Хикаяттар,
әңгімелер,
сыр-сұхбат,
ой-толғамдар

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Жұмаділов Қ.

Аққуды атпас болар: Хикаяттар, әңгімелер, сыр-сұхбат,
ой-толғамдар. – Алматы: «Каратау КБ» ЖШС; «Дәстүр»,

Қазақстанның халық жазушысы, мемлекеттік сыйлықтың лау­
реаты Қабдеш Жұмаділовтың бұл жаңа кітабына соңғы жылдары
жазылған повестері мен әңгімелері, әлі сиясы кеппеген сыр-сұх­
бат, ой-толғамдары еніп отыр.

Бұл кітапта да бұрын айтылмаған ақиқаттар, жазылмаған оқиға­
лар сөз болады. Қаламынан он роман, жиырма бір повесть, жетпіс­
тен астам әңгіме туған көзі тірі классикті оқырманға таныстырып
жату – әбестік болар. Ендігі міндет – сол шығармаларды іздеп

© Жұмаділов Қ., 2015.
© «Дәстүр», 2015.
© «Каратау КБ» ЖШС, 2015.

тауыспапты. Жануар шөлдеп тұрған секілді. Атты бұлақ­
тан суаруды кейінге қалдырды да, әзірше қарлай тұрсын
деп, науасына күрекпен қар ойып салды.
Бұл – Шақпақтың күнгей бетіне салынған Шәкәрімнің

Саятқорасы. Соңғы жылдары қыс бетінде осында жатып,
бүркіт салып, аң аулайды. Сырт көзге солай делінгенмен,
дұрысы – оңашада жалғыз жатып, жазу жазады. Сонымен
бірге қазіргі пәлелі қоғамнан бойын аулақ салу, ауылдас­

тарынан түңілу, безіну де жоқ емес. Саятқора бұрын бұ­
дан төменірек, Бақанас жақтағы «Кеңқоныста» болатын.
Кейін ол маңай жаңада құрылған әртелге қарап кетті де,
Шәкәрім, амал жоқ, тау ішіндегі Шақпаққа қарай шегінді.

Мұнда қоныс аударғанына да бес-алты жылдың жүзі ауып
барады. Ақын жалғыздыққа, саяқ тұрмысқа әбден үйрен­
ген. Басқалар сияқты іші пысып, зерігу дегенді білмейді.
Неменеге зерігеді? Ақ Қағаз – сырласы, қара Қалам – мұң­

дасы. «Сөйлесетін кісі жоқ» дейсіз бе? Бүкіл адамзаттың
ақыл-ойы сөреде кітап болып тізіліп тұрса, олардан артық
қандай әңгімеші серік керек? Шәкәрім ауылда оқуға мұр­
шасы болмаған кейбір кітаптарды осы Саятқорада оқып

жүр.
Ол біраздан соң ішке кіріп, үй ішін ретке келтіре бас­
тады. Саятқора – аңға шыққанда түнеп шығатын жәй
басқалқа, үйшік емес. Кәдімгі адам тұратын үй. Өзіндік

жасау-жиһазы, сән-салтанаты да жоқ емес. Еденде теке­
мет, сырмақ. Кереует тұсында оюлы алаша, төрге кілем
ұсталған. Сол кілем шетіндегі шегелерге домбыра, қобыз,
сыбызғы, қосауыз мылтық, оқшантай, дәндакуімен қоса

күміс шытыралы кісе ілінген. Ал бұрыштағы сөреде қос
тілді гармон тұр... Жаратылысынан тазалықты сүйетін
ақын сол заттардың бәрін пәкізелеп, сүртіп шықты.
Осыдан кейін бұрыштағы қазандыққа от тұтатып, шо­

йын плитканың үстіне мыс шәугіммен шай қойды. От
жанған соң үй іші де жылына бастаған. Бұл үйде қазан­
дықтың түтіні моржадан тура шығып кетпейді. Дуал ір­
гесін кенерелеп, төсек астын айналып барып, келесі бұ­

рыштан шығады. Бұл – қазақта жоқ, орыстан үйренген
тәсіл. Аз отынмен бүкіл үйді жылытуға болады.
Ошаққа шай қойған соң, босағада тұғырда отырған
«Қарашегірдің» қасына келді. Тірі жаннан Саятқорадағы

екі серігі – осы «Қарашегір» мен Қарагер ат қой. Иесінің
таяп келгенін сезіп, сыралғы қыран да тұғырдағы болат
тұяқтарын барбаң-барбаң басып, мойын жүні дудырай,
дүр-дүр сілкініп қойды. Мұның да бөтекесі босап, иесінен

жем тілеп отыр. Кеше кеште таяуда атқан арқардың бір
жілігін саптаяққа турап, ақжем қып, суға жібітіп қойған-
ды. Онысы тұғырдың астындағы таушада тұр. Шәкәрім
жем берер алдында томағалы бүркітті биялай киген сол

қолына қондырды да, екі топшысы мен қанат-құйрығын
сылап-сипап,балаша еркелетті: «Бөпем-бөпем! Апырай,
қайтсем екен сені?! Әлде осындай күш-қайратыңның ба­
рында аяқбауыңды алып, ежелгі мекенің – зеңгір аспан

төсіне біржола қоя берсем бе екен?».
Шамасы, Қарашегір де бірдеңені сезетін секілді. Сіз
өз өміріңізде құс баласының күрсінгенін көрдіңіз бе? Ал
Қарашегір кейінгі кезде уақ-уақ күрсінетін болып жүр.

Шәкәрім соны бірнеше рет естіді: «Көк жүзіне көтеріл­
мегелі көп болды. Іші толып құса болып отыр-ау! – дейді
Шәкәрім ондайда. – Өзі олай-бұлай боп кетсе, бұған кім
ие болады? Әлдебір дәлдүрішке қор қылғанша, аспан ай­

дынына ұшырып қоя берген дұрыс шығар».
Ой-хой, дүние! Қыранның томағасын жұлып алған кез­
дегі сәтті көргеніңіз бар ма?! Қияпаты мүлде өзгеріп ке­
теді. Осы жаңа ғана жұп-жуас боп отырған бүркіт тома­

ғасын сыпырып алғанда, бір шоқ лаулаған отқа айналады
ғой! Дүйім дүние оның көз жанарына сиып кетеді... Қажы
саптаяқтағы жемді алдына тосуы мұң екен, Қарашегір
кесек туралған етті қарбыта асап-асап жіберді. Соңынан

түтікпен орта кесе су ішкізді.
«Бұл байқұс та шар тартып қалған екен, – деді Шәкәрім
Қарашегірді алғаш қолға түсірген кезін есіне алып. – Ал­
тайдың ақиығы мен Барқытбелдің Қаншегірінің шағылы­

суынан туған. Түз қыранын тастүлек кезінде тормен ұстап
еді... Несін айтасың, қызығын тәуір-ақ көрді ғой. Алғаш­
қы жылдары түлкі мен қасқырды үйіп тастаған... Енді
міне, Шәкәрім шал болды, Қарашегірден де хал кетті».

Осы сәт ошақтағы шәугімнің қақпағын билетіп, қай­
нағаны білінді. Қажы Қарашегірдің томағасын кигізіп,
тұғырына қайта қондырды да, дастарқан қамына кірісті.
Әлдебір сөреден қағаз шай шығарып, ақ шәйнекті дем­

деді. Үстел басын қағаздан босатып, өзінше дастарқан
жасады. Дастарқаны тым жұпыны: ірімшік, құрт, қос уыс
бауырсақ, майға жанышқан талқан, бір кесек тоңазыған
ет... Қазақы тамақтың бір жақсысы, шайға шалсаң, ет те,

бауырсақ та былбырап, жұмсап кетеді... Бұрын шайлық
сүтке деп саулы інген ұстаушы еді. Белсенділер «Шәкәрім
бір түйесін тауда жасырып отыр» деп шу көтеріп, оны
да қимай алып кетті. Бұлардың заңы қызық, өз малыңды

өзіңе билетпейді. Бейне, мал-мүлікті солар үшін жинаған
сияқтысың.
Бұрын құс салып, аңға шыққанда тастан түлкі үркітетін
«қағушысы», әрі үйде ас дайындайтын «бақыршысы» бо­

лушы еді. Совет заңына ол да симайды екен. Сен біреудің
ақысын жеп, еңбегін қанаған кісі боп шығады екенсің...
Қажы өзінің бақыршысы Әупішпен осылай ажырасты.
Әупіш – бала кезінен Шәкәрім шаңырағына сіңген, ба­

сында малшы-жалшы болып, кейін аңшылыққа бейімі
болған соң, бақыршы ретінде қасына ерткен жан жолда­
сы еді. Ержеткен соң Әупішті үйлендіріп, алдына әжепт­
әуір мал салып берген... Шәкәрімнен екі елі айырылмай,

Саятқораға ол да бірге келген-ді. Қайран Әупіш тамақты
қалай әзірлеуші еді! Ол пісірген сорпа, арқардың етінен
ол қуырған қуырдақ... Жесең таңдайыңнан дәмі кетпейді.
Амал не, Советтік белсенділер сол Әупішті де маңда­

йына сидырмады ғой. «Әлі күнге дейін қолында жалшы
ұстап отыр» деп қажыны жиналысқа салып, басынан қиқу
кетпеді. Сондай бір жиналыстан жүйкесі жұқарып келген
күні, Саятқорада Әупіш екеуі шай ішіп отырғанда:

беруіңе болады, – деген оған өлім естірткеннен бетер қи­
налып. Әупіш байқұс ештемеге түсінбей, жапақтап қарай
берді:

ге жүруге болмайды екен. Жаңа заң бойынша мен сені
құлданған, еңбегіңді қанаған кісі боп шығады екем. Өзің
білесің, еңбекшілер өкіметі ондайға жол бермейді.

ретінім – қуырдақ қуыру... Бәлкім сіздің еңбегіңізді мен
қанап жүрген шығармын. Сол белсенділерді маған жі­
беріңізші, сөйлесейін!
Шәкәрім қауғадай қалың сақалын тулата, қарқылдап

күліп жіберді. Көптен бері рақаттана, еркін күлгені осы.
Ой, Әупіш-ай, қалай тауып айтады? Сол пысықай бел­
сенділердің Әупіш құрлы ақылы жоқ-ау! Бірақ, не іс­
тейсің, биліктің аты – билік. Әупішті қалайда көндіру ке­

менің күнәмді көбейте бергісі келеді. Егер маған жаның
ашыса, менің тілімді ал да, ауылға қайт!
Әупіш амалсыз көнген рай танытып, аз-кем үндемей
отырды да, әлден уақытта:

таңатын кінасы не? – деді өзінің қазіргі саясаттан мүлде
аулақ екенін танытып.

болыппын, болыс болыппын, құдай жолын ұстап, қажыға
барыппын... Ұзақ жыл жалшы ұстап, малшы-жалшы, бақ­
ташылардың еңбегін қанаппын. Осының бәрі – аз қылмыс
па бір адамға?

арқасында сіз ондаған малшы-жалшыға жұмыс беріп, то­
лымды ақы төлеп, оларды асырап келдіңіз ғой. Ол да қыл­
мысқа жата ма?!
Міне, Әупішке салсаң осы. Амал не, Әупіштерді билік­

ке жолатпайды ғой. Еңбекшілердің атынан солардың то­
нын жамылған делдалдар сөйлейді. Еңбекшілердің уәкілі
етіп, оларды кім сайлағаны түсініксіз. Еңбекшілер атынан
партия құрады да, қызығын жаңағы делдалдар көреді.

Шәкәрім бұдан кейін ай сайын хабарласып тұруға
келісіп, Әупішті ауылға әрең қайтарған. Жігітте екі сөй­
леу деген жоқ. Арада бір-екі ай өтті ме, өтпеді ме, бір күні
түнделетіп, Саятқораға Әупішіңіз келіп тұр. Бір қойдың

Екеуі көп жыл көріспеген адамдай шұрқырасып жатыр.
Сағынысып қалыпты.

Әупіш езуі жайыла күліп. – Дәл сіздікі болмағанмен, әй­
теуір Құнанбай әулетінің малы. Кәмпеске кезінде тәркі­
ленген көп мал қайда кетті десем, белсенділер оны қасап
қып сойғызып, етін Семейге тасиды екен ғой. Сол жерден

қасын кеңге салып. – Он-он бес арба қасапханадан қалаға
ет тасимыз. «Бал ұстаған бармағын жалайды» деген бар
емес пе. Кейде еңбегімізге ет жаздырып аламыз.

көрерміз, – деді Шәкәрім келіскен рай танытып. – Көрдің
бе, мұндағы ел аштан бұралып, өліп жатыр. Ал қой етінің
қызығын алыстағы біреулер көреді.
Сол күні Әупіш әкелген етін қолма-қол бұзып, өзгесін

тұздап, іліп қойды да, бір санын асып, сорпа істеді. Бірта­
лайдан ыстық ас ішпей қақтығып отырған қажы жас сорпа
ішіп, пора-пора терлеп, рахаттанып қалды. Әупіш содан
кейін де талай рет келді. Және әр келген сайын құр қол

емес, азық-түлігін ала келіп, бұрынғы қожасын бір тойғы­
зып кетеді.
Таңертеңгі шайдан кейін қажы тысқа шығып, Қарагер
атқа ер салды. Өзінің бір ойлағаны, атқаратын бір маңыз­

ды шаруасы бар секілді. Біраздан соң жылы киініп алды
да, Қарашегірді қолына қондырып, атына мінді. Күн райы
бұзылғаннан бері үйден шыққаны осы. Аязды, суық ауа­
ны көкірегін кере жұтып, біртүрлі тыныстап қалды. Қо­

лындағы қыран да таза ауаға шыққанын сезіп, дүр-дүр
сілкініп, түрленіп отыр.
Шәкәрім сол беті Саятқораның шығыс жағындағы биік
шоқы Айыршақпаққа қарай бет алды. Түйенің қос өр­

кешіндей егіз шың осы тұстағы таулардың бәрінен биік-
тұғын. Соның баурайын керлей отырып, сол шоқының
ұшар басына шықты. Биікте әжептәуір жел бар екен, қой­

ны-қоншына сумаңдаған суық кіріп, лезде қалтыратып
жіберді. Ұшпа тастың далдасына Қарагерді қаңтарып, Қа­
рашегірді ердің үстіне қондырып қойды. Бұлай етуге құс­
бегінің аты да, құсы да әбден үйренген. Жолдассыз, қағу­

шысыз қалғаннан бері Қарашегірдің томағасын сыпырып,
осылай ердің үстіне қондырып қояды да, қалың бұтаға, не
тас қуысына жасырынған түлкіні жаяулап барып, қажы­
ның өзі қуып шығатын. Бүркіттің түлкіні анық көруі шарт

емес, иесінің «кеу» деп қалған дауысын ести салысымен,
көк аспанға қыранның өзі көтеріледі. Содан межелі биік­
ке жеткенде, бұлтара қашқан жер тағысына қарай қайта
құйылады. Сен атыңа мініп, соңынан шауып жеткенде,

түлкіні бүктеп отырған қыранды көресің.
Шәкәрім биік секі тастың үстіне шығып, айнала-төңі­
рекке қос жанары талғанша ұзақ қарады. Осы арадан
Шыңғыстың жон-жотасы алақанға салғандай ап-анық

көрінеді. Сонау оңтүстікте: Қаранай, Балға, Тектұрмас,
Құр жоталары көлбесе, шығыс жақта: Буратитен, Егіз­
қызыл, Жәнібек, Ақшатау биіктері бой созады. Ал сонау
батыста: Көксеңгір, Жорға, Жауыр тауы, Шымылдық,

Жосалы жоталары қылаң береді. Ал мына солтүстікте:
Қаражал, Керегетас, Айдарлы Қарақойтас сеңгірлері мен-
мұндап, тап-таяу жерде кеуде керіп тұр. Осының бәрі де

солды талай жүріп өткен жерлері...
Қайран Шыңғыс! Баяғыда түрік жұртының Ұлы қаға­
ны – Шыңғысхан орда тіккен киелі мекен. Орда тауы, Хан
биігі – сол заманнан қалған белгі... Жоңғар хандығы күй­

регеннен кейін осындағы қалың Найман Алтай мен Бар­
қытбелге, одан ары Ерентауға қарай жөңкілгенде, жарты­
лай босап қалған Шыңғыстау Ырғыз бен Торғайдан ауып
келген Тобықтыға бұйырыпты... Кешегі Құнанбай жорт­

қан бел-белес, Абай алтыбақан тепкен Жәнібек, Ботахан
ошағы, кейін Шәкәрім бүркіт салған биік тұрғылар ертең
кімге қалар екенсің? Қасиетті өлкені лас аяғымен күні ер­
тең кімдер таптамақ?! Аруақ қонған аймақтар, шынымен-

ақ, құдайсыздардың құзырында қалмақ па?
Қажының бір таңғалғаны, көз жетер жердегі сол өлкеде
қазір қыбыр еткен жан жоқ. Бұрын бұл бөктер төрт түлік
малға симай жатушы еді. Қора-қора қой өрісі, тебіндеген

жылқы қостары... Соның бәрі қазір тып-типыл. Түп қо­
парыла бәрі бір жаққа ауып кеткен секілді. Тігерге тұяқ
қалмады деген не сұмдық?! Ең алдымен малды құртты.
Мал кеткен соң, сол малды талғажау етіп отырған адамдар

аштыққа ұшырап, тірлікпен қош айтыса бастады. Қазақты
малдан айыру, жылқыны құртып, жаяу қалдыру науқаны
жүрді ғой соңғы екі-үш жылда... Бәрі – соның нәтижесі.

қырамыз да, етін Ресейге асырамыз. Ал мына жылқыны
қайтеміз? Орыстар жылқы етін жемейді ғой! – депті бір
белсенді.

бір сайға иіріңдер де, әскер шақырып, пулеметтің оғына
ұстаңдар! – депті жоғарыда отырған мансапты. – Өлексе­
ден иіс-қоңыс шығады десеңдер, үстіне кәрасын шашып,
өртеп жіберіңдер!

Бұйрық табанда орындалған. Қазақ даласындағы он
миллионнан астам жылқы айналасы екі-үш айдың ішінде
оққа ұсталып, атылып, өртеніп, жоқ болды. Билік басында
отырғандар өз ұлтына жаны ашымай-ақ қойсын, тым құ­

рыса ер қанаты – жылқыға ара түсе алмады-ау? Жылқы­
дан кім зиян шегіпті? Жесең – ет, ішсең – қымыз, мінсең

Жоқ, олар ондайға бармады. Құдайсыздар жылқыны құр­
тып, асау қазақты жаяу қалдыруға асықты.
Бірақ қазір кімге өкпелейсің? Жоғарғы үкіметте ұлт
қамын ойлап, суырыла сөйлейтін, бұлтартпас дәлел

келтіріп, әлдекіммен таласатын бір азамат қалды ма өзі?
Әттең, шіркін Алаш қайраткерлері қандай мемлекетті де
басқаруға дайын тұр еді-ау! Амал не, оларды дер кезін­
де құртып тынды. Олардың орнына кілең бір ауыз қарсы

сөз айта алмайтын «мақұлбайларды» алып қалған жоқ па?
Солардың бірі – Қазақ үкіметінің төрағасы Елтай Ерназа­
ровты Шәкәрім өткен жылы өз көзімен көрді. Қалай жолы
түсті екен, сол Ерназаров былтыр осы Шыңғыстауға келіп

қайтты. Үкімет басшысы талауға түскен малды, аштан
қырылып жатқан халықты көруге келген шығар, жағдай
бұдан кейін түзелер деп, былайғы жұрт дәмеленіп қалған.
Сөйтсе, олай емес, қуыршақ төраға салықтан жиналған

азық-түлік пен сойылған малдың етін Ресейге жеделдете
жөнелту үшін келген екен.
Жергілікті белсенділер Қарауыл өзенінің жағасына үй
тігіп, төрағаны күтіп жатыпты. Арыз айта келген халық­

ты маңайына жолатпай, күзетшілер қуып жүр. Шәкәрім
ел ағасы ретінде, бастықтың қабылдауына жарты сағатқа
зорға кірді. Бірақ, кірмей-ақ қоюы керек екен, ұлық ал­
дынан түңіліп шықты. Төраға жасында жалшы болған,

қойшы болған деуші еді, сол рас-ау деймін. Ернінің жа­
лағы әлі кете қоймапты. Шаш қайырмаған. Анығында,
қайыратындай шаш та жоқ екен. Басында төбелі бар ма,
шұңғылдау жасыл тақиясын милықтата киіп алыпты...

Шәкәрім елдегі жағдай, халықтың ауыр халі, ашаршылық
жайында айта бастаған. Төрағаның мінезі тым шорт екен.
«Сені кедейдің сөзін сөйлейтін тәуір қажы ма десем, бай­
лардың сойылын соғып жүрген контр екенсің ғой!» деп

шақ ете қалды. Екі сөзінің бірі – орысша. Оны да иінін
келтіріп сөйлесе екен-ау, омыртқасын опырып, қабыр­
ғасын қақыратып, ұлы орыс тіліне қатты обал жасайды
екен. Шәкәрім, амал жоқ, «Сенген қойым сен болсаң, күй­

сегеніңді ұрайын» деді де, атына мініп, жүріп кетті.
«Осынау ақ сүйек жұтқа, қырғын апатқа кім кінәлі?»

Шәкәрім. – Айналып келгенде, осының бәріне өзін-өзі
қорғай алмаған қазақтың өзі кінәлі. Оны шыли орыстан
көрудің де жөні жоқ. Отаршылдар «қазақты ұшпаққа шы­
ғарам» деп қашан уәде беріп еді. Оларға құл керек, отар

керек, қазақтың кең байтақ жері, оның асты-үсті байлығы
керек... Сол ен байлықты, елін-жерін қорғауға қазақ да­
йын болмай шықты ғой. Алаш азаматтары кеткен соң, қа­
зақ жас баладай қорғансыз күйге түсті. Біз әлі ұлт болып

ұйымаған екенбіз, халық боп қалыптаспаған екенбіз...
Дәлел керек пе? Бүкіл қазақты қан қақсатуға бір Голоще­
киннің-ақ шамасы келді-ау! Жарайды, ол қужақ қатыгез,
қайырымсыз, қанішер-ақ болсын, жыланның аяғын көр­

ген зымиян-ақ болсын. Егер ұжымы берік, ақыл-ойы тұ­
тас, айрандай ұйыған мықты ұлттың ортасына келсе, жал­
ғыз еврей не істей алар еді?
Жарайды, Алаш қайраткерлерінің басына күн туып

зыл сұңқарлар» не бітіріп жүр? Қазақ азаматтары тізе қо­
сып, өз ұлтын қорғаудың орнына Рысқұловщина, Сейфул­
линша, Меңдешевщина болып, өзара мансапқа таласып,
Голощекинге жалынышты болып жүр... Осыдан кейін кім

басынбайды бізді?!
Ал Шыңғыстау ауданын тас-талқан етуге Қарасартов
деген бір ғана шала сауатты, безбүйрек белсенді молынан
жетті-ау! Кешегі Құнанбай қарауындағы Абайдың елі, «ел

пысығы» атанған бес болыс тобықты, аттыға жол, ауыз­
дығы сөз бермейтін Ырғызбай жуандары бір сілкінген­
нен қалмай, Қарасартовтың табанына түсті-ау! Бірін-бірі
көрсетіп, бірінің үстінен бірі шағым айтып, бір тобықты­

ның өзі іркіттей іріді-ау! Иә, бұл да – қазаққа төте келген
зауал! Қазақтың надандығы, бәтуасыздығы, берекесіздігі,
ертеңін ойламайтын аңғалдығы үшін, Алланың жіберген
зауалы! Кәмпескеге дейін Шыңғыстау ауданында 32 мың­

дай халық бар екен. Қазір содан аштан өлгені, абақтыға
айдалғаны, шетке қашқаны бар, төрт мыңдай ғана адам
қалыпты. Сұмдық емес пе?!
Марқұм Әсет те – тілі мірдің оғындай, айтқыш ақын еді

ғой. Ол өзі туып-өскен Үріжар-Мұқаншы өңіріндегі халді
баяндай келіп:
Асуға ат шықпаған арба шықты,
Қыранды қанды балақ қарға жықты,

Кешегі жымда жортқан жолбарыстар
Бұл күнде қоян көрсе жарға бұқты, – деген екен.
Көрдіңіз бе, бүгінгі заманның сиқын бір-ақ шумақ өлеңге
сиғызып жіберген.

Шәкәрім мана үйден шыққанда мына Қарашегірді
еркіндікке қоя берсем бе екен, жоқ, әлде қолыма ұстай
тұрғаным жөн бе деп, екі ұдай күйде аттанғанды. Аяқ­
бауын ағытып, бір жола қоя берейін десе, ұзақ жыл өзі­

не демеу, жан-серік болған қыранын қимайды. Қыранмен
қоштасу – бүкіл бір дәуірмен, аңшылық, саятшылық сал­
танатымен қоштасу ғой, Шәкәрім үшін... Сауық құрған,
сайран кешкен жастық, жігіттік шағыңыз да қол бұлғап,

осы Қарашегірмен бірге кеткелі тұр...
Алайда жаңағы заман туралы, қазақ қоғамы туралы
көңілсіз ойлардан кейін, ол қыранмен қоштасуға біржо­
ла бел байлады. Әр нәрсе өз уағында. Қыран баптап, сән

түзеп, сауық құратын заман ба қазір? Ол заман әлдеқашан
өтіп кеткен. Дүние деген итіңнің де алды-арты көрініп
қалды емес пе? «Шапанның қысқа пішкен шалғайындай,
дүние өтерінде шырайналды» дейтін бе еді Біржан сал?

Ендеше соның айтқаны бұған да келіп тұр.
Өз ойына берік бекіген Шәкәрім орнынан созалаңдай
көтерілді де, ақырын аяңдап, Қарагер аттың қасына келді.
Томағалы қыран ертоқым үстінде үнсіз мүлгіп отыр.

