8-қазанда сәске кезінде Орынбордан шықтық. Мінгеніміз автомобиль. Орал өзенінің көпірінен өтіп, күнге қарсы, Орал губерниясына бет алып, сырғаната жөнелдік. Күн ашық, азырақ салқындау болғанымен, күзге салымғы жанға жайлы шуақ күн. Қаладан ұзағанша жолдың кедір-бұдырынан бұлтаңдап жайырақ жүріп отырып, қаладан ұзап үлкен жолға түскен соң, автомобильді қаттырақ жүргізіп, бірте-бірте қыздырып, гүрілдетіп Орал губерниясы қайдасың деп жөнелдік. Селдіреген боз шөпті, түрсіз, көріксіз, көңілсіз дала. Көлбеген кең дала. О жер, бұл жерде көрінген қара: шабылып үйілген пішен, ілбіген егіз, не түйе, не аттың соңында өзі де бүкшеңдеп жер жыртып жүрген адам. Қарайған үйшік. Доғарулы арба. Көсілген кең дала, далада көрік жоқ, көрік жоқ дегенім: мал жоқ. Жыланша иреңдеген жол. Жолмен дүрілдеп қарсы сабалап беттен ұрған сары желді қақ жарып, екпіндеп, аңқылдап, күрсілдеп, екі жақты кезек сабалап автомобиль келеді. Дала бір қалыпта. Көз тоқтайтын көрік жоқ. Түйдектеп қаптаған қалын бұлттай қалың ой басқа жиналуда. Автомобиль желмен ерегесіп ызыңдап, өршіп, екпіндеп жүйткиді. Бір қалыпты көңілсіз, түрсіз, сұр дала бұлдырлап, айнала жүгіріп артта қалуда. Ентіге асығып, зырылдап автомобиль жүгіруде. Қара бұлттай жиналып қаптаған қалың ойдан алып қашып, автомобиль жұбатпақ болғандай, шайқалта тербеп, қоймастан изеп, алдандырып ырғайды. Анда-санда жолмен келе жатқан мыжырайған жүдеу өгіздерге ескі салдыраған ағаш арба жеккен жүргінші қазақтар кездеседі. Гүрілдеп құтырып келе жатқан автомобиль алыстан сақтандырып арқырайды. Жүргінші сорлы қутыңдап, ербеңдеп, өгізін қақпалайды. Өгіздер тұғжыңдап, қырындап, жолдан шығып, бүлк-бүлк желеді. Ағаш арбаның сынық дөңгелегі қиралаңдап, қыңсылап жылағанын жиілетеді... Екі-үш казак-орыс поселкелерін басып, аралап өттік, бұлардың да түрі көңілсіз. Себебі кедейлік. «Елек» деген ояздық қаланы басып аралап өттік. Бұ да сол поселкелер тәрізді. Көшеде ойнап жүрген балалар шуласып, тас атқылап қалады. Өйткені одан басқа, балалардың күн ұзын істейтіні жоқ.

Тәрбие жоқ.

Бірнеше ауылдарын аралап өттік. Киіз үй көрінбейді. Қайдан болсын?.. Жұрттың көбінде қой тұқымы жоқ. Әм қойдан басқа малдың да тұқымы шамалы. Қазақтың бәрі балшық үйлерде. Көбі үй емес, үйшік. Бір үйдің маңында екі-үш, болмаса одан да көп бұзылып қалған үйдің үйілген балшықтары. Сыпыра кедейлік, сыпыра жарлылық. Жай қыбырлап күнелту. Күн санап өмір өткізу. Автомобиль қорасына кірді. Қазақтар көбірек жиналып бәрі таңырқап, шұқылап, айналып автомобильді қарап жатыр. Кейбір үлкендері балаларға: «Әй, қойсаңдаршы, «автомобильді» көрмеп пе едіңіздер?.. Былай тұрсаңдаршы, шіркін!» — дейді. Жас жігіттің үйіне кірдік. Үйі қаракөлеңке. Үйінің іші тозаң, қоныс сасиды. Иісі шыққан кәресін шамын жақты. Үй — лас, кірлеу. Қайтесің?.. Қазақ үйінің көбі сондай. Шешініп тысқа шықтым, жан-жаққа қараймын, мал көрінбейді. Маңайыма жиналып келген қазақтардан сұрадым: «Ең байларыңның малы қанша?» —деп. «Ең байымыздың он шақты қойы бар, бес-алты сиыры бар, бір аты бар...» - деседі. Жан-жаққа қараймын: ешбір бейсеубет тыста жүрген мал көрінбейді. Бірен-саран үйлердің алдында бірлі-жарым қара мал көрінеді. «Қазір не күн көріп отырсыңдар?.. Енді, мына қысты күні қайтесіңдер?» — дедім. «Қазір әйтеуір жалғасып-ұштасып отырмыз... Қысты күні тағы да құдайдың салғанын көрерміз деп отырмыз...» — десті.

Киімдері де тозған. Кейбіреулері ғана жинақты.

Біраз сөйлесіп үйге кірдім. Шай іштік. Қазақтар да бірте-бірте жиналып үйге отырды. Әр түрлі шаруалары туралы сөз сұраймын. Жауап береді. Өздері де сөз сұрайды. Мен де түсіндіріп жауап беремін. Жұрт тараған кезде, біраздан соң бізді үйіне ертіп әкеп қондырған үй иесінің жігіт баласы: «Сізден қатты ұялып отырмыз, қазақтың әдеті бойынша мал соя алмай отырғанымызға», — деді.

Жатар уақытта: «Тарыдан істеген бір ас бар еді, ішесіз бе?..» — деді.

Жол бойында келе жатқан жүргінші көресің. Жүк алып келе жатқандардың ат жеккендері көрінбейді. Көбінесе өгіз жеккен, өгіз болғанда қазақтардың жеккендерінің көбі жас өгіз, тайынша, ұрғашы сиыр әм бұзаулы сиыр жеккендері де бар. Рыдуан арбаға бір сиыр, бір түйе жеккендері де бар. Арбалары ылғи төрт аяқты ағаш арба. Тасығандарының көбі пішен, отын әм азын-аулақ астық. Орал қаласына келдік. Қазақтар «Теке» қаласы дейді. Казак-орыстар «Жайық» қаласы деген екен. «Орал» қаласы деп қашан аталғанын білмеймін. Қаланың өзінің кедейлігі барлық Қазақстанда жоқ шығар. Қираған, бүлінген, құлаған, үңірейген қала. Тап соғыстан қалған зардап, тап соғыстан қалған қаланың жарақаты көпке дейін бітетін емес. Бір сау қалған үйдің маңайында екі-үш бүлінген, үңірейген, аңырайған үйлер. Әлі де болса бірте-бірте бүліне беру тоқталған жоқ. Театр жоқ. Кинотеатр жабылудың алдында. Барушы аз. Көрсететін суреттері де нашар. Үйінен тамшы ағады. Отырған аз ғана халық шекілдеуік шағады. Үйінің өзі тар. Қысқасы, қай жерге барсаң да кедейлік. Школдарын, оқу үйлерін араладым. Жалғыз кеңес, әм партия школасы жақсы, өзгелері нашар. Школдары: педтехникум, промтехникум школа, ауылшаруашылық школасы, кеңес-партия школасы, 2-басқыш школасы. Бұлардың қай жағынан болса да кеңес-партия школасынан басқаларының жайы нашар. Қазақтан оқушылар аз. Бұрын тіпті қазақ балалары жоқ болады екен. Биыл ғана аз-аздап қазақтан алыпты. Онда жалпы саясаттың бағытымен әм Орынбордың көрсетуімен алған болса керек. 2-ші басқыш школа дегендерінде бір де қазақ жоқ. Білмеймін, бұрын мұнда оқу ретінде Орал губерниясы, Орал қаласы не істегендерін. Бұрын 4—5-ақ қазақ балалары оқиды екен! Әлгі Оралдың «кедейшіл» жігіттері әм «қазақшыл» жігіттері не көріп жүргенін білмеймін: бұлардың бәрі де өздерімен болып, оқу ісіне қарамайды. Білмепті, көрмепті! Биыл ғана біздің жолдас Нұғыман Залиповтың көрсетуімен ғана, азын-аулақ қазақ жарлыларының балалары алыныпты. Партия істері де, әм ұйым істері де өте нашар. Әйел әм жастар арасында іс жоқ. Бұлардың басқарушыларымен сөйлесіп, мұның лайықсыз, нашар екенін айтқан болдым. Оқуда қазақ әйелдері де жоқ екен. Кеңес әм партия школасына қазақтың бес қызын алатын болды. Мұның үшеуін Жымпиты уезінен жіберттім.

Әр мекемелерді аралап көріп, 10 шақты күннен соң Жымпиты жүрдім.

Орал қаласынан Жымпиты уезі 130 шақырымдай. Біз Орал қаласынан күндіз сағат 12 шамасында шықтық. Мінгеніміз — автомобиль. Жымпиты Орал қаласының күншығыс-оңтүстік жағында. Жүйткітіп қаладан шығып, Орал өзенінен салған ағаш көпірден өтіп, өлке бойының кедір-бұдыр жерлерінен жайырақ жүріп отырып, қырға, жазыққа шыққан соң, қара жолмен қаттырақ басып аңқылдадық. Жел біресе оң жағымыздан, біресе сол жағымыздан сабалап, желдің дыбысынан автомобиль үстінде келе жатып сөйлескен сөздеріміз бастарымызды таяп қатты дауыстағанда ғана естіледі. Жол бойы көзге түсетін баяғы кедейлік, баяғы нашарлық. Жол бойы жүріп жатқан саудыраған ағаш арба, рыдуан. Жеккен көліктері — мойындары ырғайдай өгіз, көбі тайынша, құнажын. Сиыр жеккендер де бар. Парлап (жұптап) бір сиыр, бір тайынша жеккендер де бар. Арбаның үстінде зеңгіген қазақ. Бізді көргенде көш жерден ерінсе арбасынан түспей, ерінбесе арбасынан түсе қалып, тырбаңдап жолдан бұрып өгізін қақпайлайды. Біз келіп қасынан сыдыртып өте шығамыз. Кейбіреулері аңырайып қала береді. Кейбіреулері айқай салып, қолын сілтеп қалады... Жол бойы қазақтың қыстаулары да кез болды. Үйлерінің маңайында қыбырлаған қара көрінбейді. Жалғыз-ақ шәуілдеп «Майлыаяқ» шығып, біраз жерге шейін шығарып салып қайтады. Екі көзім жан-жақта. Көзге қара-құра көп түспейді. Тау жоқ. Бұтақ жоқ, көл жоқ, өзен жоқ. Жалғыз-ақ бір-екі өзенсымақтан өттік. Бұлар құр үңірейген қуыс жар. Жағаларында бұта, тал, қамыс көрінбейді. Сулары ащы тәрізді, түрлері жаман. Қараймын, құр белең-белең тартқан сары дала. Анда-санда шауып үйіп қойған пішен көрінеді. Кей жерлерде шөмеңдеп жер жыртып жүрген адамдар көрінеді. Кей жерлерде бірен-саран мал көрінеді. Белең-белең тартқан сары дала, шұрқырап қау жерді иіскеп жатқан қалың жылқы жоқ. Будай болып қаптап, жайылып жатқан қоралы қой жоқ. Өркештері баладай, жүргенде дір-дір ететін маңқайған түйелер жоқ. Жылмиған, өң жоқ, түс жоқ боз дала.

Жерінің топырағы көбінесе боз. Шаң...

Күн еңкейген мезгілде Жымпиты қаласына келдік. Қаланың жанындағы бір жымпиған, жылмиған, өзеншіктен салған кішкене тақтай көпірден өттік. Қалаға кірдік, қала қазақ қаласы, қалада орыс тіпті аз ғана; бірақ қаланың өзі қала емес, орыстың поселкесінен кішкене, шикі балшықтан салған қазақтың үйлері әм үйшіктері. Көше жоқ десе де болады. Қаланың ортасында төбесін шатырлаған 3 — 4 үй бар. Сол үйлерде — мекемелер. Қала әлгі өзеннің жағасындағы бір сортаң жерге салынған екен. Азғантай дымқыл жаңбыр болса, аяғың жерге жабысып қалады. Галошыңды алып жүру қиын. Қаланың ішінде балшықтары төбе болып езіліп, үйіліп жатқан бұзылған үйлердің орындары көп. Қаланың шетінде екі тәуір үй бар. Біреуі қызыл күйдірген тастан салынған, патша заманында қазына салдырған қызыл үй. Бұл бұрын аурухана үшін, школа үшін әм болыс мекемесі үшін қазына тарапынан салдырылған үй. Қазірде мұнда аурухана әм балалар жатады. Екіншісі доктор Көсепғалиевтің үйі. Басқа шатырлы үйлер — мекемелер тұрған үйлер. Көбі бір бөлмелі, екі-үш бөлмелі аласа үйлер. Біз қазақ жігіттері жиналып тұрған шетірек үйге таман қомға келіп тұра қалып, қайда түсеміз деп сұрадық. Бізді уездік исполкомға алып келе жатып, жолдағы уездік партия комитеті мекемесінің алдына тоқтадық. Мекемеден комитеттің хатшысы шығып, бізге даярлаған пәтерлеріне алып келді. Сол екі арада қазақтар, ноғайлар да бәрі жиналысып, автомобильдің соңынан еріп, ентелеп, біздің тоқтаған үйіміздің жанына келді. Біз үйге кірдік. Кішкене 5-6 терезелі, екі бөлмелі, шатырсыз шикі тастан салынған үй. Иесі татар. Шешініп отырдық. Жуындық. Бізді оңаша тастап кетті. Жуынып, шай ішіп тынығып отырдық. Кеш те батты. Біз Жымпитыға қазанның 18-де келгеміз. Ол күні тынығып, ертеңінде, 19-күні уездік исполкомға әм партия комитетіне бардық. Әдейі көзімізбен көріп, өткізуге келген Жымпитының уездік кеңес жиылысы 20-да ашылмақ еді. Ал елден уәкілдер әлі толық келе қойған жоқ екен. Аз-маз істерімен таныстық. Қала өте кішкентай. Өзі қазір кедей, әлсіз, нашар. Школа, мектеп жоқ. Жалғыз-ақ біраз балалар жатқан екі үй бар. Сол балалар ғана оқиды. Онан соң татарлар мектеп ашпақ. Театр жоқ. Бір клуб бар. Сонда анда-санда қазақша әм татарша ойындар (спектакльдер) қойылады. Кинематограф жоқ. Бір мешіт, бір шеркеу бар. Өзге керекті заттары жоқ болса да, Орал губерниясында мешіт, шеркеу әр ауылында-ақ бар. Дүкен жоқ. Уақ-түйек балағандар бар. Олардың өзі де кедей. Қалада жұмасына бір мәртебе базар болып тұрады. Бұл базар патша заманынан, әлгі аурухана болған қызыл тас үй салынғаннан бері болып келе жатқан базар екен. Базарына қаланың жан-жағынан, уезден әм басқа көршілес уездерден де халық көп жиналады екен. Базарға әкелініп түсетін малдар: тірі мал, әртүрлі өлі мал; қой, сиыр, түйе, жылқы, тері-терсек, май, ет, астық, отын, ағаш, пішен әм басқа сондай заттар. 21-не шейін кеңес жиылысы ашылмады. Бірақ қазақтың жаудырған арыздары бізді жұмыссыз қылған жоқ. Көбі салықты ауырсынған кедей сорлылар. Онан соң «зорлық қылды», «сайлауды теріс істеді» деген арыздар. Мен арыздың көбін қасымдағы Орал губерниясының кеңес комитетінің төрағасы Киселевке сілтеп отырдым. Қаладағы іс басындағы жігіттермен танысып сөйлесіп, қаланың әм уездің хал-жайын білген болып жатырмыз. Уезде бір де орыс жоқ. 12 болыс шикі қазақ. Әрі болса барлық Қазақстанда, бері болса Орал губерниясында оқығандары көп уез — осы Жымпиты уезі. Доктор да мұнда, юрист те мұнда, полковник те мұнда, полицмейстр де мұнда, чиновник те мұнда, агроном да мұнда, прапорщик те мұнда, сорлы учитель де мұнда — міне осының бәрі де осы Жымпиты уезінде туған. Көбі қазір жоқ, бірақ қазіргі бары да көп. Талайы күллі Қазақстанға белгілі қу мүйіздер осы Жымпиты уезінен шыққан. Жымпиты уезі қазақтың түрлі партиясына да бай, әңгімесі көп болған уез. Бір заманда Жымпиты уезі «Алашорданың» ойнағы болған, алашорданың Қазақстанда ту тіккен жері Жымпиты болған. Жымпитыда «Алашорданың» күнбатыс үкіметі болған. Әскері болған. Әскер бастықтарын даярлайтын школдары болған. Әскери уәзірі болған. Қазір қазақтар ол заманды «ханның» заманы дейді. Бір қазаққа мен: «Хандарың кім?» —дедім.

Уай, бір заманда олар да бір гүрілдеп жүрді-ау! — деп біреулер қояды. "Алашорданың» туын тіккен үйінде қазір жетім балалар жатады. Ханның жатқан үйінде қазір партия комитетінің мекемесі бар. Ханның бас уәзірінің, «ханның ақылгөйінің» — Халелдің жатқан үйінде қазір бір мекеме тұрады. «Алашорданың» казак-орыс офицерлерінен оқыған юнкерлері — прапорщиктері (әскер бастықтары) қазір тозған. Кейбіреулері қазір Коммунист партиясына кірген. Жымпиты жігіттерімен сөйлесіп, әңгімелесіп тыңдап отырсаң, едәуір қызық қылып «Алашорданың» үкіметіне солдаттардың қарсы бунт шығарғанын сөйлейді. «Алашорданың» қазақтың үй басына жалпы салық салып жинағанын айтады. Хандардың пәтерлерін күндіз-түні солдаттардың күзетіп тұратынын сөйлейді, қысқасы «Алашорданың» аз ғана күнгі ойнағы талай әңгіме қалдырып кетіпті. 22-сі күні уездік кеңес жиылысы ашылды. Жиылыс клубта ашылды. Жиылысқа келгендердің ішінде орта дәрежелі оқуы бар 30-дан аса уәкілдер бар екен. Жоғарғы дәрежелі оқуды бітіргені біреу-ақ. Мұның біреу болған себебі — көбі бытырап кеткен. Әм кеңес сайлауына кірмейді. Бірақ осынша оқығандары бар жер бола тұрып, Жымпиты уезі әр нәрседен көп артта қалған екен. Әйел мәселесі бұларда әлі бұрынғы күйінде, хатте бұрынғыдан да жаман. Уездік кеңес жиылысына бір қазақ әйелі келген жоқ. Болыстық әм ауылдық кеңестерге бір әйел өтпесе керек. Жымпитының уездік атақты қаласында бір мектеп жоқ. Әкімдікке таласып сүзіскен еркектер (ерлер емес, еркектер) сайлау бастарына әйелдерді сан көбейту үшін әкеліп, өздері кеңестерге кіріп-кіріп алса керек. Сөйтіп Жымпитының уездік жиылысына да ешбір ел бір әйел өткізбепті. Өздері қампайып- қампайып оқып алған дәулер кейінгі жастарды оқыту үшін Жымпитыға бір мектеп аша алмапты. Жиылыста дәл оқу мәселесі қаралды. Әм Жымпиты қаласында мектеп ашпақ болыпты. Әйтеуір ең тәуір жері — қазіргі сол Жымпиты уезін басқарып жүрген жастар талапты. Олардың өздерінің көп оқулары жоқ, бірақ ниеттері, екпіндері, беттері жақсы. Жиылысты көңілдегідей өткіздік. Бұрын жиылыс әм кеңсе істері орыс тілінде әм қазақ тілінде болады екен, бұл жолы жиылыс жалғыз қазақ тілінде ғана болып, кеңсе істері де қазақ тіліне көшті. Бұған жиылыстағылар өте көңілді болып, Ленинге, Калининге қазақ тілінде құттықтап сәлем хат жіберді. Жиылыс ашылған соң уәкілдерге арнап жастар сауық кешін жасады. Сауыққа өздері бұрын ойнап жүрген «Қызыл сұңқарларды» қойды. Үйінің нашарлығына қарамай, көп керекті нәрселерінің жоқтығына қарамай, жастар сауық кешін тәп-тәуір өткізді. 24-ші қазанда жиылыс бітті. Уездік исполком сайланды. Он бір адам. Бұрын исполкомның төрағасы орыс екен, енді қазақ болды. Жымпиты уезінде оқыған адамдар көп болса да, қазақша газет, журналды көп оқымайды екен. Қазіргі іс басында жүрген жастар бастап халық арасына біраз «Еңбекші қазақ» газетін таратты. Және менің тапсыруым бойынша үш қазақ қызын Орал қаласына кеңес әм партия школасына оқуға жіберді.

Жиылысы бітетін күні базарлары болды.

Базар маған ұнады. Базарға келіп түсетін нәрселер жоғарғы айтылғандар. Базары толық, базардағының бәрі қазақ шаруасының жемістері. Келушілер қазақ. Аз-маз орыстар да бар. Ауыл шаруасының шығарған нәрселері көп арзан. Халықтың кедейлігіне қарамай нәрсенің бағасы бұрынғысынан көп төмен. Себебі халыққа ақша қажет. Қала шаруасының бағасы бұрынғыдан көп қымбат. Кедей халық онан сайын жәбірленуде. Базарында халық көп. Құмырсқаның илеуі тәрізді. Алып жатқан, беріп жатқан, саудаласып, дауласып жатқан халық. Базардың ішіндегі бұзылып, жер болып қалған үйдің төмпеш балшығының үстіне шығып базарға айнала қарап тұрып, болашақта Жымпиты Қазақстанның үлкен бір қаласы боларын ойладым. Шіркін, «Алашорда» білмей орнаған жоқ екен. Жымпиты уезі Қазақстанның бір кедей әм шикі түкпірі екен. Қазақ арасында, қазақ кедейінің арасында іс істеймін деген кісі Жымпиты уезіне келетін екен. Мұнда «Алашорданың» әкімсымақтары Жымпитының кедейлерін қоя тұрып, әуелі байлары үшін де ешнәрсе істей алмаған екен. Базарын жаяу аралап жүрдім, халық өте надан. Мәдениеттен, өнер-білімнен өте алыс. Қазақстанның өзге түкпірлері де шикі надан ғой, бірақ оқығандарының көптігіне қарағанда, Жымпиты өте-мөте надан. Оқыған, білгіш мырзалары өзі кедей, өзі надан халықтан қараларын үзіп, өз беттерімен кеткен көрінеді. Менің мұныма кейбір оқығандардың шамданатындары да болар. Бірақ шыны осы. Надандығының бір белгісі Жымпиты қаласында тәртіпті бір мектеп аша алмай отырып елдегі шырайлы жігіттері, сүзілген молдалары елден ақша жинап, мал жинап ноғайдың Уфадағы мүптілігіне кіруге тілеп отыр. Ел арасында кей жерлерде мұқтасип қазы сайлапты. Әйел мәселесін қазылар өз қарамағына алмақшы. Мүптиден алған қағаздары да бар. Бұл туралы менімен де сөйлесті.

Mінe, Жымпитының сыдыртып қарап өткендегі жәйі осы. Қазіргі халы қайғылы. Бірақ қалай болғанмен Жымпиты уезі кеңес үкіметінің саясында келешек тұрмысы байып гүлденетін, болашағы зор түкпір.

Іс біткен соң кешке жақын қош айтысып қаладан шығып кеттік.

26-шы қарашада Орал губерниясының губерниялық кеңес жиылысына келген уәкілдердің жартысынан азырағы қазақ, көбірегі орыс. Жиылыста қаралған мәселелер мыналар: Кеңес республикалары одағының қазіргі жайы, губерниялық кеңес комитеті басқармасының жылдық істеген істері туралы баяндамасы, ауыл шаруашылығы туралы баяндама, кіріс-шығыс, қаражат туралы баяндама, губерниялық кеңес комитетін қайта сайлау, әм уақ мәселелер. Жиылыс көңілді болып ашылып, көңілді болып басталды. Жолдас Авдеев екеуіміздің бірдей қазақ тілінде құттықтағанымыз жиылысқа өте ұнады. Жоғарғы айтылған мәселелерді жиылыстағы уәкілдер өте ықыласпен тексеріп қарап, әр мәселенің кем жүрген жерлерін айтып, өздеріне тиісті қаулылар қылып, қарар шығарды. 1-желтоқсан күні жиылыстың өзге мәселелері қаралып бітіп, жаңадан губерниялық кеңес комитеті сайланды. Комитетке 15 қазақ, 10 орыс сайланды. Себебі губернияның жартысындай қазақ, жартысындай орыс екен. Және осы сайлауға шейін губерниялық комитет мүшелерінің көбі орыс, азы қазақ болып келген екен. Енді бұл жолы 12-ші жалпы ресейлік коммунист партиясының ұлт мәселесі туралы шығарған қаулысы бойынша губерниялық кеңес комитетіне қазақтан кісілерді көп кіргіздік. 2-ші, бұл губерниялық кеңес комитетіне қазақтан кіргізген себебіміз, кеңселерде қазақ тілін жүргізудің мақсаты болды. Және кеңес комитетіне қазақтан мүше көбірек кіргізгеніміздің 3-ші себебі мынау: Қазақ халқының бір үлкен дерті ұлықтыққа, атаққа, дәрежеге құмарлық. Ал Орал губерниясының бұрынғы оқығандары, шпеллигенттері ұлықтыққа өзгелерден өте құмар. Орал губерниясының зор оқығандары өзге губерниялардан көбірек. Ол көп болған себебі, әрбір оқығандары өз бастарына «дәреже» іздеп, біреуімен біреуі аспақ болып, бәсекемен оқығандар. Бұдан бұрын бір мақаламда жазғамын, Орал губерниясында: юрист, доктор, агроном, полковник, прапорщик, чиновник, полицмейстр әм және фельдшер, учительдердің көп екендігін айтқамын. Mінe, «ұлықтыққа, әм атаққа, дәрежеге» құмарлықтың белгісі — «алашорда» деген хандардың қуыршағы ең алдымен осы Орал Губерниясында туған. Бұл қырық түрлі жынның ойнағынан туған арамза «алаш» маңайына Орал губерниясының бірлі-жарымды оқығандарынан бәрі-ақ жиналған. Оралдың сары даласына бұлар құтырған сиырдың жыны басылған болса да, бұлардың құйыршықтары, бұлардың көлеңкелері Орал губерниясында таусылмай келе жатқан тәрізді еді. Онымен қабат баяғы ұлықтыққа құмарлық та қалған жоқ еді әм ұлықтыққа құмарлықтың арқасында оқыған жігіттердің кейбіреулері қарап жүрмей, сөзден сөз туғызып, еңбекшіл халыққа керекті істер жұмыстары болмай, коммунист партиясының нұсқаған жобасымен жүрмей, қаңғырақтап, өз беттерімен өздерінің «орындарын» ғана іздеп жүруші еді. Міне, сол себепті де «енді қайтер екенсің, енді кімге кінә қылар екенсің» дегендей, қазақтан губерниялық кеңес комитетіне кісілер көбірек кіргізілді. Жоғарыда мен Орал губерниясының оқығандары туралы қаттырақ жаздым, оныма ғапу өтінем. Бірақ ең жақсы жері, қазір еңбекшіл халыққа шын кызмет қылмақ ниетінен аз ғана оқыған зейінді, екпінді біраз жастар бар. Олар да қазір әртүрлі қызметте. Бұлардың ниеті, жолы түзу. Ескі кірдің көбін осылар жуады. Енді Орал қаласының мектеп, школаларының жайына келейік. Орал қаласында қазақ тілінде бір де мектеп жоқ. Орал қаласында қазақтың уақ жетім балалары тәрбиеленетін екі үй бар. Бірінде еркек балалар, бірінде қыз балалар тәрбиеленеді. Хатте бұл екі үйлерде де қазақша оқытатын қазақ мұғалімдері жоқ. Қазақ мұғалімдері жоқтықтан емес, Орал губерниясында оқығандар һәм мұғалім, учительдер өте көп, бірақ бұлар еңбекшіл халықтың балаларын оқытпайды.

