көп оқыған, білікті, қайырымды адам болып көрінеді. Ол Қазанда ескіше оқыған, одан оқуын Меккеде жалғастырған, оқу бітірген соң да сонда қызмет етіп, елге 47 жасында оралған. Кенегес руынан Алпан деген дәулетті адамның Бибажар деген қызына үйленген. Алпан атағы жер жарған бай болса да өте қайырымды болған. Оның Молдағазыға мешіт салдыруға көп жәрдемі тиген. Молдағазы Алпанның жәрдемімен 1904 жылы мешіт салдырғаннан кейін оның айналасын көгалдандыруға ерекше көңіл бөлген. Қожасайдың Сартөбе, Күләл деген жерлерінде, Жаңажолдың Жағабұлағына дейін аумағы 40-50 гектар жерге жиде, финике, терек, шырша ағаштарын еккізген. Қазір ол жерлер жайқалған орман болып құлпырып тұр. Сол жерлерден шыңырау құдық қаздырып, таспен өргізіп суын бау-бақшаға пайдаланған, тазалық үшін бетіне қалпақ салдырған, ол құдықтар қазір әлі бар, мұрты бұзылмаған. Сартөбеден мешіт салдырғанда материалды Күләл деген жерден шығатын борды күйдіріп тағы басқа қоспалар қосып күйген қызыл кірпіш жасатқан, төбесін қаңылтырлатып айшық орнатқан, мамандарды Қазан қаласынан алдырған. Мешітті салып болғаннан кейін 30-35 шәкірт ұстап, оларды 4 жыл оқытқан да молда етіп дайындаған. Оқу ақылы болғанда бай адамдар малдай да, ақшалай да төлеп тұрған. Әкелінген қаражатпен малды жеке басына жаратпай, мешіттің керек-жарағына, шәкірттердің тамақтарына жұмсап отырған. Қолы ашық болғандықтан келгендерге қонақасы бермей жібермейтін болған. Молдағазыдан бес ер бала өрбіген. Олар Шәріп, Мұқыш, Олдан, Дүсіп, Нұролла. Осылардың бәрінің немере, шөберелері бар. Мұқыш пен Дүсіптің өз балалары әлі бар. Балаларының ішінде сенім артып, көп үміт күткен баласы - Шәріп. Молдағазы көзінің тірісінде шәкірттерді оқытуды да осы баласына тапсырған. Бұл Хорезм қаласында мұсылманша оқыған, сонымен қатар суырып салма ақын да болған.

деген өлең жолдары тұрғындардың есінде сақталып қалған.

Шәріп қазіреттің інісі Нұрадин қырғыздың Алатауында, Алматыда мектеп директоры болып қызмет жасаған, кейін ұсталып кетеді. Хорезмде оқып жүргенде Қожасайдағы баласы Ғайнединге сағынышпен хат жолдауынан да оның ақындығын танығандай боласың.

Шәріп 1935-37 жылдары түрмеге қамалады. Оның өзінің бір шумақ өлеңінде былайша келтіреді.

1937 жылы түрмеден қашып елге келген соң көп ұзамай қайтыс болады. Оның сол түрмеде болған қиын кездерін өлеңмен жазғандары өзінің баласы Ғайнединге бар дегенді, бірақ одан сұрастыруға ешкімнің батылы бармады, сұрағанда да ол айтпаған болар еді, ақыры ол да жер құшағына оранды. Кеңестік дәуір кезінде халық үшін жан аямай еңбек еткен қаншама дарынды адамдардың жаны құрбандыққа шалынды, ақыр аяғы із түзсіз болды. Келмеске кеткір ол да бір қиямет қайым заман еді ғой. Айтып-айтпай не керек шіркін, талай жақсы мен жайсаңдар әлдінің алдында аласармай, жағымпаздарша жараса алмай, тоқпағы күшті зорлықшыл қоғамға зорға шыдап, жанарын үнемі өрге қадап, әділетсіздік пен қайырымсыздыққа кеудесін қалқан етіп тосқан күйінде дүниеден арманда өтті ғой. Бура тартқан, жала жапқан өктемдікке төтеп беріп, шыдамдылықтың шыңын көрсетті емес пе шіркіндер! «Молдағазы жоқшылық пен жетімдіктің қандай да бір қиындығына болса да төтеп беріп Қазан, Мекке қалаларында мұсылман дініне беріле оқығандығынан құдай жолын құран-кәрімде айтылғандай таза ұстауды мақсат тұтып, өзінің халқын да сол жолға қалыптастыру мақсатында салдырған мешітті кеңес үкіметі бұзып, бүлдіруді мақсат етті. Соның бір айғағы 1939 жылы қызыл империяның шаш ал десе бас алатын жандайшаптары мешіттің айшығын түбінен қопарып алып тастау үшін өгіз бен түйеге арқан тартқызып екі күн әуре болғандықтарын бала да болсам көзіммен көрдім. Үшінші күні құралдары мен шебер адамдар алдырып кескілеп барып тартқызғанда құлағаны әлі көз алдымда. Сол мезетте күн тұтылып қараңғыланды. Сонда жергілікті халық қазіреттің мешітін неге құлатады екен деп таң қалдырғанын ешкімде түсінбепті. Бұл жағдайды 60 жылдан кейін жасқанбай жазып, жария етуіміз де шіркін тәуелсіз мемлекет болуымыздың арқасы ғой. Сол Молдағазы қазірет салдырған мешіттің айшығын құлатқанда мен сол мешіттің ішінде бірінші сыныпты Зәйдүлла Жәленов деген мұғалімнен оқығанмын. Оқып жүргенде үлкендердің айтуы бойынша Шәкеңнің аруағын сыйлап жүгіріп ойнамайтынбыз, жаман сөз айтпайтынбыз». 2006 жылы қыркүйектің бірінші онкүндігінде Кеңқияқ мұнайгаз басқармасының бастамасымен осы кен орнының игерілгеніне 40 жыл толу мерекесін салтанатты түрде атап өту жоспарланып отыр. Мерекелік шараларға сәйкес автокөлік жолдарын күрделі жөндеуден өткізу, Кеңқияқ кентін көгалдандыру, сәулеттендіру, мектеп, спорт кешені, емхана, тұрғын үйлерді күрделі жөндеу, басқарманың ғимаратында арнайы мұрағат ашу, Кеңкияқ мұнай қорының игерілуі жәйлі кітап шығару, т.б. маңызды шаралар іске асатын болады. Кеңқияқта домбыра жасап, сурет салатын Айжарық Сейітов, ақын,сазгер Қуатжан Баймұқанов т.б. дарынды адамдар жеткілікті. Туған жерге деген ыстық ниет пен сүйіспеншіліктің айғағы, сипаты олардың «Кеңқияқ сазы» атты өлеңін келтіруді жөн көрдік.

Орынбаевтар әулеті Ақтөбе облысы Темір ауданының 13-ші ауылы Бәшенкөлде тұрған. Әке-шешесі кедей-кепшік атанған, байдың малын баққан. Ағайындары, бірге туған ағалары Мәмбет пен Әбдіхалық бай есігінде жүрген жарлы жақыбайлар болса, Дәулетияр жастайынан оқып, білім алған. Яғни, Ұлы Қазан төңкерісіне шейін жалшылық ғұмыр кешкен. Бірқатары 1914-1917 жылдар аралығында мұнай іздеуші кәсіпкерлер ағайынды Нобельдердің қарауында Мәртөк, Итассай, Жуса т.б. мұнай алаңдарында әртүрлі жұмыстар атқарды. Жаппай ұжымдастыру жылдарында мүшелікке кіреді. Ел ішінде әртүрлі әңгіме бар. Бірі «Назар-Шүрен» руларының үкіметке қарсы әрекетінің салқындығы десе, бірі сол жылдары шешек ауруы кең етек жайып, Дәулетияр емшілік қылып, әңгімеге қалып, Ақтөбенің түбіндегі Маржанбұлаққа ығысып көшіп кеткен дейді. Имашевтың Орынбайының ұрпағының ең үлкені Мәмбет (1893-1966). Баласы Ерғали сонда дүниеге келген. Ескенеде, Гурьевте темір жолда қызмет істеген інісі Нәрен Орынбайұлымен бірге көшіп қонып, 1962 жылы елге оралып, қатардағы қызмет атқарып, 1966 жылы қатаң аяз бен көз көрсетпейтін боранда қайтыс болған. Кейбір ағайындары жерлеуге Кеңқияққа жете алмай кейін қайтқан. Үлкен баласы Қашқынбай (1931 жылы туған, 1.02.1969 жылы қайтыс болған) инженер-геолог, Кеңқияқта жұмыс істеген, Шымкентте геологиялық басқарманы басқарған, қайтыс болғаннан кейін сүйегін Кеңқияққа әкеліп жерлеген. Ағасы Әбдіхалық 1904 жылы туған, 1920-1925 жылдары Темірдің 7 жылдық мектебінде, 1925-29 жылдары Қазақстан өлкелік медицина техникумында оқыды. Әуелі қызыл отау меңгерушісі, саяси жетекші, Ақтөбе округтік жер басқармасының жерге орналастыру бөлімінде, Табын аудандық жер бөлімінің меңгерушісі болып қызмет етеді. 1933-1934 жылдары Арал ауданының, Ақтөбе облысының Қобда ауданында прокурор болып жүріп, әңгімеге шаталады. Үкіметке қарсы қастандық ойлаудан құралақан емес деген желеумен НКВД тарапынан ұсталып, абақтыға жабылып, 1938 жылы 12 желтоқсанда 10 жылға сотталады. Тек 1942 жылдың жазында ғана Одақтық Жоғарғы Пленумында сот шешімімен қылмыстық әрекеті анықталмағандықтан бостандыққа шығарылады. Кейін ол СОКП қатарында қайтара сапқа тұрып, сол Қобда ауданындағы бұрынғы жұмысын әрі қарай жалғастырады. Сталин атындағы ұжымдық шаруашылық төрағасы, Дайындық Министрлігінің агенті, кеңшар ферма меңгерушісі т.б. қызметтерде болып, 1964 жылы зейнетке шығады, 1970 жылы қайтыс болады. Әбдіхлықтың өз қолымен жазылған өмірбаяны және оны қылмысты істеп ақтау туралы анықтаманы келтірелік:

Автобиография Я Имашев Абдулкалик родился в 1904 году на местности «Башенкул» бывшей Эмбинской волости Темирского района Актюбинского области. Mой отец Урумбай Имашев, был бедняком свой век проводил настуческой образ жизни, у баев (полуфеодалов). До 1920 года я находился на иждевении отца. С 1920 года по 1925 год я учился в Темирской 7-летней школе. С 1925 года по 1928 год учился Казкраймедтехникуме. С 1931 года по 1929 год работал зав.красной юртой, при Темирском райисполкоме. 1929 года по 1931 год работал политруном отдела землеустройства актюбинского ОкРЗУ. С 1931 года по 1933 год работал, завРайЗО Табынского района. С 1933 по 1936 год я работал прокурором Аральского района. С 1936 года по 10.01.1938 годы работал прокурором Хобдинского района. С 10.01.1938 года по 15.09.1942 год находился в лагерях заключение. Выездная сессия военной коллегии Верховного Суда Союза ССР от 12.12.1938 приговорила меня к 10-ти годам лишения свободы. Согласнo поданного мною жалобы: Верховному Суду Союза ССР. Пленум Верховного Суда Союза ССР своим определением от 14.08.1942 года №14/М2/С отменил приговор выездной сесси военной коллегии Верховного Суда Союза ССР от 12.12.1938 года, за недоказанностью, моего преступления и мое уголовное дело было прекращено. В связи с чем меня освободили из лагера место заключения. Решениями бюро Хобдинского райкома партии а бюро Акюбинского обкома КПК, востановили меня членом КПСС без перерыва партийного стажа, я являюсь членом КПСС с 1930. С 10.12.1942 года по 8.10.1949 года, я работал прдседателем бывшего колхоза им. Сталина Хобдинского района. С 1950 года по 1959 год я работал агентом райуполминзага по заготовке с/х продуктов и инспектором райФО, с 1959 года по 1961 год работал в совхозе 15 лет КазССР – ферме №3, бригадиром полеводческой бригады. С 1961 года по 1.07.1964 года работал зав.клубом на ферме №3 совхоза 15 лет КазССР. С 01.07.1964 года пенсионер.

1. Темирская школа – с 1920 г. по 1925 г. уч. 6 кл 7 летка. 2. КазКраймед. С 1925-1928 г. уч. 3 года техникум. 3. Темирский Рай – с 1928-1929 г. Исполком, зав.красной юртой. 4. Актюбинский округ с 1929 - 1931 г. отд. землеустройства – политрук. 5. Табынский район – с 1931 - 1933 г. 6. Прокурором Аральского района – 1933 по 1936 г. 7. Прокурором Хобдинского района 1934-1938. 8. Находился в заключении с 1938-1942 гг. в лагерях. 9. Хобдинский район с 1942-1949 г. Председатель колхоза им. Сталина 10. Хобдинский район – с 1950 - 1959 г. Упол.Минзага агентом с/х продуктов и инспектором РайФО 1959-1961 11. С/з 15 лет КазССР, ферма №3, помбригадира полевод. 12. Хобдинский район – 1961 по 1.07.1964 г. Культ отд. Зав клубом фермы №3. С/з 15 лет КазССР. 13. С 1.07.1964 г. - пенсионер.

Дана настоящая справка тов. Имашеву Абдулкалику в том, что по его делу приговор военной коллегии Верховного суда Союза ССР от 12.11.1938 г. Отменен определением Пленума Верховного Суда Союза ССР от 14.08.1942 г. №14/м. 2/с и за недоказанностью преступления уголовное дело тов. Имашева Абдукалика произиодством прекращено в связи с чем он из лагеря освобожден.

1925-1927 жылдардағы Ақтөбе педтехникумының тұңғыш директоры. 1925 жылы Москвада өткен бірінші Бүкілодақтық мұғалімдер съезінің делегаты. Дәулетияр Имашев халық ағарту ісінде 50 жылға тарта еңбек еткен, негізінен Мәртөк ауданының Жайсан орта мектебінде мұғалім болып қызмет атқарған. «Коммунизм жолы» газетінің, 1989 жылы 29 қыркүйектегі самында соғыс және еңбек ардагері М.Жамантаев «Көз көрген ағасы еді» атты мақаласында Байғанин ауданында тұратын Төкешовпен кездесуін баяндайды: «Соғыс және еңбек ардагері Төкешев деген ақсақал 1940 жылы Ақтөбеде кездейсоқ С.Бәйішевтің бұрынғы ұстазы, Темір қаласындағы 7 жылдық орыс-қазақ еңбек мектебінің директоры Дәулетияр Орынбайұлы Имашевке кездестім. Бұл кісі ертеде оқыған қазақ интеллегенттерінің бірі, білімді парасатты адам еді. Көп жылдар бойы мүғалім болып пенсияға шықты. Қазір тоқсанның үстінде. Орынбор облысы Ақбұлақ деген жерде тұрады. Ол кісінің айтуы бойынша Сәкен (Сақтаған) 1920 жылы Темір қаласындағы 7 жылдық орыс-қазақ мектебіне оқуға түседі. Жастайынан ол үздік оқыған, ізденгіш, еңбекқор болған, кейін комсомол қатарына өтіп, жұмысқа белсене қатысады. С.Бәйішев 1960 жылдардың бірінші жартысында туған еліне келіп, өзінің өскен жерлерін аралады. «Біріншіден, Темір қаласында жеті жылдық мектептегі алғашқы мұғалімдерім Дмитрий Яковлевич Никифоров, Анна Федоровна Орлова, Дәулетияр Имашев сияқты тамаша адамдар болды. Бұлар менің оқуыма, сабақ үлгеріміме айрықша назар аударып жүрді, көзімше де, сыртымнан да, неге екенін ол кезде ойластырған да жоқ, бұл баладан елеулі үміт күтуге болады деп жүрген екен. Осыдан ба, әлде басқа себептен бе, сабақты әлімнің келгенінше жарысып, жақсы оқуға тырыстым («қоянды қамыс, ерді намыс өлтіреді» деген себеп болу керек)» – деп жазады.

Қазақстан Республикасының ұлттық ғылым академиясы, Алматы. Ақыл кітабы, 2000 ж. Дәулетияр ағайындарына мына хатты қалдырып кеткен. (Сол күйінде беріп отырмыз): «Зер салып оқығайсыз. Нарекеңнің ісі туралы – 7 июль 72 жыл басталды, ал 16 июля 1974 года Гурьевский облсуд Гурьев горсудтың (решениесін) үкімін бекітті. Нареннің ісі 2 жыл және 9 күнге созылды. Гурьев горсуд по ст. 80, часть 2 УК КазССР он жыл берді – к 10 (десяти) годам лишения свободы, с отбыванием меры наказания в исправительно-трудовой колонии общего режичи Алматыға барып жолықтым. 12 күн жүріп қайттым. Екі жыл жазылған арыздың есеп-қисабы жоқ, көп. Арыздың бәрін адвокатқа жаздырдым. Нареннің қатыны адвокатты Ленинградтан жалдап алды, 35 мың сом ақшаны жұмсады, ал менің қалтам таусылды. Егерде мен қумасам өлтірушіні ағартып жіберетін еді. Нәреннің Гурьевтегі достары мені мықтап қарғайтын еді. Лағнат айтатын еді. Ереминаға «высшая мера наказания» (см.статья 88 ч.1) бер деп едім, менің өтінішімді қабылдамады. Гурьевтің облсоты қаулысы не күйде екені маған белгісіз. Тағы арыз беріп отырмын. Гурьев облсотынан білу керек. Ақшам бітті. Пенсияға қарап отырмын. Менің пенсиям шамалы 75 сом».

«Сүндет пен Роза туралы жазайын (Әбдіхалықтың қызы мен күйеу баласы): Ұмытшақ болдым. Қай айдың іші екенін білмеймін. Осы жыл, август айы ма деп шамалаймын. Сүндеттің құдағайы өлген екен. Сүндет пен Роза екеуі бата оқуға құдасының үйіне барған екен. Сол сапарда екеуі және құдашасымен үшеуі біздікіне келді. Шай ішіп, жарты ішіп кетті. Сүндеттен сендердің жайында жақсылап сұрадым. Ол екеуі маған Зеріптің науқасы салмақты екенін айтты. Шәуменнің автомашина сатып алуға заказ бергенін айтты. Содан соң Розаны Ақтөбедегі сырттан оқитын мамандық алатын (библио-текарь) оқуға түсетін, талаптарын айтты. Содан соң хабар алғаным жоқ. Мен Нәренді өлтірушілер туралы істің соңына түсіп, қолым тимей жүрді, ал сендер неге хат жазбайсыңдар. Амандықтарыңды, өте-мөте, Зеріп жәйін неге хабарламайсыңдар?!». Осы кітапты жазып, дайындауда Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы, Жайсаң темір жол бекетінің орыс-қазақ аралас орта мектебінде мұғалім болып қызмет жасайтын Имашева Сұлушаш Дәулетияр қызымен (05.11.1951 жылы туған) кездесудің сәті түсті. Оның айтуынша Дәулетиярдың бірінші татар әйелінен үш қызы болған, олар Ақтөбе қаласында тұрған, қазір көшіп кеткен, хабар-ошар жоқ. Екінші әйелінен ұлы Рем Дәулетиярұлы Ұлы Отан соғысына қатынасып, 1943 жылы Запорожье қаласының түбінде қайтыс болғаны туралы кезінде «қара қағаз» келген. Өзі әкесіне еріп 1970 жылы педагогикалық институтқа түсу үшін Гурьев қаласына барған. Нәрен Имашевке үйіне барып сәлемдесіп, шаруасын айтқан. Нәрен туысқандарының келгеніне қатты қуанып, кастрюлге ет салып, газға қойған. Жұмыстан кешкісін келген Алевтина Еремина, қайнап жатқан тамақты көшеге лақтырып төгіп тастап, бұлар ренжіп шығып кеткен, кейін хабарласпай елге қайтқан. Үйіндегі әкесі туралы барлық құжаттар өртеніп кеткендіктен басқа ешқандай мағлұмат бере алмады. Үйінде әкесінің екі-үш суреті, С.И.Ожеговтың «Орыс тілі» сөздігіне 1969 жылы 11-13 қаңтарда Ырысты Арыстан қызы, Рысқали, Ақкенже, Әбдіхалық, Айтжан келіп кетті, – деп жазу қалдырған.

Қазіp облыстық кітапханада қызмет істейтін Сүндет пен Алмагүл: Менің әкем мен шешем Нәрен ата туралы айтатын. Нәрен ата тап-таза киініп, айналасындағыларды жиып, әңгімеге тартатын. Әйеліне ренжитін. Сондай адамның өмірден ерте кеткенін налитын Дәлетияр Имашев нағашым Мартуктен үйге бала кезімде жиі іздеп. Мен 3-4 класта оқитын кездер. Ұзын бойлы, денелі, үстіне шаң жұқтырмайтын тазайын,кісі, Жасы бірталайға келген үлкен кісі есімде қалғаны, басында қалпағы, үстінде ақ кителі бар. Тістері аппақ қаладай еді.Келген сайын бізге де өзі сыйын ала келетін, біз асыға күтетінбіз.Нағашым Әбдіхалық: ұзын бойлы, тік шашты, үлкен көзді кісі боды. Ауылына барғанда бізді алдымыздан құрақ ұшып қарсы алатын. Әке шешеммен үнемі баратынмын» – деп еске алады. Орынбайдың кіші баласы Нәрен Ақтөбе облысы Темір ауданың №13 ауылы Бәшенкөлде 1908 жылы туған. Әке-шешесіне1938 жылы қайтыс болған. Нәрен Орынбайұлының өмірі өте күрделі. 1925 жылға шейінде Темірдің басындағы жетіжылдық мектепте оқып, білім алған. Нәрен бірер жыл қол қусырып үйде отырып қалады. Ақтөбе губерниялық комсомол комитетінің жолдамасымен 1926 жылдың күзіндегі Мәскеудегі Калинин атындағы жұмысшылар факультетіне қабылданады. Оны да ойдағыдай тәмамдап, 1929 жылы осындағы Таукен академиясына түседі. Академия 1930 жылы ыдырап,таратылып оның ізінен алты бірдей институт өз алдына отау тігеді. Солардың ішінде элемге академик И.М.Губкин атында мұнай институты да бар.Нәрен Орынбайұлы оның геологиялық барлау факультетінде дәріс алады. Әрі қарай 1934 жылы бұл жоғары оқу орнын үздік бітіріп шығып, инженер-геолог мамандығын алып шығады. 1934 жылдың шілдесінен 20 қарашасына дейін Байшонас мұнайлы кәсіпшілігінің. инженер-геологі. 1937 жылдың 27 ақпанына дейін Қосшағыл мұнайлы кәсіпшілігінің Бас геологі, 1937 жылдың 10 – шы тамызынан 22 желтоқсанына дейін «Актөбемұнай» тресіндегі геологиялық іздестіру кеңсесінің бас инженері болды. 1939 жылдың 9 ақпанына дейін – «халық жауы» деген күдікпен тергеуде болады. 1939 жылдың 10 маусымынан 1941 жылдың 27 тамызына дейін «Ақтөбемұнай» тресінің ғылыми-зерттеу зертханасының меңгерушісі, геологиялық іздестіру кеңсесінің геологиялық секторының меңгерушісі, бас геологтың орынбасары қызметін атқарды. Қазақстан мұнай бірлестігі бастығының жарлығымен 1941 жылдың тамыз айында, Нәрен Орынбайұлы Имашев Доссор кәсіпшілігіне бас геолог бекітіліп, сонан соғыстың соңғы күндеріне шейін қызмет атқарды. Өйткені, Доссордың мөлдір мұнайы бағасы өте жоғары еді. Бас геолог сол мұнайдың көзін ашушы, індетіп іздеуші. Нәкең сол 1945 жылдың сәуір айынан 1947 жылдың қыркүйегіне шейін Ескене кәсіпшілігін басқарды. Сұрапыл соғыс жылдарының тұсында КСРО Халық Комиссарлары Қорғаныс комитетінің ауыспалы Қызыл туын қолдарынан шығармаған ескенелік мұнайшылар Имашевтің де айдарынан әлденеше мәрте жел естірді. Оның тұрған үйі әлі сақталған. Көршісі болған Қазақ ССР- інің еңбек сіңірген рационализаторы Дүйсенғали Әжіғалиевтің қызы Атырау мемлекеттік мұрағаттар мен құжаттар бөлімінің меңгерушісі Әжіғалиева Рабиға Дүйсенғали қызының айтуымен ол үйді іздеп таптық. Осынау абзал азаматтың мамандығын жетілдіріп, кәсіби шеберлігін арттыруына КСРО Мұнай өнеркәсібі министрлігі де шынайы қамқорлықтар жасайды. Мәскеу қаласындағы бір жылдық курсқа өндірістен қол үздіріп оқытады, терең білімін әрмен қарай ұштайды. Өйткені, бұл екі аралықта Нәрен Орынбайұлы абақтыны да адақтады. Сұрапыл соғыстың зор қиыншылықтарын да бастан өткерді. Күйзелген шаруашылықтарды қалпына келтіру ісінің де алғы шебінен сүрінбей өтті. Соның бәрінде о бастағы институт қабырғасынан алған білім мен ілім анық топайланбағанмен, бергі жағында ептеп көмескі тартуы әсте ғажап емес. Аталмыш курс сол ұпайларын түгендеуге жарқын жол ашты. Бір сөзбен айтқанда, қап түбінде жатыңқырап қалған алтын кездікті ұстараның жүзіндей лып еткізіп, өткірлеп берді. Иә, Имашевтің арғы жағындағы аяқ алысы кісі қызығарлық. 1947-1958 жылдары «Қазақстан мұнай» бірлестіктің геологиялық бөлім бастығы, бас геологтың орынбасары, «Казнефтегазразведқа» гресінің бас геологы, 1958 жылдан 1968 жылға дейін Батыс Қазақстан геологиялық басқармасы бастығының орынбасары, бас геологы, 1968 жылдың 15-ші қыркүйегінде құрметті демалысқа шыққанға шейін Нәрен Орынбайұлы жемісті еңбек етіп, орасан зор беделге ие. «Құрмет белгісі» орденін ол омырауына 1948 жылы тақты. Яғни, Ескене кәсіпшілігінде директор болған екі жыл ішінде мұнай өндіру жөніндегі тапсырманы айдан айға асыра орындағандары үшін берілген сый-сияпат. Онан кейін де талай мәрте марапатталды. 1961 жылы Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген геолог-барлаушысы атанды. Н.О.Имашев өміріндегі аса маңызды кезең – мұнайлы Маңғыстау байлығының дер кезінде ашылып, еліміздің отын балансын сапалық жаңа деңгейге көтерді. «Қазақстанмұнай» бірлестігінде, Батыс Қазақстан геологиялық басқармасында бас геолог міндетін атқарған жылдары Нәрен Орынбайұлы Жолдасқали Ахметұлы Досмұханбетовпен, Ғалымжан Хакімұлы Хакимовпен сөз лэмдері бір, пиғылдас, ішкі жан-дүниелеріне шейін ортақ. Білім деңгейлері де бір-бірімен қарайлас. Міне, олар Өзен мен Жетібайдың жер қыртыстарын қатар зерттеді. Зерек ойларына шейін бір арнаға құйылып, айды аспанға шығарды. Ғасырлар бойы томаға-тұйық жатқан Маңғыстау түбегінің ойда-жоқта түлеуіне осынау айтулы геолог Н.О.Имашевтің қолтаңбасы айдан анық, - деп жазады Сабыр Өтепбергенов «Ақиқат пен Аңыз» кітабының Нәрен Имашевқа арналған мақаласында. Ескенеде тұратын ардагер-мұнайшы Байболатов Былықбай (1934 жылы туған) және оның әйелі Байболатова Ағипа (1937 жылы туған) бала болса да Нәрен Орынбайұлын көріп, естеріне сақтағандарын айтады, сол кездерде мектепке барып жүрген оқушылар. Олардың айтуынша, Шығыс Ескенеде 15 ұңғы қаздырып, мұнай атқылаған. Бензин өндіретін зауыт жұмыс жасаған, ол өнімдерді Жіңішке темір жолмен (Узкоколейка) 10- 15 цистерналарды тіркеп тасыған. Қазір орны да сақталмаған, кәсіпшілік 1999 жылы жабылған, кейін «ҚазақОйл» ұлттық мұнай компаниясы Президенті Н.Ө.Балғымбаев қайтадан аштырды, мұнайды Байшонасқа таситын көрінеді. Ол жерде қазір 10 зейнеткер турады, оннан астам адам «Қайнарда» қызмет етеді, 8 класс комплектілік мектеп бар. Мұғалімдері негізінен жас қыздар, жатақханада тұрып жатыр. Мұнайшы-ардагер Сарбөпин Темірхан жасы 80-нен асқан, Ақтау қаласында тұрады, кезінде Нәрен Орынбайұлымен қызметтес болған, Темекеңнің айтуы бойынша ол жылдары Сталинградтан әскери адамдардың семьялары Ескенеге ұшақпен қонып, Красноводск арқылы Ташкентке кетеді екен. Ескенедегі бензин зауыты 1943-1944 жылдары қызмет етті. Сол жылдары жоғарғы жаққа кәсіпшілік кызметтегі кейбір кемшіліктерге айдар тағып, оның үстіне Нәрен Орынбайұлы бұрында тергеуде болғаны бар. «Ішкі істер Министрлігінің халық комиссариатының (НКВД) өкілі Донской бізді шақырып, түсініктеме алып, әйтеуір, «ақтың ісін ақымақ сөндірмейді...» дегендей бір бәледен құтылдық деп қуанысып, сақтық жасайтын болдық. Нәрен Орынбайұлының бауырмалдығы мен қамқорлығы жөнінде ізін басқан іні-қарындастарының әңгімелері жеткілікті. Геолог-минерология ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын ашқан, ардагер мұнайшы-геолог Зейнолла Елеуұлы Бөлекбаев Имашевтер әулетімен ерте араласқан азамат. Онымен Кеңқияқ, Саркол, Бәшенкөлге келгенде бірге жүріп, талай оқиғаларға куә болған. Мұнайшы геолог Табилов Сәмен 1956 жылы Қазақтың мемлекеттік университетін геолог мамандығы бойынша бітіріп, Гурьев қаласына «Эмбанефть» бірлестігіне жолдамамен жұмысқа келдім, - деп еске алады. Бірлестіктің Бас геологі Н.О.Имашев, кадр бөлімінің бастығы А.Ереминаны (әйелі екенін кейін білген) шақырып, қызметке орналастыру керек деп тапсырма береді. Оны Қарсаққа жібереді, көп ұзамай өзі іс-сапармен келіп, жас маманды шақырып, сөйлесіп, жағдайымен танысып, жеңіл машинасы «Волгаға» мінгізіп Құлсарыға әкелсе, онда бос орын болмай, Досcop арқылы Дангарға қалдырып кетеді. Онда үш жыл қызмет жасап, трестің бас геологі Ғалымжан Хакімұлы Хакимовтың көңілінен шығып, 1959 жылы Томскіге білім жетілдіру курсіне жібереді. Қайтып келіп Қаратонға қызмет етіп жүргенімде Нәрен Орынбайұлы қасында бір топ басшылар бар жеңіл машиналарымен келді, оны үйге қонаққа шақырдым. Сөйлесе келе, менің әйелім Шолпанның руы Бәшен екенін білгесін, күйеу бала деп бауырына тартып, «үй үстіне үй тіксе жылы болады» дегендей тікелей қамқорлығына алды. Әуелі Доссорға, одан соң Маңғыстауға қызметке жіберді. Ералыға барлау мекемесін көшіруге өкіл үйлестіруші боласың деп сенім көрсетіп, обкомнан екі машина сұрап алған. Кейін Балғымбаев Салтанатқа жолығып, ақылдасып жазға қалдырды. 1972 жылы қайтыс боларының алдында Кеңқияқ мұнайгаз өндіру басқармасында қызмет атқарып жүргенімде қонаққа келді. Кешкісін жаңа костюм-шалбар киіп, Аяш жеңгейге барып жолығайық деді. Мен семьясы бар, мазалап қайтеміз деп қарсылық білдірдім, ол тыңдамастан өзі Саркөлге барып келіпті, Аяш үйінде болмаған, бірақ артынан тағы да соғып, жолығып кетіпті. Өкінішке орай ол Нәрен Орынбайұлымен соңғы кездесуіміз болды. Қайтыс болғанда інісі Ерғалимен бірге барып, топырақ салдық. Сондай-ақ, геология-минерология ғылымдарының докторы, «Дүние» университетінің профессоры, «Ақтөбе қаласының құрметті азаматы» Дальян Иван Борисович қызмет бабында Нәрен Орынбайұлымен талай жолығыстым, оның зеректігіне теорияны практикалық қызметпен ұштастыру қабілетіне таң-тамаша қалушы едім. Қандай жоғарғы лауазымды қызметте болса да, ешқандай төрешілдік, шенеулік көрсетпейді, мәселенің дұрыс шешілуіне үнемі ыждағаттылық көрсетуші еді, – дейді.