Шәкәрім туғаннан солақай. Қолтығында жүрген бия­
лайды сол қолына кимес бұрын, бешпетінің қалтасынан
бәкісін шығарып, Қарашегірдің қалың былғарыдан оюлап
жасаған балақ бауын еппен сөгіп алды да, бүркітті содан

кейін ғана қолына қондырды. Сол беті жаңа өзі отырған
секі тасқа таман келген. Қазір Қарашегірдің еті көтеріңкі.
Саусақ ұшымен сипалап көріп, бүркіттің екі санында,
қауырсын түбінде бүртік-бүртік май біткенін аңдады. Қы­

ранның етін көтерген – құсбегінің өзі. Асыраушысы жоқ,
еркіндікке алғаш шыққанда әл-қуаты толық болсын де­
гені.
Ол қыранның бет-бағдарын Қаражал, Керегетас жаққа

қаратып сәл тұрды да, кенет томағасын сыпырып алды.
Тағы сол бүркіттің томағасын алған кездегі қайталанбас
сұлу көрініс. Жалт етіп бір қарағанда-ақ қарсы беттегі жо­
та-жон, қорым-қойтасты жанарына сидырған есіл қыран

ежелгі дағдысынша «кәне, көрсетші, қолында өлейін» де­
гендей жылан басын алға соза, етпеттей ентелеп, ұмсы­
на берді. Ұша жөнелейін десе, көзіне ештеңе шалынбай,
иесінен белгі күтіп тұр. Шәкәрімнің бұдан ары тұруға

төзімі жетпеді. Биялайлы қолын серпіп қалып, қыранын
ұшырып жіберді.
«Қош бол, қайран Қарашегір! Сен енді азатсың... Өзім­
де жоқ азаттықты мен саған сыйладым. Аспан әлемін

еркін шарлай бер!» деді, керегедей қанаттарын жайып жі­
беріп, Керегетас бөктерін қалықтай сүзіп жүрген бүркіті­
не сүйсіне қарап тұрып. Сол сәт қарт құсбегінің көзінде
жартасты жарып шыққандай екі тамшы жас тұр еді.

Ақынның Қарашегірмен қоштасуы – адам басына тү­
сетін аса ауыр қайғы емес, мұң ғана болатын. Қимастық­
тан туған құлазу, сағыныш... Ал қайғыға келсек, ол қа­
жының басында қат-қабат үйіліп жатқан. Кейде «менің

қайғымдай қайғы кімде бар?» деп тау-тасты жаңғырта
айғай салғысы келеді. Ал айналасындағы мұны білетін
адамдар Шәкәрімнің сонша қасіретті бір өзі қалай көтеріп
жүргеніне таңғалады. Біріншіден, мұндай қайғыны бір

Алланың қақтығына, Жаратушының құдыретіне сенген
адам ғана көтеруі мүмкін. Екінші себеп – ел басына жап­
пай төнген апат. Жұртың қынадай қырылып, халқың қан
жұтып отырғанда, жеке бастың қайғысы кішірейіп, жәй

әдеттегі нәрсе боп қалады екен. Өйткені шығын берме­
ген, аза тұтпаған шаңырақ жоқ. Бұл күнде «әкем айдалып
кетті, бала-шағам аштан өлді» деген сөздер жаңалық бо­
лудан қалған.

Шүкір, Алла-Тағала Шәкәрімді ұрпақсыз қалдырған
жоқ еді. Екі әйелі Мәуен мен Айғаншадан бес ұл, төрт қыз
өсірген екен. Солардың көбі қазіргі Қарасартов заманы­
ның құрбаны болды. Бәйбішесі Мәуен артына екі ұл, екі

қыз қалдырып, ертеректе қайтыс болған. Ал кезінде қатты
ғашық боп, сүйіп алған әйелі Айғанша ортаншы ұлы Қа­
быш, қызы Күлзия үшеуі аудандағы Қарасартов түрмесін­
де жатып аштан өлді-ау! Айғаншаның тұңғышы Ғафур

ержеткен ұлы Баязитпен бірге Семей түрмесіне қамалып
еді. Екеуі де сондағы азап пен аштыққа төзбей, өздеріне
қол жұмсап, мерт болды. Ал, Қабыштан кейінгі үшінші
ұл Ахат бертінге дейін аман жүр еді. Өткен жылы оны да

салықты уағында төлемедің деген сылтаумен бес жылға
кесіп жіберді. Әзірге абақтыдан аман қайтқан ешкім жоқ,
кім білсін Ахаттың болашағы не боларын... Әзірше бос­
тандықта жүргені – кенже ұлы Зият қана. Семейде оқу

бітіріп, сол жақта қызметте жүр. Құнанбай әулетінен Тә­
кежанның Әзімбайдан туған немересі Бердеш Ырғызбай­
дың біраз адамын ілестіріп, жансауғалап Қытайға өтпек
дейді. Шәкәрім өз кіндігінен тымқұрса бір ұлдың аман қа­

луын ойлап, Зиятты соларға қосып жіберсем қайтеді деп
те лоблып қояды.

Бұл күнде Абай шаңырағында да белге шығар ешкім
қалған жоқ. Ақылбай, Мағауиялар әкесімен бірге кеткен.
Абайдың Айгерімнен туған сүйікті ұлы Тұрағұл мен Ма­
ғауияның ұлы Жағыпар екеуі кәмпескеге ілініп, Шымкент

жаққа жер аударылған-ды. Естуінше, Тұрағұлға аштық
пен ауыру қабат келіп, денсаулығы күрт төмендеп кеткен
деседі. Мынадай таршылықта ол да қаншаға барар дейсің.
Осы өңірден шыққан бір білімді азамат Мұхтар Әуезов

еді, болашағынан үміт күттірген сол жігіт те екі жылдан
бері Алматының абақтысында жатқан көрінеді... Соны­
мен, әрқайсысы бір елге хан болғандай Алаш азаматтарын
да шетінен абақтыға жауып, одан қалғанын атып-асып,

біртіндеп тауысуға айналды. Сонда, мұның өзі – қазаққа
арнайы келген, тігерге тұяқ қалдырмайтын, ең алдымен
көзі ашық, оқығандарын жоятын төтенше апат болды
ғой...

Ал осы зұлмат әубастан кімнен, қайдан, қалай бастал­
ды? Шәкәрімнің ойынша, апаттың түп тамыры тым те­
реңде жатыр. Шәкәрім қажы осындай бір сұмдықтың бо­
ларын өкімет басына құдайсыздар келгенде-ақ сезген-ді.

Қазақ «Ұят тұрған жерде иман тұрады. Тегінде, Құдайдан
қорықпағаннан қорық» дегенді бекер айтты дейсің бе?
Билік басындағы ұятсыз, имансыз, құдайсыз тобырдан не
жақсылық күтуге болады?

Сырттай оқып-білуінше, Ресейдегі орыс ақсүйектерінің
де шекесі шалқып тұрмаған көрінеді. Жер иесі байларын
«езуші, алпауыт» деп, орташаларын «бай-құлақ» деп,
шетінен жер аударып, мал-мүлкін тартып алып жатса

керек. Құдайсыздардың ұраны – «теңдік» дейді. Сонда,
бұл – қандай теңдік? Кедейді байға теңемек пе, жоқ, әлде
байды кедейге теңемек пе, ол жағы түсініксіз. Әйтеуір,
Ресейде шаруаның жөнін білетін ешкім қалмаған деседі.

Текті жерден шыққан княз, граф атаулы шетелден баспа­
на сұрап, кемеге тиеліп, қашып жатқанына көп болыпты.
Хат сауаты бар, оқыған, өздерін орыстың ар-намысы са­
найтын ақ офицерлерді сотыз-сұрақсыз қабырғаға тізіп

қойып, оққа ұстаған. Бір сөзбен айтқанда, құдайсыздар
қай жерде болсын, ұлттың қаймағынан, жоғарғы элитадан
құтылуды алдарына мақсат етіп қойса керек. Өйткені көзі
ашық, өз пікірі бар, сауатты адамдардың оңайшылықпен

ырыққа көнбесін олар жақсы біледі. Мемлекет қарауында
біріңғай тексіз, қансыз, имансыз, құдайсыз «пролетариат»
қалса басқару оңай болады. Октябрь төңкерісін жасаудағы
мақсаттың өзі сол емес пе?

Орыстың Иван Бунин, Алексей Толстой бастаған көп
жазушылары қазір шетелде жүр. Тіпті, «пролетариат жа­
зушысы» деп әспеттеген Максим Горкидің өзі Италиядан
бір-ақ шығыпты. Кетем дегендерге жол ашық дейді. Де­

мек, балшабектер өздерінің түбі шикі, қылмысты істеріне
куә қалдырғысы келмейді.
Сол Ресейдегі оқиғалармен салыстыра келіп, Шәкәрім
тағы бір шындыққа көз жеткізіп, жағасын ұстады. Демек,

қазақ байларын кәмпескелеп, өздерін жер аударып, көнбе­
гендерін «банды» деп оққа ұстау – осындағы шексіз бай­
лыққа ие болу ғана емес, сол арқылы ұрықты, текті атаны,
ұлттың ұйытқысын құртуды мақсат еткен екен ғой. Бір

сөзбен айтқанда, ұлттың құтын қашыру, аруақты, абройлы
адамдарын жою, халықтың жадын өшіріп, тарихын ұмыт­
тыру, сөйтіп, өткенін білмейтін мәңгүрттерді мәңгілік құл
ету... Бұл араға келгенде, құдайсыздар мен шовинистер

бірігіп кетеді. Билік басына кім келсе де үзілмейтін сол
баяғы империялық саясат.
Бұрын өмірі жалғызсырауды білмейтін, ешқашан зерік­
пейтін Шәкәрім кейінгі кезде көңілі орнына түспей, әл­

денеге алаңдап құлазитынды шығарды. Елдегі жағдай­
ды, маңайда не болып жатқанын білгісі келеді. Бұрын
бүркіттің бабы, жемі деп, бір уақ Қарашегірді ермек етуші
еді, оның да айы өтті. Ал қағаз, кітап... Оған да қашан­

ғы қадала бересің. Бұрынғыдай емес, көзінің де болаты
қайтқан. Күндіз болмаса шам жарығында оқып-жазуға
жанары шыдамайды. Осылайша, жанын қоярға жер тап­
пай отырғанда, бір күні кешке таман екі бүркітшінің Саят­

қораға салаң етіп, келе қалғаны. Бүркітші болғанда, өзіне
ежелден таныс, құдандалы, жақын адамдар.
Мына Аягөз, Ақшатау, Арқат, Құндызды маңында
Найманның бір бұтағы Қаракерейге жататын Сыбандар

тұрады. Бұлар да аз емес, бес болыс ел. Қажының әкесі
Құдайбердінің туған нағашысы, яғни Құнанбайдың бас
бәйбішесі Күнке әженің төркіні... Күнке – Қу дауысты
Құттыбайдың Сейтеннен туған немересі Ағанас батыр­

дың қызы... Тобықтылар Шыңғыстау маңына алғаш көшіп
келгенде, өріс-қоныстарын құдалық жолымен кеңейтпек
болып, Найманның жуандарына жаппай құда түскен ғой.
Сол кезде, өзі де Найманнан қыз алған Өскенбай би әулеті­

не арқатірек керек болғанда, құдалыққа осы сыбандарды
таңдаған екен. Онда, Байғара би, Ақтайлақ билердің тұ­
сында сыбанның шалқып тұрған кезі. Нәтижеде Ырғыз­
бай мен Жанкөбек әулеті неше қабат құда болады. Бертін­

Сыбан ауылдары Абай заманында, Құдайбердінің тұ­
сында да Құнанбай әулетімен жиі араласып тұрды. Кейінгі
Шәкәрім кезінде де бұл байланыс үзілген жоқ. Мына кел­
гендер – сол Ағанастан тарайтын Ақберді, Жақып деген

саятшы-бүркітшілер еді. Шәкәрім осы Саятқораны мекен
еткелі бұлар жыл сайын құс салып, осында келіп тұра­
тын-ды. Міне, қазір де ескі таныстар құшақ айқастырып,
шұрқырасты да қалды. Ақберді мен Жақып екеуінде екі

бүркіт. Ержеткен бір баласын қағушылыққа алып, аға­
йынды жігіттер өздері жеке шығып кетсе керек. Бүркіт­
тері бабында екен. Қанжығаларында екі-үштен түлкілері
бар.

Сөйлесе келе мәлім болды. Бұларға да бүркіт салу –
жәй сылтау. Шонжардың тұқымысың деп, белсенділер
маза бермейтін болған соң, осылай бой тасалап, иенге
аң аулап кететін көрінеді. Жалпы, Ағанас әулеті шетінен

бойшаң, ірі келетін-ді. Мына Ақберді мен Жақып та со­
лай екен. Нағашыларына тартқан Құдайберді марқұм да
ұзын бойлы еді. Шәкәрім бой жағынан әкесінен де асып
түсті. Бүгін тобықты мен сыбанның өңшең бойшаңдары

тас үйге тіреу бола жаздап, қуырдақпен шай іше отырып,
әңгімені бір гулетті-ау!
Айтатындары – ел ішінің жаңалықтары. Шәкәрім То­
бықтының кетеуі кеткен қазіргі халін айтса, Ақберді мен

Жақып кезектесіп, Сыбанның басына төнген ауыртпалық­
ты жыр етеді. «Қайда барсаң қазанның құлағы төртеу».
Құдауанда, бір-бірінен аусашы. Екі ауданның жағдайы
бірдей екен. Бір-біріне егіз қозыдай ұқсас құдайсыз бел­

расартов билесе, Аягөзді сұрап тұрған – Сарноғаев деген
біреу екен.

ғына өлердей өш. Ертеде иісі найманды билеген ірі билер
осы Жантөбектен шыққан ғой: Нар дауысты Нарынбай,
Қу дауысты Құттыбай, Байғара би, Ақтайлақ би, Кеңес­
бай, Жарқынбай билер... Бір Ақтайлықтың өзінен: Әкім­

бай, Кеңесбай, Жараспай, Сабырбай атты төрт ұл тараған.
Міне, осы кісілердің ұрпақтарын түгел кәмпескелеп, мал-
мүлкін тартып алып, адамдарын жер аударып, қаңғытып
жіберді. «Билердің әулетін Аягөзден аластайық» деген

тартып. – «Құнанбай қажы», «Шәкәрім қажы» деген сөз
шықса біздегі белсенділердің де төбе шашы тік тұрады.

дап салуға келгенде мұндай шебер болар ма! – деді Ақ­
берді тағы бір ойдың шетін шығарып. – Иманды болғыр
Нарымбай атамыз баяғыда Ташкентті билеп тұрған кезін­
де сондағы құраманың жетімдерін өз атына жаздырып,

бауырына сала беріпті ғой. Кейін бәрін үйлендіріп, алда­
рына мал салып берген. Оларды шетке қаққан ешкім жоқ,
осындағы көп Жанкөбектің бірі болып жүріп жатқан-ды.
Аягөзге келген белсенділер тімтініп жүріп, арадағы сол

саңлауды тапты ғой. Әлгі асырандылардан тараған ұрпақ­
ты азғырып, Нарынбайдың өзге балаларына қарсы айдап
салды. Ой, Алла-ай, бір-ақ күнде жау болып шыға келді
жаңағы кірмелер. Біздің елде кім қажы, кім болыс, кім би

болған. Кімдердің қай жерде тыққан малы, көмген алты­
ны бар – әлгілер түгел сарнатып айтып берді-ау! Іштен
шыққан жаудың жанға батқаны сонша, біздің бір ағала­
рымыз: «аруағыңнан айналайын, Нарынбай-ай, өзгенің

бәрін білгенде, асырандының ел болмасын, тексіз құлдың
ұл болмасын қалай білмедің екенсің. Бір кезде қойныңа
салған жылан айналып келіп, өзімізді шақты-ау» деп еңі­
реп тұрып жылады ғой...

қырық жылғы ескі кегін қайта қоздырды. Бөкенші мен
Борсаң, Ырғызбай мен Жігітек болып, қысқасы, үш Ол­
жай бірінің жағасын бірі жыртты. Біреулер баяғы қажы
атама кеткен есесін, тартқан айып-анжысын айтып, сол

үшін ұрпақтарының жауап беруін талап етті. Абайдың
ұлы Тұрағұл мен Мағауияның ұлы Жағыпардың мал-
мүлкі тәркіленіп, өздерінің жер аударылуына сол ағайын­
дардың қысасы себеп болды...

аруағын сыйламауына қарағанда, Сіздің ел де бұзылып
біткен екен, – деді Ақберді шошына жағасын ұстап.
Арадағы әңгіме үзіліп, аңшы-құсбегілер біразға дейін
үнсіз отырды.

апаттан сақтауы қалай? – деді Шәкәрім әлден уақытта. –
Біздің ел сияқты беті ауған жаққа босып кеткен жоқ па?

зып бітті, – деді Ақберді түнеріп. – Аягөз – тоғыз жолдың
торабы, Қытайға бір табан жақын емес пе. Бойында әл-
қуаты барлар қу кеңірдектің қамымен шекара асып кетіп
жатыр... Бір тәуірі өткен жылы біздің ауданның үстімен

шойын жол өтті ғой. Жастар жағы соған жұмысқа тұрып,
талғажау бірдемесін тауып жүр...
Нағашы сыбандар ертеңінде қош-қош айтып, аттанып
кетті. Шәкәрімді жалғыздық құрсауы мен ауыр қайғы

қайта келіп басты. Бұл айларда қаламды да қолына жиі
ала бермейді. Кейінгі уақытта көңіл күйге байланысты,
хақ жолына шақырған біраз жырлар жазды. Соның ең кө­
лемдісі – «Мұтылғанның өмірі» атты өмірбаяндық толғау.

«Мұтылған» – өзіне таңдап алған лақап аты. Мұнда өмір­
ден біржола түңілу бар. Ақын «Мені енді ешкім де еске
алмайды. Осымен бәрі бітеді, бәрі ұмытылады» деп есеп­
теп, бір уақ тәркі дүниелікке салынады. Сонымен бірге,

болашаққа үмітпен қарау да жоқ емес. Туннелдің арғы ба­
сында бір жарық сәуле бар. Кейінгі ұрпақ осы мені түсін­
бей қалып жүрмей ме деген қауыппен өз өмірінің кезең-
кезеңін жыр кестесіне түсіреді. Мәселен, мына жолдарды

қалай түсінуге болады?
Дұшпаным жоқ, досым жоқ,
Қайғыдан да шошу жоқ.

Рахат іздеп тосу жоқ,
Бір «жындымын» құтырған.
Жаралы жаным шықсын деп,
Қара жер мені жұтсын деп,

Өлген соң елім мұтсын деп,
Атымды қойдым «Мұтылған»
Бұл өлеңнен біз ештемеден қорықпайтын, керек де­
сеңіз, өлімнен де сескенбейтін, кемел шағына жетіп, өз

ісін түгел жасап болған, тарпаң да, тәкаббар ақынды кө­
реміз. «Өлген соң елім мұтсын деп» деген жолда бәрі бар.
Онда еліне деген өкпе-наз да, өзіне сенген ақындық ер­
келік те жоқ емес.

Шәкәрім қажының өмірде пір тұтқан екі ұстазы бар
еді. Абай және Толстой. Шәкәрім Толстойға хат жазып,
шығармашылық жайында ақыл-кеңес сұраған. Кешікпей
жауап келеді. Ұлы жазушы сол хатта ақынның әдебиеттегі

жолын сызып бергендей болып еді. Ал Абай... Әлдебір
тұйыққа тіреліп, ақыл сұрай барғанда, бұған тым қиын
көрінген дүниені оп-оңай түсіндіріп, талдап беруші еді-
ау! Енді міне, Абай да жоқ, Толстой да жоқ, кімінен ақыл

сұрарсың. Бұл күнде есі шыққан жұрт Шәкәрімнің өзінен
ақыл дәметеді...
«Егер Абай қазір тірі болса, мына жұрт қайтер еді? –
деп ойлады Шәкәрім бір сәт қиялға беріліп. – Әй, Қара­

сартовтың құдайсыз қара тобыры Абайды да түтіп жейді
ғой. Заманның біршама түзу кезінде Абайды сабаған аға­
йын мынадай қағынған кезеңде аянып қалар деймісің».

Бұл өмірден кезінде аға сұлтан болған Құнанбай қа­
жының өткеніне әлі жарты ғасыр толған жоқ. Ал ұлы ұс­
таз Абайдың өмірден өткеніне небәрі жиырма жеті жыл.
Осы аралықта дүние асты үстіне келіп, қалай тез өзгерді

десеңізші! Иә, мына жұрт қазір Құнанбай заманы, Абай
заманы келмеске кетті десіп жүр. Ал сонда мына заман­
ды кімдікі дейміз? «Қарасартов заманы» дейміз бе? Жоқ,
күлмеңіз, солай демеске шараңыз жоқ. Кезінде Құнанбай

тобықтыны сол Қарасартов аз жылда бір тарының қауы­
зына сидырып жіберді ғой.
«Аудандағы ОГПУ-ға жаңа бастық келіпті. Бұрын Бес­
қарағай халқын қан-қақсатқан қаныпезер біреу екен. Енді

оны Шыңғыстау елін жөнге салуға жіберіпті» деген ха­
бар тау жайлаған Шәкәрімге еміс-еміс естіліп жатқан-ды.
Әлгі «құлақ естігенді көз көреді» деген рас. Ақыры ГПУ
бастығын да көрді-ау! Бірақ түк таңданған жоқ. Абзал Қа­

расартов – сол өзі мөлшерлегендей адам болып шықты.
Қазір Қазақстанның әр ауданында бір-бір Қарасартов жүр
ғой. Қарасартов емес, бір-бір Голощекин жүр десе де бол­
ғандай. Мынау да – соның бірі. Тек, бір мөлшері ғана жаң­

сақ кетіпті. ГПУ бастығы әскери адам дегенге ұзын бой­
лы, сірескен біреу ме деп ойлаған. Мынаның бойы тым
аласа екен. Қажының қолтығынан ғана келеді. Бадырақ
көздеу келген, танауы тарбиған, сіріңке қара. «Ақылсыз

басқа адыраңдаған көз бітеді» деуші еді. Соған дәл келіп
тұр. Тоқ ішегі қысқа, ішіне шынашақ айналмайтын, «әпер
бақан, ұр да жықтың» өзі болып шықты.
Бірақ бойым аласа дейтін ГПУ бастығы жоқ, кімнің де

болсын басынан асыра қарайды екен. Сұрғылт гимнас­
терка, галифе шалбар, үзеңгіге қажалып сәл өңі түскен
хром етік. Иығында аспа қайысы бар, жалпақ қайыс бел­
беуді кіндіктен жоғары кеуделете буынады екен. Оң жақ

бүйірінде – сол белбеу түстес қабы бар, тоқпақ жіліктей
ап-ауыр пистолет. Қысқасы, қазіргі сәтте Қарасартовтың
айпарасын асырып тұрған – сол «тоқпақ жілік» болса ке­
рек. Совет өкіметі ұстатқан сол айбарым орнында бар ма,

жоқ па дегендей, әр минөт сайын оң қолы сол қаруына
барып қайтып, барып қайтып отырады екен.
Екеуі ойда жоқта кездесті.
Шәкәрім айына бір рет аудан оралығы Қарауылға барып

тұратын-ды. Абақтыда жатып аштан өлген сүйікті жары
Айғаншаны, ұлы Қабыш пен қызы Күлзияның басына ба­
рып құран оқиды. Адамынан айырылған таныс-біліс аға­
йынға көңіл айтады. Сондай бір сапарда, ауылдың шетіне

іліне бергенде, Қарасартовтың сайтандай ұшыраса кет­
кені. «Ол да менің тырнағымнан таныпты, мен де оның
құлағынан таныдым» деп Пушкин айтқандай, екеуі бірін-
бірі жазбай таныды. Бәлкім, қолында Шәкәрімнің суреті

бар шығар, алдымен таныған – Қарасартов. Астындағы
ақжал жиренді жылдам бастырып, алдын кес-кестеп, ора­
ғыта берді.

Шәкәрім қажы боларсыз, – деді мұның тұла бойын тінте
қарап. Қаруы бар ма деп қауіптенетін секілді.

расартовпын, – деді өз буына өзі піскен анау қарадай мар­
дымсып. – Сізге әдейі барып сәлем беруге мұршам болмай
жүр еді, құдай сәтін салып, кездесе кеткеніңізді қарашы!
Ақыр кездестік қой, жүріңіз, біздің кеңсеге барып, біраз

әңгімелесейік.
Шәкәрім бармауға сылтау таппай, оның соңынан амал­
сыз ілесті. Бұрынғы ГПУ бастығы Юдинның тұсында бір-
екі рет келгені бар еді, кеңселері сол орнында екен. Ат­

тарының шылбырын алдарынан жүгіріп шыққан солдатқа
ұстатып, екеуі ішке кірді. Қарасартов қажыға орындық
ұсынып, өзі төрдегі орнына барып жайғасты. Байқайды,
жаңа бастық жыланның аяғын көрген жылпостың өзі.

құрмет көрсетіп жатпаймыз, желкеден бір-бір түйіп, түр­
меге тыға саламыз! – деді ГПУ бастығы жаңа тұтатқан
темекінің түтінін тарбақ танауынан дірдіктете шығарып.

кен ақынсыз ғой. Сізді иісі қазақ түгел таниды. Облыстық
ОГПУ-дың бастығы Панов жолдас та, оның орынбасары
Волков жолдас та сізді жақсы біліп отыр. Өткенде мен
осылай аттанарда сізбен ерекше мәмле жасау жөнінде сол

жолдастар бәрін біліп отырады, – деді Шәкәрім қысқа қа­
йырып.
Қарасартов кезекші солдатты жұмсап, бір тегене қымыз
алдырды. Қымызы жақсы екен. Шөліркеп келген қажы

тостаған толы қымызды қос қолдай ұстап, түшіркене
сімірді. Бұл күнде қымыз да қолға түспейтін асқа айналды

ғой. Жылқы құрып кеткен елде қымыз қайдан болсын. Тек
қолы ұзын бастықтарда болмаса...

несіз. Ел ішіне көшіп келмейсіз бе? – деді Қарасартов
сырлы тостағандарға тағы да қымыз құйып жатып. – Кел­
сеңіз, үй жағынан қысылмайсыз. Айдалып кеткендердің
ең тәуір деген үйін сізге берер едік.

«Мені алысқа ұзатпай, ұзын арқан, кең тұсаумен көз ал­
дарында ұстамақ қой» дегенді ойлап өтті Шәкәрім. Бірақ
сыртқа сыр берген жоқ:

табылады ғой. Бірақ мен оңашалыққа үйренген адаммын.
Зеріккенде бір уақыт аңға шығам. Жазу жазғаныма да ты­
ныштық керек, – деді екі ұштылау жауап беріп. Тағы бір
сөздерді айтсам ба деп оқталды да, бөгеліп қалды. Қара­

беріңіз, құлағым сізде, – деді бар ынтасымен алға ұмсы­
нып.