Бұларды «комиссар» қылу керек. Бұларға көп жаловния беру керек. Mен қыз балалар жатқан үйге келдім. Пианино тұрған бөлмеде он шақты уақ қыз балалар көйлектерін етектеп жатыр екен.

Meн кіріп келіп:

Балалар:

Ноғайша айтқан себебі, бұл қыз балалардың тәрбиешісі һәм оқытушысы ноғай қыздары. Орал қаласында орыс тілінде оқытатын бірінші басқыш мектептерден басқа мұғалімдердің техникумы бар; кәсіп һәм ұсталық мектебі бар; кеңес һәм партия мектебі бар; ауыл шаруашылық мектебі бар; 2-ші басқыш мектебі бар. Бұлардың ішінде 2-ші басқыш мектепте қазақ оқымайды, өзгелерінде 20-дан, 30-дан қазақ балалары бар. Бұлар биыл ғана кірген. Бұрын Орал қаласында оқушы еңбекшіл қазақ балалары болмаған. Оны ешкім көрмеген. Көруге оқыған азаматтардың, «басқа істері» көп болғандықтан, мойындары бұрылмаған, мойындары бұрылса, сөз қуған, өсек қуған азаматтардың теріп, айдап жүрген «істері», өсектері былай қараң қалар еді. Жоғарғы айтылған мектептерде қазақ тілін жақын арада ноғай мұғалімдері оқыта бастаған. Бұл ноғай мұғалімдерінің ішінде қазақ тілін жақсы білетіні жалғыз жолдас Жағиев. Өзгелері қазақ тілін әйтеуір білген қадерінше оқытады. Бұларға қазақтың еңбекшіл халқы мың қайтара рахмет айтулары керек. Жолдас Жағиев бір өзі дамыл көрмей жүгіріп, үш мектепте қазақ тілін оқытады: ал Жағиев өйтіп жүргенде «қазақшыл» болғансып, сорлы қазақты алдаған «азаматтар», «саясат жасап», сөз тізіп, ақырын сыбыр жинап жүреді. Барлық Қазақстанның кеңселерінде қазақ тілін жүргізбекпіз. Білмеймін, қазақ тілін Орал қаласында губерниялық мекемелерде қалай жүргізер екен: Оралда орта дәрежеден жоғары оқығандары қазақшадан орысшаны жатық сөйлейді. Қазақша сөйлегенде мұздан жүрген тайынша ұсап тұғжыңдап сөйлей алмайды. Ия, менің бұл айтып отырғаным Орал губерниясының кейбір жігіттеріне «сендер жақсы һәм қазақшыл емес екенсіңдер» деп кейігенім емес. Сөйтіп «жақсы ұлтшыл — жақсы қазақшыларды» қуаттаған емес. Мен өзім «жақсы ұлтшыл, жақсы қазақшыл мырзалардың» ең бірінші дұшпанымын, шын «ұлтшыл», шын қазақшыл» кісі болса, оның қисайған жеріне дәлдеп шоқпар соғасың ғой. Ал өзі ұлық болу үшін қазақшыл болып жар құлағы жастыққа тимей жүрген «азаматтарды» көргенде кісі не қыларын білмейді екен. Және жаңағы айтылған мектептердегі қазақ балаларының арасында саяси ағарту ісін қазақ тілінде жүргізген ешкім жоқ. Бізді губерниялық жиылыс біткен соң, ауыл шаруашылық мектебі жылдық мейрамына шақырды, бардық. Мектепті аралап көрдік. Мен балалармен сөйлестім. Балалар мейрамдарына арнап бір жазба журнал шығарыпты. Журналдың қазақша бөлімі бар екен. Қарасам қазақ «Шәріқ яшләрі» деген мақаламен басталады. Бұл татарша мақала. Мектепте 40 шақты қазақ баласы, 2 татар баласы оқиды. Міне саған қазақ тілі! Татар халқы өзге күншығыс халықтарынан өнерлі һәм татардан шыққан оқығандар көп. Татардың әлеумет қозғалысы қазақ әдебиетінің тууына себеп болған десек, һәм алғашқы қазақтың газет, журнал, кітаптарының шығуына себеп болған татарлар десек, қазақ оқығандарының алғашқы ұлт сезімдерінің тууына себеп болған татар оқығандары десек, қазақтың кейбіреулері олай емес деп болмайды. Болмаса болмасын. Бірақ әйтеуір, қазақтың әлеумет сезімін туғызған татарлар һәм сол татардың еңбекшіл халқынан шыққан адамдар қазірде үстіміздегі ұлы өзгерісте де талай жерде бізге үйретуші болып отыр. Міне, оқуының жайы осы. Орал губерниясында қазіргі әр жерде ұлық болып жүргендерден басқа елде іс қылмай қарап жатқан көп оқығандары бар. Олардың ішінде 40 —50 учитель, мұғалімдер бар. Мектептеріне барып сөйлесе бастасаң, балалар үйіріле кетеді. Оқуға ынталары, оқуға-білімге ұмтылулары өте жақсы. Түрлі білімді үйретуші адам болса бәрі де лезде-ақ азамат болып шығып, жалпы еңбекшіл тапқа шын қызмет қылатын балалар. Енді бұдан былай жастар арасында істеуге жолдас Ипмағамбетов құлшынып қалды. Губерниялық исполкомның хатшысы болғандықтан «қолым тимеді» деп жүрмесе жарар еді. Жаңағы ауыл шаруашылық мектебінің жылдық мейрамын жолдас Андеев екеуіміз құттықтап сөз сөйледік: «Оқыдыңдар шырақтарым, үйрендіңдер, шырақтарым! Бұрын оқуда ең алдымен байлардың, төрелердің балалары болушы еді, енді кеңес үкіметі оқуға ең алдымен еңбекшіл халықтың балаларын, сендерді алып отыр. Тез оқып шығып, өз пайдасын ғана һәм өз елінің, өз ұлтының ғана пайдасын көздеген кейбір арамза сұмырайларға ұқсамай, жалпы еңбекшіл таптың бақыты үшін қызмет қылатын болыңдар» дедік. Губерниялық кеңес жиылысы біткен соң Орал қаласында бір- екі күн болып, қалған біраз жұмыстарымызды бітіріп, Орынборға қайттық. Орал қаласынан кештетіп шығып, қаладан 25 шақырымдай жердегі, Жайық бойындағы Арғыншаевтың ауылына келіп қондық. Арғыншаев алдында Орал қаласына келіп, бізді қайту жолда қонаққа шақыра кетіп еді. Бізді күтіп отыр екен. Күн аяздау. Қыраулатып, кештетіп, Жайық өзенінің жағасындағы бүрісіп, үймелеп отырған мыжырайған үйлі Қазақстанның бұрынғы жоғарғы қызметтерінде жүретін Арғыншаевтың ауылына келдік. Автомобильдің даусымен жұрт тысқа шығып, бізге қарап, бір жігіт бізді Арғыншаевтың қорасына бастап әкеп кіргізді...1 Қаладан ауылға ауысқандар тез қазақша киініп ала қояды ғой. Ал Сахыпкерей өйтпепті. Әзір сыртын қазақшаға айналтқан жоқ. Бірақ қырда, қазақ арасында тұрған соң қандай қалада өсіп, қала тәрбиесін алған адам болса, қазақтың салтына түспеу әм көпшіліктің ықпалына көнбей кетпеуі қиын болады. Көпшіліктің ықпалымен кеткеннің бір белгісі сол көпшіліктің киімін кию болушы еді. Ал Сахыпкерей көпшіліктің киімін кимейді, мұнысы қалай?.. — деген ой тез басыма келіп, қоршаудың ортасына тоқтаған автомобильден Қазақстанның қазіргі еңбек комиссары жолдас Авдеев екеуміз түсіп Сахыпкереймен, басқа жиналған ауыл адамдарымен амандасып, Сахыпкерейдің үйіне кірдік. Сахыпкерейдің үйі кішкене бір-ақ бөлме. Ол бөлменің есік жағын бөлген. Ол есік жақтағы бөлмешесі «алдыңғы бөлме мисалында» үйінің ішіндегі саймандары, жазу жазатын үстел, бір- екі орындық, баланың арба бесігі, әбдіре-сандық, жүкаяқ, кілем, текемет, шымылдық. Үйі аласа, кішкене балшық үй. Шешініп, жайласып, салған көрпенің үстіне, жастықта сүйеніп отырдық. Елдің мән-жайын, Сахыпкерейдің өзінің не істеп жатқанын одан біз сұрап отырдық. Оралдың губерниялық кеңес жиылысының қалай өткенін, онсоң Орынбордың хал-жайын ол бізден сұрап отырды. Әм басқа да уақ түйек әңгімелерді сұрасып-айтысып жатырмыз. Хал мынадай: Сахыпкерей ауылда жатыр. Қаладан газет-журнал алып тұрмайды. Қазіргі саясат, әлеумет істерінен хабардар емес. Басқа кітап оқып, жазу жазып та жатқан жоқ. Қанша айтқанмен қалаға үйренген кісі болған соң, ауылда жан азығы болмаған соң, іші пысып, Жайық бойынан аң, құс аулап тұрады екен. «Кітап жоқ, газет-журнал жоқ. Қайтіп ауылда шыдап жатырсың?..»— деп сұрағанымызда, біртүрлі қинала сөйлеп: «қайтесің, әйтеуір уақыт өткізуге мылтық алып, Жайық бойынан құс аулауға, аң аулауға барып тұрамын!» — деді. 1Біздің: «Неге елде кооперация ұйымын ашып, соны көбейтіп, көркейтуге кіріспейсің?.. Неге мектеп, оқу істеріне кіріспейсің?.. Неге халықтың түрлі шаруа-кәсіп істерінің жөнделіп ілгері басуына қатынаспайсың?..» — дегенімізге Сахыпкерей бұл істердің қазақ арасында бірден жүріп кетуінің қиын екенін айтты. Және бұл істердің бәріне «қаражат керек, ал қаражат қазір бұл елден шыға қоймайды...» — деді. Рас, Орал губерниясына қараған елдің жалпы кедей екенін мұның алдында жазып өткеміз. Мен Орал губерниясын олай аралап өтіп, бұлай аралап өтіп жүргенімде 20 қойы бар, 10 шақты ірі қарасы бар қазақты шамалы көрдім.

Сахыпкерейдің өз үйі де ауқатты үй көрінбейді.

Орынбордан Оралға келе жатқан бетімізде жолдас Авдеев екеуміз Әйтиевтің үйіне қонып едік. Әйтиев Қазақстанның ішкі істерін басқаратын комиссар. Арғыншаевтың үйі Әйтиевтің үйімен салыстырғанда, Арғыншаев байқұстың үйі көп төмен көрінді. Өйткені мұның үйі шатырлы емес және әртүрлі арба әм машиналары көрінбеді. Көп сөйлесіп отырып Арғыншаевтың тар үйінде араласып жатып ұйықтап, ертең ерте жүріп кеттік. Жолшыбай сол елдің ортасынан ашылып отырған мектепке соғып, көре кетуге ойлап едік, мектеп бұрыс болып соға алмадық. Бірақ бұл мектептің жайын Сахыпкерейден әбден естіп едік. Мектеп сол Арғыншаев әм Әйтиевтардың ауылдарының маңайында. Олардың ауылдарынан қашық емес. Бұл өзі қазақша мектеп емес, орысша школа. Мектепті басқарушысы Романов деген орыс, кәрі учитель. Мектепте оқу өте нашар. Тіпті оқу жоқ деуге болады. Оқытушы бір қазақ жігіт бар. Ол жігіт маңайындағы базарға көп барғыштайды. Балалардың жұртты қызықтырғандай оқуы жоқ. Балалар Жайықтан су тасиды. Міне, маған қазақтардың бұл мектеп туралы айтқаны осы. Сахыпкерей маған: «Сол мектепке бара кетіңдер. Оқуы өте нашар, балалары ауруға шалдығып жатыр, біздің бір-екі баланы апарып мен сол мектепке бергізіп едім, суық тиіп жүдеп, ауруға айналған соң қайтып алып келіп отырмын», — деді. Қанша барғымыз келгенмен жолдан бұрыс болған соң бұл мектепке соға алмай, жүріп отырып жол аузындағы «Бөрлі» деген поселкеге келдік. «Бөрлі» поселкесінде Бөрлі елінің болыстық кеңес комитеті бар. Орынбордан Оралға келе жатқанда бұл поселкеге соққамыз. Болыстық комитеттің мекемесіне кіріп Авдеев екеуміз комитет істерінің ретін қарағамыз. Бөрлі болысына 11 қазақ ауылы қарайды, 2 орыс ауылы қарайды. Көпшілік қазақ, ал болыстық комитеттің төрағасы орыс жігіті, коммунист. Орынбасары қазақ, партияда жоқ жігіт, бірақ орысша әм қазақша хат білетін адам. Хатшылары татар. Бөрлінің поселкесінде 40 үйдей татар бар. Кеңседе қазақ тілі жүрмейді екен. Оны жүргіз деген жоғарғы мекемелерден бір бұйрық алмаған екен. Бөрлі поселкесі Орал мен Орынбордың жолының нақ үстінде. Оралға жүргенде қашсаң құтыла алмайсың. Менің тамаша қылатыным: жыл сайын Оралға біздің Орынборда Қазақстанның жоғарғы мекемелерінде жүрген әм Қазақстанның ішкі істерін басқаратын Қазақстанның кеңес комитеттерінің үстінен қарап отырған жолдас Әйтиев барып келіп жүреді. Өзі Орал губернесінікі. Өз ауылы осы Бөрлі поселкесі мен Орал қаласының арасында. Сөйтіп жыл сайын ауылға Оралға Орынбордан барып келіп жүріп, Бөрлі поселкесіне тоқтап, комитетке кіріп, қазақ тілін жүргізу туралы еш сөз айтпапты. Не бір нұсқа қағаз да жазбайды. Рас, қазір «Бөрлінің» болыстық комитеті 2 орыс поселкесінен, 2 қазақ болысынан бірігіп жасалып отыр. Олай болғанмен де бұрынғы қосылмай тұрғандағы қазақ комитеттері де ондай мәслихатты көрмеген. Жолдас Авдеев екеуміз Бөрлінің болыстық мекемесінде отырып «Бұларың қалай?.. Қазақша тілмен неге жүргізбейсіңдер? — дегенімізде мекемеде толып тұрған қазақтар да, мекеменің басқарушылары да:

Орысша білетіндерді іздеп қойды... — десті. Жолдас Авдеев екеуміз бұл әңгімеге Оралға бара жатқан жолда ұшырағамыз.

Болыстық комитеттің хатшысы жолдас Хабибуллиннің үйіне түстік. Комитеттің төрағасы келді. Әм оның орынбасары қазақ жігіті келді. Фамилиясы Айманов. Шаруаларын сұрап, істерінің қалай жүріп жатқанын сұрап, қазақ тілінің жүруін сұрап, әйел мәселесін әм молдалар мәселесін сұрадық. Әнеугі біз айтқаннан кейін қазақ тілін жүргізе бастайды. Молдалар күшті. Уфадағы ноғайдың муфтиіне халықтан ақша да жинап алыпты. Неке қию әлі де көп жерлерде молдалардың ғана қолында болса керек. Өйткені «қазақтар алған қатынын комитетке көп жаздырмайды» дейді. Және екі қатын алу қалған жоқ. Бір масқара мынау мынау болды. Бөрлінің болыстық комитетінің төрағасының орынбасары орысша-қазақша білетін жас жігіт Аймановта екі қатын бар екен. Оны өзіміз көрдік. Онсоң Әйтиевтің үйіне қонғанда биыл болыстыққа таласқан, көп болса да орысша-қазақша білетін жас жігіт Әйтиевтің інісінде екі қатын көрдік. Мен Аймановқа біраз ұрсыңқырап айттым. Ол екі қатынның бостандық беретін болып қалды.

Міне, масқара осындай.

Онсоң, белгілі Оралдың жалпы нашарлығы. Бөрлі де қазір сол көп нашардың бірі, бірақ Бөрлі поселкесі шаруа ретінде өзгеге қарағанда жаман емес. Асығыстау болса да ондай-мұндай жөн айтып жүріп кеттік. Кешке Елек қаласына келдік. Елек қаласы Орал губерниясының Орынборға жақын ең шеттегі уездік қаласы. Қала «Елек» деген өзеннің жағасында. Түскен пәтерімізге Елек уезінің партия комитетінің хатшысы және бір-екі қазақ жігіттері келді. Елдің, қаланың хал-жайын сұрап, әртүрлі кем жерлерін айтып, өз тарапымыздан нұсқаулар көрсетіп отырдық. Шаруа жайы әм мекемелерде іс жүргізу жайы бірқалыпты. Орал губерниясының жалпы жайы: кедейлік әм қандай іс болса да нашарлығы. Елек қаласында да қазақша бір мектеп жоқ екен. Енді ашпақ. Уезіндегі молдалар қазақтардан ноғай мүфтиіне жәрдем жинайды. Жастардың ұйымы, партия ісі, кооперация істері, оқу істері нашар. Бірақ Елек уезінде қазақ әйелдерінің бас көтере бастағаны аздап сезіледі. Бірақ оларға қазақ тілінде үйретуші бастық жоқ. Бірақ бұл жерде де көп қатын алу бар екен. Бізбен келіп сөйлесіп отырған бір уездік мекемеде қызмет қылатын бір сұлуша жігіттің де екі қатыны бар екен. Оған да «уағыз» айттым. Ертең ерте сол Елек уезінің Любин болысының кеңес комитетінің төрағасы жолдас Нұрпейіс Жантілесұлымен жолдас Авдеев екеуміз сөйлесіп отырғанымызда ауылда екі қатын алудың қалмағанын, бір Жанкеш деген жігіттің екі қатын алғанын айтып, ол екі қатын алған жігітке Орынбордағы жоғарғы мекемелердің бірінде қызмет қылып отырған осы Орал губерниясының бір кісісі «Алсаң ал, бірақ екі қатын алғандығыңды комитеттің «ЗАГС»-іне жаздырмасаң болады ғой...» — дейді (!?) Міне, қысқаша сыдыртып айтқанда жай осындай: оқу ісі өте нашар. Кооперация нашар, жай саудагерлер елді соруда. Елдің нәрсе сатып алуға мұршасы да келмейді. Ел кедей. Он қарасы бар үй шамалы. Елде ауру-сырқаулар бар. Қасқыр қалың, молда қалың, мешіт қалың; партия ісі, жастар ұйымының істері нашар. Партияда да әм жастар ұйымында да қазақ тіпті аз. Кепіл сұрап, партияға яки басқа ұйымға кірем дегендерге кепіл боларлық кісі жоқ. Кеңсе істері де нашар. Нашар дегенім әлі қазақ мекемелерінде қазақ тілі жүре қойған жоқ, жалғыз-ақ Жымпиты уезінде қазақ тілі жүреді. Оны да осы сайлаудан кейін жүргізді. Ел надан. Қазақ газеттерін алып оқушылар өте сирек. Біздің «Еңбекші қазақ» та өте сирек алынады екен. Енді «Еңбекші қазақты» жолдас Ақтанов таратпақшы болып қалды. «Күллі істің бәріне де бұрынғыдай болмай, енді ширап, екпіндеп, қатты кірісіңдер. Күллі істеріңнің бәрін түзеп, ілгері бастырып көркейтуге жатпай-тұрмай, ерінбей-жалықпай кірісіңдер!»—деп, біраз нұсқалар айтып, ертеңінде Електен жүріп кеттік.

Орынбор уезінде екі болыс қазақ елі бар. Бұлар Жайық өзенінің бойындағы 1-ші Бөрте болысы әм 2-ші Бөрте болысы. Орынбор қаласынан бұл елдердің ең шеткі ауылы 25 шақырымдай. Бұлар Қазақстанның бір шеті болады.

Бұрынғы Жайықтың оңтүстік жағын жайлап жүрген шалқыған бай ел, қазір кедей. Малдан айырылған, азайған ел қазір жер кәсібіне айнала бастаған. Көшуді қойған, жаз бойы жер үйлерінен ұзап кетпей отырады. Бірақ жер кәсібіне айналғанмен бұл ел кәсіптерін, саймандарын, кәсіп құралдарын әм жалпы тұрмыстарын орыстардай, немістердей түзеп кеткен жоқ. Елден ауру, әртүрлі науқас арылмаған. Ел нашар, жүдеу,кір. Алдыңғы жылы аштан көп адамы өліпті. Бұл ел Қазақстанның Орталық үкіметіне ең таяу тұрған ел. Қазақстанның жоғарғы аймақтық мекемелерінде қызмет қылып жүрген адамдар қазақты көргісі келгенде Орынбордан осы елге ғана келеді. Міне, наурыздың 8-күні Орынбордан бұл елге біз келдік. Бұрын да келіп жүргенбіз. Келген мақсатымыз — осы елде болатын конференцияны (жиылысты) басқарып өткізу. 1-ші Бөрте болысының мекемесі тұрған үйге түстік. Біз хал-жайын білісіп отырғаннан соң әм одан кейін басқа әрбір жұмыстарымен біраз танысқан соң бұл қазақ елінің қазіргі ең бірінші қиын болып отырған жайы — болыстық мекемеде толық қылып қазақ тілін жүргізе алмай отырғаны екен. Неге... десеңіз, Орынбор уезінде бір қазақ жалғыз осы екі болыс Бөрте елдері ғана болған соң Орынбордың уездік мекемелерінде қазақ тілін жүргізу мүмкін емес екен. Mінe, сол себепті Орынбордан барлық болыстарға, олардың ішінде бұл екі болыс қазақ еліне де әрбір қағаз орыс тілінде ғана жазылады. Ал уезден келетін қағаздардың бәрі де орыс тілінде келіп отыратын болған соң, бұл екі болыс Бөрте елдерінің болыстық мекемелерінде қазақ тілінің жүруі ешуақытта мүмкін емес.

Бірақ ел қазағы өз тілін мекемелерге кіргізуге өте сусап отыр. Жиналып отырған адамдар менен: «Ақтөбе уезіне қарауымызға жол бар ма?» — деп сұрады. «Бұл туралы бұрын сөз қозғап па едіңдер?..» — деп сұрағанда «бұл туралы бұрын да сөз қозғап, бізді мынау өзіміздің бұрынғы уезімізге, Ақтөбеге қоссаңыз екен...» деп жоғары мекемелерге қағаз кіргізген едік, әлі хабар жоқ. Ақтөбе уезі — қазағы көп уез. Егерде Ақтөбеге қараған болсақ, қазақ тілі мекемелерде тезінен жүріп кетер еді. Әйтпесе біздің қандай істеріміз болса да кемдік қыла береді. Ақсай береді... — деді. Тағы да бәрі отырып: «Енді сізден өтінеміз, біздің екі болыс елді өзіміздің бұрынғы қараған Ақтөбе губерниясына қосуға жәрдем қылсаңыз екен, біздің үлкен өтінішіміз осы...» — деді. Шынында бұл Орынбор уезіне қарап отырған азғантай екі болыс қазақты Ақтөбеге қарату Орынборға да әм бұл елдерге де үлкен пайдалы. Бұл жұмыстың тезінен осылай шешілуі керек. Мұны Қазақстанның аудандау мекемелері, ел билеу мекемелері орындау керек.

Бұл уақытта Қосқара Жартайұлы деген бір қарасақалды жігіт келіп:

Мен: «Мұны қайдан үйрендіңдер, менің атыма аш деп сіздерге кім үйретті?..» — дедім.

Meн күлдім. Күлмей қайтерсің? Бишара қазекең!.. Қой сендер, мекемелерден мынау жәрдем алып берер, анау алып берер... деп ұйым-артельдеріңді қызметтегі адамдардың аттарына ашпай-ақ қойыңдар. Ол ұят. Қолынан келген жәрдемін әркім сендерге онсыз да істеуге міндетті. Ұйымдарыңның атын «Еңбекшіл» қойыңдар! «Еңбек» қойыңдар, «Серіктік» қойыңдар. Ұйымдарыңды ешкімнің аттарына арнап ашпасаңдар да қазақтың еңбекшіл нашарына қызмет қыламын деген кісі қолынан келген жәрдемін қылуға міндетті.

(Бурабай Ақмола губерниясындағы мемлекет курорты) Кеңес мемлекетінің жақсы қасиетті жерлерінің бірі — курорт. Қырым, Кавказ, Бурабай тәрізді төрт мүшесі түгел, жаратылысы көркем жерлерде түрлі ауруларды жазатын курорттар бар. Бұл курорттарға жыл сайын Кеңес мемлекетінің тұс-тұсынан жұмыстан қалжыраған, науқасқа шалдыққан қызметкерлері бір мезгіл келіп жатып, тынығып кетеді. Жалпы Кеңес мемлекетінде қасиетті жердің бірі — Бурабай. Бурабай — Көкшетаудың алқымында, Қызылжар қаласынан 230 шақырымдай. Қызылжардан Көкшетауға темір жол Ақмола қаласына қарай ұзартылып жатыр. Темір жол Бурабайды 18 шақырымдай жанап өтеді. Бұрын Қызылжар мен Көкшетаудың арасына жұмасына екі рет жүріп тұратын еді. Шортан — Бурабайдың оңтүстік жағындағы 18 шақырымдай жердегі поселке. Шортан поселкесімен Көкшетау — Қызылжар қалаларына жұмасына екі рет қатынап тұрмақ. Бұрын Бурабайға бару темір жол жоқтықтан қиынырақ болушы еді. Енді оңайланатын болды. Бурабайдың жаратылысы көркем, күндіз-түні көкпеңбек торғындай мұнар басқан. Көкшетаудың көз жетпейтін көлбеген кең етектерін, алыс айнала қиыры мен далаларын, тау шыңдарының басына шейін қаптаған қалың орман. Көкке бойлаған қаракөк қарағай мен ырғалған сұлу аққайың. Қаптаған орман көкала көрінеді. Қаракөк қарағай, жасыл көк қайың. Таулардың ара-арасында, орманның ара-арасында, қарағай түбіндегі құмы маржандай. Суы сылдыр күмістей, шалқыған мөлдір. Көлдің саны жоқ. Бір көлдің суы бір көлге сарқырап ағып қосылып жатады. Көкшетаудың басына шығып, айнала қарап сексен көлді санадым. Бәрі де мөлдіреп тұрған айнадай. Бәрін де сағым басқан шалқар. Қарағай мен қайың майы күнмен қайнап жұпар иіс аңқиды. Зәрредей тозаңды ауа болмайды. Күнге шыжып, желмен аңқыған жұпар ып-ыстық болып шарпып денеге тиеді. Қанды қыздырып, көкірек кереді. Ауырған көкіректің шипасы — қайың мен қарағайдың жұпар иісі. Күн шыққанда жалаңаш жүрген денеге күннің шұғыласымен араласып, қарағай мен қайыңның жұпар майы сіңеді. Аппақ дене қаракүрең май жаққандай болады. Бурабайдың таулары да, шыңдары да, тастары да тамаша. Әдейі қолмен биік қылып қалағандай шыңдары бар. Бір тастың үстінде бір тас. Оның үстінде бір тас. Бірте-бірте шүпірлесіп, көкке бойлап шыңдар кетеді. Қырдай болып қаланған тастардың жердегісі үлкен, үстіңгілері бірте-бірте кішірейіп барып найзадай тік, адам бара алмайтын күз болып таусылады. Неше түрлі суретті шың-құз бар. «Ұйықтаған батыр» деген шың бар. «Оқжетпес» деген сүп-сүйір қылып жасағандай биік шың бар. «Басқап» деген биік құз бар. Көлдің ішінде арыстан бетті биік құз бар. «Жұмбақ тасты» орыстар сфинкс дейді. Шың бастарына шөккен нар тәрізді. Ұйықтаған әйел тәрізді тастар бар. Кей шыңдардың ішінде қырық-отыз кісі сиып отырарлық үңгірлер бар. Осылардың әрқайсысына байланған түрлі аңыз, ертегілер бар. Мәселен, қалмақпен соғысып жүргенде Абылай ханның қолына ханның сұлу қызы түсіпті. Абылай әскері олжаларын, тұтқындарын бөлісіп, осы Көкшетаудың алқымында, «Оқжетпестің» түбінде жатыпты. Манағы тұтқынға түскен ханның сұлу қызына батырлар таласыпты. Абылай таңдауды қыздың өзіне беріпті. Қыз «Оқжетпес» шыңының басына апарып тіккен орамалды садақпен атып алған жігітке тиемін депті. Барлық батыр, барлық жігіт шың басына тігілген орамалға кезек-кезек садақ тартып, біреуі оғын жеткізе алмапты. Мұнан соң шыңды «Оқжетпес» қойыпты. Абылай ханның заманында Көкшетаудың жерінде бір ақ бура жүреді екен. Өзі тағы, ешкімге ұстатпай, осы Бурабайдың көліне ылғи келіп су ішеді екен. Абылай өлген соң әлгі ақ бура жоқ болып кетіпті. Көлдің атын сонан соң Бурабай қойған екен... Және бір шыңның ішіндегі үңгірге Кенесары мезгіл-мезгіл келіп, ой ойлап кетеді екен дейді. Ертегі көп.