Отын энергетикалық қорларының құрамында мұнайдың орны ерекше. Ғасырдың басында академик Г.М.Кржижановский энергетиканың тарихында су доңғалағы, бу машиналарды есептеп келгенде, оны алтыншы орынға қойды. Ал өзінің маңызы жөнінен мұнай ең арзан отын болғандықтан жоғарғы орында тұр. Мұнаймен қатар отын қорларының құрамында көгілдір от-газға ерекше мән берілуде. Қазір Қазақстан Республикасы дүние жүзінде мұнай өндіру көлемі жөнінде ондыққа кіру бағытында қыруар қызметтер жасап жатыр. Мұнай мен газдың терең жер қыртысында жатқан, оны өндірудің қиындықтары мол екені әркімге де түсінікті. Оңтүстік Ембінің жер бетіне шығып жатқан мұнайын пайдалану өткен ғасырда басталды. 1860 жылы географ Н.А. Северцев бұл мәселені жария етті, оны 1892 жылы Орынбор-Ташкент темір жолының салынуына байланысты С.Н.Никитин бастаған экспедиция зерттеген. 1911 жылы 29 сәуірде Доссор поселкесінің жанына үш құбырдан 226 м тереңдіктен 30 сағат бойы фонтан атып, 16000 тонна мұнай алынды. 1914 жылы Ресей Оңтүстік Ембі өңірі мұнай өндіру жөнінен үшінші орынға шығып, 1915 жылы Мақат мұнай кен орны ашылды. 1919 жылы В.И.Ленин Астрахань революциялық әскери кеңесіне жеделхат жолдап, Орал, Гурьев өңірінің мұнайын шығаруға өтініш жасады. 1918 жылы 6 қаңтарда ақ гвардияшылар кәсіпорындардан кейін қуылып, сол күн мұнай кәсіпорындары мемлекет меншігіне алынды. 1924 жылы «Ембімұнай» тресі құрылды. Отызыншы жылдары жаңа мұнай көздері ашылып, біртіндеп пайдалануға берілді. 1931 жылы – Байшонас, 1934 жылы-Ескене, 1935 жылы – Қосшағыл, 1937 жылы -Шұбарқұдық, 1939 жылы Құлсары, 1940 жылы - Сағыз кен көздері ашылды. 1935 жылы И М.Губкиннің төрағалық етумен КСРО Ғылым академиясының мәжілісі Үлкен Ембі ауданының мұнай көздерін зерттеп, игеруге арнады. Әуелде мұнайды қолмен қазып, қазан шұңқырларға жинақталады. Тіпті соғыстан кейінгі жылдардың өзінде Ойыл ауданында Майтамдыкөлде құдықтардан майды қалқып алып, су айдайтын двигательдерді құюшы еді. Ал, механикалық әдіс қол еңбегін көп жеңілдетіп, құбыр қазуды 25-30 есе арзандатты. Өткен ғасырдың басында Қазақстан мен Орта Азияда 300 мың тонна мұнай өндірілсе, қазір тек Қазақстанда 60 млн. тоннадан астам мұнай өндіріледі, оның басым көпшілігі шетел капиталының қолында болып отыр. Лениндік сыйлықтың лауреаты, республикаға еңбегі сіңген геолог-мұнайшы Х.Ж. Өзбекғалиевтің «Егемен Қазақстанда» басылған «Мұнайы бардың құдайы бар» деген мақаласында мұнайды өндірістік шет елдіктерге беруді үзілді-кесілді қолдамайды. Біздің мамандарымыз, кәсіби жұмысшыларымыз олардан бірде кем емес деп нақтылы дәлелдер келтіреді. Ал Қазақстанның жеке өзінде 1913 жылы 118 мың тонна, 1928 жылы 250 мың тонна, 1932 жылы 232 мың тонна мұнай өндірілді. Орталық Комитет «Мұнай өндірісіндегі жағдай» туралы әдейі қаулы қабылдап, маман кадрлар даярлап, олардың тұрмыс жағдайларын жақсартуға байланысты маңызды шаралар белгіленді. «Ембімұнай» тресі бойынша ол мақсаттарға арналған күрделі қаржы 3 млн. сомнан екі есе өскендігін көрсетті. 1936 жылы Атырау – Орск ұзындығы 709 км, диаметрі 300 мм. мұнай айдайтын үлкен желісі салынып, пайдалануға берілді. Ол әуелі Бакудың мұнайын Жаманқаланың мұнай өңдеу зауытына айдауға арналса, кейін Ембінің мұнайының ашылуына байланысты оның маңызы арта түсті. Жаңажол мұнай көзінің ашылып, пайдалануына байланысты сол желіге Жаңажол мұнайын айдайтын қосымша желіні қосып, Темірден Атырауға дейінгі аралықтағы құбырларды ағытып тастап, әркім әртүрлі мақсаттарға талап алып кетті. Бірнеше май айдайтын станциялардағы елді қоныстар иесіздікке ұшырады, халық көшіп кетті. 1995-1996 жылдары Жаманқаладағы зауыт біресе мұнайды қабылдап, біресе қабылдамай әуре-сарсаңға салды. Енді Атыраудың зауытына дейін май айдайтын жүйені қайта қалпына келтіру, болмаса шағын көшпелі зауыт, болмаса мұнай сақтайтын орындар салу қажеттігі туды. Бұл кезек күттірмейтін іс еді. 2003 жылы Кеңқияқ-Атырау бағытындай мұнай айдайтын құбыр салынып КТК мұнай құбырына Кеңқияқ, Әлібекмола, Қожасай, Жаңажолдың майы жөнелтілді. Соғыс жылдарындағы мұнайшылардың жанқиярлық еңбегін айтып жеткізу қиын. Үш мәрте кеңес одағының Батыры Покрышкин – Сіздің аспанда билік жүргізуіңізге не себеп болды? - деп сұрағанда, - Самолет (ұшақты) жасаушылар мен мұнайшылар деп жауап қайырған. Сол жылдарда Қазақстанда да майданға комсомол-жастар бригадалары құрылды, «Қазақстан мұнайшысы» атты танк колоннасы жасақталды. Жаудың әуеден шабуылының қауіпінен Краеноводетк – Гурьев май құятын пункті, одан Орта Азия арқылы Орал мен Еділге айналма жолмен мұнай жеткізілсе, Красноводск, Ташкент, Қызылорда, Ақтөбе, Орал, Саратов арқылы тартылған мұнай өнімдерінің жолы ерекше міндет атқарды. Сөйтіп, Мәскеудің түбіндегі шайқас күндерінде мұнайдың 10 күндік қоры болды. Соғыстан кейінгі халық шаруашылығын қайтадан қалпына келтіру жылдарында бұрғылау-барлау жұмыстары қызу қарқынмен жүргізілді. 1946-50 жылдарда Қазақстанда мұнай өндіру 1,3 есе көбейіп, 1059 мың тоннаға жеті. 1948 жылы мамыр айында Ембі ауданында мұнай мәселелеріне байланысты мемлекеттік комиссия жіберілген. Комиссия мұнай жатқан қабаттардың 600-1100 метр тереңдікте екенін, одан айына орта есеппен 250-350 тонна жоғарғы сапалы мұнай өндірудің жеңіл екендігін дәлелдеп көрсетті. Сонымен бірге мұнай өндірудің қиыншылықтарының (жолсыздық, ыстық судың, ауыз судың жеткіліксіздігі) барлығы қосылғанда өндірісті салуға қаржыны көбейтуді талап етті. Дегенмен, беделді комиссияның қорытындысы бойынша, өндірістік, техникалық, энергетикалық, су және жабдықтау мәселелері дұрыс шешілген жағдай да кең көлемде мұнай өндірілетін болды. Осыған орай,Қазақстанда мұнай өндіруді күшейтуге байланысты комиссияның ұсыныстары еске алынды. «Қазақстанмұнай» бірлестігінің материалдық-техникалық базасы нығайтылып, геологиялық іздеу және барлау жұмыстарының көлемі ұлғайтылып, жаңа техниканы мжтеп бөлудің маңызды шаралары жүзеге асты. 1941 жылы Жақсымай кен орны пайдалануға берілді. 1947 жылы Қаратон, Мұнайлы, Төлесті терең бұрғылау басталып кетті. Мұнай кәсіпорындарында құбырларды тездетіп бұрғылау үшін қозғалыс басталды. Бұл маңызды істі Ф.Ғалымов, Б. Доспаев, Р. Есқатаев т.б. атақты мұнайшылар жүргізді. «УЗТМ» және «БУ- 10» бұрғылау машиналарының 55-і жұмыс істеді, ол бүкіл парктің 78 проценті еді. Сонымен бірге он бір-екі, төрт жылдамдықты қондырғылар жұмыс істеді. 17 түтікпен қазатын жаңа техника сатылып алынды, оның бәрі Жылыойдың мұнайшыларына берілді. 1947 жылы Мұнайлыда, 1948 жылы Қаратонда, 1950 жылы Құлсарыда бай мұнай қабаттары ашылды, соның нәтижесінде 1950 жылы мұнай өндіру Қазақстанда 1059 мың тоннаға жетті. 1961-80 жылдары, әсіресе, Маңғыстауда жаңадан мұнай өндіру аудандары ашылды. Бұл жерлерге Жаңаөзен сияқты жаңа қалалар салынды. Өзен және Жетібай мұнай орындары ашылып, өндірілді. Ақтау қаласында ауыз суы мәселесі шешілгенімен, басқа жерлерде судың, жолдың, тұрғын үйдің болмауы үлкен қиындық келтірсе, жердің терең қабаттарынан қою парафинді көп мұнайды шығаруда аса қиындыққа соқтырды. Бұл қиындықтарды жеңуді мұнайшылар мен құрылысшылар басқа да мамандар қалашықтары салына бастады. Бұрғылау жұмыстарының көлемі 1965 жылғы, 100 мың метрден 1980 жылы 580 метрге, құбырлардың саны 4000 бірлікке жетті. Өзен – Атырау – Самара мұнайды қыздырып айдайтын мұнай жолы салынады. Маңғыстау түбегінде мұнайды өндіру 1975 жылы 20 млн. тоннаға жеткізілді. Бозашының мұнайының қосылуына байланысты тағы да көбейді. Әрине, ең ескі мұнай орындары болып табылатындар Доссор мен Мақат, 1943-44 жылдары тұңғыш рет мұнай қатпарларына су айдау, толтыру осы кәсіпорындарында іске асты. «Ембімұнай» өндірістік бірлестігінде мұнай 1960 жылғы 1,6 млн. тоннадан 1980 жылы 4,4 млн. тоннаға жетті. Қазақстан Республикасы мемлекеттік мұрағатының ҚСРО геология және жер қойнауын қорғау Министрлігінің 1956 жылы 24 шілдедегі №651 жылғы «Волга кешендік геологиялық экспедициясын» орталық аудандық геологиялық басқармасынан шығарып, Батыс геологиялық басқармасының қарамағына беру жөніндегі бұйрығына сәйкес геология барлау, іздестіру-түсіру, гидрогеологиялық партияларды беру ізгі ықпалын тигізеді. 1958 жылы 4 қыркүйекте Гурьев қаласында Қазақ ССР Министрлер кеңесінің 1958 жылғы 16 тамыз айындағы №72 қаулысы мен Қазақ ССР геология және жер қойнауын қорғау Министрлігінің 1958 жылы 20 тамыздағы №247 және Гурьев халық шаруашылығы кеңесінің 1958 жылы 28 тамыздағы №73 қаулысына сәйкес комиссия «Геология жұмыстардың жәйі және оның негізгі бағыттары» туралы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол комиссияның құрамына «Қазақстаннефтегеология» Бас геологі Нәрен Орынбайұлы Имашевті енгізген. Акті жалғанып отыр. Оңтүстік Ембінің орталық бөлігі және Солтүстік Ембінің Темір ауданында (Шұбарқұдық, Жақсымай) бесінші бесжылдықтағы мұнай барлау жұмыстарының негізгі бағыттары болып табылды. Оңтүстік-шығыс бағыттағы жұмыстардың бағытына 1944 жылы Гурьев қаласында өткізілген геологиялық кеңестің, оны басқарған Наркомнефтінің бас геологі М.Ф.Мирчинконің нұсқаулары негізге алынды. 1956 жылы Орта Азияның Батыс бөлігіндегі мұнай-газды игеру, Маңғыстауда барлау жұмыстарын жүргізудегі негізгі бағытын анықтады. Нәрен Имашев ағамыз жәйлі Батыс Қазақстан геологтарының Басқармасының геологиялық қызметіне байланысты мысалдарды мұрағаттардан келтіруге болады. Мысалы, 1963 жылы 28 тамыздағы Мартышыдағы №21 ұңғының бұрғылау жұмыстарының нәтижесі туралы хаттамаға геологиялық себептерімен жою, 56890 рублей құнын есептеп шығару туралы қаулы қабылдаған. Қазақ ССР мемлекеттік өндірістік геология комитеті (төрағасы Ш. Есенов) Қазақстанда геологиялық-геофизикалық зерттеулердің нәтижесінде терең бұрғылауға негіз жасалғанын және КСРО геология комитетінің төрағасының орынбасары В.И.Игревскийдің 1964 жылы 10 қарашадағы бұйрығын орындау үшін құрылымдық қордың бағасын қайта анықтау жөнінде комиссия құрып, оның Батыс Қазақстан геологиялық басқармасының бас геологын бастығы етіп Н.О.Имашевті тағайындаған. Сондай-ақ, Қазақ ССР Геологиялық өндірістік Комитетінің (төрағасы Ш.Есенов) 1965 жылғы 12 мамырындағы №156 бұйрығында көрсетілгенді, 10 наурызында Теңіз газоконденсат кен орнындағы Батыс Қазақстан геологиялық басқармасының «Манғышлакнефтеразведка» тресінің №5 ұңғысында ашық газ фонтаны атқылаған. 1964 жылы 14 қарашада Басқарма бастығы Иванов та болған кеңесте 10 техникалық колонналы 2100 метрге дейін түсіруге шешім қабылдағанмен ҚСРО және Қазақ ССР геология комитеттеріне хабарламаған және келіспеген. 1965 жылы қаңтар,наурыз айларында газ конденсат деңгейінің ашылуына байланысты техникалық су болмай ұзақ тұрып қалған. Бұрғылаушы мастер Қараев бұрғылау жұмыстарын жүргізуге тәжірибесі болмаған. Атаулы комитеттің 1965 жылы 15 шілдедегі №242 қауіпсіздік шараларына байланысты геология министрлігінің (министр Салимбаев) 1965 жылы 22 қарашадағы № 46 терең бұрғылау жұмыстарындағы жоспарлардың орындалуы жәйлі бұйрықтары Республикадағы геологиялық жұмыстардың толық талдауын келтіреді. 1979 жылы Теңіз мұнай орындары ашылып «Теңізмұнай» өндірістік бірлестігі ұйымдастырылды. Теңіз, Жаңажолда мұнайдан көмірқышқыл қосындыларын айыру арқылы газды пайдалануға байланысты қуатты зауыттар салынды. Кенқияқ мұнай өндіру көздері алпысыншы жылдардың ортасында ашылып, пайдалануға берілсе, 1978 жылы мұнайын аспанға атқан Жанажол ашылды. Соның негізінде 1981 жылы наурыздың 10-ы күні «Ақтөбемұнай» өндірістік бірлестігі құрылды. Жетпісінші жылдардың аяғында Теңіз, Қарашығанақ мұнай газ қосындылары көздері, кен орындары ашылды. Каспий ойпатындағы мұнай газ өндірісінің ашылып, дамуына И.М.Губкин, М.Ф.Мирчник, И.О.Брод, С.Е.Шахабаев, С.М.Камалов, З.Е.Бөлекбаев және басқалары зор үлес қосты. Маңғыстау өңіріндегі Өзен, Жетібай, Қаражамбас мұнай кен орындарының ашылып, іске қосылуы Қазақстан тарихында ерекше орын алды. Бозашы мұнай кен орындарын ашқаны үшін С.Е.Шахабаев, В.И.Иванов, Н.И.Петров, Э.С.Воцалевский, Б.Н.Хахаев, В.В.Грибков, Ф.Курманов, В.В.Нечаев, А.И.Шахов, В.В.Толмачевтарға Мемлекеттік, Өзен, Жетібай мұнай кендерін ашқаны үшін Д.А.Досмұхамбетов, Б.Ф.Дьяков, Н.Н.Черепанов, Ш.Е.Есенов, Е.И.Иванов, Н.О.Имашев, В.Г.Матвеев, В.П.Токарев, Х.М.Махамбетов, Н.А.Калинин, Х.Ж.Өзбекғалиевтерге Лениндік сыйлық берілді. Біз бұл тақырыпта Республика мұнай өндірудің тарихына қысқаша ғана шолу ретінде тоқталдық. Өткен уақыттағы «Мұнайшылар, мұнай бер» деген ұран бүгінгі таңда күшін жойған жоқ. Ол тіршіліктің көздерінің бірі, республика экономикасының шешуші бөлігін құрайды. Бүгінгі таңдағы мұнайшылардың жанқиярлық еңбегі, әсіресе Шұбарқұдық, Кеңқияқ, Жаңажол мұнай кәсіпорындарының жұмысы туралы тарихтың беттерін парақтауға көшелік. Ақтөбе облысындағы мұнай іздеудің жүз жылға жуық тарихы бар. 1887 жылы жүргізілген маршруттық технологиялық сызбалардың негізінде Ақтөбе аумағында жоғары қабаттағы мұнай көріністерін байқаған белгілі өнеркәсіпші Нобель біздің ғасырымыздың басында Жоса шатқалынан мұнай іздеуге тырысты. 1914 жылы Мортықтың тұзы мол қабатты құрылымынан 327 метр тереңдікке дейін жеті іздестіру скважинасы бұрғыланды. Байқаулар барысында жабысқақ қышқылданған мұнайдың әлсіз көріністеріне қол жеткізілді. 1920-1921 жылдары Мортықтағы жұмыстар геолог А.И. Косыгиннің басшылығымен жалғасын тапты. Бұл талпыныстар жеміссіз болған соң бұл шаруа жиырмасыншы жылдардың соңында – отызыншы жылдардың басында С.И.Скутиннің басшылығымен Шұбарқұдық және Жақсымайдың тұзды қабаттарында қолға алынды. 1926 жылы жүргізілген геологиялық жұмыстардың нәтижесінде Кейкебас тұзды алаңында кеннің белгілері анықталды. Шұбарқұдықта жұмыс қыза түсті де, 1931 жылы мұнайдың алғашқы өнеркәсіптік өнімдері алына бастады. 1932 жылы кәсіпшілік пайдалануға беріліп, Ақтөбе облысында мұнай игеру жұмыстары басталып кетті. Жақсымай кеніші 1933 жылы ашылды, осылайша Орал-Ембі өңірінің мұнай-газ жөніндегі үлкен перспективасының алғашқы дәлелдеріне қол жеткізілді. 1937 жылы геолог Н.А.Калининнің басшылығымен Бақтығара аумағында геологиялық-сызба жұмыстары жүргізілді. 1939-1940 жылдары Дөңгелек-Қоскөл тұзды күмбезді құрылымдарында И.П.Ермолкиннің жетекшілігімен құрылымдық-картировкалау жұмысы қолға алынды. Скважиналарды бұрғылау барысында юра және төменгі триас кезеңдерінен қалған мұнай түзілімдері молынан көрінді. Осы уақытта «Ембімұнай» тресінің бас геологы И.Г.Пермяков тұздың астынан мұнай іздеу идеясын ұсынды, мұның өзі кейін тамаша бекітілді. Қазақстанда 20-сыншы жылдың басында 200 мың шаршы метр құрайтын Орал-Ембі мұнай ауданы, одақта, бұрынғы КСРО көлемінде екінші орында болды. Геосаден және Геофизикалық қолайлы жағдайлар мұнай-кен орындарының қалыптасуына, оны жүйелі зерттеу мен өндірістік игеруге елімізде мұнай өнімдеріне сұраныстың өсуіне байланысты ерекше маңызы болды. Бұл өңірдің дамуын академик И.М.Губкин әдейі қадағалап отырды 1926 жылы Халық Шаруашылығы Кеңесінің тапсырмасы бойынша ол «Ембідегі жұмыстардың өндірістік болашағы зор, Доссордан асып түсетін кен орындары бар. Оның геологиялық құрылысын зерттеуге ерекше мән беру керек» - деді. 1931 жылы КСРО Ғылым Академиясының Төтенше сессиясында И.М.Губкин Орал-Эмба ауданын барлауға барлық қаржы мен күшті жұмылдырып ондаған миллион тонна мұнай өндіруге болады, - деп көрсетті. Бұл солтүстік (Темір) мұнай ауданына тікелей қатынасы еді. Міне, осыдан бастап мұнай-барлау қызметі екпінді жүргізілді. 1923-1928 жылдары Орал-Ембі мұнай ауданында барлау және пайдалану, бұрғылау жұмыстарына 25,8 млн.сом ақша қаражаты жұмсалды. БК(б) П Қазақстан өлкелік комитеті Қазақ ССР халық шаруашылығы комитеті (1928-1933 жж.) «Эмбанефть» тресіне 19 млн. қаржы бөлді, ол негізінен Солтүстік (Темір) ауданына тиісті. Таяу жылдарда 8 кәсіпшілікті іске қосып 2,5 млн.тонна мұнай өндіруге жеткізудің280мың метр ұңғыны бұрғылап, Шұбарқұдықта 75-80 км мұнай айдау құбырын салу қарастырылды. 1929 жылдың ортасына дейін Орал-Ембі мұнай ауданында геологиялық барлау және өндірістік жұмыстарды «Эмбанефть» мемлекеттік тресі басқарды, оның орталық аппараты Мәскеу қаласында, ал әкімшілік-шаруашылық бөлімшесі Гурьев мұнай өндіру округінде болды. Ақтөбе губерниясының мұнай өндіру өнеркәсібінің маңызды мәселелерін шешуге орталық басқару органдарының қашықта орналасуы кері әсерін тигізіп, БК(б) Қазақстан Өлкелік партия комитеті Пленумында қарап «Эмбанефтіні» Мәскеуден Гурьев қаласына көшіру туралы ұсыныс қойды. КСРО-ның Жоғарғы халық шаруашылығы Кеңесі бұл мәселеге оралып, 1929 жылы маусым айында «Эмбанефть» мұнай өндіру кешенінің құрамында орталығы Темір қаласында Солтүстік (Темір) ауданын құру туралы шешім қабылдады. Бұл шара Ақтөбе облысында мұнай өндірісі дамуының, өндірістік кадрлердің қалыптасуының басы болып табылады. «Эмбанефть» екі мұнай күмбездерін (Жаман - Ағаш және Шұбарқұдық) барлаудың нәтижесінде өндірістік мұнай берді. Шұбарқұдықтың мұнай қабатты ауданында 400 ұңғылар бұрғылау қарастырылды, ал № 106 ұңғы тәулігіне 13 тонна мұнай беріп, мұнай қорының барлығын дәлелдеді. Дегенмен, Ақтөбе облысында мұнай барлау және игеру ісі мардымсыз жүргізіліп, ол тек трест басқарушысы Я.В.Лаврентьев бір-екі күнге келіп кетіп, ат үсті басқаруынан деп саналды. Солтүстік (Темір) ауданына Мәскеу мен Ленинградтан мұнай өнеркәсібінің жауапты инженер-техник қызметкерлері жиірек келген. Темір мұнай ауданының басшылығы кәсіпшіліктің жұмыс жоспарын жасап, штатын «Эмбанефть» тресіне жібереді, бекітілген жоспарға сәйкес қызмет атқарады, құрал-жабдықтарға қажетті сұраныстарды Мәскеуге жіберіп, Мәскеу өнеркәсіп банкісін қаржыландырып, ғылыми-техникалық консультацияларды Ленинград мұнай институты жүргізеді. Бір жылдан соң, 1930 жылы Мәскеуде Бүкілодақтық Халық ІІІаруашылығы Кеңесінен Мюних және Мұнай Одағынан (Союзнефть) Слуцкий басқарған комиссия шығып жан жақта тексерген. Ақтөбе облыстық партия комитеті Ш.Ярмухамедов, облыстық атқару комитетінің торағасы К.Иванов, Солтүстік (Темір) мұнай ауданының басқарушысы С.Ш.Шарипов Қазақстан Өлкелік партия комитетінің хатшысы Ф.И. Голощекин, Қазақ ССР Халық комиссарлары кеңесінің торағасы О.Исаевқа жазған хатында Солтүстік (Темір) мұнай ауданы бастығына кең құқық беру жеке дара «Актюбнефть» тресін құру жөнінде шешудің қажеттігін дәлелдеді. КСРО Жоғарғы Халық шаруашылығы Кеңесі 1931 жылы 12 қарашада бұл ұсыныстарды қабылдап, «Эмбанефтіге» бағынатын өз жеке балансы бар (Солтүстік (Темір) мұнай ауданын» 1932 жылдың 1 қаңтарынан бастап құру жөнінде шешім қабылдады. Оған Шұбарқұдық (1930 жылы геолог И.К.Федотов ашқан), Жақсымай (1930 жылы геолог С.П.Политаев ашқан), Мортық (1931 жылы геолог А.Н.Замятин ашқан), Жуса (1930 жылы геолог Л.П.Смирнов ашқан), Жаман-Ағаш (1932 жылы Н.А.Ерохин ашқан) кәсіпшіліктері енді. 1929, 1930 және 1933 жылдары Солтүстік аудан КСРО бойынша мұнай өнеркәсібінде жақсы көрсеткіштерге жетті. 1930 жылы 4 ай мерзімде Шұбарқұдықта 2010 метр тереңдікте №4 ұңғы бұрғыланды. Темір мұнайшыларының бірнеше дүркін Мәскеуге өтінішінен кейін, мұнай секторының бастығы Ганшин әдейі келіп, трест бастығы Я.В.Лаврентьевпен кездесіп, бұрғылауды 10 000 метрге дейін жүргізуге нұсқау берді, қосымша 42 ұңғы бұрғылауға 1,3 млн. сом қаржы бөлінді. Шұбарқұдықта №109 ұңғы тереңдетіп бұрғыланғаннан кейін тәулігіне 18 тоннаға дейін мұнай берді. Солтүстік (Темір) мұнай базасының материалдық, техникалық базасы жақсарды, өндірістік, тұрғын үй, әлеуметтік нысандар салынды. Дегенмен, дамыған инфрақұрымның жоқтығы,орталықтан қашықтық, жергілікті кадрлардың жетіспеушілігінен Ресей, Украина, Әзірбайжаннан адамдар әкелу, табиғатының қаталдығы (қысы суық, аяз, жазы ыстық) т.б. мәселелер өнімдерді дамытуға қол байлау болды. 1933 жылы Ақтөбе облысының партия комитеті Темір, Табын, Ойыл аудандарының 400 – ге жуық көшіп жүрген адамдарды Солтүстік (Темір) мұнай ауданына қызметке орналастыру туралы шешім қабылданды. Жергілікті халықты орналастыру, оларды мұнайшы мамандықтарына оқытудың шаралары алынды. Шұбарқұдық, Жақсымай кәсіпшіліктерінде мұнай өндіру көлемі өсті. «Эмбанефть» тресі барлау жұмыстарының негізінде үлкен өндірістік түйін ұйымдастыруды техникалық та, экономикалық жағынан да тиімді деп тапты. Солтүстік (Темір) мұнай ауданының басқарушысы Н.А.Ерохин тұзасты мұнайын өндірудің болашағының зор екенін айтты. Қазір бұл болжам расталды. 1930-36 жылдарда бұрғылау жұмыстары сегіз кен орындарында 66,2 мың метр немесе орташа есеппен 9454 метр болды. Шұбарқұдық, Жақсымай кенттері қанат жайып тұрғызыла бастады, мәдени-тұрмыстық, өндірістік объектілер салынды. Мұнай өнеркәсібіндегі халық саны екі есе өсті. Жүктерді, құралдар мен қажетті заттарды тасуды автокөлік үлгермеді, теміржол құрылысын салу қажеті туды. Темір аудандық партия комитеті облыстық партия комитеті алдына, ал облыстың комитет өз кезегінде өлкелік комитет алдына қойды. 1934 жылы ВКП (б) Қазақстан өлкелік комитеті хатшысы Л.И.Мирзоян КСРО Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы Іі.М.Молотов, КСРО Ауыр Өнеркәсіп халық комиссары Г.К.Орджоникидзеге 30 автомашина, 5 автокөлігін, 10 трактор, 10 жалғама, 10 экскаватор мен скрепер болу жөнінде хат жазды. 1934-35 жылдары Темір ауданына бұл техникалар келді. Алғадан Доссорға, болмаса Жұрын-Шұбарқұдық-Гурьевке темір жол құрылысын салу қажеттігі күннен күнге ұлғая түсті. Мұнайшыларды азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін 1934 жылы әдейі кеңшар құрылып, оның қарамағына жер, көлік ,құралдары, мал берілді. 1934 жылы 15 наурызда Темір ауданының партия комитетінің хатшысы М.Жанбайзов Ақтөбе облысының партия комитетінің бірінші хатшысы А.Досовқа Солтүстік (Темір) ауданы Ф.И.Никитиннің денсаулығының нашарлауы және ведомство аралық даудың нәтижесінде бұрғы жұмыстарының тоқтап тұрғанын, жоспардың орындалмай отырғанын дабыл қағып хабарлады. «Эмбанефть» тресі Солтүстік (Темір) мұнай ауданына басшылықты күшейту мақсатында 25 жыл мұнай стажы бар, тәжірибелі Г.Н.Лысянскийді тағайындады. Кезінде ол АҚШ-қа барып мұнай ізін зерттеген. Орал-Эмбі өңірін оның ішінде Солтүстік (Темір) мұнай ауданын тездетіп игеру 1935 жылы қарашада КСРО ғылым академиясының сессиясында талқыланды. 1937 жылы құрылған «Актюбнефть» тресінде өнеркәсіп өндірісімен қатар жаңа мұнай және газ кен орындарын барлау жұмыстарын қатар жүргізді. 1937 жылы 10 ақпанда трест өз жарғысына сәйкес Геологиялық іздеу партиясын құру жөнінде №25 бұйрықты шығарды. Оның негізгі функциясы далалық геофизикалық, топография-геодезиялық, картирлік жұмыстар, алынған материалдарды қорыту болды. Осы мақсатпен геофизикалық, топо-геодезиялық бөлімдер, химиялық лаборатория және картирлік партиялар құрылды. Жеке шаруашылық есеп бірлігі болып, орталығы Темір қаласына орналасты. Өзінің жазған өмірбаяндық деректері бойынша Нәрен Орынбайұлы Имашев бұл шақта геологиялық іздестіру кеңсесінің бас инженері қызметінде жап-жақсы төселіп келе жатқан шағында, яғни үш-төрт ай өткен шамада аяқ астынан «халық жауы» атанып, НКВД тарапынан қамауға алынды. Қылдай қиянаты болмаса да, жапқан жала, жаққан күйе 13 ай, 18 тәулік бойына абақтыға отырып шығуға мәжбүр етеді. Нәрен Орынбайұлының техникалық сауаты өз алдына, құқықтық білімі де осы жерде оянып, жан-жаққа жатпай-тұрмай шағымданады. Өзінің қаскүнем емес екендігін дәлелденіп, бұл жұмысқа әрекеттердің ілгеріде опа бермейтініне әлдекімдердің көзін жеткізеді. Патриоттық тәрбие алып, интернационалдық рухта түлеп ұшқан советтік жас маманның мұнай селін телегей теңіз ағызу орнына абақтыда іріп-шіруі орны толмас өкініш. Мұнан жаудың жолы болар, ал үкімет ұтпайды. Нәрен Орынбайұлының ойлау қабілеті орасан зор екенін ескеріп, жоғарғы жақтағы тергеу орындарында отырғандардың ішінде де көзі ашық, көкірегі ояу жанашыр жандар табылса керек. Имашевтің құлындап шыңғырған дауысын алыстан сезіп, оның о бастан жау еместігіне анық иланады. Іс басына араласып үлгермеген жанның жазымға ұшырап, қосақ арасында кетіп бара жатқаны әлімсақтан ақиқат. Олай болса, қылмыстық істі дереу тоқтатып, жазықсыз жаннан кешірім өтіну абзал. Жапа шеккен айлары мен күндеріне өтемақы төлеп құтылу парыз. Қашан да ақтың отын ақымақ сөндіре алмайды. Абырой болғанда, жігер оты жалындаған жастың болашағы бар екен. Жұмыстас жора-жолдас, ағайын-тумаларымен жылап көрісті. Осынау нәубет жылдарының кесір-кесапатынан тұтылып-құтылғандар біле білген кісіге жапқанмен, алда күн күркіреп, найзағай жарқылдап тұрғанын ұмытпайық, ағайын! Жау жағадан алғанда, бөрі етектен алады-мыс. Сол айтқан, ішін-ара теріс пиғылдағы қаскүнемдер, жантықтар, жандайшаптар жоқ емес-ті. Н.О.Имашев 1939-1940 жылдары «Актюбнефть» тресінің ғылыми-зерттеу лабораториясын басқарды. Бірауық геологиялық іздестіру кеңесінде сектор меңгерушісі. Соғыс басталардың аз-ақ алдында аталмыш трестің бас геологына орынбасар боп тағайындалып, Шұбарқұдық кәсіпшілігінің аға геологы міндетін қоса атқарды. Дейтұрғанмен геологиялық жұмыстар өмір талабынан кейін қалып жатты. Штаттағы геолог пен техник коллектор түсіру және іздеу жұмыстарына үлгере алмады. Трестің геологиялық секторының кадрларын күшейту қажет болды. КСРО Ауыр өнеркәсіп комиссары 1937 жылы 30 қарашада «КСРО-да геологиялық барлау және іздестіру жұмыстарын ұйымдастыруды жақсарту» жәйлі №993 бұйрығымен геологиялық іздестіру, барлау жұмыстарын геологиялық Бас басқармаға топтастырды. Осындай құрылымдар кейбір басқармалар мен трестілерде де құрылды. Бас геологиялық басқармадан қорлар жөніндегі Орталық комиссия бөлініп шығып, оған төраға болып, халық комиссарының орынбасары Завенятин, орынбасарлығына И.М.Губкин тағайындалды. 1937 жылы 13 мамырда техникалық кеңесте «Ақтөбенефтің үшінші бесжылдықтағы дамуы» жәйлі мәселе құрылып, трест бастығы Я.В.Лаврентьев есеп берді. Дегенмен, барлау және бұрғылау жұмыстары жөнінде жоспарлар (кейбір жылдары болмаса) орындалмады. Жаңа мұнай кен орны іске қосылмады, ол материалдық-техникалық қамтамасыз қызметінің төменгі дәрежеде, көлік құралдарының жетіспеуінен, бұрғылау станоктары мен ұңғылардың қарап тұруынан, жаңа техника мен технологтардың жоқтығынан, маман кадрлардың жетіспеушілігінен болды. Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің мұнай бөлімінде, кейін «Актюбнефть» тресінде Бас геолог болып қызмет атқарған Н.И.Марковский әдейі комиссияға еніп, осы кемшіліктерді зерттеді. 1943 жылы қазан айында Ақтөбе облыстық партия комитеті КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссары С.И.Сединге, Қазақстан Орталық Партия комитетінің хатшысы В.П.Скворцовқа хат жазып «Актюбнефть» трестінде мұнай өңдеу өте мардымсыз екенін, әсіресе геология барлау қызметінің кейін қалып отырғанына Қазақстаннефтекомбинатының сыңаржақтылық қызметіне назар аударуды сұрады. Сонымен бірге «Актюбнефть» тресін тікелей Наркомнефтінің қарауына алуын ұсынды. Мәселенің дұрыс қойылғаны ескеріліп, КСРО Халық комиссарлар Кеңесі төрағасының орынбасары М.З.Сабуров 1944 жылы 20 қаңтарында Ақтөбе қаласында Батыс Қазақстан Геологиялық Басқармасын ұйымдастыру туралы өкімге қол қойды. Дегенмен, Ұлы Отан Соғысы жылдарында трестің геологиялық Барлау жұмыстарының көлемі қысқарды. Барлау жұмыстарындағы қалыптасқан жағдайға байланысты, КСРО-ның Шығыс аудандары бойынша мұнай өнеркәсібі министрі Евсенко 1946 жылы 25 майда №100 бұйрық шығарып «Актюбнефть» тресі басшылығымен барлау және геологиялық іздестіру жұмыстарын күшейту арқылы жоғарғы дебетті мұнай көздерін іздестіруді талап етті. Сол Министрлікте «Актюбнефть» тресінің Бас геологы Х.А.Юманкуловтың «1936 жылы барлау жұмыстарының қорытындыларын және 1947 жылға міндеттер жәйлі есебі тыңдалып, жоспардың тек 75% орындалғаны атап көрсетілді». Қазақстан өлкелік партия комитетінің хатшысы Л.И.Мирзоянның XVІІ съезде, КСРО халық шаруашылығы комитетінің төрағасы В.М.Молотовтың партияның XVІІІ съезде «Үшінші бесжылдық халық шаруашылығы жоспары» жайлы жасаған баяндамаларында Орал-Ембі ауданында жаңа мұнай базасы «ІІ-Бакуді» ұйымдастыруын кезек күттірмейтін міндет деп есептеді. 1936 жылы 28 желтоқсанда Темір қаласында Ауыр өнеркәсіп халық. комиссариатының мұнай секторына тікелей бағынышта. Актюбнефть» тресіне академик И.М.Губкиннің оқушысы, көрнекті мұнайшы Я.В.Лаврентьевтің бекітілуі көп үміттер артты. Сол күндері Мәскеуде КОТА-ға (Кеңестер Одағы телеграфагенттігі) берген «Жаңа трест құрылды» деген сұхбаты үлкен міндеттерді шешуге бағытталды, ол хабар «Правда», «Известия», Комсомольская правда» газеттерінде жарияланды, телевидение мен радиодан берілді. Ол бастаған арнаулы эшалон 1937 жылы қаңтарда Мәскеуден Жұрын станциясына келді. 1937 жылы 10 ,ақпанда бірнеше бөлімшелер, оның ішінде Шұбарқұдықтың мұнай кәсіпшілігі (Жақсымайды қоса) геологиялық барлау кеңсесі (құрамында бес бөлім бар) т.б. құрылды. 1938-42 жылдардағы үшінші бесжылдықтың жоспарда Актюбнефть» тресінің алдына мұнай өндіруді 300 000 тоннаға жеткізу, Каспий – Орск мұнай құбыры, Қандыағаш – Гурьев темір қолы бойынан 10 ұңғыларды терең бұрғылау жаңа кен орындарын іске қосу жоспарланды. 1938 сәуір айының басында Мәскеуде мұнайшылардың Бүкілодақтың кеңесі өткізіліп, оған «Актюбнефтіден» Шұбарқұдық кәсіпшілігінің директоры Қ.Сариев, ұңғыларды жер жөндеу мастері Қ.Қартмағамбетов.Б.қатынасты.Баяндама жасаған мұнай өнеркәсібі Халық комиссары Л.М.Каганович трестің алдына 300-100 мың тонна мұнай өндіру міндетін қойды. Дегенмен мұнай өндіруде кемшіліктер болды. Жақсымайдағы 1939 жылы бұрғыланған 8 ұңғының 2 уі ғана қызмет атқарды. Мұнай сақтайтын орындар талапқа сай болмады. «Актюбнефть» бастығы Мұнай өнеркәсібі халық комиссары Н.К.Байбаковқа, ол өз кезегінде Ақтөбе облысының Партия комитетінің хатшысы Е.Б. Тайбековке шығып Қазақстаннефтькомбинат директоры Пилипецке мұнай сақтайтын қойманы салуға кірісуге байланысты тәртіп бергенін мәлім етті. 1939 жылы «Актюбнефть» мұнай өндіру жоспарын 92,4% орындады, 1530 тонна мұнай алынбады. Әсіресе, қыс күндерінде мұнай өндіру азайып кетті. Күн тәртібінен «Актюбнефть» мұнай өндірудегі болашағы түспеді. Ақтөбе обкомының бірінші хатшысы 25.02.1939 жылы СОКП Орталық Комитетінің бас хатшысы И.В.Сталинге, КСРО Халық комиссарлар кеңесінің төрағасы В.М.Молотовқа трест бойынша геологиялық қор 250 млн.тонна, үшінші бесжылдықтың аяғында 1 млн.тонна мұнай өндіру мүмкіншілігі бар екенін, ол үшін пайдалану және барлау жұмыстарына қажетті қаржы бөлу керек екенін сұрады. Қазақстан Орталық партия комитеті тарапынан «Актюбнефть» тресінің жұмысы жан-жақты зерттелді, оны тұйықтан шығару шаралары көрсетілді. Осы өтініштердің негізінде мұнай өнеркәсібі халық комиссары 1939 жылы 8 қазанда бұйрығында «Актюбнефть» тресінен мұнай өндіру жоспарын орындау жөнінде талап қойды. Өкінішке орай, трест жоспарын орындай алмады. Геологиялық барлау жұмыстарына жұмсалған қаржыны мұнайшылар игере алмады, ұңғыларды кілттеді. Осы мәселеге байланысты Халық Комиссары Л.М. Кагановичке Шығыс Главнефтедобычаға хат жолдап, тресті Темірден, Шұбарқұдыққа көшіру мәселесі қойылды. Соғыс жылдарында Ақтөбе облысында мұнай өнеркәсібін дамытуға байланысты КСРО Ғылым Академиясы назар аударып, үлкен роль атқарды. 1942 жылы 15 қыркүйекте КСРО Ғылым Академиясының Президенті, академик В.Л.Колмогоровтың ұсынысымен Ақтөбе қаласында Орал, Сібір, Қазақстан қорларын соғыс қажетіне жұмылдыруға байланысты обкомның хатшылары А.И.Иночкин, Е.Б.Тайбеков, облысполком төрағасы Қамбаровтың қатынасуымен ғылыми-практикалық конференция өтті. Конференциядатрестің іздеу-барлау қызметтеріндегі кейбір маңызды бағыттарға қарамастан, әлі де стратегиялық таңдау мәселелерінде түсініксіздер бар екені атап көрсетілді. Трестің бас геологі Н.И.Марковский Ақтөбе облысында мұнай кен орындарын зерттеп, іске қосудың перспективалық мәселелері жәйлі баяндама жасады. Ақтөбе мұнайшылары 1942 жылы 45 мың тонна мұнай өндірді 48750 тоннаға 108,3%-ке артығымен орындады. Темір ауданы мұнайшыларының қаржысы есебінен «Нефтяник Казахстана» экскадрилиясы құрылды. «Актюбнефть» тресінің бесжылдық жоспарын да асыра орындады, нәтижесінде оны КСРО Шығыс аудандары бойынша мұнай өнеркәсібі Министрлігінің алдыңғы қатарлы тресінің бірі болып саналды. 1946 жылы Қазақстан Орталық партия комитеті мен Ақтөбе облыстық партия комитеттерінің қолдауымен «Ақтобенефті» тресі «ГлавВостокнефтедобычаға» қарайтын жеке бірлік болып бөлінді. Бұл шара оның техникалық қамтамасыз ету барлау жұмыстарын өрістеуіне оңды ықпалын тигізді. 1946 жылдан бастап алғашқы күшті насостар, бұрғылау агрегаттары, 1200 ат күші бар дизелдер алынды. Оның қарауына Ақтөбе механикалық зауыты токарь, слесарлық станоктармен берілді. Автокөлік паркі күшейді. 1949 жылы КСРО Үкіметі «Актюбнефть» тресінің терең бұрғылау жұмыстары жоспарын орындауды, қамтамасыз етуге байланысты екі рет қаулы қабылдаса, ал КСРО-ның мұнай өнеркәсібі Министрлігі бұл мәселеге байланысты үш рет бұйрық берді. Кәсіпшілдіктерге жәрдем көрсетілді. Солтүстік (Темір) ауданының «Актюбнефть» тресі жанынан мұнай ғылыми-зерттеу лабораториясы ашылды. 25-30 қаңтар 1949 жылы Гурьев қаласында академик Сатпаев Қ.И. басшылығымен өткен Қазақстан ССР Ғылым Академиясының сессиясында «Ақтөбе ауданы аймағында болашағы зор мұнай қабаттары ашылды» – деп атап көрсетіп, барлау жұмыстарын күшейту және жаңа мұнайлы алаңдарды дайындауды ұсынды. Сонымен бірге сессияда мұнайдың құрамындағы ілеспе газды пайдалануды, газ-кен орындарын барлап, ашу, газды пайдалануды іске асыру шаралары кеңінен сөз болды. Каспий-Орск мұнай құбырын салу Темір мұнай ауданына ерекше серпіліс берді, бұл құбыр 1,2 млн.тонна мұнай айдауға есептелінсе, 7 мұнай айдау станцияларымен Орскі қаласында мұнай зауытына жеткізілмек. Бұл құбыр Ақтөбе облысының 5 ауданының үстінен өтіп, құбырды салуға 3000-5000 адам қатысты. 1935 жылы 11 қазанда 9 сағат 30 минутта «Каспий – Орск» мұнай құбырына мұнай толтыру басталды.

Бұл құбырдың маңызын БК(б) П XVІІ-съезінде В.В.Куйбышев ерекше атап өтті. 1936 жылы 11 мамырдағы келісім шарт бойынша Союзтрансстрой тресі Қандыағаш -Гурьев - Орск теміржолын 160 млн. сомға салу қажет болды. Бұл үш жылға арналып, 1938 жылы құрылысы пайдалануға берілуі тиіс, 3360 адам қатынасып, 15 661 шаршы метр тұрғын үй тұрғызылып, жөндеуден өткізілді. Темір жол Орал-Эмба мұнайлы ауданының үстінен өтіп, Шығыс Азияға мұнай тасылатын болды. 1938 жылы 15 мамырда теміржолдың Қандыағаш - Шұбарқұдық 1939 жылы 12 желтоқсанда Қандыағаштан Гурьевке дейінгі бөлігін уақытша пайдалануды іске қосты. Теміржол халық комиссары Л.М.Каганович 1939 жылы 14 желтоқсанда Орск – Донское – Қандыағаш ұзындығы 248 км теміржол құрылысын салуға бұйрық берді. Сонда Кемпірсайдың никель, Донскоеның хром рудасын тасу мәселесі шешілді. 1936 жылы Закавказ өндірістік Академиясын бітірген Ақтөбе топырағында туған Қанатқали Сариев Шұбарқұдық, Кеңқияқ кәсіпшіліктерінде экспедияция бастығы болып қызмет атқарды. Мұнайшы кадрлерді дайындау Қазақстанға көрші республикалармен облыстардың оқу орындарымен, жергілікті жерлерге кәсіби мамандықтарын арттыру т.б. жолдармен жүзеге асты.

Ұлы Отан соғысы жылдарында геологиялық барлау жұмыстары жүргізілген жоқ. 1946 жылдан бастап «Ақтөбемұнай» тресінің геологиялық қызметін геолог-мұнайшы П.Я. Авров басқарды. Бұл жылдардың басты жұмыс ерекшелігі – олардың кешенді жүргізілгендігі болды. Геологиялық-сызба жұмыстары, құрылымдық іздестіру және терең барлап-бұрғылау геофизикалық, геохимиялық және геоморфологиялық зерттеулермен тығыз байланыста жүргізілді, бірақ, Каспий маңы ойпаты шығыс бөлігінің геологиялық зерттеу деңгейі тең дәрежеде болған жоқ. 1948 жылы барлық территория 1:1000000 масштабтағы гоологиялық сызбамен толық қамтылды. Бұдан кейін Батыс Қазақстан геологиялық басқармасы, ВАГТ, Саратов мемлекеттік университетінің ғылыми-зерттеу институты және басқа геологиялық ұйымдар бүгінгі кезде бүкіл территория қамтылған . 200000 масштабына геологиялық сызба жұмыстарын жүргізді. Бірқатар алаңдарда мұнай көздері көбірек алынуына байланысты тұздың үстіндегі кешендерге 50-жылдарда жұмыс қыза түсті. «Актюбнефть» тресінің бастығы Р.С.Сағындықов КСРО Мұнай өнеркәсібі Министрі Н.К.Байбаковқа 1950 жылы наурыз айында хат жолдап, іздеу-барлау қызметінің жайына толық талдау жасады. Барлау жұмыстарының көлемі өсті. Кадрлерді даярлауға көңіл бөлінді. 1953 жылы «Ақтөбемұнай» тресінің базасында екі дербес ұйым құрылды: «Ақтөбемұнайгаз барлау» тресі, оның геологиялық кызметін П.Я.Авров басқарды және Гурьев қаласында «Қазақстанмұнай» басқармасы, оның қарамағына Шұбарқұдықтағы мұнай өндіру басқармасы берілді. Елуінші жылдардың орта шеніне қарай территорияның көпшілігі үшін ұсақ масштабтағы карталар дайын болды, бірақ олардың басым бөлігі өзінің деректілігі жағынан схемалық болып саналатын еді. Соған қарамастан сол кез үшін ұсақ масштабтағы геологиялық карталар мен оларға жазылған түсіндірме-жазбалардың бағалы сипаты болды. Мұның өзі аталмыш аудандардағы кейінгі геологиялық зерттеулерге негіз болып қаланған болатын. Осы жылдары Ақтөбелік Орал өңірінде іздестіру-барлау жұмыстары кеңінен етек жайды, өйткені мұндағы тау-жыныстарында мұнай мен газдың шоғырланған тұстары бұрыннан да белгілі еді. Зерттеулер негізінен тұздың астындағы түзілімдерді қамтыды. Мұғаджар өңірінің стратиграфиялық бөлінісі туралы алған мәліметтер осы кезде белгілі болды. Бұл кезең Ф.Ю.Левинсон-Лессинг, Н.А.Северцов, И.М.Борщев, Н.И.Тихонович, В.Е.Руженцов, Н.А.Шатский, А.Л.Яншин, В.С.Журавлев, И.Г.Пермяков, Г.Е.Харитонов, В.А.Якимович, А.К.Замаренов, Х.Бэкіров, Д.Кутхиновтардың және басқаларының есімдеріне байланысты. Далалық геофизиканың дамуы, негізінен сейсмика бұрғылаудың техникалық жарақтылығының артуы 60-жылдарда бұл ауданның егжей-тегжейлі геологиялық құрылымын зерттеуге мүмкіндік берді, оның мұнай-газ жөніндегі перспектива аумағы 120 мың шаршы километрге жуықтайды. Ол Каспий ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан, шығысында Орал-Мұғалжар өңірімен және оңтүстігінде Тұран жазықтығымен шектеседі. Солтүстігінде шекара белгілі түзілімдердің шетінен өтеді. Каспий өңірі ойпатының шығыс бөлігі жоспарлы түрде 1959 жылы жоғары жабысқақ мұнайдың тұздың бетіндегі кеніші Кеңқияқ ашылған соң ғана зерттеле бастады. Бұл алғашқы ірі мұнай кенішінің ашылуын бағалау тіпті де оңай емес. Дәл осы ауданда үлкен мөлшерде параметрлік бұрғылау жұмыстары басталған болатын. Бірінші параметрлік ұңғылар (П- 12, П-88, П-89) Кеңқияқ алаңының XXІ аймақтық сейсмикалық профилінде жүргізілді және осы кезде П-10 Мортық, П-11 Шеңгелши, П-38 Өстеңшек, П-14 Солтүстік Кендісай және басқа ұңғыларда параметрлік бұрғылау басталды. Осы жұмыстардың нәтижесінде тұздың астындағы түзілімдердің мұнай мен газға бай екендігі (П-88 Кеңқияқ, П-25 Қаратөбе) анықталып, аймақтың терең геологиялық құрылымдары жөнінде алғашқы мәліметтер алынды. Тұз астындағы түзілімдер туралы алғашқы жинақталған мәліметтер П.Я.Авровтың, Р.И.Грачевтің, Р.Г.Гарецкийдің, А.Ивановтың, В.С.Днепровтың, Г.А.Айзенштадтың, К.Х.Бәкіровтың, З.Е.Болекбаевтың, Ю.М.Васильевтің, И.Б. Дальянның, В.С.Журавлевтің, А.К.Замареновтың, Б.К.Ошляковтың, А.Л.Соколовтың, А.Е.Шлезингердің, А.Л.Яншиннің және басқаларының еңбектерінде жарық көрді. Бұл кезде Каспий өңірі ойпатының шығыс бөлігі үшін ортақ қорытындылар анықталған болатын. Карбонатты және терригендік тау жыныстарының уақыт пен кеңістіктері арақатынасы және шөгінді жыныстар жинақтау заттарымен ерекшеленетін аймақтар анықталады. Ойпаттың шығыс бөлігінде және Батыс Мұғаджар өңірінде шөгінді жыныстардың үшелік литологиялық жүйесі аяқталды. Төменгі, ол уақытта мүшеленбеген терригендік қалыңдық девонға орта нысаналауға жатқызылды. Жоғары карбон мен асгель қабаты екі контрасты бөліктердің түрлерінен тұрады: карбонатты (Сарықұм) және терригенді (Ақтөбелік Орал өңірі, Батыс Мұғаджар өңірі). Жоғарғы, толық терригенді қалыңдық төменгі иірімінің сақмар және артинск қабаттарына жатқызылды. Каспий өңірінің карбон фораминифері мен Орыс платформасының бір жасты қалдықтарының құрамы мен жүйелілігі ұқсастығы анықталды, мұның өзі Каспий өңірі ойпатының сызбалары үшін Орыс платформасының жоғары палеозойының стратиграфикалық схемасын қолдануға мүмкіндік берді. Әртүрлі амплитудалардың стратиграфиялық келіспеушіліктері анықталды - таскөмір және перм жүйелерінің шекарасында, башқұрт қабатының төбесінде және Мәскеу қабатының ішкі жағында құрылды. Ол бойынша Каспий өңірі ойпаты жоғары палеозойда перифериясы бойынша қуатты рифогендік түзілімдері кеңінен дамыған тұйықталған седиментациялық бассейн есебінде қарастырылады. Ойпаттың ішкі бөлігінде оларды қуаты шамалы аса терең түзілімдер алмастырды. Атап айтарлық жәйт, қазіргі уақытта алынған мәліметтер терең бұрғылау барысында Каспий өңірі ойпатының шығыс ернеулі аймағының шегінде ока-серпухов және мәскеу-жоғары таскөмір карбонатты кемелерін рифтік типке жатқызуға негіз бола алмайды. Сейсмикалық және бұрғылау жұмыстарынан алынған ғылыми деректерді негізде жүйелі түрде қайта бағыттау 1971 жылы Кеңқияқ кенішінің түзілімдерінде тұздың астындағы артинск-ассель құмды-топырақты кешенінде мұнай қазба байлығының ашылуына ұласты. Осы уақыттан бастап барлық жұмыстар тұздың астындағы түзілімдерде мұнайды іздестіруге шоғырландырылды және 1978 жылы ірі мұнайгазконденсатының кеніші Жаңажол ашылды, ондағы мұнай мен газдың мол кені таскөмір жасындағы қуатты карбонатты қалыңдықтарға бағытталды. Карбонаттық қалыңдықтардың геологиялық құрылымының аймақтық көтерілімдерді қалыптастырудың палеотектоникалық жағдайларының, карбонаттық түзілімдер дамуының аймақты сипатының, олардың мұнай-газ болжамдарының және бұрғылау жұмыстары бағыттарының проблемаларын зерттеумен бұл кезде С.Е.Шахабаев, Л.Г.Кирюхин, Н.Я.Кунин, Л.И.Иогансон, З.Б.Бөлекбаев, Ю.А.Иванов, О.С.Обрядчиков, И.Б.Дальян, С.К.Құрманов, О.А.Жуйков, Б.А.Огай, Р.Б.Сапожников және басқалары шұғылданды. Ақтөбе облысы мұнай кеніштерін игеруді іске қосуды жеделдетіп жүргізу мақсатымен КСРО Мұнай өнеркәсібі министрлігінің 1981 жылғы 10 наурыздағы бұйрығы бойынша «Ақтөбемұнай» өндірістік бірлестігі құрылды. Бірлестік құрылған кезде оның құрамына мыналар кірді: «Октябрьмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасы, ол 1980 жылдың қыркүйегінде құрылған болатын, «Кеңқияқмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасы, құрылыс-монтаж басқармасы, Кеңқияқтағы технологиялық транспорт басқармасы және Жақсымай өндірістік техникалық қызмет көрсету және құрал-жабдықтарды комплектілеу базасы. 1981 жылдың өне бойына Ақтөбе облысына әртүрлі аймақтардан: Солтүстік Кавказдан, Оралдан, Волга бойынан, Батыс Сібірден және Қазақстанның әртүрлі аймақтарынан мұнай өндіруде, терең скважиналарды бұрғылауда, кеніштерді өркейтуде тәжірибесі мол мамандар келді. 1981 жылдың қазанында Октябрь Технологиялық көлік басқармасы отау тігіп, Жаңажол кенішін игеруге дайындық жұмыстары аяқталды. 1981 жылдың қарашасында кеніште «Саратовмұнайгаз»бірлестігі Степанов бұрғылау экспедициясы бұрғылау бригадаларының күшімен бірінші эксплуатациялық ұңғыны бұрғылау басталды (бұрғылау мастері Н.Я.Викулов). Бұл – №10 ұңғы болатын. Сондай-ақ № 163 ұңғыда да (бұрғылау мастері Л.С.Төлжанов) бұрғылау жұмыстары басталды. Осы кезде Октябрь бұрғылау жұмыстары басқармасы (бастығы Н.Г.Камалов) құрылды. 1982 жылдың 29-маусымында мастер Ю.А.Шукшевтің бұрғылау бригадасы 146 ұңғыны бұрғылай бастады, ал 1982 жылдың 29 маусымында мастер В.В.Беннердің бұрғылау бригадасы №161 ұңғыны бұрғылауды бастады. 1983 жылдың қаңтарында №163 ұңғыны сынау жүргізілді. 17 қаңтарда мұнайдың бірінші фонтандық ағысы алынды. 1983 жылдың қазанында Жаңажол кеніші тәжірибелік-өнеркәсіптік пайдалануға берілді. Мұнай қорын арттыру мақсатымен 1986 жылы «Ақтөбемұнай» бірлестігінің құрамында барлау-бұрғылау басқармасы құрылды. Ол әуелі жеңіл-желпі жұмыс атқарып, артынан 1990 жылы «Ембімұнайгеофизика» бірлестігі жүргізетін сейсмикалық зерттеулердің терең іздестіру, бұрғылау, дайындау құрылымдарында жұмысқа кірісті. Өз күштерімен іздестіру-барлау жұмыстарын жүргізе отырып, 1992 жылы Шығыс-Жағабұлақ мұнай кеніші ашылды. Жаңажол кенішінің терең геологиялық құрылымын айқындайтын жаңа деректер алынды. Қазіргі уақытта облыс территориясында тұздың үстіндегі жеті мұнай кеніші ашылды: Кеңқияқ, Қаратөбе, Ақжар, Шұбарқұдық, Жақсымай, Қопа және Оңтүстік Қаратөбе. Тұз астындағы түзілімдер кешенінде 7 мұнай: тұз астындағы Кеңқияқ, Шығыс, Ақжар, Синельников, Лақтыбай, Жаңатал, Әлібек, Шығыс Жағабұлақ, 2 мұнайгазконденсаты Жаңажол, Қожасай және бір жиегінде шамалы мұнайы бар газды Өріктал кеніші ашылды. Жаңажол, Өріктау, Қожасай, Кеңқияқ, Әлібек кеніштерді игерді. «Ақтөбемұнай» акционерлік қоғамының балансында алынатын мұнай қоры 200 миллион тоннадан астам құрайтын тоғыз кеніш бар. Тұз үстіндегі кеніш – Кеңқияқ 1966 жылдан игеріліп келеді, бастапқы алынатын жоғары жабысқақты мұнай қоры 29,5 миллион тонна. 1972 жылы бұл кеніште мұнай қайтарымын арттыру үшін мұнайға толы қабаттарға жоғары қысыммен бу жіберіледі. Пайдалану қоры 1100 – ден астам ұңғыны құрайды, қазір тұз асты мұнай игеру қарқынды жүргізілді. Жылдық мұнай өндіру 2 млн. тонна құрап отыр. Биылғы жылы 40 жылдық мерейтойы өткізіледі. Кенішті игеру кезіндегі басты проблема болған бу-жылу ықпалы тоқтатылды. Тұз астындағы Жаңажол кенішінің бастапқы алынатын мұнай қоры 118 миллион тонна кұрайды, 1983 жылдан бастап игеріліп келеді. КТ-1 скважиналарының тереңдігі – 290 метр, КТ- 11 – 3900 метр. Мұнайдағы күкіртті сутегінің мөлшері 2 процентке жуық, газдың мөлшері 6 процентке жуық. Эксплуатациялық қоры 400 – ден астам ұңғы құрайды. Су айдайтын ұңғылар 50-ге тарта. Жылдық мұнай өндіру 4 миллион тоннаға жуық. 50 миллион тоннаға жуық мұнай алынды. Эксплуатациялық әдіс – фонтандық, штангілік терең насос пайдалану және газлифтілік әдіспен жүргізілуде. Су айдаудың жылдық көлемі 3,5 миллион тоннаға жуық.

Кенішті игерудің негізгі проблемалары мыналар болды:

Палеозой мұнай-газ кешендері үшін тұзды қалыңдық жамылғы табылады. Мұның өзі литологиялық бақылау тұрғысынан аймақты айқындайды: ішкі және сыртқы. Ал аймақтық жамылғыға келетін болсақ, олар мозаикалық түрде жайылған, мұның өзі шөгінділердің әлсін-әлсін, араға уақыт салып, кезең-кезеңмен жинақталуына байланысты болып отыр. Ауданның тектоникалық құрылымы іргетастың қазіргі Жоғарғы қабатының рельефімен анықталады. Іргетастың жоғарғы қабатының негізгі құрылымдық элементтері тұздың астындағы заттардан көрінеді, оның құрылымын, қуатын анықтайды. Ернеулер мен ірі блоктар ерте және орта палеозойда шөгінділердің сақталуын бақылап отырған, ал кейін мұнай-газ жинақталу сұрақтарының қалыптасуына әсер еткен. Іргетастың жоғарғы қабатының гипсометриясы және тұз құрамындағы түзілімдердің құрылымын ескере келгенде үш негізгі тектоникалық аймақ көзге түседі: ернеудегі - бұған Астрахань-Ақтөбе жүйесіне қосылатын аймақтардың басым бөлігі жатады; Гегооклинкальдық – негізінен нашар бейнеленген түзілімдер және орық-ойпаттың түсіп кеткен тұсы. Іргетастың ернеудегі жүйелері және қосылатындары 50- 60 метрге дейін аумақта әртүрлі стратиграфиялық кешендердің жабдықтарының түрлі өзгерістерін білдіреді. Ақтөбе облысының территориясындағы Астрахань-Ақтобе үстіртінің жүйесінде Жарқамыс және Еңбек (Темір) күмбездері кезге түседі, олардың іргетасының блоктарының биіктігі шамамен 7-8 километрге созылады. Тұз астындағы түзілімдердің шатырынан олар байқалмайды, бірақ, девон түзілімдерінің жоғары бөлігінің көкжиегінен шұғыла шашады. Шығыс жағынан Астрахань – Ақтөбе жүйесін және Останшық ойпаңдар көмкеріп жатыр, олардың іргетасы 11-12 километрге дейін созылады, топырақты түзілімдердің басымдығымен сипатталады. Гомоклинальдық аймақ Астрахань-Ақтобе биіктігі жүйесінің ішкі ойпаттық қатпарының жалғасы болып табылады және Қызылжар күмбезімен күрделене түседі. Мұнай-газдылығы жөнінен алып қарағанда седиментациялы тектоникалық биіктер аса қызығушылық тудырады. Ақтөбе облысының шеңберінде өнеркәсіптік мұнайдың алынатын қоры 250 миллион тоннаға жуықтайды. Мұнайдың бастапқы сомалық ресурстары 1,9 миллиард тонна деп бағаланады, оның 140 миллион тоннасы тұздың үстіндегі түзілімдерде шоғырланған. Терең құрылымдардың ерекшеліктерін, аумақтың геологиялық даму тарихын, седиментацияның геохимиялық жағдайларын және шөгінді кешендеріндегі көмірсутегінің мөлшерін, мұнай-газ кешендерін зерттеудің нәтижесінде мұнай мен газды іздестірудің перспективалық бағыты төмендегі жұмыс бағыттарымен байланыстырылады. 1. Жарқамыс және Еңбек (Темір) күмбездерінде мұнай мен газ кеніштерін іздестіру мен барлау ортагжель-ока жасында, шельфкарбонатты түзілімдерде қалыңдығы 1,5 километрге созылатын 20-25 километр аумақта Каспий өңірі ойпатының шығыс бөлігін алып, батыс пен солтүстікке қарай созылып жатқан алқапты қамтиды. Жарқамыс күмбезінің шеңберінде осы мұнай-газ кешені үшін екіқабатты құрылым тән болып табылады. Бірінші карбонатты қалыңдықтың (КТ-1) тереңдігі ортагжель-подольск жасымен 2500-3000 метр шеңберінде, қалыңдығы 540 метрге дейін, екіншісінің (КТ-ІІ) жоғары визей-төменгі Мәскеу жасында - 3350- 3700 метр қалыңдығы 800 метрге дейін жетеді. Солтүстік бөлігінде (Жағабұлақ, Шығыс Жағабұлақ алаңдарында), және оңтүстігінде (Шығыс Төрткөл) карбонаттық терригендік қалыңдық жоқ және КТ-І сен КТ-ІІ біртұтас карбонатты кешенді құрайды. 1978 жылы екі карбонатты қалыңдықтың да өнімділігі ірі мұнай-газ конденсаты кеніші болып табылатын Жаңажолды өмірге әкелумен ерекшеленеді. Қазір «Үлкен Жаңажол» деп аталатын аумақ «серіктестік» кеніштерді -Өріктауды, Қожасайды, Синельниковті, Оңтүстік Мортықты, Шығыс Жағабұлақты, Әлібекті қамтиды. Бұл бағытты жүзеге асыру Жарқамыс күмбезінің шеңберінде Шығыс Жаңажол, Оңтүстік Мортық, Оңтүстік Жағабұлақ, Төсқұм алаңдарында жүргізілуде. Іздестіру жұмыстарын жолға қоюды тілейтін перспективасы мол аумақ Әлібектен оңтүстікке қарай Ащысай сынығына дейінгі алаң, оның терригендік түзілімдерінде төменгі пермде рифогенді типті карбонаттық денелер бар. Еңбек (Темір) күмбезінің шеңберінде карбонатты жыныстар башқұрт-ока жасында (КТ-ІІ) 700 метр қалыңдықта (П-4 Құмсай ұңғысы) 4500-5000 метр тереңдікте жатыр. Мұның өнімділігі 1979 жылы Кеңқияқ, Арансай, Бақтығара, Тәшір алаңдарында алынды, сейсмикалық жұмыстар арқылы анықталған Қарашығанақ типті объектілер де орынды қызығушылық тудырады. Атап өту керек, аталмыш аумақта бұрғылаудың мәліметтері бойынша платформалық биіктіктермен ерекшеленеді. Бозоба, Тәшір алаңдарында да жұмыс қыза түсті. Бұл аумақтардың перспективасын белгілі бір түзілімдермен байланыстырған жөн. ІІ. Тұз астындағы терригендік артинск-жоғары гжель жасынан мұнай мен газдың қорын іздестіру және барлау. Терригендік артинск-жоғары гжель мұнай-газ кешені жер-жерде Каспий өңірі ойпатының шығыс бөлігіне тараған және құмдақ, алевролит және конгломерат қабаттарының аргиллитімен ерекшеленеді. Солтүстік-шығыс бөлігінде варисцид сияқты ерекше тұнбасы бар материал ойпатпен астасып жатыр. Тек қана оңтүстігінің төменгі жағында ғана кешеннің құрамында карбонат бар. (№3 Шығыс Төрткөл скважинасы, интервалы 1494-1894 метр ассель қабаты, интервалы - 1282-1424 метр - сақмар қабаты). Шығыстан батысқа, оңтүстіктен солтүстікке қарай топырақты жыныстар көбірек байқалады. Бұл кешен үшін сипатты нәрсеқабаттар қысымының жоғарылығы болып табылады. Мұның өзі бұл аймақтарда жыныстардың тығыздығының төмендігін байқатады. Коллектор-қабаттар жиі-жиі мұнай кенін жоғалтып алады. Мұндағы тұзды түзілімдер бекіткіш ретінде қызмет етеді. Шөгінді жыныстардың тұзды түзілімдерінің жақсы қасиетіне септеседі. Қазіргі уақытта коллектор-жыныстардың таралуының заңдылығы алаңдар бойынша және бөліктер ретімен анықталған жоқ, оны айтасың коллекторлық жыныстардың өлшемдері де белгіленбей отыр. Кеңқияқта артинск жасының аргиллитіне мұнайдың өнеркәсіптік игерілетін түрі алынады, ал Шығыс Ақжарда жоғары дебитті мұнайдың фонтандық атқылауына қол жеткізілді. (№1 ұңғы, интервал 5075-5049 метр). Мұның өзі ассель жасының жынысынан алынды (VІІІ көкжиек). Көкжиек әртүрлі сипатқа ие. Мұның жыныстардағы мұнайдың үлес салмағын табысты түрде іздестіру үшін мүлдем жаңа ғылыми-әдістемелік негіздеме керек, әсіресе, сейсмикалық жұмыстар үшін. Мұның өзі аз амплитудалық тектоникалық қателіктер мен тығыздықтың аймақтарын анықтаудың жолдарын туып картировка жасауға бағытталуы тиіс. Бұл бағытты жүзеге асыру Шығыс Ақжар, Құрсай, Қаратөбе, Қоздысай, Батыс Қожасай, Терешковская, Батыс Ақжар, Қырыққұдық алаңдарында жүргізіледі. Бұрғылаумен ашылған бөліктің жақсы коррелятивтік көрінісі 100 километрге созылып жатқан, қазіргі кезде күкіртсіз мұнай кенінің қорын іздестіріп, барлайтын негізгі объекті болып табылатын жоғары перспективалы Қаратөбе-Қырыққұдық аймағын бөліп шығаруға мүмкіндік береді. ІІІ. Тұз үстіндегі терригендік юра-бор және жоғары перм-триас түзілімдері кешендеріндегі мұнай кеніштерін іздестіру мен барлау. Кеңқияқ, Акжар, Қаратөбе және басқа кеніштердің мұнайын зерттеу тұз астындағы және тұз үстіндегі түзілімдердің генетикалық бірлігін айқын дәлелдеді. Көмірсутегінің әрі-бері көшуінің алдын-ала ойластырған жолдары болса керек. Кейбір пайда болған жәйттерден кейін мынадай жағдай болуы мүмкін. Бұл кезде тұз басқаша бөліске түседі, ондайда тұз үстіндегі түзілімдер тұз астындағы қалыңдықтармен контакт жасайды. Олардың бөлшектенуі терең шөгінділердің қақ айрылған тұстары арқылы өтеді. Тұз үстіндегі түзілімдердің мұнай кеніштерінде таралу заңдылығын оның терең тектоникадағы көрінісімен байланыстыру керек; тұз үстіндегі кешендегі терең түзілімдердің қақ айрылу белсенділігі көмірсутегінің тұз астындағы түзілімдерден тұз үстіндегі түзілімдерге көшуімен тікелей байланысты. Бұдан .ірі мұнай кені пайда болады да, одан соң деградацияға ұшырап, .ақыр соңында қалыпты және жоғары жабысқақты мұнай мен мұнайбитумды жыныстар кенішінің орналасуына алып келді. Осы қағиданы ұстана отырып, перспективті деп Ембі – Сағыз бойындағы Қаратөбе - Шұбарқұдық линиясы бойынша созылып жатқан тұзды күмбезді мұнай іздеуді, сонымен қатар Қызылжар өңіріндегі Қопа-Қарағанды мұнай күмбездері ауданын айтуға болады. Ойыл ауданындағы тұз күмбездері де назар аударуға тұрарлық. Бұл бағыт Оңтүстік Қаратөбе, Батыс Құрсай, Шығыс Ақжар, Қопа аудандарында жүзеге асырылады. ІV. Ақтөбелік Орал өңірі түзілімдерінің карбонат кеніштерінің мұнай мен газ жөніндегі перспективаларын бағалау. Актөбе ойпаңы арқылы Сақмар - Оралтау аймағына шығатын кеңістіктің профнлдеріне аумақтық сейсмикалық зерттеулер жүргізу тұз астындағы шөгінділер бөлігінен шоғырлану деңгейіне қарай жыныстардың екі құрылымдық кешенін бөліп шығаруға мүмкіндік берді. Мәскеу-артинск жасындағы терригендік түзілімдердің жоғарғы кешені П, және С2 сейсмикалық көкжиектерінің арасына орналасқан және Орал қатпарлы жүйесінің қалыптасу кезеңіндегі орегендік бөлігіне жауап береді. Бұл кешен өте қатты шоғырланған және батыс беткейлерінде тектоннкалық қателіктері бар физоклинальдық қатпарлар (Петропавловск, Бестамақ және басқалары) құрайды. Бұлардың өзі субмеридоналдық кеңістікте жатқан тектоникалық линиялардың қатарын құрайды, Жилянка мен Подгорный шығыс бөлігінде қатпарларының шығысында жоғарғы кешен бірқатар алаңдарда (Белогорка, Борлы және басқалары) күндізгі беткейге шығып, артинск-жоғары таскөмір жасындағы терригендік жыныстармен көрінеді: батысқа қарай бұл кешен жыныстарының шатыры - 2-2,5 километр тереңдікке дейін батады. Ақтөбелік Орал өңірінің орогендік кешеніндегі көмірсутегін іздестірудің көп жылғы нәтижесі мардымсыз болып шықты, Подгорный, Жилянка, Петропавловск алаңдарында 3000 метрге дейін бұрғылаған кезде кунгур қабатынан жоғарғы карбонға дейін қоса алғанда түзілімдерден мұнай мен газ қалса да солай болып отыр. 700 шаршы километрді қамтитын жыныстардың төменгі кешені СЗ және С1 сейсмикалық көкжиектердің арасында орналасқан, әлсіз шоғырланғандығымен сипатталады, оның жоғарғы бөлігінің және ауданның шығыс жағы карбонатты құрамымен 4-4,5 километрге батып жатыр. Батысында 5-5,5 километрге дейін, ал солтүстігінде Сынтас қатпарлары күндізгі беткейге шығады. Бұл жыныстардың кешені Ақтөбелік Орал өңірінің солтүстігінде де, оңтүстігінде де өнеркәсіптік мұнайлы болып табылады. Және оның мұнай мен газға байлығы жөнінде оны бағалауға, анықтауға бағытталған іздестіру жұмыстарының жаңа объектісі болуға тиіс. Бұл бағыт Жанға және Петропавловск алаңдарында іс жүзіне объектісі болуы тиіс. V. Жаңа тереңге кеткен жыныстардың карбонаттық және терригендік кешендердің мұнай мен газдылығына баға беру.