көрші болам? Мен құдай жолын ұстаған, сол үшін қажыға
барған адаммын. Ал, сіздер құдайды мойындамайсыздар.
Әр ауылда «құдайсыздар ұйымын» құрып жатқан көрі­
несіздер... Сөз жоқ, сіз де сол ұйымға мүшесіз. Солай емес

пе? – деді ГПУ бастығына қадала қарап.
Қарасартов «мүше емеспін» деп айта алмады.

лады? – деді әлдебір мақтанышпен. – Біз, коммунистер
дінге емес, ғылымға сенеміз. Құдайға емес, Маркс пен
Лениннің іліміне табынамыз. Маркс: «Дін – апиын» деген
ғой. Оны білетін шығарсыз?

де қиылыспайды, – деді Шәкәрім бойына әлдеқандай ба­
тылдық бітіп. – Бірақ, бұл – өзара жауласу деген сөз емес.
Түрлі сенімдегі адамдар да тату-тәтті тұруына болады...
Былай етсек қайтеді? Ең дұрысы, бір-бірімізге кедергі жа­

самайық. Сіздер өз беттеріңізбен құдайға қарсы күресе
беріңіздер. Мен болсам, иен тауда бес уақыт намазымды
оқып, қағазымды жазып жата берейін...

Қисынды сөзге Қарасартов та қарсы ештеңе айта алма­
ды. Түптің түбінде Маркс ілімі жеңетінін, діндердің күлі
әлі-ақ көкке ұшатынын көпірте сөйлеп біраз отырды да,
ақырында көкейін тескен негізгі әңгімеге көшті.

жүрген банды бар дейді. Олар Айдынкөл, Шалқар бастат­
қан Шұбартау бандыларымен жалғасатын көрінеді. Құс
салып, тау ішінде жүргенде көзіңізге ондай сөдегей-солпы
ешкім түспеді ме? – деді Шәкәрімге біртүрлі сенімсіздік­

де ГПУ бастығына тайсалмай тура қарап. – Мен бейта­
рап адаммын ғой. Құдайсыздармен де, бандылармен де
үйірлігім жоқ. Тек, оқта-текте Саятқора маңынан мені аң­
дып жүрген сіздердің тыңшыларыңызды көріп қаламын...

Бұл да рас нәрсе болатын. Бұрын Шәкәрімге қағушы
болған Жұмағали дегенді осы Қарасартов қазір тыңшы
ретінде пайдаланып жүр. Ол байқұсты да қорқытып, қол­
ға түсірсе керек.

ген адам ғой, – деді Қарасартов ыржалақтап. – Өйткені
Шұбартау бандылары, шынында да, қауіпке айналып тұр.
Олардың аудан орталығы Баршатасты бір рет басып алға­
нын білесіз бе? Семейден қарулы отряд шығып, банды­

ларды зорға ығыстырды... Бірақ олар әлі де қаруын таста­
ған жоқ. Шұбартау керейлерін біртіндеп Қытайға көшіріп
әкетпек көрінеді... Ондайдан не хабарыңыз бар? Жалпы,
өзіңіздің Қытайға көшетін ойыңыз жоқ па?

Шәкәрім белуарына түскен мол сақалын тулата кеңкіл­
деп күлді.

сонда? Малымды қорғап қашар едім, төрт түлік түгел
тәркіленіп кетті. Бала-шағамды аштықтан қорғап, алып
өтер едім, олардың бәрі түрме азабына, ашаршылыққа
шыдамай өліп тынды. Кенже ұлым Зият – қалада, үкімет

қызметінде жүр... Сонда жалғыз мен – жетпіс үштегі кәрі
шал, кімге керекпін?
Өзінше уәжден жеңілгені болар, Қарасартов бұл жолы
үндемей қалды. Бірақ іш пікірі өзінде еді: «кәрі қақпастың

Совет өкіметіне тіс-тырнағымен қарсы. Көрдіңіз бе, со­
веттерді «Құдайсыздар өкіметі» деп атайды екен. Аузы
дуалы қажы бір күні аудан халқын соңынан ертіп шыға
келмесіне кім кепіл? Сондықтан бұларды көзден таса қы­

ол жолдан қайт деп зорламаймыз. Жасыңыз да келіп қал­
ды ғой, арамызда қанша жүрем дейсіз? – дегенді өзі де
байқамай айтып салды. – Оның есесіне, ұстаған жолым­
нан мен де қайтпаймын! Өмірі шыр бітпеген кедейдің ба­

ласы едім. Совет өкіметі ғой – мені адам қатарына қосқан.
Әкем көрінгеннің жұлығын жалап күн көрген етікші бо­
латын... Не керек, Совет өкіметі небәрі төрт класс бітірген
мені төрге шығарды ғой. Қазір, міне, бір ауданның тағды­

ры қолымда тұр. Бұрынғы болыс та, би де, бай-шонжар да
алдыма келгенде дірілдеп тұрады... Мұндай өкімет үшін
құрбан боп кетсем болмас па?!
Бұл – ГПУ бастығының кім көрінгенге айта бермейтін

ақ, – деді бұл жолы Қарасартовты қостап. – Тек өкіметке
жағам деп басқалардың көз жасына қалмасаң болғаны!
Адамдарды жазықсыз күйдіріп, қарғысын алып жүрме...
Мәселе сонда! – деп қажы қамшысын, тымағын қолына

алдына дейін шығарып салған ГПУ бастығы. – Әлдебір
бұзақы біреу көзіңізге түссе, бізге дереу хабарлаңыз!
«Ендігі жетпегені – сендерге тыңшы болу еді, – деді
Шәкәрім ішінен мырс-мырс күліп. – Мына шіркінде азда­

ған ес болсайшы!».
Қажы атына міне берген сәтте көшемен төрттен тізілген
жастар тобы жүріп өтті. Мектеп оқушылары, әлде «Сау-
Жойдың» шәкірттері... Қайсысы болса да, аудандағы «Құ­

дайсыздар ұйымының» мүшелері екенінде дау жоқ. Жаңа
заманның әлдебір өлеңін айтып барады. Шәкәрім басқа­
сын ұға алмай қалды. Тек өлеңнің:
Кел кедей, жатпа бос!

Қол ұстас жалшымен.
Байлар мен молданы

Қойдай қу қамшымен! – деген қайырмасы ғана есінде
қалыпты.
Шәкәрім атына мінген соң Ібіліс иектеген мына ауыл­
дан тезірек кеткенше асықты. Құдайсыздар бір-жарлап

емес, енді тобымен жүретін болған ба? Және жәй жүрмей,
топтаса өлең айтып, шеру тартып барады. «Молда мен
байларды қойдай қу қамшымен». Кейінгі ұрпаққа қалдыр­
ған өнегесі осы ғой.

Соңғы уақытта қажыны шешуі қиын неше алуан сұрақ­
тар қаумалап, басын әбден қатырып жүр. Бір түсінбейтіні,
құдыреті күшті Алла-Тағала осы құдайсыздарға қалай
ерік беріп қойды? Құдайсыз коммунистердің үйірген асы­

ғы неге алшы түсе береді? Мына бетінде кете берсе, енді
аз жылда қасиетті қазақ даласы жын-шайтанның ойнағы­
на айналмай ма?.. Әлде бұл да Алланың жер бетіне әдейі
жіберген сынағы ма екен? Адамзаттың бір бөлегі құдай­

сыз, имансыз өмір сүріп көрсін. Бір дәуір адасып барып,
қайта оралсын, ең ақырында ақиқатқа көздері жетсін де­
гені ме? Әй, бәсе, солай шығар. Адамзат тарихында жа­
ратушы мұндай ауытқуларға талай рет жол берген. Жер

бетіндегі қырғын соғыстар, әлемге бір өзі қожа болуды
көздеген басқыншылар... Тіпті, Мұхаммет (с.ғ.) пайғамба­
рымыз тұсында құдайсыз мүшіріктер Алланың ақ жолына
неше рет қауіп төндірмеді ме? Ақырында пайғамбарымыз

бен оның соңына ерген сахабалар Меккеде тұрақтай ал­
май, Мединеге дейін шегініп барып, Жаратушының жәр­
демімен қас жауларын зорға жеңбеді ме?
Алла-Тағала адамды топырақтан жаратқанда, Ібіліс-

шайтанды оттан жаратыпты. Адам атаға періштелердің
өзі бас игенде, Ібіліс күпірлік келтіріп, адамға бас имей
кеткен... Ендеше, сол Ібіліс әулетінің де бір мезгіл жер
бетін билейтін кезі болады деген сөз. Қазір жер бетінде

не болып жатқаны Аллаға алақанға салғандай беп-белгілі.
Ұлы Жаратушы сонау ғарыштан құдайсыздардың ісіне
көз қырын салып қойып, басбұзар тентек баланы қызық­
тағандай, жымия күліп отырған шығар-ау! Оларға тозақ

оты дайын тұр...
Шәкәрім қажы сол күні аудан орталығы Қарауылға қон­
бай, таудағы үйіне түнделете қайтып кетті.

Шәкәрімнің пайымдауынша, құдайсыздардың істеп
отырғаны – қып-қызыл зорлық. Байсың ба – жазықтысың.
Әй-шәй жоқ келеді де, қорадағы малыңды тартып алады.
Тақ бір сол малды сенімен бірге жиысқан адам секілді.

Екі әйелің бар ма – біреуін тағы тартып әкетеді. Бейне,
қалың малын бірге төлеген кісі секілді. Ақсақалсың ба,
бисің бе – ол да қылмысқа жатады. Салт-санасы бөлек
ел болғаның үшін, ғасырлар бойы осы елді басқарғаның

үшін!.. «Бай мен кедейді теңестіреміз» дейді. Бірақ анық
емес, кедейді байдың деңгейіне жеткізе ме, жоқ, әлде жұр­
тың бәрін кедейге теңеп, қайыршыға айналдыра ма?!
Жарайды, байлардың мал-мүлкін тәркіледі. Өздерін ат­

ты-асты, абақтыға жапты, жер аударды. Бірақ сол тартып
алған мал қайда? Төрт түлік малды қызыл қырман етіп
қыратындай, ол жануарлардың не жазығы бар? Малды
ханталапайға салып, бөліп алған жарлы-жақыбай неге

дүр етіп байып кетпеді? Сенесіз бе, кәмпескеге дейін осы
Шыңғыстауда жарты миллионға жуық қой, жүз мыңнан
асатын жылқы мен сиыр болған екен. Қайда кетті сол мал­
дың бәрі? Бұдан кейін бұл елдің тұрғындары ас ішпей ме,

тамақ жемей ме? Тіршілігі төрт түлік малға қарап тұрған
қазақ ұлты қалай күн көреді?
Оған Голощекин мен Қарасартовтың қайтаратын жауа­
бы қысқа: жергілікті жұрт күн көрмесе қойсын. Қазақ өл­

месе өмірем қапсын: «Кіші Октябрь төңкерісін» қазақты
одан ары байыту үшін жасаппыз ба? Шынтуайтқа келген­
де, ол төңкеріс – асау қазақты атынан айырып, жуасыту
үшін, көзі ашық оқыған зиялыларының көзін құртып, қа­

зақ даласын қазақтан тазарту үшін жасалған. Алдағы уа­
қытта ұлы орыс әулетіне кең қоныс, өмірлік өріс керек.
Қазақтың байлары, билері бассауғалап, шетелге кетіп
жатыр. Кете берсін! Социалистік қоғамға олардың көк

тиынға керегі жоқ. Олардың орнына әбден үрейі ұшқан,
есі ауысқан, не айтсаң да көне беретін тексіз, мисыз тобыр
қалса жетіп жатыр.
Осылайша, қоғамның сан түрлі құбылыстарын ой-са­

насынан қайта өткізіп, бірақ қаумалаған көп сұраққа тоқ
етер нақты жауап таппай сансырап отырған шағы еді.

Көктемнің ұзақ күні ұясына еніп, ымырт үйіріле берген
кезде, Саятқораға үш салтатты келіп түсті. Екеуін жақсы
таниды: заманның тыныш кезінде талай жолыққан, бүркіт
салып, аң қарап жүргенде жолдары талай түйіскен, мына

керей ішіндегі Айдынкөл, Шалқар деген ағайынды жігіт­
тер. Шұбартаудан шу шығарып, халықты үкіметке қарсы
көтеріп жүрген де – керейдің осы қос бөрісі. Үшіншісі –
атқосшы болар, көбінше сыртта қалып, күзет қызметін

атқарып жүр.
Шәкәрім басында тіксініп қалып еді, бірақ жігіттердің
түсі жылы екен, қажыны алма-кезек құшақтап, шұрқырай
амандасты. Өздері де қажыдан қауіп күтпейтін секілді.

Іштерінен асынған шолақ мылтықтары бар екен, оларын
қазыққа іліп, жайбірахат жайғасып жатыр. Өздері таяу
маңнан шыққан секілді. Бүгін бір семіз жылқы жыққан
ба, қалай, соның біраз жылы-жұмсағын ала келген екен.

Атқосшы жігіт қаптағы еттің жарым-жартысын қазанға
салып, ас қамына кірісіп кетті. Жорықта көп жүріп, дала
қосына қонып үйренген адамдардың әдетінше қимылда­
рына көз ілеспейді.

Қажы қонақтарына енді ғана түстеп қарады. Екеуі де
қырықтың ішіне енді ілінген апайтөс азаматтар. Бұлар ел
ішіне ашаршылық ілінгелі алыс-жуықтан жылқы әкеліп,
өз ауылдарын асырап тұр деп естіген. Барымта-сырымта­

дан да бой тарта қоймайтын, қара сойыл, қарулы жігіт­
тердің осындай ел басына күн туғанда жарқ етіп көзге тү­
сетін әдеті ғой. Арқада ашаршылық басталып, үрку-босу
белең алғалы ағайынды жігіттер еліне қорған болып, жа­

ба? Ауыл-аймақ, ел-жұртыңыз тегіс аман ба? – деді ұзын
бойлы, кең иықты, қияқ мұрты мен қызыл-қоңыр шоқша
сақалы аққұба жүзіне құп жарасқан Айдынкөл жайғасып
отырған соң, енді жөн сұрауға кірісіп.

дебайлап отырмыз, – деді Шәкәрім баяу тіл қатып. – Ал
ел-жұрттың амандығы жайында нақты ештеңе айта ал­
маймын. Біреу абақтыда, біреу айдауда, енді біреулер аш­
тық аранынан қашып, әр тарапта босып жүр...

кешіріңіз! – деді сөзге енді Шалқар араласып. – Осылай
кештетіп, бұғынып жүрмеске амалымыз жоқ. Өйткені
артымызда қоңырау бар. Сіз сияқты ел сыйлаған қадірлі
адамға күйеміз жұғып, кеселіміз тимесе екен дейміз. Алыс

жолға шығар алдында сізден әдейі бата алуға келдік.
Бұл да ұзын бойлы, кесек тұлғалы, келіскен жігіт екен.
Өзінің сөз қонған серілігі бар ма, қалай, әр сөзін мәнер­
леп, баппен сөйлейді.

ғанбыз, – деді Шәкәрім езу тартып. – Иә, алыс сапар жа­
йында айттыңыз ғой. Барыс қай жақ сонда?

кетсек деген ойымыз бар, – деді бұл сұраққа Айдынкөл
жауап беріп. – Аты Қытай дегені болмаса, ол жақта да қап­
тап отырған қазақ...

жұрт шолып, барып-келіп жүрген болдыңыздар ғой, ша­
масы, – деді Шәкәрім тың әңгімеге елеңдей назар аударып.

демекші, баяғыда біздің аталарымыз ол жақта біраз жыл
тұрып қайтыпты ғой, – деді Шалқар көңілдене күліп. – Сол
бабалар ізімен соңғы уақытта біз де барып-келіп жүрміз...
Шалқардың айтып отырғаны рас. Бұл тарихтан Шәкәрім

де хабардар болатын. Баяғы Абылай заманында бүкіл ке­
рей Ер Жәнібектің көшіне еріп, Алтай асып кеткен ғой.
Сондағы Алтай, Сауыр, Майлы-Жәйір деген жерлерде
осы жас табандар 20-30 жыл жасаған. Сонан, мал-жаны

өсе келе басқа рулармен қонысқа таласып, сиыспаған ба,
Шақантай батыр мен Жобалай би 18-ғасырдың соңын­
да 300 үй жастабан керейді бастап, Арқаға қайта көшіп
келіпті. Содан оларға Арғын мен Найманның арасындағы

Шыңғыстаудың күнгей жағынан қоныс берілген. Жаста­
бандар «Дағандел болысы» дейтін бір болыс ел еді. Кейін
Найман руларымен қосылып, Шұбартау деген ауданға ай­
налды.

деді Шәкәрім шын ықыласымен. – Барған жерлеріңде ат
байлар ағайының болса, ол да бір ғанибет.

Бұл кезде қазандағы жылқы етінің иісі бұрқырап, үй
ішіне әлдебір көңілділік орнаған. Қонақтардың да арқа­
сы кеңіп, төргі қабырғадағы қазыққа ілінген домбыра мен
қобызға, скрипка мен гармонға, оқшантай-дәндакүімен

бірге тұрған күміс шытыралы кісеге, білтелі қара мылтық
пен бүркіттің томаға, балдағына тамашалай қарап отыр­
ған. Ал сөредегі қаз-қатар тізілген кітаптарға жәй көз қы­
рын салды да қойды.

реуге бердіңіз бе? – деді өзі де құсбегі Шалқар босағада
бос тұрған тұғырға көзі түсіп.

пақтың бір биігіне шығып тұрып, қош айтып, ұшырып жі­
бердім...

қыранды көгілдір аспанмен қайта қауыштырғаныңыз дұ­
рыс-ақ болған! – десіп ағайынды құспегілер дабырласып
қалды.

айналып соқты ма? – деді Шалқар әлі де алғашқы әсерден
айыға алмай.

ған үйкүшік балапан емес, түз құсы еді ғой. Сірә, өзінің
тағылық дағдысын тез тапты-ау деймін, - деді Шәкәрім
сағынышқа толы мұңды бір сезіммен.
Бірін-бірі бұрыннан білетін сыралғы құсбегілер қыран

туралы әңгімені жеріне жеткізіп, бір белді асырып таста­
ды да, бүгінгі күннің тақырыбына көшті.

ғана емес, ел көшіріп жатқан көрінесіңдер. Сонда, аудан­
дағы жұрттың еркін көшіп шығуына үкімет рұқсатын
беріп отыр ма? – деді Қажы арадағы әңгімені тың арнаға
бұрып.

өкіметте. Қазақты аштан қыруға бар, ал өздігінен кәсіп
қылып, жан сақтауға жол жоқ, – деді қызу қанды Шалқар

жетекшісі де – түгел Қарағандыдан келіпті. Соларды кө­
кала қойдай қып сабап, аудан шегінен асырып тастадық!

ғой! – деді Шәкәрім белуарына түскен мол сақалын тула­
та, кеңкілдей күліп. – Біздің Шыңғыстауды да билеп тұр­
ған – сол ауылдың жігіттері.

нан қан тамып тұр деседі ғой...
Бұл кезде ошақтағы қазан да түсіріліп, алдарына бір ас­
тау ет келген. Қош иісі аңқыған жылқының жас еті. Өткір
пышақтар қазы мен қартаны, жал мен жаяны қиялай кесіп

жатыр. Жолаушылардың өздері де ашқұрсақ болса керек.
Астау толы етті әне-міне дегенше ойсыратып жіберді. Қа­
жының да көптен бері сүйсіне тамақ жегені осы еді. Әсілі,
жалғыз отырғанда кісіге ас жүрмейді ғой. Әңгімемен қау­

қылдасып отырып ішкен астың жөні бөлек. Жылқы етінің
сорпасы да балдай...

салар тағы бір шаруа бар, – деді Айдынкөл ас ішіп болған
соң, кейінірек шегініп отырып. – Біздің бұл сапарымызға
сіздің ауылдан қосылатын адам жоқ па? Бәлкім, өзіңіздің
арнайы қосатын адамыңыз бар шығар. Көштің неғұрлым

қомақты болғаны жақсы. «Көп қорқытады, терең баты­
рады» дегенді бұрынғылар тегін айтқан ба. Егер ондай
қосылатын кісі болса, біздің жиналып жатқан жеріміз –
Аягөзден ары, Ақшәулі маңы. Сол жерде бас құрап алып,

ары қарай өтіп жүрміз.
Шәкәрім мыналарға нендей жауап қайтарарын білмей,
ойланып қалды. Былай барлап қараса, бұл Шыңғыстаудан
мына Айдынкөл, Шалқар секілді қол бастайтын ешкім

шықпаған екен. Кейде тым сауатты болған да жаман. То­
бықтының құм санайтын қулары енді басқа есепке көш­
кен. Нақты пайдасы көрініп тұрмаған іске аяқ баспайды.
Шамалары келсе өкіметке жағыну, белсенді болу, мансап­

қа іліну...
«Дегенмен, осы керейлер – рухы өшпеген, жауынгер,
батыр ел! – деп ойлады қажы ішінен. – Оны екі Абақ Ке­
рей Алтай мен Ерентауға барып, жауларынан ата қоны­

сын тартып алды... Ал мұндағы бір ауыл Жастабанның ісі
мынау – бүкіл Арқаны шулатып, көш бастап жүрген».

деді Шәкәрім екі ұрықтау жауап беріп. – Біздің елден бір
қозғалса, Тәкежанның Бердеші қозғалуы мүмкін. Ұзын
құлақтан естуімше, сол жігіт жолға жиналып жүр деген
сөз бар.

дей бер! – деді Шалқар кәдімгідей көңілденіп.
Бердеш деп отырғаны – Тәкежанның Әзімбайдан туған
немересі. Оны атқа қондырған асып тұрған ерекше ерлігі
емес, малдың күйігі. Кәмпеске кезінде әр қуысқа жасыр­

ған біраз малы бар деуші еді. Соларын айдап өтпек қой,
дәу де болса... Мейлі, оның да жолы болсын! «Ит жегенше
Қондыбай-Қанат жесін» деп Абай айтпақшы, Бердештің
өз малын өзінен аяйсың ба?

Осыдан кейін қонақтар үй иесімен қош айтысып, жүру­
ге қам жасады.

Шәкәрім де орнынан тұрып. – «Арқаның қысы жайлы
болса, арқар ауып несі бар» дейді ғой. Сендерді туған жер­
леріңнен үркіткен де – заманның терісінен соққан ызғары
шығар... Көріп тұрсыңдар, менде көш бастар шама жоқ.

Бала-шағаның жартысы аштан өлді, жартысы қамауда.
Солардың ісі біржайлы болмай, мен ешқайда қозғала ал­
маймын... Не айтам, қайда жүрсеңдер де, аман болыңдар!

ды жігіттер қажыны алма-кезек құшақтады. Сонан соң қа­
руларын асынып, жылдам шығып кетті.
«О, Жасаған, бұл дүние не болып барады?» – деп тол­
ғанды қажы қонақтар аттанып кеткен соң. – Торжорғадай

толықсыған ел едік, не болды ақыры? Қайран ел, осылай
көрінгенге жем болып, тоз-тоз болып кеткенің бе? Әне­
күнгі Сыбан Ақбердінің әңгімесі – анау. Бүгінгі Керей
жігіттерінің беталысы – мынау! Сонда, бұл – қазаққа жал­

пағынан келген апат болды ғой. Баяғы «Ақтабан шұбы­
рынды» мынаның қасында ойыншық болып жүрмесін!».

Алла-Тағала құдайсыздарға күнімді қаратпасын, аласа­
пыраннан аулақ, бүлінген дүниеден бөлек кетейін деп қан­
ша тырысқанымен, Шәкәрім қажы заманның тереңге тарт­
қан шұңғыма иірімінен бәрібір құтыла алмады. «Қаупің

неден болса, ажалың содан» дегенді бұрынғылар тегін
айтқан ба, құдай басқа салмасын деп жүрген басқындық-
қашқындық бір күні қажының өз отбасына да келіп жетті.
Қажының әулетінде әзірше басына жүген-ноқта киілмей

аман-сау жүрген адам – кенжесі Зият еді ғой. Міне, ойла­
маған жерден басына іс түскен сол Зият та бір күні кешкі
апақ-сапақта Саятқораға келіп тұр. Қасында өзі құралпы
жолдасы бар. Астарына мінген қаланың қақпыш аттары

болдырып әрең жетіпті. Шәкәрім көптен көрмеген бала­
сының келгеніне есі шыға қуана тұра, мына жүрісінің тым
бекер емесін ойлап, зәтте болған жүрегі зырқ ете қалды.
Зият көптен бері қалада болатын. Семейде педтехни­

кумды бітірген соң, сол оқу орнында мұғалым болып қал­
ғанды. Бүлініп жатқан ауылға бірталайдан бері ат ізін сал­
май, қаладағы сан-сапалақ көп халықтың арасында бой
тасалап жүретін-ді. Зияттың мына суыт жүрісіне, кірпігі

қатқан жүдеу жүзіне қарағанда, оған қаланың да жәйлы
қоныс болмағаны ғой.
Жөн сұраса келгенде, расында да, солай болып шықты.
Үйге кіріп, бел шешіп жайғасқан соң, әрқайсысы қала мен

даланың жаңалығын кезектесе ортаға салған. Екі жақта
да көңіл көншірлік ештеңе жоқ екен. Семей қаласында да

дық жерден де қиын болса керек. Қу тамақтың қамымен
жан-жақтап құйылып жатқан босқындар. Көшеде қал­
қайып кетіп бара жатқан адамның кенет құлап түскенін
бір-ақ көресің. Түні бойы жан тәсілім еткен өліктерді күні

бойы жерлеп үлгіре алмайды екен.
Оның үстіне, Семейде репрессия өршіп тұрған көрі­
неді. Қанша айтқанмен, Семей – Алашорданың орталығы
болған қала ғой. Сол кезде Алаш партиясына мүше болған

кімдер? Не болмаса «Алашқа» бүйрегі бұрып, қол ұшын
бергендер бар ма? ГПУ қазір солардың ізіне шам алып
түсіп, қуғындап жатса керек. Бұл күнде «Алаш» қайрат­

керінің көпшілігі – түрмеде. Алды өлім жазасына кесіліп,
атылып жатыр. Семейден Райымжан Марсеков бастаған
бір тобы ғана Қытай асып, ұстатпай кеткен.
Алаш үкіметі Семейде екі жылдай (1917-1918) билік

құрғанда, Зият небәрі он бестегі бала ғой. Бірақ, әкесі мен
ағалары Алаш партиясына мүше болған. Әкесі Шәкәрім
қажы Алаштың облыстық сотына төрағалық міндет ат­
қарған. Өзі – Құнанбайдай шонжардың тұқымы. Енде­

ше, Зият неге жазасыз қалуы керек? Анығын айтқанда,
кімнің кім болғанын бас-басына түгендеп, тектеп жүрген
орыс жоқ, осының бәрін шұқылап, орыс ұлықтарына кө­
зеп беріп жүрген – сол баяғы қазақ белсенділері. Зият та

соңынан аңду түсіп, тергеуге шақырылып, ұзамай ұстала­
тын сыңайы сезілген соң, бас сауғалап, қырға шыққан беті
екен. Аудан орталығы Қарауылға соқса бірден қақпанға
түсетіні белгілі. Содан, Саятқорадағы әкесіне тура тарт­

қан.
Қажы Зияттан Семейде түрмеде жатқан баласы Ахат­
тың жағдайын сұрап еді, оның жауабы қысқа болды.