Бурабайға жыл сайын үкімет арқылы және түрлі ұйымдар арқылы 1200-дей қызметкерлер келіп, тынығып кетеді. Қасындағы поселкеге өз бетімен келіп жататын қызметкерлер де көп болады. Бұлай да Бурабайға бармас еді, бірақ әрбір курорттың сауығу үшін салынған жай, үйлер, ас үй, санатория, дәрігерлердің жайлары, үйлерін көбейтіп, ондап салуға үкімет артық ақша жұмсамайды. Бурабайдың жарығы — электрі мардымсыз. Курорттың өзі мәдени шаралардың арқасында күн көріп отыр (көп жерлері оқылмады). Аурулардың тамырын байқап, күннің ыстығын өлшеп бір дәрігер отырады. Аурулардың ас ішетін, тұтынатын заттарын цифрмен білдіріп тұрады. Күн сайын кешкі сағат жетіден онға дейін музыка ойнап тұрады. Сурет көрсететін кинограф бар. Бірақ нашар. Үйі жаман әрі тар. Суреттері үзіліп, созылып, қисаңдап тұрады. Аурулар әр түрлі ойын ойнайды. Қазақтардың ауруы дұрыстап байқалмайды. Орман араларында, көлдердің жағаларында сейіл қылып жүреді. Аурулар ішінде бір-біріне барып тұрады. Бурабай өзі қымызды курорт болып саналады. Келген аурулар көбінесе қымыз ішеміз деп келеді. Бірақ курорттың ауруларға беретін қымызы жақсы емес. Бірен-саран қазақ болмаса, аурулардың бәрі туғалы қымыз ішіп көрмеген адам болғандықтан, берген қымызды талғамай іше береді. Бірақ қымыз шипалы болғандықтан көп ішкің келе береді. Бұрын қымызды ішіп көрмеген кісілер болғандықтан жақсы-жаманын ажырата алмайды. Бірақ қымызды ішпейміз деп айтпайды. Бәрі де мұны емделіп жатырмыз деп айтады. Білмейтіндігін содан аңғаруға болады. Леоншов деген 2—3 жылдан бері Бурабайда қызмет қылып келе жатқан профессор. Бір күні күрт ауруы туралы баяндама жасады. Профессор баяндамасында «Сабаны жумай, лас бойында қойса, соның ішіндегі қымыз жақсы болады. Бір үлкен тойларына қазақ әдейі көп уақыт жуылмаған, ылас сабаларын ыстайды. Сабаны ыстай берсе ішіндегі қымыз жақсы болады, сондықтан қазақ сабаның ішіне таяқ тығып қояды. Таяқпен қымызды майлайды. Және қымыз толтырған сабаны қазақ киіз үйінің босағасына байлап қояды. Үйге кірген-шыққан кісі еріксіз сабаны сапырып өтеді. Есік алдында салбырап тұрған сабаға маңдайын соғып өтеді», — дейді профессор. Тыңдаған жұрттың бәрі — қымызды Бурабайдан ғана көргендер, әрине. Бұлар қазекеңнің іліміне бастарын шайқап қойды. Профессордың мәжілісіне сүйсініп тарқады.

Ал курорт маңындағы қазақ нашарларына нендей пайда береді?

Міне, оны кішкене жанап өтейік. Курорт қалың қазақтың ортасында. Бірақ бірен-саран байшікештер ардақталады. Қымыз сатқаны болмаса курорттан қазаққа еш пайда түсіп тұрған жоқ. Пайда болғанда қазақ нашарларына мал тауып бермейді демеймін, қазақ курорттың өзінікі екенін білмейді. Курорттың жанындағы поселкеде үш үй қара жұмысшы қазақ бар. Бұлардың жерден үңгіп қазып алған үйшіктері бар. Ішіне кіргенде еңкейіп жүру керек. Әйтпесе төбеңді соғып аласың. Төбеңді соғып алғанда, данышпан профессор айтқандай, қымыз толған сабаға соғып алмайсың, сорайып тұрған үшкір қадасына соғып аласың. Және көлдерден балық аулап отырған поселкенің жұмысын қылып жүрген 10 шақты үй нашар қазақтар бар. Міне, бұлардың бәрі де поселкеге, отырған алақандай орындары үшін ақша төлеп отырады. Курорттың жұмысшыларының, қызметкерлерінің ішінде бір қазақ жоқ. Өздері қымыздың иісін танымай отырып, тым болмаса сол қымызды басқаруға да бір қазақ алмайды. Оған ылайықты кісі табылмайды емес, курорттан 20 — 30 шақырымдай ауылдарда тәжірибелі бір-екі фельдшерлері де бар. Бірақ оларды іздеген курорт басқармасы жоқ. Маңайда, курортқа таяу отырған нашар қазақтар курорттың толған дәрігерлерін көрген емес. Жалғыз-ақ курорттың профессорларына шамасы келетін қазақтың 5 — 6 жүз жылқылы Әлжан, Тасқара тәрізді байлары ғана көрінеді. Курорттың поселкесінде жай, өз бетімен дәрігерлік қылып тұрған дәрігер бар. Бірі Коконов, бірі Бежик деген кісілер. Бұларға қазақ науқасын қаратуға келіңкірейді. Бірақ шамасы келетін малды қазақтар ғана болмаса, нашарлардың бұларға да қолы жетпейтін көрінеді. Поселкенің жанында бір етікші қазақтың баласы ауырған. Баланың халы нашарлаған соң әкесі Бежик дәрігерге жүгіріп барған. Дәрігер жәрдем қылуға бармаған. Тігіншіге «башмағымды тіккізіп әкеп берсең барамын» деген. Дәрігердің башмағын тігіп әкеп бергенше бала өліп қалған. Бала жанталасып жатқанда әкесі аласұрып дәрігердің башмағын тігіп жатқан! Дәрігерлерге қолы жетпеген соң курорттың қызметкерлері арасында жүрген өтірік дәрігерлерді табатын көрінеді. Бір күні Алшымбай деген Бурабай поселкесінің бақташысының үйінде отыр едік. Үйге бір қалпе жүзді, көзіне сүрме тартқан, сыпайы киімді қазақ еніп келді. Келе намаз оқыды, таспиық тартты.

Қажының қасынан екінші үйге қарай бір қазақ қатыны жүгіріп, қашып барады. Мұны көрісімен жүрегі құрғыр сезе қалды. Бала таппаған қатынды «көшіріп» жатыр екен. Курорттан үш-төрт шақырымдай жерде көл жағасында қымыз сататын 6 — 7 үй отыратын. Ол бұл үйлерден бөлек. Ол бір жалғыз үй. Бұл Масаратұлы деген білгіш емші екен. Бурабайдың поселкесіндегі докторге мамыр айынан шілдеге шейін қаралып, шығынданып, жазылмаған соң Ілияс деген қазақтың ноғай қатынына қарата бастаған екен. Ілиястың туыс ететін қазақтары оған сенбейді. Бурабай поселкесінде қасап қылып, қымыз сатып отырған Оралды да жазған дейді. Мұның бәрін айтып отырғандығым әншейін өнер-білімнің шырағы болуға тиісті курортта қараңғы нашар қазақтарға жарық сәуленің азғантай пұшпағы қалмағандығы. Ол маңайдағы нашар қазақтарға жәрдем беру курорттың міндеті емес деп айтар. Бірақ ондай пікір қате. Курорт қара халық үшін емес пе?! Бурабайда мынадай мінез бар. Әлгі поселкенің жағында орындарына ақша төлеп отыратын он шақты нашар үйдің ішінде балықшы шал бар. 2—3 жастау балалары бар. Бір бала қу отын теріп жүрсе, шұбар Сидор деген ағаш қорушысы балалардың қайласын тартып алыпты. Балықшы шал елу алабұға апарып беріп, қайласын қайтып алыпты. Енді сол шұбар Сидор тағы да шалдың балаларынан балтасы мен арасын тартып алыпты. Шал тағы да апарып беруге балық даярлап жатыр. Біp күні Бурабайдан 18 шақырым жердегі Шортанда кедейді құтырған ит қапқан. Оны естіп курорттың бастықтары иесіз жүрген иттерді курорттан атуға бұйырған. Поселкенің иттерін жұмысы жоқ қазақтың бүрісіп отырған он шақты нашар үйлеріне Долманов деген милиция-ақ келе сала есігінің алдында жатқан итін атып салған екен. Оқ пен түтін үйге кірген. Ит жатқан іргенің ішкі тұсында, кішкене баланы түтінімен оқ шарпыған. Бала қорқып тұра қашып, жынданып, басын темірге ұрып алған. Басынан аққан қанын бала оқ тиді деп шошынып, азан-қазан болған. Қажы мен Доланов кете барған. Балықшы шалдың қатыны жылап, ұлыққа арыз берген. Долановтың ісін кім тексереді дейсің. Елде осындай да жайлар бар. Мұндай іс жерде, әр елде бар шығар. Бірақ үкіметтің курортында мұндай болмаса керек.

1925 жыл.

Мен ұшпыр соғуға түстім. Ә дегенде қалай соғудың мәнісін білмей, «ақауыз» болып шығып жүрдім. Ұшпырлар күндіз бір кезек, түнде бір кезек болып, екі рет жер астына түседі. Мен күндізгі кезекпен түскемін. Жаман, жыртық киімдерін киіп жер астына түскен жұмысшылардың түрі тірідей көрге түскен адамдардай болады... Күнімен жер астындағы су сорғалаған қараңғы үңгірлерде шаммен жүресің. Шаммен тұрып көк тасқа көк құрыш жүзді темір қазықты ауыр балғамен бар күшіңді, бар жаныңды аямай аласұрып көк темірді көк тасқа шақ-шақ еткізіп дүрсілдетіп кеп соғасың. Терең жер астын кеулеген қараңғы үңгір забойларға жағалай күрсілдетіп соққан ұшпырлардың даусы бүкіл жер астын қозғалтады. Жер астын күңірентеді. Мыжғылап соғып, соғып, көкиық болып, екі иығын салбырап, жүрегің қарайып, үсті-басың ылай суға сүңгіп шыққандай болады. Міне бұл тәрізді бейнетті істеп-істеп, бір тиын таппай «ақауыз» болып шығудың қандай екенін өзі «ақауыз» болмаған кісі білмейді. Әуелі мен екі күннің бірінде сондай болып жүрдім. Біраздан соң азырақ төселіңкіреп «ақауыз» болмай ақша таба бастадым. Тапқанмен ақша қанша? Күн ұзын жер астында тас қашап, жанталасып қимылдап тапқан ақшаң тәуір киім киіп, тәуір тамақ іше бастасаң, елге жіберуге жетпейді. Елге жібере бастасаң өзің жөнді киім кимей, тәуір тамақ ішпей жүру керек. Ал ауыр жұмыста жүргенде біздің қазақ баласына күштірек ас ішіп жүрмесе болмайды. Оны өздерің де білесіңдер. Сүйтіп жанталасып жүріп тапқан ақшаң мұқтажыңның біріне жетсе, біріне жетпейді... Қысқа жіп күрмеуге жете ме?.. Шиқан қалжыратып жұмысқа бара алмадым. Ертеңінде, жұмысқа шақырған таң алдындағы шаба қағысымен, жолдастарым жұмысқа жөнелуге киініп жатты. Мен де кептіруге жаюлы тұрған, көк тастың суымен араласқан, көк лайы сіңген жыртық, шоқпыт жамаулы біріне-бірі сай шекпен, пеш бет, шалбар, етігімді киіндім. Белбеуіме майшам орнатқан темір шамдалымды байлап, қалтама бір қорап сіріңке салып, жолдастарыммен бірге жөнелдім. Таң жаңа ғана сарғайып бозарып атып келе жатқан кезі еді. Қыстың қылшылдап тұрған кезі. Қызыл шұнақ аяз. Қар да қалың еді. Жота-жота қарлардың арасында үйлердің төбелері ғана қараңдап қылтыңдайды. Тек машинаның ұзын қара мойындары ғана биік аспанға созылып қою қара түтінін будақтатады. Үсті-бастары көкала балшық сіңген саусылдаған шоқпыт киімді жүз қаралы жігіт сұп-сұр болып, шұбырып сықырлап келіп, қалалы жердің құдықтарында қылып, шегендеп тақтай қиған, аузын қақпақтаған төртбұрышты тесікке біртіндеп жоқ болып жатырмыз. Жұрт белдеріндегі шамдарын жағысып, қақпағы ашылған қималы құдыққа арттарымен түсіп, шахтаның сатысымен тырбаңдап, көткеншектеп, кейін шегінген төрт аяқты мақұлықша төмен құлдырап кетіп жатыр. Сатылардың көлденең ағаштарына жылда-жылда, сырт-сырт етіп жабысқан жұмыскердің қол-аяқтарының дыбыстары және жер астынан уілдеген леппен бірге шыққан дыбыстары күңгір-күңгір естіледі. Қап-қара болып үңірейген шахтаның аузы қу тамақ үшін дамыл көрмей аласұрған, жанды жанмен асыраған халықты тірідей жұтып жатқан жалмауыздың аузы тәрізді. Қараңғы жер астынан уілдеп шыққан леп — құтты жалмауыздың демі сияқты. Жұмыскерлер тапырлап бірінің соңынан бірі шахтаның үңірейген аузына жұтылып жатыр... Мен де жұтылып кеттім. Сатымен тырбаңдап, төмен құлдырап кетіп бара жатырмын. Менен кейін біреу түсті, одан кейін біреу, одан кейін біреу. Белдеріндегі шамдары жылт-жылт етеді... Менен кейін түскен жігіт те жылда-жылда тырбаңдап, артқы аяқтарымен мені басыма теуіп қалуға таянып, мені қуып келе жатқан мақұлық тәрізді. Мен де менен бұрын түсіп кетіп бара жатқан адамның тырбаңдаған қолдары мен қараңдаған басын қуалап барамын, бір сатыдан бір сатыға, бір сатыдан соң бір сатыға тарсылдап түсіп барамыз... Жер астының үңгірлеген қуыстарын «забой» дейді. Міне, сол забойлар тарау-тарау болады... Бәрі нөмірленген болады, бірінші, екінші деп бастап... Қасен біледі... Сол забойларға жұмысшыларды таратып жіберіп тұратын жұмысшылардың үстінен қарайтын басқарушы болады. Жұмысшылар оны «паренжік» дейді. Жер астын билейтін үлкен ұлық шегір мен наренжіктер байдың итаршылары болады. Наренжік біреу емес, әлденешеу болады. Бас-басының үстінен қарайтын, билейтін істері бар. Әйтеуір бәрі де жер астындағы ұшпыршылар мен қара жұмысшыларға айғыр... Мішен деген қазақ «наренжік» келіп жұмысшыларды забой-забойға жұмысқа тартты. Қара жұмыстағыларды қара жұмыстарына, ұшпырларды өз жұмыстарына... Қараңғы жер астындағы тарам-тарам үңгірлерге шамдары жылт-жылт етіп күңгірлесіп жұмысшылар тарады. Ұшпырлармен бірге мен де ұшпырларымды санап алып, балғамды алып, «наренжік» жұмсаған бір забойға келдім. Бір үңгірге келген он шақты кісі едік... Көкала жақпар тасқа жағалай тұра қалып, ұшпырды салып кеп қалдық. Тұп-тұтас, жермен-жер болып жатқан көкала тасқа шақылдатып ұшпырды қадап жатырмыз. Бір қолда ауыр балға, бір қолда ұшпыр. Ұшпыр темірді ауыр балғамен көкала тасқа жағалай шақ-шақ еткізіп ұрғанда, жер астының үңірейген, үңгілген түпкір-түпкірлерінің бәрі жаңғырығады... Ұшпыр соққанда, қашап үңгілген тесікке су жіберіп соқсаң, көк тас азырақ босаңсығандай болады. Ұшпыр соғатын жерің төменде болса, қашай бастаған жеріңе су жіберіп отыру жай болады той. Ал ұшпыр биікке созылып тұрып соғуға тура келгенде, қашап тұрған тесігіңе су салып тұру қиын болады. Суды қолыңмен алып шашып тұру мандымайды, көп уақытты алады... Мен енді лаж жоқ, жер табанындағы ылай суды аузыма ұрттап алып, қашап тұрған тесіктеріме ылай суды аузыммен атқылатып жіберіп отырдым. Жоғарғы төбеден тамшы тамғандықтан, жер табанында шылпылдаған ылай су болғандықтан, үстіне жаңа қашап жатқан тесігіңе салған суың ұшпыр соққанда бет-аузыңа шашырап тұрғандықтан, біраздан соң үсті-басың, бет-аузың көк ылай суға аунап тұрған адамның түріндей болады. Жұмыс доғаратын уақыт болды. Манағы бізді жұмысқа таратқан нәренжік Мішен деген жігіт пен жазушы орыс келді. Жағалай әрқайсымыздың тескен тесіктерімізді санап, өлшеп жатыр. Бір уақытта кезек маған келді, мен ең шетінде едім. Тесіктерімді көрсеттім. Мішен наренжік тескен жерлерімді өлшеп көрді де, орысқа орысшалады... Сүйтті де маған қарап:

1928 жыл.

Таныс ауылымның үйінде отыр едім, үйде бірсыпыра кісілер бар еді. Бір атты кісі үйге келіп түсіп, атын белдеуге байлап, біз отырған үйге сәлем беріп кіріп келді. Үйдегілер сәлем алған соң, кіріп келген жігіт төрге шығып отырды. Денелі сары жігіт. Бетпақтың бұйра қызылшасы сияқты. Тырбиған сары жез мұртты, иегінің үшінде сондай тарбиған сары сақалшағы бар. Үстінде ескі тозған жыртық, келте торы құлын жарғағы бар. Белін жамандау шүберек белбеумен буған. Аяғында бастама ескі жамаулы шолақ қоныш етігі бар. Киіз байпағының қоныштары тозып, жырымдалып қайырылып төмен қарай қыжырайып салбыраған. Қолында тобылғы сапты қамшысы бар. Үйдегілермен амандасты, менімен де амандасты. «Бұл кісі кім?» — дедім.

Мен Ашайды еститін едім. ...Ашайдың қызыл тазысы кеше бір қызыл түлкі алыпты... Ашай бір шошқа атыпты... Ашай былтыр жау түсіргенде, жаудың мылтығын алып қалған екен... Ашай он шақты жауды жалғыз өзі түсірген ғой... Әуелі біреуін үйінің жанында аңдаусызда атынан құлатып алып, үндемей ұрып, қол-аяғын байлап, әйеліне күзеттіріп қойып, өзі мылтығын алып, жаудың атына мініп, өзге жауды қуып түсірген ғой... — деген сөздерді еститінмін.

Сол Ашай жалқындай болып, шоқпардай болып менің жанымда отыр. Қараймын.

Ашай басын қозғап:

Үйде отырғандардың кейбіреулері жымиысты. Біз отырған үйдің иесі Көшінбайды ұлын ертіп Ашай тысқа шықты. Біз үйдегілермен Ашай туралы сөйлесіп отырдық. Кешікпей Көшінбайды інісі үйге кіріп, мені тысқа шақырды. Тысқа шықсам, үйдің сыртында Арқаның сары бүркіт індей болып күжірейіп Ашай отыр екен. Мені Ашайдың қасына ертіп келді.

Ашай анаған:

Мен Ашайдың қасына отырдым. Ашай менімен танысуға келгендігін айтты. Өзінің кім екендігін айтты. Ақырында:

Мен Ашайдың мұнысына қатты риза болдым.

Ертеңінде жалғыз Ашайдың ауылына келдім. Ашай кішкентай үйін тазалап, жаңа киізін төсеп қойған екен. Ашай екеуіміз үйде сөйлесіп отқа таяу отырмыз. Ашай домбыра шертіп отыр. Домбыраны жақсы шертетіндігі көрініп отыр.

Жуан саусақтары жарыса билеп, сыдыртып ойнап, сегіз пернеден Ашай әдемі күйді сыңқылдатып отыр... Ашайдың жас келіншегі қазан астына от жағып, шай мен ет дайындап жүр. Ашайдың ауылы үш-төрт үй. Кедей ауыл тәрізді. Ашайдың өзі де, үйі де нағыз нашар кедей екендігі әр нәрсесінен байқалып тұр. Кішкентай қоңырша киіз үй. Үй ішіндегі азғантай нәрселерінің қызыл тазысынан басқа, Ашайдың жібек пайымен тыстаған түлкі тымағынан басқа іске татитындығы шамалы. Үйінде нәрсе дейтін нәрсе жоқ. Жаман ағаш кебеже, сынықтау абдыра. Ескі киіз аяққап ілулі тұр. Есіктен кіргенде оң жақта, қазан-аяқ, жататын жақта қоқыр-соқыр бірдемелер жатыр. Асуды тұрған қазаны кішкентай ошағының бір жақ бұты қираңдап тұр Мыжырайған қаракүйе басқан құман, шомыт текемет, кір жұқа төсек. Міне, үйіндегі бар нәрсе осындай. Тек біздің астымыздағы төселуі киізі биыл басылған жаңа киіз. Бірақ Ашай кедейлікті үлкен намыс көретін сияқты. Әрбір сөздерінде, үнінде, қияпат қимылдарында ылғи ірілігін көрсетуге тырысады. «Meн кедей емеспін... Мен батырмын. Мен мал дымын!.. Мен ешкімнен кем емеспін!» дегендей түр көрсетуге тырысады. Ашайдың жас жігіт інісі үйге кіріп шыққанда, оттың есік жақ басынан жоғары шықпайды. Ашайдың алдында әдеппен отырады. Ашайды «Ашеке» дейді. Ағасына (Ашайға) бір төре сияқтандырып үлкен кішілікпен, үлкен құрметпен қарайды. Інісі үйге бір кіргенде Ашай інісіне сақ шаруа Байша қарап:

Мен ішімнен: «Е, мына байғұстың жылқысы тәуір екен ғой, сөздерінің түріне қарағанда! — дедім. Бірақ біраздан соң «жылқы» деп қампайтып отырғаны үйінің ортасындағы 10 шақты ғана тай-байтал екенін білдім. Інісі менің атымды жылқыларына апарып қосып келді. Кешке тысқа шығып, ауыл жанында тұрдық. Қорасына келіп иіріліп, үй-үйінің ортасындағы жүз шамалы қойды көріп тұрып мен Ашайға.

Ішімнен: «қу кедейлік ай, талай ердің қажырын мұқатып, талайдың көңілін назаландырып, талайдың қанатын қырықтың- ау!» — дедім. Енді Ашаймен әбден дос болып алдық. Кешке от басында домбыра шерткізіп отырдық. Ашайдан әңгімелер сұраймын... Ашай күйшілік, аңшылық туралы әңгімелер айтып отыр...

Сөзден сөзге көшіп отырып, Ашай соның батырлығын әңгіме қылды.

Дәл бара жатқан беттерінде біздің мына тоқтауылдар бар. Мен сол алдындағы елге таяныңқырасын деп қараларын көріп келемін. Енді біраз жүргенде, алдындағы ел таянып та қалды-ау дегенде, маған тағы да дыбыстады. Сол кезде атымның айылдарын сипалап қарап алып, «тәуекел» деп, ақырып, «жаумұндалап» атты қойып қалдым. «Жаумұндалаған» дауысым да шықты. Бесатарды да бастарынан асыра гүрсілдетіп атып-атып жібердім. Түн ортасында тым-тырыс жатып жон жаңғырығып кетті. Қаперсіз келе жатқан жау бытырай жөнелген жылқымен бытырап ұйқы-тұйқы болды. Бір-екеуің аттарын көздеп атып жіберіп едім, — біреуі аттан түсіп қалды.

Уа, «жау мұнда!», «жау мұнда!», «Аттан!» — деп келемін.

Сол арада алдымыздағы ел, үріп шулап қоя берген иттің даусы шықты. Айқайлаған ел адамдарының да дауыстары естілді. Енді ұры артына қарай алмай, қаша берді. Жаңа бір-екеуі не мылтық атып ақырып едім, олар да түсті. Сөйтіп, елден кісі келгенше екеу-үшеу ін өзім түсірдім. Елден кісі келген соң өзгесін түсірдік. Үшеуі-ақ қашып құтылып кетті. Өзі он екі кісі екен. Тама қызылқұрттың ұрысы екен. Ішінде Жүсіпбек төре бар. Жылқы өзіміздің мына Арқадағы Шұбыртпалының жылқысы екен!..

Ашай келіншегі үшін де мақтанғандай қарап:

Ашайдың әйелі ашаңдау, сүйектілеу, қаракер көз, ақылды тұйық қабақты, орта мұрынды, 22—23-тегі құбаша келіншек. Ашайдың әңгімесіне мақтанбады, әңгімеге бір де сөз қоспай отырды. Тек маздатып баялышты жағып отыр. Ашайдың қасында, киіз үстінде отқа бетін беріп қызыл тазы жатыр. Тобылғы торы көзін жаудыратып қызыл тазы домбыраның күйі араласқан әңгімені тыңдап жатыр. Қызыл тазы туралы да бірсыпыра сөздер айтылды.

1936 жыл.