Бұл мәселе ерекше тұр.

Мұнай мен газдың тереңге батқан қорының көпшілігі бірнеше рет доломиттену, қайтадан кристалдануға, карбонаттың минералдың карст типті бос кеңістіктер құруға дейін апарған түзілімдер құруға дейін ұшыраған қарбонатты жыныстардан табылады. Суреттеліп отырған ауданда 5 километрден әрі қарай тереңдікте карбонатты (Кеңқияқ, Құмсай, Бақтығара, Аққұдық және басқа) және терригенді (Шығыс Ақжар, Құрсай, Қоздысай, Жаңажол) коллекторлары анықталды. Мұның өзі қойнаудың төменгі температуралық режимді, салыстырмалы алғанда қысымы аз, басқа да ие ерекшеліктері бар типтік тұзды бассейн жағдайында бұл территориядан үлкен тереңдіктегі мұнай мен газ қорының ашылу перспективасы әлдеқайда арта түседі. Әрбір жыныстар кешені үшін белгіленген геотермиялық градиенттің және геотермиялық сатылардың мағынасының экстраполяциясы Каспий өңірі ойпатының шығыс бөлігіндегі шөгінділерде мұнай қоры 8 және одан да әрман қарай тереңдікте болуы мүмкіндігін көрсетеді. Байкал іргетасына дейін баруы ықтимал, мұның өзі шөгінділердің барлығы дерлік мұнай қоры үшін перспективалы екендігін байқатады. П2 және Ф сейсмикалық көкжиектерінің арасында жатқан ортавизей – жоғары девон кешені айрықша қызығушылық туғызады. Мұның өзі жалпылама түрде болса да оның аймақтық құрылымын зерттеуге мүмкіндік береді, ал жекелеген учаскелерде (Жаңажол, (Синельников, Құмсай, Бақтығара, Аққұдық, Шығыс Ақжар) өндірістік геофизикалық материалдарды құрылымдар жөнінде ісеңінен қарастыру арқылы қозғауға жағдай жасайды. Жарқамыс күмбезінің шеңберінде кешен терригендік жыныстармен (201 Жаңажол ұңғысы, ПСГ-1) көрінеді. Кеңқияқ көтермесіне КТ-ІІ таскөмір тізбесі ешқандай аралық герригендік бөліксіз-ақ жоғары девонға ұласады, ал Шығыс Ақжар (5-скважина) ауданында кешен құмдауытты-топырақты қара түсті қабаттармен төменгі бөлігінде девон жасындағы ізбеспен көрінеді. Бұрынғы КСРО-ның территориясында 5 километрден әрі қарай тереңдікте іздестірудің табысқа жету мүмкіндігі 20 проценттен төмен болса, Каспий өңірі ойпатының тұз астындағы түзілімдері үшін бұл әлдеқайда жоғары болуы керек, өйткені, тұзды қабаттың аймақ бойынша кең таралуы, қалыңдығы осындай ойларға жетелейді. Біріншіден, ол тығыздалуға онша бейім емес, тереңдікпен ұштасқан пластикалығы экрандалған ерекшеліктері жақсаруда. Үлкен тереңдіктерге тұзды идеалдық флюидо тірекке жатқызуға болады. Екіншіден, тұздың төменгі термоизолиялық ерекшеліктері жоғарыдағы қасиеттерін жақсы сортталған құмдауыттармен ізбесте сақтай алады. Бұған қысымының төмендігін қосуға болады, өйткені, үлкен тереңдікте тұздың тығыздығы төмен болады. Терең батқан көмірсутегінің қоры ертедегі юра түзілімдеріне жатқызылады, содан каре қабаты қалыптасқанда мұнда әртүрлі ауыс-түйістер болып жатады. Ірі көмір сутегі қорларының тереңге орналасқандары, мәселен АҚШ-тағы, Гомес, Милз Рент және басқалары кембрий, силур, девонның карбонатты қабаттарында табылды. Бұрынғы КСРО-ның территориясында карбонатты жыныстарға байланысты осы тәрізді мұнай қорлары Малович кенішінде (Батыс Сібір) және Нефтекумскінің триас (Шығыс Кавказ) кеніштерінде баршылық. Каспий өңірі ойпатының шығыс бөлігінің шеңберінде 5 километр тереңдіктегі ізбес пен терригендік жыныстардағы мұнай қоры Шығыс Ақжардан табылды, 5800-5900 метр интервалында, ПГС-1 скважинасының территендік коллекторында өнеркәсіптік емес мұнай көзі алынды. Бұл бағытты жүзеге асыру Кеңқияқ-Бозоба, Шығыс Ақжар кеніштерінде, Терешковский, Көкбұлақ алаңдарында жүргізіледі. Девон ізбестерінің седиментациясының, коллекторлық ерекшеліктерінің және ішкі геологиялық құрылымдарының жеткілікті зерттелмегендігіне, бұл объектінің сейсмикалық тұрғыдан қарастырылмағандығына қарамастан бұл мұнай-газ кешені таяу болашақта мұнай мен газды іздестіру жұмыстарын жүргізетін негізгі объекті деп есептеу керек. Облыс территориясындағы негізгі мұнай-газ кешендерінің қазіргі кезеңдегі зерттелу деңгейі мынадай қорытындылар жасауға мүмкіндік береді: 1. Жарқамыс күмбезі шеңберіндегі КТ-І және КТ-ІІ мұнай-газ іздестіру мүмкіндіктері перспективалық аумақта (тұз күмбездерінің жайылған аймағында) негізінен аяқталмағандықтан мұны перспективалық территориясының көп бөлігі аулақтатылып отыруы күрделендіре түсті, әрмен қарай созылмайды. Алдын-ала топшылауға болады, бұдан былай «Үлкен Жаңажол» ауданында карбонатты ернеудің бойында алдағы уақытта қоры жөнінен онша мардымды емес мұнай көзі қолда бар кеніштерді қайта барласа ашыла жатады. Территорияның солтүстік-шығысында Әлібектен оңтүстікке қарай бөлініп қалған аймақта КТ-І және КТ-ІІ түзілімдерінен де, артинск-жоғары гжель кешендерінде де мұнай мен газ кеніштерінің ашылуының мүмкіндігі мол деп бағалауға болады. Еңбек күмбезінің шеңберінде оның батысының аяққы бөлігінде карбонатты палтформалады іс жүзінде іздестіру жүргізілген жоқ. Бұл аймақтың перспективаларын да структуралық емес типті бөліктерден мұнай мен газды іздестірумен байланыстыруға болады. Еңбек күмбезінің оңтүстік бөлігінде (Дэме структурасы) жәнe Жарқамыстың солтүстік бөлігінде (Оңтүстік Мортық мен Жаңажолдың арасындағы территория) девон карбонаттарының ірі мұнай кеніштері ашылуға тиіс. Бірақ, таяу жылдарда іздестіру жұмыстары бұл объектіге сейсмикалық жұмыста зерттеулердің тым мардымсыздығынан және оның деректерінің аздығынан тиімді болмауы мүмкін. Карбонат түзілімдерінде мұнай мен газдың қорын алуға тән бірқатар спецификалық ерекшеліктерді ескеру керек:

Есептеулер көрсеткендей, мұндай кеніштерді игеру кешенді пайдаланған жағдайда және көмір сутекті шикізаттың барлық компоненттерін қайта өңдегенде ғана жоғары тиімділікке қол жеткізіледі. 2. Терригенді артинск-жоғары гжель кешенінің мұнай мен газ байлығының перспективалары өте жоғары бағалануда. Шығыс Ақжардағы №1 ұңғыдан жоғары дебитті мұнай фонтанын алғаннан кейін Қаратөбе - Қырыкқұдык аймағында іздестіру-барлау жұмыстары кең көлемде жүргізілуде, бірақ, бұл жұмыстың тиімділігі коллекторлардың алаң бойынша және бөлік бойынша таралу заңдылықтарын білмейінше арта қоймайды. 3. Таяу уақытта тұз үстіндегі мұнай-газ кешендерінде (перепектнвалық алаң 80 мың шаршы километр құрайды) іздестіру-барлау жұмыстарын кеңінен өрістетудің қажеттілігі күдік тудырмаса керек. Бұған мақсатты сейсмикалық зерттеулерді, бұрындары анықталған перспективалық тұзды күмбезді құрылымдарда, әсіресе, Шұбарқұдық ауданында және батыс шетте қайтадан іздестіруді қосуға болады. Біз әңгімелеп отырған территориядағы мұнай-газ кешенінің жоғары потенциалдық мүмкіндіктері шетелдік инвесторлардың назарын аударды. Облыста Францияның ірі мұнай компаниясы «Эль-Акитен» және «Қазтүрікмұнай», «Дамұнай» (қазақстан-американдық) бірлескен кәсіпорындары, американдық «Мобил», германдық «Проиесаг энерджи» және иепандық «Репсол» компаниялары қызмет атқарды. Мұнай мен газдың потенциалын арттыру жұмысында шетел инвестициясын тарту «Ақтөбемұнай» акционерлік қоғамының экспорттық мүмкіндіктерін кеңейтуге және нығайтуға жағдай жасайды және бір мезгілде бүгінгі заманғы құрал-жабдықтар мен технологияларға мұнай өндірушілердің қолы жетуінің де аса қажет шарты болып табылды. Географиялық-экономикалық жағдайдың жайлылығы, мұнайды, газды және конденсатты тұтыну мен қайта өңдеуге бағытталған өнеркәсіптік орталықтардың жақындығы, тұз астындағы және тұз үстіндегі түзілімдердің негізгі мұнайлы-газды кешенінің жоғары перспективалылығы Ақтөбе облысында мұнай- газ өндіретін ірі базасын құрудың сенімді алғышарттары болып табылады.

Кеңқияқ кеніші тұздың үстіндегі кешені 1959 жылы ашылған. 1966 жылдан бері игеріліп келеді. Кеніштің тұздың бетіндегі кешені көп қабатты болып табылады және 14 дербес игеру объектілерінен тұрады. Негізгі объектілер орта юраның ІІ және ІІІ көкжиектері, бұларда бастапқы алынатын мұнай қорының 81 проценті шоғырланған. Бұл көкжиектердің (горизонттардың) мұнайы жоғары жабысқақтығымен (300 санипуаз) ерекшеленеді, мұнайлы сулы аймақтарда 2000 СПЗ-ға (санипуаз) жетеді. Өнімді горизонттардың коллекторы құмның әртүрлілігімен, құмдауытпен, алевролитпен көрініс береді. Жақсы коллекторлық ерекшеліктер тараған аймақта өнімді қабаттар құмның молдығымен көрініс береді, цемент ретінде жабысқақ мұнай қызмет етеді. Бұл жағдайларға орай оны пайдаланудың механикаландырылған әдісі таңдап алынды. Есептеулер көрсеткендей, Кеңқияқ кенішін игерудің табиғи тәсілін қолдану бар болғаны 10,1 процент мұнай қайтарымын қамтамасыз еткен болар еді, бұл жағдайда миллиондаған тонна жабысқақ мұнай қабаттарда қалып қойған болар еді. Мұнай қайтарымын арттыру мақсатында негізгі объектілерді игеру қабаттарға бу айдау арқылы жүргізілді. Бұл жөніндегі жұмыстар 1972 жылы басталды. Бұлардың қуаты артуына байланысты скважиналарды орналастырудың тың жүйелері іске қосылды.

Ерте замандардан бастап-ақ Каспий ойпатының тұрғындары су бетіне қалқып қалған мұнайды ем ретінде пайдаланып, басқа шаруалар үшін де кеңінен қолдана бастады. 1926 жылы Шұбарқұдық, 1933 жылы Жақсымай сияқты мұнай көздері қауырт жүргізілген мұнай мен газды іздестіру жұмыстарының нәтижесінде ашылды. Бұдан кейін де мұнайды барлау жұмыстары тоқтамағанымен техниканың жетімсіздігі, кадрлардың жетіспеуі, 1941-1945 жылдар аралығындағы соғыс мұнай барлау ісін біраз баяулатты. Сол мазасыз жылдары Ақтөбе мұнайын игеруге мол үлес қосқан Мұқамбет Әлиманов, Досқайыр Қадыров, Иван Афанасьевич Глушко, Алексей Алексеевич Келлер, Қуаныш Құлниязов, Татьяна Ивановна Булкина сияқты азаматтардың есімін сүйіспеншілікпен атауға болады. Олар жұмыс барысында ұшырасқан ауыртпалыққа қарамастан мұнай өткізудің айлық жылдық жоспарларын үнемі асыра орындаумен болды. Соғыстан кейін Каспий ойпатындағы мұнайды іздестіру-барлау жұмысын алға апаруда Ұлттық Ғылым Академиясының алғашқы Президенті Қаныш Имантайұлы Сәтбаев көп еңбек сіңірді. Әсіресе, 1958-1959 жылдары ол Қазақстанның қазба байлықтарын игеру ісіне айрықша белсенділікпен қатысты. Қазақстан Компартиясының кезекті XXІ съезінде мінбеге көтерілген Қаныш Имантайұлы Ембі - Орал жазықтығында мұнай мен газ қоры жиналып қалған 1500 төбенің бар екендігін, өкінішке орай қазіргі таңда оның бар болғаны 40-қа жуығы ғана зерттеліп болғандығын, мұның негізгі себебі - мұнай өнеркәсібі министрлігінің осы өңірдегі мұнай мен газ көздеріне салғырт қарауынан туындап отырғандығын үлкен қынжылыспен әңгімеледі. Ол сондай-ақ таяу уақытта осы өңірде геологиялық, геофизикалық, іздеу, барлау жұмыстарының қарқынын үдету керектігіне тоқталды. Сол жылы Гурьевте болған Қазақстан жер астын геологиялық қорғау министрлігінің ғылыми-технологиялық конференциясында да Ақтөбе облысына қарасты Каспий ойпатының Шығыс жағалауы бойында мұнай қорын жинақтайтын қолайлы төбелердің бар екендігі, оларды барлау ісі сөз болды. 1959 жылы Темір, Жұрын аудандарының көптеген жерлері тайыз бұрғылау қондырғыларымен қазылды. Көптеген ұңғылар сынақтан өтті. Кеңқияқтағы Г 17 ұңғысынан азғантай мұнай көрінді. 15 тамыз күні қызық оқиға болған. Бұрғышы Қоспанов, моторшы Сағидолла Ықсанов екеуі күндегі әдеттерінше сынақтағы К-34 ұңғысының су деңгейін өлшемек болып, сағат 9-10-дардың шамасында ұңғыны ашып келіп жіберді, содан мұнай фонтан болып атқылайды дейсің. Бұл Кеңқияқ өңіріндегі кен орындарының бірінші рет құпиясын ашып, қара алтынның атқылауы еді. Осы шаруаны атқарып, көп еңбегі сіңгендерді санамалауға болады. Олар мыналар: ірі маман-геолог Петр Яковлевич Авров, Ақтөбе тресінің сол кездегі бөлім бастығы Трайник, геолог Давыдченко, мастер Мыңжасар Шерниязов, қатардағы жұмысшылар Дәулет Төребаев, Жәрдем Сариев және басқалары. Осы тұста Ақтөбе қаласында Батыс Қазақстан Халық шаруашылығы кеңесі мұнай-газ Кен орындарын игеруде көлемді қызмет еткенін айтқаны абзал. Ал оның басшысы Сафи Өтебаев, Батыс Қазақстан өлкелік партия комитетінің ІІ-хатшысы М.А.Есеновтер ерекше еңбектері үлгісін және жоғарғы ұйымдастырушылық ісін көрсете білді. Кеңқияқ мұнайын игеріп, оны өндіріске қосу үшін Ембідегі мұнай комбинаты 1965 жылдың көктемінде арнайы бұрғышы- зерттеушілер бригадасын, бұрғылау техникасын, мамандар мен жұмысшыларды жіберді. Алташ құрылған бригаданың басқарушыларының бірі Ізімберген Сәнжанов кейін осы басқармасының басшылығына дейін жоғарылатылады. Ол қазір арамызда жоқ, балалары оның ісін жалғастырып келеді. Мамандар мен жұмысшылар көптеп келе бастады. Олар: Бақытжан Тілемісов, Александр Львовоич Харитонский, Владимир Тарарака, жүргізушілер Комаров, Ржанников және басқалары. Кеңқияқты игеруге көп үлес қосқандардың қатарында Кеңқияқ мұнай-барлау экспедициясының бастығы Садық Сұлтановты атаған жөн. 1966 жылдың маусым айынан бастап бұрғылау қондырғыларын құрастыру ісі қарқынды жүргізілді. Шілденің 15-жұлдызында БУ- 50 типті бірінші бұрғылау қондырғысы бірінші нөмірлі 100-ұңғыны бұрғылауға кірісті. Жаңа бұрғылау қондырғыларын іске қосуда Сағынтай Қаратаев, Фархад Оразымбетов, Ағынай Тұлмағанбетов, Тәжібай Шоқпаров, Аққажи Жақсыбаев, Қуанышбай Нұрқасымов, Еділ Алабуғин, Василий Фролович Занин, Георгий Лебеденко және басқалары айтарлықтай еңбек етті. Кеңқияқ мұнай қорын игеру мен өндіру қарқынын арттырды. Нәрен ағаның арманы іске асып, 1966 жылы «Эмбанефть» өндірістік бірлестігінің бұйрығымен Шұбарқұдық, Жақсымай, Кеңқияқ мұнай шаруашылықтарын біріктіріп, Кеңқияқ мұнай шаруашылығы басқармасы құрылды. Оның алғашқы бастығы болып тәжірибелі мұнайшы Качарава Иван Николаевич тағайындалды. Маусым айында бірлестік жіберген алғашқы бұрғышылар «десанты» Ізімберген Санжановтың басқаруымен тасып жатырған Темір өзенінің жағасына жеті шатыр тікті. №100 алғашқы бұрғылау станогі 15 шілдеде ұңғыны бұрғылауға кірісіп, 19 желтоқсанда пайдалануға берілді. І.Санжанов 1978-1981 жылдарда Кеңқияқ мұнай-газ өндіру басқармасының бастығы болды. Осы кезеңде Кеңқияқ мұнайын игеруге көптеген жас мамандар атсалысты: Владимир Хуторный, Мирон Юрьевич Фитьо, Ақтөре Мерғалиев, Соңынан орта буын басшылары көптен ағыла бастады: Іңгірше Оңайбаев, Мерген Алпанов, Қалыбай Уәлденов, Сағынғали Жоламанов, Сәбекен Сәрсекеев, Қабеш Өтеғалиев, Сағынғали Боранқұлов, Иван Александрович Абрамович, Филип Яковлевич Бондарчук, Михаил Переверзев, Қабылғазым Балуанов! 1966 жылы 43 ұңғы қазылса, соның 12-сінен мұнай ағылды, ал келесі жылы мұнай өндірілетін ұңғылар саны 45-ке жетті. 1967 жылдың наурыз айында Кеңқияқ мұнайы Орск өңдеу зауытына барып құйылды. Демек Кеңқияқ кенішінің басталуын 1966 жылдан бастап есептеген ләзім. Бұл мұнайлы өңірі күні бүгінге дейін тұғырдан түсіп көрген жоқ. Жер астын бұрғылау, мұнай өндіру жоспары басқарманы құрған күнінен басталды десек қателеспейміз. Сондықтан мұнай өндіру, бұрғылау жоспарларын орындаумен қатар өндірістік жағдайды жақсарту, өндірістік құрылысты ұлғайтып, жергілікті халықты жұмысқа тарту, үйрету, тұрақтандыру, өндірістік шаруаларға қарбалас жүріп жатты. Ең бастысы – келіп жатқан жұмысшыларды тұрғын үймен қамтамасыз ету өте қиынға соқты. Кейінірек, бұл мәселе шешімін тапқан соң назар әлеуметтік объектілердің құрылысын жолға қою болды. Саратовтағы құрылыс тресі бұл шаруамен тығыз айналысты. Күрмеуі мол күрделі шаруаларды шешуде Ембі мұнай комбинатының директорлары болып істеген Жолдасқали Досмұқамбетов пен Бөлекбай Сағынғалиевтер, бас мамандары Өржанов пен Құмар Балжановтар көп үлес қосты. Басқарма сол жылдары шаруашылық тәсілмен құрылыс жүргізудің, тұрғын үйлерді пайдалануға берудің оңтайлы әдістерін тапқан болатын. Бұл ретте қолда бар автомашина паркі құрылыс алаңдарын материалдармен қамтамасыз етуде елеулі еңбек сіңірді. Сол кезде жүргізуші болған Иван Данилович Бусовцев, Василий Исаев, Мұрат Бисенов, Еркебай Бисенов, Владимир Тихомировтерді атап өтуге болады. Кеңқияқ мұнайының ерекшелігі сол - онша тереңде емес тайыз орналасқан деп айтуға болады, күкіртсіз, парафииі шамалы, смоласы бар, барынша сапалы болып табылады. Кеңқияқ кенішін игеру барысында қызығы мен қиыншылығы аралас жатыp Біріншіден, тым қою. Екіншіден, мұнаймен бірге көп мөлшерде құм шығады. Үшіншіден, мұнайдың құрамындағы су өте тұщы Біріншісі, жердің астынан алып шығуды барынша қиындатса екіншісі, құбырларды, қондырғыларды әлсін-әлсін бітеп қалып жұмысын ауырлатады. Ал үшіншісі - қыс айларында жиі-жиі қатып қалып, құбырлардың, қондырғылардың қалыпты жұмыс істеуін қиындатады. Осындай қиындықтарға мойымастан еңбек еткен және басқармасының бір қалыпты жұмыс жасауына жағдай туғызған адамдардың есімін тілге тиек еткен жөн. Олар: сол кездегі бас маман Юрий Григорьевич Казаченко, мастер Игорь Петрович Фролов, Анатолий Николаевич Ткаченко, Сайден Өтегенұлы Сарбаев, Түзел Алиманов, Шаймерден Есжанұлы Ордабаев, Сағидолла Үбіниев, Ақтілеу Сейсеков, Сағидолла Әлмұқанов және басқалары. Кеңқияқ мұнайын игеруге қатысқан азаматтардың қай қайсысы да құрметке лайық. «Такума» деген жапон фирмасы шығарған қуатты бу қазанын сонау Владивостоктан жеткізуде зор күш-жігер жұмсаған Харм тоновскийді атап өткен ләзім. Ол шаршауды білмейтін. «Кеңқияқ менің практикалық институтым» дейтін. Сол кезде бас инженер болып қызмет атқарған Ю.Г.Казаченко кейін аупарткомның екінші хатшылығына жоғарылады, кейінірек Маңғыстау обкомының бірінші хатшысы болды. Качараваны Хисметов алмастырған. Бірақ, ол ұзаққа бармады. Одан кейін Өтепов, Ерпилов, Сәнжанов, Патрикеев, Ж.Сейітпағанбетов И.Аусниязов, А.Жүнісовтер басшылық жасады. Қазіргі басшысы - С.Қ.Жантохов. Кеңқияқ кезінде эксперимент жасайтын алаңға айналғанын жасыруға болмайды, Хомутов, Яловтар ғылыми атақ алу үшін осында түрлі сынақтар жүргізді. Мұнай алдында еңбек еткендердің қай-қайсысын да бөле-жара атау қиын, дегенмен Д.Әлиманов, Б.Жұмабаев, Ж.Құдайбергенов, Б.Беркімбаев, Ж.Исалев, С.Шорманов, Н.Сабдықов, А.Мамырбаев, С.Жұмағалиев, С.Қожақов, Б.Қанбаев, К.Орынбасаров, Н.Аустинязов, К.Аманчин, А.Есенғұлов, М.Алпанов, С.Боранқұлов, І.Оңайбаев, Ө.Есеев, К.Балуановтардың есімін атаған жөн. Олар өздерінің еселі еңбегін Кеңқияқ өңірінің экономикалық бейнесін өзгертуге жұмсады. Осы өңірде көп еңбек еткен Ж.Сейітпағанбетовті қалайша атауға жөн. Ол кішіпейіл, сабырлы басшы болды. Өндірісті де жетік білетін «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» ААҚ Президентінің бірінші орынбасары, техника ғылымдарының докторы, Ақтөбе облыстық мәслихатының депутаты. Қазір Кеңқияқ өңірінде жас ұрпақ еңбек етіп жатыр. Біз солардың атқарып жатқан ісіне қызыға қараймыз өйткені, олар егемен еліміздің ертеңі үшін тынымсыз еңбектенуде. 1992 жылы қаңтар айында Кеңқияқтың мұнайшылары әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлардағы орынсыздықтарға байланысты наразылық білдірді. Оны Шұбарши кеніндегі мұнай барлаушылары қолдады. Жұмысшыларды саудамен қамту ісінде өрескел бұрмалаушылық болған. «Актюбинскнефть», «Актюбинскгеология» өндірістік бірлестіктерінің басшылары бұл көңілсіз жағдайларды түзетуге байланысты шұғыл шаралар алды. Халыққа бірінші қажетті тауарлар жеткізілді, қазақ тілінде хабар беретін телемұнара күшейткіш аппаратура қойылды, 40 жеке тұрғын үй құрылысы пайдалануға берілді, газ тартылды. Болған кемшіліктерге жол берген бірсыпыра басшылар қызметтерінен босатылды. Мәселені облыстық кеңестің сессиясында 1992 жылы наурыз айында әдейі қарап, баға беріп тұрғындардың мәдени-тұрмыстық жағдайын жақсартуға байланысты шешім қабылдады. «Келінтөбе» кесенесі тұрғызылып, жас жұбайларды күтіп алатын қасиетті орынға айналды. «Келінтөбені» салтанатты жағдайда еңбек ардагері Шәймерден Ордабаевтың кенже ұлы үйленгенде ашылды. Кеңқияқ өңірінде өмірге жолдама алып жатқан әр отбасы осы құтты отаудан ақ тілекпен өтеді. Еңбегімен қадірлі адамдардың бірі (Н.О.Имашевпен аталас, тіпті қызы сыпатты) -Қартпағанбетова Рая Кенжеғалиқызының әкесі Қартпағанбетов Кенжеғали (1906-1976) ардагер-мұнайшы, бұрғышы, мастер. Жақсымай кәсіпшілігінің бастығы (1961 ж.), зейнеткерлікке шыққан. «Ленин», «Еңбек Қызыл Ту» ордендерімен марапатталған. Әке жолын қууды армандаған қызы, бүкіл өмірін мұнайшыларға қызмет етуге арнап келеді. 1970 жылы Ақтөбенің кооперативтік техникумын бухгалтер мамандығы бойынша бітірді. 1971 жылдан Кеңқияқ мұнай-газ өндіру басқармасының жабдықтау бөлімшесінің бухгалтері, экономист болып, 1992-ден осы уақытқа дейін Кеңқияқ мұнайшыларды қамтемелеу бөлімінің бастығы, «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» АҚ филиалдарының арасындағы жалғыз әйел басшы болып жұмыс жасайды. Қарауында дүкен, Қытай тағамдарын пісіретін асхана, өндіріс басында жұмысшыларды тамақтандыратын дәмхана, қонақ үй, жатақханалар, наубайхана жұмыс істейді. Кеңқияқ мұнай-газ өндіру басқармасының 2 жатақханасы (200 орындық) қосымша берілген. Мекемеде 100-ге жуық адам істейді, 12 зейнеткерге көтермелеу шаралары беріліп тұрады. Ескі, құлап тұрған көлемі 1000 шаршыметр балалар бақшасын алып, түгел жөндеуден өткізіп, соны пайдалануға берді. Жолдасы Таюпов Нұрберген ардагер-мұнайшы, арнаулы көлік басқармасында автокөлік механигі, колонна бастығы болып, зейнеткерлікке шықты. «Нұр» деген жеке шаруа қожалығын ашты. 300 гектарға жуық жері бар, қой, мүйізді ірі қаралар өсіреді. «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» ААҚ сауда және қоғамдық тамақтандыру басқармасының ұжымы Рая Кенжеғалиқызының 55 жасқа толу мерейтойын салтанатпен атап өтті.

Кеңқияқ өңірінің жер асты байлықтарының бірі - Ақтөбе гидрогеология экспедициясының 1975-1977 жылдардағы барлау жұмысының нәтижесінде ашылған жер асты пайдалы қазба байлықтары Батыс Қазақстан аймақтық комитетінің 30.06.77 жылғы №194 хаттамасымен тәуліктік су өндіру көлемі бекітілді. Негізгі су көзі Альб су қабатының қалыңдығы 110 метр, радиусы 8460 м. Бәшенкөл елді мекені тұсында бұл қабат Темір өзенінің арнасымен жер бетінде тоғысып жатыр, қалған бөлігі шамамен 20-40 метр қалыңдықтағы мел қабатымен бүркелген, жер бетіне шыға алмайды. Минералдылығы 0,1 -ден 0,2 г/л, аса тұщы, гидрокарбонатты-сульфатты, кальцийлі-натрийлі-калийлі, аз қышқылдығы бейтарап, химиялық формуласы:

МО, 1 -04=(НС0391 S0423/Ca23Na+K)pH6-7,4; Мемлекеттік стандарттың ГОСТ 2874-73 «Ауыз су» тармағына жатады. Мәскеу, Алматы және басқа қалалардың ірі ғылми-зерттеу институттары мен орталықтарында, Есентуки емдеу-сауықтыру институтында тексеріліп, жоғары сапа берілген.

Жаңажол кеніші 1978 жылы ашылып, 1983 жылы пайдалануға берілді. Бұл - өнімінің құрамында 6% дейін күкірт сутегі және көмірқышқылы газы бар кеніш. Жаңажол кенішінің мұнай қорлары екі карбонаттық қалыңдықта КТ-І және КТ-ІІ орналасқан. Бірінші карбонаттық қалыңдық КТ-І игерудің үш дербес объектісіне бөлінген: А - будасы жоғары карбонның гжель қабаты, Б - будасы - жоғары карбонның қасимов қабаты, және В - будалары - орта карбонның мәскеулік қабаты. Өнімді будалар әк тастары мен доломиттен және басқа өтпелі тастардан турады. Будалардың коллекторлық ерекшеліктері қуаты мен жайылуы жағынан үздіксіздігі әртүрлі болады. Бөлінген будалар біртұтас мұнай-газды контакты бар қабатты массивті жүйе болып табылады. КТ-І будасының қорлары игеруге 1983 жылы енгізілген. Алынуы қиын қорлардың көлемі өндірістік (оның ішінде 28,6 проценті газдың астындағы аймақтарда және 12,1 проценті кіші көлемде өтетін коллекторларға тартылған) қорлардың 40,7 процентін құрайды. КТ-І-ден 1000 метрге төмен жатқан екінші карбонатты қалыңдықтың құрамында екі өнімді буда - Г және Д бар. Г будасы мәскеулік қабаттың каширлік горизонтына орналасқан, Д будасы Серпухов қабатының верейлік горизонтында жатыр. Екі өнімді будалар да тектоникалық қателіктерге байланысты үш блокқа бөлінеді: Южный-І, Средний-ІІ, Северный-ІІІ.

КТ-ІІ мұнай қорлары 1986 жылы игеріле бастады.

Екі буданың да мұнайлары 6 процентке дейін ауқымды күкіртті сутегін, көмір қышқыл газын, 5 процентке дейін парафинді құрайды, мұның өзі өндіру технологиясында елеулі қиындықтар туғызады. Коррозияға қарсы берік құрал-жабдықтар мсм тұрбаларды, коррозиядан, парафин қалдықтарынан, гидратты түзілістерден қорғайтын арнаулы жер асты құралдарын қолдануға тура келеді. «Гипровостокнефть» институты құрастырған Жаңажол қоры жөніндегі итерудің технологиялық схемасында қабаттардың қысымын ұстап тұрудың әртүрлі жүйелері қарастырылған. В-будасындағы солтүстік пен оңтүстік аймақтардың, Б-будасындағы оңтүстік күмбездерін атауға болады. Д, Г-будаларының игеру жүйелері әртүрлі. Өнімді қабаттарға су жіберуді байқап көру ісі 1986 жылы басталды, сол жылы 1,170 мың текше метр су жіберілді, ал 1994 жылы 3354,8 мың текше метр су жіберілді. Ал 2000 жылы 8480 мың текшеметр су жібермек. Бұл кенішті игеру процесі өнімнің құрамында күкіртті сутегінің, көмір қышқыл газының, парафиннің және газ факторының орын алуына байланысты күрделі сипатқа ие болып отыр. Ақтөбе мұнайшыларының ғылыми-зерттеу, конструкторлық жұмыстарын негізінен Ресейдің институттары «Гипровостокнефть», ВНИИТнефть, ВНИИОЭНГ, ВнИИКРнефть, ВНИИСПТнефть және басқалары бұрын орындаған, қазір де орындап жүр. Қазақстан Республикасы әзірге мұндай ғылыми-техникалық күшке зәру. Қазір бірқатар жаңа шаралар қолға алынуда. ВНИИТнефть (Самара қаласы), ВНИИСПТнефть (Уфа қаласы) институттары құрал-жабдықтарды коррозиядан қорғау жөніндегі технологиясы іске қосылды. Нәтижесінде коррозияның орташа жылдамдығы жылына 0,03 мм-ден 0,0045 мм-ге дейін төмендетілді, Жаңажол-Кеңқияқ газ құбырында 0,006 мм-ге дейін төмендеді. Қысым қабатын ұстап тұру жүйесінде коррозияның орташа жылдамдығы жылына 0,096 мм-ден 0,008 мм-ге дейін азайтылды.

Жаңадан іске қосылған технологияларды санамаласақ:

Жаңажол мұнайгазконденсаты кенішін игерудің басты проблемалары баршылық:

Қазақстанда өндірістік және бұрғылау қондырғыларының қай түрін де шығару қолға алынған жоқ;

Сондай-ақ №163 ұңғыда да (бұрғылау мастері Л.С.Төлжанов) бұрғылау жұмыстары басталды. Осы кезде Октябрь бұрғылау жұмыстары басқармасы құрылды. Уфа институтын бітірген кейін Батыс Сібірге мұнай кеніштерін игеруге ат салысқан Наиф Гатуфович Камалов бірінші басшы болып тағайындалды. Жаңажол, Кеңқияқ кеншарын игеруде табысты қызмет атқарды. Кейін "Эмбанефть», «Ақтөбемұнай» өндірістік бірлестігінің бас директоры болып 15 жылдан астам жұмыс істеді. «КСРО мұнай өнеркәсібінің үздігі», «Қазақстан Республикасына еңбегі сіңген қайраткер», «Мұнайшы» қоғамдық қорының Қамқоршылық кеңесінің мүшесі. 1982 жылдың 29 маусымында мастер ЮА.Шукшевтің бұрғылау бригадасы №146 ұңғыны бұрғылай бастады, ал 1982 жылы 29 маусымда мастер В.В.Бернердің бұрғылау бригадасы 161 бұрғыны бұрғылауды бастады. 1983 жылдың қаңтарында №163 ұңғыны сынау жүргізілді. 17 қаңтарда мұнайдың бірінші фонтандық ағысы алынды. 1983 жылдың қазанында Жаңажол кенін тәжірибелік-өнеркәсіптік пайдалануға берілді. Мұнай қорын арттыру мақсатымен 1986 жылы «Актюбинскнефть» бірлестігінің құрамында барлау-бұрғылау бақармасы құрылды. Ол құрылу кезеңінен өткеннен кейін 1990 жылы «Ембімұнай-геофизика» бірлестігі жүргізетін сейсмикалық зерттеулердің терең іздестіру, бұрғылау, дайындау құрылымдарында жұмысқа кірісті. Өз күштерімен іздестіру-барлау жұмыстарын жүргізе отырып, 1992 жылы Шығыс Жаңабұлақ мұнай кеніші ашылды. Жаңажол кенішінің терең геологиялық құрылымын айқындайтын жаңа деректер алынды. 1984 жылы 17 тамызда Жаңажол мұнайгаз кен орнында КСРО Үкімет делегациясы болды. Оның құрамында Байбаков Н.К. - КСРО Министрлер кеңесі төрағасы мен орынбасары КСРО Жоспарлау комиссиясының төрағасы, Мальцев Н.А. - КСРО мұнай өнеркәсіп министрі, Ширсков В.Г. - КСРО Мұнай және Газ өнеркәсібі құрылыс министрі, Козловский Е.А. - КСРО Геология министрі, Динков В.А. - КСРО Газ өнеркәсібі министрі, Назарбаев Н.Э. - Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің төрағасы, Шахабаев С.Е. - Қазақ ССР Геология министрі, Мұхамед-Рахимов Т.Г. - Қазақ ССР Жоспарлау комитетінің төрағасы, Қазақстан Компартиясы Ақтөбе облысы Комитетінің І хатшысы - Ливенцов В.А., Ақтөбе Облыстық Кеңес атқару комитетінің төрағасы Қозыбаев О.Ә. болды. Делегацияны Қазақстан Компартиясы Октябрь аудандық комитетінің бірінші хатшысы Сағынтаев С.С., «Актюбинскнефть» өндірістік бірлестіктің Бас директоры Свиридов Б.В., «Актюбинскнефтегазгеология» өндірістік бірлестігінің бас директоры Губкин Н.А күтіп алып кәсіпорынды аралатты. Мұнайшылардың тұрмыстық жағдайымен танысты. Одан соң, Ақтөбе қаласында Кеңестep Үйінің үлкен мәжіліс залында облыс активінің жиналысы өтті. Жиналысты ашып және хабарлама жасаған облыстық партия комитетінің І хатшысы ВА.Ливенцов облыс экономикасының жайына жан-жақты талдау жасап, ұзақ сөйлеп кетіп еді, қатарында отырған Байбаков Н.К. тоқтатып «мен қалтамда қанша млн. тонна мұнаймен Мәскеуге барамын?» - деп сұрақ қойып тоқтатты. Одан кейін ол Свиридов Б.В.Губкин Н.А. т.б. шақырып, мұнай-газ өндірудің технологиясына байланысты сұрақтар қойып, жауабын айтты. Қорытынды сөзінде Байбаков Н.К. Жаңажол мұнайының алғашқы млн. тоннасын биылғы жылы жөнелту керек екендігін, болашағы үлкен ертең Мәскеуге барып орталық Партия Комитетімен Министр Кеңесі алдына мәселе қойып, әдейі қаулы қабылдатамын деп уәде етті. Кейін уәдесін орындады. Сөйтіп, Жаңажол мұнай-газ өндірісін дамытудың үлкен болашағы ашылды. 1981 жылы КСРО мұнай өнеркәсіп Министрлігінің бұйрығына сәйкес құрылған «Актюбинскнефть» өндірістік бірлестігі 1993 жылы «Ақтөбемұнайгаз» акционерлік қоғамы, 2000 жылы наурызда «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» Ашық Акционерлік қоғамы, ал 2005 жылы наурызда «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» Акционерлік қоғамы болып құрылды. 1997 жылы 7 маусымда Қазақстан Республикасы мен Қытай Ұлттық мұнай корпорациясы «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» АҚ акциясын сатып алу жөнінде келісім-шартқа қол қойғаннан кейін шетел инвестициясы құйылып, 13 филиалдары бар 7000 адам қызмет істейтін ірі кәсіпорын болып отыр. Егер 1997 жылы 2,5 млн. тонна мұнай өндірсе ол қазір 6 млн. жегіп отыр. 2006 жылы 6,5 млн. тонна мұнай 3 млрд. м3 артық газ өндіріледі деп күтілуде. Оның 2,3 млн. Кеңқияқта өндірілетін болды. 2002 жылы Жаңажол газ өңдеу зауытының екінші кезегі 2 млн. тонна, 1 млрд. м3 газ өңдеді. Жаңажол газ өңдеу зауытының 20 жылдан астам тарихы баp, бірінші кезеңі 1984 жылы іске қосылды. Оның бас жобалаушысы «Гипровостокнефть» институты болды. Қытайдың Синь-зян құрастыру жобалау институтының 2003 жылы екінші кезегі қосылып зауыттың қуаты 5 млн.тонна мұнай өңдеу, 2200 млн,текше.м газ, 32 мың тонна күкірт дайындауға жеткізілді. Мұнайды демеркапитализациялау және газлифт компрессорының станциялау үлкен нысаны іске қосылып, облыс тұрғындары арзан да тазартылған газ пайдалануға мүмкіндік алды. Қытайлық инвесторлар 8,5 млрд. теңге жұмсап, ұзындығы 72 км Жаңажол-Жем қалаларын қосатын темір жол құрылысын пайдалануға 2005 жылы 16 желтоқсан күні қарсаңында беріп, салтанатты жағдайда ашылды. Жаңа темір жол өндіріс үшін қажетті материалдар мен жабдықтарды, Жаңажолда өндірілетін өнімдерді, жолаушылар мен вахталық жұмысшыларды, жергілікті тұрғындардың ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдауға қажет болды. Теміржол құрылысын салу барысында 1800 жұмыс орны ашылды, пайдалануға берілгеннен кейін тағы да 100 адам жұмысқа орналасатын болады. Теміржолдың жобалық жүк тасымалдау қуаты жылына 2 млн. 262 мың тонна, жолаушылар ағыны айына 6 мың адамды құрамақ. Бұл жолды салғандағы негізгі мақсат - Жаңажол кен орнынан алынған сұйық газ бен күкіртті тасу және алыс шетелдерге шығару. Үшінші Жаңажол газ өңдеу зауыты іске қосылған кейін көптеген сұйық газ - пропан пайда болады. Аталмыш нысанның іске қосылуы оны цистерналармен тасымалдауға мүмкіндік береді. Бұл игілікті іс ай сайын облыс бойынша 10 млн. АҚІІІ долларын құйып отырған инвестициялық ұлы іс. Осы орайда, күні кеше салтанатты түрде ашылған Атасу-Алашанкоу мұнай тасымалдау құбырының Ақтөбе мұнайын Қытайға жеткізу үшін маңызы ерекше. Салтанатты жиында сөйлеген сөзінде Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Қытай Халық Республикасының төрағасы Ху Цзиньтао мырза екеуміз 2004 жылдың мамырында елдеріміздің достық қарым-қатынасы мен тату көршілігін негізге алып және өзара достығымыздың нәтижесінде Қазақстан мен Қытайды байланыстыратын тағы бір үлкен экономикалық желіні іске қосу жөнінде келісімге келген едік. Қытайлық сауда-саттығымыз 5 млрд. доллардан асатын болады. Бір жарым жылдың ішінде мұнай тасымалдайтын ұзындығы мың шақырымға жуық құбыр пайдалануға беріліп отыр. Онда 4,5 мың адам жұмыс істейді, енді 500-ден астам қазақстандық құбыр бойына еңбек етіп, құбыр өтетін өңірлердің өмірі жандана түсті. Ең бастысы, біз осы арқылы артқа рынокторға мұнай тасымалдаудың жаңа бағытын аштық. 1997 жылы мен осы жоба жайында әңгіме бастағанда, жұрттың көбі мұны мүмкін емес деп елестеп, қиялға балаған еді. Қазақстан тәуелсіздік жылдарында арман сияқты көрінетін дүниелерді өмір шындығына айналдырды. Соның бірі - осы құбыр жобасы. Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы мен «ҚазМұнайГаз» ҰҚ арасындағы келісімге сәйкес, ұзындығы 962 шақырымға созылған құбыр Атасудан басталып, Ағадырдан асып, Ақшатаудан әрі құлап, Үшаралға жетіп, Алаш шапқанға барып тірелді. Айта кету керек, құбыр желісінің басым бөлігін, яғни, 592 шақырымын қазақстандықтар тартты. Осы күндерде «СНПС- Ақтөбемұнайгаз» АҚ-тан алғашқы цистерн келіп жетті. Енді Кеңқияқ-Арал-Құмкөл мұнай тасымалдау құбырын салу жоспарланып отыр, оның ұзындығы 770 шақырып, 30-дан астам елді пунктердің үстінен өтіп, құрылысқа 1000 жуық адам тартылмақшы». «СНПС-Ақтөбемұнайгаз»АҚ облыстық әлеуметтік салаларын шешуге белсенді үлес қосып келеді. 8 жылдың ішінде Қазақстан экономикасын дамытуға 1,4 млрд. доллар инвестиция құйды. Республикада мұнай-газ өндіру жөнінде 4 орынға шықты, облыстың ең үлкен салық төлеушісі. Ақтөбе облысы бүгінгі таңда 8 млн. тоннадан аса мұнай өндіріп, республиканың өндіретін мұнайының 13 % құрап отыр. Облыс әкімиятымен жасасқан екіжақты келісім-шартқа сәйкес әлеуметтік салаға 5 млн. АҚШ доллары жұмсалды. Ол қаржы негізінен халық ағарту, медицина, мәдениет, спорт, ауылшаруашылығы инфрақұрылымын дамытуға бағытталған. «Қазақойл-Ақтөбе» жауапкершілігі шектеулі серіктестік те атымтай жомарттық көрсетті. Облыстың жедел жәрдем көрсететін ауруханаға энцефалографты сыйға тартты. Қазақстанның мұнай-газ секторы ең үлкен қарқынмен дамып келеді. Белгіленген іс-шаралар осы қарқынмен жүргізілетін болса, онда Қазақстан 2015 жылға қарай өндірілетін мұнай көлемін жылына 170-180 млн.тоннаға жеткізуге мүмкіндік алады. Бұл сөз жоқ өз кезегінде экономиканың басқа да салаларына әсер ететін болады. «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» АҚ «Жаңажол - КС-13» газ құбырының құрылысын бітірді. Жаңажол газын «Бұхара-Орал» магистральды газ құбырына қосты. Бұл құбырдың ұзындығы 156 км, құны 95 млн. АҚШ доллары, жылына 5 млрд.м3 газды өткізе алады. Құбыр арқылы Жаңажолдың газы Бозойдың газ қоймасына жеткізіліп, Ақтөбе қаласына газды үздіксіз беру және сыртқы рынокқа шығаруға мүмкіндік берілді. Газ құбырының пайдалануға берілуі ілеспе газды толық тазарту, газдың бағасын арзандату, сөйтіп облыстың энергетикалық проблемаларын - Жем, Ембі қалаларымен Құмжарған, Бірлік, Юбилейный елді пунктеріне газ беруді шешеді. Қазақ халқының дәстүрі бойынша шежіреге жүгінсек Нәрен «Кіші жүздің» Әлімінен тарайтын Назардың Сәңкібайының Бәшенінен Қалпақ, одан атасы Имаш, әкесі Орынбай, Орынбайдың төрт баласы болған: Мәмбет, Дәулеткер, Әбдіхалық, Нәрен. Қазір 1942 жылы туған Мәмбетов Ерғали ардагер-мұнайшы Кеңқияқ кентінде тұрады, әйелі Сыражанқызы Гүлжан «Тополек» балалар бақшасында ұзақ жылдар қызмет жасап, зейнетке шыққан. Үлкен баласы Нұрланбек Алматы қаласында тұрады, үлкен немересі Ержан Қазақ-Британ университетінде оқиды. Нәреннің бірінші жолдасы Аяштан 1942 жылы айырылысқан, Аяш Кеңқияқта екінші рет тұрмысқа шығып балалы-шағалы болған. Екі жыл бұрын қайтыс болды. Қызы Сәния Атырау қаласында тұрады. Әкесінің тәрбиесінде болған. Гурьев қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін үш жыл қызмет жасап, Губкин атындағы мұнай институтын бітірген, мұнай-газ кен орындарының химик-технолог мамандығын алып, Гурьев қаласында Мұнай-газ ғылыми-зерттеу институтының лабораториясында қызмет жасап, зейнеткерлікке шығып, әлі еңбек жолын жалғастыруда. Күйеуі Чен Владимир Михайлович те Губкин атындағы мұнай институтын геология мамандығы бойынша бітіріп шығып, геофизика саласында ұзақ жыл қызмет еткен. Тұрмыс құрған балалы-шағалы екі қыздары бар. 1942 жылы Нәрен Орынбайұлы өзінің қарауындағы қызмет істейтін Алевтина Ереминаға екінші рет үйленді. Одан Валентина атты бір қызы бар, ол да мұнайшы-инженер мамандығын алған, екі қызы бар, қазір Пятигорскі қаласында тұрады. Ең өкініштісі Нәрен Орынбайұлының өлімі әйелі Алевтина ұйымдастырған қарақшылардың қолынан болды. Ол туралы Болат Оңғарбайдың «Аңыз бен ақиқат» кітабында «Зымиянның зұлымдығы (шытырман оқиға)» мақаласында жазылған. Сонымен қатар осы кітапты дайындау барысында Т.Құспанғалиев, С.Тәбилов, А.Құрманов, Е.Мамбетов т.б. әңгімелескенімізде қарақшылардың іс-қимылымен жауыздық әрекеттерін естіп денем түршікті. Қазақтың арыстай азаматын, жарқырап жанған жұлдызын өз үйінде ақшата қанішерлерді жалдап, ауыр таспен басын жарып өлтірген. Шым-шытырық қылмыс 4 жылдан кейін ашылып, қарақшылар тиісті жазасын алған. Алматыда атақты мұнайшы Сафи Өтебаевқа телефон шалғанымда пәтерінде өте жылы қабылдады. Амандық сұрасқаннан кейін, шыратым сенің телефон қоңырауынан кейін Нәрен Орынбайұлының қайғылы қазасы, айуандықпен іске асқан өлімі көз алдыма келіп, түнімен ұйықтай алмадым деді. Қандай ақкөңіл тамаша азамат, іскер басшы. Күрделі мәселелерді қарапайым түрде шешетін-ді. Осындай пікірді ардагер мұнайшы Жетпісбай Есенжанов ағамыз да қолдады. Атырау қаласында тұратын зейнеткер, Жаңаөзен аудандық партия комитетінің хатшысы Орынғали Қарасаев, Нәрен Имашев туралы халық арасында аңыз әңгіме көп. Ол азамат зейнетке шыққан соң, кейін көрші тұрдық деп айтуға болады. Қызмет бабында бұрын білмесек те амандық сұрасып, бұрыннан таныс адамдарша шұрқырасып қалатынбыз,-дейді. Сол Алматыда тұратын мұнайшы ардагерлердің бәрі сол қайғылы оқиғаны жазбай-ақ қой, 40 жылға таман уақыт өтті, ескі жараның қабығын аршымай-ақ қойған дұрыс болар деп тілегін білдірді. Атырауда қараша айында болғанымда сол Алевтина Еремина түрмеден мезгілін өтеп келіп, өздері тұрған үйді сатып басқа үйде өмір сүріп жатқанын естіп білдім. Үйді жекешелендіруге байланысты облыстық мұрағат қызметкерлеріне жолығыпты. Шынымды айтсам, ол кісімен кездесуге ынтам болмады, Сәния Нәренқызы да әуелі кездеспейміз бе? - деп сұрап еді, артынан жолықпайтын болып келістік. Себебі ол маған не айтуы мүмкін? Мәселенің басы ашық, түсінікті. Осы жерде Каспийнефть АҚ төте-президенті Түгел Құспангалиевтің айтқан естеліктерін келтіруді жөн көрдім. Онан естіген әңгімелер, жазған естеліктері осы кітапта бар. Тұратын үйде қылмыс жасалғаннан кейін, заң орындары құлып салып, жауып тастаған. Қоштасу, соңғы сапарға шығарып салу рәсімін өткізуге Гурьев ірілендірілген аумақтық мұнай-барлау экспедициясының Орталық лабораториясының үлкен залы мен өндірістік нысаны, кең ауласы пайдаланылған. Кәсіпорынның автокөлік т.б. күштері жұмылдырылған. Моласы мен, аты жазылған белгі Төлетай Нысанов, Орал Ақшолақов, Әділғазы Есқалиев, Төлеу Құспанғалиев т.б азаматтардың белсенді қатынасуымен жасалған. Алматыда Нәрен Имашевпен қызметтес болған, сыйлас інісі Қазақ ССР геология Министрінің орынбасары Сәкен Ержанұлы Шақабаевтың басшылығымен гранит бюст пен тақта жасайтын болып келісілген, бірақ белгісіз себептермен ол қызмет уақытында атқарылмағанмен Гурьев қаласында Петровский атындағы зауытта шойыннан Имашев Нәрен (1908-1972 жж.) деген белгі құйып, орнатқан. Ақтауда әдейі іздеп барып aтақты геологтар Валентин Петрович Токарев Әділ Нұрмановпен әңгімелесудің сәті түсті. Әділ Нұрманов - Маңғыстаудан бірінші шыққан мұнайшы-геолог, Бозашы мұнайының қызығы мен шыжығын бастан өткізген, Ақтау қаласында «Мұнайшы» қоғамдық қорының аумақтық үйлестіруші Киікбай Ырзаханов, белгілі геолог, Лениндік сыйлықтың лауреаты Валерий Петрович Токаревпен бірге әдейі үйіне барып сәлемдесіп, Әділ Нұрманов пен жұбайы Әминамен бір күн әңгіме дүкен құрыстық. Негізгі тақырып Оңтүстік Маңғыстау мұнай және газ кен орындарын игеру тарихы, мұнайшылар мен геологтардың жанқиярлық еңбегінің көрінісі, тіпті қатардағы адамдардың қарым-қатынастары, тіршілігі жәйлі еді. Әрине, әңгіме өзегі Имашев Нәрен туралы, менің анау Ақтөбе жерінен әдейі ат сабылтып келу себептерім еді. Әділ Нұрмановпен 50 жыл бірге тұрып жатқан Әмина жеңгеміз сөйлеп тұрған жан екен, қайным өмірде әділетсіздік көп қой деп қонақтардың жайғасып отыруына қарамастан, әңгімеге араласып кетті. Ақтауда биыл Валентин Петрович Токаревтің 80 жасқа толуын салтанатты түрде атап өтті. Алматыдан, Астанадан, Атыраудан, Ақтөбеден Нәсіпқали Марабаев бастаған бір топ қонақтар ұшақпен келіп, Валентин Петровичтің еңбек жолы, қызметі, Отан алдындағы еңбегі жан-жақты сөз болып, мейрамханада қонақасы берілді. В.П.Токарев қандай құрмет көрсетсе де лайық, келіншегі екеуі оқу бітіргеннен кейін жас маман ретінде келіп, табысты еңбек етіп, Маңғыстаудың ыстық-суығына күйіп қызмет атқарып, балалы-шағалы болып, әрқайсысы отау тігіп, зейнетке шыққан соң Орталық қалалардан жақсы жай іздеместен осы Ақтауда қалды. Атақ дәрежесі жеткілікті, еңбегі жанып, мемлекеттік наградалардың ең жоғарғысы - Лениндік сыйлықтың, лауреаты атағына ие болды. Сол мерейтойда Токаревтің ұстазы Нәрен Орынбайұлы Имашевтің есімі аталмауы маған қатты әсер етті, әйел затымын ғой шыдай алмай Валентин Петровичтің осы биікке жетуі Нәрен ағайдың арқасы, сол кісіні еске алып, тост көтерерлік дедім, салтанатқа шақырылғандар мені қостады. Геолог-мұнайшылардың әлеуметтік жағдайын, жәй-күйін жұрттың бәрі түсіне білмейді, онымен мидай араласып жүргендер тана түсінеді. Біз үнемі көліктің үстіне доңғалақтың жәйімен жүреміз, мұнай, газ, су іздеушілер көшіп-қонып жүреді. Бірінші кезектегі, күнделікті тұтынатын тауарлар мен азық-түлікті айтпағанда, ауыз судың өзі қат болады. Міне, осындай қиындықтарға қарамастан көңілдері шат, пейілдері кең қонақжай болады. Жоғарыдан келетін бастықтар мінездері кең, көңілдері шат, жай-күй тыңдамай, бар жағдайға қанағат етеді. Қызмет бабында жиі келерін қонақтардың бірі Батыс Қазақстан геология басқарманың бас геологы Нәрен Имашев. Ағай көліктен түскен бойда «келінжан шөлдеп келдік, мына Маңғыстаудың ыстығы мен аңызы қуырып барады. Үйде ағарғаннан не бар?» - деп сұрайды. Ашытқан көженің суын, болмаса шалап ұсынамыз. Сосын барып, бала-шағаның амандығын жағдайларымызды сұрайды. Жас айырмашылығымыз өте алшақ болса да (30 жас шамалы той) қалжың айтып, күлдіртетін-ді. Әділдің өнері көп болғанымен пәлендей әңгімеге араласпайды, ал мен болсам қалжың сөзге араласып, жауап беруге тырысамын. Шындығын айту қажет, ол заманда бірінші кезекте әңгіме қызмет бабына ауысып, міндетті бұрғылау агрегаттары тұрған жерге барып, көзбен көріп, қолымен ұстауы шарт. Көп аялдамай ұшақпен, болмаса тік ұшақпен ұшып кетеді. Шырағым, Ақтөбеден әдейі келіп отырсыз, Нәрен Орынбайұлы жөнінде мұнайшылар мен жұртшылықта тараған қызғылықты әңгімелер мен жәйттер жеткілікті. Естіген құлаққа айып жоқ, мына жайды да айтайын. Аты шулы 6 ұңғыдан мұнай атқылайтын күні Жаңа Өзенде партия конференциясы өтіпті. Оған қатынасқан Гурьев облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Қосай Егізбаев, бас геолог Тәжиев Хасанның үйінде қалса керек-ті. Аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Ибаш Жанболатова да болған, ертеңіне тік ұшақпен ұшып келген «Батыс Қазақстан геология» басқармасының бастығы Евгений Иванович Иванов пен Нәрен Имашев те болған. Сонда «Мы свое дело сделали, остальное Ваши заботы» Нәрен марқұм («Біз өз ісімізді тындырдық, қалғаны сенің шаруаң» - деп) ұңғыға ІІиановты сілтепті». Нәрен Имашев 60 жасқа толғаннан кейін зейнеткерлікке шығарып салды, баға жетпес кадрдың білімі мен тәжірибесін пайдалану мүмкіндігін жіберіп, тезірек зейнеткерлікке жіберудің асығыстығын ол кісінің турашылдығы, кемістікті бетке айту т.б. мінездеріндегі ерекшеліктер де себеп болған секілді. Ескене кәсіпшілдігінде де қызмет атқарып жүргенде бірсыпыра басшылар соңына түсіп, әкімшілік жаза беріп, қызметтен босатуға дейін барған. Оған Нәрен Орынбайұлы қызуқандылық көрсетіп, қызметтен босатып, партиядан шығарсаңдар да менің істеген қызметім дұрыс деп жазған түсініктемесі Атырау облыстың мұрағатында сақталған. Маңғыстауда мұнайды барлаудың қиыншылығы мен қуанышын геолог Әділ Нұрманов былай еске алады: Сол уақыттағы жол қатынасын былай қойғанның өзінде бұрғылауға керекті құрал-саймандар, технологиялық материалдар, ерітіндіге қосатын қажетті химиялық қоспалар, тіпті техникалық сумен қамтамасыз ететін транспорт та жетіспеді. Барлық жағдайы жасалып, дайын жұмысқа барып жүргендер, бәлкім сол кездегі осындай қиындықтардың болғанын көз алдына елестете алмауы да мүмкін. Осы қиындықтарға қарамастан қалай болғанда да Жетібай алаңынан тездетіп өндірістік мұнай алудан басқа жол қалмағанын мамандар түсінді. Ол үшін не істеу керек? Қолыңа ұстатпай, бірақ мен мұндалап тұрған мол мұнайды Одақтағы «үлкендерге» тездете көрсетіп, баяғыдан бергі жұмыстың тектен тек жүрмегенін дәлелдеу үшін жауапкершілігі өте ауыр, батыл шешім қажет болды. 1961 жылдың маусым айының соңғы күндерінің бірінде «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің техникалық кеңесінде шешім қабылданды. Шешім алдын-ала Атыраудағы Батыс Қазақстан геологиялық басқармасының бас геологы Нәрен Орынбайұлы Имашевпен келісілген болатын. Бұл аварияға түскен №6 барлау ұңғысының 2430 метрдей тереңдікте ұсталып тұрған бұрғылау құбырын шегендеп, ашылған юра шөгіндісіндегі мұнайлы қабаттарды сынап, тексеру керек деген шешім еді. Осы қабылданған шешім бойынша №6 барлау ұңғысында жұмыстар жүргізіліп, төменгі 2405-2383 метр аралығындағы қабаттың жоғарғы 6 метрі кумулятивтік зарядпен тестіріліп, ұңғыға насостық-компрессорлық құбыр (НКТ) жіберіле бастады. Бұл 1961 жылдың төртінші шілдесі болатын. Жіберіліп жатқан құбыр 1140 метрге жеткесін ұңғыдағы бұрғылау ерітіндісі асып төгіліп жатты. 1961 жылдың 5 шілдесі күні таңертеңгі сағат төрттердің шамасында ұңғыдан асып төгіліп жатқан ерітінді бірте-бірте көбейіп, әуелі қуатты гүріл естіліп, лезде ұңғыдан мұнайдың дүлей селі атылып жүре берді. Ұңғыдан шығып жатқан мұнай фонтанының қуаттылығы сондай, 53 метрлік мұнараның кран блогі көрінбей кетті. Сол күні вахтада болған моторист С.Рысқалиев «моторды қалай сөндіргенімді өзімде білмеймін, әйтпегенде үлкен өрт болып, алдағы жұмыстар немен аяқталары белгісіз еді ғой» деп еске алатын. Таңғы сағат сегізге дейін мұнара басына разведка бастығы Часам Тәжиев, трестің бас инженері Асабай Хисметов пен авариялық жұмыстар жөніндегі шебер Дүйсен Үсенов, трестің бас геологі Валентин Токарев келіп жетті. Көп ұзамай осылардың ізінше поселкенің тұрғындары, көршілес бригаданың адамдары да келді. Құлақтанған ел, тайлы-тұяғы қалмай осында шұбырды. Бірін-бірі құшақтап сүйіп, сүйінші сұрап, көз жасына ерік берген адамдар. Ешкім оны сөкет те көрмеді. Қаншама жыл, қаншама қиындық өтпеді бұл күнге дейін. Қолды бір сілтеп, күдер үзе жаздаған күндер де болмай қалған жоқ. Мұнара басына жиналған трестің және разведакадағы инженер мамандар сол жерде атүсті техникалық кеңес шақырып, скважина аузына арматура қойып, селді ауыздықтау жөнінде шешім қабылдады. Сол күні таңертеңгі Жетібайдан кеткен радиограмма арқылы фонтан хабары Форт-Шевченко қаласындағы трестің бастығы Халел Өзбекқалиевке жетті, одан Гурьевке, әрі қарай Алматыға, Мәскеуге жетіп үлгерді. Сөйтіп, Маңғыстаудағы бұл қуанышты хабар аса үлкен жылдамдықпен Одақтың түпкір-түпкірін шарлап кете барды. Сол күні ұшақпен Гурьев қаласынан ЗКГУ-дің бастығы мен бас геологі Е.Иванов пен Н.Имашев келді. Олардан сол бірнеше сағаттан кейін өмірінде Маңғыстау жерін басып көрмеген КСРО геология министрінің орынбасары Б.Н.Ерофеев және Қазақстанның геология министрі Ш.Е.Есенов, КСРО геология министрлігіндегі геология басқармасының бастығы Н.А.Калинин ұшақпен Жетібай топырағына келіп қонды. Жетібай алаңындағы №6 терең бұрғылау ұңғысынан 1961 жылдың шілде айының 5 күні атқылаған алғашқы қуатты мұнай (фонтаны тек қана Қазақстанда емес, бүкіл Кеңестер одағында аса аумақты Маңғыстау мұнайлы аймағының ашылғандығын жария етті.