дан кейін барсам басқа лагерге ауыстырып жіберіпті. Қан­
ша өтініп сұрасам да мекен-жайын айтпады, – деді Зият.

бенек киіп кетті ғой. Түбінде бір оралар! – деп Қажы көкі­
регін қарсайыра күрсінді.
Сөз ләміне қарағанда, Зият Семейден бір өзі ғана шық­
паған секілді. Қасында серік болатын біраз жастар бар.

Шыңғыстау елінен сытылып шыққан бір қауым жұрт Ар­
қат тауының шатқалдарында бекініп жатыр екен. Жол-жө­
некей соларға соғып, екі-үш күн аялдапты. Ондағы бос­
қындардың басшысы – Әзімбайдың Бердеші екен. Түпкі

ойлары – содан ары Барқытбелді бөктерлеп, Қытай асып
кетпек. Бұл жағынан, Шұбартаудан көтерілген Айдынкөл-
Шалқар тобымен жағаттас болса керек.
Зияттар мініп келген аттарын тоғай арасына бекітіп қо­

йып, Саятқорада екі-үш күн аялдады. Осының алдында
ғана Бақанастан Әкімқұл досы әкеліп берген бір қойдың
еті бар еді. Қажы қаладан келген жүдеу жігіттерді соны­
мен сорпалады. Бұл күндері арада болған әңгіме, негізі­

деген мәселеге тіреліп еді. Шәкәрім қажының не істерін
білмей, қатты қиналған кезі де осы тұс. Ал, Зият осында
қалды дейік, сонда оған кім пана болады? Кәрі демей, жас
демей, қынадай қырып жатқан ашаршылық – мынау! Құ­

нанбай әулетінің әр қадамын аңдып отырған, қанды қол
Қарасартов – анау! Зият сонда қайда барып күн көреді?
Әлгі «Сайыңнан сайғақ құрлы сая таппай, мен бір жан
қуғын көрген Арқадағы» дегенді Мәди байқұс осындайда

айтқан екен-ау! Қайда барсаң «Қорқыттың көрі». Мұн­
дайда уақытша болса да Қытай асып, бой тасалағаннан
дұрысы жоқ-ау, сірә. Заман бұл қалпында тұрмас. Дүние
түзеліп жатса, бір күні барған ізімен қайтып келер.

Шәкәрім баласының жұртпен бірге Қытай асып кетуі­
не ақыры келісті. Оған мынадай екі түрлі себеп бар-ды.
Бірінші себеп – өз кіндігінен біреу де болса тұқым қал­
дыру. Мына Голощекин бастаған, Қарасартовтар қоста­

ған құдайсыздарға сенім жоқ. Олар иісі тобықтыны, қала
берсе Құнанбай әулетін жоспарлы түрде түп-түгел құртып
жіберуі де мүмкін ғой. Қажының алғашқы әйелі Мәуен­
нен туған үлкен ұлы Әбусуфияннан тараған бірді-жар

бала болмаса, басқа балалардан ошақ отын сөндірмейтін
ұл бала қалған жоқ. Талай ұрпағы аштықта, абақтыда
хараб болды. Ғафурдың, Қабыштың, Ақаттың ұл-қызда­
ры... Бәрі де өзіне тартқан ақын жанды, нәзік балалар еді.

Заманның зіл салмағын көтере алмады ғой. Ендігі ұрпақ
ізін үзбейтін жалғыз тұяқ – Зият қана. Ол үміті де міне
жалғыз жіпке ілінгендей қыл үстінде тұр. Кім біледі, Зият
жат елде жүріп үйлене ме? Үйленсе, отбасын құрап, ұрпақ

қалдыра ма?.. Баяғыда малмен көзі шыққан қазақ байлары
ақ сүйек жұт болатын жылдары малының бәрін қолында
ұстамай, бір бөлегін алыс отарға айдатушы еді. Мұндағы
мал жұтаса да, отардағы мал аман қалар деген үмітпен.

Шәкәрім қажының ойлағаны да – соның кері...
Айтпақшы, Қытайдың Шығыс Түркістан өлкесінде
де Найман мен Керей қаптап отыр дейді. Абылай хан өз
кезінде Қытай императорымен келісімге келіп, қазақтың

бір бөлегін сонда апарып қоныстандырған ғой. Бәлкім,
сонда Абылайдың ойында да қазақтың өрісін кеңейтіп,
әлдеқандай қиын заман туа қалса, тұқымын сақтап қалу
мақсаты тұрды ма, кім білсін?!

Екінші себеп – өзінің жазған кітаптарына, қолжазбала­
рына қатысты еді. Құдайсыздар Шәкәрім қажының өзін
ғана құртып қоймай, жазған шығармаларын да түгін қал­
дырмай өртеп, күлге айналдыруы мүмкін ғой. Бұл жақ­

та оларды қайда апарып тығады? Қалай сақтайды? Ахат
біраз кітаптарын, шығармаларының кейбір көшірмесін
бір сенімді жерге жасырып көмдім деп еді. Ақат «итжек­
кеннен» аман-есен қайтып, көмген қоймасын тауып ала

ма, жоқ па, ол да неғайбыл нәрсе... Қажы соңғы жылдары
қарап отырмай, қолжазбаларының бірнеше көшірмесін
дайындаған. Соның бір нұсқасын анада қоштаса келген
керей жігіттерінің қоржынына салып жіберейін деп бір

оқталды да, тартынып қалды. Мынадай аумалы-төкпелі
жаугершілік заманда кімге сенесің? Енді, міне, өзгеге
қимаған сол қазынасына Зияттың ие болғаны жөн емес
пе? Зият бұл сапарда өзін ғана құтқарып қоймайды, әкесі

Шәкәрім қажыны қоса құтқарады. Керек десеңіз, нағыз
Шәкәрім – мына отырған жетпіс үштегі шал емес, осы
қоржындағы қолжазбалар... Байлам осы, Зият Қытай елі­
не кетуі керек!

Осы шешімге келісімен қажының иығынан бір батпан
жүк түскендей бойы сергіп, жеңілейіп қалды. Сол кө­
теріңкі көңіл күймен, келесі күні қасындағы жолдасымен
Зиятты ертіп, аңға шықты. Бұл да – жақсы ырым. Көп

ұзамай-ақ жолдарының бола кеткені. Керегетастың арғы
биігіне жетпей-ақ, бергі қырқадан жусап жатқан бір топ
арқардың үстінен түсті. Қажының қолында өзінің біра­
тар мылтығы. Дереу аттан қарғып түсіп, аттарды қосшы

жігітке қалдырды да, әкелі-балалы екеуі иекартпа кезең­
ге жаяу көтерілді. Арқарлар тым таяу жерде жатыр, ұзаса
жүз елу метрден қашық емес.

ұсынып. Бірақ әжептәуір мергендігі бар Зият атудан бас
тартты.

май, мылтық атудан қарайып қалыппын.
Аңшының құмарлығы деген осы. Шәкәрім қажы алға
қарай жас жігітше еңбектей жөнелді. Сол талай сынақтан
өткен ежелгі тәсіл. Ең алдымен, сезік алып үрке жөнелген

Алдыңғысы құлап түскен соң, арқарлар жалт бұрылып,
кері қашты. Сол сәтте мылтығын оқтап үлгірген қажы
енді топ бастаған екіншісін қалпақтай түсірді... Міне, ке­
сек олжа! Жол болды деген осы! Шәкәрім мұны жақсы

нан шыға беріп. – Көзіңіз әлі де қиядағыны шалады екен.
Мергендігіңізден жазбапсыз. Мен соған қуанып тұрмын...

қайбір мергендік қалды дейсің, – деп қажы жуып-шайған
болды. Әйткенмен, бүгінгі олжасына өзі де мұртын сы­
лап, масаттанып тұр еді...
Қаладан арып-ашып, жүдеп келген жігіттер бір-екі күн

арқардың майлы қуырдағына тойып, әжептәуір әл жинап
қалды. Екінші арқардың етін де боршалап бұзып, жай­
малап тұздап, қақтап, кептіріп қойған. Аттанарда оны да
қоржындарына салып берді.

Ертеңінде қоштасатын сәт те жақындап еді. Саятқорада
бұдан артық қалуға болмайды. Екі күннің бірінде ГПУ-
дың тыңшылары тімтініп келіп жүреді. Кім дерің бар ма:
қазір тобықтының іске татитын серкелері жер аударылды,

ұрлық істемейтін ар-ұяты барлары аштан өлді, тірі қал­
ғандары белсендіге, не тыңшыға айналған...
Айрылысар сәт әкелі-балалы екеуіне де оңай болған
жоқ. Ертең-ақ бет көрісеміз дейтін ауыл арасы емес, Зият

тым алысқа кетіп барады. Бұдан кейін жолығудың жоқ
екенін екеуі де сезіп тұр. Мұндайда жұбанарлық сөз та­
будың өзі қиын екен ғой. Әйтсе де, «Үлкен пышақ ұял­
ғанынан өтеді» дегендей, асыл сүйек Шәкәрім қайғыдан

зыр болсын! Жат жерде жалғызбын деп жасыма. Абайдың
немересі, Шәкәрімнің ұлымын десең иісі қазақ түгел бі­
леді... Алла-Тағала аман көрісуге жазсын! Бір әкең мұнда
қалғанмен, тағы бір әкең қоржыныңда кетіп барады, соған

ие бол! – деді қайрат бергісі келгендей баласының арқа­
сынан қағып.
Дәл аттанарда ұлының алдына ер-тұрманымен Қарагер
атты көлденең тартқан.

сам мұндағы адаммын... Қарагер қашсаң құтқарады, қусаң
жеткізеді. Алыс жолға сенімді ат керек. Көзімдей көріп,
осы атты мініп жүр! – деді Қарагердің шылбыр тізгінін
қолына ұстатып.

Ақын жанды, нәзік көңілді Зият та бордай егіліп тұр­
ған. Ол жанарынан жас барлап, әке құшағына әлсін-әлі
ене берді.

мыз шығып, әр жаққа бытырап кетеміз деп кім ойлаған?!
Құдайсыздар әкелген бұл зауал да ұзаққа бармас. Әділ құ­
дай бар болса, осы қорлық олардың өз бастарына да ке­
лер! – деді солқылдап жылап тұрып.

Шәкәрім қажы баласының қолтығынан алып, өзі аттан­
дырды. Зиятты енді қайтып көре алмасын біліп тұр. Бі­
рақ ол, баласы бұл жолы тұзаққа түспей құтылғанымен,
НКВД-ның ұзын құрығы енді жеті жылдан кейін Зиятты

Істің беталысы бірте-бірте теріске айнала бастады.
Зияттар аттанып кеткен соң, арада бірер ай өтті ме, өт­
педі ме, аудан орталығы Қарауылда аяқ астынан, күтпеген
оқиға болды. Күтпеген емес, біреулер алдын-ала тағат­

сыздана күткен, тіпті қолдан ұйымдастырған жағдай десе
де болғандай. Бұл – ашығын айтқанда, Шыңғыстау елін
жаманатқа қалдырған, ал қанды қол Қарасартовты бір-ақ
күнде қаһарманға айналдырған оқиға еді.

Олай дейтініміз, былтырдан бері Абзал Қарасартовтың
Шыңғыстау тұрғындарына көрсетпеген қорлығы қалды
ма?! Кәмпеске кезінде халықтың қолындағы күнкөріс ма­
лын тартып алып, осы елді ашаршылыққа ұрындырғаны

салық салмаған не қалды дейсің сол жылдары: ет салы­
ғы, май салығы, астық салығы, жүн салығы, киіз салығы,
мүйіз салығы... Бұл салықты жерден шұқысаң да, уағында
төлеуің керек! Уағында төлемесең, бес жылдан – он жыл­

ға дейін абақтыға айдалып кете барасың.
Терісі қалың, құл мінезді, көмпіс қазақ тәуір-ақ шыдады.
Бала-шағасы аштан өліп жатса да, қолындағы соңғы дәнін
өкіметке апарып берді. Алайда қанша көнтерілі болған­

мен, шыдамның да шегі болады екен. Бір күні шыдамда­
ры шорт үзілді де, аш-аламан халық аудан орталығындағы
тұтынушылар одағының қоймаларына лап қойды. Не жоқ
дейсің бұл қоймаларда: соңғы айларда жинаған астық та,

ет пен май да, қап-қап құрт пен ірімшік те, ұн мен талқан
да осында екен. Кенезесі кеуіп, өзектері үзілген өлермен
аштар қоймадағы азықты лезде талап алып, кәні болды да
қалды. Тек, Ресейге жөнелтіп үлгірмеген жүздеген тонна

ет борсып кетіпті. Алайда аштар оған да қараған жоқ, пы­
шақ үстінен бөліп әкетті.
Қарасартовтың халыққа әбден тізесі батқан жандайшап
тыңшылары болушы еді. Ашынған жұрт солардың көзге

түскендерін сойылмен соғып, шоқпармен ұрып, қан құс­
тырды. Қарасартовтың өзімен бірге ерте келген Олжабай
деген жансызы бар еді, соны әлдекім балтамен шауып
өлтіріпті. Бұл – түптеп келгенде, халықтың алыста жатқан

өкіметке де емес, Қарасартовтың қастандығына қарсы на­
разылық болатын.
ГПУ бастығына да керегі осы еді. Аш-аламан жұрт қой­
маны тонап, күзетшілерді соққыға жыққан мезетте мана­

дан бері ГПУ-дың қорасы мен әскери комиссариатта ты­
ғылып отырған қарулы солдаттар қарусыз халыққа қарсы
оқ боратып қоя берді. Нәтиже белгілі: сол арада бес-алты
адам оққа ұшты. Қалғандары тым-тырақай қашып құтыл­

ды... Міне, ұзақ жылдан бері «Шыңғыстаудағы көтеріліс»,
«Шұбартаудағы көтеріліс» деп, жұрттың дабырайтып, ұл­
ғайта, өсіре айтып жүрген «көтерілістерінің» сиқы осы
еді... Бұлай дабырайту өзгеден бұрын Қарасартов бастат­

қан ГПУ жендеттеріне керек болатын. Міне, айнала қап­
таған «жау». Шыңғыстау ауданынан «көтеріліс» шықты.
ГПУ қызметкерлері «бандыларды» аяусыз жаныштап,
Совет өкіметін жанқиярлықпен қорғап қалды. Осылайша,

жер-жерде «көтерілістер» көбейген сайын, Қарасартов­
тың дәрежесі өсе бермек.
Оқиғаның неден туып, қалай бет аларын Саятқорада
жатқан Шәкәрім қажы күні бұрын білмесе де, Қарауыл­

да болған жағдайды ертеңінде естіп, іштей қатты өкінді.
Аздаған азық-түлікке бола аш-аламан аңқау халықтың
босқа арандалып, Қарасартовқа жем болғанын қарашы!
Бұл ГПУ-дың неше жылдан бергі істеген қылмысын

басқа біреулерге жапқанына жақсы. Көр де тұр, енді
олар аудандағы ашаршылықты да, төрт түлік малдың
талан-таражға ұшырауын да «бандыларға» жабады.
Расында да, солай боп шықты. Қарасартов «ойбай,

Шыңғыстауда бандылар бас көтерді» деп, Семейден
қосымша қарулы отряд шақырыпты. Қазір бандылар­
ды ұстаймыз деп сай-сайда тімтініп жүрген солдаттар.
Сөдегей-солпы салтатты қазақ көрінсе ұстап алып,

қамап жатқан көрінеді. Кейбіреуін куәға тартып, қол­
хат жаздырып алып жатса керек. Ол да ештеңе емес,
Шәкәрімнің шошына жағасын ұстағаны, сол «куәлар­
дың» көпшілігіне: «бандыны бастап жүрген – Шәкәрім

қажы» дегізіп, қол қойдырып алыпты. Ондай жалған
куәлік бергендерді көп ұстамай, қамаудан босататын
көрінеді. Тәңірім-ай, мұндай да сұмдық болады екен!
Шәкәрім басына бұлайша аяқ астынан бұлт үйіріл­

ген себебі, осыдан жарым ай бұрын Семейден Зиятты
іздестірген шұғыл хабар жеткен. Онда «Белгілі Ала­
шордашыл Зият Шәкәрімұлы ұсталардан бір күн бұрын
қаладан ебін тауып қашып кетті. Ол, сөз жоқ, әкесінің

маңында, Шыңғыстауды паналап жүр. Дереу шара қол­
данып, қолға алынысымен қалаға жеткізіңдер» делін­
ген.
Зияттың Шыңғыстауға келгеніне көп ұзамай Қарасар­

товтың да көзі жетті. Оның Саятқораға келіп, бірнеше
күн түнеп шыққанын көрген куә бар. Бұрын Шәкәрім­
ге қағушы болған аңшысүрей Жұмағали деген біреу
бар тұғын. Кейінгі кезде соны Қарасартов қолына қон­

дырыпты. Сірә, қорқытып қолға түсірген болар. Сол
Жұмағали апта сайын Саятқораға соғып, сол маңайды
сүзіп қайтып жүретін. Жер жағдайын жақсы білетін сол
тыңшы Зияттар аттанарда қарсы қапталдағы қалың ұш­

қаттың арасынан дүрбі салып, бәрін ап-анық көріп отыр
еді.
Осының бәрін еміс-еміс естіп жатқан Шәкәрім ба­
сында ауданға барып, болған жағдайды түсіндірейін деп

бір оқталды да, райынан тез қайтты. Өйткені дәл қазір
Қарасартовқа сену қиын. Ол «Шыңғыстауда бандылар
өріп жүр» деп Семейден жасақ шақырып әкелуін әкелсе
де, іс жүзінде сол «бандыны» таппай, ыңғайсыз жағдай­

да қалған. Жер-көкте жоқ бандыны қайдан табады? Қа­
рулы жасақтың Шыңғыстаудың сай-саласын тінткеніне
біраз күн болды. Әзірше еш нәтиже шыққан жоқ. «Жер
жадысын жақсы білетін бандылар із жасырып, әзірше

ұстатпай жүр» деп күн сайын жоғарыға жалғап рапорт
береді. Осылайша, ұрынарға қара таппай отырғанда,
қолдарына Шәкәрім түсе қалса, «Міне, бандының бас­
шысын ұстадық» деп, дүниеге жар салуы мүмкін ғой.

Аржағы – қамау-қапас, ату-асу...
Өстіп, аңдысып жүргенде қыркүйек өтіп, қазан айы
басталған-ды. Тау ішіне қырбаң қар түсіп, ағаш басы­
на қырау тұрып қалған кез. Жаз өтті, енді қауіп бұлты

сейілген шығар деп, арқаны кеңге салып отырғанда, бір
күні түн ортасында Саятқораға төрт-бес салтатты сау
ете қалғаны. Бөтен емес, Әзімбайдың Бердеші бастаған
өзінің туыстары. Тау ішінде қарулы жасақ жүргенде,

туыстарының мына келісіне түсінбей, Шәкәрім бұлан-
талан ашуланды.

да, мына жүрістеріңнің аты не? – деген аман-сәлемнің
соңын тоспай. – Әлде Шыңғыстаудан банды таппай
сандалып жүрген Қарасартовқа «банды деген –біз» деп
берілмексіңдер ме?

келдік, қажы аға! – деді Бердеш те алған бетінен қайт­
пай. – Естіген жоқсыз ба, Семейден сізді ұстауға бұйрық
шығарыпты. «Бандының басшысы – Шәкәрім» дегенге
олар да сеніп қалса керек.

Ал, керек болса! Бәсе, бұлар тым тегін жүрген жоқ,
қажы ағаларын құтқаруға келген екен ғой. Басқа төн­
ген қауіпті бұлар да естіген... Қазақтың «ұзын құлағы»
ауып бара жатқан елдің де құлағына жеткен ғой. Қыс­

қасы, мына келген туыстары Шәкәрім қажыны Қытайға
өздерімен бірге ала кетпек. Қиянға бет алған сапардан
кері бұрылып, ит өлген жерден сол үшін келіп отыр.
Сүйеніші жоқ, жасы ұлғайған қартты жау қолына бұлай

тастап кете алмайды. Ел атына намыс. Ертең беттеріне
шіркеу болады. Көш басында қалған Зияттың да, басқа
туыстарының да тілегі осы.
Тілге орамды, сөзге шешен Бердештің аузынан шық­

қан өтініш-тілекті Шәкәрім көңіл қоя тыңдап отыр.
Әрине, оның астарында туыстарының өз қамдары да
жоқ емес. Шекара асамыз деп қанша желпінгенімен,
жеме-жемге келгенде жүректері қобалжулы. Жат ел,

жат жерде қандай жағдайға тап болады? Алдарынан не
күтіп тұр? Шіркін, Шәкәрім қажыдай басшы болса, бұ­
лардың көші бұлдырақ, салмақтырақ болар еді. Қытай
қазақтары атақты ақынды хан көтеріп, қарсы алуында

күмән жоқ... Ең бастысы, бөлінбеу, жасы ұлғайған қа­
жыны далаға тастап кетпеу...
Бердештің айтқандары жүрекке шауып, қаншалық
толқытса да, Шәкәрім алған бетінен қайтпады. Өзінің

Шыңғыстауды тастап, ешқайда аумайтынын қысқаша
былай деп мәлімдеді:

дер намыстанбай-ақ қойыңдар! – деді туыстарына күле
қарап. – Тәйірі, тобықтының дағдысы емес пе – жау­
гершілікте бір кәриясын жұртқа тастап кететін... Менің
баяғы «Ақтабан – Шұбырынды» кезінде жұртта қала­

тын Әнет бабаңнан жаным артық па?! Ал өкіметтен тө­
нетін қауіпке келсек, несі бар, ажалым жетсе өлермін.
Өз жерінде бір үзім нанға зар болып, мың-мыңдап
көз жұмған бейбақтардан жаным артық па? Құдайсыз

кәпірлердің қолынан оққа ұшсам тіпті жақсы – шәйіт
кетемін! – Соны айтып, аз-кем үндемей отырды да: –
Осыдан жетпіс үш жыл бұрын кіндік қаным дәл осы
Шақпақ жайлауында төгілген екен. Мен енді бұл жер­

ден ұзап кетуге тиіс емеспін!
Сөз бағасын білетін ауылдың жігіттері ғой. Олар бұ­
дан ары қажыны зорламады. Алдынан өту, қоштасып
кету – парыз. Ендігісі – ақын ағаларының өз билігінде.

қарай бет алған жалғыз салтаттының кім екенін қолда­
рында дүрбісі бар ГПУ-дың адамдары бірден-ақ таны­
ған.
Дәл осы сәтте Қарасартов не ойлады дейсіз ғой?

«Шыңғыстауда банды қаптап кетті» деп дүниеге жар
салып, шынтуайтқа келгенде сол «бандыны» таппай
масқара болған ГПУ бастығы Шәкәрімнің келе жатқа­
нын көргенде керемет қуанып кетті. «Міне, саған банды

керек болса!.. Шортанға салған қармаққа жайын ілінді
деген осы!».
Ол Шәкәрім қажыны қолға алуға бұдан бұрын да
бірнеше рет қамданған. Бірақ Саятқорада аң аулап

жатқан қажыны ұстағанда не табады? Оның арманы –
Шәкәрімді қылмыс үстінде ұстау еді. Міне, нағыз «қыл­
мыс» деген осы емес пе?! Ана тұрған салтаттылар – сөз
жоқ, бандылар. Шәкәрім соларды бастап жүр. Бұдан ар­

қазір қақ жүректен дәлдеп тұрып ататын бол!
Халитовқа бәрібір, кімді ат десең де қолы қалт ет­
пейді. Жазықсыз жандардың талайын жайратқан қані­
шердің өзі. Шәкәрім қажының кім екенін білмек түгіл,

түстеп танымайды да. Оған, әйтеуір, Қарасартовтың
бұйрығын орындаса болғаны. Ол өзі ГПУ жендеттері
арасында кісі атудан «мерген» аталып жүрген. Беса­
тарын 150 метрлік қашықтыққа қойып, шүріппені ой­

ланбастан басып қалды. Қарасартов дүрбімен қарап
отырған. Алғашқы оқ оң жақ иығынан тиді-ау деймін,
Шәкәрім теңселіп барып, кілт тоқтай қалды да, дереу
артына бұрылып, арттағы серіктеріне қолын сермеп:

«Сендер кете беріңдер» дегендей белгі берді. Басында
Қарасартов қажы келген жағына қаша жөнелер деп ой­
лаған. Жоқ, қашпады. Керісінше, атының басын бері бұ­
рып, осылай қарай аяңдады.