Содан жалғыз ауыл жылжып елсізге, шөлге шықтық. Үлкен таулар артта қалды. Әуелі Арқаның шалғыны бірте-бірте селдіреп, үзілді. Бірте-бірте қалың бетегелер де таусылды. Бірте-бірте Бетпақдаланың белгілері көріне бастады. Селдіреген сұр бояу жусан. Тырбиған сұрғылт көкпек, тырбиған қураған бұйра баялыш. Бозқараған. Жерінің қыраңы тастақ, ойпаңы шақат, сортаң... Бетпақдала сұп- сұр. Елсіз, жансыз Бетпақдала... Қуарған құба жондар ұшы-қиыры жоқ тәрізді, таусылмайды. Елсіз, жансыз Бетпақдала... Сұп-сұр бұйра баялыш қаптаған ойлы-қырлы қиырсыз сұр бетпақ — бұйра толқынды сұр теңіздің тебіндей... Сол сұп-сұр бұйра толқынды сұр теңіздей Бетпаққа шығып ырғалып жүріп отырып, енді Бетпақтың ортасына — құба шөліне шықтық. Бетпақдалада сыдыра аяңдап келеміз. Он шақты түйеге төрт үйдің жүксымақтарын артып, тізген. Ауыл бастығының әйелі салт атпен көшті алып келеді. Әйел үсті-басына қабаттап киінген. Кей түйелердің үстінде жаман шекпен күпіге оранып, шошайып отырған кемпір, бала-шағалар көрінеді. Елсіз ен даланы қақ жарып, изеңдеп, ырғаңдап, аяңдап, шұбалып, түзіліп жалғыз көш келеді. Ұшы-қиыры жоқ сұр бұйра толқынды теңіз үстінде тізбектеліп, шұбап жүзіп келе жатқан бір топ құс тәрізді. Көштің жанында бір-екі салт атты әйел келеді. Көштің алды-артына шығып жортып төрт-бес ит келеді. Көшті қабырғалап, бір үйір жылқысын айдап, бір бала мен ауыл бастығы келеді. Жылқымен жедел, ауылдың үркердей қойын айдап, жирен байталды, жыртық шекпен күпілі сары бала келеді. Көштің алдында бес-алты атты кісі Мәдібектер мен біз келеміз. Бәріміз де ырғалып аяңдаймыз да отырамыз. Сұп-сұр болған айнала, қиырсыз, көлбеген, қуарған дала... Ел жоқ... Жан жоқ... Ұшы-қиыры жоқ. Бетпақдалада шоқтай болып, сыдырып сау аяңдап жүреміз, жүреміз. Теңізде малтығандай қыбырлап, көктегі күннің астына қарай жылжимыз да отырамыз... Таусылмайды. Ылғи құба жон, ылғи сұр дала. Бүгін де сол, ертең де сол, бүрсігүні де сол. Біріне-бірі ұқсайды. Таусылмайды. Біздің де бірқалыпты ақырын ырғақты жүрісіміз таусылмайды. Бізде Бетпақты қақ жарып, таусылмайтын жондарды, қырқаларды сыдыртып, бөгелмей, жалықпай сау аяңдай береміз. Елсіз, шұбалған Бетпақдала да таусылмайды. Біз де ұшы-қиыры жоқ даланы қақ жарып, жан-жаққа бұрылмай, ілгері, ылғи бір қалыппен сыдыра аяңдап, ырғақтай береміз. Жүре береміз... Жүрісімізде бір күшті күй бар. Ол күй, ылғи бірқалыпты ырғалып шұбырған «балбырауын» күйі тәрізді немесе құдды «танго» тәрізді. Кештетіп келіп, соқыр құдыққа жете қонамыз. Лезде баспаналар тігіледі. Біреулер үй іргесінен оп-оңай баялыш шауып әкеледі. Тамызық тигізіп қалса, қу баялыш ду етіп жанады. Қызуы қатты ақ. Біреулер соқыр құдықтан барып су әкеледі. Су талғау жоқ. Табылса болғаны. Тез шай да қайнайды. Етте асылады. Жылқы мен аттарымыз ауыл қасында жайылып, жусан, изен, ебелекті тырсылдатып жұлып жатады. Қой мен түйелер іңірге шейін ауылды айнала жайылып, көз байлана ғана қотанға иіріледі. Түнде төрт жаппа, бір қара қос шоқтай болып бір-біріне тығылғандай бүрісіп, қиырсыз Бетпақдалада бүкіл дүниеден адасқандай кіп-кішкентай болып отырады. Баялышты маздатып жағып, отты жарқылдатып, оттың айналасында сығылысып, әңгімелесіп отырамыз. Домбыра шертеміз. Ауылдың бір-екі жігіті гармонь ойнайды. Бір-екі кішкене қыз бала ен салады. Кейде оттың жарығымен карта ойнаймыз. Сол көш іспен көп күн көштік... Енді кейде шоқы, жал сымақ, тырбиған бұйратта кездесетін болды... Екі жерде бір жақтан жылқы алып бара жатқан екі топ жау құдық. Екі жылқы түсіріп алдық. «Енді ел табамыз», — деп, Мәді бектердің қосы ілгері озды. Мен де олармен бірге кеттім. Бес кісіміз. Қос артқан және екі қап ұн артқан түйе бар. Сұп-сұр бұйра, сұп-сұр толқын Бетпақ шөлін қақ жарып, шоқтай болып жүріп келеміз. Белес-белес Бетпақтың сұрғылт жондарын басып, әр жерде қарауылдап келеміз, ел жоқ. Кешке шейін жүріп, ел таба алмадық. Мәді бектер, күн еңкейген кезде ілгері қарата шабуылдап, әрбір обаға шығып ел қарайды, бірақ ел жоқ. Аттары әбден сабылды.

Кеш батып, қас қарайғанда бір жазылған жалпақ жоннан астық. Жонның асты кемер екен. Кемерден әрі ойылған алқап сияқты ұшы-қиыры жоқтай тұнжыраған мылқау қараңғы дүние. Әлгі жонның астындағы кемерді «Сары тораңғы» дейді екен. Айнала қошқылданып қарайды. Олар не жердің топырағының қошқыл түстері, не жұртта қалған баялыш отындар, не әр түрлі нашар мәнді бұталар. Мұндай бұталар Арқада көп кездеспейді, бұл тек осы шөлейт Бетпақтың кейбір жерлерінде кездесетін бұталар. Бұлар: «мұжығын», «түйеқарын», «итсигек» және солар сияқты көп жұрт аттарын білмейтін шөп, бұталар. «Шолақ тораңғыда» ел қонып жүретін мерзімде көң, қорда жұрт көп болады екен. Оны мына Мәді бектер тіпті даңғыл, жатқа біледі екен. Сол қараңғы түнде бұлар сол кемердің бір жеріне келіп:

Енді сол араға қондық. Қараңғыда аттарымызды қаңтарып қойдық. Қосты тігіп алдық. Жұртта жатқан шабулы баялыш отындарды әкеп қосқа жағып жатырмыз. Мәдібектердің жасы кіші атқосшысы Сүйіндік деген шот маңдай, ала көз, қара жігіт қостың қара бақырымен барып су әкелді. Мосы асып, қоста ұн көже істеп жатыр. Бұл Мәдібектер ылғи Шу өлкесін қыстап, жазғытұрым осы Бетпақты басып көшіп отырып Арқаға келіп, Сарысу өлкесін жайлап, күзге салым қайтадан тағы да көшіп, осы Бетпақты басып өтіп, Шу өлкесіне келіп қыстап, қайтып жүретін елдің балалары. Бұлар Бетпақтың әрбір обасын, әрбір соқыр құдығын, әрбір жонының, әрбір кемерінің, әрбір ойының, әрбір төбесінің қай жерде екенін тамаша жақсы біледі. Және ол жерлерде не бар, не жоқ екенін өздерінің бес саусағындай жақсы біледі. Бұлар қараңғы түнде де Бетпақта адаспайды. Қараңғы түнде бұлар Бетпақта су да табады, жұрт та табады. Қоста ұйықтап, ертеңінде таң атып келе жатқанда аттарымызды әлгі түнде тапқан соқыр құдықтан суарып, біраз оттатып алып, ерледік... Менің атым шөл отына, шөл суына үйренбеген ат, қабақтары қатып жүдеп келе жатыр. Шөлде Арканың шөптерінің бірі де жоқ. Арқада менің атым—күрең аттың жегені — жаздыгүні жасыл жібектей, күздігүні сары жібектей жұмсақ, жұпар иісті, тәтті шөптер еді. Ол шөптер: бетеге, тарлау, көк жусан, қара жусан, жоңышқа, қияқ, бидайық, көде, шалғын, мия, майса және толып жатқан әдемі шөптер. Бетпақта бұл шөптер жоқ. Бетпақтың шөптері селдір, қоңыр, сұр, қуарған, сояуланған қатты, қоңырсұр өсімдік. Ол шөптер: сояу жусан, қара қоңыр жусан, изен, ебелек. Рас, көкпек пен жусан Арқада да бар. Бетпақта да бар. Арқаның суы көбінесе тұщы, тәтті, тұнық су және ондай сулар көп. Үлкен шалқар айдын көлдер, ұзын аққан өзендер, таудан, адырдан сылдырап аққан күміс сулы бұлақтар, көк шалғынды, мөлдір сулы томарлар, тәтті суық сулы құдықтар Арқаның жан-жануарларының сүйген, үйренген сусыны. Бетпақта су сирек кездеседі. Ол судың өзі тапшы және дәмі де басқалау болады. Ол сулар көбінесе сол, анда-санда бір жерде, соқырдың көзіндей сығырайған нашар құдықшалар болады... Ылғи жүріс болған соң, жейтін шөбі, ішетін суы нашар болған, алты ай мінсе арымайтын отты көз күрең аттың қабағы қатып жүдеді. Кешке түсіп байлағанда, таңертең тұрып маңдайын, арқасын сипап ерттегенде күрең ат мені иіскеп, ауыр күрсінетін болды. Кейде күрең аттың қатқан қабағы, терең күрсініп қойғаны мені қамықтыратын болды... Күндегідей, күрең аттың әдемі маңдайын, гәуһардай жайнаған көздерін, жұп-жұмыр жонын сипап, ерлеп жатқанымда күрең ат менің кеудемді иіскеп, ауыр, терең күрсініп қойды... Мен аттың жібек жалды, барқыт түкті мойнынан құшақтап, бетіне, ерніне бетімді қыстым... Жүрегім елжірегендей болды. Елден еріп шыққан ең жақын жалғыз серігім, ең жақын жолдасым күрең ат қой! Бұл араға күрең ат екеуміздің арамыздағы сезім сырларының кейбірін аз ғана келтіретіндей бір-екі өлеңді келтірейін:

Қуаныш бақытты күн бізді тосар!..

Күн салқындау еді... Көсілген, ойлы, қырлы, елсіз жым-жырт құба жондармен жүріп отырып, бір көлденең жатқан биік жонға шыға келдік. Жонға шыға келіп, бәріміз де қуанып шу ете қалдық! Жонның асты жазық ой екен. Ойда қалың көп жылқы жатыр екен. Көзін қаптаған томағасын жұлып алған зарыққан бүркітше, аяғымыздың астында жайылып жатқан қалың жылқыға қарап тұрдық.

Мәдібектер жылқыны тани кетті.

Жылқыны көрген соң бәріміз де көңілденіп, мен сәл аңырайыңқырап, жылқы жатқан ойға қарай келеміз. Қызыл изенді, сұр көкпекті, тырбық қара жусанды ойда бытырап, қаперсіз жайылып жатқан жылқыға таянғанымызда, жылқыдан екі атты кісі бізге қарай жүрді.

Мәдібектер қарсы келе жатқан екі кісіні танып келе жатты.

Жылқыдан қарсы келе жатқан екі кісі де Мәдібектерді танып келе жатқан сияқты. Олардың бірі көнелеу қоңыр киімді, қарына құрық сүйреткен, астында жараулау жирен жылқысы бар, жылқышы тәрізді. Мәдібектердің «байдың өзі» деп келе жатқаны екіншісі сияқты. Оның астында қара жал, қара құйрық, семіз, тоқ, сары аты бар. Үстінде қара күпісі бар, басында қарамен тыстаған ескілеу түлкі тымақ, аяғында саптама қар етік, беліндегі былғары күміс кіселі белбеуі, күміс үзеңгісі мен ерінің күмістеген қасы ағараңдап келеді. Бай кісі асықпай, астындағы семіз сары атты ақырын аяңдатып қана келеді. Өзі дөңгелек бетті, қызылшырайлы, қара сақалды кісі көрінеді. Біз пысық аяңдатып келеміз. Қарсыма-қарсы жиырма қадамдай келгенімізде Мәдібектер сәлем де берді және балаша ақырын жыласып та жіберді. Мен бұларына түсінбедім. Бәрі қол ұстасып амандасып, аманшылық айтысып жатыр.

Мәдібектердің жылағаны — таяуда Тыныстың жігіт болған үлкен ұлы өлген екен. Тыныс ауылына қарай алып жүрді. Жылқының шетін аралай жүрдік. Мен жылқыға таңырқай қарап келемін. Байдың жылқысының қарамы бес-алты жүздей. Жылқысының дені қара жал, қара құйрық, сары. Мен жылқысының түсіне таңырқап келе жаттым. Ел шеті осы Тыныс байдың ауылы екен. Бетпақты басып Шуға келіп қыстап қайтып жүретін бұл Тарақты деген екі болыс елдің өзге ауылдары енді осы Тыныс ауылымен жедел Шуға қарай созылып отыр екен. Бетпақты басып Шуды қыстап кайтып, Сарысу өзенін жайлайтын елдерден Ақмолаға қарайтыны — жеті болыс ел. Олар — бес болыс Тама, Алшын, Жағалбайлы. Және екі болыс Арғын, Арғынның Тарақты деген елі. Міні, әлгі Тыныс сол екі болыс Тарақтының жылқылысы екен. Тегінде, бұл Тарақты деген елде жылқы аз болады. Және бұл елде жөнді ірі байлар болмайды. Бұл елдің дені «дөңгелек» ауқатты, орталар болады. Ірі байлары бар ел ана бес болыс Тама, Алшын, Жағалбайлыларда болады. Тыныс байдың үйіне түстендік. Үйінің іші орта ауқатты қара шаруаның үйінен сәл ғана «қоқырлы». Бірақ көз тоқтайтын бір нәрсе жоқ. Тегінде, бұл көшпелі елдердің үй мүліктері жөнді болмайды. Бұлардың көбінің үй мүліктері мал басындағы, отардағы бас малшылардікіндей болады. Бұлардың байларының тұрмысын Арқадағы байлардың тұрмысымен салыстыруға болмайды. Мысалы, анау пан Нұрмағамбет, тіпті анау Олжабай, Барлыбай, Нұралы балаларымен бұл көшпелі елдің ауқаттыларының тұрмыстары екі басқа... Аналар — паң, ақсүйек, би, шаруадан жиренетін мырза байлар. Ал мыналар — шаруа баққан, кір мойын, майлы етек, малшы байлар. Тыныс ауылы Шу қыстайтын екі болыс Тарақтының ең артқы ауылы екен. Тыныс ауылынан аттанған соң, біраздан соң екі бөлініп жүрдік. Мәдібектер тұра жөндеріне жүрді де, Мәдібектің немере інісі Батырбек екеуіміз бөлініп бір жөнмен жүрдік. Сол елдегі бір орташалау шаруалы адам Батырбектің құдасы екен. Батырбек қасына мені ертіп алып, сол құдасын іздеп, екеуіміз кешке шейін жүгіртіп ат сабылтып, құданың ауылын кешке әрең таптық. Онда қонып, ертеңінде Мәдібек ауылына келдік. Мәдібек ауылында үш-төрт күн жаттым. Ол екі арада, кейін көшіп келе жатқан менің серіктесіп шыққан ауылым да сол маңға жетті. Мен енді атыма мініп жүріп отырып сол серік ауылыма келіп қосылдым. Серік ауылымның иесінің апасы сол елдің бір орталау шаруалы Орынбай деген сақылау адамның қатыны екен. Менің серік ауылым сол Орынбай ауылының, апасының маңына келген екен. Орынбай ауылының қасына келгенмен біздің серік ауыл оңашалау отырады. Біздің серік ауылдың иесінің үлкен баласы, әлгі Көшкінбай батыр ауылында жоқ екен. Біз Мәдібектермен озып кетісімен Көшкінбай да бір жаққа жол жүріп кеткен екен.

Бұл — біздің серік ауыл — төрт қараша жаман үй. Оның үш үйі кедей. Тек, ауыл иесінің шаруасы орташаға таяу! Үш кедей үйдің бірі Сұлу Сыздық дегендікі. Бұл төрт үйдің сол Сұлу Сыздықпен және бір үйі Бетпақты, Шуды мекен қылатын екі болысқа бөлінген сол Тарақты деген елдің қазақтары, ал ауыл иесі Есенбай деген мен оның бөлек үй болып отырған үлкен баласы Көшкінбай Бетпақ пен Шуды мекен қылмайтын, Арқаны: Ақтау, Ортау, Атасуларды мекен қылатын Алтай деген елдің қазақтары. Тарақтының да, Алтайының да түбі бір болғанмен, екеуінің де түп руы болғанмен, Арғын ішінде бұл елдер бөлек-бөлек ел болып отырады. Арғын деген елдің ең көп, көп болған соң ең мықты, ең күшті атасы Алтай болады: Алтай — он екі болыс ел (12 болыс). Алтайдан соңғы көбі болған соң, одан соңғы мықтысы Қарпық деген атасы болады. Қарпық — тоғыз болыс ел (9 болыс ел). Менің түбім сол Арғынның Қарпығы болады. Сол біздің төрт үйлі серік ауылдың екі үйінің бірі әлгі Сұлу Сыздық.деген еді. Екі болыс Тарақтыда Сыздық деген бірнеше кісі бар. Бұл Сыздықтардың екеуі бай адамдар еді. Елде сол байлардың аты шығулы еді. Ал мына Сыздық кедей болғанмен еті тірі, пысық адам болғандықтан, бұл да белгілілеу адам еді. Сондықтан Тарақтыдағы осы белгілі үш Сыздықты жұрт бірін-бірінен айырып айтуға үшеуіне де айырым ат қосқан екен. Екі бай Сыздықтың бірі үлкен қарабурыл сақалды, қара-алакөз, жалпақ бетқара кісі екен. Оны жұрт «Қарабурыл Сыздық»деп атап жіберіпті. Екі бай Сыздық арықтау, еңкектеу, әлсіздеу адам екен, оны жұрт «Салпыетек Сыздық» деп атап жіберіпті. Ал үшінші мына кедей Сыздықты «Жаяу Сыздық» деп атап жіберген екен, бірақ ол атты кейбіреулер намыстау көріп, мұны тағы да «Сұлу Сыздық» деп атайтын болған екен. Әрине, мұның өзіне де «Сұлу Сыздық» деген ат ұнаңқырайды екен. Бұл аттарға жұрттың әбден құлақтары үйреніп қалған соң, тіпті бұлардың әлгі «Сыздық» деген аттарын айтпай-ақ бұларды әлгі "Қарабуырлы», «Салпыетек», «Жаяу», «Сұлу» деп те атайтын көрінеді.

Mіні, мен енді Көшкінбайды сол Сұлудан сұрадым.

Meн сонсоң ғана түсіндім.

Сұлу мені Орынбаймен таныстыруға соның ауылына ертіп жүрді. Бұл Сыздық «Сұлу» деген атақты ақтауға тырысатын сияқты. Шынында өзі әдемі, сұлулау екені де рас. Орта бойлы, дөңгелек бетті, қызылшырайлы, әдемі қара көзді кісі. Әттең, қара мұрты аздау және селдірлеу. Иегінің ұшындағы шоқша қара сақалы да аздау және селдірлеу. Селдірлеу болса да сақалын тұжырып, тегістеп және бірен-саран оқшау шыққан керексіз қылшықтары болса, қасының айналасындағы жаман бытыранды қылдарын қыратын шарманке қатындарша іскегімен жұлып тастайды, іскегі ылғи қалтасында даяр жүреді. Өзі қанша кедей болғанмен киімді де әлінше сыпайы киеді. Басында түлкі тымақ. Аяқта кебіс байпақ. Үсте сұр драп шекпен, оның ішінде жұқалау болса да бешпент-шалбар. Шалбарының балағын сыртқа салған. Сұр драп шекпенінің ішінен, бешпентінің сыртынан жылылыққа киетін және бір киімі бар. Ол киімі шекпені мен бешпентінің арасында болған соң көрінбейді. Және Сұлудың өзі де ол киімін көрсетпеуге тырысады. Ол киімін әдейі байқап жүріп бірде ғана көзім шалып қалды. Ол киімі бір ескі, жамаулы, жыртық күпішенің сілемі екен. Сұлу ол шоқпытын ұясын жасырған бөденеше жасырады. Ол киініп, шешінгенде, сыртындағы сұр драп шекпені мен ішіндегі сұр бешпентін ғана көресің, екі арадағы жаман күпішенің сілемі көзіңізге түспейді. Сұлу екеуіміз атқа мініп Орынбайдың ауылына келе жатырмыз. Күн дәл сол күні суықтау еді. Менің астымда өзімнің күрең атым. Үстімде түгел қазақша, арғынша киім. Басымда қоңыр елтіріден тымақ. Үстімде сұр нашарлау драппен тыстаған түйе жүні күпі. Аяғымда саптама етік. Бұтта жүн тартқан сырма шалбар. Күпінің ішінде тоқты терісінен істеген бешпентше тоным бар. Қысқасы менің киімдерім жылы, бірақ бастағы жұқа қоңыр елтірі тымақ, қыстың қатты суық аяздарында қоңылтақтау болатын. Бірақ дегенмен ол күндердегі Бетпақтың суығына мен тоңатын емеспін. Қасымдағы Сұлуға қараймын, ол тоңыңқырап келе жатқан сияқты. Буынған белі жіңішкерек көрінеді.

Мен: «Әй, осы бүгін сұр шекпеннің ішінен әлгі «құпия» күпішесін кимеген-ау! — деймін ішімнен. Бірақ Сұлу тоңғанын білдірмей келеді. Бірақ ол «білдірмедім» дегенмен суық болатын емес, мен оны көріп келемін. Сұлудың астында баласымен екеуінің арасындағы жалғыз көк аты. Көк ат— бәйгі ат, мүшелі сұлу жылқы. Өзі мейіздей қатып жараған, тек сәл еті жұқалау, «бір шабар» ғана еті бар. Көк ат бүкжеңдеп аш бөріше аяңдайды. Сұлу суыққа тоңыңқырап, екі бетінің ұштары қызарып, көздері кірбиіңкіреп, астындағы әдемі жарау көк атын сипай қамшылап, қимылдап қояды. Көк ат елеңдеп, селтеңдеп, қаранып аяңдайды.

Мен Сұлудың тоңып келе жатқанын көріп, ішімнен әр нәрсені ойлап келемін. «Байғұс, күндегідей-ақ қылып ішінен көрсетпей-ақ әлгі күпішесін неге кимеді екен?..» — деймін.

«Әлде, мына баратын ауылымызда мұның сәнденетін біреуі бар ма екен?» — деймін. Біраздан соң ойнап, дыбыстап, Сұлуға: . — Мына... Орынбай ауылында жақсы сұлу қыз, сұлу келіншектер бар ма? — дедім. Сұлу астындағы көк атты азырақ тебінгендей болып қозғалып, кірбиіңкіреген көздері жарқ етіп күлімдеп, маған қарады. Сұлумен бірге көк ат та ортекеше ойқастап, бұрынғысынан да әсем сылаңдай басты. Ойбай, қыз жоқ, бірақ сұлу келіншек көп... Көресің ғой өзің!.. Мөлдір көздер табылады! — деді.

Мен күлдім. Бірақ ішімнен: «Әй байғұс-ай, сонда да, бүгіндей күні, жыртық жамау болса да, шекпеніңнің ішінен шомыт күпішеңді кимеген екенсің, бәрібір оны сен ешкімге көрсетпес те едің ғой!» — дедім... Сүйтіп, әңгімелесіп жүріп отырып біз Орынбайдың ауылына келгенімізде, Орынбайдың өз үйінің жанындағы боз отауша жаппадан бір әйел шықты. Біз әйелмен амандастық. Әйелдің түріне қарағанда жасы отыз шамасында болар. Дөңгелек үлкен қара көзді, қараторы әйел. Басында ақ кимешек. Кимешектің бетін күміс шытырлаған. Үстінде судыраған қара сәтен шапан. Аяғында еркекшелеу, бірақ шолақ қоныштау саптама етік. Әйел — өзі шығып тұрған боз отаушаның иесі — Орынбайдың келіні сияқты. Бұл кішкене үйдің кигізі әлі боз болған соң, мен оны отау ғой деп ойладым. Бұл Бетпақты аралап Шуды мекендейтін елдердің бәрі де жыл он екі айды кигіз үйде өткізеді. Тек бірен-саран үйлер ғана қыстың екі-үш айында Шу бойындағы балшық үйлеріне кіреді. Ал кигіз үйлерінің көбі (100-ден 95) ұзақ көшуге ыңғайланып істелген ылғи кішкентай болады. Және ол кішкентай аласа үйлерге ылғи от жаға берген соң, ол үйлер түтінмен ысталып қап-қара болады. Біpен-саран, тәуір ауқатты адамдар ғана жаздыкүнгі шілдеде Сарысу бойына келгенде ғана үлкен үй, ақ үй тігеді. Өзге уақыттарда байлардың өздерінің көбінікі ылғи кішкентай, томашадай-томашадай қараша үйлер болады. Бұл елдер Арқадағы елдердей, үлкен үйлер тігіп отырмайды. Арқадағы елдер бұл елдердің үй түрлерінен-ақ «Шушы», «Шөлші» екендерін таниды... Біз әйелмен амандасып аттан түсе қалғанымызда, әйел біздің аттарымыздың шылбырларын алып, отаушасының белдеуіне байлады.

Әйел бізге есік ашып енгізді.

Орынбай денелі, толық, ат жақты, құба кісі екен. Баялышты асулы қазан астына қыздыра жағып отыр екен. Жарқын жүзбен бізбен амандасып, менімен танысып, Орынбай қою дауыспен кеудесін көтере сөйлеп отыр. Тез самауырға от салынып жатыр. Қазанға семіз қойдың шылқыған дәмді еті салынып жатыр... Бүкіл Қазақстанда қой етінде, жалпы мал етінде, осы Бетпақтың қара жусан, қызыл изенін жеген қойдың етінен, Бетпақтың шөбін жеген малдың етінен дәмді етті мен ешбір жерде көргенім жоқ! Сөйтіп, енді Бетпақты кезіп Шу қыстайтын қалың елдің ішіне кірдік... Енді тұрмыстың өз әлінше қызығы да бола бастады. Әсіресе Бетпақ шөлдің жерімен, өсімдігімен танысу, бұл жердегі баса-көктеп көшіп өтіп, отын оттап, суын ішіп, Шуға барып қыстайтын бір жосын қалың елдің тұрмыс күйлерімен танысу, олардың кейбір мінез-құлықтарымен танысу өз алдына бір қызықты нәрсе болды. Арғын, Керей, Уақ елдерінің Арқадағы қалыңында кез болмаған кейбір мінездер — бұл Бетпақты басып, Шуды қыстап жүрген елдерде кез болып жүрді. Әрине, және бұл елдерде жоқ талай нәрселер, талай жәйттер, талай мінездер Арқадағы елдерде болады. Ол — белгілі жәйт. Тағы да айтайын, менің бұл келіп араласқан елім Тарақты деген ел. Бұл өзі Ақмола оязына қараған ел. Тарақты деген ел арғын болады. Арғын руының бір бұтақшасы болады. Тарақты екі мыңнан аса үй, екі болыс ел. Бірі «Сораң болысы», екіншісі «Қойтас болысы», «Сораң» да, «Қойтас» та Арқадағы таулардың аттары. Бұл елдің түп мекендері, қыстаулары сол Арқадағы «Сораң», «Қойтас», «Аюлы», «Сары құлжа», «Қоңыр құлжа» таулары. Екі болысқа бөлінген Тарақтының бірсыпырасы сол Арқа тауларын қыстап қалады да, шаруа баққан көпшілігі осы Бетпақты басып Шуға келіп қыстап қайтады. Менің өз елімде Арғын, Арғынның Қарпық деген, одан бері Тоқа деген және одан бері Енең деген бұтақшасы болады. Сол біздің Енең деген ел де екі болыс ел. Ал біздің екі болыс елдің мекені және Алтайдың бірнеше болыс елдерінің мекендері мына екі болыс Тарақтының Арқадағы әлгі мекен тауларымен бірге, аралас жапсарлас болады. Сондықтан бұл елдердің бәрі де бір-бірімен жақын ағайын елдер. Бәрінің түбі де бір, жерлері де бір, жалпы тұрмыстары да бір болады. Бір-бірімен араласып, бірін-бірі өте жақсы біліп отырады. Міні, сондықтан бірінде бар мінез, бәрінде де болады... Бірақ мына Шу қыстайтын елдің кейбіреулерінің кейбір мінездері маған жаттау, қызықтау көрінеді. Ел Шуға қарай жылжи көшіп қояды. Енді қонған жерлердің оты мен суына қарай бір жерде бір күн, бір жерде екі күн, бір жерде тіпті үш-төрт күн де отырады.