Келесі күні «Правда» газетінің кезекті санында «Оңтүстік иісін» сезді. Маңғыстаудағы Жетібай алаңында қазылған №6 бұрғылау ұңғысынан аса қуатты мұнай селі алынды. Бұл Қазақстанда жаңа мұнайлы Маңғыстау аймағы ашылған деген сөз» деп министрдің орынбасары Б.Н.Ерофеев пен геология басқармасының бастығы Н.А.Калинин хабарлама жасады. Иә, айтса айтқандай бұл теңдесі жоқ аса зор жаңалық еді. Ендігі кезек Өзен бағыты еді. Мұнда 1959 жылы В.В.Козмодемьянский екеуміз Өзен алаңында, артынан Қарамандыбас, Шығыс Жетібай, Оңтүстік Қарасаз-Тасбас, Тасболат, Асар сияқты жаңа алаңдарды аралап, оларды түгелдей жоғарғы бір шөгінділері бойынша терең бұрғылау жұмыстарын жүргізуді ұсынғанбыз. Менің кезіндегі Батыс Қазақстан геологиялық басқармасының ғылыми-техникалық кеңесінде жоғарғы баға алған есебімде аталған құрылымдардың болашағы нақты айтылған еді. «Мангышлакнефтеразведка» тресінің басқарушысы болып 30 жасқа әлі толмаған Халел Жағыларұлы Өзбекқалиев тағайындалды. Түбежек және Қызылда терең бұрғылау аяқталынды. Енді суы жоқ аз зерттелген далалық Маңғыстауды терең бұрғылау мұнай барлаушылардың алдында тұрды. Сейсмикалық партияның уақытша кенттерін тұрғызып, қызметтері біткесін жаңа орындарға көшіп жүрді. Бұрғылау агрегаттарын көшіретін механизмдер материалдары жетіспеді. Қысқа дайындыққа байланысты жанар-жағармай, көмір, азық-түлік қорлары жасақталып, қамыспен қапталған құрастырмалы жатақханалар тұрғызылды. Жетібайда 1500 метр тереңдікте бұрғылаудан кейін, труба т.б. құралдар, тіптен су болмай қызмет тиімсіз болды. 2515 метрге жеткенде жоғарғы және орта юра қабаттарында мұнай сіңген құм бар екені анықталды. Керінде қоңыр шәй түстес мұнай қабаттары көрінді. Темекі тартуға тиым салынды. Бірақ, күрделі уақыттан (авариядан) кейін ұңғыны жоюға тура келді. Г-2 ұңғыны қазу жалғасып жатты, 700 метрден кейін су шықты, алыстан техникалық су тасымалдары болды. 1960 жылдың ақпан айының соңына таман 1750 тереңдікке жеткеннен кейін, мұнай. Кернді Гурьев, Ленинград, Мәскеуге жіберіп мұнай белгісін білгеннен кейін мұнай қабаттарын бұрғылауды тоқтатуға шешім алынды. Ұңғыға цемент, трубаларды Гурьевтен әкеліп, сынақ өткізу қажет болды. Н.О.Имашев пен В.П.Токарев Мәскеу және Алматыға материалдарды кезекті келісу үшін жиі барды. 1960 жылдың аяғында Мәскеуде КСРО геология және жер байлықтарын қорғау министрлігінде Орта Азия және Қазақстан мұнай және газ бойынша Бас геолог Лениндік сыйлықтың лауреаты Петр Николаевич Еникеев Гурьевтен келгендердің көзінше телефонды алып, Михаил Федорович, Маңғыстау бойынша қазақтар өте қызық материал әкеліп отыр. Жетібайда №1 ұңғымада 50-ден астам қабаттың бәрі де өнімді секілді - деп телефон шалып, портфелін алып кетіп КСРО Ғылым академиясының мүше-корреспонденті, мұнай өнеркәсібі министрлігінің геология басқармасының бастығы М.Ф.Мирчикпен кездескен екен. Кейін Н.О.Имашев пен В.П.Токарев КСРО Мұнай қорлары комитетінде Өзен, қала берді Маңғыстау мұнайына үлкен баға берді. 2007 метр тереңдікте Жетібайда бұрғылау құралын ұстап қалды. Кейін бұл ұңғыны цементтеп тастауға мәжбүр болам. 1960 жылы қазан айында 1905-1909 метр аралығында мұнай мен су алынды. Бұл бірінші Жетібайда алынған мұнай еді, №2 ұңғыға ертеңгісін Н.О.Имашев, В.П.Токарев т.б. келді. Мұнайды жағып қарағанда, су тисе жалын дыбыс беріп, от шашырайды. Н.О.Имашев перфорация аралығында қуатын байқау үшін 1 метр өнімді қабатты атқыласа мұнай фонтаны атқылайды деді. Аталған жерлерде жүргізілген іздестіру бұрғылау жұмыстары да, кейіннен 1961-1967 жылдары жүргізілген бұрғылау, барлау жұмыстары мұнда да өндірістік мұнай мен газ қорлары бар екендігін анықтады. 1959 жылдан бастап Жетібай алаңының оңтүстік шығысында 60 шақырым қашықтықтағы Өзен алаңында геологиялық съемка жұмыстары жүргізілді. Оны И.О.Борд, П.Н.Куприн, В.Н.Семьов бастаған МГУ-дің геология факультетінің экспедициясы «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресімен келісім-шарт бойынша жүргізілген еді. Солармен қатар бізде мен және С.Сейітжанов бастаған геологиялық конторының партиясы да Өзен алаңында кешенді геологиялық съемка жүргізген едік. 60-тан астам тайыз ұңғылар қазылып, сол арқылы құрылымның нақтылы аймағы анықталды. Жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде алғаш рет Өзен құрылымының оңтүстік жағында жаңа дөңес бар екендігі анықталды. Кейіннен бұл алаңында Теңге кен орны ашылды. Өзен құрылымы алғаш рет 1937-1940 жылдары С.Н.Алексейчик бастаған Ленинградтың геологтардың (ВНИГРИ) Маңғыстаудағы геологиялық зерттеу жұмыстарын зерттеу кезінде анықталған еді. Ол Өзен құрылымын мұнай мен газ перспективасы жөнінен Қарасаз-Тасбас, Түбіжік және Бекі-Басқұдық дөңдерінен кейінгі үшінші категорияға жатқызған болатын. 1955-1956 жылдары ВНИГРИ геологі К.В.Кручинин Бекі-Басқұдық дөңі шығысының жалғасына геологиялық съемка жүргізеді. Ол осы жұмыс кезінде Өзен құрылымын да қамтып, өзінің есебінде (отчет) мұнай іздестіру бағытындағы бұрғылау жұмыстарын әуелі Бекі-Басқұдық дөңінің шығыс жағындағы Соққы, Шалабай жақтарынан бастауды ұсынды. 1969-1970 жылдары «Маңғыстаумұнайбарлау» тресіне қарасты геологиялық іздестіру конторы жүргізіп жатқан бұрғылау жұмыстарымен қатар «Қазақстангеофизика» тресі де алаңдық сейсмикалық съемка жүргізді. Осы жұмыстар нәтижесінде Ж.С.Төремұратов пен М.И.Байларова бұл алаңнан құрылымы жөнінде тиянақты мағлұматтар алады. 1960 жылдан бастап Өзен алаңында құрылымдық іздестіру басталды. Бұл жүргізілген жұмыстардың маңызы айта қаларлықтай зор болды. Өзен алаңының геологиялық құрылысын және көлемі мен аймағын анықтай отырып, оның құбыла жақ іргесіндегі 15 шақырымдай қашықтықта алғашқы рет Теңге дөңесі бар екендігі анықталды. «Қызан-1» ұңғысында 1410 метр тереңдікте юра және бордың төменгі қабаттарынан мұнайдың белгісі байқалмады. Осы дағдырмас кезінде «Казахстаннефть» бірлестігінің басшылығы Маңғыстауға екі сейсмикалық өндіріс бірлестігіне жіберуге шешім қабылдады. Бұл бағыттардағы қызметтерді игеруге С.Өтебаев, Н.А.Калинин, Д.А.Досмұханбетов, Н.О.Имашев, С.Е.Шақабаев,П.И.Краев,В.Г.Матвеев,Б.Есенғалиев, В.П.Токарев, В.В.Козмедемьянскийт.б. қатысты. Барлық геологиялық мәселелер Батыс Қазақстан Геологиялық Басқармасында, тәжірибелі мұнайшы-геолог Нәрен Орынбайұлы Имашевтің басшылығымен табысты және тез шешіліп отырды. Маңғыстау геолог барлаушыларын дүр сілкіндірген, Қазақстанға, тіпті бүкіл Одаққа белгілі болған Маңғыстаудағы алғашқы шапшып шыққан табиғи газ селі 1961 жылдың 5 қаңтарында Өзен алаңында алынды. Осы алаңда бұрғыланған К-18 ұңғысы газды төменгі бір шөгіндісінен 367 метр тереңдіктен алып еді. Бұрғылау шебері Ғазиз Әбдіразақов болатын. Өзен алаңынан алынған алғашқы шапшып атқан қуатты табиғи газ бүкіл Маңғыстау тарихындағы теңдесі жоқ қуанышты оқиға болды. Бұл бүкіл Оңтүстік Маңғыстау аймағының мұнай мен газ перспективасының аса зор екендігін нақты дәлелдеп берді. Жаңадан ашылған Өзен кен орнына тездетіп өндірістік баға беру мақсатында және тереңдегі юра шөгінділеріндегі мұнай мен і аз перспективасын анықтау жолында көп жұмыстар жасалынды. 1964 жылы Өзен мен Жетібай кен орнындағы мұнай мен газдың өндірістік қорлары есептелініп, Москва қаласындағы КСРО Министрлер кеңесінің жанындағы үкімет комиссиясында тексеріліп, жоғарғы бағаға ие болды. Жетібай кен орны бойынша қабылданған өндірістік мұнайдың қоры - 147 миллион тонна, табиғи газдың Қоры - 32 миллиард текше метр болса, Өзен алаңы бойынша мұнай - 600 миллион тонна, табиғи газ 6 миллиард текше метрден астам болып бекітілді. Сөйтіп Өзен кен орны сол кездегі мұнай қоры жөнінен Кеңестер одағындағы ең үлкен кен орындарының бірі болып есептелінді. 1964 жылдың аяғында КСРО Министрлер Кеңесінің орынбасары, жоспарлау комитетінің төрағасы К.Н.Байбақовтың шешімі бойынша Өзен кен орнындағы барлаушы, жұмысшы, қызметкерлер мен мамандары өндірістік құрылыс, тұрғын үйлерімен түгелдей жаңадан құрылған КСРО Мұнай Министрлігіне қарасты «Маңғыстаумұнай» бірлестігіне өткізілді. Маусым айының 10 күні 1965 жылы Қазақстандағы аса үлкен Өзен кен орнының алғаш өндіріске қосылуы тек қана облыс, республика үшін ғана емес, сол кезде бүкіл Кеңестер одағы үшін де ұмытылмас тарихи оқиға болды. Күннің ыстық, суығында, табиғатпен арпалыса жүріп, болашақтан үмітімізді үзбеген қиын жылдар ақыры өз жемісін беріп еді. Жұмыс кезінде талай-талай қиындықтар, жаның ауыратын кездер де болды. Өйткені жоғарыда отырғандар айттым болды, кестім үзілді дейтін тек қана өз ұсыныстарын орындауды, одан бір қадам да ауытқымауды талап ететін. Бірақ солай бола тұрса да жергілікті мамандармен ақылдасып, олардың ой пікірлерімен санасатын басшылар да болды. Солардың бірі Нәрен Орынбайұлы Имашев болатын. Ол 1934 жылы И.М.Губкин атындағы мұнай академиясын бітірген, республикадағы ең алғашқы инженер-геолог. Ол Батыс Қазақстан геология басқармасының бас геологі болып тұрған кезінде жергілікті геологтар ұсынған (В.П.Токарев, В.В.Козмодемьянский, Ә.М.Нұрманов) көптеген кезек күттірмейтін тиімді жұмыстарды аса көрегендікпен батыл түрде тікелей өзі шешіп отырғандығын айрықша айтуға болады. Орталық өндіріс орталықтарынан шалғай және бөлек жатқандықтан Маңғыстаудағы алғашқы Жетібай мен Өзен кен орындарының ашылуына байланысты бүкіл геолог барлаушылардың, геология және мұнай өндірісі министрліктерінің, Республика Министрлер Кеңесінің алдында аса зор жауапты мәселелерді шешу міндеттері тұрды. Маңғыстау өңіріндегі алғашқы табылған мол мұнай мен газды өндіріске қосу үшін, олардың қорын анықтап қана қоймай, сонымен қатар бүкіл Маңғыстау қойнауының болашақ перспективасынына жүйелі баға беру керек болатын. Бұл тұрғыда сол кездегі Батыс Қазақстан геология басқармасы (ЗКГУ) мен аты аңызға айналған «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің геологтары осындай аса жауапты жұмыстарды үлкен абыроймен атқарғандығын айрықша айтамыз. Батыс Қазақстан геология басқармасының бас геологі, атағы бүкіл одаққа белгілі Н.О.Имашевтің тікелей басшылығымен трестің мамандары Жетібай мен Өзен кен орындарында барлау жұмыстарын жүргізу жобаларын жасады. Өз жұмысына тиянақты қарайтын, геология сырының ішкі қырына дейін білетін Нәрен Орынбайұлы барлық қазылған ұңғылардың каротаждық диограммаларын өзі қарап, оларды бір-бірімен салыстыра отырып, мұнай меп газды қабаттарды бір жүйеге келтірді. Сөйтіп ұңғылардағы тұрақты (эталон) кенді қабаттардың қимасын жасақтап, олардың әрқайсысына сандық номер жасаған кенді қабаттар номенклатурасын «МНГР» тресінің жас геологтары мен КАЗНИГРИ және ВНИГРИ институттарының ғылыми қызметкерлері тез арада меңгеріп үлгерді. Осы жасалған салыстырмалы жұмысшы схема барлық жүргізілетін геологиялық жұмыстардың негізі болды. Әрбір номенклатуралық кенді қабаттың зерттеу жұмыстары өз алдына бөлек жүргізілді. Олардың барлық физикалық, сыйымдылық өлшемдері анықталды. Сол жасалған салыстырмалық моменклатуралық схема әлі күнге дейін өзгерген жоқ. Лениндік сыйлықтың лауреаты В.П.Токарев өзін Н.О.Имашевтің шәкіртімін деп санап, құрметпен еске алады: «Нәрен Орынбайұлы Имашев өзінің институт қабырғасында алған білімін мұнай ұңғыларын зерттеу, жөндеу жұмыстарын, геологиялық-техникалық шараларды, мұнай барлау және бұрғылау, өндіру жұмыстарының күнделікті және перспективалық жоспарларын жасау, геологиялық құрылымдар, геологиялық-техникалық құжаттар мен ақпарларды жүргізу арқылы іске асырды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Н.О.Имашев Оңтүстік Эмбаға қызметке ірі Доссор мұнай кәсібінің бас геологы қызметінде Отанымыздың қорғанысын нығайтып, жауды талқандауда стратегиялық маңызды бар мұнай өнеркәсібін дамытуға лайықты үлес қосты. Мұнай өндіру екі есе артты. Ол мұнайшылардың жанқиярлық еңбегінің нәтижесі еді. 1943 жылы Оңтүстік Ембіде мұнай өндіру 1 млн.тоннаға, кейін «Ескене» кәсіпорындарында тамаша еңбек көрсеткіштеріне жетті. Мұнай өндірісінің тәжірибелі басқарушысы және ұйымдастырушысы Н.О.Имашев 1957 жылы «Казахстаннефть» (Гурьев қаласы) бірлестігі Бас геологының орынбасары, геология бөлімінің бастығы қызметіне жоғарлатылды. Мұнай бірлестігінің басшыларымен бірге Оңтүстік Ембінің Каспий ойпаты және Маңғыстау түбегіндегі мұнай көздерін негіздеп, жоспарларын жасауға тікелей ат салысты. Тереңдетіп іздестіріп - бұрғылау ұңғыларын (Тұғарақшан, Тортай, Биікжал, Мінеқалмас) т.б. бұрғылауды іске асырды. Соғыстан кейін барлау-бұрғылау геологиялық-геофизикалық зерттеулер Қазақстанның барлық аймақтарында, оның ішінде Оңтүстік Ембіде жүргізілгенімен, Каспий жағалауы тұзды күмбезінде мезозой мұнайын өндірудің көлемі қанағаттандырмады. Академик И.М.Губкин айтқандай (1935 ж.) қоры 5 млн. тоннаға жететін Доссор секілді мұнай кеніші үлкен мұнай проблемаларын шешпеді. Тұзды күмбездер де геологтарға «тар» болды. Тұз астындағы мұнайды тек армандау қажет еді. 1950 жылы Оңтүстік Ембіде белгілі бұрғылаушы мастер Тоғызбай Даулетов 3000 метр тереңдікте бірінші ұңғыны қазды. Бұрғылаудың деңгейі шектеулі еді. 1949 жылы Гурьев қаласында өткізілген Қазақ ССР Ғылым Академиясында академик Қ.И.Сатпаев Каспий ойпатынан тыс алаңдарда мұнайды іздеп-барлау жүргізу жөнінде шешім қабылдады. 1951 жылы «Казахстаннефть» бірлестігі Маңғыстау түбегінде интенсивті мұнай көріністеріне сәйкес «Төбедік» төбесіне дейін құрамдық-іздеу партияларын жіберіп, бірінші сұйық мұнай (партия бастығы У.К.Бегалиев, аға геолог А.Оразалиев) алынды. КСРО мұнай өндірісі Министрлігі (Н.К.Байбаков, С.А.Оруджев, Ф.М.Мирчин) ВНИГРИ (Б.Ф.Дьяков т.б.) оқымыстылары және «Казахнефть» өндірістік бірлестігі (С.Ө.Өтебаев, Н.А.Калинин, Д.Л.Досмұхамбетов, Н.О.Имашев) ұсынысы бойынша Форт-Шевченко қаласында «Мангышлакнефтеразведка» тресі Батыс Қазақстанның жаңа перспективалы аудандарда мұнай барлауды өрістету мақсатында құрылды. 1958 жылы Қазақстанның геолого-геофизикалық кәсіпорындары КСРО мұнай Министрлігінің қарауынан Қазақ ССР геология Министрлігіне беріліп, Гурьев қаласында Батыс Қазақстан Геология Басқармасы құрылып, оның бас геологы болып тәжірибелі геолог-мұнайшы Н.О.Имашев тағайындалды. Оның құрамында «Мангышлакнефтеразведка», «Актюбнефтеразведка», «Уральскнефтеразведка», «Казнефтегеофизика», Құлсары мұнай барлау экспедициясы, Прикаспийская мұнай барлау экспедициясы, Орталық лаборатория т.б. кірді. Сөйтіп, Батыс Қазақстанның үш облысының аумағында геологиялық барлау жүргізетін жаңа басқарма құрылды. Нәрен Орынбайұлы Имашевтің басшылығымен Еділ-Орал аралығында Оңтүстік Ембіні қоса есептегенде Каспий жағалауы ойпаты Солтүстік және Шығыс бөлігінде Маңғыстау түбегін қоса жаңа мұнай көздері ашылды. Міне, осы жылдарда болашағы мол жаңа кен орындарын барлап табуда геолог-мұнай барлаушының таланты жаңа қырынан табылды. Жетібай және Өзен алып кен орындарын ашудың бірсыпыра мысалдарын келтіруге болады. Жетібайды алғашқы бұрғылауда қиындықтар болды. Бұрғылау ерітінділері үшін техникалық су мен химиялық реагенттердің жетіспеушілігі ұңғыларды жобалаған тереңдікте жүргізуге мүмкіндік бермеді. Мұнайгаз көріністері бұрғылау құралдарын ұстап қалып, күрделі аварияларға соқтырды. Соның өзінде 1959 жылы Жетібайда керн және каротажда материалдар жинақталып, юра қабаттарында мұнай өнімдерінің бар екенін көрсетті. №1 ұңғы техникалық себептермен күрделі аварияға түсіп жойылды, №2 ұңғы техникалық себептермен бұрғылау жұмыстары қалдырылып кетті, негізгі өнімді қабаттарды ашпады. Ол ұңғыларды сынағанда суға аралас шамалы ғана мұнай алынды. №3, №4, №5 ұңғылар әр жерлерде орналасты. №6 ұңғыны бұрғылағанда бұрғылау құралын ұстап қалып, цементтеп пайдалану колонкасына айналдырды. 50 метрлік қалыңдық құм қабаты назар аударарлық болды. Гурьевтен Н.О.Имашев келді. МНГР тресінің геологтары В.П.Токарев, В.В.Козмедемьянский 10 м қалыңдықтағы қабаттарды атқылауды анықтады. 2383-2389 метр тереңдікте әуелі 2 м, кейін 6 м атқылауға Жетібай мұнайбарлау экспедиция басшылары, геологтары қатысты. Н.О.Имашев келісті, күннің соңына таман ұңғыда НКТ түсіру басталды. Вахтаны кешкісін бұрғышы Бисенғали Бажиков қабылдады, инженер-техник қызметкерлерінен аға геолог Вадим Тевашов қалды. Ұңғыны әр 500 метр сайын жаңа бұрғылау ерітіндісі жуып отырды. 1961 жылы 5 шілдеде ертеңгі сағат 4-00-де ұңғыда газсыздандыру бұрғылау ертіндісін лақтыру басталып, күшті ашық газ мұнай фонтаны атқылады. Бұрғылау агрегатының үстінде шашыраған мұнай бұлты тұрды, қатты шумен газ шығып, су аралас мұнай фонтаны ұрды. Вахта моторларды сөндіріп үлгерді, әйтпесе өрт қауіпі бар еді. Мұнай фонтаны атқылауы күндіз күшейіп, ауаның қызуы 40°С -ден асты. Екі сөткеден кейін бұрғышылар мен механизаторлардың күшімен авария тоқтатылды. Бұл жағдайға трест және басқарма бастықтары Асабай Хисметов пен В.А.Васильев басшылық етті. 1961 жылы Өзенде №1 ұңғы дебиті 80 м3/сут фонтан ұрды. Жетібай, Өзенде көп қабатты мұнай кен орындарын барлау басталды. Қазақстанда бұған ұқсас кен орындарын барлау тәжірибесі болған жоқ. СОКП Орталық комитеті мен КСРО Министрлер Кеңесінің шешімімен бұл кен орындарын барлауды күшейту, көмірсутегі шикізаты қорын зерттеу -есептеу мерзімдері белгіленді. Нәрен Имашевтің тапқырлығымен және Одақтық Республикалық ғылыми-зерттеу институттарының мамандарының қатысуымен кернді, мұнайлы, газды, сулы қабаттарын бағытты жеңе табыспен жүргізілуіне жаңа жол ашылды, қол жетті. «Мангышлакнефтеразведка» тресінде қорды есептеу жөніндегі комиссия әрбір қабаттағы белгілі материалдарды жинақтап, қорытты. Қабаттардағы өнімдердің номенклатурасы, геология материалдардың интерпретациясы, ұңғылар кесінділері корреляциясы шешуші рөлі болды. Бұл қызметтің барлығы Н.О.Имашевтің басқаруымен жүргізілді. Әр мұнай мен газдың деңгейі, керндерді зерттеу туралы ақпарат, әр нысананың тиімді және жалпы көлемінің өлшемі, фазалық жинақталуды қалыңдығы мен размерін анықтап, газ су контактылдықтың жағдайын геологтардың алдына нақты міндеттер қойды. Сасқалақтық, болмаса түсінбеушілік болған жоқ. Жұмыс өте жауапты және қауіпті, сонымен бірге қызық және тиімді. Барлығы бұл міндеттердің маңыздылығын жақсы түсінді, қиыншылық пен уақытпен санаспады. Геологтар мен оқымыстылардың алдында Н.О.Имашевтің беделі өте жоғары болды, оның еңбексүйгіштігі, жігерлілігі, эрудициясы мен мақсатқа жету үшін жан-жақты ойластырып істейтін қарапайымдылығы, атүсті қараушылыққа төзбеу, оны біздің заманымыздың тамаша геологы етті. Оның ауданаралық горизонттар өнімдерінің номенклатурасы Жетібай-Өзен тектоникалық баспалдақтары әлі сақталып, бүгінгі күнге дейін қызмет етуде. Өзінің қызмет бастылығына қарамастан барлық істерді өзі арқылы өткізді. Әрбір ұңғының жоспары мен геологиялық материалдарын қарап, «осылай істеу керек» - деп түсіндіретін. Әрбір кен орны бойынша мұнай мен газ қорларын есептеп КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы пайдалы қазбаларды есептеу жөніндегі Мемлекеттік комиссияға қатысып, есебі үнемі жоғары баға алатын-ды». Жетібайда №2 ұңғы 2007 метр тереңдікте долотомен бұрғыны ұстап, пайдаланатын колоннамен бірге цемент бітіп қалды. Ұңғы деңгейлерін өнім үшін сынау басталды. Ұңғының техникалық жағдайы төмен болғандықтан сотаңдау қорытындысына ықпал етіп, «ауру» ұңғыны өнімді деңгейлерден бөліп тастамай тағы мұнай алу мүмкін емес-ті. 1960 жылы қазан айында 1905-1909 метр тереңдікте 7,5 сағатта 1,5 м3 су мен мұнай алынып, оның 0,5 м3 мұнай болған. Бұл жер бойындағы бірінші мұнай арнасы еді. №2 ұңғыға ертеңгісін Н.О.Имашев, В.П.Токарев, В.В.Козмодемьянекий, В.Н.Тебяшов келген. Геологтар шелекке құйылып алынған бірақ, төгілмейтін қою мұнайға таң қалысты. Шырпысына тұтатқанда жанып, су тамшылары жан-жаққа шашырайды. Орталық лабораторияның талдауы көрсеткендей: мұнайдың тауарлық сапасы жоғары: тығыздығы 0,846 г/см3, құрамында парафин 22-24%, №1, 2, 6 ұңғыларды талдаулардың қорытындысы. Жетібайда өндірістік мұнай алуға болатындығын мұнайшылар шешуші кезеңге жетті. №6 ұңғыда 25 метрлік бірыңғай қабат ерекше қызығушылық танытты. Ал Нәрен Имашев болса 1 метр өнімді қабатты атқыласа да жеткілікті, ұңғыдан мұнай атқылайды, 2383-2389 метр тереңдікте 6 метр аралықта атқылады. 5 шілде күні таңғы сағат 4-00-де 1140 м тереңдікте НКТ ілгенде бұрғылау ертіндісі газсыздандыру себепті ұңғыдан ашық фонтан атқылады. Электрожүйені ағытып, двитательді сөндіріп үлгерді. Радиусы 300 метр аумақта 53 метр биіктікке фонтан ұрды. Поселкіде бұл хабар тез тарады. Биік қара пирамида типтес мұнай фонтаны атып жатты. Жердің астынан қатты гуілдеген дыбыс шықты, ол 10 км радиуста қашықтыққа жетті. Ардагер қаламгер Мұқтасын Сұханбердин бұл ұлы тарихи оқиғалардың басында тек шектеулі ғана басшылар мен мамандар ғана болған дейді. Фонтанды тұншықтырғаннан кейін барсақ, жарты шақырым радиуспен төгілген мұнай «көлін», жоғары шығып жан-жаққа көз салдым. Маңғыстау мұнайының ашылуы жұрттың бәрінде қуаныш сезімін тудырған жоқ, екі мың тонна мұнай, сондай су аралас газ далаға төгілді деушілер болды. Тіпті, Маңғыстаудағы іздестіру жұмыстарын тоқтату керек дегендер де шыққан. ВНИГРИ директорының орынбасары Чочпа ғылыми кеңесте жұмыс жоспарын бекіткенде «Маңғыстау институттың бойындағы «арам ісік». Ол тақырыпқа қаржы бөлуді тоқтату керек» - деп ұсыныс түсірген. 1960 жылы Өзенде өндірістік газ фонтаны ашылды. Осы жылдың аяғында Маңғыстау мұнай-газ барлау тресі терең бұрғылау істерінің жобасын жасақтап, №1 терең іздестіру №1 ұңғыны монтаждау басталды. Геологиялық барлау жұмыстарын жүргізудің 1-бастауында«Казахстаннефть» (1958 ж., С.Ө.Өтебаев, Д.А.Досмұханбетов), Батыс Қазақстан геологиялық басқармасы (1958-1961 жж., Н.О.Имашев, С.А.Берман), «Мангышлакнефтегеологоразведка» тресі (1959-1961 жж., Х.Ж.Өзбекғалиев, В.П.Токарев, В.В.Козмодемьянский, А.М.Нұрманов) және Казнефтегаофизика тресі (1958-1961 жж. В.В.Матвеев, П.И.Красев, А.Ф.Будуров) еңбектері ерекше болды. Жетібай, Өзен кен орындары ашылғаннан кейін геологтардың, мұнай барлаушылардың, партия-шаруашылық, геология мен мұнай өнеркәсібі Министрлігі, мемлекеттік жоспарлау комитеті мен Министрлер кеңесінде Маңғыстау өңірінде тағы мұнай-газ кен орындарын барлап, ашу мәселесі қатты туды. Осы мәселеде Батыс Қазақстан геология басқармасы және «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің геологтары үлкен сынақтан абыроймен өтті, ешқандай әбіржушілік, сенімсіздік болған жоқ. Нәрен Имашев ірі кен орындарының барлау жоспарларын игеруде белсенді қатынасып, ұңғылар бойынша материалдарды, өзі жеке қарап, кенорындары қабаттарының өнімдері коррелацияларын ұңғылардың эталондық кесінділері бойынша анықтап отырды. Оның Оңтүстік Ембідегі мұнай кәсіпшілігіндегі геологиялық жұмыстардағы мол тәжірибесі, іс тәжірибесі жас геологтарды үйретуде көп пайда келтірді. Н.О.Имашев ұңғылардағы өнімді горизонт пайдалы қабаттардан керндерді көптеп алудың игеру жүйесін жасады. Өзендегі №8 ұңғыдан 1450 метр тереңдіктен керннің 94 үлгісі алынып, коллекторлардың физикалық талдауға жіберді. «Өзенге келген Қазақстан Компартиясының екінші хатшысы М.С.Соломенцев «неге жоспар орындалмайды, оған кім кінәлі» деп дауыс көтерсе, экспедицияның бас геологы Х.Махамбетов «оған сіз кінәлісіз жолдас Соломенцев. №2 ұңғыны бұрғылау аяқталды, жарты насос-компрессорларын, трубаларды күтіп отырмыз, жанар-жағар май жетпейді, көлік, ұңғы қарап тұр, жұмысшыларға қызмет беріңіз» - деп тоқтатыпты. 1962 жылы СОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер Кеңесінің Маңғыстаудың мұнай кен орындарын игеруді тездету, мұнай мен газ қорларын көбейтудің тапсырмаларын арттығымен орындау, КСРО мемлекетінің қор комитетіне есеп беру мерзімі тағайындалды. Іле-шала Қазақстан Республикасы Орталық партия комитеті мен Министрлер Кеңесі қаулы қабылдады. Осы қаулының тіркемесіне сәйкес техника, арнаулы көлік т.б. бөлінді. 1962 жылы Форт-Шевченкодан трест аппараты Ералиевке көшірілді. 1962 жылы Маңғыстауды Түрікпендерге беру туралы дүркін-дүркін орталықтан комиссиялар келіп, әңгімелер көбейді. СОКП Орталық Комитетінің Пленумына ұсыныстар дайындалды. Бас хатшы Н.С.Хрущевтің мінезі мен іс қимылдарындағы оқыс әрекеттер күтпеген жағдайларға әкеліп соқтыруы мүмкін еді. Одақтық мұнай өнеркәсібі министрлігінде Қазақстан өндірістік-техникалық базасы нашар дамыған, өзінің мамандарының күшімен табиғи байлықтарды игере ала ма деген күмән туды. Республикада Түркіменстанға кен орындарын бермеу мәселесі жөнінде мемлекеттік комиссия құрылды. Оны Академия президенті Қаныш Сәтпаев басқарды. Геология министрі Шахмардан Есенов Батыс Қазақстан геология Басқармасының Бас геологы Н.О.Имашевқа зор сенім көрсетіліп, осы комиссияның құрамына енгізілді. Комиссия басшылары 1962 жылдың аяғында Мәскеуге барып, онда Одақтық орта машина жасау министрі Е.П.Славский қазақстандықтарға құрметпен қарап, қолдап отырды. Сондай-ақ Қазақстан мұнайын игеруге ҚСРО мұнай өнеркәсібі министрі, белгілі мұнайшы-инженер С.А.Оруджев Жетібай экспедициясының қызметіне ризашылық білдірді. «Қазақстан үлкен мұнайды ашқан болса, оны игеру де қолынан келеді» - деп дәлелдей білді.

Әрине, абзал ағамыз көзі тірісінде теңдесі жоқ ерлік еңбектің таңғажайып үлгілерін көрсетіп, мұнайшылар мен барлаушы-бұрғышылардың орасан зор құрметіне бөленді. Партия мен үкімет те, қоғамдық ұйымдар мен ұжымдар да геология саласының майталман маманын барынша қастерлеп,қадірледі. Әсіресе, ел байлығын еселеп, мұнай мен газдың жаңа көздерін ашуға, перспективалы алаңдардың геологиялық қорын есептеп-анықтауға елеулі үлес қосқанын, сөз жоқ, мойындайды, мәртебе тұтады. 1999 жылы Қазақстан мұнай өнеркәсібінің 100 жылдығы қарсаңында және 2005 жылы толықтырылып жарық көрген екі томдық «Қазақстан мұнай» энциклопедияларында сала қызметкерлерінің ішінде геолог-барлаушы Нәрен Орынбайұлы Имашев орны ерекше. Беркінғали Мұқашұлы Атшыбаевтың ізбасары жас шағынан ағалығы өз алдына, жол жағынан да ізеттілігі мол. Өйткені, Б.М.Атшыбаев 1897 жылы туған. Мәскеудің тау-кен академиясында Нәреннен көп бұрын оқыған. Бірақ, бітірген-бітірмегені белгісіз. Ал Нәрен Орынбайұлы Мәскеудегі академик И.М.Губкин атындағы мұнай институтын 1934 жылы тәмамдап, геолог-барлаушы мамандығын алып шығуы. Яғни, кәсіби бағдары -барлау - бұрғылау жұмыстары. Амал қанша, жоққа жүйрік жетпейді. Жоқ жомарттың қолын байлайды. Бұрынырақ ашылған кен орындарында да білікті маманға, іскер кадрға деген сұраным шаш етектен. И.Имашев әуелі Байшонас кәсіпшілігіне үш-төрт айға инженер-геолог боп орналасады. Сосын Қосшағылға ауысып, мұнда бірер жыл бас геолог міндетін ойдағыдай атқарады. Пайдалану қорындағы ұңғылардың күндіз-түні технологиялық режимге сай жұмыс істеуін қамтамасыз ету өз алдына тәуліктік өнімнің табиғи түрде кемуіне жол бермеу - бірінші кезектегі міндет. Білікті маман, көзі қарақты геолог жетіқат жер астындағы өзгерісті айна-қатесіз біліп, оның алдын алып отыруы шарт. Яғни, кей ұңғылардың забой маңы әлдеқалай суланып жатады. Нәрен Орынбайұлы ондайға жол бермейді. Кейбір мұнайлы қабаттарда құм көшкіні байқалып, қоңыр бұлақ көздері бітеліп қалады. Мұндайда да дер кезінде қолданылған геологиялық-техникалық шаралардың күткендей нәтижелерге қол жеткізуі ықтимал. Обалы не керек, Н.Имашев оқтаулы тұрған ақ мылтық. Ойға алған шаруасында мүлт жіберуі екіталай. Одақ көлеміндегі мұнай жөніндегі Бас басқарма ендігі жерде жас маманды өзінің бағыт-бағдары бойынша пайдалануды көздеп, көршілес Ақтөбе мұнай тресіне ауыстырады. Бұл -1937 жылдың 10 тамызы еді. Геологиялық іздестіру кеңсесінде бас-аяғы төрт айдай бас инженер, арғы жағы абақты. Жасы отызға жетер-жетпес шағында аяқ астынан «халық жауы» атанып шыға келеді-міс. Сондағы бар тағылған айып - Кеңес үкіметіне қаскүнемсің. Бар астары осы ғана. Тіптен негізсіз. Ата тегі ақсүйек, баяғыдан бай-манап болса екен-ау! Сіңірі шыққан тақыр кедей, жарлы-жақыбай. Қайта осынау Кеңес өкіметінің арқасында ес біліп, етегін жапты. Жалшылықтан құтылып, басына бостандық алды. Кеңес мектебінде оқып, патриоттық рухта тәрбиеленді. Жоғары білімді жас маман. Оң-солын енді-енді танып-біліп келеді. Біреуге қастандық ойлап, ор қазу үш ұйықтаса түсіне енбеген шаруа. Қайтерсің, шаш ал десе, бас алатын заман. «Асыра сілтеу болмасын, аша тұяқ қалмасын» деген ұранына шейін тым жойқын. Нәрен Орынбайұлы осындай бір өрескелдіктің, өресіздіктің, өпіремдіктің, бір сөзбен айтқанда, орынсыз қуғын-сүргіннің құрбандығына ұшырай жаздап барып, әлдеқалай аман қалды. Сайып келгенде, бұл да ол кісінің басындағы қайғы-қасірет, өтеусіз кеткен өксік өмір. Біз бірыңғай тыныс-тіршілік құрған талай жылдардың қыртысын жазбастан ерлік шежіреге толы еселі еңбектің бастау алған тұсын ойша шамаладық. Яғни, елуінші жылдардың орта шенінен әрі қарай Н.О.Имашев геологиялық барлау-бұрғылау жұмыстарына басшылық жасап, ел байлығын еселей түсуге барынша ден қойған. Оған жарқын мысал — ежелгі Ембінің әрі қарай өркен жайып, мұнайлы Маңғыстау түбегінің тездетіп игерілуі. Өзен мен Жетібай, Еділ-Жайық екі өзенінің аралығы, Солтүстік Үстірт -осының бәрі Отанның ең жоғарғы наградасы - Лениндік сыйлықтың лауреаты атандырған шуақты сәт. Отызда орда бұзып, қырықта қамал алмағанмен, Нәрен Орынбайұлы асқаралы алпысының алдында айды аспанға бір-ақ шығарды. Оның талантына табынған, аса зор дарынына айқара құшақ ашқан, зеректігіне тәнті боп, іскерлік және ұйымдастырушылық қабілеттерін үнсіз мойындағандар кезінде жыртылып-айырылды. Әлі де құдайдай сыйлайтын, пір тұтатын ізбасар інілер, көз көрген шәкірттер тоқсан тоғыз. Солардың бірі «Каспиймунайгаз» АҚ тете-президенті, геология-минералогия ғылымдарының кандидаты Төлеу Құспанғалиев былай дейді:

Нәкең ұзынша үстелінің үстіне каротаж диаграммаларын жайып салды. Біздің әрқайсысымыздың дау-дамай әңгімелерімізге пысқырғаны да жоқ. Өзі ойша долбарлап, қолындағы қос түсті қаламымен мұнайлы қабаттардың ендіктерін сылдыр-салақтау етіп айқырта бір сызып шықты. Бағанадан бері талас тудырған кикілжің жәйттер су сепкендей. Міне, ғажап! Міне, құдірет! Міне, асқақ абырой!

Профессор Б.Ф.Дьяков өзін-өзі ұстай алмады:

Шынымды айтсам, жұрттың бәрі жан-жаққа тырағайлап қашып жатыр. Алды Қырымда, арты Кавказ жағалауында. Аяқ астынан және бір путевканың төбесі көрінді. Сочи курорты. Баяғы партократтар жан сауғалайтын салқын үй, салулы төсек. Ойлап-ойлап келгенде, шөп Имашевке түсті. Өйткені, ол кісі жарықтық, кезекті еңбек демалысына ынтықпайтын. Ол уақытын ылғи да жұмыс орнында өткізетін. Бұл жақтан қарға адым ұзап кетсе, ол отырған кеңсе не қулап, не қараң қалатын тәрізді. Көбіне Нәкеңе тиесілі путевкалардың қызығын соңғы Алевтина жеңешеміз көрулі.

Содан жұмыс орындарымызға оралдық. Келесі күні кей қағаздарымызды түгендесек, геологиялық есеп-қисаптарымыздың соңғы жағында Нәрен Орынбайұлының қолы мен мөрі жетіспей тұр. Шауып орынбасарына бардық.

Аң-таң қалған күйімізде Имашев кабинетіне бас сұқтық. Ол кісі кешегі орнында қаққан қазықтай қаздиып отыр.