деп ат дегенім қайда? – деді Қарасартов Халитовтың
желкесінен түйіп қалып. Сонан соң оның қолындағы

бесатарды жұлып алды да: – Міне, бандыны былай ата­
ды! – деп енді өзі көздей бастады.
Бұл кезде екі аралық тіпті қысқара түскен. Тарс ет­
кен мылтық даусымен бір мезгілде Шәкәрім теңселіп

бір кетті де, содан соң ат жалын құша төңкеріліп түсті.
Бұл жолы атылған ажал оғы қажының төс сүйегін тал­
қандап, омыртқасын үзе, жауырынан бір-ақ шығып еді.
Бір кезде кіндік қаны тамған тума топыраққа ақынның

Шәкәрім қажы адам баласының не себептен, қалай
өлетінін, өлгенде адамның жаны мен тәні қалай ажырай­
тынын жақсы білуші еді. Осы мәселені ұзақ жыл зерт­
теп, ол туралы «Үш анық» деп аталатын философиялық

еңбек жазған. Сол үшін көз майын тамызып, кімдерді
оқымады дейсіз?! Сонау көне замандағы Пифагордан,
Эпикур мен Демокриттен бастап, Платон, Аристотель,
Декарт, Ньютонға дейін, одан бергіде Жан Жак Руссо

мен Дарвинге дейін кемінде жүз кітап оқыған шығар-ау!
Соларды оқи отырып, адамның тәні өлгенімен жаны өл­
мейді, адам өлгенде жан мен тән екіге ажырайды деген
қорытындыға келіп еді. Шәкәрім қажы дәл осы сәтте әлі

де жантәсілім ете алмай, жан төзгісіз ауыр азаппен бірге
денесінің біртіндеп суынғанын сезіне түсіп, бір жағы,
өлім туралы өз еңбегін тәжірибеден өткізіп жатыр еді.
Есіне Абай сөзі оралды. Жан мен тәннің бөлектігі

жөнінде кезінде Абай да жазған еді-ау!
Өлсе өлер табиғат, адам өлмес,
Ол бірақ қайтып келіп, ойнап-күлмес.
«Мені» мен «Менікінің» айрылғанын

«Өлді» деп ат қойыпты өңшең білмес...
деп, ұлы ұстаз тән өлгенмен жанның өлмейтініне дұ­
ғадай сеніп өткен. Абай Шәкәрім оқыған жүз кітапты
түгел оқыды ма, жоқ па, кесіп айту қиын. Бірақ ол – жо­

ғарыдағы дәнішпандармен терезесі тең адам ғой. Ондай
тұжырымға, ешкімнің кітабін оқымай-ақ, өздігінен ке­
луі де әбден мүмкін.

Ал, жаңа оқ тиген соң ат үстінен төңкеріле құлап,
қырбақ қардың үстінде шалқасынан жатқан Шәкәрім
бұл кезде өз денесінен Жанның қалай бөлініп шығуын
күтіп жатыр еді. Күре тамырларын бойлаған ыстық қан

жараның аузынан сыртқа тоқтаусыз ағып жатқанын се­
зеді... Көп күттірген жоқ, бір мезгілде денесі тоңазы­
ғандай қатты суып кетті де, өзі жансыз тәннен бөлініп,
аспанға қарай ұшып шықты. «Өзі» деп отырғанымыз

сындай салмақсыз күйге түскен. Тәннен үзіліп шыққан
бойда қалықтай көтеріліп, арқан бойындай жерге барып
тұрақтады. Жаз кезінде бозторғайдың жерден шырқай
көтеріліп, көк жүзінде күміс қоңыраудай жыр төгіп тұ­

ратыны бар ғой. Ақын жаны – бейне сол бозторғай іс­
петті.
Жерде жатқан қажының тәнін де, басқаларды да Жан
биіктен көріп тұр. Мана қажының аттан ауып түскенін

көріп, ГПУ жендеттері жан-жақтан тұра-тұра ұмтылған.
Бәрінен бұрын жеткен Қарасартов болды. Өзі сондай
қуанышты, қатыны ұл тапқандай масайрап жүр:

азапты күндеріміз зая кеткен жоқ, ақыры жемісін берді.
Бандының бәрін қолға түсірмегенімізбен, басшысын
атып өлтірдік... Енді облыс алдында жүзіміз жарық! –
соны айтып, былай таман шықты да: – Жауынгерлер,

бандының киім-кешегін бір-бірден бөліп алыңдар! Бәрі
де – үстем таптікі емес, еңбекші халықтың қолынан
шыққан дүниелер! – деді.
Сол сөздің ауыздан шығуы мұң екен, аш-жалаңаш то­

бырлар жабылып кетіп, мәйіттің киімдерін шешіндіре
бастады. Біреуі қасқыр ішігін, екіншісі түлкі тымағын,
тағы біреуі саптама етігін алып жатыр. Іштен киетін
сырма бешпет-шалбарына дейін сыпырып алды. Хали­

тов деген қажының білегіндегі алтын сағатты шешіп
алып, бір сәт қызыға қарап тұрды да, өзі алуға батпай,
Қарасартовқа ұынды:

Қанша дегенмен, қақ жүректің басынан дәл тигізген
өзіңіз ғой! – деді жарамсақтанып.

Ең ақырында аппақ көйлек-дамбалымен ұзыннан со­
зылған өлі дененің өзі ғана қалып еді. «Адам өлген соң
суықты сезінбейді екен-ау» деп таңданды биікте тұрған
Жан...

Бұл кезде атына мініп үлгірген Қарасартов команда­
лық дауыспен саңқылдай бұйырды:

Сол жақта қаралы жиын болады! – деді.
Сол-ақ мұң екен, екі-үш адам мәйітті әлдебір киізге
орап, қомдаулы түйеге арта бастады. Көп ұзамай атты­
сы, түйелісі бар, тойымсыз тобыр күнгейдегі Бақанасқа

қарай бет түзеді. Жан арқан бойы биікте солардың со­
ңынан ілесіп келеді. Тірі кезінде Шәкәрім қажы талай
рет жүріп өткен таныс соқпақтар. Күні кеше бозбалалық
жастық шағы өткен құтты қоныстар. «Ақселеу мініп,

қылаңнан киіп, қараған жанға көрінбей. Ізденіп жар­
ды, пида қып жанды, алыс деп ауыл ерінбей. Айлалы
жолдас қасқа алып, аң көрген лашын бастанып», қызды
ауылдың итін үргізіп жүретін сәулелі жылдар қандай

еді! Амал не соның бәрі баяғыда өтіп кетіпті... Жан сол
бір сал дәуренді сағына еске алып тұр. Ал, дәл қазір өтіп
жатқан оқиғалардың ол үшін еш қызығы жоқ еді. Жанға
енді бәрібір сияқты. Көз алдында қайшалысқан шым-

шытырық дүниенің бұған енді еш қатысы жоқтай. Өз
алдына дербес тіршілік ететін бейтарап бейне.
Бұлар күн еңкейе Бақанасқа жеткен. Мана бірнеше
атарман-шабармандар осылай шапқылап кетіп еді. Со­

шәкірттері, мектеп оқушылары... Түйені шөгеріп, үстін­
дегі мәйітті ораулы күйінде әлдебір сөре тақтайдың
үстіне қойып жатқанда, құдайсыздар бастатқан бел­
сенділер:

ұшырайық! – деп дуылдата ұран шақырды.
Жиналғандардың бәрі бірдей белсенді емес, қажымен
соңғы рет қоштасу үшін келгендер де бар сияқты. Ере­
сек адамдардың бәрі еңіреп жылап тұр. Жан бұларды

түгелге жуық таниды. Талай келіп, дәмдес болған адам­
дар... Мәссаған, мына Әкімқұлды қара!.. Қажының ең
жақын достарының бірі. Саятқораға апта сайын азық
апарып, әйелі болса қажының ішкиімдерін жуып, ауыс­

тырып тұратын. Жұрттың бәріне естірте өгіздей өкіріп,
жылап тұрған – сол Әкімқұл. Дәл осы сәтте бір қора­
дан салтатты Қарасартов шыға келді де, жылап тұрған
Әкімқұлды көріп қалып, оны қамшымен жондата тар­

жоқтап тұрсың ба, контра? Кім үшін қалай жылаудың
керектігін мен әлі көрсетермін саған!
Осыдан кейін жылағандар жым болып, басылып қал­
ды. Қарасартов қолындағы қамшысын оңды-солды сер­

жыларың! Шыңғыстауда бандыларға басшы болып, ау­
дан орталығына шабуылдап, өкімет қамбасын тонаған

бастап келіп, қызыл жауынгерлер тарапынан оққа ұшты.
Көріп алыңдар, Совет өкіметінің жауларына ешқандай
рақым жоқ. Кім де кім өкіметке қарсы шықса, көретін
күні – осы!

ГПУ бастығының сөзі аяқтала бере, құдайсыздар
ұйымының мүшелері тағы да айғайға басты. Бандылар­
ды Шыңғыстаудан аластау туралы сол баяғы ұрандар...
Осы кезде әлдекім ілбіп басып, ортаға шыққан.

қандай оғаш қылығын байқаған жоқ едік. Енді сіз «жау»
деген соң, амал жоқ, «жау» деп атаймыз ғой... Қажының
жанын алып тындыңдар, енді мәйітін өзімізге беріңдер!
Қанша дегенмен Меккеге барған кісі ғой. Осында жана­

берді. – Бандыға ешқандай құрметі көрсетілмейді.
Қабір қазылып, зират та тұрғызылмайды... Апарыңдар
да осындағы құр құдықтардың біріне тастай салыңдар!
Сол бұйрық ауыздан шығысымен, ораулы күйінде

қайтадан артты. Ұлардай шулаған көпшілік артта қалды
да, түйе жетелеген бес-алты адам ауылдан ұзай берді.
Манадан бері ауылдағы жағдайды бастан-аяқ көріп тұр­
ған Жан қалықтай ұшып, қаралы топтың соңынан ілесті.

Түйе жетелеген салтаттылар Бақанас ауылынан көп
ұзаған жоқ. Өздері осы төңіректі жатқа білетін болса ке­
рек, бір-екі бел асып, құм төбелі жазыққа шықты да, сол
маңдағы суы тартылған әлдебір құр құдықтың қасына

келіп тоқтады. Бірден түйені шөгеріп, мәйітті қаумала­
сып, солай қарай алып жүрді.

тастасақ, бойлар ма екен? – деді қырықпа қара сақалды
ересектеу біреуі.

жібереміз! – деді мойнына бесатар асынған ГПУ жен­
деті.
Ақыры соның айтқаны болды. Құдайсыздар мәйітті
киізге ораулы күйінде көтеріп әкелді де, бір қайырым

дұға оқып, беттерін де сипамастан, аузына өрмекші тор
құрып тастаған құр құдыққа тікесінен түсіріп жіберді.
Абырой болғанда, қажының денесі құдық бетіне бір
метрдей жетпей қалды. Әлгілер ауылдан кетпен-күрек

ала шыққан екен. Маңайдан қараған-бұта шауып әкеліп,
құдықтың кем жерін толтырды да, үстіне құм-топырақ
үйіп, тегістеп тастады.
Өз шаруаларын бітірген соң мәйіт жерлеушілер ауыл

жаққа қайтып кетті де, құр құдықтың үстінде Жан ғана
қалып қойды. Қанша дегенмен Жан мен Тән жетпіс үш
жыл бірге жасады ғой. Бірден бөлініп, тастап кетуге Жан
өз Тәнін қимай тұр. Жан өз иесіне мәңгі қарыздар. Ілім-

білімге жетік, адамгершілік, ар-ұжданы таза, ешкімге
қылдай қиянаты жоқ, хақ жолынан айнымаған кісі еді
ғой – Шәкәрім қажы. Сол тазалық пен құлшылықтың
арқасында, қажының Жаны да енді еш қиындық көрмей

бейіштен орын алмақ.
Жан жеті күнге дейін Бақанас пен Саятқора арасында
қалықтап ұшып жүрді. Бұл аралықта ешкім де қажы­
ға арнап, жерошақ қоңырсытып, құран-хатым түсірген

жоқ. Алайда қажының өз сауабы өзіне жеткілікті еді.
Бәрін де көзі тірісінде тындырып, парызын өтеп кеткен.

Жан сол үшін де қажыға дән риза. Қазір Жанда ешқан­
дай уайым жоқ. Шәкәрім қажы бір кезде құс салып, аң
аулаған Шыңғыс жоталарымен қоштасып, жеңіл қалық­
тап ұшты да жүрді. Қайран Шыңғыстау сол баяғы мұр­

ты білінбеген қалпы артта қалып барады.
Жетінші күні Саятқораға соңғы рет айналып соғып
еді. Соңғы он бес жылда қажының тыным-тағат тап­
қан жері ғой – бұл қоныс. Бірақ бүгін мұнда тыныш

емес екен. Бүгін Саятқорада ГПУ-дың адамдары тінту
жүргізіп жатқан-ды. Тінту ме, тонау ма, жіп тағу қиын.
Тонаушылар Шәкәрім қажының домбырасын, гармо­
нын, скрипкасын, білтелі мылтығын, кісесін, құсбегінің

керек-жарағын, үйдегі кілемі мен алашасын, сырма­
ғы мен текеметін пышақ үстінен талап, әкетіп жатты.
Өмірі жарымаған пендеге бәрі керек. Бәріне мұқтаж...
Тек, саңлаусыз, надан жұртқа бір нәрсе ғана қажет емес

екен. Ол не дейсіз ғой? Ол – кітаптар.
Саятқораның сөрелері толған кітап еді. Ана жылы
кәмпеске кезінде қыстаудағы үйін осылай тонаған. Қол­
ға түскен кітаптарын өртеп, күлге айналдырған. Әйткен­

мен, кітаптарының жасырын сақталған үштен екі бөлігі
аман қалып еді. Қажы ап-сап басылған соң ол кітапта­
рын екі-үш түйеге артып, Саятқораға жеткізіп алған. Не
жоқ дейсіз оның ішінде? Араб пен түріктің ойшылдары,

ертедегі грек дәнішпандары, кейінгі Еуропа мен орыс
оқымыстылары... Қажының елу жыл бойы жинаған қа­
зынасы ғой... Міне сол баға жетпес байлықты құдайсыз­
дар аулаға үйіп қойып, тағы да өртеп жатыр. Арасына ауа

кірмеген қалың томдар оңайшылықпен жанбайды екен.
Ара-арасына қураған ағаш тастап, әлі басылмаған қол­
жазбаларды бұрап-бұрап, тамызыққа пайдаланып жүр.
Неше күннен бері көрген қорлық-зорлықтарына былқ

етпей бейтарап қалған Жан кітаптардың жанып жатқа­
нын көргенде қатты күйзеліп, шырқырап кетті: «Ойпы­
рай, мұндай да сұмдық болады екен-ау! Надандық жай­
лаған бұл халық жуық арада қатарға қосылмас. Мына

құдайсыздар қажының ғана мүлкі емес, бүкіл адамзат­
тың ақыл-ойын өртеп жатыр ғой...».
Жердегі тірліктен көңілі қалып, қатты түңілген Жан
осыдан кейін бұл маңда көп бөгелген жоқ. Шыңғыс

шыңдарына соңғы рет көз тоқтатып, сүзіле бір қарады
да, жеті хат көктегі мәңгілік мекеніне қарай жол тартты.
Түйін
Зулаған заман бір қалыпта тұрмайды екен. Дүние де­

геніңіз – құбылыстан, өзгерістен тұрады екен. Баяғы
жалғанды жалпағынан жалмаймыз, әлемді түгел аузы­
мызға қаратамыз дейтін құдайсыздар үстемдігі жетпіс
жылға зорға шыдады. «Бұл өкімет – адам пендесін сы­

нау үшін Алла-Тағаланың уақытша жіберген зауалы»
деген қажының болжамы дәл шықты. Бәлкім атылған
ақындардың қасиетті қаны жібермеген шығар, ешкім
бір оқ шығармай-ақ шіріген теректей өзінен-өзі омыры­

ла құлады-ау!
Ал құдайсыздар заманында дүниеден түңіліп, өзіне
«Мұтылған» деп лақап ат қойған Шәкәрімді туған хал­
қы ұмытпапты. Қайта, ақынға деген құштарлығы арта

түсіп, азат күндерді асыға күтіпті. Арада тура отыз жыл
өткенде, тірі қалған жалғыз ұлы Ақат әкесінің сүйегін
құр құдықтан ашып алып, Жидебайдағы Абай зираты­
ның қасына жерлеген. Бұл күнде Абай мен Шәкәрімнің

ақшағала күмбездері қос бәйтерек секілді түстік жерден
мен мұндалап көрініп тұрады.
Қысқасы, ақын арманы түгел дерлік іске асты десек
те болады. Заманның тарлығынан амалсыз Қытай асқан

кенже ұлы Зияттың қоржынында кеткен ақын шығар­
малары жоғалмай сақталып, бұл күнде ел игілігіне ай­
налды. Соңынан қуа барған құдайсыздардың қолында
Зияттың өзі мерт болғанымен, артында ұрпақ қалды.

Азаттықтан кейін олар да атажұртқа оралып, ел қатарлы
өніп-өсіп жатыр. Сөйтіп, ақын сақтап қалуды арманда­
ған асыл ұрық құрып кетпей осылай жалғасын тапты.
Шәкәрім шығармалары том-том болып, жарық көру­

де. Осыдан бес жыл бұрын ұлы ақынның туғанына 150
жыл толған мерейтойын республика жұртшылығы кеңі­
нен атап өтті. Халықтың шын талантқа, нағыз ақынға
деген махаббаты ешқашан суымақ емес.

үкірдай елдің (біреуі қалмақ үкірдайы) басшылары: Мұ­
хаметқали, Таңғыт, Нұртаза, Омар, Көкірсін үкірдайлар,
соларға қарасты отыздан астам зәңгі, қанша би-болыс,
дінбасы қелең-кешіл, молдалар бар болатын. Шың Сы-

Сәйдің жаңа саясатын түсіндірген Құрылтай аяқталысы­
мен, жаңағылардың қажетсіз деген бір бөлімін қайтарды
да, ерекше тізімдегі үкірдайлар мен кейбір зәңгілерді
алып қалды.

Алтай мен Іле аймақтарынан келгендер де солай. Бертін­
ге дейін Бежінге төте қарап келген Алтай қазақтарында
үкірдайдан шені үлкен Бейсі, Тәйжі деген де лауазымдар
бар екен. Сол жақтан Шәріпхан төре бастатқан Алтайдың

керейлері келіп ошарылды. Ал Іле жақта үкірдайды «ақа­
лақшы» дейтін көрінеді. Сол ақалақшы, зәңгілері баста­
ған Іленің қызылайлары да келіп қалып еді.
Мұхаметқали бұрын сырттай атын естіп жүрген, қазақ­

тың сорпа бетіне шығар азаматтарымен осы Құрылтайда
танысқан. Алғашқы кезде қандай көңілді болып еді. Бір-
бірімен шүйіркелес сөйлесіп, хал сұрап, қауқылдасқан
жұрт. Алтай аймағының генерал-губернаторы (қытайша

Шыңжаң өлкесінде қазақтан шыққан жалғыз генерал-гу­
бернатор... Мұхаметқали Шәріпханды алғаш көргенде қа­
лай таңғалып еді! Төренің бойы екі метрдің үстінде екен.
Екі иығына екі кісі мінгендей. Бас дегенің кіші-гірім қа­

зандай. Оның қасында денеліміз, бойшаңбыз деп жүрген
жігіттер баладай боп қалды.
Шәріпхан төре – Әбілмәмбет ханның алтыншы ұрпағы.
Ханның үлкен ұлы Әбілфейізден тарайды. Сонау бір ға­

сырда Абақ керейлер жоңғардан босаған атажұрты Алтай­
ға ауғанда, өздеріне хан сайлау үшін Әбілфейіз сұлтанның
Көгедай деген баласын ат-түйедей қалап сұрап алмайтын
ба еді. Шәріпхан – сол Көгедайдың шөбересі. Құжаттар­

да «Көгедаев» болып жазылады. Шіркіннің өзі де – төре
десе төре екен! Қытайшаға судай, орысшаға да ағып тұр.
Қытайшаға Үрімжіде оқып жетілсе, орысшаны мұғалім
жалдап үйде оқыған. Өзі асқан ағартушы, ел қамын жеген

демократ. Алтайдың әр ауданында мектеп ашқан. Аймақ­
та газет-журналдар шығарған... Атақ-даңқы алысқа кетіп,
үлкен көрінгенімен, өзі Мұхаметқалидан екі-ақ жас үлкен

екен. Мұхаметқали биыл отыз сегізде. Ал Шәріпхан тірі
болса...
Ол туралы өткен шақпен сөйлеп отырған себебі, сол
қайран Шәріпхан жоқ қой бұл күнде. Осыдан үш-төрт ай

бұрын қонақ үйден ұстап әкеткен еді. Абақтыда азаптап
өлтіріпті деген сөз бар. Сондай есіл ерді көзі қиып, қа­
лай өлтірді екен жендеттер?! «Шәріпхан – менің досым,
оң қол уәзірім» деуші еді Шың Сы-Сәй. Сөйтсе, бәрі көз­

бояу, өтірік көлгірсу екен ғой. Осыдан кейін Мұхаметқа­
ли дүниеден мүлде түңіліп кеткен. Қазір біреуді ұстапты,
өлтіріпті десе, еш әсері жоқ, селт етпейтін болды.
Бұл күнде ана жылы Құрылтайға бірге келген тарбаға­

тайлық жігіттердің де қатары сиреп қалды. Құлыстайдағы
төрт үкірдайдың әзірше екеуі ғана тірі жүр. Біреуі – Мұха­
метқалидың өзі, екіншісі – Жұмықтың үкірдайы Таңғыт.
Ол Құрылтай басталар-басталмастан қатты ауырып, еліне

қайтып кеткен. Оған сол жақтан тор құрмаса, Үрімжіден
аман аттанған... Құрылтайға келген Әлімғазы мен Қанағат
болыстар алғашқы лекте-ақ қарауылға ілінген. Биыл олар­
дың соңынан Нұртаза мен Омар үкірдайлар кетті. Біреу­

лер құрбандарды түрменің өзінде-ақ атып тастайды екен
дейді. Енді біреулер тірідей қапқа салып, тұншықтырып
өлтіреді екен дейді. Қай-қайсы да оңып тұрған жоқ, әй­
теуір.

Әзірше, бәрінің соңында төртуыл үкірдайы Мұхамет­
қали қалып тұр. Қай күні әкетерін кім білсін. Жатқан жері
түрме емес, түрмеден кем де емес. Үрімжінің оңаша кө­
шелерінің біріндегі «Тяньшан» қонақ үйі. Әлгі «мырза

қамақ» дейтіні осы болса керек. Қақпадан шығармайды,
сырттан ешкімді кіргізбейді. Былтырдан бері елге хат
та жаздырмайтын болды. Осында «Мүң-ха» мектебінде
(моңғол-қазақ мектебі) ана жылы өзі іріктеп аттандырған

төртуылдың бес баласы оқып жүр еді: Қалдыбай, Оразға­
ли, Заманбек, Әмірхан дегендер. Арадағы екі-үш жылда
солар да ержетіп өсіп қалыпты. Араларында қытай тіліне
жүйрігі – Қалдыбай екен. Сол күзетшілердің тілін тауып,

алғашқы жылы келіп тұрушы еді. Соңғы айларда олардың
да ізі суыды. Соған қарағанда, тәртіп қатайып, заманның
апшысы қуырыла түссе керек.

Мұхаметқали жарық дүниеге қонақүйдің терезесінен
ғана қарап, бір бөлмеде жалғыз өзі жатқанына да біршама
уақыт болды. Бір әулеттің бұлғақтаған мырзасы, бір тай­
па елдің үкілеген үкірдайы күндердің күнінде осындай

кіріптар күйге түсем, тар қапасқа қамалам деп ойлап па?
Өзінен-өзі оңаша отырып, әр алуан ойға кетеді. Адамның
өзін қапасқа қамап ұстауға болар, бірақ ой-қиялын кісен­
деуге ешкімнің де шамасы келмес... Ауылды ойласа, ана­

сын, бала-шағасын ойласа көзіне мөлтілдеп жас келеді.
Бұрын өз елінен ұзап шықпаған бұл жігіт ел-жұртын кере­
мет сағынып жүр.
Қазір шілденің шіліңгір ыстығы. Дәл қазір төртуыл

ауылдары арғы алыс жайлауларға әлдеқашан барып,
Барқытбелдің күн шалған төскейінде самалдап отырған
шығар-ау! «Үкірдай ауылы» атанып кеткен өз ауылы да
қазір, сөз жоқ, Қаражалдағы қонысында отыр. Бие бай­

ланған шығар, сауын биелер мен мініс аттары түні бойы
көк балауса мен уқорғасынға мелдектеп тойып келіп, желі
басында үйездеп тұрған болар... Бойдақ малдар, әрине,
Ақтас пен Шұрықтағы өзге жұртта... Қалада гимназияда

оқитын қызы Нұрқан мен ұлдары Қамай мен Шамшәріп
қазір каникулда ғой. Жазғы демалыста олар не істеп жүр
екен? Нұрғайын бес жаста, Ғазиз үш жаста. Олар әжесі
мен анасының бауырында жүр ғой... Құлындарым-ай, мен

туралы не ойлап жүр екенсіңдер? Әкелеріңді бір көруге
зар болып, сағындыңдар-ау әбден...
Осы тұсқа келгенде Мұхаметқалидың көңілі босап, бор­
дай егіліп бір кетті де, есін тез жинап, қайта бекінді... Бір

тәуірі, естуінше, қазір мал-жанға ие болып отырған анасы
Жәку дені-қары сау, әлі де тың көрінеді. Ел-жұрты «Жәка­
паң» атап кеткен азулы бәйбіше әлі де тұғырдан түспеген.
Төртуылдың әйгілі үкірдайы Көксегеннің бәйбішесі, Мұ­

хаметқалидай үкірдайдың анасы. Былайғы жұрт әлі де сол
кісінің аузына қарайды. Мұхаметқали Үрімжіде «мыр­
за қамақта» отырған екі жылда мұның орнына уақытша
үкірдайлыққа Нұрышты сайлаған екен. Алайда, бұқара

халық Нұрышты бойларына тоғытпай, ағайын арасының
дау-шары Жәкапаң алдында бітетін көрінеді. Алла-тағала
бұл елге барғанша, сол кісіге денсаулық берсін деңіз.