Социализм саясында, Ұлы Сталин конституциясының қызықты дәуірінде, Кеңес Одағында жаңа тұрмыс жасаған елдердің туысқандығы бұрын адам баласының тарихында болмаған қызықты, қасиетті туысқандық. Бұл қызықты, бақытты дәуіріміздегі ыстық жүрекпен, шын махаббатпен сипатталған туысқандықты мен жақында Қырғызстанға барғанда айқын көрдім. Қазақ халқының туысқан қырғыз халқымен бұрын тарихи тағдыры, тіршілігі, тұрмысы, мәдениет негізі бір болса да, тіл негізі бір болса да, кеңес дәуірі орнағанша, туысқандық қатыстары онша сүйсінерліктей емес еді. Қазақ халқы мен қырғыз халқын ғасырлар бойы билеген қанды шеңгел төрелер мен манаптар екі елді бір-біріне шоқпар қылуға тырысып, туысқан екі елді бір-біріне жау қылып айдап салып пайдаланып, арам ниетті әрекеттерін жүргізіп келіп еді. Екі елдің ұлтшыл байшылдары қазақ пен қырғыздың қалың еңбекші халқының араларын қашықтатып, сұм әрекеттерін жүргізіп еді. Тек, Ленин, Сталин ұлт саясатының арқасында, кеңес дәуірінде, барлық ұлттар, барлық еңбекші халықтар бір-біріне шын туысқанша кең құшақтарын ашты. Ал Сталин конституциясының тұсында Кеңес Одағындағы халықтардың бірлігі, туысқандығы шын қызықты кезіне жетіп отыр. Қазір туысқан елдердің бір-бірін сүюі, бір-бірін құрметтеуі, ертедегі сұлу қиялда ғана айтылатын сүйіспеншіліктей болып отыр. Адам баласының барлық қызықты, қасиетті сұлу мінездері шын туысқандық, шын достық, шын махаббат, шын сүю тек бақытты елде ғана толық көрінеді. Қазір біздің бақытты елімізде сол қасиетті сипаттар қызықты түрде көрінуде. Бақытты қырғыз елінде сол қасиетті сипаттар, сол сұлу мінездер маған біртүрлі әдемі, келісті, толық сәулетімен көрінді. Мен туысқан қырғыз халқының төтенше шақырылған 5-кеңес кезінде болдым. Съезге қырғыз халқына Қазақстан Орталық Атқару комитетінің туысқандық сәлемін айтып, сөз ішінде Қазақстанның соңғы үш жылдың ішінде тұрмысын жөндеп, алыпша алға басқанын айтқанымда, съезд ду түрегеліп қол шапалақтап, шын туысқандық қуанышын білдірді. Туысқан елдің әр түкпірінен сайланып келген делегаттарының тобында, мен қасиетті, қымбатты бауырларымның арасында отырғандай болдым... Қырғыз халқының домбыраның, қобыздың үніндей сұлу дыбысты, сым күмістей орамды, шие жібектей нәзік әдемі, бай тілі маған өзімнің ана тілім сияқты естілді. Және өте-мөте қуанғаным сол, сұлу тілмен шеберлеп сөйлей білетін өнерлі, білімді, қасиетті жігіттердің өскендігі болды. Мысалы, Қырғызстан халық комиссарлары кеңесінің председателі Баялы Исакеевтің жасаған баяндамасы, жер халық комиссары Еркебек Есенамановтың сөйлеген сөздері, Көркемөнер комитетінің бастығы Айылшыновтың сөздері, жастар ұйымының хатшысы Қамбаровтың, сөздері, жас ақын Маликовтың съезде оқыған әдемі өлең-жыры туысқан қырғыз халқының сұлу тілінің шеберлерін көрсетті. Және бұлар өздерінің білімді, кестелі сөздерімен қырғыз елінің әдемі жастары гүлденіп өсіп келе жатқанын көрсетті. Әрине, туысқан елдің қаулап, гүлденіп өсіп келе жатқанын көрсететін бұлардан басқа да адамдар аз емес, туысқан халқыңыздың кәзір оқу, білім істері, мәдениет істері қаулап өркендеуде Аалы Тоқамбаев сияқты белгілі ірі жазушысы бар. Маликов сияқты дарынды шебер жас ақыны бар. Мұқай Елібайұлы сияқты байсалды өнерлі жазушысы бар, Тұрысбеков, Доқтыров сияқты қатты өсіп келе жатқан жазушы, әдебиетшілері бар. Театрда, көркемөнер басында да өнерлі, білімді жігіттер аз емес. Театрда шоқталған ойыншы, әнші, қобызшы, домбырашы жігіттер мен қыздардың талайы мәдениеттің жоғарғы сатысына аяқ баса бастағанын көрсетіп болған. Мысалы әндері әдемі, ырғақты Мұса Бәйетов ел ақыны. Қазақ домбырамен, қобызбен сұлу сырлы күйлер шертетін Алтай Қоғамбаев, әртіс, ойыншы Шәркен және басқалар. Мұсаның «Ойлану» деген күйі, Алтайдың «Есімде» деген сұлу сырлы күйлері менің көкірегіме, менің көз алдыма тізбектелген сұлу күйлі суреттерді елестетеді. Қырғыз елінің мәдениет майданында істейтін адамдарының өсуі мен жалпы әлеумет істерінде адамдары да қаулап өсіп келе жатқандығы айқын көрінеді. Еркек былай тұрсын, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісінің орынбасары Кәмила Жамансариева, Ғарып-қасерлер комиссиясының орынбасары да әйел. Бұл әйелдердің іс басқарулары кейбір еркектен кем емес. Міне, бұл халқымыздың мықтап өскендігін көрсетеді. Қырғыз елінің колхоздары да бақытты, қызықты, молшылық тұрмысқа мықтап аяқ басқан. Біз екі колхозда болдық. Бірі Фрунзеден 25—30 километр жердегі Қант ауданының «Кеңеш» атты колхозы, екіншісі — Фрунзе атындағы дұңған колхозы. Бұл екі колхоздың екеуі де 1931-32 жылдарда ұйымдасқан, бұрын нашар тұрмыстағы колхоздар. Қазір екеуі де өркендеген, қызықты ауқатты тұрмысқа аяқ басқан. Біз колхоздың малдарын көрдік. Астық үйген сарайларын, мектебін көрдік. Колхоздың семіз малдарын көргенде, бидай, күріш толтырған сарайларын көргенде, адамдарының шырайлы, бақытты беттерін көргенде менің көкірегім шаттыққа толғандай болды. Мен туысқан халқымыздың қуанышты жиылысына келгеніме бір масаттансам, бұл колхозға келіп, оның бауырмал сүйкімді адамдарын көргеніме он есе риза болдым. «Кеңеш» колхозының мектебін көргенде, Шәкен деген оқушы баламен сөйлестім. Әдебиет пен жер тану ғылымынан бес-алты сұрау сұрадым. Бала менің сұрауларымның бәріне де іркілмей дұрыс жауап берді.

«Кеңеш» колхозының басқарма бастығы Ысқақ Қошқарбаев оның үй тұрмысын, үй ішінің әдемілігі, тазалығы қаладағы оқыған жақсы қызметкерлердің тұрмыс тазалығынан кем емес. Екі бөлмелі үй. Ac үйі бөлек. Төргі үйінде ақ болыскей серіппе кереует. Тақтай еденде төсеген әдемі кілемдер. Тұсқа ұсталған оюланған кестелі тұс перде. Әдемі шкаф, төсекті жібек көрпемен жапқан. Үй іштері тап-таза. Колхозда 140 үй (түтін), ортадағы малдары: 315 жылқы, 140 құлынды бие, 340 сиыр, 1445 қой, 5 түйе. Ал бұдан басқа жеке меншіктеріндегі малдары тағы бар. Сиырсыз, қойсыз үй жоқ, жеке меншігінде бес бұзаулы сиыр, он қозылы қойы бар үйлер аз емес. Колхоз тағы да қызылша егеді. Қырғызстанда биыл гектарына 1300 центнер қызылша алған әйелдер бар. Гектарынан 800 — 900 центнер қызылша алған бірнеше келіншектер боз үйде (киіз үйде) еркек колхозшылармен бірге бізді күтіп, қонақ қылып, шәй ішкізіп, ет жегізіп сыйласты. Жүкішева, Манаппаева Әсем, Егімбаева, Қыдықова Анаргүл, Ырысбаева Зина гектарынан 800— 900 центнер қызылша алған келіншектер. Бұлардың әдемі қызыл шырайлы жүздері, жібек барқыттан киген таза киімдері тойға келген қуанышты елдің әйелдерінікіндей. Бұл колхозға келіп, адамдарымен сөйлескенімде мен өзімнің сағынған туған ауылыма келгендей болдым.

Ырысбаева Зина бізге:

Оның сұлу, сыпайы жібектей нәзік үні, менің алыс елдегі, Сарыарқадағы туысқандық қарындасымды есіме түсірді. Жылы жүзді, сұлу үнді, жібек мінезді сағынған қарындасым көз алдыма елестеді...

1936 жыл.

1918 жылы Сібірдің байшылдары, патшашылдары тулап кеңес үкіметіне қарсы шабуыл жасаған кезде, Ақмола қаласында уезной советтің члені Ғабдолла Асылбек баласы өзгелерімізбен бірге жауыздардың қолына тұтқынға түскен еді. Әуелде 3 айдай Ғабдолла бәріміз шынжыр кісенінде болдық. Адамшылықтың ары кеткен, зиялы адам суретіндегі құзғындардан көрмеген таршылық жоқ. 1919 жылғы қаңтардың басында адамды бет қаратпаған 30 — 40 градус аяздарда 40 — 50 кісіні Ақмоладан Қызылжар арқылы оңбаған, ішкіш Анненковтың отряды жаяу айдады. Соның ішінде сабаз азамат, сабырлы Ғабдолла да бар еді. Одан азап вагонына түсіп (вагон смерти) үш-төрт күнде бір ғана нәр су татып, қараңғы, мұз, сұп-суық темір вагонда ай жарымдай болып, Омбыдан Семей барып, одан қайта Омбыға алып келіп лагерьге тықты. Вагонда 20 шақты азамат аштан, суықтан темір қапас қамауда шәһит болған. Бүйтіп қор қылғанша атып бір-ақ өлтір деп жолдастар талай рет темір вагонды тепкілеген. Бұрынғы қан ішкіш кәпірлердің ойына кірмеген жауыздықтарды, азаптарды 20-ғасырдың зиялыларынан көрдік. Темір вагонда бірге отырып 20 шақты ер-азамат тіршіліктен өлімге жөнелді. Вагонда отырғандардың ішінде халық үшін қан жұтқан ер Ғабдолла бар еді. Омбы лагерінде алғашқы 40—50 азаматтың тірі қалғандарынан сүзек болып тағы да көбі өлді. Сөйтіп тұтқында болғанымызға 10 шақты ай болғанда, 1919 жылы наурыз айының ақырғы кезінде Ғабдолла һәм басқалар қатты ауырып жатқанда, мен, Жұмабай екеуіміз лагерьден қаштық. Біз кеткеннен кейін бізбен әлгі бірге болған жас азамат, сорлы жұрттың құрбаны, естен кетпес бауырым Бәкен Серікбаев шейіт болған. Кереку қамалын, Баянауыл қаласын басып Түркістан кеттім. Күндер өтті. Колчак қашардан бұрын Ғабдоллаларды Жырақ Күншығысқа жіберген. Барған жерінде Ғабдолла бір хат жазған, онан соң күз Колчак қашып құрыған, бірақ Ғабдолладан бір хабар болмаған. Жұрт күдер үзіп, жылап-жылап қойған. Енді Семенов құрып, жол ашылған соң Ғабдолладан хат келді. Ғабдолла Жырақ Күншығыс майданында екен. Колчак, Анненков, Семенов, Калмыков, Капвиль һәм басқа жауыздардан аман қалған жоқ деп жұрт күдер үзіп қойған бауырым Ғабдолла, тірі екенсің, құшақтап сүйдім, бауырым.

1920 жыл.

Дүние жаратылғаннан бері тарих жүзінде болмаған кең құлашты Октябрь төңкерісі біздің қазақ халқының еңбекші, нашарлар тобына тегін түскен тәрізді көрінеді. Октябрь төңкерісін жасаған, ескілікті қиратып, жаңа тәртіп орнатқан орыстың жұмыскерлер, еңбекшілер табы (пролетариаты) неше жыл белдесіп, байлар, төрелер табымен күресіп, өлшеусіз қан төгіп, мың-миллиондап ер-азаматтарын құрбан қылып, сансыз ғажап михнат тартып, қазіргі дәрежеге жетіп отыр. Орыс халқының жұмыскер нашарлар табының Октябрь 11 төңкерісінің жолында қылған құрбанының қасында біздің қазақ халқының нашарлар табы ешнәрсе қылған жоқ, қылатын да болған жоқ, даяр асқа ортақ болған тәрізді болып отыр. Өйткенмен, дарияның қасында түкіріктей болса да қазақ халқының нашарлар табының Октябрь төңкерісінің жолында аз болса да қылған еңбегі, тартқан михнат азабы, қылған құрбандары бар. Әр жердегі әр әскерде жүріп шәйіт болған қазақ нашарларының ұлдары былай тұрсын, әр қалада қазақтың нашар табының ұранын салып, туын көтеріп шыққан біраз азаматтар Октябрь төңкерісінің жолында құрбан болды. Мәселен: 1) 1918 жылы большевиктердің желтоқсандағы белгілі көтерілісінде Шаймерденді әм басқа жолдастарды түрмеден большевиктер шығарып жіберді. Шаймерден Омбыдан шығып, қашып кетіп бара жатқан жерінен, 150 шақырымдай жерден, біздің қазақтың «мырзалары» ұстап Колчакқа әкеп берді. Ақмола губерниясында, Омбыда абақтыда он айдан аса жатқан Шаймерден Әлжанұлын Колчак атты. Шаймерден дәрігерлік школасын бітірген, Омбыдағы жастардың белгілі «Бірлік» деген ұйымын ашатын мұрындықшының бірі, жігіттің арыстаны еді. 2) Ақмоланың уездік Совдепінің төрағасының орынбасары Бәкен Серікбайұлы абақтыдан абақты айдалып жүріп, 12 ай адам баласы көрмеген азапты көріп, 1919 жылда жаздыкүні Колчактың қолында Омбы қамауында аштықтан өлді. Бәкен орысша общий начальныйды бітірген нашар табының азаматы еді. 3) Қызылжарда кеңес тарапынан құрылған уездік комиссар Ысқақ Көбекұлы алғашқы кеңес үкіметіне қарсы көтеріліс болғанда кеңес үкіметін қорғап майданға шығып, қолға түсіп атылды. Дәрігерлік оқуын оқыған нашардың ері еді. 4) Атбасарда уездік «Совдептің» мүшесі Әділбек Майкөтұлын абақтыға бір салып, бір шығарып жүріп Колчак атты. Әділбек дәрігерлік школды бітірген, төмен таптың жігерлі жігіті еді. 5) Ақмолада учитель Нұрғайын Бекмұхаметұлын абақтыда 12 ай ұстап, Колчактың қулары атты. Нашардың жігерлі, білгіш азаматы еді. 6) Қызылжарда Хакім Маназарұлын өлтірді. Бұ да нашар табының оттан, судан қайтпайтын ері еді. 7) Семейде Нұрғали Құлжанұлын Колчактың қулары өлтірді. Нұрғали учитель мүддесі үшін жауыздарға қарсы тұрған азамат еді. 8) Торғайда Аманкелді Иманұлын өлтірді. Аманкелді 1916 жылы патшаға қарсы топ жасаған. Кеңес үкіметінің Торғайда уездік әскери комиссары болған қажырлы азамат, қайтпас ер еді. Бұлардан басқа да талай нашардың ұлдары Октябрь төңкерісінің жолында құрбан болды. Менің мына көрсетіп отырған адамдарым жұртқа белгілі алдыңғы қатарда нашар табының ұранын салып, туын көтерген ерлер. Міне, бұлар қазақ халқының нашарлар табының Октябрь төңкерісінің жолындағы, нашарлар табының теңдігі, бақыты үшін жандарын құрбан қылған ұлдары. Бұлар қасиетті тілектің құрбандықтары! Бұлар ана сүтін ақтаған шын азаматтар! Бәкеннің алғашқы Ақмолада түрмеде отырғанда айтқан бір сөзі есімнен кетпейді. «Бес, алты кісі ертең атылады екен» деп хабар келгенде, менің қасыма келіп отырып, беті-жүзі шатынап күлім, мені құшақтап айтты: «Біз өлсек те, сен тірі қалсаң жақсы болар еді. Сен газетке, кітапқа жазып, біздің не үшін, кім үшін өлгенімізді жұртқа айтар едің...» —деді! Және Шаймерденнің бір сөзі есімде. Орынборға қазақ жиылысына кетіп бара жатып маған хат жазды. Хатында жазыпты: «орыстың қорлық көрген, езілген халыққа теңдік, бостандық әперетін партиясының өлген жерінде өлу керек», — депті. Міне, ерлердің сөздері. Ардақты, естен кетпес жолдастар! Сендердің өздерің өлсеңдер де қасиетті есімдерің өлмес! Қасиетті тілектерің өлмес! Топырақтарың жеңіл болсын бауырларым!.. Ендігі тірі жүрген жолдастардың міндеті — осы айтылған шаһиттердің есімдерін ұмытылмайтын қылу. Ол үшін Қазақстанда кейбір школаға, мектеп, медреселерге, оқуханаларға, көшелерге осы айтылған ерлердің есімдерін қою керек. Бұған күллі Қазақстандағы жолдастар кірісу керек. Сөйтсек біздің мойнымыздағы борыш, жолдастық ақы ақталады.

1922 жыл, қараша. Орынбор.

Ленин өлді деген хабар бүкіл дүние еңбекшілерінің төбесінен жайдай ағып түсті: оның бер жағында бұрын езілген, енді оянып келе жатқан Күншығыстың төбесіне дәлірек түсті. Шығыстың түрлі халықтарының өткен замандарда талай ұлы адамдары, данышпандары, пайғамбарлары, қаһармандары болған; ол адамдарынан айрылып та жүрген. Бірақ ол ұлы адамдар тек біp халыққа ғана, дұрысынан айтқанда, бір халықтың ауқатты таптарына ғана қымбат еді. Ленин — шығыстың барлық халықтарына қымбат. Бұлардың ішінде Ленин — данышпанның данышпаны, көзі қырағы пайғамбар, үздік туған қаһарман. Төңкеріс тартысының, жалшылар тобы құралданып көтерілуінің еңбекшілдер әкімінің тұтқасы, жиһангерлік тегеуірінде езілгендердің қорғаны шығыс халықтарының көзінде — Ленин еді. Бүтін шығыста, далиған жалпақ шөлдерде Ленин атын білмейтін бір үй, бір лашық жоқ еді. Сол үйлер мен лашықтар «сүйікті басшысы дүниеден қайтты» деген хабарды естігенде қалың қайғыға батады... Ұлы көшбасшымыздың, данышпан ұстазымыздың сүйегі басында құрметті қарауылда тұрғанымда Қытай ішіңдегі бір қазақ әйелінің мұңды өлеңі мен зары есіме түсті. Ол өлеңді Ленин жолдасқа арнаған екен. Өлең 1922 жылы қазақ газетінде басылып шықты.

Сүйікті ұстазымыз сүйегінің жанында тұрып мен қазақ әйелінің осы қайғылы өлеңін марқұмға ойыммен жеткіздім. Жүрегімді қайғы-дерт басып, ұлы ұстаз, сенің сүйегіне бас иіп, сәлем қыламын!

1924 жыл.

Адамзаттың тарихында бұрынғы өткен пайғамбарлардан, данышпандардан, ерлерден иығы асып туған арыстан, жер үстіндегі жалпы еңбекшіл таптың жолбасшысы Ленин жолдас еді. Жалпы жер жүзіндегі түрлі заңды сансыз халықтардың ішінде Ленинді білмейтін халық жоқ еді. Жер жүзіндегі барлық әлем Лениннің есімімен жалпы еңбекшіл таптың азаттығы, жалпы адамзаттың теңдігі байланысты екенін білуші еді. Жер жүзіндегі жалпы еңбекшіл таптың азаттығы, бақыты үшін ашылған әм ашылмақ қанды майдандармен Лениннің есімі байланысты екенін әм сол майдандардың қызыл туы, қаһарманы Ленин екенін жер жүзі біліп еді. Адам баласының тарихында болмаған 1917 жылғы Октябрь революциясының Ленин басында болғанын барлық әлем көзімен көріп еді. Бұл Луссия революцияда Марксті ғылымын, Марксті қағидаларын ғаламға жайып, түрлі тәсілмен, түрлі саясатпен іске асырған Ленин еді. Жер жүзінде тарихта болмаған еңбекшілдер үкіметін жасап, ол үкіметті қалың жау қамағанда дұшпандарды жеңіп, бетін қайтарып, еңбекшіл таптың үкіметін, революциясын тap жол тайғақ кешулерден аман алып өткен Ленин еді. Күллі жер жүзіндегі халықтардың өз беттерімен тіршілік қылып жүрген еңбекшілеріне әм алдауыш социалшылдардың соңынан еріп жүрген еңбекшілеріне ең бірінші теңдікке жетуге тура жол көрсетіп, ту көтеріп, жарлылар ұранын салған Ленин еді. Жер-дүниені күңірентіп салған ұранымен жалпы еңбекшіл тапты бір тудың астына бірлестіре бастаған әм оларды рухтандырып, жігерлендіріп, рақымсыз жауға қарсы шығарған Ленин еді. Жер жүзіндегі байларды қаһарлы даусымен ең бірінші қалтыратып шошытқан Ленин еді. Жалпы адам баласының шын теңдігі, шын бақыты үшін қызыл туды қолға алып, сертті майданға шығып, салған ұранын ең бірінші іс жүзінде көрсеткен Ленин еді.

Барлық әлемге қанатын жайған, барлық әлемнің еңбекшіл табының жолбасшысы болып отырған Коммунист партиясын жасаушы, оны бастаушы, оны үйретуші, тәрбиелеуші және Кеңес үкіметін жасап, оны бастаушы әм жер жүзіндегі жалпы еңбекшіл тапты байлар тобымен әм олардың үкіметтерімен ашық майданға шақырушы Ленин еді. Міне, сол Ленин өлді. Ленин өлді. Бірақ оның салып кеткен жолы, қалдырып кеткен тәсілдері, тәжірибелері, қалдырып кеткен қағида-жобалары әм айтып кеткен сөздері өлген жоқ. Ленин өлді. Езілген елді бақытқа жеткізетін, Лениннің артта қалған шәкірттерінің міндеті Лениннің өсиетін орындап, оның салып кеткен жолынан, жобасынан адаспай, күшті қаттырақ біріктіріп, таяуырақ тізе қосып, Лениннің ұстаған қызыл туын ілгері апару, Ленин көздеген жалпы адамзаттың бақытына жету.

Бүгінге шейін қазақты орыстар «киргиз» деп келді. Не себепті қазақты орыс «киргиз» деп кеткенін тексермей-ақ, ол «киргиз» деген аттың қалайша жалпы қазаққа жапсырылып кеткенін баяндамай-ақ, енді бұл тарихи қатенің түзетілуі керек екенін жұртқа айтқым келеді. Орыстың патшасы қазақты қаратып алып жалпы қазаққа «киргиз» деген ат жапсырылған соң қазақ халқын оңай қаратып алған соң орыс патшасының төрелері, жасауылдары қазақты біртүрлі мүгедек, мақау жануар деп санап, «киргиз» дегенде біртүрлі менмендік қиянатпен, қорлаған мазақпен айтатын болды. Ақ патшаның «шарапатына» мәз болған мырзалар қазаққа жоғарыдан төмен қарап, тұмсығын кекірейтіп, пысқырып, «киргиз» дейтін болды... Төрелердің қатындары итіне ұрысқанда «ах ты, Палкан, киргиздан да жамансың!» дейтін болды... Ақ патшаның жасауылдарының, төрелерінің бұл аңыздары орыстың надан халықтарының араларына да жайылды. Келе-келе тұрмыстың игілігін өзгелермен бірдей қазақтың көруге еш уақытта лайығы жоқ деп ойлайтын болып, қала тұрмысына түсіп, оқып, тазарақ тұра бастаған қазақты көрсе таңырқап: «қарашы, тіпті өзін киргиз дейтін емес!» — деп тамсанып жүретін болды. Қазақтың бір қылығын жақтырмаса: «белгілі енді, киргиз болған соң қайтуші еді!» — дейтін болды. Қырға шыққан шабармандары, жасауылдары қазаққа зорлық қылғанда, қазақты қорқытқанда көзін алартып, тісін қайрап: «у, у, у! киргиз-з!!!» дейтін болды. «Киргиз» дегенді әлгі мырзалар бір түрлі ызбарланып, тістеніп айтатын болды. Енді ол күндер өтті. Октябрь төңкерісі қазаққа бұлай қарауды тыйды. Енді қазақ та бір, басқа халықтар да бір. Қазір әр жерден мидай тарихи қателерді түзетті әм мұндай түзетілген аттарды Кеңес үкіметі де қатты ықтиятпен қабыл алды. Мәселен, Хиваны қазір «Хорезм» жұрты дейтін болды. «Сартты» өзбек дейтін болды. Әм бұл түзетіліп қойған аттарды кеңес үкіметі қолданып кетті. Біз «киргиз» деген атты жоғалтып, өзімізді «қазақ» деп атасыз, басқа халықтар да бізді «қазақ» деп осы атты қолданып кетпек, Біздің бір үлкен кемшілігіміз — осы күнгі басқа жұрттан бұрын өзімізді өзіміз «киргиз» дейміз. Әуелі біздің «Қызыл Қазақстан» журналы орысша «Красный Киргизстан» деп аталады. Бұл елдің едәуір әлсіздігімізді көрсетеді. Егерде біздің қазақ жігіттері бұл қатені түзетеміз десе, оп-оңай түзетіп әкетер еді. Біздің әр қазақ жігіті «киргиз» дегенді тастап, қоймастан «қазақ, қазақ» деген сөзді жұмсап, басқа жұрттың құлағына сіңдіріп үйрету керек. Қазақстанның орталық үкіметі «киргиз» дегенді қойып, «қазақ» деген есімді қолдануға жарлық (декрет) шығару керек. Қазақты «қазақ» дейік, тарихи қатені түзетейік!»