Сүйтсе, Имашев бір самолеттен түсіп, екіншісіне қайтара мінген. Бұл кісінің сондай да қожанасырлығын көре қалғанбыз. Жарықтық, өндірістің өз адамына айналып кеткен жұмыр басты пенде еді ғой, пенде! Нәкеңнің ала-бөле зеректігі жөнінде тағы бір шәкірті, ол да геология-минералогия ғылымдарының кандидаты Нұралиев Бақыт былайша ой өрбітеді: Бірде ағамыз Орталық және Шығыс Прорва алаңдарындағы мұнайлы қабаттар төңірегінде сыр сандығын ақтарып жатты. Қолында ешбір дерек не бір жапырақ қағаз жоқ. Бәрін жатқа айтып, бұлбұл құстай-ақ әншейін сайрап тұр. Небір цифрлар, мәліметтер, ақпараттар күміс көмейге өз-өзінен құйылып, кептеліп жатыр.

Бақсақ, Нәрен Орынбайұлының бұл өңірден аяқ созып кеткендеріне пәленбай жыл. Каротаж диаграммаларын былай қойғанда, сейсмикалық карталардың өзін көз алдымызға елестету қиямет-қайым. Обалы не керек, Имашевті жаңылдыру қиын. Ол онан сайын жанып түседі. Шақша басы осы күнгі компьютерден бетер.

Бір кездерде әңгіме арқауы Оңтүстік Маңғыстауға қарай ойысты. Әйгілі Жетібай кен орнының ашылып, пайдалануға берілгеніне бірнеше жыл. Онан бері талай қыс өтті, су ақты. Ал Нәкең жадына сақталған мәліметтер қаз-қалпында. Еш цифрлар да көмескі тартпағанын қайтерсің.

Міне, Имашев ағамыз нақ осылайша желдей есіп, тұнып тұрған энциклопедия екенін айна-қатесіз дәлелдеуде. «Керек десеңіз, қайын атамыз кеше кеште хабарланған теледидар бағдарламасын бүге-шігесіне дейін қайталап айтып беретін», дейді Нәкеңнің Сәния атты қызының күйеуі Владимир Иванович Чен. Соған қарағанда Нәрен Орынбайұлы тұрмыста да өзінің зеректік қасиеттерімен әредікте айналасын аса таң қалдырып отырулы.

Аяш та артынан Гурьевке әлденеше мәрте келіп, біздің үйімізде апталап жатты. Бәлкім, Нәрен қосатым өзіме қайтып келер деген үмітте еді. Осы биыл дүние салды деп естідік. Жарықтық, адал жар болуға татитын лайық кісі-тұғын. Содан Жөкең атамыз Нәрен Орынбайұлымен бірінші боп ат құйрығын кесісті. Біз де іргемізді аулақ салып, 12 жылға дейін есік көрсеткен жоқпыз. Нәрен ағамыздың 60 жылдық тойының ішінде болдық. Соңғы алған әйелі курортта жатып келмеді. «Еркек қос боп өткізуге тура келді. Ер-азаматқа осының бәрі тым ауыр соққы деп білем». Ғалымжан Хакимов ағамыздың зайыбы Бағыт апай өзі куә болған осы жайларды айтқанда, өз-өзінен босап, қабырғасы сөгіліп қоя бергендей әсер құшағында. Әйел адам жүрегі нәзік. Имашев бойындағы қайғы-қасіретті ол кісі іштей біліп, айна-қатесіз сезіп отыр. Шынында, біле білген кісіге жаңылмайтын жақ, сүрінбейтін тұяқ жоқ. Имашев ағамыз аяғын бір мәрте жаңсақ басып, соның өкінішінен ойдай жапа шегулі. Ол басып өткен тар жол, тайғақ кешулер бұл жерде әдейілеп еске алуға тұрарлық. Біріншіден, Нәрен атамыз нәубет жылдарының күйігіне ұшырап, жүйкесін жастай жұқартып алды. Оның бергі жағында сұрапыл соғыстың от-жалынға оранған жылдары даталай шашты ағартты. Ақыр аяғында құдай қосқан алғашқы қосағынан ғайыптан-ғайып ажырасу - ол да үш ұйықтаса, түске енбеген шаруа. Қайтерсің, осының бәрі ер-азаматқа қайғы-қасірет боп жабысулы. Бөркемік боп езіліп кетпегенмен, қалқиып жүру үшін де қуат керек, нәр қажет. Сонысының аяғы бара-бара насырға шапқан соң, не жорық?!

Баз біреулер Жолдасқали Ахметұлы Досмұхамбетовке аяқтай кеп:

Тағы таңданарлық жағдай - жергілікті партия-совет органдары Нәрен Орынбайұлының талай мәрте тақиясына тар келіп, мұны сәт сайын партиядан шығарып тастай берілуі.Обалы не керек, салалық министрлік басшылары әлсін-әлі ара түсіп, қорғап қалулы. Олар үшін білікті маман, іскер кадрдың амандығы керек. Салқамдық пен серілікке атам қазақ та бір сапар кешіріммен қараған ғой. Осы ретте зейнеткерлікке шығулы. Әрине, айта берсе әңгіме көп. Имашев иірімдерінің ішінде болған Мақаш Рахметовтың естелігіне ден қойсақ, кесе-көлденең жағдайлар еріксіз елең еткізеді. ...Бірде геологиялық барлау басқармасы бойынша семинар-кеңес өтіп жатты. Нәрен Орынбайұлы түскі үзілісте өзімізбен бірге болды. Жайық жағасындағы поплавоктен бір-бір саптыаяқ сыра ішіп, шел басып келдік. Келсек, семинарды жүргізуші бас мамандардың бірі қызараңдап, Имашев жаққа алая қараған болады. Нәрен ағамыз айылын да жимады. Аяғын сәл сылти басып, мінбеге көтеріле берді. Шамасы, лекция оқитын өзі. Қолында қалам. Ұзын қара тақтаға самсай ілінген геологиялық сейсмикалық карталар мен схемаларға, каротаж диаграммаларына ІІәкең қожаң. Қолын айқыш-ұйқыш сілтегенде, бейне-бір ұлт-аспаптар оркестрінің бас дирижері тәрізді. Міне, біз осыны көрдік. Ол кісінің туа біткен талантына дән ырза болатынбыз, - дейді М.Рахметов көзімен көрген жәйтті өзінше байыптап. - Білімі құдірет. Зеректігіне таң қалдырады. Мұндай феномен геология ғылымының маңдайына біткен аса жарық жұлдыз іспетті. Сол кісінің арқасында барлау-бұрғылау жұмыстарының пәрменділігі артып, тек Жетібай мен Өзен ғана емес, басқа кен орындарының да жарқын перспективасы тайға таңба басқандай айқындалды. Имашевтердің орны әлі күнге шейін үңірейіп бос. Каротаж диаграммаларын ол сияқты қолма-қол оқитын дарынды геологтарды әлі күнге көре алмай жүрміз. Мәкең және бір эпизодты көз алдына елестетті. - Біз Нәкеңнің көңілін қимаймыз. Әйтпесе, оны ішкізіп, масайтқаннан пайда көздеп жүргеніміз шамалы. Жұмыс бабында кездеспей тұрмайсың. Тағы бірде Ақтөбеге іс-сапармен бірге баратын боп, аяқ астынан өкшеміз көтерілді.

Әлгі жеңгеміз шыға бере қойынға тыққан екі-үш қаракөзді суырып алып қалды. Қайран, Нәкеңнің мұндай қорлыққа қалай ғана шыдап жүргенін қайдам?! Өзіміз болсақ, баяғыда ажырасып, онан қайта шошқа тағалап кетуге бейілміз. Сонан, не басыңды ауыртайын, Ақтөбеге келдік. Ептеп ішіп отырмыз. Көңілдегі көп түйткіл әлі жазылатын емес. Бір кездерде Имашевтің ойына әлдене түсіп кеткендей:

Аяш атты алғашқы жеңешемізді көрудің сәті түскенін қарай гөр, жарқыным. Нәрен Орынбайұлының өзі бастап келген соң, бізге не жорық. Ендігі басқа күйеуге тиген. Үйлі-баранды. Жолдасы жақсы азамат боп шықты. Бізді онша көп жатырқамады. Шәй-суларын беріп, қош-бес деп шығарып салды. Бұл әңгіменің есімнен шығып отырғаны осы. Айтпақшы, ағамыз қайғылы қазаға ұшырағанда, артынан Аяш жеңгеміз жоқтау айтып және бір мәрттік жасады. Қайран, қазақ әйелдері көп халықтан ілгері ғой, ілгері. Осылай деп Мақаш Рахметов әңгімесін аяқтады. Біз де сол айтқан жайларта іштей тебіреніп, әрі қарай ойға шомдық. Арыстай азаматымыз бірауық пәк, балаң сезімде, тым нәзік. Бірде ерке, енді бірде көш бастаған серке. Тап қазір бақилық сапарында да аймандай сала қызметкерлерінің пірі. Мұнайлы астанамыздың аспанындағы шоқ жұлдыздардың бірі. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні - Нәрен Орынбайұлы Имашев та өз заманының заңғары, біртуар тұлға, атпал азамат. Оған ілгеріде қандай сый-құрмет көрсетсек те, қош!

Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатында Геология министрлігінің материалдарымен танысқанымызда (қор 1934, сақтау бірліктері 2095, 1956-1977 жылдар аралығында) Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының 1.02.1956 жылғы Указымен Қазақ ССР геология және жер қойнауын қорғау Министрлігі құрылған. 1964 жылы ол министрлік геологиялық комитетке өзгертіліп, 1966 жылы қазан айында қайтадан геология министрлігі болып құрылды. 1944 жылы Қазақстан геологиясының экспедициясы құрылып, 1948 жылы ҚСРО геология және жер қойнауын қорғау Министрлігінің қарауында Одақтық орта Азия геофизикалық тресі, ал Қазақ ССРінде бұндай құрылымдар 1956 жылы іске асырылды. Маңғыстауда бірінші бұрғыны бұрғышы мастер Константин Иванович Бураков бұрғылады. Іске қосу конференциясын Б.Есенғалиев, В.Токарев, Т.Каримов жүргізді. Аға инженер жұмыс басынан кетпестен кондукторды түсіргенше, бұрғылауды реттеді. Ұңғыларды жауып техникалық су да болмады, тасымалы судың жағдайында Маңғыстауда терең ұңғы қазылды. 400 метрден кейін екі мұнай деңгейі сезіліп, бас геолог В.П.Токарев көңілі көтеріңкі болды. 917 метр өтісімен, 3000 метр бұрғылау геологиялық тұрғыдан 1958 жылы №1, №2, №3 ұңғыларды бұрғылау басталып 1958 жылы «Мангышлакнефтеразведка» бұрғылау тресінің Маңғыстау тресінің Маңғыстау кеңсесі аға инженері болып Х.Тәжиев тағайындалды. Кейін ол Жетібай мұнай-барлау экспедициясы, «Мангышлакнефтеразведка» трестің бас инженері, комплекс экспедициясының бастығы болып қызмет етті. Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі ордендерімен наградталды. «Қазақ ССР-інің еңбегі сіңген геолог-барлаушысы» атағын алды. Тәжиевтің «Шинелінен» 4 бұрғылау бригадасы құрылды. 1961 жылы бұрғылау мастері Салық Рысқалиевке Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Жаңа бағытта қызмет атқаруда С.Өтебаев, Н.А.Калинин, Д.А.Досмуханбетов, Н.О.Имашев, Е.Е.Шақабаев, П.И.Краев, В.Р.Матвеев, Б.Е.Есенғалиев, В.П.Токарев, В.В.Козмодемьянский еңбек етті. Батыс Қазақстан геологиялық басқармасында барлық геологиялық мәселелер шұғыл және табысты шешілді. Нәрен Орынбайұлы Имашевтің Оңтүстік Ембіні зерттегендегі тамаша білімі мен тәжірибесі шешуші роль атқарды.

Характеристика Тов. Имашев Нарен Урунбаевич работает главным геологом Западно-Казахстанского геологического Управления МГ и ОН Каз.ССР. В 1934 году окончил геолого-разведочный факультет нефтяного института им.Академика Губкина, получил звание инженера геолога по разведке нефтяных и газовых месторождений. Тов. Имашев Н.У. является первым инженером-геологом нефтяником из казахов. После окончания института непрерывно работает в Эмбинском нефтяном районе. При непосредственном участии тов. Имашева на Эмбе открыты многие месторождения нефти, такие как Кульсаринское, Каратонское, Терень-Узекское месторождения дают сейчас основную добычу объединения «Казахстаннефть». Открытое в 1960 году под непосредственным руководством т. Имашева нефтяное месторождение «Прорва» приносит по запасам больше половины имеющихся всех запасов нефти на Эмбе. В 1945 году будучим директором нефтепромысла тов. Имашев вывел коллектив в число самых передовых в республике, заняв первое место в социалистическом соревновании, за что промысел получил Юбилейное Красное знамя (единственное по промышленности) ЦК КП Казахстана Верховного Совета и Совета Министров Каз.ССР и денежную премию. Тов. Имашев Н.У. активно участвует в общественной работе коллектива, города и области, является членом Всесоюзного научно-технического общества, выступает перед рабочими и инженерно-техническими работниками с лекциями и докладами, систематически работает над повышением своих политических и технических знаний. Имеет большой практический опыт в области геологии нефтяных месторождений Эмбы, глубокие познания т.Имашев прилагает много труда для развития нефтяной промышленности Эмбы и несомненно заслуживает присвоения ему почетного звания «За-служенный геолог-разведчик Казахской ССР».

о степени участия главного геолога Западно-Казахстанского геологического управления тов. ИМАШЕВА Н.У. в открытии и разведке крупнейших нефтегазовых месторождений Жетыбай и Узень Южном Мангышлаке. Главный геолог Западно-Казахстанского геологического уп-равления тов. Имашев Нарен Урумбаевич рождения 1908 года, по национальности казах, член КПСС с 1945 года, беспрерывно работает в области нефтяной геологии с 1934 года, после окончания и и статута им. Академика Губкина И.М. С первого же дня своей производственной деятельности тов. Имашев Н.У. работает в Западном Казахстане и внес большой вклад в дело открытия крупных месторождений на Эмбе и на Мангышлаке. Начав свой трудовой путь с рядового инженера-геолога тов. Имашев Н.У. в течение более тридцатилетней трудовой деятельности работал на различных руководящих должностях: главный геолог промысла, директор промысла, главный геолог треста «Казнефтегазразведка», главный геолог объединения «Казахстаннефть». Начиная с начала организации Западно-Казахстанского геологического управления (1958 г.) он работает главным геологом управления. Тов. Имашев Н.У. являясь первым инженер-геологом из казахов, внес большой вклад в дело разработки вопросов поисков и разведки нефтегазовых месторождений и их разработки. При непосредственном участии тов. Имашева Н.У. на Эмбе открыты также крупные месторождения, как Кульсаринское, Ка- ратонское, Терен-Узюкское, дающие в настоящее время основную добычу комбината «Эмбанефть». Являясь главным геологом За-падно-Казахстанского геологического управления он осуществляет большую работу по геологическому руководству всеми нефте-поисковыми работами начиная от выбора направления поисковых работ кончая подготовкой и передачей открытых месторождений в промышленную разработку Будучи главным геологом ЗКГУ тов. Имашев, Н.У. явился непосредственным руководителем и участником геологоразведочных работ, на Южно-Мангышлакском и Междуречье Урал-Волга, где в течение последних лет открыты также месторождения как Прорва, Буранкуль, Мартыши, Камышитовое. Товарищу Имашеву Н.У. принадлежит инициатива в постановке нефте-поисковых работ на новых перспективных районах Западного Казахстана. Очень большие заслуги имеет т. Имашев Н.У. в деле открытия крупных месторождений Жетыбай и Узень на Южном Мангышлаке. Еще будучи главным геологом объединения «Казахстаннефть» тов. Имашев Н.У. явился инициатором организации геологических и сейсмических работ, а затем и глубокого поискового бурения на структурах Жетыбай и Узень. Тов. Имашевым были заложены первые поисковые скважины на месторождении Жетыбай и Узень, открывшие эти месторождения. В дальнейшем, все разведочные скважины закладывались непосредственно тов. Имашевым. Придавая огромное значение результатам геолого-разведочных работ на Мангышлаке тов. Имашев осуществлял непосредственное руководство всеми работами, анализ, всех фактических материалов и выбор дальнейшего направления поисково-разведочных работ. В результате проведенных работ в 1961 году открыты крупнейшие многопластовые нефтегазовые месторождения Жетыбай и Узень. Тов. Имашев Н.У. принимал непосредственное участие в разработке методики разведки открытых многопластовых месторождений и в составлении проекта промышленной разведки их. Огромная работа проделана Ю». Имашевым Н.У. при подсчете запасов нефти по месторождениям Узень и Жетыбай, выполненные по состоянию соответственно на 1/Х-1963 г. и на 1/Х-64 г. Проведенные им обобщения фактических материалов и корреляции разрезов продуктивной части месторождений Жетыбай и Узень легли в основу расчленения всей продуктивной толщи на горизонты. Кроме того, им координировались работы всех геологоразведочных организаций и научно-исследовательских учреждений, занимавшихся геологическим изучением на Мангышлаке и подсчетом запасов нефти открытых месторождений. При рассмотрении отчетов государственный комитет по запасам ГКЗ при Совете Министров СССР отметил большой объем обобщенного фактического материала и утвердил запасы Мангышлака по категориям В, С,, С,. В этом имеется немалая заслуга и т. Имашева Н.У. Тов. Имашев Н.У., как руководитель геологической службы Западно-Казахстанского геологического управления, осуществляющего геологоразведочные работы в Западном Казахстане, имеет особо большую заслугу в открытии крупнейших уникальных в Советском Союзе нефтегазоносных месторождений Жетыбай и Узень и безусловно заслуживает присуждения ему Ленинской премии.

Присутствовали инженерно-технические работники, геологи и специалисты-разведчики. Всего 76 человек. Слушали сообщение главного геолога экспедиции тов. Альжанова А. о трудовой деятельности тов. Имашева Н.У. и об его участии в открытии крупнейших нефтегазоносных месторождений Узень, Жетыбай на Южном Мангышлаке и ряда крупнейших месторождений Прорва, Мартыши и др. на Эмбе. Первая геолого-геофизическая работа на структуре Жетыбай была организована исключительно по инициативе тов. Имашева, где он будучи главным геологом объединения «Казахстаннефть» заложил в 1958 году первую поисковую скважину. В связи с организацией Западно-Казахстанского Геологического управления с октября месяца 1958 года он как главный геолог управления возглавлял дальнейшее поисково-разведочное бурение на структуре Жетыбай и организовал поисковые работы на нефть и газ в 1959 г. и на структуре Узень. В результате упорного труда, осуществлявшегося в тяжелых природных условиях коллективом разведчиков-геологов, во главе с тов. Имашевым Н.У. в 1961 году открыто на Южном Мангышлаке крупнейшее в Советском Союзе нефтегазовое месторождение Узень и позже Жетыбай. Запасы открытых месторождений являются уникальными и служат базой развитию нового крупного нефтедобывающего района СССР. С начала организации поисково-разведочных работ на Южном Мангышлаке по инициативе тов. Имашева поисково разведочного метража Западного-Казахстанского Геологического управление был сосредоточен на месторождении Узень и Жетыбай и туда же были направлены лучшие кадры геологов и буровиков для осуществления руководства этими работами как Узбеккалиев, Махамбетов, Хисметов и др. Кроме открытия месторождений Узень и Жетыбай не оспоримы заслуги тов. Имашева Н.У. в качественном проведении этих работ, рациональном размещении поисковоразведочных скважин на структурах, что способствовало в кратчайший срок дать геологическую оценку и защитить их запасы в ГКЗ.

В настоящее время эти месторождения вступили в пробную нссплуатацию. Кроме того на Мангышлаке по инициативе тов. Имашева Н.У. было организовано поисковое бурение на площадях Тенге, Тасбулат, Карамандыбас, которые оказались также высокоперспективпыми в смысле нефтегазоносности. Поэтому кандидатура тов. Имашева Н.У. безусловно заслуживает присуждения ему Ленинской премии, как заслуженному работнику в деле открытия крупного нефтяного района на Мангышлаке.

Выступили:

Хусаинов П. — старший геолог экспедиции, проработавший па Эмбенских разведочных площадях более 25 лет.

Помимо заслуг тов. Имашева Н.У. по Мангышлаку, он является непосредственным участником открытий многих нефтепромыслов на Эмбе. Только за последнее время его работы во главе геологической службы Западно-Казахстанского Геологического управления открыты крупнейшие по запасам нефти и газа месторождения Эмбы Прорва, Мартыши, Буранкуль и др. Я поддерживаю кандидатуру тов. Имашева Н.У. и считаю самым достойным среди выдвинутых к присуждению Ленинской премии. Есенаманов А. - старейший нефтяник-разведчик, проработавший на Эмбенских разведочных площадях более 35 лет, участник освоения многих нефтяных месторождений, буровой мастер разведки Прорва.

Заслуги тов. Имашева Н.У. в деле открытия крупнейших кладовых нефти на полуострове Мангышлак неоценимы и безусловно заслуживают присуждения ему высокого звания лауреата Ленинской премии.

Есенов 3. — главный инженер экспедиции.

Выступившие товарищи: начальник экспедиции тов. Кемелов А.К., начальник разведки тов. Даулетов Т. И., старейшие разведчики Эмбы товарищи Миняев А.Н., Бардиков А.Т. поддержали решение о выдвижении кандидатуры тов. Имашева Н.У. на присуждение ему Ленинской премии. Коллектив Кульсаринской нефтеразведочной экспедиции Западно-Казахстанского Геологического управления единодушно поддерживает кандидатуру тов. Имашева Н.У. и считает достойным его быть лауреатом Ленинской премии за участие в открытии крупного нефтеносного района Мангышлака.

Ваша многолетняя беспокойная жизнь геолога целиком пол-ностью посвящена освоению богатств недр Западного Казахстана. В дело развития нефтяной Эмбы, Мангышлака, Междуречья Урал-Волга и Северного Устюрта заложен Ваш титанический труд, труд одного из видных геологов республики. Вы, Нарен Урынбаевич, внесли большой вклад в подготовку национальных кадров, геологов-специалистов, успешно ведущих поисково-разведочные работы на различных участках Прикаспия. Неоднократное награждение Вас орденами и медалями Родины, присуждение почетных званий Заслуженного геолога республики, лауреата Ленинский премии является свидетельством оценки плодотворной деятельности геологической службы, возглавляемой Вами и, в первую очередь, признанием лично Ваших Заслуг, вложенных в почетное дело освоения нефтяных ресурсов Казахстана. В день Вашего 60-летнего юбилея коллектив разведчиков Кулсаринской нефтеразведочной экспедиции желает Вам крепкого здоровья, долгих лет жизни, неиссякаемой энергии и плодотворной деятельности, направленной на дальнейшее развитие геолого-разведочных работ в Западном Казахстане.

Коллектив Западно-Казахстанского геологического управления поздравляет Вас с шестидесятилетием со дня рождения и тридцатипятилетием трудовой деятельности. Вами пройден большой трудовой путь участника и руководителя геологической службы нефтепромыслов и разведочных организаций Западного Казахстана. При Вашем непосредственном участии и руководстве открыто ряд месторождении нефти и газа на Эмбе, крупные месторождения в новом нефтегазоносном районе - Мангышлаке и впервые открыты месторождения нефти и газа на Северном Устюрте. Для многих геологов Вы являетесь учителем, помогавшим им вырасти в организаторы и руководители геологической службы разведочных организаций. Желаем Вам, дорогой Нарен Урумбаевич, крепкого здоровья, счастья, долгих лет жизни и активной деятельности.

Коллектив Гурьевской геологопоисковой нефтеэкспедиции поздравляет Вас с шестидесятилетием со дня рождения и тридцати пятилетием трудовой деятельности. Много своих творческих сил и мыслей, как участник и руководитель геологической службы Вы отдали поискам и открытию новых нефтяных и газовых месторождений Западного Казахстана. Вы были Инициатором и участником открытия почти всех месторождении нефти на Эмбе, под Вашим руководством были открыты крупнейшие месторождения Мангышлака, а также новый нефтегазоносный район Северного Устюрта. Значительное время своей производственной деятельности Вы посвятили воспитанию молодого поколения - нас нефтеразведчиков. Ваши заслуги особенно дороги нашему коллективу - коллективу первых геологоразведочных организаций на Эмбе. Желаем Вам, дорогой Нарен Урумбаевич, крепкого здоровья на долгие годы, счастья в личной жизни и успехов трудовой деятельности.

Дорогой Нарен Урумбаевич!

Коллектив объединения «Казахстаннефть» тепло приветствует и сердечно поздравляет Вас с шестидесятилетием со дня рождения. Более тридцати лет трудовой деятельности Вы посвятили трудному, но благородному делу - освоению нефтяных богатств республики. Большой производственный опыт, обширные знания в области нефтяной геологии, инициативность, энергия, принципиальность в решении важнейших вопросов поисков и разведки, блестящие организаторские способности снискали Вам всеобщее уважение и служит примером для многочисленной армии нефтянников, занимающихся поисками, разведкой и разработкой нефтяных и газовых месторождений. Лучшим доказательством признания Ваших заслуг является присуждение Вам Ленинской премии за открытие крупнейшего нефтегазоносного района нашей страны - Южного Мангышлака. В этот торжественный день мы от всей души желаем Вам крепкого здоровья, долгих лет жизни, счастья и новых трудовых успехов.

Его имя на карте Прикаспия 15 октября исполняется 90 лет со дня рождения Нарена Орынбасвнча Имашева — одного из первых представителей национальной технической интеллигенции Западного Казахстана, нмдающегося геолога-нефтяника, Заслуженного геологоразведчика СССР, лауреата Ленинской премии, кавалера многих правительственных наград. Его имя носит одно из крупных исфтегазконденсатных месторождений. И.О.Имашев стоял у истоков фактического становления и промышленности Казахстана, принимал личное деятельное участие в открытии и освоении большинства ныне известных на территории Западного Казахстана нефтяных и газовых месторожде¬ний, составляющих основные объекты нефтедобычи акционерных обществ «Эмбамунайгаз», «Тенгизмунайгаз», «Актобемунайгаз» и «Мангистаумунайгаз». Находясь долгие годы у руля геологических служб объединения «Казахстаннефть», треста «Казахс-таннефтегазразведка», Западно-Казахстанского геологического управления, Нарен Орынбаевич умело и высокопрофессионально осуществлял геологическое руководство всеми поисково-разведочными работами на нефть и газ на территории республики, под-держивая при этом самую тесную связь с ведущими научно-исследовательскими институтами Советского Союза, непосредственно привлекая их к проблемам нефтепоисков в республике. Эффектив-ность этих работ общеизвестна, а заслуга и личный вклад в них Нарена Орынбаевича — неоценимы. Н.О.Имашев родился в ауле N13 Темирского района Актю- бинской области. В 1925 г. после окончания школы-семилетки по направлению Актюбинского губкома комсомола он поступил на Московский рабфак им М.И Калинина, а в 1929 г. окончив его, стал студентом Московской Горной академии. На базе Горной в 1930 г. было создано 6 самостоятельных институтов. Окончив весной 1934 г. геологоразведочный факультет одного из Московского нефтяного института имени академика М.Губкина - Н.О. Имашев получил квалификацию инженера-геолога по разведке нефтяных и газовых месторождений. Отделом кадров Наркомтяжпрома СССР молодой специалист был направлен на работу в тогдашний трест «Эмбанефть». С этого времени начинается долгая, плодотворная трудовая биография Нарена Орынбавича в нефтедобывающей и нефгегазоразведочной отраслях Западного Казахстана, завершившаяся с поста главного геолога Западно-Казахстанского геологического управления выходом на персональную пенсию союзного значения по состоянию здоровья. Ушел в зените славы и всесоюзной популярности не только в среде геологоразведчиков, но и нефтяников. Не обошли стороной Нарена Орынбаевича и массовые репрессии 30-х годов. Его арестовывают, как врага народа, в самом конце 1937 года, и в застенках НКВД без суда держат 13 месяцев и 18 дней. Только в феврале, 1939 года он был освобожден за... отсутствием состава преступления. Как он пишет в своей автобиографии, и как однажды я слышал лично от Н.О.Имашева, свой арест и заключение он считает делом врагов и предателей, проникших в органы НКВД с целью нанесения вреда важнейшим отраслям и объектам экономики путем дискредитации и отстранения от дел ценных специалистов. На его взгляд, главной целью арестов было не физическое уничтожение именно отлучение от дел надолго, может, и навсегда, даже после отбытия сроков бывшему «врагу народа» ответственная должность не предоставлялась. Помнится история другого нашего выдающегося земляка-геолога Петра Яковлевича Аврова, впоследствии видного ученого, академика СССР, который в те же годы, что и Нарен Орынбаевич, и той же системе работал, и так же в 1937 году был арестован, как враг народа, и выпущен через 7 месяцев, также за отсутствием состава преступления. И он тоже высказывал аналогичное суждение. Если у каждого человека бывает в жизни свой «звездный час», у Нарена Орынбаевича таким «звездным часом» была знамени «мангышлакская эпопея»: открытие и освоение крупнейшей игфтегазносной провинции Южного Мангышлака. Здесь всеми алмазными гранями засверкали его незаурядные способности, огромный опыт, глубокие профессиональные знания, организаторский талант, энергия и трудолюбие, заражавшие всех работающих рядом. Если эпоха рождает героев, то одним из главных героев той нюхи был Нарен Орынбаевич. После побед победители, как правило, получают заслуженные награды. Родина щедро наградила победителей борьбы за большую мангышлакскую нефть: многие специалисты, инженеры, техники, рабочие стали кавалерами правительственных наград различного достоинства. Лучшим из лучших, внесшим особо крупный вклад в открытие мангышлакской нефти -группе ученых и руководящих специалистов была присуждена Ленинская премия. Безусловно, звание лауреата Ленинской премии говорит само за себя. Однако, не погрешив против истины и справедливости, можно сказать, что среди небольшой группы поднявшихся на самый высокий «Олимп» особо выдающиеся заслуги принадлежали троим: Нарену Орынбаевичу Имашеву - руководившему «мозговым центром» -геологической службой Западно-Казахстанского геологоуправления, Евгению Ивановичу Иванову - начальнику этого управления и Халелу Жагыпаровичу Узбеккалиеву -управляющему тогдашним трестом «Мангышлакнефтегазразведка», кипучая энергия, блестящий организаторский талант и умелое руководство огромным и сложным делом которых во многом обеспечили успех. В личном человеческом плане Нарен Орынбаевич был редкой, незаурядной личностью. Простой, доступный, без тени высокомерия и чванства, исключительно доброжелательный. Ему были чужды честолюбие, корыстолюбие, мелочные расчеты во взаимоотношениях с людьми. До конца жизни по своему характеру он оставался как бы большим ребенком. Одновременно характер его был довольно вспыльчив. Легко и неожиданно заводился, часто буквально взрывался и так же легко и быстро остывал. В этой связи мне запомнился один случай, относящийся к началу моей трудовой биографии. У Нарена Орынбаевича проходило совещание о состоянии работ по «массовым поискам» в полевых геолого-поисковых партиях. «Массовыми» или «попутными» поисками назывались исследования по обнаружению интервалов аномально высокой радиоактивности в разрезах бурящихся на нефть скважин. Слушали информацию Орала Акшолакова, известного специалиста-геолога, ныне работающего в Алматы генеральным директором казахско-канадского совместного предприятия, в то время старшего геолога так называемой спецпартии. Он прошелся с критикой по всем полевым геологическим партиям, а мою, структурно-поисковую партию N8, почти похвалил. Но по принятому тогда трафарету партийной этики «вместе с тем», «наряду с успехами» и т.п. и добавили немного «соли». Подытожил, совещание Нарен Орынбаевич. Крепко досталось бы от него всем раскритикованным геологам, но как назло, никого из них не было. Тогда шквальный огонь был направлен на одного меня. По своей неопытности я робко чего-то возразил, попытался доказать, что у других ведь совсем плохо. «Что тут было! Было настоящее извержение Везувия! Через каждое слово «сопляк», «молокосос», еще мне что-то доказываешь». В общем, отругал от души и выгнал. Стою в коридоре расстроенный и думаю, что если с первого года работы такое отношение ко мне главного геолога, то вряд ли можно продолжать здесь работать. Решил, что пойду искать другое место... В это время совещание кончилось. Прихрамывая, подошел ко мне Нарен Орынбаевич, положил руку на мое плечо и говорит «Что нос повесил, пойдем пиво пить». Я буквально опешил! Думаю, что за нахал, после всего еще и издевается. А потом, когда узнавал этого человека больше и ближе, то поражался его первозданной, неподдельной доброте и простоте, доходяшей порою до шокирующей некоторых людей бесцеремонности. Зная его характер, никто на него не обижался. Все знали, что он пошумит и успокоится, а за этим никаких последствий. Парен Орынбевич отличался феноменальной памятью и исключительной работоспособностью. Он держал в памяти многие подробности и детали даже по отдельным скважинам. К науке, как таковой, и к нефтегеологической науке, в частности, он относился с большим уважением, но ко многим ученым - критически, даже с иронией. Надолго мне и многим запомнился один, в принципе, рядовой случай. Это было в разгар знаменитой «мангышлакской эпопеи» летом 1962 года. Открыты крупнейшие месторождения, вернее, целая нефтегазносная провинция на Южном Мангышлаке. Надо было в кратчайшие сроки с высоким качеством произвести подсчет запасов нефти и газа, и утвердить в Государственной комиссии по запасам полезных ископаемых при Совете Министров СССР, от результатов которого зависело дальнейшее освоение региона. На эту работу были привлечены лучшие специалисты головных всесоюзных институтов и местной науки и производства. Научное руководство осуществлялось учеными Ленинградского института ВНИГРИ во главе с заместителем директора по науке, лауреатом Ленинской премии, профессором Б.Ф. Дьяковым. Мы, молодые геологи, выполняли второстепенные, вспомогательные работы. И вот однажды при выполнении пластовой корреляции продуктивных горизонтов месторождения Жетыбай столкнулись со случаем, когда при всех испробованных вариантах разрезы скважин между собой не сопоставлялись. А ведь корреляцию проводили крупнейшие специалисты! Решили пойти к Нарену Орынбаевичу. В его небольшом кабинете было жарко. Он сидел немного «заря-женный». Иногда бывали за ним такие «грехи». Но, удивительно, в таком состоянии его работоспособность даже повышалась. На широком столе разложили каротажные диаграммы. Споры, размышления... Нарен Орынбаевич берет двухцветный карандаш и так вроде, небрежно и неаккуратно проводит геологическую интерпретацию сложнейшего материала - и сразу все становится по своим местам. Ученые-геологи, уверенные ранее, что выполненные варианты окончательны, соглашаются с его интерпретацией, безусловно, так лучше. Профессор Дьяков не выдержал и говорит: «Нарен Орынбаевич, Вам бы в нашу науку, были бы Вы светилом». К слову, хочу сказать, что нам приходилось в контакте работать со специалистами из многих ведущих институтов бывшего Союза. Приближается знаменательное историческое событие - 100-летний юбилей нефтяной промышленности Республики Казахстан, праздник не только нефтяников и геологов, но и всего народа страны. Казахстан уже не в составе Советского Союза, а как суверенное государство вошел в число нефтяных держав мира и решительно завоевывает свое достойное место в этом содружестве. Нефтегазовая отрасль на сегодня является локомотивом экономики республики, и это приоритетное место в обозримом будущем за ней должно сохраниться. В этом, безусловно, есть огромная заслуга старшего поколения нефтеразведчиков и нефтяников, на долю которых выпали труднейшие периоды становления и развития нефтедобывающей отрасли, и они с честью прошли свою эстафетную дистанцию. Наш долг - отдать дань уважения памяти и благодарную признательность таким людям, как Нарен Орынбаевич Имашев.

Высокого звания Лауреата Ленинской премии товарищи Имашев Н.У., Токарев В.П., Узбекгалиев Х.Ж., Иванов Е.И., Махамбетов X. вполне заслуживают. Имашев Н.У. непрерывно работая главным геологом объединения «Казахстаннефть», а затем Западно-Казахстанского геологического управления непосредственно руководил геологической работой на Мангышлаке. Все геологические работы на Мангышлаке проводились по его инициативе и указанию, а также под его личным руководством подсчитаны и защищены на ГКЗ запасы нефти и газа на крупнейших месторождениях Южного Мангышлака - Узень и Жетыбай. Токарев В.П. на Мангышлаке начал работать с 1954 г. С 1957 г. до сего времени занимает должность гл.геолога треста «Мангышлакнефтегазразведка». Вся проделанная на Мангышлаке геологическая работа связана с его именем. В.П.Токарев впервые в системе ЗКГУ на полуострове Мангышлак проводит геологическую съемку и буровые работы на Карасазь — Таспасской площади. В результате проведенных работ было определено дальнейшее направление буровых работ на Мангышлаке, что способствовало открытию крупнейших месторождений нефти и газа Жетыбай и Узень. Иванов Е.И. и Узбекгалиев Х.Ж. непосредственно руководили всеми работами геолого-разведчиков на Мангышлаке. В создании материально-технической базы нефтяникамразведчикам на Мангышлаке заслуги их неоценимы. Товарищи Узбекгалиев Х.Ж. и Иванов Е.И. сумели за короткий промежуток времени освоить суровый полупустынный Южный Мангышлак. Махамбетов X. в освоении газонефтяных месторождений Южного Мангышлака участвует с 1958 г. С 1961 г. Он работает гл.геологом Узеньской нефтеразведочной экспедиции треста «Мангышлакнефтегазразведка». Он участвовал в подсчете запасов нефти и газа месторождения Узень. Далее тов. Нурманов A.M. призвал всех участников собрания единогласно поддержать выдвинутые кандидатуры товарищей Имашева Н.У., Токарева В.П., Узбекгалиева Х.Ж., Иванова Е.И., и Махамбетова X. на соискание Лауреата Ленинской премии. 2. БЕКАСОВ Б.С. - ст.геолог Ералиевской УСПП. Главного геолога треста «Мангышлакнефтегазразведка» я знаю с 1956 г. Окончив институт я с ним встретился на Мангышлаке, где в это время под его руководством проводилась геологическая съемка Карасязь-Таспасской структуры. Еще в то время от него можно было услышать о высоких перспективах на нефть и газ Мангышлака. Несмотря на неудачи первых годов разведки на Мангышлаке им лично было приложено максимум энергии и настойчивости о развертывании широким фронтом разведочных работ на Мангышлаке. Возглавив в 1957 г. геологическую службу треста «Мангышлакнефтегазразведка» В.П.Токарев показал себя неутомимым работником, хорошим организатором и знающим геологом. Только благодаря его настойчивости были поставлены разведочные работы на структуре Узень, которые, как известно увенчались открытием первого нефтегазового месторождения Узень. В настоящее время под его непосредственным руководством осуществляется дальнейший поиск нефти и газа на Мангышлаке. Узбекгалиев Х.Ж. - посланец нефтяной Эмбы, в 1958 г. Возглавил трест «Мангышлакнефтегазразведка». Организовывая разведочные работы на полуострове непосредственно им за короткий промежуток времени необжитый в то время край, стал одним из промышленных районов страны. Большая работа проделана Узбекгалиевым Х.Ж. в разведке Жетыбайского-месторождения нефти. Возглавив 1963 г. Жетыбай скую нефтеразведочную экспедицию как отстающий участок, тов. Узбекгалиев Х.Ж. вывел ее в ряд передовых предприятий треста «МНГР». Также я поддерживаю кандидатуры т.т. Иванова Е.И., Имашева Н.У., Махамбетова X., выдвинутые на соискание Лауреата Ленинской премии, которые вместе с Токаревым В.П. и Узбекгалиевым Х.Ж. сделали большой вклад в открытие месторождений нефти и газа Узень и Жетыбай. 3. ГАЛИДУЛЛИН С. - ст.буровой мастер УСПП в своем выступлении поддержал выдвинутые кандидатуры товарищей Иванова Е.И., Узбекгалиева Х.Ж., Имашева Н.У., Токарева В.П., и Махамбетова X. на соискание Лауреата Ленинской премии. Особенно им были отмечены заслуги Токарева В.П. которого знает с 1955 г. Еще по разведке Карасазь-Таспасской площади. 4. ДЖУЛДАСОВ Д. - гл.механик УСПП работая в системе треста «МНГР» с первых дней организации особенно отметил большую работу Узбекгалиева Х.Ж. в деле открытия месторождений нефти и газа Узень и Жетыбай. Также им поддержаны кандидатуры т.т. Иванова Е.И., Имашева Н.У., Токарева В.П. и Махамбетова X. Выдвинутые на соискание Лауреата Ленинской премии и просит ходатайствовать перед Комитетом по Ленинским премиям о присуждении звания Лауреата Ленинской премии товарищам Иванову Е.И., Узбекгалиеву Х.Ж., Имашеву Н.У., Токареву В.П. и Махамбетову X.. 5. БАЗИЛЕВИЧ С.В. - инженер-геолог УСПП отметила, что в системе треста «МНГР» она работает с 1959 г. и открытие нефтегазовых месторождений на полуострове Мангышлак -Узень и Жетыбай является результатом большого коллектива разведчиков треста «Мангышлакнефтегазразведка». Кандидатуры более достойных разведчиков выдвинуты на соискание Лауреата Ленинской премии. В числе их назван Токарев В.П. - гл.геолог треста «МНГР». Это наиболее достойный кандидат на звание Лауреата Ленинской премии. Им осуществлялось руководство и направление разведочных работ на площадях Узень и Жетыбай. Особенно много труда им вложено в открытие Жетыбайского месторождения нефти. В начальный период опробовательных работ в результате плохой организации многие нефтеносные пласты не проявлялись. Только благодаря его настойчивости и осуществлению им грамотного подхода к испытываемым объектам была получена Жетыбайская нефть. Общее собрание коллектива Ералиевской Укрупненной Структурно-поисковой партии Постановляет: 1. Поддержать выдвинутые бывшим Государственным производственным геологическим комитетом Казахской ССР кандидатуры товарищей Иванова Е.И., Узбекгалиева Х.Ж., Имашева Н.У., Токарева В.П. и Махамбетова X. на соискание Лауреата Ленинской премии за открытие крупнейших месторождений нефти и газа на Южном Мангышлаке - Узень и Жетыбай. 2. Ходатайствовать перед Комитетом по Ленинским премиям присудить товарищам Иванову Е.И., Узбекгалиеву Х.Ж., Имашеву Н.У., Токареву В.П., Махамбетову X. звание Лауреата Ленинской премии за открытие крупнейших месторождений нефти и газа Южного Мангышлака - Узень и Жетыбай.

2002 жыл, қараша-желтоқсан №6 (40)

Орыналы Тілеуұлы Боранбаев 1933 жылы қаңтар айында Ақтөбе облысының Шалқар ауданындағы №26 ауылдың №77 разъезінде теміржолшы жанұясында дүниеге келді, 1950 жылы Қызылорда облысының Арал қаласындағы Т.Г.Шевченко атындағы қазақ орта мектебін тәмәмдап, сол жылы Алматы мемлекеттік Заң институтына қабылданып, оны 1954 жылы ойдағыдай бітіріп шықты. Ол өзінің еңбек жолын 1954 жылы Қызылорда облысының Шиелі ауданында прокуратураның халық тергеушісі қызметінен бастады. Содан кейін Арал аудандық прокуратурасының тергеушісі, Қызылорда облыстық прокуратурасының аға тергеушісі болып қызмет атқарды. 1961-1966 жылдары Орыналы Боранбаев Қызылорда облыстық партия комитетінде жауапты қызметтер атқарды. 1966 жылы ол прокуратура органына қайтадан оралды. Қазақ КСР прокуратурасының орталық аппаратында тергеу басқармасының прокуроры, көп ұзамай Алматы облыстық прокуратурасының тергеу бөлімі бастығы, осы облыс прокурорының орынбасары болып қызмет істеді. 1975 жылдан 1979 жылға дейін Гурьев (қазіргі Атырау) облысының прокуроры, 1979 жылдан 1988 жылдың мамыр айына дейін Қызылорда облысының прокуроры болып қызмет істеді. 1988 жылдың мамырынан 1995 жылдың шілдесіне дейін Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасында алқа мүшесі болды. Бас прокуратурада тергеу басқармасының бастығының орынбасары; Анықтама және тергеу жұмысындағы заңдылықтың сақталуын қадағалау басқармасының бастығы; мемлекеттік қауіпсіздік, кеден органдарындағы, ұлтаралық және халықаралық құқықтық қарым-қатынастар жөніндегі заңдылықтың орындалуын қадағалау бөлімінің бастығы болып жұмыс істеді. Ол ұзақ жыл бойы облыстық партия комитетінің мүшесі, облыстық Кеңестің халық депутаты болып бірнеше дүркін сайланды. Орыналы Боранбаев 1991 жылдың қазан айында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың өкімімен Әзірбайжан және Таулы Қарабақтағы автономиялық облысында, Армения Республикасындағы ұлт аралықты қалпына келтіруге байланысты Қазақстаннан жіберілген бақылау тобының мүшесі болып Таулы Қарабақ жерінде екі елді елдестіру жұмысына елеулі үлес қосты. 1979 жылы Орыналы Боранбаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 6-шы наурыздағы Жарлығымен «3-ші сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі» сыныптық шені берілді. «КСРО прокуратурасының құрметті қызметкері», Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының «Құрмет грамотасымен» марапатталған. Үш баласы бар. Үлкен қызы Гүлнұр экономист, екінші қызы Алтынай жоғары білімді заңгер, прокуратура қызметкері, ұлы Ғалымбек - қазақ орта мектебінде оқиды, зайыбы Рабиға дәрігер, зейнеткер. Прокуратура саласында 41 жыл қызмет еткен ардагер Орыналы Боранбаев қазір Қазақстанға сіңірген ерекше еңбегі үшін жеке дәрежедегі зейнеткер. Алматы қаласында тұрады.

(немесе 4 жылдан кейін ашылған қылмыс) 1975 жылы Орыналы Боранбаев Алматы облыстық прокурордың орынбасары болып жұмыс істеп жүргенде Қазақ КСР прокуроры Өтеген Сейітов пен оның кадрлар жөніндегі орынбасары Қалауша Бегалиев өзіне Гурьев облысының прокурорының орнын ұсынған еді. Орыналы ойлана келе келісімін бергесін Өтеген Сейітов:

Екінші хатшының ерекше тапсырмасын орындаудың оңайға түспейтінін Орыналы жақсы түсінді. Өйткені, одан бері төрт жылдай уақыт өтті. Ол Гурьев облысының прокуроры болып іске кіріскеннен кейін Имашевтің өлімі жайындағы екі томдық істі алдырды. Маңғыстау, Гурьев өңіріндегі атағы бүкіл Кеңес Одағына мәлім құрметті мұнайгаз барлаушысы, Лениндік сыйлықтың лауреаты Нәрен Орынбайұлы Имашевті Гурьев қаласында 1972 жылдың шілде айының 6-нан 7-не қараған түнде, екі қабатты Жайық өзенінің жағасында орналасқан үйінің бірінші қабатында керуетте ұйықтап жатқан кезінде, белгісіз біреулер қатты затпен басынан ұрған. Соның салдарынан Имашев тіл қатпай о дүниеге аттанған. Іске тігілген соттың, дәрігерлік сарапшылардың қорытындысы бойынша жәбірленуші Имашевтің өлімінің себебі басынан ұрған қатты заттың әсерінен болған. Бас сүйегінің ішінен бетонның сынықтары табылған. Оқиға болған жерде осы қылмысқа қатысушылар ешқандай із қалдырмаған. Кезінде тергеушілер тарапынан мұқият қаралмаған. Прокурор бұл қанды оқиғаға Имашевтің әйелінің қатысы бар деген тұжырымға келді, онысы негізсіз де емес еді. Алевтина Еремина Нәрен Имашевпен 27 жыл отасып, бірге тұрғанымен, соңғы жылдары оған деген көзқарасы күрт өзгере бастағанын істегі жауаптан байқау қиын емес екен. Тіпті, онымен ажырасу үшін қалалық сотқа арызданған көрінеді. Бірақ мемлекеттік төлемақы төленбегендіктен, бұл іс сотта қаралмай қалған. Осыншама жыл отасқан күйеуіне Лениндік сыйлық тапсырған кездегі салтанатқа да, одан кейін 60 жасқа толу торқалы тойына да қатысудан бас тартып, өз бетінше санаторийге кетіп қалған. Қылмыстық іске тіркелген осы жолдарды оқып отырып Орыналы бір сәт ойланып қалды. Жиырма жеті жыл бойы отасқан адамдардың мұндайға баруына не себеп болды? Имашев - елімізге әйгілі мұнай-газ барлаушысы. Атақ-абыройы, табар табысы да жеткілікті. Тіпті, Жайық бойындағы екі қабатты үйдің бағасының өзі неге тұрады? Бір пәле сондай дүние-мүлікке қызыққаннан шығып жүрмесе... Кезінде жүргізілген тергеу өте қанағатсыз деп табылып, істі қайта қарау бірден қолға алынды. Сөйтіп құқық қорғау органдарының тәжірибелі деген қызметкерлерінен оперативті топ құрып, оны Орыналының өзі басқарды. Топ құрамына облыстық прокуратураның аға тергеушісі Серік Орынтаев, прокурор-криминалист Ғинаят Салықов, тергеу бөлімінің бастығы Әбекен Төлекбаев, облыстық Ішкі істер басқармасының қылмысты істі іздестіру бөлімі бастығының орынбасары Есжанов енгізілді. Осылардың басын қосқан Орыналы алғашқы отырыста былай деді: Қылмыстың басты себебі - Алевтина Ереминаның Имашевтің көзін құртып, оның дүние-мүлкіне ие болып қалу мақсаты екендігі кімге де болса белгілі. Демек, оның Имашевті өлтіру үшін біреулерді жалдауы да мүмкін той. Әрине, ондай іске бұрын қылмыс жасамаған, түрмеде отырмаған адамның баруы екіталай. Демек, қылмыс кәнігі баукеспелердің қолымен жасалған. Сондықтан біз қаладағы бұрын түрмеде жатқан сезікті адамдарды сүзгіден өткізуіміз керек. Тіпті, бұл сырттан келген біреулердің қолымен де жасалуы тиіс. Сондықтан қандай нәрсе болмасын ұсақ демей, терең зерттеу қажет. Бұған сіздер қалай қарайсыздар? Топ құрамы осы айтқан мәселені толық қолдап, жігіттер келесі күні-ақ іске аса маңызы бар мәліметтер жинады. Соның ішінде Гурьев қаласының Ленин атындағы көшесінің №12 үйінде тұратын Герасимованың табылуы Орыналының көңілін алаңдата берді. Өзі Гурьев қаласының байырғы тұрғыны екен. Сұрастыра келгенде, үйінде Анатолий Иванов деген біреудің пәтерде тұрғаны анықталды. Оперативті топтың жігіттері оның бүгежектеп сөйлеп, бір нәрседен қатты шошығанын байқап қалды. Мұны байқаған Орыналы Герасимованың өзін шақыртып, одан шым-шымдап сыр тарта бастады. Шынында да қылмысы бар адамдай қысыла берді.

Келесі күні Толстова да Герасимовамен бірге Орыналы Боранбаевтың алдына келді. Амандық-саулықтан соң Орыналы куәларға сұрақ қоя бастады. Куәлардың әр сөзін қалт жібермей тыңдаған Орыналының Имашевтің тапсырыспен өлтірілгеніне күмәні қалмады. Уақытты созбастан Алевтина Ереминаның үйіне тінту жасауға санкция берді. 1972 жылғы шілде айының 6-сы күні Алевтина Ереминаның Герасимованың үйіне киіп барған көйлегін, аяғындағы туфлиін, оған қоса қолшатырын Герасимова мен Толстова бірден таныды. Алынған заттар айғақ ретінде іске тіркелді. Ендігі қалғаны қылмысты іске қатысты адамдарды табу еді. Бұл кезде олар Кеңес Одағының әр жерінде бостандықта жүрген-ді. Әрине, қылмыскерлерді табу оңайға түскен жоқ. Оперативті топтың мүшелері іс-сапарға жіберілді. Сөйтіп, көп ұзамай Панов пен Иванов табылды. Ал бұл кезде Давыдов 1972 жылдың желтоқсан айында Гурьев қаласының тұрғыны Шмелевті басынан кірпішпен ұрып өлтіргені үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылып, түрмеде отырған болатын. Ол да қайтадан тергеуге алынды. Көзі қанға толған қанішерлерде дауа болсашы. Имашевті қастандықпен өлтіргеннен кейін жеті ай өтісімен тағы да кісі өлтірген. Одан басқа жасаған беймәлім қылмыстары қаншама десеңші. Орыналы тергеуді Алевтина Ереминамен тікелей байланыс жасап, Имашевті өлтіруге ұйытқы болған Пановтан бастады. Қай қылмыскер өз қылмысын бірден мойындай қойсын? Әртүрлі бұлтаққа салып «мен Иванов пен Давыдовты танымаймын, ештеңе білмеймін» деуге дейін барды. Иванов Антонина Герасимовамен беттескен кезде өз кінәсін мойындамасқа амалы қалмады. Ұнжырғасы түсіп, басы салбырады да қалды.