Ең соңында өз бәйбішесі Биғатияны қалай еске алмай
тұрсын-ау! Ол да – күн шалған өңірден. Мәметек Сығай
ілгідайдың қызы. Ілгідай – үкірдайдың орынбасары деген
сөз. Жұмықтық үкірдайы – Таңғыт болғанда, Сығай – со­

ның орынбасары. Биғатия балабасты болып, толып бара
жатқаны болмаса, қыз кезінде ақсарының әдемісі еді.
Сол сұлулығына қызығып, өзінен екі жас үлкендігіне қа­
рамай, Мұхаметқали оны «алып қашып» алды-ау! Құда­

ласқан жерінен айырып, екі есе «қалыңмал» төлеп алған.
Ол кезде әкесі Көксеген үкірдай қайтыс болып кеткен-ді.
Жәкапаң келіні текті жерден шыққан соң, әрі өзімен ру­
лас екенін ескеріп (Жәкапаң да – Мәметек қызы), жалғыз

ұлдың еркелігіне амалсыз көнген... Сөйткен Биғатия, сен
де көзден бұл-бұл ұштың-ау!
Мұхаметқали әрненің басын шалып, төсекте қисайып
жатқан-ды. Осы тұсқа келгенде, оң жамбасына аунап

түсті. Былай барлап қараса, ес білгеннен бері құбылма­
лы саясатқа куә боп келе жатыр екен. Адамдар саясатты

сөздің жаны бар сияқты. Осы таяудағы 1934-1935 жыл­
дарда қазіргі диктатор Шың Сы-Сәй қандай еді? Сөзі
жылмаң, құйрығы бұлғаң еді ғой. Халықшыл да – сол, де­
мократ та – сол, ағартушы да сол емес пе еді. Өзін Совет

Одағының досы, Сталинның шәкірті санап жүрді. Аузын­
да – алты ұран, туында – алты бұрышты жұлдыз. Мектеп
ашты, сауданы дамытты. Ұлттық ұйымдар құруға рұқсат
берді. Совет елі мен Шыңжаң арасында сауда келісімі

жасалып, «Сов-Синторг» арқылы тауарлар келе бастаған.
Қазақтың төрт түлік малы мен жүн-терісіне дейін пұл бо­
лып, иіні бүтінделіп қалған.
Саясаттағы сол кеңшілікті пайдаланып, Мұхаметқали­

дың өзі де көп жұмыс атқарған еді-ау! Шәуешекте аймақ­
тық қазақ ұйымын құрып, өзі соған жетекшілік етті. Әр
ауданда оның бөлімшелері болды. Әр зәңгінің қарауында
екі-үштен бастауыш мектеп ашылды. Басқаларға үлгі бо­

лып, Шәуешектің қақ ортасынан «төртуыл» мектебін аш­
ты-ау! Іле-шала тағы өзі мұрындық болып, «төрт үкірдай
елі» мектебін салдырған. Бір мезгілде 600 бала оқитын
жиырма бөлмесі бар, тұңғыш қазақ орта мектебі. Осылар­

ды ойласа «шүкір, артымда із қалыпты-ау» деп өз ісіне
разы болады...
Дүниенің бәрі салыстырмалы ғой. «Бұрынғы Янзышың
мен Жыншорынға қарағанда, мына Шың Сы-Сәйдің има­

ны бар екен» дескен бұқара халық. Әрине, Шыңжаң өлкесі
де бір кезде Манжың империясына қараған. 1911-жылғы
Сунятсен бастаған Шыңхай төңкерісі кезінде Маншың
үстемдігі құлап, «Жуң-Хуа минго» – Қытай Республикасы

құрылмады ма. Орталығы – Нәнжың қаласы болды. Сол
орталықтан жіберген Янзышың Шыңжаңды он бес жыл
(1912-1927) биледі. Кейін, Янзышың әбден байып болды-
ау деген кезде, оны Жыңшорны (1927-1933) алмастырды.

Бұл екеуі де өздерінің Шыңжаңға келудегі міндетін – ха­
лықты сүліктей сору деп білетін, нағыз жемқорлар еді.
Шыңжаңды дамытайын, көркейтейін деген ой олардың
кәперіне де келген емес. Ақыры, халықтың тоба қазығына

таяған кедейшілік пен рухани езгі 1933-жылғы бүкіл өл­
кені қамтыған төңкеріске әкеліп соқтырып еді.
Қашанда төңкерістің ауыр бейнетін біреулер тартса,
жемісін басқа біреулер жейді екен ғой. Бұл жолы да со­

лай болды. Төңкерістің бар тауқыметін Құмылдағы Қо­
жанияз бастаған шаруалар қозғалысы мен Қашқардағы
«діншілдер дүрбелеңі» тартты да, игілігін өзгелер көрді.
Сол дайын дүниеге «піскен асқа тік қасық болып», ие бола

кеткендердің бірі – қазіргі диктатор Шың Сы-Сәй еді. Ол
өзі жас кезінде Жапонияның әскери мектебінде оқыпты.
Сонан соң Қиыр Шығыста әскери қызмет атқарған. Ал
сондай адамның Шыңжаңға қалай тап болғаны әлі күн­

сөзде қисын бар. Шың Сы-Сәй Қиыр Шығыста қызмет
істеп жүргенде-ақ, Советтің барлау орындарына тыңшы
болып кірген сияқты... Содан, Шыңжаңдағы халықтық
төңкеріс пісіп жетіліп, Жыңшорынның тақтан құлайтыны

мәлім болған кезде, өлкеге жаңа басшы етіп кімді қоямыз
деген мәселе туындайды ғой. Сол кезде кандидаттар­
дың бірі ретінде Шың Сы-Сәй түседі еске. Оны алдымен
Шыңжаңға әкеліп, Үрімжідегі әскери мектепке директор

етіп қояды. Арада жыл өтпей өлкелік өкіметтің іс басқа­
рушысы қызметіне көтереді.

Жалпы, отызыншы жылдарда Шыңжаңда өрістеген
оқиғалардың тізгіні Совет Одағының қолында болатын.
Рас, бұл тұста Жапония да дүңген генералы Мажұйыңның
қолына қару ұстатып, Шыңжаңдағы көкпарға араласып

көргісі келді. Дүңгендер қолдарына ақ ту ұстап, Шыңжаң­
дағы мұсылмандардың көмегіне сүйенбек болды. Алтай
мен Тарбағатайда біршама жеңіске жетіп, ол қалалардан
жергілікті қытай әскерін қуып та шықты. Алайда істің

беталысын бақылап отырған Совет Одағы дүңгендерді
бұдан ары тайраңдатып қойғысы келмеді. Шәуешек және
Құлжа шекарасы арқылы екі полк әскер енгізді де, дүң­
гендерді келген жақтарына қуып тастады. Сөйтіп, иесіз

бос қалған Шыңжаң өлкесіне Шың Сы-Сәйді бастық етіп
қойды да, ұйғырлардың көңілін аулау үшін, орынбасарлы­
ғына Қожаниязды тағайындады. Бірақ бұл да – уақытша
көзбояу болатын. Шың Сы-Сәй билікке орнығып алған

соң, ең алдымен Қожанияздың көзін құртты.
Жоғарыда айтқанымыздай, Шың Сы-Сәй алғашқы үш-
төрт жылда түзу бағыт ұстап келді де, 1937-жылдан бас­
тап, бұрынғы бағытынан жалт бұрылды. Енді ол өзінің

жасырып келген азу тісін, қанды шеңгелін ашық көрсете
бастаған. Біреулер: «мұны халыққа қарсы қайрап салған

келгеннен кейін-ақ өзгеріп сала берді» дегенді айтады.
Жалпы, осы сөзде жан бар. Сол сапарда ол Сталинның
қабылдауында болыпты. Берияның, Молотовтың ақыл-ке­
ңесін тыңдапты. Бұл – Совет өкіметінің «Халық жаулары­

на» қарсы шабуыл бастаған кезіне тура келеді. Армияда­
ғы айналдырған бес маршаллдың үшеуін – Тухачевскийді,
Егоровты, Блюхерді атып тастаған кез. Қойған кінәсы не
дейсіз ғой – «Жапонияның шпионы». Бұл статьяның сол

кезде модаға айналғаны сонша, Қазақстандағы ұлт кө­
семдері Әлихан, Ақымет, Мыржақып, Мағжан сияқты
«Алаш» қайраткерлерімен бірге, Сәкен Сейфуллин, Тұрар
Ырысқұлов, Сейітқали Меңдешев сияқты Қызыл Комму­

нистер де осы «Жапонияның шпионы» деген статьямен
атылды.
Осы сапардан Шың Сы-Сәй да ішіне көп нәрсені түйіп
қайтқан секілді. Келе салысымен бұл да «Халық жаула­

НКВД берген тізім бар болатын. Сол тізім бойынша ең
алдымен бір кезде Қазақстаннан қашып өткен «Алаш»
азаматтарының ізіне түсті. Райымжан Марсеков, Зият
Шәкәрімұлы, Ыбрайым Жайнақов бастатқан жиырмадай

адамды ұстап, НКВД-ның қолына табыс етті. Ал ондағы­
лар есіл азаматтарды сотсыз-сұрақсыз-ақ о дүниеге жө­
нелткен көрінеді.
Қазір де Шың Сы-Сәйдың қасында кеңесші болып,

НКВД-ның мықты мамандары отырса керек. Бұл жақта­
ғы «Халық жауларын» қалай ұстаймыз дегенде, «Қазақ,
қырғыз, монғол Құрылтайын» солар ойлап тауыпты. Бұл

таптырмас тәсілі еді. Егер оларды тұрған жерлерінде ұс­
таймыз десе, ел іші дүрлігіп, арты қарулы қақтығысқа
айналып кетуі мүмкін ғой. Ал Құрылтай өткіземіз деп
шақырсаң, көшпенділердің үкірдайы мен зәңгісі бірдеңе­

ден құр қалғандай, Үрімжіге тайлы-таяғымен түгел келері
сөзсіз. Осылайша, олардың рубасылары мен көсемдерін
бір жерге жиналап аласың да, ойдағы жоспарыңды іске
асыра бересің. Ал қаладағы ұйғыр-өзбек, сарт-ноғайдың

жарасы жеңіл. Оларды қалаған уақытыңда орнынан ба­
сып, қолға түсіруге болады.
Шың Сы-Сәй рубасылар мен үкірдай-зәңгілерді Құ­
рылтайға жинап алған соң, алдын абақтыға қамап, соңын

«мырза қамақта» ұстағанда, мынадай екі түрлі мақсат көз­
деп еді. Біріншіден, рубасыларын осында кепілдікте ұстау
арқылы халықтың қолындағы қару-жарақты жинап алу.
Бұл – өте маңызды нәрсе. Көшпенділердің қолына қару

ұстатып қою – өзіңе ажал әзірлеумен бірдей. Екіншісі, Құ­
рылтайға жиналғандарды жан-жақты тексеруден өткізіп,
өкіметке деген ниет-пиғылын анықтау. Сәл-пәл қылдан
тайған, жат пиғылды адамдарға жаза дайын. «Жапо­

нияның шпионы» деген айдармен ана дүниеге аттанды­
ра береді. Сөйтсе, Сталин мен Берияға берген уәдесі де
мүлтіксіз орындалған болады.

Мұхаметқали кейде өзімен-өзі отырып таң қалады.
Көңілінде зәредей кірі жоқ, ақ қағаздай таза адамға неше

алуан қулық пен сұмдықты, пәле мен жаланы, күрес пен
тартысты өгей өкіметтің өзі үйретеді екен ғой. Бұрын бұл
өз руы болмаса, тұтас ұлттың жағдайын ойлай бермейтін-
ді. Ақыры жан-жақтан ұтылай қуып, мұны да «ұлтшыл»

қып шығарды. Бұрын бұл өкіметтің досы кім, қасы кім де­
генге бәлендей көңіл бөлмеуші еді, енді міне, сол өкімет­
ке қарсы күдікті адамның бірі өзі болып шықты. Бұрын
ел иесі саналатын билеуші ұлттардың аз санды, кіріптар

ұлттарды қалай қорлап, қалай шайнап, жұтып қоятынын
анық біле бермеуші еді, қазір соған көзі әбден жетті.
Біраз мәселенің ұшығына өз ойымен жетсе, тағы біраз
жайларды осындағы көзқарақты адамдардан ұғынды. «Ақ

ит, көк ит – бәрі бір ит» дегендей, жемтіктес ұлы мемле­
кеттер бір-бірімен ұлып табысса, отарлаушы елдердің бо­
сағасында отырған аз ұлттардың да көрген күні, тартқан
азабы бір екен. Сонау бір жылдары Советтік езгіден, қор­

лық-зорлықтан, әдейі жасалған ашаршылықтан бассау­
ғалап қашқан біраз ел Шыңжаңға келіп паналап еді. Сол
қырсықтың бәрі, міне, тағы да алдынан шықты. Қорғаны­
сы жоқ, сорлы қазақ енді қайда барып күн көреді? Қайда

барсаң да алдыңнан шығатын – қарулы қақпан, қорқыт­
тың көрі... Ол жақта да, бұл жақта да қаптап кеткен «Ха­
лық жауы», «Жапонияның шпиондары». Орыс пен қытай
тіл біріктіріп, қазаққа қарсы бағытталған жаппай шабуыл

ғой – мұның аты. Кейде үйірінен бөлінген топ жылқыны
ұялы қасқырлар ұтылай қуып, әлдебір жартасқа, не жар­
ға апарып қамап, бір шеттен жарып жей беруші еді. Оны
«қасқыр қамау» дейтін-ді. Мынау да – қазаққа келген сол

«Қасқыр қамаудың» өзі ғой.
Қазір қасындағы серіктерінің көбі құрбан боп кеткенде,
Мұхаметқали жалғыз ғана жіпке ілініп тұр. Ол жіп – ар­
тындағы ел-жұрттың қолдауы. Бұларды мұнда кепілдікте

ұстаудың бір себебі – халықтың қолындағы қару-жарақ­
ты жинап алу еді ғой. Жақында елдегі Сыдық зәңгі мен
Ыдырыш зәңгілерден хат келді. Мұхаметқали үкірдайға
қарасты төртуыл тайпасы қолдарындағы қаруды ұжымда­

са жинап, үш жүзге тарта мылтықты оқ-дәрісімен өкімет­
ке өткізіп беріпті. Қару өткізген негізгі құжатты өлкелік
өкіметке жолдаса, көшірмесін хатпен қоса үкірдайдың
өзіне жіберіп отыр. Бұл да болса, ауған түйені басқандай,

ебепке – себеп. Арттағы елдің берекесі, халықтың бұған
деген көңілі.
Олай дейтіні, Мұхаметқали жыл басында арттағы ел
азаматтарына хат жолдаған. Алдымен уақытша өз ор­

нында отырған Нұрыш үкірдай, Сыдық зәңгі, Ыдырыш
зәңгі, Нұрақай зәңгі сияқты мансаптыларды атай келіп,
сонан соң ел ақсақалдары: Қали қажы, бас мүфти Қара­
молда, Жақып, Әбік, Қалкелерге, одан кейін Қалиякбар,

Қасенбек, Малғажы, Әбілмәжін сынды інілерге дұғай
сәлем жолдаған. Жазған хатында: «Менің жаным қазір
қыл үстінде тұр. Егер мені аман-есен елге қайтсын де­
сеңдер, ел қолындағы қару-жарақты, қылаяғы құс ататын

қосауызға дейін жинап, өкіметке өткізіп беріңдер» деп,
өлердегісін айтып өтінген-ді.
Олай дейтіні, елдің қолында біраз қару барын Мұха­
метқали білетін-ді. Баяғыда генерал Бәкіштің, тағы басқа

ақ атамандардың қашқын солдаттары мініс көлікке, азық-
түлікке қолындағы бесатар мылтықтарын айырбастап
кете беретін. Одан басқа көтерілісте қолға түскен қарулар
бар. Енді, міне, Мұхаметқалидың амандығы үшін қайран

ел сол қаруларын да өкіметке өткізіп, тыным тауыпты.
Қару-жарақтан басқа, Сыдық зәңгінің хатында көңіл
қоярлық тағы бір жаңалық бар: «Тарбағатай аймағының
халқы – бір ғана қазақтан тұрмайды ғой. Татар-өзбек бар,

сібе-солаң бар, қытай бар дегендейін. Біз енді сол ұлт­
тардың атынан хат ұйымдастырмақшымыз. Кезінде ол
ағайындарға да сіздің қамқорлығыңыз аз болмаған. Сол
халықтар да сізге аратүсіп, жоғарыға хат жолдаса деп

отырмыз» депті. Бұл да – табылған ақыл. Мұндайда қазақ­
тың сөзінен гөрі өзге ұлттардың сөзі өтімді болуы мүмкін
ғой. Мұхаметқали енді арт жақтан келетін сол хаттарды
төрт көзімен күтіп жүр...

Әкесі Көксеген үкірдайдың аруағы жебеген шығар,
ел-жұрттың береке-бірлігі қолдаған болар, Мұхаметқали
төртуыл тайпасына отыз жасында үкірдай боп сайланды.
Бұл – екі мемлекет арасындағы шекара бекіп, бұл беттегі

қазақтар қытайға біржола қарап, ел билеу тәртібі енген­
нен бері сайланған төртуылдың алтыншы үкірдайы еді.
Алғашқы үкірдай – Керімбай, сонан кейін Дәмежан, со­

нан кейін Көксеген, сонан кейін Тыныбай, Ысқақ, Мұха­
метқали...
Әкесінен он бес жасында қалған бұла жігіт былайша
қызмет қамытын ерте кием деп ойлап па. Анасы Жәку

бәйбішенің арқасында өзінше серілік құрып, емін-еркін
жүріп жатқан-ды. Әкесінен кейінгі бір қамқоры – аталас
ағайыны Күдері би-тұғын. Ол кісі де небәрі қырық бес жа­
сында, 1920-жылы генерал Бәкіштің көзі тиіп қайтыс бол­

ды... Әкеден мол дәулет қалған. Мұхаметқали оны қалай
шашам десе де жететін-ді. Алайда, табиғатынан зейіл Жә­
капаң жалғыз ұлды елең-селең, бос сандалысқа жіберген
жоқ. Халықтың дәстүр-салтына, ел басқару ісіне қанық­

тырып қана қоймай, әртүрлі мұғалім жалдап, үйде оқыт­
ты. Олардың ішінде қазақ та, Ахмет Камал секілді татар
да, қытай да, Семен Каширин секілді орыс мұғалімдері де
бар еді. Міне, осындай жан-жақты тәрбиенің арқасында,

жас жігіт көп пәндерден хабары бар, бірнеше тіл білетін,
көп қырлы азамат болып қалыптасқан. 1933-жылы Ысқақ
үкірдай қайтыс болған соң халықтың назары бірден Мұ­
хаметқалиға ауған себебі сол еді. Біріншіден, хат-сауаты,

білім-білігі бар. Екіншіден, өзгенің малына қызықпайды,
әкеден қалған өз дәулеті жетеді.
Тарбағатай аймағында қазақ үшін үкірдайдан үлкен
лауазым жоқ. Ол – аудан әкімі, Шәннен кейінгі екінші

тұлға. Жас үкірдайдың қолына мол билік тиген еді. Алай­
да, Мұхаметқалидың сорына, бұл бір ауыр жыл болды.
Қазақстандағы ашаршылық апатынан қашқан жұрт аяғы
сейілмей, әлі де шекара асып келіп жатқан. Шәуешек

ауданы шекараға тым жақын, халық саны бірнеше есе
артып, өріс, қонысқа симай барады. Сол босқындарды
ауыл-ауылға бөліп орналастыру, әр ауылда қазан-қазан ас
пісіртіп, өзегі талған аштардың жүрегін жалғау да оңай

шаруа емес. Ішкен асы аш өзегіне түсіп, өліп жатқандар
қаншама, оларды мұсылман тәртібімен арулап жерлеу ке­
рек.
Дүние қалай тарылған десейші, басқа босқындарды

былай қойғанда, төртуыл ортасына арғы беттен бес бір­
дей болыс келіпті. Бәрі де кезінде ел билеген, ата-тегі­
нен бақ-дәулет үзілмеген салауатты адамдар. Зайсандағы
Ертіс төртуылынан – Дарқанбай болыс, Мұрын ішіндегі

болыс, Өкпетідегі Ажы-қыдыр елінен – Жәкула болыс...
Қазір бастарынан бақ тайды дегенің болмаса, кезінде ел-
жұртына сыйлы болған бұл адамдарға арнайы қоныс бө­
луге тура келді. Бұлардың ішінде Жәкула болыс кезінде

Омбыдағы оқу орнын бітірген үлкен дәрігер екен. Шәуе­
шек қаласынан емхана ашпақ ойы бар еді. Амал не, дүңген
дүрбелеңі кезінде «сен жаралы көтерілісшілерге көмек
көрсеттің» деп, жазалаушы орыс жендеттері Жәкуланы

атып кетіпті. «Жаралыларға көмектестің» дегені сылтау.
Жәкула арғы бетте «Алаш» партиясына мүше болған ғой.
Соңынан аңдып келген НКВД тыңшылары әдейі көздеп
атқан секілді.

«Жығылған үстіне жұдырық» дегендей, Мұхаметқали
босқындар мен аштардың шаруасын бірыңғайлы етіп,
енді ес жия бергенде, 1933-жылы күзде Шәуешекке кө­
терілісші дүңгендердің сау ете қалмасы бар ма. Кәдімгі­

дей бақайшығына дейін қаруланған бір полк әскер. Мына
келісте Алтайдан шыққанымен, арғы өкше ізі – Гансу,
Шыңхай өлкелерінде жатса керек. Бас қолбасшылары
Мажуйың деген генерал дейді. Бұл «Ғазауат» аталған со­

ғыстың мақсаты – Шыңжаңдағы Қытай үстемдігін ауда­
рып тастап, мұсылман мемлекетін құрмақ. Сол үшін әр
аймақтағы мұсылмандарды өздеріне қосып алмақ. Қолда­
рында – пайғамбардың ақ туы. Көшеде шеру тартып, көп

дауыспен айтатындары – салауат, құраннан алынған аят-
дұғалар.
Мынаны көріп, Шәуешектің мұсылман діндарлары
желіксін. Әсіресе, бұрыннан дінге бейім татар-өзбек, ұй­

ғыр байлары бірден қолдап шыға келді. Дүңгендерге со­
лар сойыс қамдап, азық-түлік дегенді үйіп тастады. Дүң­
гендер алғаш келген бетте-ақ қаладағы қытай әскерінің
қырғанын қырып, тірі қалғанын Үрімжі жаққа қуып тас­

таған. Қала маңындағы бай қытайлар мен Сібе-солаң әу­
летінде зәре жоқ. Оларды көтерілісші дүңгендер бір тона­
са, желігіп атқа қонған қазақтар екі тонайды. Көбінің ту
қып ұстағаны – «мұсылман жеңді» деген дақпырт. Істің

Мұхаметқалиға құдайдың берген бір абыройы – а де­
генде-ақ осы дүңгендерден бойын аулақ салды. Өйткені,
дүңгендердің бір соқпа дерт екенін, неше жерден «Ға­
зауат» жарияласа да, Қытайдай ұлы мемлекетті бәрібір

жеңе алмайтынын ол жақсы білуші еді. Оның үстіне, бір
кезде осы дүңгендердің мұның жүрегіне майдай тигені
тағы бар. Жеке бұл емес, күллі төртуыл тайпасы дүңген
бүлігі десе төбе шаштары тік тұрады.

Дүңген деп жүргеніміз – баяғы сегізінші ғасырда араб
қолбасшысы Құтайба жорығы кезінде ислам дініне кіріп,
мұсылман боп қалған қытайлар ғой. Қытаймен тілі бір,
діні бөлек. Негізгі тұрағы Шыңжаңмен шекаралас Гансу,

Шыңхай өлкелері. Жалпы саны он миллион шамасында
болса керек. Миллиард қытай өзін басып алған талай бас­
қыншыны жұтып жіберсе де, осы дүңгендерді сіңіре ал­
май-ақ қойды. Дүңгендер оларға жұтылғанды қойып, әр

ғасырда бір рет өздерінен жүз есе көп қытайға қарсы «Ға­
зауат» жариялап тұратынын қайтерсің. «Олардың қытайға
сіңіп кетпей отырғаны – ислам дінінің арқасы» деседі бі­
летіндер. Дүңгендердің де әлсін-әлі ғазауат жариялай бе­

ретіні – өзін аман сақтаудың, жұтылмаудың амалы болса
керек.
«Ғазауат соғысы» кезінде дүңгендердің өздері ғана қы­
рылып, құрбандық беріп жатқаны ештеңе емес-ау, соры

қалың басқа мұсылмандарды да желіктіріп, өздерімен
бірге ала кететіні жаман. Сондай бір дүрбелең Тарбаға­
тайда осыдан жетпіс жыл бұрын, 1864-жылы болған-ды.
Еш жазығы жоқ төртуыл тайпасының қосақ арасында

босқа қырылатыны сол жылы. Ішкеріден әр жылдар келіп,
Шәуешек маңын мекендеген жүздеген түтін дүңген бо­
лушы еді. Солар ішкерідегі дүңгендермен тіл біріктірді
ме, сол жылы аяқ астынан желігіп, жергілікті Қытай үкі­

метіне қарсы көтеріліске шығыпты. Мұны қазақтар кейін
«Бор батыр» соғысы деп атаған. Бор деген жас жігіт – сол
дүңгендер арасынан шыққан ержүрек батыр болса керек.
«Қылыш сілтеп, найза сермегенде қимылына көз ілес­

пейді екен» деп жұрт аңыз қылатын.
Дүңгендер қолдарына ақ ту ұстап, салауат айтып шық­
қан соң, мұны көрген қазақ рулары да шыдай алмай қо­
сылып кетеді. Бұлар – негізінен Бәйжігіттің Мәмбет және

Жұмық аталары еді. Қабанбайдың шөбересі, Мәмбет Әділ­
бек батыр, Жұмық Қоңыз батырлар (шын аты – Құрман
қажы) көп қолмен дүңгендерге қосылып, қытайға қарсы
майдан ашады. Шәуешектегі Қытай әскері көтерілісші­

лерге төтеп бере алмай, бір бөлімі қаладағы Жамбылға
(Қытай қамалы) тығылса, екінші бөлегі Қобыққа барып
бассауғалайды.
Әйткенмен, жергілікті қытай әкімдері де қамсыз емес-

ті. Дүңгендер өз маңайына мұсылмандарды топтаса, қы­
тайлар сасқанынан будда ұранын көтеріп еді. Қобықтағы
Шаған Кеген бастаған Торғауыттарға арнайы кісі жіберіп,
көмек сұраған. Қазақтың ата жауы Шаған Кеген де кек

алуға қарсы болмайды. Қазақты шапса жер қайысқан көп
мал айдап қайтатыны тағы белгілі. Сондықтан әнеукүні
Шәуешектен қашып барған қытай шеріктерін өздеріне қо­
сып алады да, мың қаралы қолмен аймақ орталығы Шәуе­

шекке қарай аттанады ғой.
Ал, бұл мезгілде қашанда бейбіт өмірді күйіттейтін,
қақ-соқпен шаруасы жоқ, мыңғырған малы Барқытбелдің
күңгейіне симай жатқан төртуылдар жайлаудан етекке

түсіп, Арқарлы, Нұра, Абдыра, Қараүңгір, Шәша, Боз­
дақ секілді күзеу жұрттарына келіп қонып жатқан кезі
еді. Қалың ел күзем жүндерін қырқып, тай-құнандарын
таңбалап, бейғам отырғанда, шығыстан Шаған Кегеннің

әскері сау ете түседі. Бастабында үйреншікті қалмақ ба­
рымташылары шығар деп, төртуыл жігіттері де жедел қол
құрап, қарсы шабады. Жауды Сібеті өзенінің қабағында
қарсы алып, қайтпай ұрыс салады. Бірақ мыналар әдет­

тегі барымташыларға ұқсамайды. Қолдарында – отқару,
Маншың әскерімен тізе қосып, сайланып келген іргелі
жау болып шықты. Қазақ қолын бастап жүрген Олжабай
мен Кемпірбай батырлар Қосмоладағы алғашқы ұрыста-

ақ оққа ұшып кетеді. Сол соғыста бетке ұстар жігіттердің
көбі шығын болып, тірі қалғандары шегінуге мәжбүр бо­
лады.
Сол жау оғынан мерт болған Олжабай батыр – Мұха­

метқалидың атасы болатын. Кеудесінен қан саулап, ат­
тан ауып түскенде, басын сүйеген аталас ағасы Сымайыл
зәңгіге:

бас-көз болыңыз! – деп он жастағы жалғыз ұлын тапсыр­
ған екен. Айтып отырғаны – Мұхаметқалидың әкесі, кейін
төртуылға үкірдай болған Көксеген еді.
Майдандағы қанды қырғын өз алдына, енді қалмақ-қы­

тай әскері бейбіт отырған ауылдарды шабады. Арқарлы­
да, Абдырада, Ашылыда отырған қалың ел үркіп, бұл бет­
те тұрақтай алмай, Ақшоқы асып, алды Қатынсу бойына
жетіп, бір-ақ тоқтайды. Тау-тасты паналап, бет ауған жақ­

қа қашып-пысып жоғалған елде есеп жоқ. Ал, Қатынсу
бойына барғандар жаудан қара үзіп кеттік, енді құтылған
шығармыз деп, шатыр-күркелерін тігіп, жайғаса бастаған
ғой. Шамасы, мыңдай түтін, бес мыңдай адам болса ке­

рек. Амал не, арада бір тәулік өтпей, нағыз қанды қырғын
тағы жалғасыпты. Көш соңынан қуып, түнделете жеткен
Маншың әскері бейғам жатқан елді таңғы ұйқыда басып­
ты. Не керек, мейрімсіз жау еңкейген кәріден – еңбектеген

балаға дейін найзамен түйреп, қылышпен турап шыққан
ғой... Басын Барқытбелден алып, Алакөлге құятын Қа­
тынсу өзені қып-қызыл қан болып аққан. Осы қанды қа­
сап өткен жер – осы күнге дейін «Ойран» деп аталады.