15.02.1923 жыл.

Коммунист партиясының жалпыресейлік 12-ші жиылысының ұлт мәселесін дұрыс шешуге жол-жобалар белгіленгенде істеген қараларының бірі: «бұрынғы кемдікте болған уақ ұлттардың республикаларында, мекемелерде барлық үкімет істерін сол ұлттың өз тілінде жүргізу керек» деген қарары болды. Егерде бұрынғы кем болып қалған ұлттардың республикаларында үкімет істері мекемелерде сол ұлттың өз тілінде жүретін болса, ол ұлттың бұрынғы зор болып қалған ұлттармен теңелуіне көзге көрінерлік тура жол екеніне ешкім шүбәланбас. Бірақ 12-ші партия жиылысының бұл айқын дұрыс жасаған қарарын іске асыруға ғана керек. Әрине, қазақ кедейінің тәнінің, жанының қандай жерлерінде, қандай шараларының бар екенін, қандай дерттерінің бар екенін білетіндер — қазақтың тілін, ғұрпын, әдетін, тұрмысын білетін, қазақтан шыққан коммунистер. 12-ші партия жиылысының бұл қарарын іске асыруға түрлі лаж көрсетіп, бұл іске өздері білектерін сыбанып белсеніп кірісуге, сол қазақтан шыққан коммунистер ең алдымен міндетті. Әрине, қазақ бұрынғы өгей әкеден кемдік көріп қалған жетім бала.

Жетім бала көпке шейін бір түрлі қорғалауық, жасқаншақ, қорқақ болады. Кеңес үкіметі орнап, қазақ теңдік алып отырса да сол бұрынғы қорғалауық болып қалғандықтан ешбір ірі жұмысқа қасқайып кірісіп серке болып бастай алмай отыр. Сол себепті бұл жұмысқа барлық күшін салып кірісу, қазақ коммунистеріне жәрдем беретін жерінде жәрдем беріп, бастайтын жерінде бастап отыру орыс коммунистерінің міндеті. Олай болса, тарих алдында жауапты әуелі қазақ коммунистері, онан соң жалпы қазақтың оқыған еңбекшіл ұлдары.

Істі қазақшаға аударуды ауылдан, болыстан, ауданнан бастау керек. Волостной исполкомдарда істі қазақ тілінде жүргізу үшін уездерде соларға кісілер даярлап жіберетін курстар ашылу керек. Ауылдан, болыстан, ауданнан қаладағы мекемелерге қағаз жазғанда ылғи қазақ тілінде жазып отыру керек. Қалалардағы мекемелер қазақша жазылған сөздерді алып тексеріп қарап отыруға міндетті. Күллі тілдің бәрі бірдей жүреді деген закон бар. Волостной исполкомдар қалалардағы мекемелерге қағаздарын қазақша жазып отырса, қала өздігінен қазақша жаза қоймайды. Бұл айқын іс. Бұрын орысша хат білетін кісі бағалы болып, қазақша хат білетін кісілер бағасыз болған. Енді қазақша хат білетін кісілер де бағалырақ болу керек.

Тұрмыс осы бағытпен барғанда, бұл әлі солай болуы сүттен ақ. Әлі қазақша хат білмейтін адамдар французша білсе де Қазақстанда бір кезде іске аспай қалуы ап-анық нәрсе. Мекемелерде істі қазақ тілінде жүргізу бір кісінің айтуымен болатын нәрсе емес, көптің күшімен, жалпы ынтамен, тегіс жұмылумен болатын нәрсе. Қазақстан еңбекшіл табы қатарға кірсін, өз тізгінін өзі алсын деген азамат бұл іске жан аямай кірісуі керек. Бұған жергілікті мекемелер не айтар екен, не істер екен, күтеміз!

Кеңселерде істі қазақ тілінде жүргізу керек деген мәселені бұдан бұрын да газет бетінде қозғап едік. Әрбір кеңестер жиылысында да әм биылғы болып өткен жалпыресейлік Коммунистер партиясының 12-ші жиылысында да көп сөйленіп, «әрбір аймақта қай халық көп болса, сол аймақтың кеңселерінде іс сол жергілікті көпшілікті халықтың тілінде жүрсін» деп қарар шығарған.

Ал екінші түрмен мұны былай деп айтқан: «Бұрын патша заманында кемдікте болған, қазір автономия алған уақ халықтардың жерлеріндегі мекемелердің істері де сол уақ халықтардың ана тілдерінде жүрсін» деген. Бұлай қылудан не пайда бар екенін әм пайда болса, ол пайда кімге болатынын көп бажайлап айтпаса да, әркімнің өзі-ақ білер. Сонда да қысқаша айтып өтейік. Автономиялы уақ халықтардың кеңселерінде іс сол халықтың өз тілінде жүрсе, ол халықтың жалпы еңбекшілері бұрынғы патша заманында патшаның жасауылдарының тізесін, ызғарын көріп қалған қалың надан бұқарасы өзге халықтардың бұқараларымен теңелгенін іс жүзінде көреді. Үкіметтің істеген істеріне түсінетін болып, тәртіп, заң, жол-жобаларымен танысып, үкімет істеріне өздері де қатысатын болады. Бұрын кемдікте жүріп, қараңғылықта надан болып артта қалған, езіліп, басы қаңғырып тозып бара жатқан Ресейдегі қалың уақ халықтардың сансыз еңбекшілері теңелгенін көріп, сілкініп, кезі ашылып, Кеңес үкіметінің құрылысы әм шаруашылық түзету істеріне кіріссе, революцияның бекініп ілгері басу ісіне кіріскен болады. Олай болғанда, бұл кеңселерде істі жергілікті, көпшілік халықтың ана тілінде жүргізуден сол халықтың жалпы еңбекшіл табына да пайда әм революцияға да пайда. Міне, мұны біліп отырып, бұл іске шындап жәрдем қылмаған кісі, не ешнәрсеге түсінбейтін адам, не еңбекшіл табына әм революцияға шын дос адам емес. Қазақстанда еңбекшіл табына қызмет қылам, революцияға қызмет қылам деген адам, қай ұлттан болса да, бұл іске аз болса да, қолынан келетін қызметін шындап көрсетіп қалуы керек. Қазақстанда қазағы көп жерлерде, қазақтан басқа халықтардан бір де адам жоқ жерлерде, мәселен қырдағы болыстарда, волостной исполкомдарда, ауылнай исполкомдарда, аудандық сот әм милиция мекемелерінде кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізуге қазір Қазақстан үкіметі кірісіп жатыр. Бұл туралы Қазақстанның ішкі істерін басқарып тұратын комиссариаты әм сот істерін басқарып тұратын комиссариаты күллі Қазақстанға жарлықтарын жібермек болып жатыр. Қазақстанның ішкі істерін басқарып тұратын комиссариаттың атынан Қазақстанның әр губернияларына кісілер жіберіп жатыр. Бұл жіберіліп жатқан кісілер — Орынбордағы жұмыскерлер факультетінде оқып жүрген қазақ еңбекшілерінің балалары. Бұлар әр уезге барып, елге шығып, алдымен болыстық исполкомдардың кеңселерінің істерін қазақшаға аудармақ. Істі қалай жүргізуді үйретпек. Жөнге салмақ, нұсқалар көрсетпек. Бұл оңай іс емес, үлкен ауыр іс, үлкен жауапты іс. Бірақ қанша қиын болса да, бұл тапсырылған істі мойындарына алған соң, жұмыскерлер факультетінің бұл бара жатқан жігіттері көңілдегідей орындар деген сеніміміз зор. Енді бұл істің бір қиын жері — қазақша хат білетіндерден кеңсе істерін тура нұсқамен дұрыс жүргізетін кісілер аз. Қазіргі бұл іске шындап кіріскенде әр губернияның істейтін істері — қазақша хатшылық курстарын ашып, қырға, болыстарға хатшы боларлық кісілер даярлау. Бұған бар күшті жинап, аямай кірісу керек. Және қандай болса да әрбір ашылған курста қазақ тілінде кеңсе істерін жүргізу тақырыпты нұсқалар көрсететін болу керек. Кеңсе жүргізу істеріне орысша хат білмейтін болса да, қазақша хат білетін қазақ жігіттерін таныстыру қажет. Сол курстарында оқитын болсын, милиция курстарында оқитын баршалары да кеңсе істерін жүргізу нұсқаларын білуге керек. Өйткені осы айтқан мекемелердің ел арасындағы бұтақтарының бәрінде істі қазақ тілінде жүргізетін болады. Қайда оқып жүрсе де қазақ жігіттерінің бәрі де істі қазақ тілінде жүргізетін болады. Бәрі де кеңсе ісін жүргізуді білулері қажет. Қазағы көп жерде кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу ретінде ел аралаған, қала аралаған жұмыскерлердің бәрі де жәрдем қылып, жол көрсетіп, бұл мәселенің орындалуын тексеріп отырулары керек. Міне, сөйтіп, жұмылып жалпы жұрт кіріссе ғана бұл істен көңілдегідей жеміс шығады. Кеңселерде қызмет істері қазақша жүргенде ғана бұл күнге шейін қадірсіз болып келген қазақша хат білетін адамдардың бағалары артады. Жұрт оқуға ынталық болып кіріседі.

Жақын арада Қазақстанның әр жерлеріне барып қайтқан аймақтық қызметкерлердің айтуларына қарағанда, Қазақстанның әр жерінде әлі де жарамсыз істер бар көрінеді. Қостанай губерниясына барып қайтқан Қазақстанның саяси жайын басқарушы жолдас Качирин айтады: «Елде болыстық исполкомдардың төрағалары өздері байлардан болмаса да, байларсыз, ақсақалдарсыз еш істі өз беттерімен шешіп, өз беттерімен басқарып кете алған жоқ көрінеді», — дейді. Және елде бұрынғыдай милицияның жүгенсіз кеткені көрінбесе де, өтірік өзін-өзі «милициямын» деп жүргендер де бар көрінеді», — дейді. Бұл—бір. Ақтөбе губерниясынан Қазақстанның орталық комитетінің басқармасының мүшесі Fабдолла Асылбеков қайтты. Ол былай дейді: «Ақбұлақтың уездік исполкомында бір қазақ жоқ. Ақбұлақ уезінің тұрғындарының көбі қазақ. Мен жатқан ауылға бір күні милиционер болып бір орыс жігіті келді. Қару-жарағы бар. Ақырында сұрастырып келсек, милиционер емес екен. Келгенде қазақтарға айдаһардай ақырып келді...» — дейді.

«Қазақстанның бас мекемелерінің қаулыларының көбін губернияларда кешіктіріп, көңілсіз қарап, көбінесе іске асырмай босқа қалдырды...» — дейді.

Бұл — үш.

Және Орал губерниясына барып қайтқан Қазақстанның бақылау комиссары жолдас Әлібеков айтады: «Налог (салық) дұрыс жиылмайды екен. Налогты жинағанда налогты төлеген кісіге жинаушылар квитанция беріп отырмайды екен...» —дейді.

«Ұрлық, барымта күшейді. Халық кедей болды, тыю жоқ: әлсіз адамның тіршілік қылып күнелтуі қиын болды, жергілікті үкіметтің бұған қарсы еш қылғаны жоқ, елге шыққан милиция болса істейтіндері турашылық болмайды», — дейді. Міне, бұл — бес. Осының бәрі рас. Бұл хабарларды айтушылар да, жазушылар да — жауапты қызметкерлеріміз. Мұндай әңгімелер Қазақстанның әр жерінде-ақ болуы мүмкін. Бірақ біздің таңырқайтынымыз мынау: Осы, жоғарғы айтылған жерлердің, губерниялық, яки уездік исполкомдарының бастықтары (төрағалары) қазақтың тұрмысын, жайын, заңын, мінезін білетін қазақ азаматтарының міндеттері мұндай істерді жоқ қылу. Бұлардың міндеттері жігерлі әрекет қылып, мұндай қисық істерді түзету. Міне, осыны губерниялық әм уездік исполкомдардың, әм ол исполкомдардың төрағаларының құлақтарына саламыз.

Қазақстанның орталық кеңесі (совет) комитетінің жаңада болып өткен 3-ші жалпы жиылысы: «Қазақстанда қазағы көп жерлерде мекеме істері қазақ тілінде жүрсін, бұл алдымен болыстарда басталсын» деп қаулы қылды. Бұл туралы бұрын да жазғамыз, әм бұл туралы 12-ші партия жиылысының қаулысы да бар. Және бұл туралы біздің Қазақстанның сот істерін басқаратын комиссариаты, әм Қазақстанның ішкі істерін басқаратын комиссариаты да губерния-губернияға бұйрықтарын жіберді. Бұйрықтар тығыз. Және қағаздан гөрі игі ғой деп биыл жазға Орынбордан әр елге бара жатқан қазақ оқушыларына, студенттерге Қазақстанның ішкі істерін басқарушы комиссариатынан қағаздар алып беріп, бұл істі тапсырып жібердік. Мұндағы мақсат — бұлар әр губернияға барысымен қазақ тілінің дүкенін ашып жіберіп, қаптатып қазақ тілін жүргізіп жіберер деген емес, әйтеуір адам барған соң губерния-губерниялардағы, уездердегі қазақ еңбекшіл табының шын ілгері басуын ойлаған, әм сол еңбекшіл таптың үкіметінің шын көркеюін, гүлденуін ойлаған қайратты азаматтар болса, тура қалып ойланып, бұл зор тарихи іске белсеніп кірісер ме екен дегендік еді. Ақмола, Семей, Бөкей, Қостанай губерниясына жіберген жігіттерден хабар алынды, хабарлары ете уайымды. Бәрінің айтатын сөздері: «ешбір жерде қазақ тілін ешкім іске асыруға ойланған жоқ, әм ойланатын емес...» — дейді. Іс қиын, іс уайымды екені рас, көп ақша керек екені рас. Бірақ қандай іс болса да ынтамен болмақ. Сол ынта губерниялардағы, уездердегі әртүрлі қызмет басындағы жігіттерде бар ма?.. Келген хабарларға қарағанда, ондай ынта, қалай қылсақ та болдырайық деген шын көңіл жоқ. Жоқты бар қылады деген, ауыр қиындықтарды жеңеді деген қызмет басындағы жігіттер құр уайым айтатын түрі бар. Құр: «бұған қаражат керек, бұған анау керек, бұған мынау керек» деген сөздерді айтатын түрлері бар. Жалпы ынта бөліп, жігер, қайрат болса, өз-өзіне сенген кәміл иман болса, ер жігіттің істей алмайтын ісі жоқ. Қызыл әскер жалпы жұмылған ынтаның, қайратты жігердің, ерліктің арқасында, әр қимылдың арқасында, қамаған қалың жауын жеңді.

Келесі жалпы жиылыста губерниялардағы, уездердегі қызмет басындағы жігіттерден бұл іс туралы не қылғаны жөнінде әйгілі жауап алынбақ. Губерниядағы әм уездегі халықпен қатынасып отырған іс бастарындағы жігіттер бұл сұрауларға лайықты жауаптарын даярлай берулері керек.

Үстіміздегі 1923 жылғы тамыздың басында болып өткен Қазақстанның Орталық Кеңес Комитетінің 3-жалпы жиылысының істеген істерінің, қараған мәселелерінің түрі һәм тәртібі мына төмендегідей: 1) Қазақстанның Орталық Кеңес Комитеті басқармасының істеген істері туралы баяндамасы. 2) 1923-24 жылғы ауыл шаруасына түскен бірыңғай салықты қалай жинау туралы баяндама. 3) Ақша-қазына комиссариатының баяндамасы. 4) Ақмола губерниясының кеңес комитетінің істеген істері туралы баяндамасы. 5) Қазақстан республикасын жаңадан аудандау туралы баяндама. 6) Биылғы егіннің жиылуына қарсы сауда-саттық туралы баяндама. 7) Қазақстанда әуе кемесін жүргізу туралы баяндама. 8) Қазақстан мекемелерінде кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу туралы баяндама. 9) Кеңес республикаларының жаңада құрылған құрама одағы туралы баяндама. Міне, осы қатар тізіп өткен тоғыз мәселенің бәрінің баяндамаларын тыңдап, мәселені ортаға салып, әр жағынан қарастырып, тексеріп, жиылыс бұл мәселелер тақырыпты әркімнің ойын, мәселеге көзқарастарын тыңдап, әр баяндалған мәселе туралы қарарлар, қаулылар шығарды. Жоғарғы айтып өткен 9 мәселенің бәрі қазіргі уақытта тұрмысымызда алдымызға келіп тіреліп тұрған мәселелер болған соң қаралып, тексеріліп, ортаға, талқыға түскен мәселелер. Қазақстанның Орталық Комитет басқармасының баяндамасы мен Ақмоланың губерниялық кеңес комитетінің баяндамасы Кеңес үкіметінің тұрмыстың әрбір тарауын басқартуға жасаған мекемелерінің белгілі кезек уақыттарда мекеменің барлық мүшелерінің алдында, жалпы жиылыстарында істейтін баяндамаларында кезекті баяндамалары еді. Ал одан басқа қаралған мәселелердің бәрі, яғни жетеуі ылғи қазіргі тұрмыс жүзінде алдымызға келіп қаралуды, шешілуді керек қылып тұрған істер еді. Мәселен, ауыл шаруасына түсетін бірыңғай жалғыз салықты алайық. Бұл ауыл шаруасына түсетін бірыңғай жалғыз салық Кеңес үкіметі орнағалы ауыл шаруасына түскен салықтардан басқа, жаңа түрлі, жаңа тәртіпті, ауыл шаруасына тұтас бір-ақ түсетін жалпы, жалғыз салық. Бұрын еш уақытта мұндай салық салынбаған. Енді биыл 1923 жыл мен 1924 жылға қарсы Кеңес үкіметі ауыл шаруасына бұрынғы түскен салықтардың тәртіптерін, заңдарын қалдырып, бірыңғай тұтас жалғыз салық салып отыр. Отырықшы, жер кәсібімен күн көретін елдің салық егініне түседі. Салық бидайдың сабымен жиналады. Ал көшпелі мал өсіру кәсібімен күн көретін елдің салық малына түседі. Ет есебімен жиналады. Бұрынғы ауыл шаруасына түскен салықтар (мәселен: разверстка, ақшамен алмай затпен алынған налог (салық), ылау, кіре, еңбек салықтары) жаңа орнаған үкіметтің халқына салған жаңа салықтары болғандықтан һәм бұл туралы жаңа үкіметтің мекемелерінің тәжірибелері аз болғандықтан, ол елге, ауыл шаруасына түсіп жиналған бұрынғы салықтар көңілдегідей жақсы болып жиналмай, бұл ретте түрлі жолсыздық, түрлі жетпегендік, түрлі кемшілік болды. Оны үкімет те, халықта айқын көрді. Оның үстіне ол салықтардың дұрыс жиналмауы былай тұрсын, ол салықтар халықтың ауыл шаруасына жайсыз болған соң, үкімет жоғарғы айтылған ауыл шаруасына бірыңғай тұтас түсетін жалғыз салыққа көшіп отыр. Мұның мақсатын айтып өттім: ауыл шаруасына түсетін салықтың ауырлығын азайту. Ал үстіне түскен салық жеңілдеу болса, ауыл шаруасы күшейіп оңалмақ. Ауыл шаруасы күшейіп оңалса, мемлекет шаруасы оңалып түзелмек. Мемлекет һәм оның үкіметі нығайып, күшейіп, байып ішкі һәм сыртқы саясаттары күшейіп салмақты бола бермек. Міне, сол себепті бұл мәселе һәм осы жиылыста қаралған мәселелер біздің қазіргі тұрмысымызда ең бір зор мәселелер һәм сол үшін бұл мәселелер үкіметтің жоғарғы мекемелерінде ортаға тексерілуге көбірек түсіп, көбірек қаралмақ. Бұл ауыл шаруасына түсетін салық жайында Қазақстанның орталық кеңес комитетінің 3-жалпы жиылысы мына төмендегідей қарар қылды: 1923-24 жылда ел шаруасына бірыңғай түсетін салықты іске асыру тақырыпты Қазақстанның азық-түлік ісін билейтін комиссариаттың жасаған баяндамасын һәм оған қосымшалап жасаған ақша-қазына комиссариатының жасаған баяндамасын тыңдағаннан кейін Қазақстан Орталық комитетінің (КирЦИК) 3-сессиясы, ел халқына осы уақытқа дейін түсіп келген салықтарды біріктіріп салыстырғанда 1923-24 жылда ел шаруасына бірыңғай түсетін салық халыққа анағұрлым қолайлы түсетіндігі көрінеді; сондықтан халыққа биылғы түсетін салық мемлекет бюджетінің (кіріс-шығыс) теңгенің бағасы қойылмай бір қалыпта бекінуіне һәм өнеркәсіптерінің ілгерілеуіне бөгет болатын алым-салмағын жеңілдетеді һәм ауыл шаруаларының өте жақсы жайда бекініп жоспарланатындығын болжап 3-сессия ұйғарады: 1) Салық туралы шығарылған жаңа заң негіздерін дәлме-дәл орындауды һәм оларды барлық ынтамен жүзеге шығаруды барлық кеңес мекемелеріне ұсынуға. 2) Қазақстан халық комиссарлар кеңесінің темір жол һәм сумен қатынасатын жолдардан аулақ отырған губернияларда һәм онымен бірдей жеке аудандарда ақшадай һәм заттай салықтардың мөлшерін лайықтау һәм кейбір аудандарда салықты ақшалай алу туралы мәселе бойынша осы жылдың 16-шілдесінде шығарған қаулысын бекітуге. 3) Салықты ақшадай алатын аудандарда сауда жүргізетін мемлекеттің һәм кооператив ұйымдары істерін шамасынша ілгерілетуге міндеткер қылу туралы мәселені жөндеп шығаруды Қазақстан халық комиссарлары кеңесіне тапсыруға. 4) Ел шаруасына бірыңғай түсетін салықты орындау жұмысы губерниялық атқару комитеттеріне, селолық һәм ауылдық кеңестеріне жүктелген себепті төменгі дәрежедегі кеңес аппараттарының мезгілді уақытында күшейту шарасына кірісуге һәм оларға жүктелген істердің орындалып отыруын зерттеп отыруды губерниялық атқару комитеттеріне ұсынуға. 5) Аралас түсте салық салынатын губернияларда алым науқанын өткізу жұмысына барлық жауапкерлікті Қазақстанның азық-түлік комиссариатына жүктеуге, оны жіберілген салық алыну жұмыстарының жоспарымен таныс деп санауға һәм салық түсетін заттардың тізбектерін жинап, негізге алып һәм Қазақстан халық комиссарлары кеңесі бекіткен өсімдік дәрежесіне сәйкестендіріп, 1-қыркүйекке операционный жоспарды жөндеп шығаруды Қазақстанның азық-түлік комиссариатына ұсынуға. 6) Қазақстанның азық-түлік комиссариатының ұсынған сметасының шарасында тез һәм жеткілікті қып ақшаландырудың аса қажеттігі туралы орталықтан өтініш етуді Қазақстанның орталық атқару комитетінің президиумына тапсыруға. 7) Бірыңғай шаруа салығы туралы декрет бойынша салықтан босануға яки жеңілдік алуға хұқығы барлардың барлық егін дақылдарын мезгілінде әбден дұрыстап тәптіштеп есебін алып, азық-түлік орындарына һәм жер басқармаларына ұсынуға. 8) Күзгі егін науқанын көңілдегідей қып өткізу мақсатымен салық жию жұмысын бірінші қазаннан ерте бастамауды аса қажет деп тануға. 9) Келешекте салық жинау жұмысы жергілікті тәжірибеде көңілдегідей өту үшін Қазақстан атқару комитеті президиумының қолдандыруы бойынша салық жию тәжірибесін үйренуге кірісуге губерниялық атқару комитеттеріне тапсыруға ұйғарды. Mінe, ауыл шаруасына бірыңғай тұтас түсетін жалғыз салық туралы жиылыстың шығарған қарары осы. Онан соңғы қазіргі бір зор мәселе — ақша-қазына мәселесі. Мемлекеттің кіріс-шығыс (бюджетін) тәртібін жөнге қою, кіріс- шығысты теңдестіріп, шығыстан кірісті кем қылмай бірдейлестіруге лаждар жасау — мемлекеттің ең бірінші ісі. Үкіметтің қазына жинау һәм ол жинаған қазынаны халықтың түрлі керекті істеріне жұмсау ісін, қысқартып айтқанда, кіріс- шығыс ісін бюджет дейді. Бюджет екі түрлі болады. Ол мынау: 1) Мемлекет бюджеті. 2) Жергілікті бюджет.

Ал біздің Қазақстанда жоғарғы айтқаннан басқа тағы да аймақтық бюджет бар. Міне, осы мемлекет бюджеті туралы, жергілікті бюджет туралы, бұл бюджеттердің ретімен бөлінген ақшалардың Қазақстанның аймақтық мекемелеріне қаншасын һәм жергілікті губерния-губерниялардағы мекемелерге қанша жіберіп тұрудың керек екенін анықтап, толық қылып жиылыс түрлі нұсқа көрсетіп, қарарлар шығарды. Һәм бұл ретте мемлекет қарыздары туралы да оның үкіметке яғни мемлекетке бір жағынан пайда екенін айтып, екінші жағынан жалпы бұқара халыққа пайда екенін айтып, 6 процентті ұтыс қарызын һәм 2-ші астық қарызын жөндеп көңілдегідей таратуға керек екендігін айтып қарар шығарды. Және Қазақстандағы қазіргі қазынаға түсіп жатқан салық туралы һәм мемлекет тарапынан әлеуметті қатерсіздендіру туралы қарарлар шығарды. Тағы да ақша ісінің Қазақстанда көңілдегідей жүріп тұру ниетімен банк туралы қарар қылды. Тұтасымен алғанда бұл мемлекеттің ақша-қазына істері туралы яғни мемлекеттің кіріс-шығысы туралы Қазақстанның орталық кеңес комитетінің 3-ші жалпы жиналысының шығарған қарары толық, ұзын болғандықтан бұл жерде айта алмадым. Ол қаулы қазақша һәм орысша бөлек кітапша болып басылып шықты һәм ол губерния-губернияларға жіберілді. Әркім алып оқуға болады. Бірақ тағы да айтып өтейін: бұл мәселе қазіргі жалғыз біздің мемлекетте емес, жалпы жер жүзіндегі мемлекеттерде ең бірінші негізгі мәселе болады. Сол себепті бұл жиылыста қаралып, баяндама тыңдалып, мәселе көп тексерілді. Бұл ақша істеріне, мемлекеттің қазына жинау ісіне, ол жинаған қазына-ақшалары мемлекеттердің әртүрлі керекті істеріне, істің ретіне қарай, жобамен дұрыс жүргізілуге жиылыс Қазақстанның аймақтық мекемелеріне де һәм жергілікті губерния-губерниялардағы мекемелерге де анықтап өте қатты тапсырды. Бұған Қазақстандағы аймақтық мекемелерде һәм губерния-губерниялардағы мекемелерде отырған азаматтар да шындап көңілдерін салып бақылап отырулары керек. Бұдан кейін қаралған екі мәселенің бірі Қазақстанды жаңадан аудандау, бірі биылғы егін алу қарсаңында Қазақстанда сауда-саттық істерін қалай жүргізу тақырыпты нұсқалар. Бұл екеуі де қазір қай жерде болса да Кеңес үкіметінің алдына келіп тіреліп тұрған мәселе. Бұрынғы ел билеу ретіндегі һәм шаруашылықты, тәртіпті құрылыс ретіндегі Қазақстанның губерниялары, уездері, болыстары өздерінің көлемдеріне қарағанда тек қолайсыз болғандықтан қазір кеңес құрамаларын жаңадан қайта аудандауға кірісіп жатыр. Сол себепті бұл мәселе бұл жиналыста ортаға түсіп, жиылыс бұл мәселені тексеріп, қағып-қарастырып қаулы шығарды. Бұл шығарған қаулы бойынша Қазақстанның елдерін билеу ретінде һәм шаруасын құрылыстыру ретінде жиылыс мынадай нұсқаны лайық тапты: 1) Қазақстанның тұтас бір зор аймақ болуын лайық тапты. Оны басқаратын аймақтық мекемелер болмақ: КирЦИК һәм Совнарком. 2) Екінші санында губерниялар қалып, алаптар болмақ (орысша округ), оларды басқаратын алаптық мекемелер болмақ. 3) Одан төменгі сатыда уез қалып, аудан болмақ (орысша район) оны басқаратын аудандық мекемелер болмақ. 4) Ақырғы саты — болыс. Оны басқаратын болыс мекемесі Полмак.