Шілденің алтысы күні күндізгі сағат он бірлер шамасында Алевтина Еремина Давыдов екеуміз тұрып жатқан Герасимованың үйіне келді. Амандық-саулықтан соң өзінің күйеуі Имашевтан құтылғысы келетінін, көзін бүгіннен қалдырмай жою керектігін, бірақ Пановтың әлі күнге дейін сөз бұйдаға салып жүргенін айтты.

Біздің міндет - заказын орындап, беретін ақшасын алу.

-Оны өлтіру үшін арнайы құрал-жабдық керек, артымызға із қалдырмауға тиіспіз, - деді Давыдов.

...Айнала марғау өлі тыныштық құшағына енген. Екеуміз тасалау жерде тұрып үй жаққа көз тіктік. Жарық өшірілген, іштен ешқандай үн шықпайды. Аяғымызды аңдып басып үйдің жанына келдік. Бір айналып шықтық та, ас бөлменің терезесінің тұсында тұрып тағы да тың тыңдадық. Алевтина уәде бойынша ас бөлменің терезесін ашық қалдырған екен. Бірімізден кейін біріміз ырғып, үйге кірдік. Одан әрі қарай Имашев жатқан бөлмеге қарай жақындадық. Қаннен қаперсіз қорылта басып ұйықтап жатыр. Соның нақ өзі ме екен деп фонарьды жағып, жарықты бетіне түсірдік. Ол сонда да сезер емес. Мен Давыдовқа нақ соның өзі дегендей басымды изедім. Ол қойнындағы бетонның сынығын алды да ұйықтап жатқан Имашевтің басынан дәлдеп тұрып бір-ақ ұрды. Имашевтің үні шығар емес. Әбден өлсін дегендей тағы да бірнеше рет қайталап ұрды. Содан кейін Имашевтің өлгеніне көзіміз жеткеннен кейін ас үйдің терезесінен шығып, өзенге қарай бет алдық. Давыдов әлгіндегі Имашевтің басынан ұрған бетонның сынығын сол жерде өзенге лақтырып жіберді. Фонарик пен резинка қолғаптың да көзін құрттық. Сол бетте үйге бардық та қалған арақты ішіп, түк білмегендей жата қалдық. Имашевті белгісіз біреулер үйінде өлтіріп кетіпті деген сөзді келесі күні қала жұртшылығынан естідік. Бар болған оқиға осы, - деп Иванов сөзін аяқтады.

Тергеудің алғашқы күндері Алевтина Еремина қолынан келгенінше бұлтақтаумен болды. Тіпті, Герасимованың үйінде болған жоқпын, ондай адамды өмірі көрген емеспін деп жалтарды. Беттестіру кезінде Герасимованы көріп сылқ түсті. Соның өзінде де «жала жауып» тұр деумен болды. Дегенмен, Иванов пен Давыдовтың берген жауабынан кейін мойындамасқа амал қалмады. Сөйтіп, төрт жылдан кейін қайтадан қарауға алған қылмысты істі ашу төрт айдай уақытқа созылды. Көп ұзамай айыптылар сот алдында отырды. Бүкіл қаланы дүр сілкіндірген сол оқиғаның арты не болар екен деп жүрген жұртшылықтың бар назары сот шешіміне ауды. Бірнеше аптаға созылған процестен кейін сот төрағасы әділ үкім шытарды. Еремина мен Давыдов екеуі өлім жазасына кесілді. Ал Иванов - 14 жылға. Панов 12 жылға бас бостандығынан айырылды... Төрт жыл бойы құпиясын бүккен қылмыс осылай ашылған еді.

Құрметті оқырман, міне қазақтың көрнекті азаматы, кейбір замандастары айтқандай «Жарық жұлдызы» Имашев Нәрен Орынбайұлы туралы өмірбаяндық деректеме кітабымызды аяқтап отырмын. Бұл бір күндік шаруа емес. Алда да өмір бар. Нәрен Орынбайұлын сағынышпен еске алатын сәттер талай туады. Қазақстан мұнайы тарихында есімі алтынмен жазылып қалған ағамызды еске алатын қуанышты күндер болатынына сөз жоқ. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев еліміздің жаңа қарқынмен дамуын мұнай-газ өнеркәсібінің қарқынымен байланыстырады, ел экономикасының «локомотиві» сипатты, жаңа инновациялық бағдарламалар мен технологияны игерудің негізі болмақ. Мұнай-газ өндіру көлемі жөнінен біздің еліміз дүние жүзі елдерінің бірінші ондығына, жалпы өнім өндіруде дамыған 50 елдің тобына енгізу туралы үлкен міндеттер тектен тек қойылып отырған жоқ. Қазақстанда жаңа мұнай көздері ашылып, игерілуде, оңтүстік, солтүстік, шығыс, батыс бағыттарына шет елдерге мұнай тасымалдайтын жаңа құбырлар тартылып дүние жүзілік аренаға шытудың алты шарттары жасалынды, Каспий өңіріндегі мұнай газ өндіру жұмыстары жедел қарқынмен жүргізілуде. Міне, осы жәйттердің бәрі Нәрен Орынбайұлының арманының жүзеге асқаны деп қабылдауымыз керек. Тек Ақтөбе облысындағы мұнай-газ өндірісінің дамуына байланысты облыстың бюджеттің түсімінің 70% құрап отыр, тұрғындардың жартысынан көбі Жаңажол ілеспе газын пайдаланады, таяу жылдарда облыстың шалғай жатқан Мәртөк, Қобда, Байғанин, Ойыл аудандарына газ құбырын салу жоспарланып отыр. Мұның өзі халықтың әлеуметтік-тұрмыс мәселелерін жақсартуға бағытталған қызмет екені сөзсіз. Сонымен бірге мұнайшылар облыстың көлемінде өткізілген тарихи маңызы бар шараларға (КСРО-ның батыры Ә.Молдағұлованың 80 жылдығы, белгілі композитор Ахмет Жұбановтың 100 жылдығы, тары өсіруші Шығанақ Берсиевтің 125 жылдығы), халық ағарту, медицина т.б. мекемелердің материалдық базаларын нығайтуға, облыс тұрғындарына әлеуметтік көмектер көрсетуге лайықты үлес қосып отыр. Мектеп бітірген жергілікті жастардың мұнайшы мамандықтарын игеруіне қолдау жасауда. Амандық болса, облыс орталығында «Мұнайшылардың даңқ аллеясын» тұрғызып, онда Н.О.Имашев төрден орын алатын күндерді де көретін боламыз. Осы кітапты толыққанды жинақ болды деп айта алмаймыз. Имашевтер (Орынбаевтар) әулетінен тек немерелер мен шөберелер бар, олар да өз аталары жөнінде жеткілікті біле бермейді. Оның өмірден өтіп кеткелі де 30 жылдан астам уақыт өткен, бірге қызмет жасаған адамдардың бірсыпырасы бұл дүниеден өтіп кетті. Көп заттар ұмытылды. Қызмет басты болып елмен пәлендей байланысы болмаған. Қайғылы өлімнің жайлары көлеңкесін түсірген. Міне, осы жағдайларға байланысты жіберілген кемшіліктер мен қателер болса мұнайшылар, жалпы оқырман қауым дұрыс қабылдар деп ойлаймын."Қазақ мұнайының ардақтылары" атты өмірбаян сериясының алғашқы тобына қосылып отырған осы еңбегіміз өзінің тиісті орнын табар деп сенемін.

МИНИСТРЛЕР СОВЕТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҒЫЛЫМ МЕН ТЕХНИКА САЛАСЫНДАҒЫ ЛЕНИНДІК СЫЙЛЫҚТАР ЖӨНІНДЕГІ КОМИТЕТКЕ ҒЫЛЫМ МЕН ТЕХНИКА САЛАСЫНДАҒЫ ЕҢ КӨРНЕКТІ ЕҢБЕКТЕР ҮШІН ЛЕНИНДІК СЫЙЛЫҚТАР БЕРУ ТУРАЛЫ

6. Досмұхамбетов Жолдасғали Ахметұлы, «Қазақстаннефть» бірлестігінің бастығы, Дьяков Борис Федорович, геология-минералогия ғылымының докторы, Бүкілодақтық геологиялық-барлау мұнай ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары, Черепанов Николай Николаевич, геология-минерология ғылымының кандидаты, сол институттың аға ғылыми қызметкері, Есенов Шахмарданта, Қазақ ССР Геология министрі, Иванов Евгений Ивановичке, Батыс Қазақстан геология басқармасының бастығы, Имашев Нәрен Орынбайұлына, сол басқарманың бас геологы, Матвеев Владимир Георгиевичке, Қазақ ССР геология министрлігінің бөлім бастығы, Махамбетов Халилге, Өзен геологиялық-барлау экспедициясының бас геологы, Өзбекқалиев Халел Жағыпарұлына, «Мангышлакнефтеразведка» тресінің меңгерушісі, Токарев Валентин Петровичке, осы трестің бас геологы, Калинин Николай Александровичке, геология-минерология ғылымының докторы, СССР геология министрлігінің бұрынғы бөлім бастығы - Оңтүстік Маңғыстауда мұнайлы газды провинциясын ашқаны және «Өзен» мен «Жетібай» кен орындарын барлағаны үшін.

пенсионера тов. Имашева Нарена Урынбаевича.

Тов. Имашев Нарен Урумбаевич 1908 года рождения, уроже-нец аула №13 Темирского района Актюбинской области, Казахской ССР, комсомолец с 1923 года, член КПСС с 1943 года, происходит из крестьян бедняков-колхозников с 1929 года, образование высшее, и настоящее время пенсионер, проживает в городе Гурьеве Казахской ССР по улице Набережной, 36. Тов. Имашев Н.У. по путевке Актюбинского Губкома комсомола в 1926 году поступил в Московский рабфак им. М.И. Калинина, после окончания которого в 1929 году поступил на учебу в Московский нефтяной институт имени академика И.М.Губкина. В 1934 году после окончания института получил звание инженера-геолога по разведке нефтяных и газовых месторождений и по распоряжению Наркомтяжпрома СССР направлен на работу в распоряжение треста «Эмбанефть». Тов. Имашев Н.У является первым инженером нефтяником из казахов. С начала своей трудовой детельности тов. Имашев Н.У. работал в Западно-Казахстанской нефтяной провинции и внес большой вклад в дело открытий и разработки крупных нефтегазовых месторождений на Эмбе, междуречье Урал-Волга и на Мангышлаке. Начав трудовую деятельность с рядового геолога на промысле Байчунас вскоре, в том же 1934 году был назначен главным геологом вновь открытого месторождения Косчагыл, с этого времени он непрерывно работал на руководящих должностях: главным инженером работал на геологопоисковой конторы треста «Актюбнефть», зам.главного геолога того же треста, главным геологом пром.Доссор, директором промысла Ескене, зам.главного геолога объединения «Казахстаннефть», главным геологом треста «Казнефтеразведка», главным геологом - замначальника объединении «Казахстаннефть». В связи с организацией Западно-Казахстанского геологичес-кого Управления, которое объединило все геологопоисковые и разведочные работы на нефть и газ в Западном Казахстане, тов. Имашев в августе 1958 года по решению Гурьевского обкома КПСС, как наиболее опытный инженер-геолог, был назначен главным геологом - замначальника этого Управления. На этой должности он работал до ухода на пенсию по возрасту - до сентября 1969 года. При непосредственном участии тов. Имашева Н.У. на Эмбе открыты такие крупные месторождения нефти, как Кульсаринское, Каратонское, Тентексор и Каратал, добывшего до 1963 года основную добычу объединения «Казахстаннефть». В период работы главным геологом Западно-Казахстанского геологического Управления под непосредственным руководством тов. Имашева Н.У. были открыты крупные нефтяные месторож-дения «Прорва» и Мартыши и месторождения «Камышитовый», «Жанаталап» и «Гран». Все эти названные месторождения в настоящее время дают львиную долю % нефти от общей добычи объединения «Эмбанефть». Тов.Имашев Н.У. за весь период своей работы проявил себя не только как крупный специалист геолог, но и как руководитель. В 1945 году будучи директором нефтепромысла Ескене, он вывел отстающий промысел в число самых передовых в республике, заняв первое место в социалистическом соревновании, за что промысел получил Юбилейное Красное Знамя (единственное по промышленной), ЦК КП Казахстана Верховного Совета и Совета Министров Казахской ССР и денежную премию. Еще будучи главным геологом объединения Казахстаннефть тов.Имашев Н.У. явился инициатором организации сейсмических и геологопоисковых работ, а затем и глубокого поискового бурения на структурах Жетыбай и Узень. Тов. Имашевым Н.У. были заложены первые поисковые скважины на месторождениях Жетыбай и Узень, открывшие эти месторождения. В дальнейшем все разведочные скважины закладывались непосредственно тов. Имашевым Н.У. Придавая огромные значение результатам геолого-разведочных работ на Мангышлаке т. Имашев Н.У. осуществлял непосредственное руководство всеми работами, анализ всех фактических материалов и выбор дальнейшего направления поисково-разведочных работ. В резульате в 1961 году открыты упомянутые уникальные месторождения Узень и Жетыбай. Огромная работа проделана тов. Имашевым Н.У. при подсчете запасов нефти по месторождениям Узень и Жетыбай, выполненные по состоянию соответственно на 10.10.1963 года и на 10.10.1964 года. Проведенные под его руководством обобщения фактических материалов и коррекции разрезов продуктивной части месторождений Жетыбай и Узень легли в основу расчленения продуктивной толщи на горизонты, которые явились основой для составления проектов промышленной разработки. Кроме того им координировались работы всех геологоразведочных организаций и научно-исследовательских учреждений, занимающихся геологическим изучением Мангышлака и подсчетом запасов нефти. Позже под его руководством на Мангышлаке открыты нефте-газовые месторождения: Тенге, Тасбулат, Восточный Жетибай, Дунга и Эспелипсай. Имея большой практический опыт в области разведки и разработки нефтегазовых месторождений и глубокие назначения, т. Имашев Н.У. воспитал многочисленные зрелые кадры геологов нефтяников, работающих в нефтяной промышленности Казахстана, за что пользуется глубоким уважением всего многочисленного коллектива геологов. За большие заслуги в развитии нефтяной промышленности Казахстана т. Имашев Н.У. имеет ряд правительственных наград: 1. Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» в 1946 году. 2. В 1948 году награжден орденом «Знак Почета» за успешное выполнение заданий правительства по увеличению добычи нефти и выполнение плана в 1946 и 1947 годах. 3. В 1950 году «Грамотой Верховного Совета Казахской ССР» за активной участие в социалистическом строительстве. 4. В 1951 году медалью «За трудовое отличие» за выслугу лет и безупречную работу в нефтяной промышленности. 5. В 1952 году медалью «За трудовую доблесть» - за безупречную работу в нефтяной промышленности. 6. В 1961 году Почетной Грамотой Верховного Совета Казахской ССР в связи с 50-ти летием нефтяного промысла Доссор. Кроме этого в 1945 году Народным Комиссариатом нефтяной промышленности награжден значком «Отличник социалистического соревнования» за внедрение впервые в Советском Союзе на промысле Доссор вторичных методов эксплуатации путем заводнения. В 1967 году занесен в книгу Трудовой Славы Мингеологии СССР и ЦК профсоюза геологоразведочных работ, за выдающиеся успехи в открытии и разведке месторождений полезных ископаемых. В 1961 году тов. Имашев Н.У награжден «Почетной грамотой Верховного Совета Казахской ССР» с присвоением почетного звания, «Заслуженного геолого-разведчика Казахской ССР» в связи с 40-летием Казахской ССР и Компартии Казахстана, за заслуги в области геолого-разведочных работ. 21 апреля 1966 года Постановлением комитета по Ленинским премиям при Совете Министров СССР тов. Имашеву Н.У. присвоено звание Лауреата Ленинской премии за открытие нефтегазоносной провинции на Южном Мангышлаке и разведку месторож-дений «Узень» и «Жетыбай». В настоящее время, находясь на заслуженном отдыхе, тов. Имашев Н.У., часто помогает геологам советами и щедро делится своим богатым опытом. Начальник Гурьевской Укрупненной территориальной нефтераз-ведочной экспедиции Т.Джумагалиев

Я, Имашев Н.У. родился в 1908 году в ауле №13 Темирского района Актюбинской области Казахской ССР. Мои родители до и после революции занимались крестьянством, с 1929 г. по 1938 г. состояли в колхозе. В. 1938 г. оба, отец и мать умерли. Я до 1925 года учился в Темирской школе «Семилетке» и окончил ее. С 1926 г. по 1929 г. учился в Москве на рабфаке им.Калинина, после окончания которого в 1929 г. поступил в Горную Академию. В 1930 г. Горная Академия была реорганизована и на базе ее были созданы 6 самостоятельных институтов, в том числе Московский нефтяной институт им.академика И.М.Губкина. При распределении студентов я попал в этот институт, который окончил в 1934 году, получив звание инженера-геолога по разведке нефтяных и газовых месторождений. После окончания института, с 1934 г. работал на разных должностях, в основном геологическим инженером геологом пром. Байгунас, гл.геологом Косчагыльской зоны треста «Эмбанефть», главным инженером геолого-поисковой конторы, заведующим научно-исследовательской лаборатории зам. гл.геолого треста «Актюбнефть», гл.геологом промысла Доссор, директором промысла Искене, зам.гл.геолога треста «Казнефтеразведка» гл.геологом, зам.начальника объединения «Казахстаннефть». В августе 1958 г. по решению Гурьевского обкома партии назначен гл.геологом, заместителем начальника Зап.Казахстанского геологического управления.

1) Орден «Знак почета», награжден в 1948 г. За выполнение плана добычи нефти в 1946-1947 г. 2) Медаль «За трудовое отличие» за безупречную долголетнюю работу в нефтяной промышленности, награжден в 1951 г. 3) Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» награжден в 1946 г. 4) Медаль «За трудовую доблесть» за безупречную долголетнюю работу в нефтяной промышленности награжден в 1952 г. 5) Грамота Верховного Совета Казахской ССР в ознаменовании 30-летия Казахской ССР за активное участие в социалистическом строительстве. 6) Грамота Верховного Совета Казахской ССР в связи с 50-летием промысла Доссор, за достигнутые высокие производственные показатели, награжден в 1961 г. 7) В связи с 40-летием Казахской Советской Социалистическая республики и Коммунистической партии Казахстана за заслуги в области геолого-разведочных работ Президиумом Верховного Совета Казахской ССР указом от 21 июня 1961 г. Мне присвоено почетное звание заслуженного геолога-разведчика Казахской ССР с вручением Почетной грамоты Верховного Совета Казахской ССР. 8) 21.ІV.-66 мне присвоено звание лауреата Ленинской премии за разведку и открытие новой нефтеносной провинции на Южном Мангышлаке.

Кроме того, награжден: 1. Значком «Отличник соц.соревнования НКНП СССР за успешное проведение опыта освоения метода искусственного заводнения нефтяного пласта, награжден в 1945 г. Наркомнефтью. 2. В 1967 г. занесен в книгу Трудовой славы Мингеологии СССР и ЦК профсоюза геологоразведочных работ за выдающиеся успехи в открытии и разведки меторождений полезных ископаемых. 3. В 1968 г. награжден Почетной грамотой администрации и групкома профсоюза Зап.Казахстанского геологического управления за долголетнюю и безупречную работу, в связи с 60-летием со дня рождения и 34-х летнюю успешную производственную деятельность. 4. В 1969 году приказом Мингеологии Казахской ССР за большие заслуги в области организации поисков и разведки нефтегазносных месторождений в Гурьевской области долголетнюю и плодотворную работу, а также в связи с уходом на пенсию объявлена благодарность.

Заслушав доклад управляющего трестом «Эмбанефть» тов. Лаврентьева, Крайком отмечает: 1. В геологоразведочной части работы треста, особенно за два последних года, достигнуты крупные успехи, поскольку опровергнуты существовавшие понятия, что поиски нефти следует проводить в этом районе над соляными куполами, доказано залегание ее и других геологических условиях и пластах, ранее не считавшихся нефтепромышленными, и доказана геологическая аналогия Эмбинского района с рядом американских месторождений нефти промышленного значения. Это в корне меняет промышленное значение Урало-Эмбинского месторождения, ставит его по размерам запаса на второе место в Союзе. 2. Глубинноразведочные работы, особенно 1932 года, открыли видимые запасы нефти на новых разведочных Промыслах в размере 7 млн. (в том числе в Темирской зоне, 2,5 млн.) тонн. Исходя из этого, Казкрайком постановляет: 1. Для создания промышленных узлов считать наиболее целесообразным на ближайшее время (1933-1934 гг.) усилить разведку вокруг площадей с найденной промышленной нефтью, а именно: в Темирском районе вокруг Шубаркудука форсировать разведкой Жаксымай, поселок 25, Кенжалы, Таскемир, Кызылкум, Алтыкарасу и Аккудук. Вокруг Косшагыла форсировать разведкой месторождения Тюлюс, Кызыл-Киял, Алтыкуль, Нармурундук и Кошкар. Такая система разработок месторождений создает крепкие хозяйственные узлы и позволяет строить хозяйство технически правомерно и экономически более выгодно. 2. Учитывая, что трест «Эмбанефть» в основном является разведочным, обязать тов. Лаврентьева обратить особое внимание на упорядочение буровых работ, ускорить темп бурения, и снизить себестоимость метра проходки. 3. Обратить внимание Наркомтяжпрома и нефте-сектора на необходимость в условиях отдаленности от железнодорожной линии и разбросанности предприятий «Эмбанефти» полного и своевременного снабжения оборудованием и материалами с непременным завозом таковых до конца навигации. 4. Поручить тресту подготовить докладную записку о проведении железной дороги от Алги до территории треста. Поставить перед тов. Молотовым и Орджоникидзе вопрос об отпуске тресту необходимого количества автомашин, тракторов, в частности катерпиллеров. Освоение районов и промыслов с найденной нефтью упирается в укладку ширококолейного пути от Длги до Доссора или от Журуна до Гурьева и продление в 1933 году узкоколейной железной дороги по трассе Доссор-Макат-Косшагыл - 150 км и в 1934 году - по трассе Журун-Шубаркудук протяженностью 110 км.

«Нефтепровод Каспий - Орск - ударное строительство. Полтора миллиона тонн нефти в год!». Прокладка нефтепровода Каспий - Орск является новым и грандиозным сооружением второй пятилетки. Завершение этого строительства в текущем году во многом изменит внешний вид эмбинской нефти и позволит ей занять солидное место в экономике страны. «Эмбанефть», имея богатейшие нефтяные залежи и с каждым днем расширяя эксплуатацию, упиралась в своем развитии в транспорт. Отсутствие железной дороги и водного пути на север тормозило ее рентабельное и эффективное использование в промышленности. (Вся добытая нефть транспортировалась из Гурьева водным путем в Астрахань и Баку, и уже оттуда по весьма перегруженной железнодорожной магистрали направлялась на промышленные предприятия Урала и Сибири. С промыслов на гурьевскую базу нефть доставлялась в автомобильных цистернах). Это обстоятельство побудило нефтяной сектор Наркомтяжпрома приступить к сооружению мощного трубопровода от Каспийского моря, то есть от промыслов, по степям Казахстана до Орска протяженностью 747 км. Смелое по замыслу техническое сооружение на такое длинное расстояние придает этому строительству особое положение. Строительство давно уже начато, большевики с успехом овладевают процессами прокладки трубопровода и преодолевают неимо-верные препятствия и трудности на своем пути. Сейчас идет усиленная работа по прокладке труб и их сварке. На линии нефтепровода сооружается 7 перекачивающих станций.

На основании разрешения СНК СССР от 28 декабря 1936 года за № 133 выделить из треста «Эмбанефть» Северный район промыслов, организовать на этой базе трест Актюбинской нефтяной промышленности «Актюбнефть» с временным местопребыванием в г.Темире. Управляющим трестом «Актюбнефть» назначить тов.Лаврентьева Я.В., освободив его от обязанностей зам.управляющего трестом «Эмбанефть». Главнефти (тов.Баринову) произвести к 1.01.1937 года распределение территории трестов «Эмбанефть» и «Актюбнефть», кадров, имущества и плановых заданий на 1937 г. К 1 февраля тов. Лаврентьеву представить мне на утверждение устав и положение треста «Актюбнефть».

В целях улучшения руководства нефтяными промыслами Южной Эмбы СНК СССР разрешает НКТП выделить из состава треста «Эмбанефть» Северный район промыслов и создать на их базе самостоятельный трест Актюбинской нефтяной промышленности «Актюбнефть».

На основании нижепомещаемых разрешений СНК СССР от 23.12.1936 года на базе Северного района треста «Эмбанефть» организован трест Актюбинской нефтяной промышленности «Актюбнефть» с 1 января 1937 года. п.2 В соответствии с п. 1 настоящего приказа для приема от треста «Эмбанефть» района Темирских промыслов назначаю комиссию в составе: от треста «Актюбнефть» - инженер Вейдемейер А.К., главный бухгалтер Гундюрин А.А.; от треста «Эмбанефть» - по назначению управляющего представителя облисполкома по приглашению и назначению председателем ОИК.

Тов. Сталин, придавая исключительное значение развитию новых месторождений нефти, в частности на Эмбе, ныне разделенной на два треста, в своей знаменательной речи на XVІІ парт- съезде дал генеральную установку на форсированное освоение нефтяных месторождений на Востоке. Нарком тяжелой промышленности тов. Орджоникидзе на техническом совещании работников нефтедобывающих, нефтеразведочных трестов 15 августа 1936 года указал на исключительную роль нефти в развитии социалистического строительства Советского Союза. Великое стахановское движение, широкой волной охватившее нефтяную промышленность, дало сотни, тысячи стахановцев нефти. Имена буровых мастеров -инженеров стахановского движения в нефти товарищей Нарсенова, Микаель, Исмаила и ряда других, давших рекордные показатели по скоростям бурения, должны служить образцом людей, сумевших претворить в жизнь указания вождя трудящихся тов. Сталина на Всесоюзном слете стахановцев. Партия и правительство, учитывая значительный рост в до-быче нефти, дали возможность построить нефтепровод Каспий - Орск, нефтеперегонный завод и с 1936 года приступить к пост-ройке железной дороги Кандыагаш - Гурьев. В осуществление и развитие указаний вождя народов великого Сталина народный комиссар Союза ССР 22-23. декабря 1936 года постановил: «В целях улучшения руководства нефтяными промыслами Южной Эмбы и освоения новых районов Северной Эмбы... выделить из состава треста «Эмбанефть» Северный район промыслов и создать на их базе самостоятельный трест Актюбинской нефтяной промышленности «Актюбнефть». Народный комиссар тяжелой промышленности СССР на основании указанного решения СНК СССР своим приказом за № 2022 от 28 декабря 1936 года организовал на фазе Северного района «Эмбанефти» самостоятельный трест «Актюбнефть» (приказ по тресту № 1). Территория треста обширная: на севере граничит с Оренбург-ской областью; на юго-западе - с Западно-Казахстанской; на юго-востоке - граничит с Каракалпакией. Для полного ее освоения от всего коллектива работников «Актюбнефти» потребуется повседневная, неустанная, напряженная работа. Для освоения всей обширной территории «Актюбнефти» потребуется не один год стахановской работы нефтяников, однако в перспективе есть возможность сделать трест передовым. В этом году будет заложен фундамент, который даст уверенность в выполнении с честью этой огромной работы. Сообразуясь с рядом обстоятельств, Главнефть на Первый год развития «Актюбнефти» дала тресту скромную программу, то есть пробурить 26,5 тыс. метров (18 тыс.метров эксплуатационного бурения и 8,5 тыс. метров разведочного бурения) и добыть 35 тыс. тонн нефти. Выполнить это программное задание вполне возможно. Учитывая перспективы развития треста «Актюбнефть», необходимо теперь же: а) разведочный промысел Шубаркудук подготовить к эксплуатации с расчетом не позже мая этого года начать давать стране нефть и обеспечить выполнение программного задания по добыче в 35 тыс. тонн; б) широко развернуть, в первую очередь, согласно приказу СНК и установкам Главнефти, геолого-поисковые работы вдоль трассы нефтепровода с целью выявления благоприятных геологических структур в смысле промышленной нефтеносности и иметь к началу 1938 года не менее двух новых площадей, подготовленных и оснащенных геофизическими методами работ для глубокого бурения. Ближайшие работы, намеченные на промысле Шубаркудук, связанные с развитием добычи нефти, заключаются в широком промышленном и гражданском строительстве, как то: постройка водопровода протяженностью в 12 километров; прокладка подземного пути на территории промысла; постройка эстакады; постройка надземных и подземных нефтехранилищ для хранения и отпуска нефти; постройка нефтепровода для внешнего перекачивания; сооружение отбензиниваюшей установки на Жаксымае; постройка домов под квартиры и культурные нужды и ряд других немалдважных работ. Правительство, отпуская большие средства на освоение и развитие площадей треста и, в первую очередь, на развитие Шубаркудука, который становится основной базой как изученный участок треста, возлагает на весь коллектив обязанность дать стране нефть, расширить количество нефтеносных площадей, намеченные строительные работы выполнять быстро, качественно и дешево. Всем рабочим, ИТР и служащим треста теперь же надо крепко взяться за осуществление данной Главнефтью программы 1937 года, бороться за темпы и качество работы, вкладывать знания, опыт в дело строительства нового треста, будущность которого целиком зависит от всего коллектива работников, которые, я уверен, следуя примеру лучших из лучших работников-нефтяников других нефтяных трестов, применяя стахановские методы в работе, развивая социалистическое соревнование и ударничество, с честью выполнят по политической и промышленной важности задачи, которые возложены на трест «Актюбнефть». Данный приказ обсудить на расширенных совещаниях рабочих, ИТР и служащих. Управляющий трестом

Доклад председателя комиссии НКПС тов Белаш и председателя комиссии НКТП тов. Короткой о приеме и сдаче строительства железной дороги Кандыагаш - Гурьев: Бюро обкома отмечает, что врагом народа - начальником строительства дороги Кандыагаш - Гурьев Дегтяревым на ответственных участках были подобраны чуждые элементы, которые нанесли значительный ущерб, в результате чего производственный план строительства в 1937 году сорван: выполнено всего 65% от годового задания. По отдельным видам работ: укладка на 68%, искусственные сооружения на 61%, гражданское сооружение - на 72 %. По земляному полотну от Кандыагаша на 90 км смещена трасса до 60 см. По отношению к оси, и на протяжении 55,2 км путь уложен не по оси с отклонением до 80 см. На 3 участке Гурьев - Доссор имеется фиктивная запись земляных работ на 97 тыс. кубометров, то есть на 17% от общего объема. Вместо снижения себестоимости строительства имеется большое удорожание и убытки примерно около 5 млн. рублей за год.

Бюро обкома КП(б)К постановило: 1. Обязать начальника строительства дороги, парторга, хозяйственные, партийные организации строительства в центр своей работы поставить ликвидацию последствий вредительства. 2. Принять план, составленный тов. Белаш, на 1938 год в объеме 80 млн. рублей с расчетом к концу 1938 года открыть временмое движение по линии Кандыагаш - Гурьев. 3. Учитывая оторванность руководства строительства при на-хождении его в Журуне, считать целесообразным в целях лучшего оперативного руководства строительством перевод его из Журуна в Кандыагаш в течение 3-х ближайших месяцев. 4. За сознательное засорение аппарата и участков строительства железной дороги Кандыагаш - Гурьев чуждыми, враждебными элементами начальника строительства железной дороги Кандыагаш - Гурьев вывести из состава пленума обкома и исключить из партии как врага партии и народа. 5. Бюро обкома КП(б)К обязывает руководителей строительства, инженерно-технических работников, партийные, профсоюзные, комсомольские организации, районные комитеты партии -Темирский, Табынский, Уилский, Ключевой и Журунский досрочно закончить и сдать в эксплуатацию в 1938 году всю линию железной дороги Кандыагаш - Гурьев.

(трест «Актюбнефть») Практика и методы вражеской работы на протяжении ряда лет нашей партией изучалась. Зажим критики и самокритики является одним из методов вражеской работы. У нас в «Актюбнефти» управляющий трестом Я.В.Лаврентьев, который не признавал ничего, а возвышал себя, что он награжден орденами, и имел всякую поддержку со стороны бывшего руководства ЦК Л.И.Мирзояна, который способствовал ему выехать без наказания. Между прочим, он окончательно развалил работу «Актюбнефти», назначал враждебных людей на ответственные участки работы. В части разбуривания новых площадей он повел в корне неправильную работу, то есть разведочной геологией этот участок не подготовлен, в результате чего буровые оказались не на месте. Всю зиму на этот участок перебрасывались материалы, чтобы приступить к бурению, но после оказалось, что данная площадь к глубокому бурению не подготовлена. Райком партии не занимался вопросами промышленности и только в последнее время стало заметно, что он стал заниматься вопросами нефти. В этом вопросе больше я обвиняю Буланина, который был продолжительное время секретарем Темирского райкома партии и не принимал соответствующих и решительных мер по очищению треста «Актюбнефть» от врагов народа, и когда Буланин перешел на работу в областной комитет партии секретарем обкома, также не оказал надлежащей помощи, несмотря на то, что Буланин был в курсе всех событий. Не видим мы помощи и от промотдела, а надо бы на этот участок работы обратить самое серьезное внимание, так как значение добычи нефти в Актюбинской области имеет огромное хозяйственно-политическое знамение. Несмотря на то, что проведена значительная работа по очищению предприятия «Актюбнефть» от враждебных элементов, но нам требуется помощь со стороны обкома и райкома партии кадрами, этим вопросом должен заняться новый состав обкома партии и вывести «Актюбнефть» в передовые предприятия нашей области. С назначением меня на эту должность я пытался рассказать все то, что творилось в тресте, секретарю обкома Джунусову, но он меня не принял, а Буланин принял и выслушал меня, но все это осталось только у него. Отсюда вывод, что Буланин знал о вражеской работе бывшего управляющего Я.В.Лаврентьева и способствовал ему скорей уехать безнаказанно. Я считаю, что эта грязная работа исходила от ЦК КП (б)К в лице Л.И.Мирзояна, который был очень близок к Я.В.Лаврентьеву. Как ни странно, но получилось так, что наша парторганизация только тогда стала заниматься трестом, когда был снят приказом наркома Я.В.Лаврентьев. Сейчас как никогда я лично нуждаюсь в помощи от обкома потому, что из треста изъято очень много врагов народа и трест в настоящее время не имеет начальника планового отдела, главного бухгалтера и начальника производственно-технического отдела треста. Я сейчас работаю вслепую. Эти люди взяты органами НКВД. Если такое отношение со стороны обкома будет и дальше, то дела, конечно, будут плохи.

тов. Кагановичу Л.М.

В свете решения коллегии Наркомнефти о форсированной разработке нефтяных месторождений, содержащих авиабензин, считаем необходимым обратить Ваше внимание на промысел Жаксымай треста «Актюбнефть». Этот соляной купол был начат глубоким бурением в 1932 году и в том же году была обнаружена его нефтеносность. За 8 лет здесь пробурено 39 глубоких разведочных скважин, из которых находится в эксплуатации 8 скважин с суммарной суточной добычей 10 тонн. После выполнения плана разведочного бурения с разрешения Главка здесь были пробурены 2 эксплуатационных скважины (телеграмма № 10265 от 29.10. с.г.). Телеграммой № 12585 от 23.12. Главк предложил нам прекратить бурение на Жаксымае и уже исключил Жаксымай из плана эксплуатационного и разведочного бурения на первый квартал 1940 года. Жаксымайская нефть содержит 7,5% авиабензина и 45% всех легких фракций. Удельный вес 0,850. В данное время оконтурено 120 га нефтеносной плошади. Южная часть купола до сих пор не оконтурена. Возможно, что после проведения дополнительных разведочных работ на юге (картировка, крелиусное и глубокое разведочное бурение) контур нефтеносности увеличится. Исходя из сетки скважин - 1 га, выходит, что мы в состоянии заложить еще 110 скважин глубиной до 650 метров или пробурить примерно 70000 метров. Физические свойства нефтяного коллектора (свиты) не изуче- ны. Данных о коэффициентах пористости, нефтенасыщения и отдачи нефти нет, нефтяные пески третьего и четвертого горизонтов Доссора почти аналогичны Жаксымаю. Несколько уменьшая данные по Доссору, получим следующее количество жаксымаиской нефти, подлежащей извлечению с 1 га площади: 10.000.5.0,20. 0,80.0,50.0,850 - 3400 тонн, здесь 10.000 - число кв. метров в 1 га 5. - минимальная мощность чистых песков 0,20 -коэффициент пористости 0,80 - коэффициент нефтенасыщения 0,50 - коэффициент отдачи нефти 0,850 - средний удельный вес нефти Промышленные запасы (А2) всей площади (120 га), подлежащие извлечению, составляют примерно 400 тыс. тонн, из которых можно получить 30 тыс.тонн авиабензина и 180 тыс.тонн легких фракций. Для извлечения максимума нефти в течение всей эксплуата-ционной жизни промысла (15-20 лет) всю нефтяную площадь рационально разбурить за 2-3 года, для чего потребуется до 6 станков. Максимальная годовая добыча составит примерно 65-70 тыс. тонн (начальный суточный дебит на 1 скважину - 2 тонны). Для окончания разведки южной части купола потребуется 8 тыс. метров глубокого разведочного бурения. В нефтяной залежи Жаксымая содержится газ и поэтому эксплуатация 10 наличных скважин без дальнейшего бурения представляется нецелесообразной с точки зрения охраны недр и сохранения пластовой энергии. Месторождение Жаксымай нужно или законсервировать, или форсировать разработкой. Главк принял среднее решение. Что заставляет нас опротестовать решение Главка и просить о форсировании разработки Жаксымая? 1. Наличие в Жаксымаиской нефти авиабензина и большого количества легких фракций. 2. Наличие на Жаксымае хозяйственно-технической базы. 3. Наличие на Жаксымае отбензинивающей установки, уже сегодня частично обеспечивающей трест бензином. В силу отдаленности Жаксымая от железной дороги Кандыагаш - Гурьев (25+30 км) и от нефтепровода Каспий-Орск (до ближайшей насосной станции № 6 35 км) в случае форсирования буровых работ придется проложить 6 нефтепроводных линий длиной 35 км и построить к нему насосную станцию. Для освоения промысла Жаксымай придется произвести нижеследующие капитальные затраты, в основном на протяжении первых 3-4 лет (ориентировочно в миллионах рублей). 1. 6 нефтепроводных линий 35000 м с перекачивающей станции 2,5 2. Бурение 70000 м 12,5 3. 4 комплекта бурового оборудования 0,8 4. 110 комплектов эксплуатационного оборудования скважин 1,7 5. Промысловые емкости и нефтепровод 0,5 6. ДЭС и пр. энергетика с телефонизацией 1,8 7. Охрана труда, противопожарные мероприятия 0,5 8. Автогужтранспорт – приобретение и строительство гаража 0,7 9. Жилищно-коммунальное и соцбытовое строительство 3,5 10. 6 водопроводных линий 30000м 2,0 11. Теплофикация 1,0 12. Долотный цех 0,1 13. Складское хозяйство 0,1 14. Мехмастерские 0,3

ВСЕГО: 28,0 млн.руб.

Все затраты по Жаксымаю, включая эксплуатационные расходы (14 млн.руб.) и за вычетом возрастных сумм (4 млн.руб.), составят:

28 + 14 - 4 = 38 млн.руб.

На добываемую трестом нефть установлена отпускная цена 165 руб., или стоимость всей добытой нефти по отпускной цене составит:

165 х 400000 = 66 млн.руб. Сумма капзатрат 28,0 млн.руб.

Срок окупаемости капзатрат составит примерно 5 лет из расчета 28000 тыс.руб.: 165 руб. = примерно 170 тонн. Промысловая стоимость одной тонны нефти составит: амортизация - 44 руб. 25 коп. эксплуатационные расходы (на 120 скважин) - 35 руб. 75 коп. Итого примерно 80 руб. 00 коп. На І квартал 1940 года тресту «Актюбнефть» утверждена промысловая стоимость 1 тонны добытой нефти в сумме 79 руб. 25 коп. В годы максимальной добычи нефти себестоимость будет ниже и составит примерно 55-60 руб. за 1 тонну. На основании вышеизложенного просим пересмотреть решение Главка о прекращении эксплуатационного бурения на промысле Жаксымай.

Согласно приказу наркома товарища Л.М.Кагановича № 244/ Ц от 14.12.1940 года «О строительстве железной дороги Орск-Донское-Кандыагаш» эта дорога, протяженностью 248 км, из которых 129 км поручено строить нашему управлению, должна быть сдана в постоянную эксплуатацию в октябре 1940 года. Строительство должно быть проведено скоростным методом, при механизации работ примерно на 75-80 процентов. Для производства этих работ по линии Кандыагаш-Донское в 1 -м квартале должно быть завезено материалов и необходимых механизмов на сумму 21242 тыс.рублей и всего за год на сумму 41552 тыс.рублей. Финансовый сектор Цужелдорстроя вопреки приказу наркома выдвинул свой «план» на 1940 год - 20000 тыс.рублей, в том числе на 1-й квартал 6000 тыс. рублей на материал и механизмы, 3000 тыс. рублей на строймонтажные работы. Я считаю, что такое финансовое «планирование» Цужелдорстроя кроме того что срывает получение необходимых стройматериалов и механизмов для разворота скоростными методами строительства Кандыагаш-Донское, еще и вносит путаницу и некоторую дестабилизацию в такие отделы управления, как Стройтехснаб, и дает им возможность свою негибкость в снабжении стройки механизмами и строймате-риалами объяснять отсутствием денег. Производственный отдел управления строительства составил проект организации работ по линии Кандыагаш-Донское исходя из приказа наркома № 244/Ц, по которому предусмотрено почти все работы производить механизированным и полумеханизированным способом (конными волокушами). Если мы не будем иметь механизмов, то необходимо будет сейчас изменять проект организации работ за счет увеличения потребного количества рабсилы (изыскивать возможность ее получения) и целый ряд других мероприятий. Кроме того, Актюбинский областной комитет партии требует от нас, учитывая особенность хозяйственно-политического и оборонного значения новостройки, по возможности быстрее дать выход хромитовым рудам на железную дорогу. Коллектив вновь организованных участков и строителей направления Кандыагаш-Гурьев взял на себя социалистическое обязательство закончить укладку пути до Донского к 20 июля 1940 года и вызвал на социалистическое соревнование коллектив строителей Орск -Домбаровские угли. Благодаря тому, что два стройучастка (2-й и 3-й) Кандыагаш-Гурьев успешно завершили план 1939 года, нам предоставилась возможность перевести основной производственный и командный состав этих участков на новый боевой участок Кандыагаш-Донское. Коллектив этих участков, среди которого награжденный высшей наградой правительства, орденом Ленина, стахановец Кузембаев, полон боевого, здорового духа по-большевистски приказ наркома выполнить. Имея уже сейчас основной партийный актив 14 членов и кандидатов ВПК(б), которых я перебросил со 2-го участка, вопрос о переводе партийных дел из Гурьевской в Актюбинскую область КазССР поставлен мною в ЦК КП (б)К. Соответствующей политмассовой работой коллектив новостройки будет обеспечен. На 2-й и 3-й стройучастки переведены мною также и заместители начальников участков по политчасти ликвидируемых участков. В ходе проводимой политмассовой работы по стройке краткое донесение направил Вам 28 января 1940 года. Прошу политуправление НКПС поставить вопрос перед Цужелдорстроем о безоговорочном выполнении самим Цужелдорстроем приказа наркома № 244/Ц и о внесении ясности в этот вопрос. Ссылка Цужелдорстроя на то, чтобы закупить пока на эти деньги механизмы и материалы (а потом, дескать, посмотрим) не имеет под собой никакого основания, так как фонды, отпущенные нам, мы должны реализовать в том месяце, на который они отпущены, иначе они пропадают.

КП (б) К тов. Тайбекову На ваше письмо № 193/с от 24 марта 1944 г. по вопросу отпуска материалов для строительства и ремонта амбаров в тресте «Актюбнефть». Мною дано указание начальнику Казахстан-нефтекомбината тов. Пилипец приступить к ремонту и строительству амбаров в тресте «Актюбнефть» и отпустить необходимое количество леса и цемента, а также обеспечить подвозку бутового камня.

1688/С сообщаем: ввиду исключительно большой обводненности шубаркудукской нефти, доходящей 70-80 %, при большой стойкости эмульсии в условиях 20°С морозов отгрузка нефти заводам Наркомчермета до получения контакта невозможна. Наркомнефть дал указание отгрузить в течение 2 дней 50 тонн черного контакта. До сих пор контакт не получен. На Шубаркудукском промысле имеется нефти 2500 тонн обводненностью более 50%, 600 тонн обводненностью 30%, ожидаем контакты недельный срок, после поступления которых возможна отгрузка первого маршрута. Просим Вашего вмешательства ускорить обеспечение треста «Актюбнефть» керосиновым черным или газойлевым контактом, отсутствие которого является постоянной причиной срыва отгрузки нефти заводам Наркомчермета.

За последние три года трест «Актюбнефть» фактически заново организовал геологоразведочные работы, объем которых за 1949 год увеличился по сравнению с 1946 годом в 6,3 раза, а по сравнению с довоенным 1940 годом - в 9,1 раза. За счет полготовки кадров на месте трестом вновь организовано 12 бригад глубокого и 7 бригад крелиусиого бурения. В этот же период трест сделан коренное изменение в направлении разведочных работ. Наряду с продолжением разведочного бурения на солянокупольных структурах Северной Эмбы с 1947 года начал проводить в большом масштабе комплекс геологоразведочных работ на палеозойскую нефть в Актюбинском Приуралье, где организовано четыре разведки с 12-ю станками глубокого и 5-ю станками крелиусного бурения. Полученные первые результаты в истекшем году в Актюбинском Приуралье подтверждают его перспективность на получение промышленной нефти и газа. На 1950 год тресту планом предусматривается глубокое разведочное бурение - 25 тыс.м, крелиусное бурение - 20 тыс.м, картировочное бурение -15 тыс.м со следующим парком одновременно действующих станков - 16 роторных, ІІ крелнусных, 6 картировочных и охватом 10 структур, расположенных на большом расстоянии друг от друга: Однако существующие штаты аппарата треста в количестве 25 человек не соответствуют объему и характеру проводимых работ. В штате треста не предусмотрено должностей инженера по бурению, инженера по технике безопасности и др. В таком положении находится геологопоисковая контора и другие предприятия треста. Исходя из вышеизложенного, считаю возможным просить Вас дать указание применить к тресту штат и ставки нефтедобывающего треста первой категории.

Большую трудовую победу в борьбе за выполнение семилетки одержали геологи треста «Актюбнефтеразведка». В Темирском районе, близ поселка Кенкияк, расположенного в двухстах километрах южнее Актюбинска, они обнаружили крупное месторождение нефти. В беседе с нашим корреспондентом управляющий трестом Николай Викторович Черкашин рассказал: «Мы, разведчики недр, иногда подолгу не находим того, что ищем. И если нам улыбнется удача, то это для нас настоящий праздник. Вот сейчас весь кол-лектив треста переживает радость большой победы. После девяти лет непрерывных поисков мы обнаружили огромную кладовую подземного горючего. Открытое нами месторождение - крупнейшее в Казахстане. По самым скромным подсчетам, его запасы исчисляются в 15 млн.тонн. Но это еще не все. Мы пока проследили структурно-поисковыми скважинами лишь 10 кв. км. Это незначительная часть площади нового многообещающего теперь Кенкиякского нефтеносного района. И мы надеемся повсеместно обнаружить здесь подземные озера «черного золота». К тому же в Кенкияке еше нигде не бурились скважины глубже 500 метров. Не исключено, что ниже этого горизонта также залегает нефть. На обследованной площади мы обнаружили два нефтеносных горизонта. Первый лежит на глубине 340 метров, в так называемых юрских отложениях, второй - в пермотриасовых отложениях, 150 метрами ниже первого. Кенкиякская нефть, особенно во втором, нижнем горизонте, очень легкая, с удельным весом 0,863. Это говорит о ее высоком качестве. Весьма ценно и то, что все месторождения удобны для добычи, благодаря сильному напору горючего, доходящего до самоизлива. На днях при определении мощности пермотриасового горизонта из скважины ударил 20-метровый фонтан. За каждый час он выбрасывал примерно по 5 тонн, нефти. Открытие этого месторождения сделано у нас героями дня - геологами Примугоджарской партии треста, которые работают непосредственно в Кенкияке под руководством начальника партии Г.Таршилова, главного геолога В.Васильева, главного инженера по бурению Г.Горошникова, участкового геолога Л.Трайнина. Благодаря умению и настойчивости этого дружного коллектива, здесь довольно быстрыми темпами проводились и проводятся поисковые работы. Особенно прославилась в этой партии бригада мастера М.Шерниязова, бурившая как раз ту скважину, из которой ударил фонтан. После определения дебита этой скважины нужно было тут же погасить фонтан, потому что без эксплуатационной установки он убыточен и очень опасен. Слесарь Л.Кабицкий, бурильщик Д.Турабаев, помощник К.Сариев, бригадир М.Шерниязов, начальник участка Л.Трайнин и другие, все в этот день были богатырями. 13 часов подряд они работали под черным, слепящим глаза холодным ливнем. И до полной победы никто не ушел с места схватки с фонтаном. Сейчас в Кенкияке развертываются новые большие работы. Вслед за структурно-поисковым мы начинаем здесь глубокое разведочное бурение. Пущена в ход наша «тяжелая артиллерия», после которой сюда уже могут идти эксплуатационники-добытчики «черного золота».

№41

В целях усиления геологоразведочных работ на нефть и газ; в районах Южного Мангышлака, юго-восточной части Прикаспийской впадины и быстрейшей подготовки выявленных нефтяных месторождении Жетыбай, Узень, Прорва и Кенкияк к эксплуатации и соответствии с постановлением Совета министров СССР от 24 октября 1961 гола № 964 Совет Министров Казахской ССР постановляет: 1. Министерству геологии и охраны недр Казахской ССР обеспечить: а) прирост в 1962-1963 годах в районах Южного Мангышлака и юго-восточной части Прикаспийской впадины запасов нефти по категориям А + В+С в количестве 250 млн.тонн, и том числе по категориям А+В-70 млн.тонн; б) представление на утверждение в Государственную комиссию по запасам полезных ископаемых при Сонете министров СССР данных о запасах нефти по категориям С1 и С2 на месторождениях Жетыбай, Прорва, Кенкияк и Узень с выдачей Гурьевскому совнархозу материалов для проектирования обустройства промысла на месторождении Прорва в феврале 1962 года; в) окончание разведки указанных в подпункте «б» месторождений, имея в виду утверждение данных о запасах нефти и газа по категориям А,В,С в Государственной комиссии по запасам полезных ископаемых при Совете министров СССР в следующие сроки: по месторождению Кенкияк - во втором квартале 1962 года, Прорва - в 1963-м, Жетыбай - в 1964-м, Узень -в 1965 году. По разведанной части юрской залежи месторождения Прорва запасы утвердить в ГК во втором квартале 1962 года. По месторождениям Кенкияк и Прорва своевременно провести пробную эксплуатацию и выдать Гурьевскому совнархозу материалы для составления проекта разработки в июле 1962 года; г) организацию в г. Гурьеве к 1 апреля 1962 года строительно-монтажного треста «Казнефтегеологострой» по строительству объектов буровых организаций Западно-Казахстанского геологического управления и трестов «Актюбнефтеразведка», «Уральскнефтегазразведка», «Казахстаннефте-геофизика». Организацию треста произвести в пределах численности административно-управленческого персонала и плана по труду, установленного Министерством геологии и охраны недр Казахской ССР на 1962 год. Принять к сведению, что Госплан Казахской ССР предусмотрел в народнохозяйственном плане на 1962 год выделение строительной техники Министерству геологии и охраны недр Казахской ССР для треста «Казнефтегеологострой»; д) проведение пробной эксплуатации выявленных нефтяных залежей на месторождениях Жетыбай и Узень; е) реализацию оборудования, материалов и транспортных средств, выделенных Министерству геологии и охраны недр Казахской ССР на 1963 год по постановлению Совета министров СССР от 24 октября 1961 г № 964 для проведения геологопоисковых и разведочных работ на нефть и газ, согласно приложению № 1; ж) изыскание в 1962-1963 гг. подземных вод для питьевого и технического водоснабжения, а также строительных материалов в районах месторождений Прорва, Кенкияк, Жетыбай и Узень; з) окончание работ по топографо-геодезической съемке месторождений Прорва - в первом квартале 1962 года, Кенкияк - в первом полугодии 1962 года. Выполнение топографо-геодезических работ в 1962-1963 гг. по съемке месторождений Жетыбай и Узень в масштабах 1:10000, 1:5000; и) разведку и утверждение во втором квартале 1962 года запаса глин вблизи промысла Макат для завода по изготовлению порошков разных глин и реагентов, мощностью 25 тыс.тонн в год. 2. Министерству геологии и охраны недр Казахской ССР, Казахскому и Гурьевскому совнархозам обеспечить: а) выполнение в 1962-1963 годах геологопоисковых и разведочных работ на нефть и газ в объемах, согласно приложению № 2; б) строительство в 1962-1965 годах новых материально-технических и ремонтно-механических баз, шоссейных дорог в районах проведения геологоразведочных работ и нефтяных промыслов на полуострове Мангышлак и на территории юго-восточный части Прикаспийской впадины, а также заградительной дамбы на нефтяном промысле Прорва и завода по изготовлению порошко-образных глин и реагентов на нефтяном промысле Макат в сроки, согласно приложению № 3; в) проведение проектно-изыскательских работ в сроки, согласно приложению № 4.