Бұл қырғын жәй аңыз емес, ресми құжаттарда тіркел­
ген. Сол кездегі Аягөз-Сергиополь қамалының бастығы
Семей губерниясына былай деп хат жазады: «Қытай әс­
кері арғы беттен босып келген қазақ ауылдарын Қатынсу

бойында қырып кетті. Қазір сол маңда мыңдаған адамның
өлігі жатыр... Ауаға тараған иіс-қоңыс індет жұқтыра ма
деген қауіп бар. Адам етін жеп дәніккен иттер қазір ары-
бері өткен жолаушыға шабатын болды. Сондықтан сол ит­

терді атуға және өліктерді көмуге қажетті қаржы, оқ-дәрі
бөлуіңізді сұраймын» депті. Демек, «Қатынсу қырғыны»
ел аузындағы жәй аңыз емес, тарихта болған оқиға.
Шаған Кеген әскері олжаға түскен хисапсыз көп мал­

ды айдап, еліне қайтты. Оларға керегі де осы болатын. Ал
дүңгендер мен оларға ілескен Бәйжігіттер Қытай әскерін
Манасқа дейін қуып барып, кейін ішкеріден қалың жаза­
лаушы әскер келгенде, тым-тырақай қайта қашқан. Соны­

мен «Ғазауат соғысы» да аяқталып еді.
Сайып келгенде, дүңген дүрбелеңінің қырсығы төр­
туылдарға тиді. Ол шақта шекара әлі бекімеген, қазақтар

қытай билігіне біржола өтіп болмаған кезі. Қытай жерін
жайлағаны үшін қазақтар мал санына қарай, жүз басқа

өтпеген, әр ру өз зәңгілеріне бағынып, жүріп жатқан-ды.
Қырғыннан кейін Төртуыл тайпасының көсемдері Сы­
майыл зәңгі мен Керімбай зәңгіге жаугершілікте шашы­
рап кеткен жұртын жинау үшін бірнеше жыл керек бол­

ды. Жан-жаққа қос-қос атпен кісі шаптырып, тірі қалған
жетім балаға дейін жинауға тура келген.
Сол жылдары Қызай тайпасы Тоқта-Барлықтан Бұрато­
ла арқылы Іле уәлаятына қоныс аударып көшіп жатқан-

ды. Төртуылдың біраз ауылдары жаугершілікте Қызай
көшіне ілесіп кетіпті. Қазір де сол жақта өніп-өсіп жатса
керек. Ал Құлыстай өңірінде тірі жүргендерін қалдырмай
жинап түгендегенде, төртуылдың қақ жарымы жоқ бо­

лып шығады. Көп рулар, аталар түп-түгел құрып кеткен.
Кейбір рулар жарым-жартылай ғана аман қалыпты. Сыма­
йыл зәңгі қасына бірнеше естияр адамдарды ала отырып,
жартылаған рулар мен аталарды қан жақындығына қарай

өзара біріктіріп, өріс-қонысты қайта бөледі. Бұл – күл-
парша болып қираған шөлмекті сынық салғандай қайта
құрастырып, бүтіндеп шығудан бірде кем емес еді.
Жаугершілікте бала жоғалтқан, бір-бірінен көз жазып

қалған адамдарда хисап жоқ. Басқаны былай қойғанда,
ру көсемі Сымайыл зәңгінің өзі Есім және Қайыңбай де­
ген екі ұлынан бірдей айрылыпты. Сол ұлдарымен бір­
ге Сымайылдың, әсіресе, шарқұрып іздегені – өлерінде

Олжабай батыр тапсырып кеткен Көксеген еді. Зәңгі өз
ұлдарын таппаса да, арада бес жыл өткенде, Көксегенді
тапты-ау ақыры! Көксеген төменгі Еміл бойындағы бір
бай қытайдың қолында қолбала қызметкер боп жүріпті.

Көксегенді тапқанда Сымайылдың қуанғанын сұрама!
Туысқанын танып, бала да бассалған. Бала емес, он бес­
тегі бозбала. Қытай тіліне ағып тұр. Сымайыл елге ертіп
келеді де, өзіне хатшы етіп тағайындайды. Ел басқаруға

баулиды. Кейін жасы он сегізге толғанда, таңдап жүріп,
текті жерден келіншек әпереді. Сөйтіп, Мұхаметқалидың
анасы Жәку бәйбіше Сымайыл шаңырағына келін боп
түсіп еді. Жәкапаң салт-дәстүрге өте берік кісі ғой. Жасы

жетпістен асса да, Сымайыл шаңырағына барса осы күнге
дейін тізесін бүгіп, сәлем етіп кіреді...
Сөйтіп, қажетсіз дүрбелеңнің кесірінен бүтіндей бір
тайпаның жер бетінен өше жаздағанын жақсы білетін Мұ­

хаметқали бүлікші дүңгендердің маңына қалай жоласын-
ау! Сондықтан өз халқын мына бүліктен де қорғап қалу­
ға тырысқан. Араларында батырсымақ барымташылары
бар Бораншы ауылдары бірнеше Сібе-солаң мен ауқатты

қытай қоржаларын тонаған екен. Әлгілерді желкелерінен
басып тұрып, олжалаған мал-мүліктерін түп-түгел қай­
тартып берген. Басқа ұлт өкілдерінің Мұхаметқалидың
алдынан кесе өтпей, сыйлап тұратыны содан.

Кейін ойлап қараса, сондағы ұстанымы өте дұрыс бол­
ған екен. Расында да, дүңген дегенің – бір соқпа дерт қой.
Келгені қандай тез болса, кеткені одан да жылдам. Әр өл­
кеде көтерілістер көбейіп, өз ішіндегі бүлікті дер кезін­

де басуға Қытай өкіметінің шамасы келмегенмен, көрші
отырған Совет Одағы дәл іргесінде дүңгендерді тайраң­
датып қоя ма. Шыңжаңда мұсылман мемлекетін құру –
орыстардың жоспарына ешқашан кірген емес. Сондық­

тан жаңа жыл мейрамынан кейін Бақты шекарасынан
полковник Киловский бастаған бір полк орыс әскері кірді
де, суықта бүрісіп отырған дүңгендердің быт-шытын шы­
ғарды. Көтерілісшілердің жарым-жартысы қырылып, тірі

қалғандары келген жақтарына тайып тұрды.
Енді дүңгендерге қол ұшын беріп, тілектес, жақтас бол­
ғандар жазаға тартыла бастаған. Қашқардағы Дамолла
бастаған діншілдер қозғалысымен байланысты болған ба,

дүңгендерді Шәуешектің бай ұйғырлары қатты қуатта­
ған екен. Полковник Киловский ұйғырдың Әмірасанбай,
Оразанбай бастатқан жеті байын қабырғаға қатар тұрғы­
зып қойып, атып тастады. Көтеріліс кезінде олжаға ке­

нелген қазақтың кейбір рулары да көп зардап шекті. Ал,
«бүлінгеннен бүлдіргі алмаған» төртуылдар бұл жолы
пәле-жаладан аман қалды. Бір бай қытайды тонап, кейін
үкірдайдың қатаң бұйрығымен қайтарып берген бораншы

де, қазір көзім жылтырап, абақтыда жататын едім, – деп
еңкілдеп жылағаны есінде.
Қашанда адамдар алдында жүзіңнің жарық болғаны­
на не жетсін. Адамға жасаған жақсылығың түбінде ал­

дыңнан бір шығады екен. Басыңа іс түскенде, көмекті
басқадан емес, өзіңнің жақсы атқарған істеріңнен күтеді
екенсің. Ашығын айтқанда, дәл қазір Мұхаметқали үкір­
дай бар жақсылықты артынан келер хаттардан күтіп отыр.

Біздің қазақ өз азаматын қорғап қалатын дәрежеге әлі жет­
кен жоқ. Ел иесі қытай жұртшылығы мен сібе-солаң әу­
леті қалай ұйғарса, мұның тағдыры солай шешілмек.

Иә, бұлар жатқан үш қабатты «Тяньшан» қонақ үйі
түрме емес, бірақ түрмеден кем де емес. Қақпада – күзет.
Ешкімді сыртқа шығармайды, не ешкімді ішіне кіргіз­
бейді. Қонақүйді қоршаған шағын аулада арқандалған

аттай шырайналып жүргенің. Бұрын әр аймақтан Құрыл­
тайға келген делегаттардың басы біршама түгел кезде әр­
түрлі әңгімемен уақыт өткізуші еді. Қазір тіпті сөйлесетін
де кісі қалмапты. Адам саны күн өткен сайын азайып ба­

рады. Қонақүй тұрғындарының біразы сөйлесуден қаш­
қақтайды, өйткені ауыз баққан заман.
Құдауанда, адам табиғаты қызық қой. Осы тар қапас­
тың ішінде де Шың Сы-Сәйдің тыңшылары өріп жүр.

Сөйтсе, өлкелік өкімет қарауындағы халқын осылай бас­
қарады екен ғой. Әр он үйге бір тыңшы. Онысын «Бәу­
жа тәртібі» деп атайды екен. Қалада ғана емес, ауылда да
солай. Құрылтайға келген үкірдайлар мен зәңгілер таң

қалды ғой: жайлауда қымыз ішіп отырып, әлдеқалай айта
салған саясатқа қиғаштау сөзі сол замат қағазға түсіп, тер­
геу орындарына жетіп отырады екен. Сол сөздер Үрімжіге
қуа келіп, тергеу-әшкерелеу кезінде алдарынан шыққанда,

ел басшылары жағаларын ұстады ғой. Демек, қазақтың әр
ауылында салпаң құлақ-тыңшы бар деген сөз.
Бір тәуірі, Мұхаметқалидың үстінен жазылған ондай
донос-шағымдар онша көп емес екен. Туа біткен ауыр мі­

нез, салмақты сырбаздық тыңшылардың қармағына көп
ештеңе ілдірмеген секілді. Қағазға түсіп, жоғарыға жет­

кендері – арзымайтын ұсақ-түйек бірдеңелер... Кейбіреу­
лері Мұхаметқалидың алдындағы Ысқақ үкірдайдың қыл­
мысты істерін бұған аудара беріпті. Мұхаметқали тергеу
кезінде мұндай қосалқы жаладан оңай құтылды. «Мен

үкірдайлық қызметке 1933-жылдың наурызында кірістім.
Содан бергіге ғана жауап берем. Одан арғы істерге менің
қатысым жоқ» дегенді.
Ысқақ марқұм, қара жер хабар бермесін, мінезі тым ша­

тақ, ұрда-жықтау, дүние-қоңыздау кісі еді. Халыққа түскен
алым-салықты ауырлатып жібергені өз алдына, әркімнен
параға алған, тартып алған дүниелері де көп екен. Басқа­
ны былай қойғанда арғы беттен ауып келген босқындарды

да тырдай қып тонап, тәуір аттарын, асыл заттарын олжа
қып кеткен кездері де аз болмапты. Соның салдарынан,
марқұмға жаназа шыққан күні сүйегі жер қойнына тапсы­
рылмады. Имам Жаназасын оқып болып, «ал, марқұмда

кімнің қандай қарызы бар?» дегенде, халық дегенің жан-
жақтан қаптады ғой. Үкірдайдың хатшылары жұрттың қа­
рызын зорға тізімдеп үлгерді. Арызданушылар жүздеген
адам: біреу атынан, біреу затынан айрылған. Солардың

бәрі де Ысқақ тірі кезінде теңдік бермесін біліп, дәл осы
жаназаны күтіп жүрген ғой. Адам өлген соң біреудің қа­
рызын өтемей кетуі мүмкін емес. Егер екі кісі куәлік етсе,
қарызын арттағы ұрпақтары өтеуі керек. Нәтижеде, Ыс­

қақтың қарызын өтеуге өз дәулеті жетіңкіремей, артығын
Шөтіктің ауқатты адамдары бөліп төледі...
Өз көзімен көрген осы жағдай кейін Мұхаметқалиға
ащы сабақ болды. Оның дүниеге қызықбай, әділ де, адал

боп өсуі – анасы Жәудің тәрбиесі болса, екінші себеп: Ыс­
қақтың жаназасы кезінде халық қаһарынан шошынуы еді.
Өз басы халық қалауымен үкірдайлыққа сайланған күні
«өмірде бір адамның бір сабақ жібіне қиянат қылмаспын-

ау!» деп өзіне-өзі серт берген. Ол күні бүгінге дейін сол
сертінен айнымай келеді.
Мұхаметқалидың бұл қонақүйде сыр жасырмай сөйле­
сетін бір ғана адамы бар. Ол – Жәйірдан келген уақтың

зәңгісі Уәйіс. Екеуі құрдас – бір жыл туған төл екен. Сол
себеп болды ма, әйтеуір бұлар алғаш келген сәттен бас­
тап-ақ тез тіл табысып, шүйіркелесіп кеткен... Сол Уәйісті
үш-төрт күннің алдында түрмеге алып кетіп еді, әлі қайт­

қан жоқ. Ол жақтан тірі қайтқан адам шамалы. Қонақүй­
ден түрмеге апарып, одан ары марғау асырып жіберетін
әдеттері. Мұхаметқали «апырай, ең ақырында жаныма
серік боп жүрген Уәйістен де айрылғаным ба» деп, іштей

«Аллауәкпәрін» айтып, қоштасып қойған-ды.
Міне, қызық, сол Уәйіс қонақүйге келіп тұр бір күні.
Дін аман. Қабағы қатулы, аздап жүдегені байқалады. Мұ­
хаметқали қуанғанынан Уәйісті бассалып құшақтай алды.

бейіштің бір жерінде жүрген шығар деп ойлап, «Аллауәк­
парыңды» айтып та қойғам. Жасың ұзақ болады екен! –
деген арсалаңдай күліп.

күлді. – Ана дүниенің өзі болмағанмен, бер жағына барып
қайттым.

Жәйірді жайлаған бір зәңгі ел уақ ежекті әдетінше ке­
реймен жағаттас отыратын-ды. Қазір де әкімшілік жағы­
нан керейдің үкірдайы Омарға қарайтын. Омарды түрмеге
әкеткелі біраз уақыт болған. Мұндағылар оны өлдіге са­

нап қойып еді, бишара әлі тірі екен. Уәйісті сол Омардың
ісіне байланысты куәлікке шақырыпты.

лер де пенде ғой, қайталана беретін жасанды сұрақтардан
олар да жалыққан сияқты. Омардың үкімі әлдеқашан шы­
ғып қойса керек. Ендігісі жәй хаттама үшін қажет болған­
дай.

жөнінде не білесің? – дейді оспақтап.
Тергеушілердің әбден ығыр болған түрін байқадым да,
мен де ештеңенің байыбына бармайтын, иіс алмас, аңқау
біреудің кейпіне кіріп алдым.

пондар менімен ақылдасты дейсіз бе? Білетінім, біздің
Толы ауданының жеріне тірі жапон келген емес, – деймін
аңқаусып.

ше, ол кісі Жапония туралы ештеңе айтпай, «Шыңжаңда
Қытай үстемдігін аударып тастап, Мұсылман мемлекетін
құрам!» – деген сияқты еді, – деймін өзім де аң-таң қал­
ғансып.

ге айтады дегеніңіз бекер. Мен – уақ деген бір ғана рудың
зәңгісімін. Мен сияқты алты зәңгі бар Омар үкірдайдың
қоластында. Жапонияға жалдану сияқты аса құпия мәсе­
лені үкірдай бізбен ақылдаса ма?

Не керек, екі-үш күн бойы осы төңіректе езіп-қыртып
отырдық та, тергеуші ақыры жалықты-ау деймін, мені жә­
йыма қалдырды...
Бір жағы, Уәйістің аман құтылған қуанышы бар, Мұ­

хаметқали екеуі ал кеп күлмейсің бе! Бұлардың көптен
бері емін-еркін күліп, кеңіп қалғаны осы еді. Ал Уәйістің
өз жағдайына келсек, уақтар да өз зәңгілерінің өтінішін
жерге тастамай, қолдарындағы қаруды өкіметке өткізіп

құтылған көрінеді. Бұл мәселеде Мұхаметқали екеуінің
ақылы бір. Жыл басында әрқайсы өз еліне қару тапсыру
жөнінде хат жазғанда, бұлар ол хатты ақылдасып отырып
бірге жазған-ды. Міне, соның жемісін де екеуі бірге татып

отыр. Құдай-ау, қазір қолыңа мылтық ұстағанда не біті­
ресің? Азын-аулақ қарумен қай қытайды қырып тауыса­
сың?
Құлағы түрік, сұңғыла Уәйіс төрт-бес күн тергеу абақ­

тысында жатқанда, біраз жаңалықты біліп қайтыпты.
Оның айтуынша, өкімет қазір бұрынғыдай тым қадала
сұрап, қатаң тергеуді азайтқан секілді. Архивте қалатын
хаттама үшін ғана формальді түрде әрнені бір сұрап, қоя

салатын көрінеді. Өйткені адамдардың тағдыры шешіліп,
үкімі әлдеқашан шығып қойған. Бұрынғыдай екі жақты

да қажытатын қинау-қыстау да сиреген. Бұрын өте қиын
болған дейді ғой. Сұраққа алғандарды есінен тандыра са­
бап, камераға шала-жансар күйінде сүйреп әкеп тастайды
екен. Шегелі орындыққа отырғызу, басыңа көзір салып

қысу, үрпіңе ши жүгірту, аспаққа асу секілді азапты қинау
қазір ілуде бір болмаса қолданылмайтын көрінеді. Тіпті,
сотсыз, сұрақсыз-ақ өлімге кесіліп жатқандар көп деседі.
Керек десең, саясатпен де, билікпен де шаруасы жоқ, ірі

бай саудагерлер бар емес пе, соларды да шетінен ұстап,
«Жапонияның шпионы» деген статьямен бақи дүниеге
аттандырып жатса керек. Себебі «Халық жауы» болып
атылған адамның бүкіл мал-мүлкі тәркіленіп, қазынаға

түседі екен ғой. Одан ары кімнің қалтасына түсетінін бір
құдайдың өзі білсін. Соған қарағанда, Шың Сы-Сәй кө­
кеңіз басқаны қойып, тек баю жолына түскен бе, қалай?
Осының бәрін Уәйіс оңаша бөлмеде сыбырға жақын үн­

қанымды білесің бе? – деді Уәйіс атжақтылау келген аққұ­
ба өңі балбұл жанып.

түр-тұлғасы келіскен-ақ жігіт екен. Ұрып соғудан бет-ау­
зы көлкілдеген ісік. Қинау-қыспақтан қатты жүдегені бай­
қалып тұр. Жас мөлшері осы біз құралпы. Оның да тар
қапаста жатқанына екі жылдан асыпты. Көрмеген азабы

жоқ. Бірақ сонда да өкіметке қарсы өткір өлең жазуын
қоймаған. Жыр-дастандарын түрмеден босағандар ала
шығып, жалпақ елге жайылып кетсе керек... Амал не, уа­
қыт тар болды! – деді Уәйіс өкініп. – Әйткенмен, абақ­

ты азабы жайында жазған біраз өлеңін жаттап қалдым.
Қағаз-қаламыңды алшы, ұмытылмай тұрғанда қағазға
түсіріп қояйық:
Алдымен тік тұрғызып қойғызады,

Қол-аяқ кісендеулі, қозғала алмай,
Біржола шыбын жаннан тойғызады.
Осымен бір тастайды екі сөтке,
Қапаста күңіренесің жалғыз шетте.

Нәр беріп, ұйықтатпайды, қалғып кетсең,
Соғады тас ұлтанмен екі бетке...
Қаптаған темірменен кіреует бар,
Жіңішке, ортасы ой, жан-жағы тар.

Жатқызып, соған таңып сабағанда,
Еңіреп, даусың шығып, жылайсың зар.
Тағы бір тақтайы бар қалың шапқан,
Бетіне қанмен сырлы бояу жаққан.

Жалаңаш құйрық қойып отыр дейді
Қаратып ұшын өрге шеге қаққан.
Адамның жаны кетіп денесінен
Құйрықты алсаң темір шегесінен

Тәңірге даусың жетіп күйзелесің,
Тырнақтың ине сұқса көбесінен...

жазып отырған Мұхаметқали қаламын жерге қойып. –
Түрмедегі халді қалай дәл жеткізген?! Осының бәрін бас­
тан кешті ме екен есіл ер?

тың өзін бір жазаласа, өлеңі үшін тағы күйдірген ғой... Не
керек, ақын осылайша Шың Сы-Сәй түрмесінің бар бол­
мысын тауарыхқа таңбалап қалдырған... Ал мына өлеңі
тіпті керемет! Болашақ ұрпаққа өсиет еткен аманаты:

Бәрі қан Үрімжінің айналасы,
Ескі там, ұңғыл-шұңғыл, сай-саласы.
Ішегін өлген жанның иттер сүйреп,
Домалап, қарға шоқып жатыр басы.

Келсеңдер Үрімжінің қаласына,
Көзің сал қалтарыс сай-саласына.
Ұмытпа өле-өлгенше осыны деп,
Тапсырып кет балаңның баласына!

зорлығын бұдан артық қалай айтады?! – деп Уәйіс оқыл­
ған өлеңнің әсерінен әлі де айыға алмай отыр.

Шың Сы-Сәй өкіметі оңбай ұтылған екен! – деді Мұха­
метқали да терең ойға батып. – Мына өлең – арттағы ұр­
паққа қалдырған өсиет қана емес, қанішер жендеттерге
шығарылған үкім ғой!..

Қапасқа қамалғандар үшін таңның атуы, күні батуы
қанша шабан көрінгенімен, уақыт шіркін де өз ырғағымен
баяу жылжып өтіп жатыр еді. Міне, тал-терегі аз, тастақ­
ты, құм төбелі Үрімжі қаласында да жаз өтіп, күз кетіп,

қыс түсті. Үрімжі қысы сүреңсіз. Бет қарыған қызыл шұ­
нақ аязы өз алдына, жаппай көмір жағатын қаланы үнемі
ыс басып жатады. Сол қою түтіні тыныс тарылтқан кір­
шең қалада өз еркінен тыс екі қыстаған Мұхаметқали енді

үшінші қысқа бетпе-бет келіп тұр. Осы қыста ұлу өтіп,
жылан кіреді. Бұл жылдар нендей сый көрсетер екен деп
күпті көңілмен күтіп жүргенде, жақсылықтың да шеті
жылт етіп көрінді-ау!