Енді қысқаша бұлардың бұрынғыдан айырмасы мынау:

Губерния қалып, енді алап болмақ. Алап губерниядан көлемі аз болмақ. Бір губерниядан 2—3 алап шықпақ. Бұл неге керек десеңіз, бұл бір жерде отырып билеуге, басқаруға алапты елдің ықшамды, қолайлы болуына жасалып отыр. Екінші, уез қалып, оның орнына аудан болмақ. Аудан (орысша район) бұрынғы уезден көлемі кем. Бұ да бір жерде отырып ауданды елді билеуге, атқаруға ықшамды, қолайлы болу үшін жасалып отырған нұсқа. Үшінші, болыс бұрынғы болыстардан көлемі зор болмақ, бұрынғы 2—3 болыстарды қосып бір болыс қылмақ. Бұл расходты азайтып, билеуге, басқаруға болыс мекемесін бұрынғыдай дәйексіз, маңызсыз қылмай, байсалды, күшті қылу үшін жасалып отырған іс. Міне, аудандау туралы осындай қаулылар шығарылды. Және биылғы егін алу қарсаңында, сауда-саттық істері туралы нұсқалар көрсетіліп қарар қылынды. Одан кейін қаралған екі мәселенің бірі Қазақстанда әуе кемесін жүргізу баяндамасы болды һәм ол үшін қандай ылаждар керек екендігін белгілеу болды, ал екіншісі Қазақстан мекемелерінде кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу мәселесі болды. Бұл екі мәселенің екеуі де толғағы жеткен, біздің Қазақстанға ең зор керекті бір тығыз мәселелер екенін жұрт білсе керек. Бір шеті мен бір шеті атан түйемен алты айлық жол, отарба, темір жолы жоқ, пароход-кеме жүретін өзен-су дариялары жоқ Қазақстанға қатынасу, хабарласу үшін аэроплан әуе кемесінің керек екендігінде шек жоқ. Бұған қаражат, ақша керек. Жалпы жұмылу, жалпы ынта керек. Бұл туралы жиылыс қарар шығарып, күллі Қазақстанның еліне, барлық азаматына жәрдем-көмек сұрап қағаз үндеу қылып жар салды. Ол «Еңбекші қазақ» газетіне басылған. Онан соң Қазақстандағы қазіргі піскен бір зор тарихи мәселе мекемелерде кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу ісі. Бұл туралы да жиылыс бір ауыздан барлық Қазақстанда қазағы көп жерлерде мекемелерде кеңсе істері қазақ тілінде жүрсін, бұған әрбір аудандық исполкомдардың, болыстық исполкомдардың істерін қазақша жүргізуге кісі даярлау үшін курстар ашылсын деген қарар шығарды. Әр мекемелермен өзінің білетін тілінде сөйлесіп, ол мекемелердің шығарған бұйрық-жарлықтарды білетін тілінде оқып, тыңдап, жазатын арыздарын сол өзінің білетін тілінде жазбаған соң, жергілікті еңбекшіл халық көңілдегідей бұрынғы тілі һәм өзі үстем болып қалған халықпен қатар отырып істей алмайды. Сол себепті бұл ең бірінші тарихи, іргелі мәселе еді. Мұны жиылыс тура шешіп, қарар шығарды. Мұны жергілікті мекемелерде отырған іс басындағы жігіттер өте қатты қолданулары керек. Онан соң бұл жиылыстың басында тыңдалған бір мәселе жаңадан құрылған кеңес құрамаларының, ұйымның, одағының, бас мекемелері туралы һәм ол кеңес құрамаларының одақтық бас үкіметінің не себепті құрылғаны туралы баяндама. Міне, қысқасы, осы жоғарыдағы айтып өткен мәселелердің бұл болып өткен Қазақстанның Орталық Кеңес Комитетінің 3-жалпы жиылысының ортасына баяндамалары тыңдалып тексерілу үшін салынғанда әшейін, құр кез келген мәселелер болып ортаға салынған жоқ, Кеңес үкіметіне қазіргі уақытта ең бірінші керек мәселелер болған соң ортаға тыңдау, тексеруге, сарапқа түскен мәселелер. Бұл мәселелер туралы жиылыстың жасаған қаулыларын, шығарған қарарларын Қазақстанның аймақтық мекемелері де һәм жергілікті мекемелері де мықты қолданып іске асырулары керек.

11.09.1923 жыл.

(Қазақстанның мекемелерінде кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу хақында) Қазақстанда қазағы көп жерлерде кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу керек деп газет жүздерінде жаздық. Әм бұл туралы қай губернияда не қылып жатқаны «Еңбекші қазақ» газетінің жүзінде жазылып жатыр. Бұл әр жерден келіп жатқан хабарларға қарағанда, қазақ тілін іске асыруға көп жерлерде іс басындағы жігіттердің көбі онша ынталы көрінбейді. Әр түрлі себептер айтады. Ақша жоқ дейді. Қазақша іс жүргізуді білетін кісілер жоқ дейді әм толып жатқан сары уайым, қауіп-қатерлерді жаңбырдай жауғызады. Әрине, ол белгілі. Ынтасыз іске, көңілсіз іске сансыз бөгет, сансыз уайым табуға болады. Бірақ біздің ай туымызша, бұл іске бөгеттің көптігі басқа себептерден. Себептің ең алды — іс басындағы адамдардың бұл іске шындап кіріскен ниеттерінің жоқтығы, ынталарының жоқтығы. Шын ниет болса, екпінді ынта болса қазақ тілінің кеңселерде жүріп кетуіне шүбә жоқ. Оған дәлел — Қазақстанның заң комиссариатының бұл туралы көрсетіп отырған ісі. Қазақстанның заң комиссариаты өзінің губерниялық мекемелеріне қазақ тілін тез қолдануға бұйрық қылған. Қазір Қазақстанның ең зор губерниясы Семей губерниясын сот мекемелерінің бәрінде кеңсе істері тұтасымен қазақ тілінде күре бастаған әм қазақ тілінде жазылған губерниялық соттың қаулылары, қарарлары Орынбордағы заң комиссариатына келе бастады. Және Ақмола губерниясында да сот мекемелерінің кеңсе істері қазақ тілінде жүре бастады деген хабар алынып отыр. Оның үстіне заң комиссариатының коллегиясының (басқармасының) бір мүшесі қазір Торғай, Ырғыз, Ақтөбе жақтарында жүр әм ол жақтың да сот мекемелерінде кеңсе істері қазақ тіліне қойылып, жүріп кетер деуге болады. Және қазір заң комиссариаты сот кеңселерінде жазылатын түрлі қаулы, қарар, билік, кесім, тексеру, анықтау әм басқа сондай қағидалардың бәрінің нұсқасын қазақша баспаға басып, Қазанның барлық губерниясына жіберейін деп жатыр. Міне, екпінді ынта болса, шын ниет болса, қандай болса да іс осындай бірте-бірте жүріп кетпек. Қазақстанның заң комиссариаты бұл істе өзге комиссариаттарға өрнек, үлгі болуға тиіс. Ал енді заң комиссариатына теңеліңдер!

19.09.1923 жыл.

Қазақстанда кеңселерде қазақ тілін жүргізу керек екен. 12-партия жиылысынан кейін тынбай айтылып келе жатқан сөз. Жалпы Ресейдің Коммунист партиясының 12-жиылысында ұлт мәселесі туралы қаулысының шығып жарияланғанына едәуір уақыт өтті, бірақ бұл қаулының іске асуы, ғаламға қойылуы зор қиындықпен болып жатыр. Оған себептер көп. Әрине, себептің ең зоры: осы күнгі өз алдына автономиялы үкіметті ел болып отырған Ресейдегі уақ ұлттардың оқыған адамдарының аздығы. Кеңсе істерін жүргізе білетін адамдарының жоқтығы. Бар болса, аздығы. Сол оқыған адамдары аз, кеңсе істерін жүргізе білетін адамдары аз республиканың бірі — біздің Қазақстан. Міне, сол оқыған адамдарының аздығынан, кеңсе істерін жүргізе білетін адамдардың аздығынан біздің Қазақстанда қазақтары аз жер түгіл, қазақтары көп жерлердің өздерінде де кеңселерде қазақ тілі көңілдегідей жүріп кете алмай жатыр. Қазақстанның қазағы көп жерлерінің өздерінде қазақ тілінің кеңселерде жүріп кете алмай жатуына себеп болып тұрған екінші мәселе: біздің кеңселеріміздің кедейліктері. Әрине, кеңсе кедей болса, көңілдегідей қазақша әм орысша жазу білетін адамдарды сұраған ақысын беріп, кеңсе қызметіне ала алмайды. Аз ғана ақыға орысша әм қазақша білетін адамдар қызмет қыла қоймайды. «Орысша — қазақша білетін» дегенім... біздің Қазақстанның көп жерінде орыс пен қазақ аралас. Сол себепті орыс пен қазақ аралас отырған жерлердің кеңселеріне қазақша әм орысша жазуды бірдей білетін адамдар қазіргі уақытта бағалырақ болады. Онан соң, Қазақстанның кеңселерінде қазақ тілін жүргізу ретінде үлкен бір бөгет мынау: біздің болыстық мекемелерімізде қызмет қылып жүрген қазақтардың, сол мекемелердің басында жүрген қазақтардың бірсыпырасы қазақша жазғаннан, қазақша оқығаннан, қазақша сөйлегеннен орысшаны жақсы көреді, орысшаны оңай көреді. Кейбіреулері тіпті қазақша жазу әм оқуды білмейді. Ал кейбір аз білгендері қазақша жазбай жүріп аз білгенінен айырылып қалады. Мұндай хал әсіресе бұрынғы заманда патшаның ұлықсаттарынан өте қаймығып, сол ұлықтарға өте қатты жағынып қалып жерлерде көбірек сезіледі. Әм өздері сол патшаның әр түрлі «ұлығы» болудың жолына қаттырақ түскен жерлерде көбірек сезіледі. Міне, осындай қулық ескі әдеттен біздің қазіргі Кеңес үкіметінде жүрген адамдарымыздың кейбіреулері әлі қайтқан жоқ. Бұлардың ойынша орысша сөйлесең «білгіш» көрінесің, қазақша сөйлеп, қазақша жазсаң «білмейтін» болып көрінесің.

Бұлар өздері қазақшадан орысшаға ұстарақ болады. 12-партия жиналысының ұлт мәселесі туралы шығарған «кеңселерде әр ұлттың өз тілі қолдансын» деген қаулысының көңілдегідей уақытысында іске аспауына бір үлкен бөгет, үлкен кесір әдеттері, қулықтары осындай. Іс басында жүрген қызметкерлер бұл әдеттерін тастамаса, мұндай қызметкерлер бағалы қызметкер бола алмайды. Жаңа мен айтып өттім: кеңсе кедей болса, орысша әм қазақша жазу білетін адамдардың сұраған ақыларын беріп қызметке ала алмайды деп; ол рас, бірақ кейбір жерлерде жұрт қатар ақы алып қызмет қылудан қашып жүрген орысша әм қазақша оқулы адамдар бар. Мәселен, Орал губерниясында орысша орта дәрежелі мектеп бітірген елу қазақтың списогі қазір менің қолымда. Бұлар қызметтен қашып елде жүргендер. Мұндай сұмырайлар талай жерде бар. Ендігі, күллі Қазақстанда іс басында жүрген, 12-партия жиналысының қаулысы іске ассын деген азаматтардың міндеті: 1. Өзі Кеңес қызметінде Қазақстанда жүріп қазақша сөйлеуді, қазақша жазуды менсінбейтіндерді үйрету. 2. Әм жұрт қатар ақы алып қызмет қылудан қашып жүрген сұмырайларды қай ретпен болса да іске жегу. 3. Хат біліп кеңсе ісін білмейтіндерді тез үйретіп қызметке салу. Міне, Кеңес әм партия қызметінде жүрген, 12-жалпы партия жиылысының қаулысы іске ассын дейтін азаматтар осы іске жалпы жұмыла кіріссе, бұл мәселенің шешілуі оңайланады.

22.12.1923 жыл.

Қазақстанның мекемелерінде қазақ тілін жүргізуге екпіндеп кірісіп жатырмыз. Бірақ бұл істі көңілдегідей қылып, тез бітіріп тастауға болмайды. «Қазақ тілін жүргізу керек...» деп, құр бұйрық жазып қана қоюмен іс бітпейді. Бұл істі жүргізу жолында көп бөгет бар. Кей қызметтегі адамдар сыртынан: «Ия, әбден қазақ тілін кіргізу керек...» — десе де, бұл іске шындап күш жұмсамайды. Кей қызметтегі адам «қазақ тілін жүргізуге не қылып жатырсың?» — десең, «ақша керек, ақша...» — дейді.

Ал кейбір қызметтегі адамға: «қазақ тілін неге кіргізбейсің?» — десең:

Бірақ бір азғантай жерлерде ғана болмаса, қазақ тілі әлі де қазақтың өз аузында. Кей жерлерде қазақ тілін кеңсеге кіргізбек түгіл, қазақ азаматы аузын ашатын емес.

Бірақ қазіргі Қазақстанда әрбір мекемеде қызмет қылып жүрген азаматтар әм қызметтен тыс адамдар жалпы жұмыла бұл іске кіріссе, бұрынғы патшалардың замандарынан бері жұмылған ауызда буылып келген қазақ тілі Кеңес мекемесіне кіруі хақ.

Біздің қазақ коммунистерінің кейбіреулері қазақ тілі туралы қатты кірісуге: «біреу ұлтшыл деп айтады...» — деп, бой тартады. Бірақ ол қулық, бұл коммунистік қылық емес, ол жарамсақтық, жағымпаздық, Коммунист партиясының Орталық Комитеті бұл туралы соқырға таяқ ұстатқандай айдан ашық айтып отыр. Сол тәрізді бұл іс көп бөгеттерге, көп кесірлерге ұшырап отыр да, оның біреуі мынау: Кейбір сасық, жалмауыз демагог өзін «жақсы коммунист екен» деп айтсын деп, қазақ тілін кіргіземін деп жүрген белсенді адамдарды: «анау ұлтшыл», «мынау ұлтшыл» дер. Бірақ ондай сасық демагогтар Коммунист партиясының Орталық Комитетін «ұлтшыл» деп айта алмас. Олардың мақсаты белгілі.

Енді менің сіздерден сұрайтыным мынау:

Әр губерниядағы, әр ұядағы қазақша, орысша жазу білетін адамдардың тез есебін алыңыздар. Әм қандай адам қандай қызметке жарайтынын анықтаңыздар. Және олардың әрқайсысының жасы нешеде, білімі қанша екенін анықтаңыздар. Қазақ тілін шындап кеңсеге кіргізу ретінде 3 — 4 мың қазақша жазуды жақсы білетін, кеңсе істерін тәуір білетін әм орысша білетін адамдар керек. Тез, шындап іздесе бұлар табылады. Бірақ сонша адам табылғанша қазақ тілін кеңсе істеріне кіргізу жұмысын тоқтатып қоймай, үсті-үстіне істей беру керек. Жоғарғы қазақша, орысша жазу білетін адамдардың тиісті анықтамалары мен тізімдерін мұнда бізге жіберіңіздер. Бұлардың ішінен ең алдымен жастарды қызметке салу керек. Өйткені Николайдың заманында отаршылдыққа бойсұнып қалғандардың көбі орысша жазуды жақсы білсе де, қазақшаны білмейді. Міне, осыған тығыз кірісулеріңізді өтінемін. Қазақ тілін сіздер төменнен жоғары қарай жүргізіңіздер. Біз жоғарыдан төмен қарай жүргізейік. Міне, сонда ғана қазақ кедейлері өз тілінде жазылған бұйрық жарлық, декрет, закондерді, жобаларды, нұсқаларды яки тыңдап, өзі мұңын өз тілінде айтып, қатарға кіре алады!

Омбының орталық-фельдшерлік школында Ақмола облысының қазақтарына арнап патшалықтан ашылған 8 стипендия, Семей облысының қазақтарына 8 стипендия бар. (Барлығы 16 стипендия Ақмола мен Семей облысының қазақтарына). Бұл стипендиядан бұрынғы, алдыңғы һәм былтырғы жылдардан үш-ақ қазақ баласы оқып жүр. Қазақтың балалары аз келіп, жоғарғы айтқан қазақтың 16 стипендияның үшеуіне-ақ қазақ баласы түсіп, өзгесі бос тұрған соң Семей һәм Ақмола губернаторлары қазақ стипендиясына орыс балаларын алып қойыпты. Биыл қазақтан үш-төрт бала келіп, экзамен ұстап еді, оларға бұрынғы орыс балаларына арнаған .... стипендияға алмады. Сорлы қазақ балалары сүмірейіп елдеріне қайтып кетті. Біреуі өз қаражатымен оқып қалды. Келесі жылы Ақмола қазағына ма, Семейге ме, стипендия босайды бітіретін орыс балаларынан. Тағы да қазақ балалары құр қалмай ұмтылуы керек. Қазақ балаларының жасын көп біліңкіремейді. Экзамен тамызда болады. Бұл школадан қазақтан биыл семейлік Кәкішев деген жігіт бітіріп шығады.

«Айқап» №21.1923 жыл.

Кеңестік Ресейдің орталық үкіметінің шығарған қаулысы бойынша бұдан былай оқу, халықты сауаттандыру ісінің шығыны жергілікті халықтың өз мойнына артылып отыр. Бұрын оқу, халықты сауаттандыру істерінің барлық ығын- шығыны кеңес мемлекетінің, қазынаның мойнында болушы еді. Әлеумет таптар соғысының әсерінен бұзылған, бүлінген шаруашылықты түзету үшін кеңес үкіметі шаруашылықтың жаңа түрі — әдісті саясатын жүргізе бастаған соң оқу жұмысының шығынын да жергілікті халықтың өз мойнына артты. Енді бұдан былай оқу істеріне кеңес үкіметі қазынадан көп нәрсе бермейді. Бұл туралы үкімет жариялап айтып отыр: «енді бұдан былай ер халық өз шаруасын өзі басқарсын, өзінің керекті істерін, шығынын мойнына алып өзі істесін, үкімет енді будан былай қазынаның күшін бүлінген, жарылған, тоқтап жатқан зауыт, фабриктерді түзеп жүргізуге жұмсайды, мемлекеттің жалпыға бірдей кәсіп дүкенін жөндеуге жұмсайды» деп отыр. 5 жылдан бері кеңес мемлекеті бір жағынан өзінің ішкі жаулары мен әм сыртқы жауларымен алысып, екінші жағынан сол жауларымен алысқанда соғыстардың кесапатынан бүлінген, жарылған фабрик, зауыттарды түзеуге және ауыл һәм қала шаруашылықтарын түзетуге жанталасып әрекет қылып келіп, бұл күнде қолдарына мылтық, сайғақ алып қарсы тұрған ішкі һәм сыртқы жауларын жеңсе де, мемлекеттің көпке бірдей кәсіп дүкендерін түзеп жібере алмады, фабрик, зауыттарды түзетіп, бұрынғыдай қылып жүргізе алмады. Өйткені бұл бес жылдық әлеумет соғысының әсерінен бұзылмаған, бүлінбеген нәрсе жоқ. Мемлекет шығыны басынан асқан. Бұл астан-кестен болған бес жылдың ішіндегі бүлінген шаруашылықты түзетіп, бұрынғыдай қылып жіберуге көп күш, көп мал, көп қайрат, еңбек керек.

Егерде бір үйдің кіретін кірісінен, малының өсімінен шығыны көбейіп кетсе, бара-бара ол үй кедей болып, барлық малынан, байлығынан айрылып құрымақ. Міне, мемлекет те сол үй тәрізді. Кірісінен шығындары асып кеткен соң, шығынды азайтып, пайданы, кірісті арттырмаса, харап болады. Қазір кеңес мемлекеті мұны ойлап, қазына шығынын азайтып, кірісті көбейтуге кірісіп, әрекет қылып жатыр. Сол қазына шығынын азайтуға бұрынғы расходын қазына көтеретін істердің көбін жергілікті халықтың өзі көтеретін қылып отыр. Сол шығынын жергілікті халықтың өз мойнына көшірген істердің бірі — оқу ісі. Бұлай қылған жергілікті халық өзінің шамасына қарай қандай һәм қанша школ, мектеп, медресе керек қылса, сонша қылып, өз расходына ашып, балаларын өзі оқытсын дегені. Бұрын патша заманында қазақ мектеп, медресе әм школ ашпақ болса, патша үкіметінен тіленіп, сұранып неше жыл жүріп, зарығып тілегін көбінесе ала алмай қалушы еді. Енді кеңес үкіметі қазақ сияқты бұрынғы құлдықта жүріп оқу оқи алмаған, өнер- білім ала алмаған халыққа кен, қылып оқу-білім қақпасын ашып отыр. Бір ауылға неше мектеп, медресе, школ саламын десең, ықтияр өзінде деп отыр. Школ, мектеп, медресені қалай салып һәм оның ығын-шығындарын қалай жинауға нұсқа көрсетіп отыр. Сол көрсетілген нұсқа бойынша медреселер әр елде, әp ауылда ашылмақ. Ол ашылған әм ашылатын школ, мектептердің шығындары тәртіппен жалпы елге, әр шаруашылығы бар үйге әліне қарай бөлініп салынып, әм ол салық уақытысынан қалмай жиналып уездің, губернияның қазынасына түсіп отырмақ. Сөйтіп халықтан жиналған барлық ақша сол халықтың өзінің оқу-білім ісіне әм басқа сондай игілік істеріне жұмсалып отырмақ. Үкімет халыққа: «балаларыңды оқытсаң оқыт, оқытпасаң қой» деп теріс қарамайды, үкімет оқу ісін басқарып, жөнге салып, бастап, оқытушыларды өзі тағайындап жәрдемін көрсетіп отырады. Балаңды оқытсаң шығынын өзің төлейсің дегенде әркім өз балаларын оқыту үшін өз малына мұғалімді, оқушыны өзі жалдап апарып, өз үйінде балаларын оқытсын деген сөз емес. Әр қаладағы, әр поселкедегі, әр ауылдағы школ, мектеп медреселердің шығындарын халықтың өзі көтерсін, бұларға енді қазына, мемлекет ақшасынан жәрдем үнемі беруге шамасы келмейді деген сөз. Міне, енді жергілікті халыққа түрлі салық түсіп отыр. Бұл салықтың көбі сол халықтың өзінің оқу-білім һәм басқа сондай игі істеріне жұмсалмақ. Өнер-білім жолында артта қалған біздің қазақ халқына оқу бек қажет. Оқусыз — қазақтың болашақтағы күні қараң. Оқудың қазаққа қандай керек екенін айтпаса да жұрттың бәрі біледі. Бұл әбден айтылып келе жатқан сөз. Енді бір жиырма жылдың ішінде қазақ өнерлі халықтардың қатарына кіру керек. Патша заманында халық алым төлегенде, ол алымның қайда кететінін білмейтін. Халықтан жиналған алымды патша заманында ұлықтар судай ағызатын. Көбін өздерінің пайдасына жұмсайтын. Кеңес үкіметі халықтан жиналған алымды сол халықтың өз пайдасына жұмсайды. Халыққа оқу-білімнің кең қылып қақпасын ашады. Бұл сөзді жергілікті мекемелерде қызмет қылатын жігіттер халыққа қатты түсіндіріп айтып, оқу ісіне шын қамқор, бас-көз, мұрындық болулары керек. Бұл қазақ жігіттерінің ендігі зор міндеті.

21.11.1922 жыл.

Аудандардағы, қалалардағы мектеп, медресе, школдардың ығын-шығындары жергілікті халықтан жиналған алым-салықтардан төленсін. Ауылдың һәм қаланың школ, мектеп, медреселеріндегі оқушылардың жалованиялары да сол жергілікті халықтан жиналып қазынаға түскен алымдардан төленіп отырсын деп, кеңес мемлекетінің орталық үкіметі қаулы шығарды. Бұлай болғанда қай жерде қазынаға жергілікті халықтан алым түспесе, түссе де аз түссе, сол жердегі ауыл һәм қаланың мектеп, медресе, школдары жабылмақ. Мектеп, медресе, школдар жабылса, жаңа көзі ашылайын деп келе жатқан, надандық тұманында шіріген қазақ сол надандық құшағында жата бермек. Қазақ халқының келесі жас буыны, қазақ халқының келешектегі шаруашылығын, келешектегі тарихын, барлық тағдырын қолдарына алатын жас балалары, әкелерінің, бабаларының батқан надандық, қараңғылығының құшағында қала бермек. «Әркімге өзінің жері мекедей көрінеді» деп бұрынғылар айтқан. Сондай-ақ әр халық өзінің жерін, өзінің тұрмысын бек қасиетті көреді. Әсіресе біздің қазақ өзінің тұрмысын, өзінің жерін дүниенің жұмағы деп біледі. «Құдай артық жаратқан біздің жердей жер бар ма? Киіз үйде кеңшілікте жатқандай һәм көшіп-қонып жүрген тұрмыстай тұрмыс бар ма?!. Жарықтық қымыз бен еттей ас бар ма? Орыс шіркін қысы-жазы сасып, пысынап қамалып, қалада ағаш үйде, тас үйде отырады. Не болса соны тамақ қылады... Жарықтық қазақты айтсайшы...» — дейді қазақ. Бұл қазақтың бұрынғы сөздері болушы еді. Қазір бұл сөздерді қазақ айта ма, айтпай ма білмеймін. Ал бұдан былай бұл сөздерді қазақтың енді жылдан-жылға айтпауы хақ. Бұрынғы уақытта өнер-білімсіз-ақ далада хайуан тәрізді күн өткізіп жүре беруге болатын. Далада оқу, өнер-білім үйренбей-ақ «ит көзі түтін танымас» болып жүре беруге қазақ мал асырап, сол малдың өсімін жұмсайтын. Енді қазір қазақтың ол уайымсыз, ойсыз, қаперсіз көшіп-қонып, кеңшілікте малының өсімін жұмсап жүре беретін заманы өтті. Қазақ малының қайта бастағанына он жылдан асты. Бұрын малдың шығынынан өсімі артық болатын. Енді малдың өсімінен шығыны артылды. Қазақ халқының шаруасы мұнымен тұрса жақсы, бірақ мұныменен тұрмайды, жыл сайын қазақ малының саны азая бермек. Егерде осы бастан мұны ойлап қазақ қамданбаса, ақырында азып-тозып, қаңғырып құрымақ, азып-тозып, қаңғырып қырылмау үшін қазақ халқына не қылу керек?