На территории Актюбинской области открыто и разведано 8 месторождений с общими промышленными запасами около 80 млн.тонн. Находятся в эксплуатации: Кенкняк (29 млн.т) с 1966 года, Шубаркудук (0,5 млн.т), Жаксымай (0,51 млн.т) с 1933 года. С 1976 года объединением «Эмбанефть» промысел Жаксымай поставлен на консервацию. Остаточные извлекаемые запасы нефти (при коэффициенте нефтеотдачи 0,20) по Жаксымаю составляют около 150 тыс.тонн, а по Шубаркудуку - около 70 тыс.тонн.

1. Кумсайское - в 6 км к северо-востоку от Кенкияка. Извлекаемые запасы из юрских отложений - 23,3 млн.тонн. Дебиты скважин небольшие: 0,8-1,2 т/ сутки, поэтому межведомственной комиссией МГ Казахской ССР запасы отнесены к забалансовым. Между тем, наличие рядом обустроенного промысла не вызовет особых затрат для подготовки к эксплуатации. 2. Кокжидинское - в 2 км от Кенкияка. Промышленные запасы по категории С2-15 млн.тонн при дебитах скважины 6-7 м/ сутки. К месторождению подходят почти все коммуникации промысла Кенкияк. Экономически выгодное месторождение.

Байганинский район 1. Акжарское месторождение расположено в 16 км к северу от пос. Жаркамыс. Запасы утверждены в ГКЗ при СМ СССР в 1968 году в количестве 2,77 млн.тонн. В 1971 году передано объединению «Эмбанефть» для эксплуатации. Никаких работ по подготовке к эксплуатации не ведется. 2. Каратюбинское расположено рядом с пос. Жаркамыс. Запасы утверждены в ГКЗ в 1969 году в количестве 7,3 млн.тонн. Скважины фонтанирующие. Никаких работ объединением «Эмба-нефть» не ведется. 3. Копинское расположено в 18 км от нефтеперекачивающей станции № 4 нефтепровода Гурьев-Орск в 7 км от ст. Сагиз. Утвержденные промышленные запасы 1,5 млн.тонн. Никаких работ не ведется. Все эти месторождения находятся в благоприятных экономических условиях, средние глубины залегания нефти - 500- 900 метров. 4. Кенкиякское месторождение. Промышленные запасы 29 млн.тонн. Согласно технологической схеме (проекту) разработки месторождения предусматривались: эксплуатационных скважин - 1062, сейчас имеется 385, нагнетательных -354, имеется 5. Среднегодовая добыча нефти за весь период разработки -915 тыс. тонн. Период разбуривания -5 лет. Предусмотрено закачивание пара и воды. Ежегодно максимально: пара -3,8 млн.тонн, фактически за 3 года -280 тыс.тонн, фактически воды -ноль. Срок разработки - 34 года. Добыча нефти на 1975 год планировалась: по проекту - 952 тыс. тонн. Фактически добыто 444,1 тыс.тонн. На восьмую пятилетку планировалось ввести в работу 283 новых скважины, введено 202, что позволило довести добычу в 1970 году до 292 тыс. тонн при среднегодовом приросте добычи 58 тыс. тонн. На девятую пятилетку объединением «Эмбанефть» запланировано было ввести 176 новых скважин (107 - к восьмой пятилетке), введено 139. Это дало среднегодовой прирост добычи 30,3 тыс.тонн. На 1976 год планируется ввести 51 скважину. Выводы. Добыча нефти по Кенкияку неоправданно сдерживается. Темпы роста добычи снижаются. План строительно-мон тажных работ, представляемый СУ-3 объединения «Эмбанефть», ежегодно с 1966 года колеблется и пределах 1,3-3,0 млн. руб. Среднегодовой объем СМР за прошедшую пятилетку составил 2548 тыс. руб. При таких объемах планируемых работ строительное управление не может себе создать необходимую техническую базу и в результате даже эти мизерные объемы выполняются на 75-80%. Отсюда нехватка жилья и, как следствие, - необеспеченность рабочими кадрами нефтяников и строителей. Меры, принимаемые Миннефтепромом СССР по увеличению закачивания пара и воды в Кенкияке, начиная с 1977 года, помогу т поднять добычу, хотя по времени они опаздывают на пятилетие. Необходимо форсировать разбуривание месторождения с ежегодным вводом около 100 новых скважин, вводить ежегодно минимум 50 квартир на протяжении 3-4 лет. Перспективы промышленной добычи нефти из подсолевых отложений Кенкияка зависят от качества работы нефтеразведчиков. Чтобы дать прирост промышленных запасов нефти 27 млн. тонн (почти равносильно существующему Кенкияку), Кенкиякской НРЭ необходимо закончить бурением и испытанием скважины № 104, 99, 94 на площади Кенкияк и №1, 4, 3 на площади Бозоба (в 3-5 км северо-западнее Кенкияка). Состояние скважин на 1 мая 1976 года: №104 бурится с августа 1974 года, глубина 4066 м, в бурении вторым стволом. Проектная глубина - 4800 м. Признаки нефтега-зоносное отмечаются с 3947 м до 4100. Подготавливается спуск 6-дюймового хвостовика. Кроме уже известных нефтегазоносных горизонтов, скважина должна дать ответ о нефтегазоносности до глубины 4800 м. №99 забурена в декабре 1973 года. Глубина 4360 м, в аварии - прихват бурильных труб. При бурении наблюдалось обильное газонефтепроявление. Проектная глубина 4600 м. Продуктивные горизонты отмечаются с интервала 3842 м до 4155 м. В настоящее время скважина закрыта, на устье давление поднимается до 200 атм. Работа приостановлена, так как скважина находится в зоне затопления паводковыми водами. №94 забурена в августе 1973 года, забой - 4208 м, проект - 4500 м. Выделено шесть продуктивных горизонтов в интервале 3758-4080 м. Находится в консервации из-за отсутствия необходимого количества барита. Выводы. Разведочные скважины бурятся долго. Технология их проводки при помощи тяжелого баритизированного раствора с удельным весом 1,9-2,1 г/ куб.см. отрицательно сказывается на активности вскрываемых нефте-газоносных горизонтов. Зона загрязнения их вокруг скважины неизвестна, но значительна, так как при бурении «свежие» продуктивные горизонты проявляют себя активно, однако при длительном воздействии на них тяжелых растворов, после обсаживания колонной и цементации, после прострела «молчат» или проявляют себя слабо. Необходимо перейти на растворы, засоряющие пласт (на нефтяной основе), изменить методику испытания скважин, т.е. вызова притока нефти. Пример - скважина № 91. Закончена бурением - 4352 м. При бурении было вскрыто 12 нефтегазоносных горизонтов в интервалах 4064-4324 м. 8 горизонтов (объектов) опробовано, однако приток подучен в пределах 1,4-3,6 т/сутки. При бурении скважина вела себя активно. После испытания последних 4-х объектов и при таком притоке геологи дадут заключение «списать по геологическим причинам». Около трех миллионов рублей государственных средств затрачено впустую. Этого допускать нельзя. На скважине необходимо работать столько, сколько будет нужно, чтобы заставить ее работать. Необходимо испытать все методы опробования с применением всевозможных реагентом, длительного промывания подои, снижения уровня глубинными насосами и т.д. Нефть есть. Её необходимо научиться взять у природы. Зрелой методики испытания глубоких подсолевых скважин еще нет. Нужен поиск, труд, терпение. Предложения. Принимая но внимание, что скважины 93, 90, 104, 88 и 96 вскрыли нефтегазоносные горизонты, которые проявили себя реальной нефтью (скв. 88, 93, 90 и 96), следовало бы Миннефтепрому СССР смело приступить к бурению разведочно-эксплуатационных скважин на реальные, известные продуктивные пласты скважин № 90, 93 или 96. Ждать оконтуривания подсолевых структур - это потерять уже 3-5 лет, при условии, если не изменится технология бурения и вскрытия пласта. Подсолевая нефтегазоносная структура находится под действующим промыслом, где рядом соседствуют глубокие разведочные и эксплуатационные скважины. Результат. Ускорение добычи подсолевой нефти на 1-3 года. Кенкияк сможет сам ежегодно давать к концу десятой пятилетки 3-5 млн. тонн нефти. Министерство геологии Казахской ССР при этом вынуждено будет ускорить работы и повысить их качество. Фронт работ для этого не ограничен. Миннефтепром СССР разрешил объединению «Эмбанефть» такие работы вести к Гурьевскои области, и они уже ведутся буровиками из Волгограда более года. Почему это не делается объединением в нашей области? Потому, что оно старается дать у себя хотя бы такую перспективу роста, какую мы имеем в Кенкияке, и задержать центр тяжести нефтедобычи еще немного и Гурьевской области.

работ на нефть и газ в Актюбинской области В нефтеразведочных организациях Министерства геологии КазССР за последние годы произошли заметные сдвиги в наращивании объемов в геологоразведочных работах и совершенствовании методов их применения. Совместно с КазНИГРИ разработана комплексная программа геологоразведочных и научно-исследовательских работ по дальнейшему повышению их эффективности и обеспечению запланированных приростов запасов нефти и газа на X пятилетку. Осуществляются конкретные мероприятия по улучшению организации буровых и опробовательских работ, совершенствованию технологических процессов. Проводится большая работа по строительству производственно-технической базы для централизованного ремонта бурового оборудования, автомашин, тракторов, цеха сухих тампонажных смесей на основе опытно-промышленной дезинтегратор но и установки, по подготовке к выпуску силикальцитных блоков для строительства базовых поселков, улучшения жилищно-бытовых условий трудящихся. Приняты меры по широкому развитию социалистического соревнования на уровне всех подразделений, распространению опыта передовых бригад, прогрессивных методов организации труда, наставничества, внедрению метода бригадного подряда. В результате за первое полугодие 1977 года при росте объемов геологоразведочных работ выполнены нее основные технико-экономические показатели, в том числе и организациями, расположенными в Актюбинской области. Так, по Актюбинском НРЭ рост выполненного объема работ за первое полугодие составил 24,2% против соответствующего периода 1976 года, а по Кенкиякской НРЭ за тот же период 32,1%. Рост объемов в физическом выражении составил 19,4 % и 26,2% при росте скорости на 42,4% и 4,1% соответственно. Вместе с тем, несмотря на достигнутые успехи, имели и имеют место, как правильно указано в Вашем письме министру гео-логии СССР тов. Козловскому Б.А., определенные недостатки. С целью комплексной оценки нефтегазоносности подсолевых отложений месторождений Кенкияк и Каратобе, разработки мероприятий по совершенствованию технологии бурения, вскрытию и опробованию продуктивных горизонтов, осуществления полного контроля за проведением работ на бурящихся и вновь вводимых в бурение скважинах в полном соответствии с утвержденными проектами и разработанными рекомендациями создана группа из высококвалифицированных специалистов. Разработаны графики проведения буровых и опробовательских работ по каждой скважине с соответствующим контролем со стороны инженерно-технических работников» управления «Казнефтегазразведка» и научных сотрудников КазНИГРИ. Министерство обязало управление «Казнефтегазазведка» уделить особое внимание на удовлетворение всех нужд нефтеразведочных организаций Актюбинском области. Отраслевым отделом министерства указано на недостаточность контроля за ходом работ по каждой скиажине. Однако необходима помощь директивных органов Актюбинском области в решении вопросов, не зависящих от министерства. Министерство геологии КазССР просит Актюбинский областной комитет Компартии Казахстана помочь в решении вопросов выполнения плана грузоперевозок транспортом общего пользования и реализации фондов на горюче-смазочные материалы, так как находится под угрозой срыва подготовка к нормальной работе в зимних условиях.

С 31 июля сего года на площади Жанажол (Мугоджарский район) из скважины № 4 актюбинскими нефтеразведчиками получен фонтан нефти из подсолевых отложений с глубины 2800 - 2X94 м. 2 августа закончено полное исследование скважины. Дан-ные исследования говорят о промышленной нефтяной залежи. При исследовании получены следующие дебиты нефти п газа: по данным сейсмиков, поднятие Жанажол является не единственным. Таких структур насчитывается несколько, в основном они расположены на юге области. Разведка их сопряжена с удалением от баз снабжения до 600-700 км. Имеющийся у экспедиции транспорт не в состоянии обеспечить нормальную, бесперебойную работу буровых. Расход различных материалов на одну скважину в год составляет порядка 10 тыс. тонн, учитывая внутренние перевозки. Поэтому для усиления разведочных работ экспедиция просит оказать помощь в следующих вопросах: 1. Обеспечение транспортом. Обязать Актюбинское автоуправление выполнить спущенный государственный план по перевозке грузов Актюбинской нефтеразведочной экспедиции, который на сегодня выполняется на 14%. 2. Улучшение снабжения котлопунктов на буровых - увеличить ОРСу фонды на мясо н дать лимит на продажу путем перечисления для котлопунктов экспедиции 100 бытовых холодильников. Помочь кадрами поваров. 3. Оказать помощь в обеспечении стройматериалами для строительства базисного поселка в Жилянке. 4. Поставить вопрос об организационной структуре нефтеразведочных организаций в Актюбинской области. Существующая на сегодня структура имеет раздробленную систему. При такой системе нефтеразведочные экспедиции Актюбинской области не имеют своих баз технического снабжения, а один из ответственных этапов - опробование и испытание скважин на нефть и газ - ведется Северо-Каспийской экспедицией, расположенной в г.Уральске, которая имеет план на количество объектов, не отвечая за прирост запасов. В Актюбинске имеется несколько небольших самостоятель-ных организаций, подчиняющихся непосредственно управлению «Казнефтегазразведка» в г.Гурьеве. Все это сдерживает разворот и сосредоточение разведочных работ на необходимых участках. Необходимо создание в Актюбинской области единой нефтеразведочной организации с замкнутыми циклами работ.

В последние годы геологоразведочными работами подтверждена высокая оценка перспектив нефтегазоносности солевых отложений на территории Актюбинской области. В районе месторождения Кенкияк открыты новые нефтяные месторождения: Жанажол, Бозоба, Каратобе и другие. Выявлены перспективные структуры и зоны, позволяющие усилить поиски и разведку новых месторождений. Все это характеризует данный регион, рас-положенный вблизи промышленно-развитых районов страны, как один из наиболее перспективных для ускоренного наращивания объемов добычи нефти. В XІ пятилетке на территории области намечено значительно увеличить поисково-разведочное бурение на нефть и усилить работы по подготовке месторождений для промышленного освоения. В целях ускоренного развития работ по разведке, освоению и вводу в разработку нефтяных месторождений Актюбинской области приказываю: 1. Создать производственное объединение «Актюбинскнефть» (со специальным аппаратом управления) с местонахождением в г.Актюбинске Актюбинской области Казахской ССР и подчинить его непосредственно Министерству нефтяной промышленности. 2. Передать из объединения «Эмбанефть» в состав объединения «Актюбинскнефть» предприятия и организации, расположен-ные в Актюбинской области, согласно приложению. 3. Преобразовать строительное управление № 3, входившее в состав треста «Эмбанефтестрой» объединения «Эмбанефть», в качестве структурного подразделения без прав юридического лица на отдельном балансе и подчинить его нефтегазодобывающему управлению «Октябрьскнефть» объединения «Актюбинскнефть». 4. Создать и непосредственном подчинении объединения «Актюбинскнефть» Октябрьское управление буровых работ на самостоятельном балансе с местонахождением в г.Октябрьске Ак-тюбинской области Казахской ССР. 5. Отнести к группам по оплате труда руководящих и инженерно-технических работников, предусмотренным постановлением ЦК КПСС, Совета Министров СССР и ВЦСПС от 12 декабря 1972 года № 842:

6. Прием и передачу предприятий, организаций, предусмотренных настоящим приказом, произвести по балансу на 01.01.1981 года в порядке, установленном постанлением Совета Министров СССР от 12 октября 1965 года №755. 7. Объединениям «Эмбанефть» и «Актюбинскнефть» в десятидневный срок после окончании приема и передачи предприятий и организаций, представить в министерство распределительный акт с указанием основных технико-экономических показателей развития объединений на 1981 год и 1981-1985 годы. 8. Планово-экономическому управлению (тов. Грайферу), финансовому управлению (тов. Синицину) на основе распределительного акта установить плановые показатели объединениям «Эмбанефть» и «Актюбинскнефть». 9. Контроль за выполнением настоящего приказа возложить на управление организации труда, заработной платы и рабочих кадров (тов. Сопина).

на самостоятельном балансе 1. Нефтегазодобывающее управление «Октябрьскнефть», в его составе: на самостоятельном балансе

2. Кенкиякское управление технологического транспорта. Структурное подразделение на отдельном балансе:

Жаксымайская база производственно-технического обслуживания и комплектации оборудования.

На протяжении последних десяти лет я неоднократно обращался в ЦК КП Казахстана, Мингео СССР и Кингео КазССР,с докладными записками, в которых доказывал высокую перспективность поисковых работ на подсолевую нефть в южных районах Актюбинской области, настаивал на значительном расширении этих работ и подчеркивал необходимость создания в Актюбинске самостоятельной специализированной организации для их проведения. Я писал о том, что эта организация должна быть подчинена непосредственно Мингео Казахстана, а не находящемуся в Гурьеве управлению, которое на протяжении многих лет доказало свою незаинтересованность в проведении каких либо исследований за пределами Гурьевской области. Моя уверенность в возможности открытия в подсолевых отложениях юга Актюбинской области промышленных месторождений нефти созрела еще в те далекие годы, когда я лично исследовал эти районы. Коя первая публикация по данному вопросу относится к І960 году. Позднее, работая в Сибири и убедившись в нефтеносности значительно более древних подсолевых отложений Иркутской области и Красноярского края, я смог еще более обоснованно давать прогнозы в отношении юга Актюбинской области. Я учитывал также, что здесь мы имеем дело с обжитыми легко доступными районами, а не с глухою сибирской тайгою, где все капиталовложения экономически менее эффективны. Наконец, я учитывал, что добыча нефти во всех "старых" районах постепенно снижается и что на территории Европейской части СССР, за исключением востока Прикаспия, не осталось районов, перспективных для проведения нефтепоисковых работ. Таким образом мои рекомендации были достаточно глубоко продуманы и преследовали цель скорейшего создания нового крупного района нефтедобывающей промышленности, что в настоящее время для нашей страны является задачей первостепенной народнохозяйственной важности. Как Вам известно, в X пятилетке, несмотря на очень низкие темпы и низкое качество буровых работ, в бассейне верховьев.Эмбы был открыт ряд месторождений нефти в залегающих ниже кунгурской соли карбонатных породах верхнего и среднего карбона. Наиболее крупные из этих месторождений - Жанажольское и Кенкияк-Кокжидинское -требуют доразведки и скорейшего ввода в эксплоатацию. Продолжение поисковых работ несомненно может привести к открытию еще ряда таких месторождений. Прилетев в Москву на совещание по тектонике молодых платформ я встретил прибывшего на это совещание из Актюбинска начальника геологического отдела Актюбинской нефтеразведочной экспедиции Казнефтегазгеологии И.Б.Дальяна. Он мне рассказал, что. Вы энергии ставите вопрос перед министром геологии СССР Е.А.Козловскиы о создании в Актюбинске специализированного объединения для проведения поисковых и разведочных работ на псдсолевую палеозойскую нефть. Я целиком поддерживаю Ваше предложение, считаю его правиль ным и жизненно необходимым. Министр геологии СССР Е.А.Козловский назначил на 29 января заседание коллегии министерства для рассмотрения основных направлений нефтепоисковых работ на XІ пятилетку. Я прилетел из Новосибир ска накануне, чтобы участвовать в этом заседании, однако оно оказалось перенесенным на 10 февраля и может быть будет еще отложено. Я дождусь этого заседания и на коллегии Мингео СССР выступл с поддержкой Вашего предложения об усилении поисково-разведочных работ на подсолевую нефть и о необходимости создания для этого в Актюбинске специализированного производственного объединения. О решении коллегии по этому вопросу я поставлю Вас в известность, чтобы в случае необходимости его, изменения Вы могли бы обращаться в вышестоящие партийные и государственные инстанции.

по управлению Северного района треста «Эмбанефть» 10 января 1937 г. г. Темир На основании приказа по Народному Комиссариату Тяжелой промышленности от 28 декабря 1936 г., Северный район выделен из Треста «Эмбанефть» и реорганизован в самостоятельный трест Актюбинской Нефтяной промышленности «Актюбинскнефть» от 1 января 1937 года.

Қазақстан Республикасы «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы» Заңының 13 бап 4 тармағына сәйкес, қала әкімінің жанындағы ономастикалық комиссиясының ұйғарымын негізге ала отырып, Атырау қалалық Мәслихаты және қала әкімі Шешім етеді:

Ескі аэропорт маңындағы 2 жаңа көшеге: 1. Гурьев облыстық кеңесі төрағасының орынбасары болған облыстың экономикасы мен мәдени өмірін дамытуға үлкен үлес қосқан «Еңбек Қызыл Ту» және үш дүркін «Құрмет белгісі» медальдерімен марапатталған Сұлтан Өжкеновтың есімі берілсін. 2. Еліміздің мұнай саласының дамуына көп еңбек сіңірген инженер-геолог және мұнай өндіру кендерінің ашылуына зор үлес қосқан, Қазақ ССР-нің еңбек сіңірген геолог барлаушысы Ленин сыйлығының лауреаты, «Отличник» белгісімен, «Ұлы Отан соғысында ерен еңбегі үшін» , «Құрмет» белгісімен, «За трудовое отличие» медальдарымен марапатталған, Нәрен Имашевтің есімі берілсін.

На сессии городского Маслихата принято решение № 101 от 10 декабря 2004 года о присвоении Нарену Имашеву одной из улиц города, строящегося жилого комплекса в районе старого аэропорта. Нарен Имашев - заслуженный геологоразведчик Казахской ССР, Лауреат Ленинской премии. Он - один из тех специалистов, который стоял у истоков становления и развития нефтеразведочной и нефтедобывающей отраслей Казахстана. Нарен Имашев является Персональным пенсионером Союзного значения, в своей трудовой деятельности он прошел все ступени руководящих должностей нефтяной отрасли от главного геолога и директора нефтепромысла до первого руководителя Объединения «Казахстаннефть» и Западно-Казахстанского геологического управления (ныне АО «Атыраумунайгазгеология»), Также он является первооткрывателем более 10 известных месторождений нефти и газа, одной из которых - крупное газоконденсатное месторождение «Имашевское» в междуречье Урал-Волга, названо его именем. В знак признания заслуг Н.Имашева и увековечения памяти нашего земляка ономастическая комиссия при аппарате акима го-рода просит Вас изготовить и установить мемориальную доску на фасаде здания АО «Атыраумунайгазгеология».

4 сентября 1958г. г.Гурьев На основании Постановления Совета Министров Каз.ССР от 16 августа 1958 г. №721 и в соответствии с приказом по Министерству Геологии и Охраны недр Казахской ССР от 20 августа 1958 г. №247 и Поставновления Гурьевского Совнархоза от 23 августа 1958 г. №73, комиссия в составе представителей:

От Гурьевского Совнархоза:

От Министерства Геологии и Охраны недр Казахской ССР: т.Плошай В.В. - заместитель Министра. т.Краев П.И. - нач.отдела нефти МГ и ОН КазССР. т.Максименко И.А. -нач.планово-экономического отдела Министерства. т.Гузь В.И. - Главный механик Министерства. От автора:Это комиссия обследовала состояние геологической, геофизической изученности трестов "Казахстаннефтеразведка" и "Мангышлакнефтеразведка" и конторы "Казахстаннефтегеофизика" и выработала рекомендаций о дальнейшем направлений работ.

Основным направлением до пятой пятилетки являлось поиски и разведка залежей нефти на соляных куполах. Поисковые и разведочные работы были сосредоточены в центральной час ти Южной Эмбы, в районе куполов Макат, Доссор и Косчагым, и менее значительном объеме в междуречье Урал - Волга, в частях прилегающей к району г.Гурьева /Новобогатинск, Кандаурово, Черная речка/ и в Темирском районе Северной Эмбы /Шубаркудук, Джаксымай/. Юго-восточное направление работ было принято на геологическом совешании в г.Гурьеве в 1944 году, проведенной под руководством главного геолога Наркомнефти М.Ф.Мирчипа. Это направление являлось руководящим до последнего времени и позволило не только открыть ряд новых месторождений, также как Каратон, Кошкимбет, Тереньузюк, Тажигали, но и установить новую тектоническую зону представленную Южно-Эмбинским погребенным поднятием. Для изучения геологического строения и выявления перспектив в нефтеносности Южно-Эмбенского поднятия в 1944 году здесь было начато бурение опорной скважины №2, а в 1950 году опорной скважины №5. С начала ведения разведочных работ в Урало-Эмбенской области по 1/1-1951 г. пребывало в глубокой разведке 31 соляно-купольных структур, из которых в районе разведке 31 соляно-купольных структур, из которых в районе Южной Эмбы 34 структуры, а на Северной Эмбе 7 структур.

Промышленная нефтеносность установлена на 20 площадях.

В разработку были введены 15 площадей, из которых 13 на Южной Эмбе и 2 на Северной Эмбе. Промышленная добыча нефти на Южной Эмбе еще начата до Октябрьской революции с вводом в разработку двух площадей:

Доссор в 1911 году и Макат в 1915 году.

На 1.1. 1951 добыто на соляно-купольных месторождениях 16367 тыс.тн нефти. В 1950 добыча нефти составляла 1057,9 тыс.тн. В пятой пятилетке и в 1956 и 1957 годах шестой пятилетке разведочные работы проводились: 1. На соляных куполах Южной Эмбы, в ее центральной и юго-восточной части, и в незначительном объеме в междуречье Урал-Волга, в районе прилегающем к г.Гурьеву. 2. На Южно-Эмбенском поднятии в отложениях палеозоя и мезозоя. 3. В 1957 году начаты разведочные работы на полуострове Мангышлак, где рекогносцировочными геолого-поисковыми работами выявлены, крупные антиклинальные структуры перспективные в нефтегазоносном отношении. Перспективность этого района давно признана, но ввиду отдаленности этой территории от основных центров и слабой экономической освоенности его, ограничивались проведением небольшого объема геолого-поисковых работ. Состояшееся, в октябре месяце 1956 года, совещание по перспективам развития поисков нефти и газа в Западной части Средней Азии, определило направление разведочных работ на Мангышлаке. Постановлением Совета Министров СССР от 25 декабря 1956 года №1625 организован трест «Мангышлакнефтегазразведка» , на которого возложено вести геолого-разведочные работы на Мангышлаке. В течение в 1951 по 1957 год включительно, разведочное бурение на землях Объединения «Казахстанефть» проводилось силами треста «Казахстанефтегазразведка» на новых площадях соляно-купольной области и Южно-Эмбенского поднятия, нефтепромысловыми управлениями на промысловых площадях. В ІV квартале 1957 года, вновь организованным трестом «Мангышлакнефтегазразведка» начато разведочное бурение на Мангышлаке. В глубокой разведке по объединению «Казахстаннефть», за этот период, прибывало 31 площадь, на которых пробурено 394 058 метров. За период с 1951-1957 годы трест «Казнефтеразведка» проводил работы на 22 разведочных площадях, из них 17 - по соляно-купольной зоне и 5 по Южно-Эмбенскому поднятию. Кроме того были закончены бурением 2 опорных скважин на Южно-Эмбенском поднятии №2 и 5 и опорная скв. №4 в районе Ново-Казанки, междуречья Урал-Волга. Общее количество пробуренных глубоких разведочных скважин по площадям треста «Казнефтеразведка» составляет 191 со суммарным метражем 360 931 метров. Из числа 17 площадей, охваченных глубоким разведочным бурением в соляно-купольной области, по 8 площадям установлена промышленная нефтеносность: Каратон-Кошкимбет, Тереньузкж, Дангар, Карсак, Тажигали, Караарна, Алтыкуль и Южный Камыскуль. Из числа последних, 2 площади Каратон-Кошкимбет /новый участок на старой площади/ и Тереньузюк введены в промышленную разработку. Эффективность разведочных работ по количеству открытых промышленно-нефтеносных площадей в соляно-купальной области Эмбы составляет за семилетие - 47 %. На Южно-Эмбенском поднятии разведочным бурением вскрываются отложения палеозоя /кабон, девон/. Структурные условия вскрытых палеозойских отложений остаются неясными. Признаки нефти в разрезах скважин отмечены /Жанасу/. Мезозойские отложения хотя и вскрывались в неблагоприятных структурных условиях, но тем не менее в опорной скв. №2 среднеюрских отношений получен приток нефти и газа. Большой объем разведочного метража выполнен нефтепромысловыми управлениями на доразведке старых промысловых площадей. Разведочное бурение велось на 13 промысловых площадях: Макат, Байчунас, Искине, Косчагын, Сагиз, Тюлюс, Кульсары, Комсомольский, Мунайлы, Тереньузюк, Карсак, Доссор. Из них на Тереньузюке и Корсаке бурились оценочные скважины с целью получения параметров для подсчета запасов нефти, на Каратоне и Доссоре проводились разведочные работы «Казнефте-разведка» и нефтепромысловыми управлениями. Всего на промысловых площадях НПУ за семилетие пробурено 133127 метров разведочным бурением, что при общем разведочном метраже по Объединению в 394,1 тыс.м составляет 34%. Трест «Мангышлакнефтегазразведка» в 1958 г. проводил глубокое разведочное бурение на площади Тюбеджик. По другим скважинам пробурено 2280 м. Нефтеносные горизонты отмечаются по каротажу в меловых отложениях. Ранее эти горизонты были испытаны в крелиусных скважинах, из которых получены притоки окисленной нефти непромышленного значения. Как видно из вышеизложенного обзора состояния разведочных работ на землях Объединения «Казахстаннефть» промышленно-нефтеносными являются соляные купола Урало-Эмбенской области. Эффективность геолого-разведочных работ на Эмбе по открытию новых нефтяных месторождений относительно высокая. Открытие новых месторождений в основном находится в прямой зависимости от объема разведочного бурения. В последнее семилетие пробурено 386,4 тыс.метров или в среднем 57 тыс. метров в год, открыто 2 крупных /в условиях Эмбы/ месторождения - Тереньузюк и Карсак, ряд мелких месторождений, новых нейтеновских участков и горизонтов на разрабатываемых месторождениях. Прирост промышленных запасов нефти за семилетие составил 20 млн. тонн, вместо 16,1 миллиона тонн по плану. За этот же период общая добыча нефти составила 9682,7 тыс. тн. Стоимость одной тонны подготовленных запасов в среднем равна - 28 рублей, с тенденцией к скважине от 31,2 р. За период 1951-1956 гг. до 11,7р. В 1957 г., в связи с открытием месторождения Тюрень-Узюк со сравнительно крупными запасами. Прирост запасов на 1м. Проходки за семилетие составляет 28тн., при чем он изменяется от 37,6 в 1951-56 гг. до 128 тн в 1957 г. Эффективность разведочных работ по приросту запасов в сравнении с другими нефтяными районами является низкой, что объясняется сравнительной ограниченностью запасов соляно-купольных месторождений и затратой большого метража на их разведку. Добыча нефти за семилетие возросло от 1057,9 тыс.тн в 1950 году до 1437,7 тыс.тн в 1957 г. Прирост добычи нефти обеспечен, в основном, за счет ввода в разработке новых участков и горизонтов на старых месторождениях и в целом в разработку месторож-дения ТоменьУзюк. Темпы роста добычи нефти на Эмбе остаются низкими. С вводом в разработку месторождений Карсак и Тажинали, добыча несколько возрастает, но резкого увеличения за счет соляно-купольных месторождений не ожидается. Следует отметить неудовлетворительное состояние добычи высокосортной нефти. За последние семилетие имело место абсолютное и относительное снижение добычи этого сорта нефти. Если в 1950 г. удельный вес нефти 1 сорта в общей нефти Объединения «Казахстаннефть» составлял 10%, то в 1957 г. доля ее снизилась до 5,6%. Контора «Казахстаннефтегеофизика» в соответствии с плановым заданием на 1958 г., утвержденным Объединением «Казахстаннефть», проводит комплексные геофизические работы с целью подготовки площадей под структурное и разведочное бурение на нефть и газ. Полевые геофизические исследования ведутся методами сейсморазведки и диэлектроразведки. Вторым направлением работы конторы, является каротажные обслуживание всех бурящихся эксплуатационных и разведочных скважин, объединения «Казахстаннефть» , электрогазо-карота-жем, перопераций и др.операциями. Полевые геофизические работы ведутся на трех тектонически обособленных зонах: в районе соляных куполов центральной Эмбы и Междуречье Урал-Волга, на Южно-Эмбенском палеозойском поднятии и северной устюрте и в районе полуострове Мангышлак и Бузачи. На солянокупольном регионе работы проводятся силами 7 сейсмических отрядов /5 партий/ и двух гравиметрических партий. В результате работ этого года получены предварительные структурные карты по ряду исследованных структур. Гравиметрическими исследованиями в районе Рын - песков выявлено несколько новых соляных куполов. На территории Ю.Эмбенского поднятия и сев. Устюрта работы ведутся силами 4 сейсмических отрядов. К настоящему времени получены дополнительные сведения о строении палеозоя, выявлено несколько новых структур в мезозое, из них 2 будут подготовлены под глубокое бурение. На полуостровах Мангышлак и Бузачи завершаются работы по оконтуриванию и детализации поднятия Жетыбай, а также разведываются площади Бисибинского, Шанайокского и Кырынского поднятий. Гравиметрические работы завершают съемку района в 1:200000 масштабе. Электроразведочные работы проводятся как опытные. Планами геофизических работ в ближайшие годы предусматривается дальнейшее изучение района Западного Казахстана по отдельным наиболее перспективным тектоническим регионам и кроме того, проведение региональных геофизических исследований определяющих наиболее правильно направление геолого-разведочных работ. Задачи развития нефтяной и газовой промышленности в Западном Казахстане вытекают из принятых решений партией и Правительством Советского Союза довести в ближайшие 15 лет ежегодную добычу нефти в СССР до 350-400 миллионов тонн и газа до 270-320 миллиардов кубометров. Проектом семилетнего плана /1959-1965 гг./ предусматрива-ется довести добычу нефти в Западном Казахстане в 1965 году до 2 миллионов тонн и газа 400 миллионов кубометров. В соответс-твии с этим необходимо резко увеличить промышленные запасы нефти и газа и довести их в 1965 г. по нефти до 120 миллионов тонн и по газу до 100 миллиардов кубометров. Для успешного решения поставленных задач по приросту запасов нефти и газа , а также по увеличению их добычи необходимо увеличить объемы геолого-поисковых и разведочных работ, обратив особое внимание, в первые годы указанного периода на региональные геолого-геофизические исследования Западного Казахстана. Это позволит более правильно ориентировать направление больших объемов геолого-поисковых и разведочных работ и значительно повышает их эффективность. Первоочередными районами работ где необходимо в ближай-шие 3-4 года сосредоточить основные объемы геолого-поисковых и разведочных работ являются: Южно-Эмбенское поднятие и его Юго-Восточный склон, Устюрт, Мангышлак, Бузачи, Актюбинское Приуралье, Западное Примугоджарие, Северный и Северо-Западный борта Прикаспийской впадины. Наряду с этим необходимо продолжать геолого-разведочные работы в пределах солянокупольной области, при этом следует обратить особое внимание на район междуречья Урал-Волга и на поиски разведки высококачественной масляной нефти, запасы и добыча которой за последние годы резко снижаются. Считать основной задачей геологов нефтяников открыть в ближайшие годы в Западном Казахстане крупные нефтяные и газовые месторождения. В связи с этим, исходя из планируемых объемов геолого-поисковых и разведочных работ на 1959-1965 гг., необходимо подготовить, за этот период к промышленной разведке не менее 110 структур, из которых ввести в разведку до 60 структур. Начать и закончить к 1963 году в основных наиболее перспективных районах бурение опорных скважин.

Материально-техническое снабжение Снабжение трестов «Казахнефтеразведка», «Мангышлакнефтеразведка» и конторы «Казнефтегеофизика» производится с баз конторы «Казтехснабнефть»и«Казнефтестройснаб», подчиненных управлению снабжения Гурьевского Совнархоза. Контора «Казтехснабнефть» имеет свои базы в Гурьеве, Макате и Кулсарах, а в форту Шевченко имеется контора снабжения подчиненная непосредственно управлению снабжения Совнархоз. Снабжение разведочных организаций производится Совнархозом по мере поступления грузов на его базы по разнарядкам Объединения «Казахстаннефть». Ни в объединении, ни в нефте-разведочных трестах и геофизконторе нет своих отделов снабжения и материально-технических баз в г.Гурьеве. При существующей системе снабжения не выделялись годовые фонды в разрезе передаваемых организаций. Имеется значительный разрыв в выделенных средствах на приобретение оборудования по плану капвложений. При фактической потребности, согласно выделенных на 1958 г. общих фондов, на приобретение оборудования в 27,1 млн.руб., выделено по планам для оплаты непосредственно разведочным организациям 3,6 млн.р. Остальное оборудование на сумму 23,5 м.р. должно оплачиваться в централизованном порядке 7,5 м.р. Для оплаты поступающего оборудования Совнархоз средств не имеет. Гурьевский Совнархоз передает геолого-разведочные организации без служб снабжения /отделов, материально-технических баз и т.д./ без достаточных ассигнований на приобретение оборудования, - с чем Минестерство Геологии и Охраны недр КазССР не согласно. Учитывая, что переоформление всех документов и реквизитов на поставщиков оборудования затруднительно, считать целесообразно оплату оборудования для геолого-разведочных организаций сохранить до конца 1958 года с централизованного счета. Объединения «Казахстаннефть», в пределах выделенных фондов на оборудование, в связи с чем соответственно оставить в плане Гурьевского Совнархоза на 1953 г. ассигнование на централизованную оплату оборудования для Западно-Казахстанского Геологического управления. Комиссии Министерства геологии и охраны недр КазССР и Гурьевского Совнархоза считают, что с 1 января 1959 года материально-техническое снабжение Управления должно быть самостоятельным, в связи с чем передача Западно-Казахстанскому геологическому управлению части службы материально-технического снабжения должна быть решена дополнительно в рабочем порядке в месячный срок. Рабочее снабжение /системаОРС/ по передаваемым организациям сохраняется в действующем сейчас порядке за Гурьевским Совнархозом. Отдел рабочего снабжения при Тресте «Мангышлакнефтегазразведка» передается в систему Министерства Геологии и Охраны недр Казахской ССР по дополнительному акту, со всеми выделенными фондами, планами и материально-техническими средствами по балансу на 1 августа 1958 г. Лимит численности всех видов охраны установленный Советом Министров Казахской ССР для Гурьевского Совнархоза на 1958 г., в части относящейся к геолого-разведочным работам и пе-редаваемым организациям - Совнархоз передавать отказывается, с чем Министерство Геологии и охраны недр Казахской ССР не согласно. Геологические фонды Объединения «Казахстаннефть», за исключением всех материалов, связанных с разработкой действующих месторождений нефти передаются Западноказахстанскому геологическому управлению. Временно до выделения специального помещения для фондов ОКН остаются в занимаемом помещении Объединения «Казахстаннефть» с допуском работников Управления. Перечень передаваемых материалов определяется в рабочем порядке в месячный срок. Состояние проектно-сметной документации по глубокому разведочному бурению и строймонтажным работам для Западно-Казахстанского геологического управления сохраняется за Институтом Гипроказнефть. Вопросы о передаче Западно-Казахстанскому геологическому управлению Доссорской АТК, обслуживания автотранспортными перевозками, морским транспортом, выполнений заказов мехзаводами, обеспечения жилплощадью, подготовки кадров, обслуживании всеми видами связи, капитального строительства и другие вопросы разрешены Постановлением Совнархоза №75 от 30 ав-густа 1958 г. Наличие и состояние оборудования, транспортных средств, обеспеченность кадрами ИТР и рабочих отражены в актах по передаваемых организаций. ПРИЛОЖЕНИЕ: Акты приема и сдачи по трестам «Казахстаннефтеразведка», «Мангышлакнефтеразведка» и конторы «Казахстаннефтегеофизика». Состояние геологической, геофизической изученности и дальнейшие направления работ.

от Гурьевского Совнархоза 1. Арзуманов Ш.П. 2. Горшман Н.И. 3. Сагандыков Р.С. 4. Шлычкин П.Д. 5. Танкибаев X. 6. Бердыгужин У. А. 7. Имашев Н.О. 8. Лиментман И.Н. 9. Котов В.П. 10. Хакимов Г.Х.

От Министерства геологии и охраны недр КазССР. 1. Плошай В.Б. 2. Краев П.И. 3. Максименко И.А. 4. Гузь В.И. 5. Гарусс А.К. 6. Донис В.А. 7. Бочкарев А.Г. 8. Поляруш С.К.

от 30 августа 1958 г.

В целях оказания помощи вновь созданному в гор.Гурьеве в соответствии с постановлением Совета Министров Казахской ССР от 18 августа 1958 года за № 721 Западно-Казахстанскому геологическому управлению Министерства геологии и охраны недр Казахской ССР Совет народного хозяйства,

1. Обязать объединения «Казахстаннефть» /т. Досмухамбетова/ а) дополнительно передать Западно-Казахстанскому геологическому управлению Министерства геологии и охраны недр Казахской ССР автотранспортную контору в Доссоре с разделением автомашин и других транспортных средств по объему работ и гео-логический сектор бурения ЦНИЛа: Геологическое управление временно выделяет объединению «Казахстаннефть» в Доссорской АТК часть территории и гаражей для стоянки машин, оставляемых за объединением; б) выполнить заказы для Западно-Казахстанского геологического управления заводом им. Петровского в объеме 35% и Доссорским автотранспортным заводом в объеме 50% от годовой производственной программы; в) из вновь вводимой в 1958-1959 годах жилой площади по объединению «Казахстаннефть» выделять соответствующую жилую площадь для геолого-разведочных организаций Западно-Казахстанского геологического управления в гор.Гурьеве и в рабочих поселках Доссор, Кульсары и Каратон, пропорционально количеству работающих в каждом пункте. г) оказывать Западно-Казахстанскому геологическому управлению на договорных началах услуги автомобильным транспортом объединения «Казахстаннефть» в пределах согласованного плана автомобильных грузоперевозок; д) закрепить все служебные помещения и жилой фонд, занимаемые организациями и работниками Западно-Казахстанского геологического управления и гор.Гурьеве и на промыслах за геологическим управлением, с оплатой арендной платы по действующим ставкам; е) производить подготовку и повышение квалификации рабочих кадров через учебно-курсовой комбинат в Доссоре по заявкам управления, включая их в план учебному комбинату на договорных началах. 2. Планово-экономическо отделу /т.Войнову/ а) дополнительно передать Западно-Казахстанскому геологическому управлению из расчета с 1 сентября 1958 года числен-ность персонала по прочим хозяйствам 6 единиц, в том числе из административно-управленческого персонала центрального аппарата /объединения «Казахстаннефть»/ 4 единицы, и с предприятий треста «Каэнергонефть» 2 единицы с соответствующим фондом зарплаты до конца года; б) предусматривать в планах по согласованию с Госпланом КазССР ежегодный отпуск Западно-Казахстанскому геологическому управлению 3500 тонн сырой нефти по установленной стоимости для производственных и бытовых нужд за счет лимита собственных нуждобъединения «Казахстаннефть»; в) дополнительно оформить передачу Министерству геологии и охраны недр Казахской ССР персональную надбавку, установленную замначальника объединения «Казахстаннефть» тов. Гузову. 3. Управляющему трестом Казэнергонефть т.Неверову: а) передать на баланс Западно-Казахстанского геологического управления два легковых автомашин «Победа» с государственными номерами ДУ-24-00 и ШК-71-00; б) обеспечить обслуживание телефонной и радиосвязью все предприятия и организации Западно-Казахстанского геологического управления, как внутри Гурьевской области, так и межобластной радиосвязью, с оплатой услуг по договору. 4. Управлению материально-технического снабжения и сбыта /т.Финкелынтейну/: а) сохранить существующий порядок материальнотехнического снабжения на 1958 год геолого-разведочных предприятий в соответствии с утвержденными фондами; б) обеспечивать перевозки морским транспортом для треста Мангышлакнефтеразведка грузов материально-технического снабжения. 5. Обязать УРС объединения «Казахстаннефть» /т. Саппаева/ обеспечивать продовольственным снабжением и промышленными товарами трудящихся контор бурения, разведок, экспедиций и предприятий Западно-Казахстанского геологического управления на территории Гурьевской области, с возмещением расходов, покрываемых промышленностью. 6. Обязать трест Казнефтестрой /т.Рыжевского/ осуществлять капитальное строительство в гор. Гурьеве и на промыслах для Западно-Казахстанского геологического управления в соответствии с планами утвержденными в установленном порядке. 7. Для разделения автотранспорта Доссорской АТК назначить комиссию в составе: начальника отдела объединения «Казахстаннефть» т.Гольцева / председатель комиссии/

Комисии прием передачу оформить актом и представить его Совнархозу на утверждение к 5 сентября 1958 г. 8. Принять к сведению, что Министерство геологии и охраны недр Казахской ССР согласилось: а) передать тресту Казнефтестрой безвозмездно ранее изъятые здания у конторы «Казгеофизика» в Кулсарах на участке №7 дом ША-9 и Дом Рижский для использования под общежитие ремесленного училища; б) принимать в порядке долевого участия расходы по содержанию автомобильных дорог, мостов и других объектов совместного пользования в пределах установленных норм накладных расходов на 1958 г.

Гл.инженер ЗКГУ

Гл.геолог ЗКГУ

Зам.гл.геолога ЗКГУ

Гл.бухгалтер ЗКГУ

Ст.геолог ЗКГУ

Слушали: Информацию тов. Бермана С.А. о результатах бурения разведочной скважины №21 Мартыши. Скважина №21 пробурена на южном крыле структуры Мартыши на расстоянии 600 м. От скважины № 10 в сторону К-11 с целью прослеживания и оконтурирования апт-неокомского и неокомского нефтяных горизонтов в северо-восточном направлении.

Экспл.колонна не спускалась В процессе бурения скважины нефтегазопроявлений не наблюдалось. По образцам колонкового бура признаки нефти отметились на глубинах: 713-719 и 747-750 м. По промыслово-геофизическим исследованиям разрез скважины совершенно не представляет интереса в смысле нефтеносности. Прослеживаемые скважиной горизонты вскрыты за контуром нефтеносности, а признаки по образцам, повидимому являются остаточной нефтью этих горизонтов, т.к. соответствует глубинам их залегания. Заключение по БКЗ отрицательное.

Постановил:

В соответствии с пунктом І «Положения о порядке ликвидации нефтяных и газовых скважин и списания затрат на их сооружение», утвержденного 21-го апреля 1956 года, скважину №21 Мартыши ликвидировать по геологическим причинам, по 1-ой категории. Стоимость скважины в сметных ценах в сумме 56890 рублей списать за счет финансирования капитальных вложений, как затраты не увеличивающие стоимость основных средств. Фактическая стоимость скважины 38726 руб. 57 коп.

город Алма-Ата № ̲ˍот "31" марта 1965 г.

В результате выполненных геолого-геофизических исследований в Казахстане накоплен значительный резерв структур, числящихся подготовленными для ввода в глубокое бурение. К настоящему времени в ряде районов получены данные о перспективности для поисков нефтяных и газовых месторождений новых структурно-тектонических комплексов, выявлены соотношения структурных форм в различных горизонтах, что выдвигает новые задачи и повышенные требования к глубинности и точности работ по подготовке структур к разведке. Однако, в резерве числятся структуры, надежность подготовки которых для разведки нефтегазоносности всего разреза недостаточна, так как они изучались в прошлые годы, когда требования к подготовке и технический уровень геофизических работ и структурного бурения были ниже чем теперь. В некоторых районах при наличии в списках резерва достаточного количества структур, разведочные организации испытывают затруднения при выборе площадей и рациональном размещении объемов глубокого поискового бурения. Такое положение вызывает необходимость тщательного анализа, имеющегося фонда структур, оценки их перспективности к вводу в поисковое бурение. При этом следует определить возможность повторного изучения некоторых структур, числящихся в фонде подготовленных, так как за счет совершенствования методики и техники сейсморазведки и вооружения структурного бурения более мощными станками, в ряде районов выявилась возможность повышения качества подготовки структур. В связи, с изложенным, во исполнение распоряжения заместителя Председателя Государственного геологического Комитета СССР тов. Игревского В.И. от 10/11 64- года, ПРИКАЗЫВАЮ: 1. Западно-Казахстанскому и Южно-Казахстанскому геологическим управлениям, трестам "Актюбнефтеразведка", "Уральск нефтегазразведка","Казахстаннефтегеофизика" и Казгеофизтресту в срок до 15 апреля 1965 года пересмотреть фонд подготовленных к глубокому бурению структур. 2. Для пересмотра и оценки фонда структур образовать комиссии в составе: а) по территории деятельности Западно-Казахстанского геологического управления -

3. Вышепоименованным комиссиям не позднее 5 апреля собраться в городах Гурьеве, Актюбинске, Уральске и Алма-Ате и до 15 апреля 1965 года: а) пересмотреть фонд структур, числящихся подготовленными к глубокому поисковому бурению (в списке структур к графе "Резерв структур на 1 января. 1964- года", в разделе П формы 03- ГР); б) выяснить и исключить из списка структуры, нуждающиеся в дополнительном изучении; в) дать рекомендации по методике их дополнительного изучения, очередности работ на 1965 и 1966 гг., с учетом наличия технических средств и возможности использования новых методов исследования. 4. Организациям, составляющим годовые отчеты по форме 03-ГР,отразить в них результаты пересмотра фонда структур, переводя структуры нуждающиеся в дополнительном изучении в раздел 1, в графу" Фонд перспективных структур на 1 января 1965 года" и исключить из списка структуры, оцененные как неперспективные для разведки. 5. К 20 апреля представить в Госгеолком Каз.ССР протоколы работ комиссий с приложением: а) перечня структур (площадей),подготовленных к глубокому поисковому бурению по состоянию на 1 января 1965 года (по прилагаемой форме); б) схемы с расположением структур с указанием (в условных обозначениях) их состояния: в разработке, разведке, законченные разведкой с отрицательными результатами, законсервированные, подготовленные к глубокому поисковому бурению, выявленные - по состоянию на 1.1.1965 года с учетом всех корректив, внесенных в фонд структур. 6. Отделам нефти и газа геофизики Госгеолкома КазССР материалы комиссий обобщить и к 25 апреля 1965 года представить их в Госгеолком СССР.

Зам.председателя комитета Г.Крылов Разослать: руководству, Гузову, Матвееву, Яренскому, канцелярии, ЗКГУ, ЮКГУ, трестам: «Актюбнефтеразведка», «Уралъскнефтегазразведка», «Казахстаннефтегео-физика», «Казгеофызтресту», Госгеолкому СССР.

ҚРОМ, Қор 1934, тізбе- 1, іс 1846.

город Алма-Ата № 156 12 мая 1965 года 10 марта 1965 года на скважине № 5 Тенгинского газоконденсатного месторождения треста "Мангышлакнефтегазразведка" Западно-Казахстанского геологического управления произошел открытый газовый фонтан. Разведочная скважина №5 была заложена в наиболее повышенной части структуры, с целью разведки нефтегазоносности мезозойских отложений до триаса включительно. Проектная конструкция скважины: направление 20 - 5 м., кондуктор 14 - 100 м., техническая колонна 10 - 1250 м., эксплуатационная колонна 5 - 3150 м. 14 ноября 1964 года, после достижения глубины спуска 10 технической колонны, совещанием при начальнике Западно-Казахстанского геологического управления тов. Иванове принято решение различить глубину спуска 10 технической колонны до 2100 м. В связи с тем, что проект бурения скважин на Тенгинской площади утверждался Госгеолкомом СССР, любые изменения проекта должны или проводиться только после разрешения Госгеолкома СССР. Но ни Госгеолком СССР, ни Госгеолком Казахской ССР об этом решении не были проинформированы. Бурение под 10 техническую колонну до глубины 1830 м. привело к тому, что выход инструмента достиг недопустимой величины для такого геологически сложного и не вполне изученного месторождения.