Шәуешектен екі хат қабат келді. Біреуін аудандық әкім
(шән) бастатқан қытай ұлтының элитасы жіберіпті. Ал
екінші хатты Шәуешек ауданындағы Сібе-Солаңдар әу­
летінің мәдени орталығы жолдапты. Екеуі де – дәл қазір

ділгір боп тұрған керек хаттар. Қытайлар Мұхаметқа­
ли үкірдайдың кең пейілді, көпшіл адам екенін, өкімет­
ке адалдығын, қызметке шөгелдігін жазады. Ана жылғы
дүңген дүрбелеңі кезінде Мұсылмандарға ілесіп елікпей,

өзін өте орнықты ұстағанын, қарауындағы халқын басқа
ұлттарды тонауға тиым салғанын айта келіп, төртуыл тай­
пасы өз үкірдайларының тапсырмасын екі етпей орындап,
қолдарындағы қаруды түгел жинап, өкіметке өткізіп бер­

генін ерекше атап өтіпті.
Сібе-солаң орталығынан келген хат та осы мазмұнда.
Олардың да айтқаны: ана жылғы дүңген бүлігі кезінде
Мұхаметқали үкірдайдан көрген жақсылығын, төртуыл

тайпасының барынша бейбіт мінез көрсеткенін, үкірдай
ұры-қарыға, қарақшы-тонаушыға қатаң тиым салып, қол­
ды боп кеткен мал-мүлікті дереу қайтарып бергенін нақ­
ты пәктілермен мысал келтіре отырып жазыпты. «Егер

өлкелік өкімет Мұхаметқалидай барлық миллатқа тең
қарайтын әділ үкірдайды өз қызметіне қайта жіберсе, біз

леті қазақтармен бірлікте қуана қарсы аламыз» деп ашық
мәлімдеме жасапты.
Хаттардың негізгі нұсқасын Шың Сы-Сәй кеңсесіне,
көшірмесін Мұхаметқалидың өзіне жіберіпті. Сол сәт ас­

паннан шапағат нұры жауғандай, Мұқаң неше жылғы қа­
мау-қыспақты ұмытып, бір серпіліп қалып еді. Бұл – сөз
жоқ, жақсылық нышаны. Өлкелік өкіметтің іс басқару
кеңсесінде тілмаш-аудармашы болып істейтін шәуешектік

сібе-солаң жігіттері бар-тұғын. Бұдан бұрын Мұхаметқа­
лиға жоламай кеткен сол жігіттердің бір-екеуі кеше келіп,
үкірдайды құттықтап кетті. Таяу арада бір жақсылықтың
болатынын айтып, ол үшін Шәуешектегі Сібе-солаң орта­

Олардың тілегімен өкімет әрқашан санасады, – деді қазақ­
ша ағып тұрған біреуі.
Жақсылық көп күттірген жоқ. Желтоқсанның басында
Мұхаметқалидың да, Уәйістің де мырза қамақтан босап

елге қайтатыны мәлім болды. Қуанышта шек жоқ. Шіркін,
азаттық, саған пара-пар келетін не бар екен бұл дүниеде?!
Басқаны былай қойып, мына қақпадан емін-еркін шық­
қаның, көшеде күзетші-айдауылсыз бостан-бос өзің ғана

жүргенің неге тұрады! Бұрын маңайыңа жоламайтын та­
ныс-білістер де қаптады-ау!
Алғашында қызық болды. Көшеде кезіккен таныстары
не амандасарын, не тұра қашарын білмей, сасқалақтап

қалысқан. Содан, біреуден-біреу құлақтанып, үйлеріне
дәмге шақырушылар көбейіп кетті. Үрімжіде Шәуешектік
қара таяқтар көп болатын. Мұхаметқалидың бостандыққа
шығуы кіші-гірім тойға айналып кетіп еді.

Алайда, «пәледен машайық қашыпты» дегендей, Уәйіс
екеуі осы бір қарғыс атқан қаладан құтылғанша асық еді.
Ендігі мәселе – Шәуешекке аман-есен жету. Бір жаманы
бұл екі араға үнемі үзбей жүріп тұратын тұрақты көлік қа­

тынасы жоқ болатын. Жаз маусымында жолаушы таситын
кірекеш-арбакештер болушы еді, қыс айларында олар да
тоқтап қалады екен. Оның үстіне, биыл қыс қатты, қар қа­

Осылай көлік күтіп, дағдарып жүргенде қол-аяғы жеңіл
Уәйіс бір жақсы хабар айтып келді. Бір ұйғыр саудагері
жүк машинасымен Шәуешекке тауар алып қайтады екен.
Кабинасы бос емес, шопырдың қасында әйелі мен сауда­

гердің өзі отыратын көрінеді. «Егер жүктің үстіне шығып
отырам десеңдер, ала кетуге қарсы емеспін» депті әлгі
саудагер. Басқа амал жоқ, екеуі айтылған шартқа қуана-
қуана келісіп, ақыры сол машинамен жүретін болды.

Өздерінің босап шыққанын, таяуда елге қайтатынын
айтып, екеуі де арттағы елге телефон соққан-ды. Уәйіс
Толыдағы аудандық Үметке, Мұхаметқали Шәуешектегі
татар мырзасы Мұфтах Құлыншақовқа телефон шалып

еді. Алла-ай, екі жылдан бері телефонға қолы жеткені осы
ғой. Бұл күндері ондағы ел-жұрт бір-бірінен шүйінші сұ­
рап, шапқылап жүрген шығар-ау! Мұны төрт көздерімен
күткен ауыл-аймақ, аға-бауыр, бала-шаға қандай қуанды

екен! Бәрінен де, жетпістегі қарт ана Жәкапаңды айтсай­
шы! Арттағы ел-жұртқа рахмет! Солардың қолдауы ғой –
Мұхаметқалиды қанды қақпаннан аман алып қалған.
Уәйіс екеуі уәделі уақытта сауда сарайына келсе, ұйғыр

саудагері машинаға тауарларын тиеп болып, жолға шы­
ғуға дайын тұр екен. Бір өңкей жәшіктер мен қораптар,
аузы тігілген тығыншықтай қаптар... Соларды рет-реті­
мен тізіп, арасынан екі кісі отыратындай орын сайлап

қойыпты... Шәуешектік саудагер Ауытажы Мұхаметқали
үкірдайды бұрыннан білетін-ді. Күзем мен қысқы соғым
кезінде жүн-тері жинау үшін қыр еліне талай рет келген.

ла, жолымыз болады екен. Өйткені елге қуаныш апара жа­
тырмыз ғой...

үшін алатын шүйіншіңді де, жолақысын да елге барған
соң еселеп төлейміз! – деді Мұхаметқали да көтеріңкі
көңілмен лепіре сөйлеп.

Ауытажы жолаушылардың үсті-басын тексеріп шықты.
Киімдері жылы екен. Екеуі де осындағы ағайындардан
қошқар тон, түлкі тымақ, жылы пима тауып киген. Соған
қарамастан жел гулейтін алдыңғы жаққа қаптардан қалқа

Көріп тұрсыздар ғой, қасымда әйелім бар. Біздің ұйғыр
деген халықты білесіз ғой, ұзақ жолда қатынсыз жүре
алмайды, – деді әзілқой Ауытажы қасындағы түбіт шәлі
бүркенген келіншегін көрсетіп.

Уәйіс қолма-қол жауап қайырып. – Әсіресе, қу тізені құ­
шақтап өткізген екі жылдық қамаудан кейін қатынның
қадірін әбден біліп келе жатырмыз.
Қыран-топан күлкі. Қазақы қалжыңды жас келіншек те

Осыдан кейін көп бөгелмей машина орнынан қозғалып
кетті. Мұхаметқали ой үстінде. Ана жылы Құрылтайға
араларында төрт-бес үкірдайы, қаншама зәңгісі, би-болы­
сы бар, Тарбағатайдан отыздан аса адам келіп еді. Содан

ең соңында аман қайтып келе жатқаны – Уәйіс екеуі ғана.
Әлімғазы, Қанағат болыстар, Нұртаза, Омар үкірдайлар
Үрімжінің шақпақ тасты, шағыл құмын жамылып, осында
қала берді. Онда да марқұмдарға жерошақтай жер қазып,

бетін жасырса... Құрбандарға қабір де бұйырмай, айдала­
да ашық-шашық қала берді ме, кім білсін. Сондай анық
ажал, қанды қақпаннан аман қалу – ғайыптың ісі демеске
шараң жоқ.

Үрімжі көшелері баяу сырғып, артта қалып барады. Бі­
рен-саран кезікпесе, көшеде бұлар мінген машинадан бас­
қа моторлы көлік жоқ. Оның есесіне доға айқасқан атарба,
өгізарба, есекарба дегенің қайшалысып, жол бермейді...

Қош бол, екі жарым жылдай ырықсыз қоныс болған
Үрімжі қаласы! Тоғыз жолдың торабында жатқан ежелгі
қала, сенде жазық жоқ қой. Бар пәле – сенде отырған дик­
татор билеушіде. Соңғы жылдар осы Шыңжаңның әр уә­

лаятынан алпыс мың адам ұсталып, соның он екі мыңы
атылған екен. Құрбандардың жазықсыз төгілген қаны сол
жендеттерді де ұзаққа жібермес-ау!

Уәйіс зәңгі манадан бері мойнын қошқар тонның жа­
ғасына тығып, үнсіз мүлгіп келе жатқан-ды. Оның да
осындай ой үстінде екені анық. Қаланың солтүстік шыға
берісіндегі Құлағантастан өте бере, ол да басын көтеріп,

дай тіл қатып. – Қайран Тәкең не деп еді? «Келсеңдер
Үрімжінің қаласына, Көзің сал қалтарыс сай-саласына.
Ұмытпа өле-өлгенше осыны деп, Тапсырып кет балаңның
баласына!» деп еді-ау! Үрімжі туралы ақыннан асып не

айта аламыз. Есіл азамат тірі ме екен қазір? Әлде оны да,
тірі куә қалдырмау үшін «ана жаққа» аттандырып жіберді
ме? – деп ақынжанды Уәйіс күңірене күрсінді.
Машина күре жолға түскен соң жүрісін үдетіп, шақы­

рымдарды шумақтап артқа тастап келеді. Еренқабырға­
ның бұл бетінде қар жұқа көрінеді. Әзірше машинаны
бөгейтіндей кедергі кезіккен жоқ. Қыбыладан соққан жел
бар. Тасжолдың үстін майқандап, үрлеп тастапты. Бұлар

сол күні Манасқа келіп түстеніп, Шихуға жетіп қонды.
Аудан орталығы саналатын Шиху да – тоғыз жолдың
торабы. Мына жағы – Алтай, Тарбағатай, мына жағы

рамастан, осы қалада керуен сарайдан басқа дені дұрыс
қонақүй жоқ. Уәйіс екеуі не де болса Керуен сарайға тү­
немек болып, бел шешіп жатқанда, мана бөлініп кеткен
Ауытажы қайтып келді.

сарайға түнеткеніміз ұят болар. Сіздерді Шихудың ең бай
адамдарының бірі күтіп отыр, – дейді қошамет білдіріп.
Мұхаметқали:

сарайдан да қиын жерде жатып үйренгеміз, – деп бас тар­
тып көріп еді. Ауытажы:

тапсырыс беріп қойдым! – деп көнбей, танысының үйіне
алып кетті.
Келсе, аумағы атшаптырым қоражәй. Шалқып жатқан
аста-төк байлық. Қой сойылып жатыр, қазан асылып, па­

лау басылып жатыр. Бұлар келмесе тіпті обал болғандай
екен. Ал үй иесінің көңілі одан да көл-көсір. Сөйтсе, Ауы­

тажыңыз – жәй таныс емес, осы үйге күйеу боп келеді
екен. Манағы түбіт шәлі бүркенген әдемі келіншек – осы
әулеттің қызы екен. Ал Ауытажымен бірге кімдердің келе
жатқанын білгенде, үй иесі Алымақын тіпті құлап түсіпті.

Олай болатыны, ол да – Шың Сы-Сәй түрмесінің дәмін
татқан адам. Оның да босап шыққанына екі-үш айдың
ғана жүзі болса керек.

майданның адамдарымыз ғой... Шың Сы-Сәйдің тар қапа­
сында ұшыраспай, құдайдың кең даласында кезіккенімізді
қарашы! – деп сақал-мұртын дөңгелете шырпыған, кең
иықты, зор денелі ұйғыр азаматы жылы шыраймен, күле

келіп амандасты.
Қонақтар мен үй иелері әңгімелері жарасып, көңілді
отырды. Ұйғырдың тәтті-дәмді тағамдары үсті-үстіне
келіп жатыр. Ұйғыр салтында әйелдер бір бөлек, еркектер

жеке отырады. Бұл дастарқандағы бір өзгешелік, үй иесі:
«күн суықта тоңып келдіңіздер ғой» деп қонақтарға конь­
як құйды. Совет одағында жасалған бес жұлдызды армян
коньягі. Құлжадағы орыс консулдығынан алып тұратын

көрінеді. Мұхаметқали да, Уәйіс те бұрын жоғарғы ұлық­
тар қатысқан банкеттерде ептеп алып қоятыны бар-тын.
Бұл жолы да бойларын жылту үшін алыстан келген астан
тартынбай алып отырды.

Жалпы, үй иесінің өрісі кең, қолы ұзын екені байқа­
лады. Совет пен Шыңжаң аралық саудада қомақты үлесі
бар кісі екен. Алымақын – Құрылтай өкілі емес, әрине.
Бұлар ірі байлардың қатарында қамалыпты. Абақтыда бір

жылдай жатып, Совет мамандарының көмегімен босаған.
Ашық айтпағанымен, орыстың да, қытай ұлықтарының
да құлқынын тойдыру үшін, біраз байлығын жұмсаған
тәрізді. Бастан – құлақ садаға. Амандық болса, ол шығын­

ды әлі-ақ өтеп алады ғой.
Бұлар қонақжай үй иесіне қош-қош айтып, ертеңінде
күн шыға қозғалып кетті. Бұл өңірде қар жұқа, жол беки
қоймағанмен, қарсы кезіккен жүргіншілердің айтуынша,

Шепейзіден ары, Майлы-Жәйірға жақындаған сайын қар
қалыңдай беретін көрінеді. Машинаның жүруі қалай бо­
лар екен, ал арбакештер жол жүруді әлдеқашан тоқтатқан.
Жолда не ары, не бері өте алмай, бекеттерде қамалып жат­

қандар қаншама! Қос өгіз жегілген, қар күрейтін бір-екі
сүйреткі бар екен. Олар осы Шиху маңынан ұзамапты.
Жұрттың айтқаны расқа айналды. Қасат қар бірте-бірте
қалыңдап, машина соқыр сүреумен зорға жылжып келеді.

Жол-жөнекей Шепейзі, Тұзкөл, Жиырмасу бекеттерінде
қамалып жатқан көліктер... Бұлар өлдім-талдым дегенде
Жәйірдің бөктеріне ілініп, күн бата Ұты бекетіне зорға
жетті. Жол үстінде, айдалада қалып қоймай, жылы баспа­

насы, азық-түлігі бар белгілі бекетке жеткеніне де шүкір
деу керек.
Бұдан ары машина жүре алмайтын көрінеді. Құлыс­
тай өңіріне жақында ғана қалыңдығы метрге жуық қар

түсіпті. Салтат пен шанадан басқа қыбырлаған көлік жоқ.
Бір тәуірі, Ұтыда телефон байланысы бар екен. Мұхамет­
қали жағдайды айтып, Шәуешектегі татар байы Құлын­
шақовқа тағы да телефон соқты.

едік. Бұдан ары қар қалың, машина жүре алмайды екен.
Қашан жол түскенше Ұтыда жатып қалатын түріміз бар.
Осы жағдайды қырдағы елге құлағдар етерсің! – деген-ді.
Осындай бір хабарды Шәуешектегі көмекшілеріне те­

лефон арқылы Ауытажы да айтып жатты. Олар енді жол­
дағы жүкті алып қайту үшін бірнеше шана әкелмек.
Ал Уәйіс зәңгіге рахат! Жәйір – оның өз жері. Осыдан
бір-екі кезең асса, уақ ауылдары қаптап отыр. Оның еркі­

не салсаң, Мұхаметқалиды жібермей ауылына апарып қо­
нақ етпек.

Үрімжінің тар қапасында да шыдап жатып едік қой. Біраз
күн кең жер, таза ауада Жәйір жылқысының қазы-қарта­
сын шайнап, жан шақырмайсың ба?! – дейді шын қолқа
салып. Мұхаметқали да оған лайықты уәж айтады.

ласып қалар. Мен осы телефоны бар жерде күтейін. Сен
маған қарайламай жүре бер! – деген шын ықыласымен.
Жалпы, Ауытажы – жомарт та, көңілді жігіт. Дереу бе­
кетүй қызметшісіне шай алдырып, үстел жасап жіберді.

мол тамақ бар екен. Қойдың жарты еті пісірілген күйі қор­
жында жүр. Солардың бәрін табағымен дастарқанға қо­
йып жатып, бір кезде:

деп дауыстап жіберді. Қолында – екі шөлмек қытай ара­
ғы. – Мынадай жол азабынан кейін теріс болмас. Қалай
қарайсыздар? – дейді серіктеріне қарап.
Әрине, ешкім қарсы болған жоқ. Шың Сы-Сәйдің қа­

мау-қапас түрмесінен босап келе жатқан адамдарға қар
қалың жауып, жолдың уақытша жабылғаны сөз болып
па, тәйірі! Өзекті өртеген ащы заһардың соңынан қойдың
майлы етінен асап қойып, бұлар түннің бір уағына дейін

дүрілдеді.
Кеше бекетте тұратын біреулер таяудағы уақ ауылдары­
на хабар берсе керек. Жүргіншілер ертеңінде жәйірақ тұр­
са, осы маңайдағы уақтың жігіттері қос-қос атпен келіп

тұр. Төңірегіне киіз тұтқан шаналары да бар. Алдымен
ел адамдары өз зәңгілерімен «ой, бауырымдап» көрісіп
алды. Сонан соң бір минөт аялдамай, Уәйісті бесікке бө­
легендей орап-шымқап шанаға отырғызды да, ауылдары­

на асығыс жүріп кетті.
Уәйіс зәңгі дәл жүрерде Мұхаметқалиды құшақтап:

қалдық қой. Ендігі қалған өмірді олжа деп білейікші. Бұ­
дан кейін қанша жасасақ та, бір-бірімізден адасып қалмай,
хабарласып тұрайық! – деген көзіне жас алып.

десеміз әлі! – деді Мұхаметқали да бордай егіліп тұрып.
Сонымен, Ауытажы екеуі Уәйісті шығарып салған соң,
өздерін құтқарушыларды күтіп, бекетүйде қала берді.

Ал бұл кезде Құлыстайды мекендеген төртуыл ауылда­
ры қандай күйде болды дейсіз ғой? Оны да рет-ретімен
баяндап өтейік. Ең алдымен қыр еліне Шәуешектегі татар
мырзалары арқылы қуанышты хабар жетті.

Осы үш сөйлем төртуыл ауылдарына соққан желден де,
атқан оқтан да тез тарады. Соңғы бірер жылда хат-хабар
сап тиылған соң, көпшілік халық не деп ойларын білмей,
кейбіреулер тіпті жаманға жорып, өлдіге санап қойған-ды.

Өйткені Үрімжіден еміс-еміс келген хабарға қарағанда,
Құрылтайға барғандардың көбі-ақ өлім жазасына кесіліп,
марқұм боп кеткен көрінеді. Мұхаметқали да солардың
қатарында кеткен болар дескен-ді.

Енді, міне, аяқастынан жүрек жарған қуанышты хабар
келіп тұр... Биыл бұл өңірде де қыс қатты, қар қалың бола­
тын. Қуанышты хабар құлақтарына тиісімен төртуылдар
сол қалың қардың түте-түтесін шығарды ғой. Ауыл-ауыл­

дың арасында алма-кезек шапқылаған салтаттылар. Екі
езулері құлақтарына жетіп, бір-бірінен шүйінші сұраған
жұрт.

Аман-сау елге қайтып келе жатыр екен!!!
Шүйіншіге ауқаттылар тай атап жатыр, орташалар қой
атап жатыр. Одан төменгілер шапандық бұл, қымбат аң
терілерін беріп жатыр. Қолындағы сақинасын шешіп бер­

ген әйелдер қаншама! Әй, сол күндері ауыл-ауылды ара­
лап, шүйінші сұраған азаматтар ырғынға бір батты-ау!
Ең бастысы, халық қуанышты еді. Және шын жүректен
шыққан таза, адал қуаныш. Олай дейтініміз, адамдарды

зорлап жылатуға, күштеп ренжітуге болар. Бірақ зорлап
қуанту мүмкін емес. Қуаныш жүректен ғана шығады.
Сол күндері Мұхаметқалидың анасы Жәку бәйбіше
айтыпты деген бір сөз де ауыздан-ауызға тарап кетті. Қа­

ладан Мүфтах Құлыншақов, Ыбырай байбатшаның ұлы
Талғат, Ғалымжан Илхамжанов бастаған татар мырзалары
пар ат жеккен күймелі шаналармен үкірдайдың ауылына
келіп, Мұхаметқалидың аман келе жатқанын айтып, Жәку

Нұртаза, Әлімғазы, Қанағаттар қайда екен? – деп сұрапты.
Сүйінші сұрай келгендер күмілжіп:

Басқалар қайтпаған... Олар туралы әртүрлі қайғылы ха­
барлар бар, – десе керек. Сонда Жәкапаң көкірегін қарса­
йыра күрсініп:

жарты екен ғой. Менің ұлым бір өзі кімге тұтқа бола­
ды? – деген екен. Сонан соң келген мырзаларға қарап. –
Әйткенмен, қуанышты хабар әкелгендеріңе рахмет! Құр
қайтпаңдар: шүйіншіге әрқайсыларың бір-бір сәйгүлік ат

мініңдер! – депті.
Қалың ел осылайша қуаныштан жарыла жаздап, егер
үкірдай Үрімжіден автомобилмен шықса, Шәуешекке
әне-міне келіп қалар деп күтіп отырғанда, тағы бір хабар

дағы Ұты бекетіне дейін жетіпті. Бері қарай жол жабық
болып, қалың қарда қамалып отырған көрінеді.
Мынаны естіген халықта тағы да дегбір-тағат қалма­
ды. Мұхаметқали қашан қар еріп, жол түскенше Ұтыда

қамалып жатпақ па, сонда? Үш жыл Үрімжіде қамалып,
зарықтырғаны жетер. Дереу салтатпен алдынан шығып,
алып қайту керек деп шешкен. Шәуешек пен Ұты бе­
кетінің арасы – 200 шақырымнан кем емес. Ұзақ жолға

аты жарамды, киімі жылы жас жігіттер барсын дегенде,
«мен барам» деушілер қаптап кетті. Ойлары белгілі: бәрі
де елден бұрын барып, Мұхаметқалиды көре қоймақ. Бұл
арада жарамсақтану, жағыну деген ұғымдар атымен жоқ,

халықтың жүрек жарған шын ықласы еді. Содан аты жа­
рамды, киімі жылы жас жігіттерден отыздай адамды ақ­
сақалдар зорға іріктеп алды. Араларында пар ат жеккен
бір шана бар. Қалғандары салтатты. Бәрі де Мұхаметқали

үкірдайдың сағынышты жүзін ертерек барып, елден бұ­
рын көргісі келеді. Одан басқа тілек те, мақсат та жоқ.
Бұлар жол-жөнекей бекеттерде ғана көз шырымын
алып, тоқтаусыз жортып отырғанның өзінде Ұты бекетіне

бес тәулікте зорға жетті. Қар қалың, бекеттердің арасына
әлі із түспеген. Қарулы жігіттер мен арқалы аттардың мо­
лырақ шыққаны да дұрыс болыпты. Тың аттарды кезегі­
мен алға салып, омбы қарды бұзып отыруға тура келді.

Әсіресе, Толы мен Ұтының арасына бұларға дейін тыш­
қан жорғаламапты. Қалың қарға салтаттылар бірінші боп
із салды.
Ал, енді Ұтыдағы кездесудің кереметін сұрама! Қуа­

ты сау етіп жетіп келгенде, ел сағынған Мұхаметқалидың
алдынан тұтас төртуыл шыққандай болып еді. Қайғының
ғана емес, қуаныштың да көз жасы болады. Көңілі бос қыр
адамдары өкіре жылап, Мұхаметқалимен көрісіп жатты.

Кейін дүние өзгерді ғой, бұлар – қазіргі емес, бір-біріне
ет-бауыры езіліп тұратын сонау қырқыншы жылдардың
адамдары болатын.
Мұхаметқали жұртпен көрісе амандасып, жайғасып

отырған соң ғана келген жігіттерге жағалай көз салды...
Бәрін танып отыр. Құр емес, әр атанның балалары түгел-
ақ келіпті. Өкшесін басып жүрген інілерден Тоқшара, Жұ­
маділ, Малғажылар, Айтым ауылынан Ақыш пен Мәути,

Жұмықтоғастан Қарамолданың Барлығы, Қараменденің
кейінгі жастарынан: Қасенбек пен Жұмабек, Мақып­
тың Әбілмәжіні, Сұлтанбек әулетінен Қалиякбар мен
Мүсәйіп... Қысқасы, аты белгілі адамдардан ешкім қал­

маған. Мұхаметқали неше күншілік жол жүріп, алдынан
шыққан ағайындарына дән риза болды. Аллаға шүкір, ар­
тында елі-жұрты бар екен. Бір ауыз сәлемін жерге таста­
май, айтқанын екі етпей орындап, мұны абақтыдан алып

шыққан да – қаруындағы осы халық қой. Мұндай айран­
дай ұйыған берекелі елден айналып кетсең болмас па?!
Елге жетуге қанша асыққанымен, қарсы алушылар ат­
тарын тынықтырып, Ұтыда бір-екі күн аялдады. Қосарда

келген бір семіз байтал бар еді, соны жәукемдеп, жігіт­
тердің өздері де сорпа-су ішіп, жан шақырды... Ұтыдан
Шәуешекке телефон соғып, мұндағы жағдайды арттағы
елге хабарлады.

Әнекүні өздері салып кеткен із бар, қайтар жолдары бә­
лендей қиын болған жоқ. Мұхаметқалиды апарған шана­
ларына текеметке, ішікке орап отырғызды да, Шәуешек
қайдасың деп тартып кетті. Жолда аудан орталықтары

Толы мен Дөрбілжін қалалары бар. Мұндағы ел де құлақ­
танып қалған екен. Олар да бір-бір күн аялдатып, тай со­
йып, қонақ етті.
Сөйтіп, жолаушылар ауылдан шыққандарына он бес

күн дегенде, Жолдыбайдағы Мұхаметқали қыстауы­
на аман-есен жетті-ау! Бұл жердегі қуаныш тіпті бөлек.
Әдейі күтіп тұрған ел адамдарынан басқа, ер-әйел, бала-
шаға дегенің жыртылып-айрылады. Мұхаметқали отыр­

ған шана үкірдайдың көп бөлмелі қыстауының дәл алды­
на келіп тоқтаған. Жұрт қақ жарылып, шанадан түскен
Мұхаметқали мен оны қарсы алуға шыққан Жәку бәйбі­
шеге жол берді. Қардай аппақ кимешек-шаршысына өмірі

қылау қонбайтын кербез де, тәкаппар Жәкапаң қайсыбір
әйелдерше дауыс шығарып жылаған жоқ. Сол түр-тұлға­
сын бұзбаған қалпы, маң-маң басып келді де, Мұхамет­
қалиды қоғадай иіп тұрып, маңдайынан сүйді. Сонан соң