Так, при проработке скважины после простоя, продожавшегося с 1 января по 24 января 1965 года, при нахождении бурильного инструмента на глубине 1257 метров, было газопроявление, ликвидировать которое удалось закачкой свежего раствора в объеме 100-120 м3 удельного веса 1,2 - 1,22 г/см3. Это газопроявление явилось серьезным предупреждением о возможном открытом фонтанировании. Однако, достаточных мер для предотвращения открытого фонтана принято не было. Неоднократные указания Госгеолкома Казахской ССР (нф- 116/6 от 6/П-65 г.,нф-202/б от 8/Ш-65 г.), Западно-Казахстанского геологического управления (приказы 38а от П/1У-64г.,ПТО-55 от 4/1-65г.) и органов Госгортехнадзора ( № 48 от 23/Х-64г.) содержащие конкретные мероприятия по недопущению открытых фонтанов, руководителями треста "Мангышлакнефтегазразведка" и Жетыбайской экспедиции не выполнялись. В течение января-марта месяцев текущего года на скважине 5 при вскрытых газовых горизонтов допускались длительные простои главным образом из-за отсутствия технической воды. Последняя длительная остановка буровой была с 20 февраля по 8 марта из-за отсутствия технической воды и глинистого раствора. За это время ни разу не была произведена промывка скважины свежим раствором. 10 марта 1965 года, во время проработки скважины на глубине 220 метров, началось переливание разгазированного глинистого раствора из скважины по желобам. В связи с этим, был пущен насос и скважина в течение 20 минут промывалась. Удельный вес выходящего из скважины глинистого раствора был 0,6 - 0,8 г/см3. Находивщийся на буровой мастер т. Караев дал указание отвернуть квадрат и произвести наращивание. После отворота квадрата скважина начала работать через 5 3/4 буровые трубы, квадрат был вновь навернут и пустили насос для промывки скважины, однако раствор начало выбрасывать выше ротора. К этому времени на буровую прибыли ст. инженер разведки т. Шалабаев и ст. инженер участка Швыдченко, которые дали указание закрыть превентер. При закрытии превентера инструмент давлением в скважине был приподнят примерно на четыре метра и квадрат с вертлюгом отклонился в правый угол вышки. Только после этого было дано указание открыть задвижки отводов превентера. Одна задвижка из-за трудности доступа к ней не была открыта. Задвижка второго отвода была открыта, но раствор через отвод не пошел, так как он был забит шламом, в результате отвод был быстро проеден во фланцевом соединении около задвижки. Первоначальное фонтанирование происходило через бурильные трубы, грязевый шланг, пусковую задвижку насоса, отвод и неплотно «рытые плашки превентера. К концу дня были промыты грязевой шланг и горловина вертлюга.

Основными причинами открытого фонтанирования являются следующие:

Тов.Караев, назначенный буровым мастером, не имел прав на ведение буровых работ и практического опыта, вследствие чего в начальный период фонтанирования имело место неправильное ведение работ, а именно:

Особо следует отметить, что противовыбросовое оборудование находилось в крайне неудовлетворительном состоянии, Превентер был установлен с грубейшими нарушениями правил, не на специальной заводского изготовления катушке, а прямо на 16 патрубке кондуктора. Отводы превентера были вварены в этот патрубок имели различное сечение, на них было установлено всего по одной задвижке, задвижки на отводах распологались в труднодоступных местах, что затрудняло их проверку и быстрое открытие и закрытие. На отводах отсутствовали манометры, что исключало возможность контроля за давлением при циркуляции после закрытия превентера и они имели недопустимые повороты. Отсутствовали выкид от отвода превентера желобную систему и нагнетательная линия от манифольда к превентеру для создания обратной промывки. На отводах не была установлена штуцерная батарея. Превентер и его обвязка после установки не были опробованы, все время бурения ни разу не проверялись. После непродолжительного фонтанирования патрубок в местах приварки отводов оказался разъеденным и фонтанирование кроме основного ствола имело через отверстие кондуктора. Это потребовало изготовления и установки на устье скважины специального пакерующего устройства. Руководители управления (тт. Иванов, Черныш), треста (тт. Узбекгалиев, Мурзагалиев), зная о грубых нарушениях правил ведения буровых работ и часто бывая на разведках и буровых, не принимали достаточных мер для устранения недостатков и должного контроля за выполнением указаний комитета. Принятыми мерами, согласно плана работы (установка специального пакерующего устройства, спуск 4" насосно-компрессорных труб на глубину 117 м., закачка более 800 м3 глинистого раствора и более 600 тонн тампонажного цемента), ликвидировать открытое фонтанирование не удалось. Глушение фонтана с устья сильно осложнялось появлением грифонов и проявлением за кондуктором. В настоящее время монтируется буровая установка для наклонно-направленной скважины через которую будет произведено цементирование аварийного ствола. Расследование причин открытого фонтанирования показало, что виновниками этой аварии являются главный инженер треста "Мангышлакнефтегазразведка" тов.Мурзагалиев, начальник и ст.инженер Тенгинской разведки тт.Калбаев и Шалабаев, начальник и гл.инженер Жетыбайской экспедиции тт.Хисметов и Тажиев, которые несмотря на ряд указаний и предупреждений комитета и управления не приняли соответствующих мер по недопущению подобных явлений. Они не осуществляли должное техническое руководство и контроль за ведением буровых работ, допускали грубейшие нарушения требований действующих правил их ведения. Более того, к руководству бригадой, бурившей одну из самых ответственных скважин № 5 Тенгинской площади, был допущен т. Караев, не имеющий достаточного опыта и прав ведения буровых работ.

В целях недопущения открытых газонефтяных фонтанов,

1. Западно-Казахстанскому геологическому управлению (т.Иванову), Южно-Казахстанскому геологическому управлению (т.Тукенов) трестам "Мангышлакнефтегазразведка" (т.Узбекгалиев), Актюбнефтеразведка" (т.Черкашин) и "Уральск- нефтегазразведка" (т.Хахаев): а) обеспечить выполнение указаний комитета нф-11 б/б от 6/ П-65 года и нф-202 от 8/Ш-65 года и в срок до 20 мая представить в комитет подробную информацию по их исполнению; б) проверить техническое состояние всех бурящихся буровых, обратив особое внимание на качественную и правильную установку противовыбросового оборудования; провести обучение буровых бригад приемам работ при газонефтепроявлениях;

в) разработать типовую схему монтажа противовыбросового оборудования с обязательным применением заводских переходных катушек (крестовин) и штуцерных батарей, и до 1 июня 1965 года представить схемы в Госгеолком Казахской ССР на утверждение. 2. За изменение проекта бурения скважины № 5 без согласования с Госгеолкомом СССР, начальнику Западно-Казахстанского геологического управления тов.Иванову объявить выговор. 3. За необеспечение контроля выполнения правил ведения буровых и указаний комитета, указанных в пункте І настоящего приказа, главному инженеру Западно-Казахстанского геологического управления тов.Черныш объявить выговор. 4. Принять к сведению, что приказом от 22 апреля 1965 года № 34 по Западно-Казахстанскому геологическому управлению к основным виновникам, допустившим возникновение открытого фонтана, приняты меры наказания и дело передано в следственные органы. 5. Начальнику Западно-Казахстанского геологического управ-ления тов.Иванову:

б) укомплектовать буровую бригаду для бурения наклонно-направленной скважины из наиболее опытных работников;

в) установить систематический контроль за состоянием сква-жины № 5. 6. Настоящий приказ проработать во всех буровых бригадах.

город Алма-Ата № 242 15 июля 1965 г.

Совет Министров Казахской ССР постановлением от 30 июня 1965 года и 4-87 "О мероприятиях по предупреждению возникновения по ликвидации открытых газовых и нефтяных фонтанов", изданным в развитие аналогичного постановления ВСНХ СССР Совета Министров СССР от 25 мая 1965 года и №35, отмечает, что причине грубого нарушения технологической и трудовой дисциплины при бурении и эксплуатации газовых и нефтяных скважин из-за недостаточного оснащения буровых предприятий тех- нически-средствами, особенно на разведочных площадях, имели место открытые газовые фонтаны в системе Государственного производственного геологического комитета Казахской ССР на скважинах № 27 Порт-Артур, № 10 Буранкуль, № 2 Прорва, № 5 Тенгинское, Казахского совнархоза на скважине № 60 Узень. Неудовлетворительно выполняется распоряжение Совета Министров Казахской ССР от 25 мая 1962 года № 731-р по вопросу бурения газовых и газоконденсатных месторождениях. С целью устранения недостатков в организации работ по Предупреждению открытых газовых и нефтяных фонтанов и во ис-полнение постановлений ВСНХ СССР Совета Министров СССР от 20 мая 1965 года и № 35 и Совета Министров Казахской ССР от 30 июня 1965 года № 487,

1. Западно-Казахстанскому и Южно-Казахстанскому геологическим управлениям, трестам "Актюбнефтеразведка" и "Уральскнефтегазразведка": а) принять неотложные меры к предупреждению возникновения открытых фонтанов при бурении газовых и нефтяных скважин, обратив особое внимание на укрепление технологической и трудовой дисциплины и сокращение текучести кадров, а также на повышение квалификации работников буровых организаций и ответственности этих работников за соблюдение Единых технических правил ведения работ при бурении скважин на нефтяных, газовых и газоконденсатных месторождениях, утвержденных Государственным комитетом по топливной промышленности при Госплане СССР; б) обеспечить в месячный срок изучение всеми работниками буровых и разведочных организаций Единых технических правил ведения работ при бурении скважин на нефтяных, газовых и газоконденсатных месторождениях и в ІІІ квартале провести под председательством представителей органов Госгортехнадзора Казахской ССР проверку знаний. Лиц, не сдавших экзамены по указанным правилам, к ведению буровых работ и к руководству этими работами не допускать; в) создать в каждой буровой организации специальные склады, с неприкосновенным запасом оборудования, приспособлений, инструмента, материалов, спецодежды, средств личной защиты и связи для проведения работ по ликвидации открытых газовых и нефтяных фонтанов; г) ввести в штаты буровых бригад, занятых бурением разведочных скважин глубиной свыше 4500 метров, должности главного инженера - начальника буровой, инженера по глинистым растворам и двух буровых мастеров, в штаты буровых бригад, занятых бурением скважин глубиной свыше 3500 метров в осложненных геологических условиях -старшего бурового, мастера - начальника буровой, инженера по глинистым растворам и бурового мастера, а также выделить указанным бригадам: по одному автомобилю типа УАЗ. Оплату труда главных инженеров - начальников буровых приравнять к максимальной ставке мастера (инженера) по сложным работам, старших буровых мастеров -начальников буровых - к их минимальной ставке. 2. Ответственность за проведение мероприятий по предупреждению возникновения открытых газовых и нефтяных фонтанов возложить на первых руководителей геологических управлений и трестов. 3. Западно-Казахстанскому геологическому управлению: а) создать в ІІІ квартале 1955 года при тресте "Мангышлакнефтегазразведка" территориальную бригаду из 20 человек по предупреждению возникновения и по ликвидации открытых пазовых и нефтяных фонтанов, комплектовав её высококвалифицированными инженерами и рабочими, возложив на эту бригаду: осуществление инспекторской службы по предупреждению возникновения открытых фонтанов; выполнение специальных профилактических мероприятий по предупреждению возникновения открытых фонтанов на осложненных скважинах; подготовку технических средств для предупреждения возникновения и для ликвидации открытых фонтанов; проведение работ по ликвидации открытых фонтанов, Возложить персональную ответственность за укомплектование и работу бригады на начальника Западно-Казахстанского геологического управления. Указанным выше постановлением Совет Министров Казахской ССР установил, что территориальная бригада обслуживает все буровые и разведочные организации Казахской ССР, независимо от их ведомственной принадлежности; контроль за работой бригады возложил на органы Госгортехнадзора Казахской ССР; б) в 15-ти дневный срок представить Госгеолкому Казахской ССР сметно-финансовый расчет на расходы, связанные с содержанием территориальной бригады на ІІ полугодие 1965 года, а также предложения о её составе, порядке и источнике финансирования расходов по её содержанию. 4. Отделу материально-технического снабжения (т.Девис) изыскать возможность поставки буровым организациям необходимого количества автомобилей типа УАЗ, предусмотренных пунктом "І" подпункт "в" настоящего приказа. 5. Финансовому отделу (т.Гарусс) совместно с Министерством финансов Казахской ССР подготовить решение вопроса о порядке и источнике финансирования расходов по содержанию территориальной бригады по предупреждению возникновения и по ликвидации открытых газовых и нефтяных фонтанов. 6. Отделу рабочих кадров, труда и заработной платы (тов.Столяров) решить вопрос оплаты работникам территориальной бригады. 7. Контроль за настоящим приказом возложить на отдел нефти и газа (тов. Гузов).

Председатель Есенов Ш.

Разослать: руководству, Гузову, Дубоделову, Гарус, Столярову, канцелярии, ЗКГУ- 2 экз., МНГР, АНР, УНГР, ЮКГУ.

ҚОММ, қор 1934, тізбе 1, іс 1848.

гор. Алма-Ата №46 22 ноября 1965 г.

План глубокого разведочного бурения организациями Министерства за 10 месяцев 1965 года выполнен на 77,5% при плане 205700 метров пробурено 159368 метров. План коммерческой скорости выполнен на 74,2% при плане 342 м.ст.мес получена скорость 253 м.ст.мес. Особенно неудовлетворительно работали трест "Уральскнефтегазразведка"иЗападно-Казахстанскоегеологическоеуправление, выполнившие план глубокого бурения соответственно на 70,4% и 70,1% и скорости на 69,4% и 62,2%. Трест "Актюбнефтеразведка" и Южно-Казахстанская нефтеразведочная экспедиция с планом проходки справились, выполнив его соответственно на 103,9% и 102,9%, однако установ-ленная скорость трестом - "Актюбнефтеразведка" не выполнена. За 9 м-цев т.г. на буровых Западно-Казахстанского геологического управления произошло 35 аварий с затратой времени на их ликвидацию 16,9 тыс.часов, а общие потери рабочего времени составили 26,5 тыс.часов. В тресте "Уральскнефтегазразведка" произошло 16 аварий; с затратами времени на их ликвидацию 19,7 тыс.часов (29,6% от общего календарного времени). Большое количество аварий (19) допущено трестом "Актюбнефтеразведка" с затратой времени на их ликвидацию 17,1 тыс.часов (24-,9 % календарного времени). Проверка состояния организации и технологии глубокого бурения на местах показывает, что руководители Западно-Казахстанского геологического управления и трестов "Актюбнефтеразведка" и "Уральскнефтегазразведка" совершенно недостаточно занимаются вопросами снижения аварийности и укрепления технологической и производственной дисциплины буровых бригад и снижения на этой основе аварийности. Причины аварий в буровых бригадах не анализируются и не обсуждаются. Это приводит к допущению случаев неоднократного повторения аналогичных аварий. Подавляющее количество аварий в 1965 году произошло из-за грубейших нарушений правил ведения буровых работ. Так в тресте "Уральскнефтегазразведка" на бур. № 16 Порт-Артур, 27 февраля бурильщик тов.Булаев во время подъема бу-рильных труб, навернул квадрат для промывки скважины и ушел в культбудку, оставив инструмент без присмотра. Во время промывки инструмент находился без движения и произошел прихват. Меры принятые для ликвидации прихвата не обеспечили желаемого результата, инструмент был торпедирован на глубине 1650 м. Скважина бурится вторым стволом. На буровой № 2 Павловской, бурильщик т.Данилюк во время подъема бурильных труб, работая с грубейшими нарушениями правил (с отключенным противозатаскивателем), затянул талевый блок под кронблок, вследствие чего произошел полет инструмента. В Западно-Казахстанском геологическом управлении большинство аварий (9) приходится на прихват инструмента, которые происходят из-за низкого качества глинистого раствора и невни-мательности членов буровых бригад. Созданная в Центральной лаборатории Западно-Казахстанского геологического управления технологическая группа, недостаточно занимается вопросами разработки рациональной технологии и рецептур обработки химическими реагентами глинистых растворов, а главный инженер управления т.Черныш и начальник ПТО т.Мартиросьянц плохо контролируют и направляют ее работу к инженерно-техническим работникам, подведомственных буровых организаций не предъявляют достаточных требований по соблюдению технологии проводки скважин. Это в равной степени относится к главным инженерам треста "Актюбнефтеразведка" и "Уральскнефтегазразведка" (Троценко, Тарнавский). Слабая производственная и технологическая дисциплина, грубые нарушения правил ведения работ, халатное отношение к обязанностям со стороны работников буровых организаций Заподно-Казахстского геологического управления, привели к тому, что в управлении допущены открытые газонефтяные фонтаны (буровая № 5 Тенге, № 16 Камышитовая) и пожары (№ І Карагиинская, № І Каменная). В тресте "Актюбнефтеразведка" на буровой № 14 Киндысай при забое 2339 м произошел пожар, в результате которого выведена из строя буровая установка Уралмаш-ЗД, а бурение этой важной скважины задержано более чем на пол года. В результате аварий в Западно-Казахстанском геологическом управлении, трестах "Уральскнефтегазразведка" и "Актюбнефтераззедка" в перебуривании вторыми стволами находились за 9 месяцев т.г. 13 глубоких скважин, в том числе в Западно-Казахстанском геологическом управлении 6 скважин, в трестах "Актюбнефтеразведка" -1; "Уралъскнефтегазрззведка" - б скважин; потеря метража только по этим скважинам составила 8335 метров. Нефтеразведочные организации слабо занимаются подготовкой и обучением кадров. Планы повышения квалификации рабочих и инженерно-технических работников систематически не выполняются. В Западно-Казахстанском геологическом управлении, трестах "Актюбнефтеразведка" и "Урэльскнефтегазразведка" за 9 месяцев т.г. допущены значительные организационно-технические простой, которые составили соответственно 28,4; 12,8; 16,1 процента календарного времени. Низкая организация производства, незнание положения дел, недопустимая халатность со стороны руководителей Западно-Казахстанского геологического управления (Иванов, Черныш, Куванышев) привели к простоям в тресте "Мангышлакнефтегазразведка" из-за отсутствия 5" обсадных труб, в то же время в Северных районах Западно-Казахстанского геологического управления имелось в наличии достаточное количество указанных труб, которые можно было своевременно отправить в трест "Мангышлакнефтегазразведка". Большое количество аварий, огромные простои привели к значительным потерям средств. Потери составили в Западно-Казахстанском геологическом управлении - 1,2 млн.руб, в трестах "Уральскнефтегэзразведка" и "Актюбнефтеразведка" соответственно 101 и 364-тыс.рублей. Несмотря на недостаток обсадных труб Западно-Казахстанское геологическое управление и тресты "Актюбнефтеразведка" и "Уральскнефтегазразведка" совершенно не занимаются одним из важных мероприятий - извлечением обсадных труб из непродуктивных скважин, решение коллегии Министерства от 16 апреля 1964 года № 30 не выполняется. В 1965 году при плане извлечения Западно-Казахстанскому геологическому управлению (северные районы) 160 тонн, тресту "Актюбнефтеразведка"- 100 тонн и тресту "Уральскнефтегазразведка" - 160 тонн, не извлечено ни одной тонны. В 1965 году, при недостаточно выделенных фондах на двигатели В2, Западно-Казахстанским геологическим управлением и трестом "Актюбнефтеразведка" допущена несвоевременная отгрузка ремфонда и задержка оплаты за ремонт двигателей, что сдерживало поставку организациям отремонтированных двигателей. Вследствие отсутствия контроля за отгрузкой ремфонда, трестами "Мангышлакнефтегазразведка" и "Актюбнефтеразведка" отгружено в ремонт 42 двигателя полностью непригодные к дальнейшему ремонту. Хуже всего с отгрузкой ремфонда в тресте "Мангышлакнефтегазразведка", где до сего времени не отгружен полностью ремфонд на Стрыйский завод и имеется задолженность по отгрузке заводам, ГБТУ, из-за чего в этом тресте создалось тяжелое положение с поставкой ему отремонтированных двигателей. Все эти двигатели, требующие ремонта, уже не снимались с эксплуатации и в тресте допущен большой перерасход авиамасла, что при отсутствии возможности выделения дополнительных фондов, может привести к остановке буровых. Во всех нефтеразведочных организациях слабо поставлена работа по экономии масел, в частности, авиамасел. Ни одна из организаций не занимается их регенерацией. Неудовлетворительно проводились и работы по опробованию и испытанию скважин. Западно-Казахстанским геологическим управлением за 9 месяцев 1965 года, при плане 136 опробовано 130 объектов. Особенно неудовлетворительно проводились эти работы на новом месторождении Тенге, где при плане 34 опробовано 27 объектов. Совершенно неудовлетворительно проводились эти работы трестами "Актюбнефтеразведка" и "Уралъскнефтегазразведка". Трестом "Актюбнефтерззведка" за 9 месяцев план по опробованию скважин выполнен на 44,4%, при плане 54 опробовано 24 объекта, а трестом «Уральскнефтегазразведка» при плане 9 опробовано 6 объектов. В результате безответственного отношения исполнителей и слабого контроля со стороны руководства треста "Уральскне-фтегазразведка" в скважине № 17 пл. Порт-Артур в процессе ее опробования допущена тяжелая авария, зацементированы в колонне 1200 м 2/2" насосно-компрессорных труб. Неудовлетворительная организация работ по опробованию и испытанию скважин, недостаточное оснащение опробываемых скважин необходимым оборудованием, инструментом и аппаратурой, недостаточное внимание со стороны руководителей организаций к этим работам, привели к срыву выполнения плана прироста запасов нефти и газа. За 9 месяцев 1965 года планировалось прирастить запасов нефти по категории А + В + C 78 млн.тонн и перевести в категории А + В 36 млн.тонн, фактически получен прирост в количестве 50 млн. тонн и перевод 20 млн.тонн. План прироста запасов газа также не выполнен. По категории А + В + С, планировалось прирастить 10 млрд.м3 газа, фактически прироста не получено. В целях улучшения состояния глубокого разведочного бурения и устранения имеющихся серьезных недостатков в работе, ПРИКАЗЫВАЮ: 1. Обязать Западно-Казахстанское геологическое управление (Иванов, Черныш, Куванышев), трест "Мангышлакнефтегазразведка" (т.т.Узбекгалиев, Мурзагалиев, Токарев), трест" Актюбнефт еразведка" (т.т.Черныш, Троценко, Поздняков), трест "Уральскне-фтегазразведка" (т.т.Хахаев, Тарнавский, Шипилов); а) обеспечить необходимыми материалами и оборудованием все буровые, находящиеся в бурении и в опробовании. Установить строгий контроль за их бесперебойной работой; б) разработать по каждой буровой организации конкретные мероприятия, обеспечивающие безусловное выполнение государственных планов ІV квартала 1965 года и ІV квартала 1966 года; в) расследовать и обсуждать все случаи аварий и простоев, создать нетерпимую обстановку вокруг злостных аварийщиков, нарушителей трудовой и технологической дисциплины и принять меры по их недопущению в дальнейшем; г) в месячный срок во всех экспедициях и разведках путем наружного осмотра, опрессовки, произвести тщательную проверку пригодности всего парка бурильных труб. Установить паспортизацию бурильных труб и строжайший учет их работы; д) организовать систематическую учебу буровых кадров, посредством обучения новым профессиям и повышения квалификации; в) Обеспечить своевременную отгрузку ремфонда В2 и оплату за отремонтированные двигатели; ж) Принять меры к строжайшей экономии авиамасла и масла В2-300, в первую очередь обеспечить их регенерацию; з) повысить уровень экономической и финансовой работы, а также ответственность за выполнение заданий по снижению себестоимости буровых работ, плананакоплений и правильное использование оборотных средств; тщательно анализировать технико-экономические и финансовые показатели работы всех нефтяных организаций и своевременно принимать меры по устранению недостатков в работе; и) принимать необходимые меры обеспечивающие выполнение планов внедрения новой техники и передовой технологии, уделив особое внимание бурению уменьшенными и малыми диаметрами, опробованию скважин пластоиспытателями и механизации трудоемких работ; к) обеспечить систематический контроль за выполнением ме-роприятий по улучшению охраны труда и техники безопасности. 2. Западно-Казахстанскому геологическому управлению (т.т.Иванов, Черныш, Имашев) принять неотложные меры для обеспечения выполнения плана прироста запасов нефти и газа 1965 года для чего: а) осуществить бурение необходимого количества разведочных скважин на новых месторождениях Южного Мангышлака, Тенге, Карамандыбас, Тасбулат, усилить работу по опробованию и испытанию скважин на этих месторождениях; б) в ноябре-декабре 1965 года провести максимально возможный объем опробовательских работ на Западной Прорве; в) оснастить необходимым оборудованием, аппаратурой, укомплектовать квалифицированными рабочими цеха по опробованию скважин, на перечисленных выше месторождениях. 3. Трестам "Актюбнефтеразведка" (т.т.Черкашин, Троценко, Булекбаев) и "Уральскнефтегазразведка" (т.т.Хахаев, Тарнавский, Филшчук) в месячный срок выправить создавшееся тяжелое положение с опробованием с испытанием скважин. 4. Обратить внимание руководителей Западно-Казахстанского геологического управления (тт. Узбекгалиев, Мурзагалиев, Токарев), треста «Уральскнефтеразведка» (тт.Хахаев, Тарнавский, Филипчук), треста «Актюбнефтеразведка» (тт. Черкашин, Троценко, Булекбаев), что за необеспечение выполнения плана глубокого разведочного бурения, прироста запасов нефти и газа, допущение простоев, аварий и убытков они несут персональную ответственность. 5. Контроль за выполнением настоящего приказа возложить на начальника отдела и газа тов. Гузова Ф.П.

Министр А.Салимбаев

О выделении улучшения комплексной геологоразведочной экспедиции из состава Геологического управления центральных районов и подчинении ее Главзападгеологии. В целях улучшения оперативного руководства поисково-съемочными и геологоразведочными работами, проводимыми на территории Удмуртской, Татарской, Чувашской, Марийской и Мордовской АССР, Горьковской, Арзамасской, Кировской, Костромской областей -

1. Выделить Волжскую комплексную геологоразведочную экспедицию из состава геологического управления центральных районов и подчинить ее непосредственно Главзападгеологии. 2. Возложить на Волжскую комплексную геологоразведочную экспедицию комплексное геологическое изучение территории Удмуртской, Татарской, Чувашской, Марийской и Мордовской АССР, Горьковской, Арзамасской, Кировской, Костромской областей. 3. Организовать при Волжской комплексной экспедиции территориальной геологический фонд и территориальную комиссию по запасам. 4. Начальнику Главзападгеологии тов. Журдюгову и начальнику Геологического управления центральных районов тов. Прасолову: выделить из состава Геологического управлении цен-тральных районов и передать Волжской комплексной геологораз-ведочной экспедиции все геологоразведочные, поисково-съемочные и гидрогеологические партии, проводящие работы в пределах автономных республик и областей, указанных в пункте 2 настоящего приказа.

АОТӨМ, қосымша қор, №1246, «Ата Мекен» газеті

Еліміздің мұнай өнеркәсібін өркендетуге лайықты үлес қосқандардың бірі - білікті маман, алғыр ұйымдастырушы Нәрен Орынбайұлы Имашевтың туғанына биыл 90 жыл толды. Н.О.Имашев 1908 жылы көршілес Ақтөбе облысында Темір ауданы №13 ауылда дүниеге келді. 1925 жылы жеті жылдық мектепті бітірген соң комсомолдың жолдамасымен Мәскеудің М.Н.Калинин атындағы рабфагына оқуға түсіп, 1929 жылы оны бітірген соң Мәскеудің тау-кен академиясының студенті болды. Осы оқу орнының негізінде 1930 жылы 6 дербес институт құрылды. 1934 жылы көктемде осы институттардың бірі - Губкин атындағы мұнай институтын бітіріп мұнай-газ кен орындарын барлаушы инженер-геолог мамандығына ие болды. Жас маман «Эмбанефть» тресіне жолдама алады. Содан кейінгі оның бүкіл өмірі мұнай өнеркәсібіне арналды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Доссор кәсіпшілігінің бас геологы, кейін Ескене кәсіпшілігінің директоры болды. Осы қызметте Нәрен Орынбайұлы жоғары білікті маман ретінде көпке танымал болды. Әсіресе, оның білікті геолог ретінде дарын қабілеті Батыс Қазақстан геологиялық басқармасының бас геологы болып істеген тұста айрықша көрінді. Оның басшылығымен бірнеше мұнай кеніші ашылды. Ал Маңғыстау түбегіндегі аса ірі Өзен мен Жетібай кен орындарын барлап ашқан, бір топ ғалымдар мен мамандар қатарында Нәрен Орынбайұлы Имашевқа Лениндік сыйлықтың лауреаты атағы берілді. Қазақстан Республикасының мұнай өнеркәсібінің 100 жылдық мерейтойы жақындап келеді. Бұл мұнайшылар мен геолог мамандар ғана емес, бүкіл еліміздің халқы үшін аса даңқты мереке. Бүгінде мұнай-газ өндірісі Республика экономикасының ең бір қуатты да болашағы мол саласы. Осынау зор әулетті өнеркәсіптің өркен жаюына мұнайшылардың аға ұрпағының, аға буын геологтар мен инженер-техниктердің қосқан үлесі орасан. Мұнда мұнайшы-геолог Нәрен Орынбайұлының есімі де айрықша атап өтуге лайық. «Жақсы аты қалған ер өлмейді». Оның өмірден өткеніне біршама уақыт өтті. Атыраулықтар 90 жылдық мерейтойына байланысты атақты мұнайшы-геологты құрметпен еске алады.

ИМАШЕВ НӘРЕН (1908, Ақтөбе облысының Темір ауданындағы 13-ауыл (Бешенкөл ауылы) - 1972, Атырау қаласы) - Қосшағыл мұнайлы кәсіпшілігінің 1934 жылдың 20-шы қарашасынан 1937 жылдың 27-ші ақпанына дейінгі аралықтағы бас геологы. ҚСРО-дағы Лениндік сыйлықтың лауреаты (1966) , КСРО мұнай өнеркәсібінің үздігі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1961). Білімі жоғары, 1929-1934 жылдары Мәскеу мұнай институтында оқып, оның геологиялық барлау факультетін бітірген. 1926-1928 жылдары Мәскеудің Коминтерн атындағы жұмысшылар факультетін оқып, тәмамдаған. БЛКЖО қатарында 1923-1940 жылдары, мұнайшылар одағы қатарында 1937 жылдан бастап болған. Коммунистік партияда болмаған. 1937 жылдың шілдесінен 20-қарашасына дейін - Байшонас мұнайлы кәсіпшілігінің инженер-геологы, 1937 жылдардың 10-шы тамызынан 22-ші желтоқсанына дейін «Ақтөбемұнай» тресіндегі геологиялық іздестіру кеңесінің бас инженері болды. 1937 жылдың 22-ші желтоқсанынан 1939 жылдың 9-шы ақпанына дейін - «халық жауы» деген күдікпен тергеуде болды. 1939 жылдың 10-шы маусымынан 1940 жылдың 29-шы ақпанына дейін - «Мұнайгаз» тресіндегі ғылыми-зерттеу зертханасының меңгерушісі, 1940 жылдың 29-шы ақпанынан 22-ші тамызына дейін - осы трестегі геологиялық іздестіру кеңесінің геологиялық секторының меңгерушісі, 1940 жылдың 22-ші тамызынан 1941 жылдың 27-ші ақпанына дейін - осы трестегі бас геологтың орынбасары, 1941 жылдың 27-ші ақпанынан 19-шы тамызына дейін - Шұбарқұдық кәсіпшілігі басқармасының ата геологы және қосымша -«Ақтөбемұнай» тресіндегі бас геологтың орынбасары, 1941 жылдың 19-шы тамызынан 1945 жылға дейін - Доссор кәсіпшілігінің бас геологы, 1945-1947 жылдары - Ескене кәсіпшілігінің директоры, 1947- 1958 жылдар - «Қазақстанмұнай» бірлестігі бас геологы, 1958 жылдан 1968 жылға дейін - Батыс Қазақстан геологиялық барлау басқармасының бас геологы қызметтерін атқарды. 1968 жылдан бастап зейнеткерлікте болды. «Құрмет Белгісі» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

В состав территории треста «Актюбнефть» входят две существенно различные по своему геологическому строению, части: северо-восточная, лежащие к северо-востоку от Оренбургской железной дороги, и юго-западная. Северо-восточная часть изучена, главным образом, полевыми геолоическими исследованиями. В ее состав входят Джусинский, Актюбинский и другие районы. Эта территория занята складками уральского направления, сложенными породами от верхнемеловых до южнепермских включительно. Юго-западная часть лежащая к юго-западу от железной дороги Оренбург-Ташкент, представляет собой область распростране-ния типичных соляных куполов. Наиболее изученной площадью является Темирский район, где было сконцентрировано все глубокое бурение, в результате ко-торого были выяснены стратиграфия и нефтеносность этого района. Полевые геологические работы на территории треста «Ак-тюбнефть» были начаты в 1927-1928 годах. Выбор структур для производства детальных геологических работ определялся, главным образом, близостью населенных пунктов и путей сообщения. Систематической программы работ в разведочной деятельности не было, так как геологическое строение площади было еще недостаточно выяснено. Следствием этого явилось разбросанность геолого-геофизических работ на огромной площади треста. Площади примыкающие к вновь построенным трассам же-лезной дороги Гурьев-Кандыагаш и нефтепровода Каспий-Орск, наиболее интересные в геологическом отношении, остались совершенно неисследованными ни геофизически, ни геологически. С 1927 по 1939 год было покрыто детальной картировкой 45 структур маршрутной геологической съемкой - 13. С 1928 года начали применяться в Эмбенской зоне геофизические методы разведки, в первую очередь, маршрутная гравиометрическая съемка, которой исследовала площадь в 17.500 кв.километров и открыто 52 соляных купола. Глубоким бурением установлено, что промышленная нефте- ностность Темирского района имеет повышенную мощность в сравнении с Южно Эмбенским. В отложении мела и юря также имеются признаки нефтенос-ности, но опробование их, произведенные в скважинах Шубаркудука (юра) и Мартука (юра и песком) дало незначительные результаты. На двух площадях - Шубаркудуке и Жаксымае - из отложений пермотриаса получена промышленная нефть. На Шубаркудуке выявлено нефтяная залежь площадью свыше 200 га. На Джаксымае площадь нефтеносности, оконтуренная бурением, составляет около 140 га. Нефть на Джаксымае высокого качества. В Южно-Эмбенском районе, в результате глубокого бурения, установлена промышленная нефтеносность отложений, начиная от нижнего мела до пермотриаса включительно. Причем место-рождения этого района отличаются высокой продуктивностью и имеют в разрезе много нефтяных горизонтов. Значительное расширение промышленной нефтеносности в вертикальном направлении в Южном районе обусловлено, повидимому, увеличением мощности мела и юры и более благоприят-ными условиями нефтенакопления, в соответствия с чем здесь и усиливается нефтеносность этих отложений. Наблюдающееся стратегическое несогласие свит мела и юры обуславливают благоприятные условия для аккумуляции нефти в этих отложениях. Геолого-поисковые и разведочные работы необходимо ориентировать на юго-западную часть территории треста, как наибо-лее песрпективную в отношении промышленной нефтеносности. Здесь следует ожидать от разведки более эффективных результатов, чем в Темирском районе. В связи с тем, что промшленные перспективы треста рисуются более обещающими в юго-западной части территории треста, центр тяжести геолого-поисковых и разведочных работ должен быть перенесен на эту площадь. Если в начале развития буровой деятельности в Северном районе направляющем моментом в выборе структур для постановки на них работ являлись близость населенных пунктов и железная дорога, то в настоящее время, когда построены нефтепровод и железная дорога Кандагач-Гурьев, главными факторами в выборе структур для разведки должны стать близость железной дороги, нефтепровода и благонадежность структур в смысле их промышленности нефтеносности. В соответствии с такой постановкой вопроса, трестом «Ак-тюбнефть» с 1938 года геолого-поисковые работы сосредоточены в Терсакканском районе, лежащем в юго-западной части земель треста. В течение двух последних лет в этом районе подготовлены три структуры геологической съемкой и геофизикой для постановки на них разведки глубоким бурением. Первым месторождением, вовлеченным в глубокую разведку в этом районе, являлось месторождение Донгелек-Сор-Коксуль. Это месторождение давно привлекало внимание своими внешними нефтепроявлениями. Впервые оно маршрутно было исследовано геологом Мироновым в 1914 году, в 1931 году детально карти-ровано геологом Хромовым в масштабе 1:25000 снова уточнено геологом Азаровом в 1938 году. Разведка глубоким бурением на месторождения Донгелек-Сор-Коксуль началась с мая 1938 года. Скважина №1 была заложена, ориентируясь на геологическую карту в центре выхода неокомских пород, в районе Донгелек-Сора приподнятой части. Скважина пробурена до 801м и из пород неоконского возраста не вышла. В связи с тем, что скважина, как это показали произведенные в последствии геофизические работы, оказалась заложенной на Северном погружения поднятия, дальнейшая углубка ее пре-кращена. Этой скважиной были пересечены сильно закированные нефтяные псеки неокоме на глубине 46-58 метров, мощностью в 12 метров. Скважина №2 заложена уже с учетом данных геофизики на Южном Коскуле, как поднятия наиболее благоприятным по своему геологическому строению. Скважина задана к востоку от проходящего здесь взброса. Назначением скважины ставилось выяв-ление возможной промышленной нефтеносности пород поднятой части. Скважина №2 на глубине 398 м. Вошла в соль. Она проходила: до 40-42 м. - алт, до 120-122 м. - неоком, до 398 м. - юру среднюю и нижнюю. В интервале 17-34 метров в отложениях алта скважина перенесла сильно закированные нефтяные пески, истинное электрические сопротивление которых достигает достигает 85 ОМ м/м2. Эти нефтяные пески были опробованы, но дали отрицательные результаты. Скважина №3, заложенная в 1.500м ниже по падению от скважины №2, прошла следующий разрез: до 137м - апт, до 312м - неоком, до 385м - юра средняя, до 452м - юра нижняя, дальше сол каменная. Эта скважина не встретила признаков нефтеносности в алте, но зато ею обнаружены - на глубине 301-304 м маломощный и другой на глубине 211-220 м мощностью в 9 метров. Нижний пласт был опробован и дал незначительный дебет: до 0,3 тонны тартанием, нефть удельного веса 0,918. Верхний пласт, большой мощностью, испытать не представлялось возможности ввиду того, что он цементом не перокрыт по случаю неудавшегося в этой скважине тампонаже. Обе скважины №2 и №3 заложены в сводовой части, где вскрыта незначительная мощность юрских отложений, их нижняя часть. Бурением этих двух скважин доставлены следующие данные: 1. Мощность мела (алта, неокома) в Донгелексорском районе, в сравнении с Темирским, в значительной мере увеличена. 2. Промышленные признаки нефтеносности обнаружены в отложении неокома. 3. Обильные признаки нефти отмечены и в отложении апта, в виде сильной закированности песков. 4. признаки нефтеносности тяготеют к взбросовым линиям и, по мере удаления от них, уменьшаются. Указанное обстоятельное может, вероятно, служить указанном на то, что нефть в породах апта и неокома является вторичной, проникшей в них из подстилающих их толщ. Решение этого вопроса, возможно, даст бурение скважин №№7 и 8, заложенных ниже по падение от свода. Положение этих скважин на структуре даст возможность вскрытия юры на полную ее мощность. Резюмируя все сказанное о Донгелек-Сор-Коксуле, можно сделать также заключение: 1. Район Донгелексора по геологическим условиям стоит ближе к Южной Эмбе. Мощность отложений мела, примерно, равна мощности этих же отложений Доссорском районе. Как и в Южном районе, здесь промышленно-нефтеносности породами могут явиться, помимо неокома, и отложения алта. 2. В отношении нефтеносности юры и пестроцветной толщи никаких данных еще не получено. Предварительные данные в этом даст окончание бурения скважин №№ 7 и 8. В заключение настоящей статьм следует указать, что мы остановились на рассмотрение промышленных перспектив только юго-западной части территории треста, совершенно не затрагивая такие районы как Актюбинский, Джусинский и районы, лежащих к востоку от течения р. Эмбы строение которых нам менее ясно. В отношении Джусинского района можно высказать только предположение, что этот район может иметь аналогично в геологическом отношении с месторождением типа Ишимбаево. Если такое предположение подтвердится, то перспективы «Актюбнефть» во много раз возрастут, так как структур антиклипарного типа, в строении которых принимают участие известняки артинского возраста, здесь насчитывается до 15-18. Но даже и в том случае, если наши надежды оправдаются только в отношении юго-восточной части, то тогда в «Актюбнефть» будут раскрыты достаточно широкие перспективы. Нефтяники «Актюбнефти» должны твердо помнить, что Ак-тюбинская область обладает запасами нефти. Нужно только серьезно взяться за освоение этих богатств и «Актюбнефть» выйдет в число передовых нефтетрестов страны.

1. Бөлекбаев Зейнолла Елеуұлы - геология-минерология ғылымдарының кандидаты, "Терең ұңғыларды зерттеу" компаниясының (Компания "ГИС") АҚ бас геологы, мұнайгаз кенорындарын ашушы. 2. Дальян Иван Борисович - геология-минерология ғылымдарының докторы, "Дүние" университетінің профессоры.

Өтеміс Әкімовтың "Нәрен Имашев" кітабына пікірі "Мұнайшы" қоғамдық қораның атқарушы директоры Нәсіпқали Әбуғалиұлы Марабаев 2005 жылы қараша айының алғашқы күндері Ақтөбе қаласында болып бірсыпыра мәселелер бойынша пікір алысып, "Қазақстан мұнайының ардақталары" атты сериямен Нәрен Имашев туралы кітап жазылуы тиіс екенін айтқанда ол Ақтөбе облысында туып, Мәрпен аулында 10 жылдықты бітірген. Мәскеудің мұнай институтын бітіргеннен кейін "Актюбнефть" тресінде инженер-геолог, бас геолог, бөлім меңгерушісі болып Ұлы Отан Соғысы басталғанға дейін қызмет атқарғанын, оның есімін еске қалдыру т.б. мәселелерді айтты. Сонымен бірге, оның ағайын-тумаларынан кімдердің бар екенін сұрастырды. Мен Кеңқияқпен байланысты ұзақ жыл қызмет атқардым, ағасы Мәмбеттің баласы Ерғали сонда тұратынын және Қашқынбай (дүниеден ерте өтіп кетті) геолог болып қызмет жасағанын, т.б. білетінімді айттым. Қазақ халқынан шыққан тұңғыш инженер-геолог мұнайшы, Лениндік сыйлықтың Лауреаты, "Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген геолог барлаушысы", "КСРО Мұнай өнеркәсібінің үздігі", бір туар тұлға И.О.Имашевпен қызметтес болғанымды, оны білетін геологтар С.Табилов, Ғ.Молдағұлов, А.Есенқұлов т.б. Ақтөбе қаласында тұрады дедім. Қордың бастамасы дер кезінде болып, Нәрен Имашев туралы кітап жазуды Ақтөбе өңірінің мұнайының тарихына байланысты Республика баспасөз беттерінде тіпті "Caspіan", "Деловые люди" журналдарында мақала жариялап жүрген Қазақстан Республикасы журналистер одағының мүшесі Әкімов Өтеміске тапсырылғаны құптарлық болды. Қысқа мерзімде, бас аяғы 3 айда кітап дайындалып, баспаханаға беріліп отыр. Кітапты жазу үстінде Ө.Әкімов менімен пікірлесті, Кеңқияқ, Доссор, Ескене өнеркәсіп орындары, Атырау, Ақтау қалаларында, Орынбор облысымен шекарада тұратын Әбдіхалық пен Дәулетиярдің (Нәреннің ағасы) балаларын іздеп тауып, Алматыда мемлекеттік мұрағатынан қажетті материалдар алып пайдаланды. Әрине, Н.Имашев туралы кітап жазу өте қиын да, күрделі мәселе. Ағайын тумаларымен байланысын үзген. Өмірінің ақыры қайғылы кесапатқа ұшыраған, одан бері де 40 жылға жуық уақыт өткен, онымен бірге қызметтес азаматтар да арамызда сиреді. Кітаптың авторы сол қиыншылықтарды жеңе білді. Кеңқияқ өңірі табиғаты сұлу, бай өлке. Облыс территориясында құс, жәндік, аңдар, балықтардың бәрі - ол өңірде бар. Сондықтан түрлі түсті бояумен берілуі оқушының дүние танымын кеңейтеді. Адамдары өнерлі, шетінен ән шығарып, күй тартады, "Келін төбе" бейнесінің өзі не тұрады. Ол өңір мұнай газ кенішінің шоғырланған жері. Кеңқияққа (Бәшенкөл), Жаңажол, Әлібекмола, Қожасай, Көкжиде, Қаратөбе, Лақтыбай, Жақсымай, Шұбарқұдық, Өріктау т.б. кен орындары тиіп тұр, қатар орналасқан. Көкжиде мол ауыз су көзі де осында орналасқан. Ақтөбе облысының мұнайының тарихы мен болашағы сол өңірмен байланысты, жергілікті кәсіби мұнайшы кадрлер қалыптасты. Кеңқияқтың игерілгеніне 2006 жылы наурыз айында 40 жыл толып отыр. Атқарылған қызметтер баршылық, алда үлкен міндеттер тұр. Бұл деректердің бәрі кітапта орынды келтірілген. Газ, мұнай құбырларының кестесі бекітілген. Кітапта Нәрен Орынбайұлы мінезі, ерекше қасиеттерін ашатын бұрын жазылған мақалалардан алынып, әсіресе В.П.Токарев, Ә.Нұрманов, Т.Құспанғалиев т.б. кездесіп, сәтті шыққан. Соз жоқ, кітапты мұнайшылар, қала берді оқушылар қауымы жылы қабылдайтын болады.

По поручению Попечительского совета Общественного фонда "Мунайшы" региональным координатором по Актюбинской области, членом Союза Журналистов Республики Казахстан Акимовым Утемисом подготовлена книга к изданию о геологе нефтянике, Лауреате Ленинской Премии, «Заслуженном геологоразведчике Казахской ССР», «Отличнике Нефтяной Промышленности СССР» Имашеве Нарене Урунбаевиче. Я, как геолог, Н.У.Имашева знал по работе, когда он работал главным геологом ЗКГУ, несколько раз встречался с ним по вопросам о перспективах нефтегазоносности подсолевых палеозойских отложений Восточной Прибортовой части Прикаспийской впадины. Читая книгу Акимова У., я заново представил Имашева Н.У. пред глазами (с тех пор прошло более 40 лет), она раскрывает его черту, особенность характера, незаурядный талант первого казаха геологонефтеразведчика, получившего образование в Московском нефтяном институте. Н.У.Имашев свою трудовую деятельность начинал геологом в тресте "Актюбнефть", в связи с началом Великой Отечественной Войны был переведен главным геологом в Доссор, затем директором промысла Ескене, где была произведена высококачественная нефть для нужд обороны страны от немецких захватчиков. Его блестящий талант и организаторские способности были раскрыты в годы работы главным геологом Западно-Казахстанского Геологического Управления. Им были открыты несколько месторождений нефти и газа, ему в 1966 году была присуждена Ленинская премия за открытие месторождения нефти и газа Южного Мангышлака. В книге приводятся интересные материалы о геологических корнях Н.У.Имашева, о его родителях, родственниках и близких. Дан большой материал по Кенкиякскому и Жанажольскому место-рождениям нефти и газа, истории развития нефтяной промышленности в целом по региону.

Книга богата иллюстративными материалами (карты, схемы, фотографии). Думаю, что книга будет пользоваться большим спросом у нефтяников и простого круга читателей.

Дальян П.Б.

Доктор геолого-минералогических наук, профессор, кавалер ордена "Курмет ", почетный гражданин г.Актобе.

25 февраля 2006г.

1. Қазақстанның мұнай энциклопедиясы, І-том, 53-55, 58-63 , 66-67,96-97,136-137,146-147,168-170,182,191,217-219,238-239, 246-247, 302-305, 321-322, 342, 386-387, 393-394, 570, 573 беттер. ІІ-том, 397 бет. 2. «Ақтөбе мұнайы: кеше, бүгін, ертең», «Өлке» баспасы, Алматы, 1996 ж. 3. З.Б.Байдосов, Ж.С.Сейтпағанбетов, Г.С.Сұлтанова, Р.Н.Нұржанов. «Актюбинская нефть: история и современность», Алматы, 2000 г. 1-91 стр., 98-114 стр. 4. Сабыр Бақбергенов. «Аңыз бен ақиқат», Алматы, «Зерде», 2003 ж., 44-84 беттер. 5. Ә.Нұрманов, О.Көшбайұлы. Бозашы - Маңғыстаудың екінші тынысы. Алматы 2004 ж. «Үш қиян», 32-34 б. 6. Мұхтасын Сухамбердиев. Валентин Токарев (Заветная цель), Актау, Алматы, 2002 г. Издательство «Жулдас и К», 31-41 стр. 7. Нұрсұлтанов Ғ.М., Абай Ұлданов «Мұнай және газды өндіріп өңдеу», Алматы 2000 ж. 8. «Заң және заман» журналы, Алматы қ., 2002 ж, №4. 9. Қ.Баймұханов «Кеңқияқ саздары», Ақтөбе қ. 2001 ж.

1. №1 құжат. Выписка из Постановления бюро Казкрайкома, протокол №140 от 02.04.1933 года. 2. №2 құжат. «Актюбинская правда» №182 от 12 августа 1933 года. 3. №3 құжат. Приказ по Народному комиссариату тяжелой промышленности №22 от 8 декабря 1936 года. 4. №4 құжат. НКТП тов. Орджоникидзе Г.К. НКФ тов. Гринько. Совет Народных комиссаров 23.12.1936 г. №133, Москва, Кремль. 5. №5 құжат. Приказ №1 по управлению треста Актюбинской нефтяной промышленности от 05.01.1937 г. 6. №6 құжат. Приказ №24 по управлению треста Актюбинской нефтяной промышленности от 8.02.1937 г. 7. №7 құжат. Постановление бюро Актюбинского обкома КП(б)К от 14.01.1938 т. 8. №8 құжат. Приложение к протоколу 4-ой Актюбинской областной конференции. 9. №9 құжат. Народному комиссару нефтяной промышленности тов. Кагановичу от 29.12.1939 г. 10. №10 құжат. Секретарю Актюбинского обкома КП(б) тов. Иночкину. 11. №11 құжат. Секретарю Актюбинского обкома КП(б)К тов. Тайбекову. 12. №12 құжат. Москва, ЦК ВКП(б) тов. Маленкову Г.М. 13. №13 құжат. Министру нефтяной промышленности тов. Байбакову Н.К. март 1950 г. 14. №14 құжат. И.Старчиков. «Фонтан Актюбинской нефти. Открыто крупное месторождение «черного золота» от 21 августа 1959 г. 15. № 15 құжат. Постановление Совета Министров Казахской ССР. №41 от 19.01.1962 г. 16. №16 құжат. В Темирский Райком КП Казахстана. От 14.05.1976 г. 17. №17 құжат. Министерство Геологии Казахской ССР. Первому секретарю Актюбинского комитета КП(б)К от 28.08.1977 г. Ливенцову В.А. 18. №18 құжат. Министерство Геологии Казахской ССР. Актюбинскому обкому компартии Казахстана, Актюбинскому облисполкому от 7.08.1978 г. №1221. 19. №19 құжат. Министерство нефтяной промышленности. Приказ №157 от 10 марта 1981 г. 20. №20 құжат. Приложение к приказу Министерства нефтяной промышленности от 10 марта 1981 г. №157. №2 құжат. 21. В Актюбинский областной комитет Коммунистической партии Казахстана. Первому секретарю тов. Ливенцову В.А.Академик А.Л.Яншин 5 февраля 1981 г. 22. Приказ Министров нефтяной промышленности №218/к от 28 февраля 1954 г. 23. Глубокоуважаемому юбиляру Нарену Урунбаевичу в день 60-летия. 24. Поздравление коллектива треста «Казахстаннефтегеофизика» Г.Хакимов, К.Курмангалиев, А.Аккулов, Н.Петров, А.Живодеров. 25. Приказ №6 по управлению Северного района «Эмбанефть» 26. Атырау қалалық мәслихат шешімі №101, 10.12.2004 ж. 27. Акт, г.Гурьев, 04.09.1958 г. 28. Протокол заседания комисии по ликвидации скважин на разведплощадях Западно-Казахстанского ГУ 28.08.1963 г. 29. Приказ по Госпроизводственному Геологическому комитету КазССР №156, 12.05.65 г. 30. Приказ председателя геологического комитета КазССР №242, 15.07.65 г. 31. Приказ председателя геологического комитета КазССР 32. Приказ по Министерству Геологии КазССР №46 22.11.65 г. 33. Приказ Министра геологии и охраны недр СССР №651, 24.07.1956 г. 34. «Ата мекен» газетіндегі «Мұнайшы-геолог Имашев» мақаласы 35. Перспективы треста «Актюбнефть» атты газет мақаласы.