Қазақ халқына ең әуелі оқу керек, оқу керек, оқу керек!

Оқыса көзі, көкірегінің көзі ашылады. Көзі ашылса, айтпай- ақ, ымдамай-ақ, нұсқамай-ақ өзі көреді. Оқымаған адам, оқымаған халық — надан, қараңғы, соқыр. Соқырдың күні — қараңғы. Енді бұдан былай ірі, көп, топ-топ мал өсіре алмайтын болған соң, қазақ халқы құрып кетпейін десе, екінші түрмен, екінші ретпен тіршілік қылуға кірісу керек. Оқусыз, өнер-білімсіз, екінші түрмен тіршілік қылу бек қиын. Оқу, өнер-білім білген малсыз-ақ тіршілік қылып, жан сақтай алады. Малсыз-ақ қырдағы мал баққан надан байлардан артығырақ өмір сүре алады. Оқу керек, оқу керек деген сөз баяғыдан айтылып келе жатыр. Ол уақыттарда ел малды, бай еді, заман тыныштық еді... Бұл күнде ішкі һәм тысқы соғыстардың салдарынан жалғыз қазақтың дәулеті шайқалып, малы кеміп тұрған жоқ, жалпы Ресейдің дәулеті шайқалып, шаруашылығы бүлініп, түзеле алмай жатыр. Кеңес үкіметі жалпы Ресейдің бүлінген шаруашылығын түзетуге барлық күшін салып, қазіргі уақытта оқу ісін жергілікті халықтардың өз қолына беріп отыр. Оқуды керек қылсаң өзің ойланып, оқу үшін халыққа түскен алымды тез қазынаға салып, әр ауылға яки әр болысқа школ аштырып, балаңды өз еркіңмен оқыт деп отыр. Басқа жәрдемді үкімет беріп, оқу ісін үкімет өзі басқарып отырмақ болып отыр. Қазіргі уақытта оқу ісіне қазынадан ақша бармай жатыр. Мүмкін ауылдардағы, елдегі, шет қалалардағы оқытушылар көптен жалования ақша алған да жоқ шығар. Қазақ «а құдай, аузыма менің әкеп сал, құдай» деп жатпай, ауылдағы, елдегі оқушыларға жататын үй беріп, тамақ беріп, оқушыларды кетіп қалатын қылмай ұстап, бәрі жұмылып, ұйымдасып оқыту ісіне кірісіп, балаларын оқытулары керек. Оқу ісіне жөндеп ынталарын салып кіріспей, ел қыдырып тамақ аңдып, ел арасының арам, қу партиясының сөзін бағып кеткен—атқа мінген ел адамдары жігіт ағасы, ел ағасы емес. Елдің атқа мінген бастықтары оқу ісіне қарамай кетсе, ел балалары оқусыз жүрсе, атқа мінген ел адамдарының мойнына қазақтың кейінгі келешек жас буынының мың лағынеті артылады. Көңілінде азырақ адамдықтың саңлауы бар әр қазақтың баласы енді бұдан былай жадынан оқу ісін тастамау керек. Қазаққа оқу бұрын бір мәртебе керек болса, енді мың мәрте керек болды. Қазақ алдындағы болашағын ойлауы керек. «Ертеңгісін ойламайтын есек» деген.

24.11.1922 жыл.

Жоғары дәрежелі оқу орындары шәкірттеріне қазыналық орын беру жұмысын басқарушы комиссия нұсқасы І. Кіндіктегі әр комиссариаттар ұйғаруынша әм Қазақстан Оқу комиссариатының 1922-23 жылғы жоғарғы дәрежелі оқу ордалары шәкірттеріне қазыналық орын беру тақырыпты жасаған қаулысын негізге алып комиссия мынадай кесім жасады: Қазақстандағы жоғары дәрежелі оқу ордаларында 425 қазыналық орын (стипендия).

Қазақстаннан тиісті оқу ордаларында 195 орын (стипендия).

Бұнымен қатар Қазақстандағы әм Қазақстаннан тысқы қалалардағы жоғары оқу ордаларына қазыналық орындар былайша бөлінді:

Жергілікті оқу ордалары 1. Политехнический институттың ауыл шаруашылығы бөлімінен Қазақстан Жер-су комиссариатына 60 орын, оқу комиссариатына 35 орын әм Қазақстан кәсібі жұмысын басқаратын мекемеге (Кирпромбюро) 20 орын. 2. Практический (тәжірибе) институтқа 50 орын берілмек. 3. Қазақ институтына 100 орын. Бұлар оқу комиссариатының қаражатымен ашылмақ. 4. Татар институтына — 80 орын. 5. Семей институтына — 100 орын. Қазақстаннан тысқы қалалардағы оқу ордаларына қазыналық орындар мына ретпен бөлінді: 1. Мәскеу — 75 орын. Олардан:

2. Петроградтағы жоғары оқу орындарына — 25 орын.

3. Түркістандағы жоғары оқу орындарына — 40 орын. Олардан Қазақстан Оқу комиссариатына — 25 орын.

Жер-су комиссариатына — 15 орын. 4. Том қаласындағы жоғары оқу жұрттарынан — 6 орын.

5. Сартау қаласындағы жоғары Ғылым ордаларынан — 20 орын.

6. Қазан қаласынан — 7 орын.

7. Омбы қаласындағы жоғары оқу ордаларынан — 22 орын.

ІІ. Оқу ордаларындағы қазыналық орындарды шәкірттер арасына реттеп үлестіруші Қазақстан оқу комиссариаты жанындағы жоғарғы дәрежелі оқу жұмысын басқарушы мекеменің яғни Кирглавбюроның қарауында болатын қазыналық орындар комиссиясы (стипендиальная комиссия) болады. Бұл комиссияға жоғарғы жұмысқа дахылы бар комиссариаттардан бір-бірден уәкіл кіреді. Мәселен: Жер-су комиссариатынан, Қазақстан кәсіби жұмысын басқарушы мекемеден, жұмыскер ұйымдарының бас мекемесінен уәкіл, жұмыскер қарашекпен бақылау мекемесінен, еңбек комиссариатынан әм жоғары оқу жұмысын басқаратын мекемеден уәкілдер кірмек. Жоғары оқу ісін басқарушы мекемеден кірген уәкіл комиссияның бастығы болмақ. Қазыналық орындар ісін басқарушы комиссия Мәскеу әм Ташкентте тұрған Қазақстан уәкілдері арқылы сөйлеседі. Ал Петроградтағы, Сартаудағы, Том қаласындағы, Қазандағы әм Омбы қаласындағы оқу орындарымен сол қалалардың жоғары оқу ордалары жұмысын басқаратын губерниялық мекемелері арқылы сөйлеспек.

ІІІ. Қазақстандағы қазыналық орындарға алу тәртібі мынадай:

Жергілікті жоғары оқу шәкірттері өздері оқып жүрген ғылым ордасы арқылы қазыналық орын сұрап комиссияға арыз береді. Бергенде, төменде жобасы көрсетілген анкет қағазды тиісті ақпарлармен толтырып арызбен бірге жібереді. Қазыналық орындар ісін басқарушы комиссия жоғарғы анкет қағаздағы сөздерге сүйеніп, яғни анкеттегі ақпарларды назарға алып шәкірттерді қазыналық орынға жазады.

Басқа қалалардағы жоғары оқу орындарынан қазыналық орын алу реті. Жоғары оқу ордаларындағы орындар тақырыпты Қазақстан уәкілі тарапынан, болмаса жоғары оқу жұмысын басқаратын губерниялық мекемелер тарапынан жарияланғаннан кейін жоғарғы ғылым жұрттарының шәкірттері өздерінің жергілікті ұйымдары арқылы Қазақстан уәкіліне, яки айтылған губерниялық мекемеге орын сұрап арыз береді. Арызға тиісті болған куәлік хаттарды әм керекті ақпарларымен толтырылған анкет қағазды да қоса жолдайды. Қазақстан уәкілі әм жоғары оқу жұмысын басқарушы губерниялық мекеме (Губпрофобр) тапсырылған куәлік хаттар мен анкет қағаздағы ақпарларға қарап шәкірттерге орын береді. Орын берілген шәкірттер списогі (тізімі) әм орын беру туралы жазылған қағаздар түгелімен Қазақстан жоғары дәрежелі оқу жұмысын басқаратын мекеме жанындағы қазыналық орындар комиссиясына жіберіледі. Жоғарғы Қазақстан уәкілінің, яки губерниялық мекеменің (Губпрофобр) қаулысын өзгертуге комиссияның хақы бар. Ескерту: жоғарыда айтылған шет қалаларда оқушы шәкірттерге орын беру тәртібі тек 1922-23 жылға ғана арналған. Келешекте оларға қазыналық орын беру, шәкірттер списогін түзу әм басқа да осылар секілді жұмыстар шәкірттерді Қазақстаннан жіберерде, Қазақстанның өзінде істеліп, өзінде бітірілмек. ІV. Қазыналық орын жұмысын басқарушы комиссия (стипендиальная комиссия) Қазақстан уәкілі (Кирпредставительство) әм жоғары оқу жұмысын басқаратын губерниялық мекеме (губпрофобр) қазыналық орындарды (стипендия) оқушыларға бөлген уақытта төмендегі тәртіптерді қолданады: 1. Қазыналық орындар алдымен ортақшыл партия тарапынан жіберілгендерге, жұмыскер ұйымдары тарапынан жіберілгендерге әм қазақ халқының еңбекшіл қара табан табынан келгендерге беріледі. 2. Оқуға зирек шәкірттерге, оқу қызметін ерінбей істейтін, оқу жолында аса қайрат, қайтпас талап көрсеткен, еңбекті сүйетін бейнетқор шәкірттерге берілмек. 3. Қазақстан қазыналық орындары оқу ісінде болатын тиісті міндетті жұмыстарды тартынбай дұрыс атқарған шәкірттерге, яғни алған мағлұматтарды жайынан мезгілімен есеп беріп тұрғандарға әм басқа да оқу ретінде атқаруға тиісті болған қызметтерді жеріне келтіріп тұрғандарға берілмек. Сондықтан қазыналық орын алған шәкірттер (студент) әр жарты жыл өткен сайын, оқыған сабақтарынан қазыналық орын жұмысын басқаратын комиссияға (стипендиальная комиссия) яки Қазақстан уәкіліне әм губерниялық мекемеге (Губпрофобр) есеп беріп отырады. Бұған басқа қазыналық орынмен пайдаланған шәкірттер оқуын бітіріп шыққан соң қазыналық орынмен пайдаланған әр жылына ең кем болғанда бір жылдан Қазақстанда қызмет етуге міндетті болмақ, яғни орынға кірерде жоғарғы шартты орындау үшін қолынан қағаз бермек. Олай болмаған халде қазыналық орын берілмек емес. 4. Қазыналық орынға (стипендия) ай сайын берілетін ақшаның мөлшерін Қазақстан еңбек комиссариатының 1922 жылғы 10-қыркүйектегі (мизан) қарары бойынша ІІІ бөлім (группа) 17 қатарлық (разряд) жалования мөлшерінің 12-ші қатары (разряд) мен өлшенбек. Бұл өлшеумен белгіленген ақша шәкірттерге (студент) жыл бойына ай сайын беріліп тұрмақ. 7 шет қалалардағы оқушыларға тиісті болған қаржыны әр комиссариаттар қазыналық орын жұмысын басқарушы комиссия планы (жоба) бойынша әм шәкірттердің есебіне қарай тиісінше жіберіп тұрмақ. Қазақстан уәкілі әм жоғарғы оқу жұмысын басқаратын губерниялық мекеме (губпрофобр) өздері тұрған қаладағы шәкірттерге қазыналық орын ақшаларын үлестіріп болғаннан кейін бұл туралы қазыналық орындар жұмысын басқарушы комиссияға есеп тапсыруға міндетті. Егерде сол өздері тұрған қаладағы жоғарғы оқу ордаларына түсемін деп сұранушы шәкірттеріне (кандидат) болмаса, ол уақытта олар артық тұрған қазыналық орын ақшасын Қазақстандағы сол ақшаны жіберген комиссариаттың өзіне қайыруға міндетті болмақ.

Россияның өткен оныншы Кеңестер жиылысы оқу ісін жөндеуге, оқу ісін ілгері жүргізуге бір ауыздан қаулы қылып, ол қаулысын анықтап іске асыруға орталық үкіметке тапсырды. Соңғы жылдардан бері жалпы Россияның шаруасы күйзелгендіктен, елдің іргесі шайқалғандықтан оқу ісі төмендеп кеткен еді. Өткен сыртқы әм ішкі сойқанды соғыстардың әсерінен дәулеті шайқалған елдің аз күші басқа істерге көбірек жұмсалып, оқу ісіне үкімет көңілдегідей қарай алмай кетіп еді. Оқусыз ешбір істің оңбайтынына ақырында жұрттың көзі жетіп, оныншы Кеңестер жиылысында оқу ісін енді тез орындауға керек екендігін қатты білдірді. Біздің кедей қазаққа ең алдымен оқу керек деп біз 1920 жылдан бері қақсап келдік. Бірақ қызмет басындағылардың көбі оқу ісіне көңілдегідей қарамай жүрді. 1920 жылы жалпы Россияның сегізінші Кеңестер жиылысында Ленин айтты: «Коммунизм дегеніміз Кеңес үкіметі және бүкіл елді электрлендіру» деп. Ленин бұл пікірді айтқанда, әрине, жиылыстағы жұрттың бәрі қатты қошеметтеп, біртүрлі шаттана қолдарын шапалақтады. Лениннің сөзі біткен соң жиылыс үйінен шығып келе жатып мен қасымдағы бір жолдасқа: «жолдас Лениннің сөзі дұрыс қой, бірақ ауылға әм поселкеге апарып электричество беретін машина, заводтарды қанша орнатса да, халық оқу-білім білмесе, коммунизмнің орнауы қиын-ау», — дедім. Жолдас Лениннің бұл сөзді айтқанына 2 жыл толды. Оқусыз бір нәрсені орнатудың қиын екеніне көз анығырақ жетті. Биыл енді жолдас Ленин һәм Луначарскийлер бас болып, оқу майданын ашты. «Ендігі күштің көбін оқу ісіне салу керек», — деп жолдас Ленин газет жүзінде де жариялап отыр. Бірақ қанша айтқанмен мемлекет қазынасы қазір өте кедей. Сондықтан «Ленин бастап оқу майданын ашты ғой. Енді болады дағы» деп қарап отыруға тіпті болмайды. Қазақстан ел қатарына кірсін деген кісі оқу ісіне бар ынтасын салып жәрдем, көмек қылуы керек. Губерниялық комитеттер қаражаттың көбін оқуға жұмсауы тиіс. Қазақстанда қай мекемеде қызмет қылып отырса да әр азаматтың бір көзі оқу ісінде болып, соған қолынан келген жәрдемін тигізіп отыруы мойнына артылған зор парыз. Тезірек оқу оқып, өнер-білім ала алмаса, қырдың қазағы азып-тозып, жер-судан айырылып құрып кетпек. Сол себепті қазақ ел болсын деп шын ойлаған қырдың қазағы оқу ісіне жәрдем, көмек беріп отыруы тиіс. Қазақ кедейінің баласы көбірек оқуға барлық ынтасын салып, жаһат қылуы керек. Ісіңмен, күшіңмен, тіліңмен болса да оқу ісіне жәрдем қылмасаң — кейінгі жас буынның қолы жағаңда.

Болып өткен жалпы Ресей кеңестерінің X тобы келешекте оқу жұмысы қай қалыпта, қай ретте баруы тиіс екендігін айтты. Кеңес үкіметінің бес жыл жасаған өмірінің ішінде оқу мәселесі бірінші рет қана мұндай жалпы жиылысқа салынып шешілді. Әрине, бұл оқу жұмысын үкімет ұмытып, не болмаса керексіз жұмыс деп жүргендігі емес: жау жағасынан, ит етегінен алып, шамасынан келмегендігі. Енді үкімет ауыр халден шықты. Жемірілген шаруашылықты түзетумен пара-пар оқу жұмысын да аяққа бастыру шарасына кірісіп жатыр. X топ оқу майданында қараңғылық, надандықпен күресуге үкімет қолынан келер жәрдемін, күшін аямас деген сөзін айтты. Оқу майданында қараңғылық, надандықты жеңсек, шаруашылықты да көтеру қиын болмайтындығын әм шаруашылықты көркейту өнер-білім оқумен байлаулы екендігін біліп, X топ орталық үкіметке һәм жергілікті мекемелерге мықтап тапсырған жұмысының біреуі: оқу жұмысын ілгері бастыруға бар күштерін, бар білімдерін аямай кірісуі. Мұның үстіне «Известия» газетінде басылып шыққан жолдас Лениннің оқу жұмысы туралы жазған мақаласында қараңғылық, надандық майданына үкімет қай көзбен қарауы керек екендігін һәм бұл жұмысты қай жолмен апару тиістілігін айтады. Енді губерниялық атқару комитеттері һәм жергілікті оқу бөлімдері қараңғылықпен күресу майданында X топтың қаулысы һәм жолдас Лениннің мақаласында көрсетілген жолмен қолданулары керек. Соңғы уақытқа шейін жер-жерлерде оқу жұмысы тиісті қалыпта шешілмей келді, оқу майданында алға басқандығымыз шамалы. Жолдас Ленин мақаласында патша заманындағы һәм ол уақыттағы оқыған адамдардың санын салыстырып мынаны көрсетеді. Россияда, Кавказда (1897 жылдың есебі бойынша) бір мың адамға 223 оқыған адам келеді екен, ал осы күні бір мың адамға 319 адам келеді. Мінеки, бұдан көрініп отыр: біз оқу майданында патша үкіметінен онша көп ұзап кете алмаппыз. Ішкі губернияларда оқу жұмысының халі мұндай нашар болса, біздің Қазақстанда одан да жаман деуге болады. Бізде жүз кісіге 4—5 оқыған кісі келеді. Жоғарыда көрсетілген сандардан көрініп отыр, оқу майданындағы жауымыз—қараңғылық, надандық әлі күшті екендігі. Атқару комитеттерінің һәм жергілікті оқу бөлімдерінің зор міндеті осыны ұмытпастан бар күшін, бар білімдерін, бар жігерлерін оқу майданына аударулары керек. Әрине, ақша болмай, қаражат болмай оқу жұмысы көгермейді. Жолдас Ленин айтып отыр: «Жақын арада үкіметтің бюджеті (бір жылғы түсімі әм шығыны) қайта қаралса, басқа расходтарды азайтып, оның есесіне оқу жұмысына берілетін ақшаны көбейту керек», — деп. Соның үшін, көп исполкомдар бюджетті бөлгенде оқу жұмысына жеткілікті қылып берулері тиіс. Басқа жұмыстарға шығатын шығындарды азайтып, оның орнына оқуға берілетін ақшаны — қаражатты көбейтулері керек. Екінші гәп — исполкомдар оқу майданындағы қызметкерлердің халіне артықша көз салулары тиіс. Үшінші — договормен ашылатын школдарды көбейту шарасына шындап кірісулері керек. Енді оқу жұмысын ілгері бастырудың жол-жобасы көрсетіледі, ендігі зор міндет оқу орындарының мойындарында қалды. Бұл жұмысқа исполкомдар шын көңілімен кіріссе жауымыз — наданшылықтың сөзсіз жеңілуіне көз жетеді.

Кеше Қазақстан Орталық Комитеті мүшелерінің 2-жалпы жиылысы ашылды. Жиылыс ең алдымен оқу комиссариатының баяндамасын тыңдап өтті. Қазіргі уақытта Кеңестік Россияда оқу ісі ең бірінші алға ұстаған іс болғандықтан, һәм оның бер жағында біздің Қазақстанда оқу ісіне барлық күшті салу өте керек болғандықтан, бұл баяндаманың мақсаты оқу ісіне шындап көбірек күшті жұмсаудың лаждарын белгілеу еді. Бұл уақытқа дейін Қазақстанның оқу комиссариаты не істеп, не бітірген екен деп сын тақсақ, әрине, кемшіліктері жоқ деуге болмайды. Кеңес үкіметі қираған, бүлінген орданың үстіне орнаған үкімет болғандықтан һәм соғыс, майдан, аш-жалаңаштықтың әсерінен бұл күнде біздің қайбір істеріміз оның алға басып жөнделіп, сабасына түсіп жүріп кетіп отыр. Барлық бастан кешкен себептерді, қиындықтарды, жоқтықты ойлағанда қай мекемеге де болса кінә қоюға болмайды, әсіресе Қазақстанның комиссариатына кінә қоюға болмайды. Өткен уақыттары жоқтықпен, қиындықпен өтті. Енді заман осы қалыппен барса шаруашылық аздап оңала бермек, бұрын Қазақстанда ең керекті ісіміз болған оқу ісіне қарауға мұршамыз келмесе, енді мұршамыз аз да болса келетін болды. Енді оқу ісіне жер-жерлердегі үкімет басындағы отырған адамдар әм Қазақстанның бас үкіметінде отырған адамдар шындап оқу ісін көркейтуге, оқу ісін гүлдендіруге кіріссе, оқу ісі алға басуына біз сенеміз. Оқу ісіне шындап кірісу, оқу ісіне барлық күшті жұмсау дегеніміз не болмақ? Ол мынау: жер-жердегі мекемелер әм Қазақстанның бас мекемелері барлық қолындағы қаражаттың қақ жартысын (50 процентін) оқу ісіне жұмсау керек. Сөйтіп барлық қаражаттың қақ жартысын оқу ісіне жұмсағанда ғана оқу істері көркейеді, сонда ғана мұғалімдер табылады, сонда ғана оқу үйлері жөнделеді, оқу кітаптары да табылады, оқушылар да ынталы болып, оқу жемісті болады. Егерде олай қылмай, оқуға құр сөзбен ғана көмек қылсақ, оқу ісі өмірінде алға баспайды.

«Мың сіз-бізден, бір шыж-быж», — деп бұрынғы тәжірибе адамдары айтқан. Қазақстанда оқудың ең бірінші керек іс екенін айтпаса да әркім-ақ білер. Оқусыз ешкім қатарға кіре алмайды. Қазоркомның 2-жалпы жиылысы осыны есіне алып қарар шығарар әм жер-жерлерден келген жігіттер қайтып барған соң да осыны істер.

19.02.1923 жыл.

Жақын арада Қазақстанның Орталық Комитетінің (Қазоркомның) 2-жалпы жиылысында аймақтық бюджеті (кіріс-шығыс есебі) қаралып өтті. Қазақстанның аймақтық қазынасына түрлі реттен жиналған азын-аулақ қаражатты Қазақстанның өзінің түрлі керекті істеріне жұмсай бастағанда, әрине, барлық қаражаты мыңнан біріне жетпейді. Сүйтсе де қолға жиналған қаражатты аймақтық әрбір ең керекті істерге бөле-жара жұмсағанда, ең алдымен оқу ісі, халық ағарту ісі еске алынды. Көп сөз, көп ыртыс-тартыстан соң халық ағарту істеріне көбірек жұмсалмақ болды. Қазақстанның халық ағарту комиссариатының әм өзге мекемелердің ашсам деген школаларына, курстарына, шығармақ кітаптарына әм басқа сондай істеріне қаражат алдымен берілді. Кеңес үкіметі — еңбекшілдер үкіметі. Тұрмыстың рахаты, игілігі еңбекшілдер табынікі. Міне,осы Қазақстанның орталық үкіметінің жұмсап отырған, үзіп-жарып жинаған қаражатының жемісін еңбекшілдер табы пайдалану керек. Еңбекшілдер табының балалары жеткіншек жас буын пайдалану керек. Еңбекшіл жарлы табының жол басшысы Маркс айтқан: «надандық ешкімге ешнәрсе бермейді» деп. Сол надандықты жоюға еңбекшіл табының балалары тез кірісу керек. Тез ұмтылу керек. Надандықты жоймай адам баласы тұрмыстың рахатын, тұрмыстың игілігін көре алмайды. Надандықты жоймай қазақтың еңбекшілдер табының баласы күштілер табымен теңесе алмайды. Қатарға кіре алмайды. Надандықты жоймай нашарлар табы күштілер табының қатарына кіре алмайды. Надандықты жоймай-ақ нашарлар табы теңеледі деуші адам болмас. Жер үстіндегі еңбекшілдер табының надандықты жоймай қатарға кіре алмайсың, қазақ еңбекшілерінің баласы, оқы, оқы! Жатпа, тұрма оқы, үйрен, әйтпесе қатарға кіре алмайсың!

22.03.1923 жыл.

Адам баласының өнер-білімі, оқуы, әдебиеті, саясаты, мәдениеті — барлығы шаруашылық кәсіптен туады. Өнер-білімнің, оқудың, мәдениеттің, әдебиеттің, саясаттың, — бәрінің негізі, іргесі, тіреуі шаруашылық кәсіп. Өнер-білім ретінде артта қалған халық ең алдымен шаруашылық тұрмысын екінші жаңа өрнекпен жөндеу керек. «Қазақ кедейі қайтсе теңеледі?», «Қазақ кедейі пәлен қылса теңеледі», «Қазақ кедейі түлен қылса теңеледі», — деп айтқанда, ең алдымен «Қазақ кедейінің шаруашылық тұрмысын жаңа өрнекпен жөндеу керек» деп айту керек. Әм сол айтқан сөзді әрбір көзі ашық, кеудесі саналы кедейдің баласы іске асыруға барлық күшін салып тырысу керек. Қазақ еңбекшілінің шаруашылық тұрмысы өзгеріп, бұрынғы ескі түрді тастап, екінші жаңа өрнекпен шаруашылық тұрмысы құрылмай, өнерлі халықтардың еңбекшіл табының қатарына кіріп кете алмайды. Әрине, шаруашылық тұрмысты өзгертіп жөндегенше басқа істерді қоя тұрмай, басқа істерді де күшті азайтпай жүргізе беру керек. Шаруашылықты жаңа түрге салып жөндеу деген не? Ол көшпелі тұрмысты, көшпелі осал шаруашылықты тастап, отырықшы тұрмысқа айналу, жер шаруашылығына айналу деген сөз. Жер жүзінде қазақша көшіп жүрген халықтың өнер-білім ретінде отырған елдің қатарына кіргені жөн. Қазақтың кедейлері осы күні әр жерде, әр қалада шұбырып қаңғырып жүр. Міне, солар алдымен поселке болып, жер шаруашылығына айналу керек, ұйымдасу керек. Ұйымдасып поселке боламын деген нашарларға кеңес үкіметі қашан болса да аямай жәрдемін беріп бақпақ. Және шаруашылықтың ең зоры өнеркәсіп дүкенін (промышленность. Фабрика-заводтар) құру. Міне, қазақ кедейіне, қазақ жарлысына ең керекті нәрсе осы.

Енді біздің Қазақстандағы жергілікті газеттерге тапсыратынымыз мынау: 1) Партия ісін, кеңес құрылысының ісін, оқу, халық ағарту істерін әм басқа осы тәрізді істерді әлсіретпей, күннен-күнге басымырақ қылып газеттер жүзінде жазып отыру, қазақ кедейлерін алдымен барлық қазақты жалпы қала қылуға шақыру керек. Бұл істі үнемі жүргізіп отыру керек. 2) Қазақстанда өнеркәсіп дүкенін (промышленность) орнатуға бет алып, газет жүзінде тынбай жазып отыру керек. Әм мұны жүзеге асыруға тырысу керек. Бұл Қазақстанның барлық газеттеріне міндетті іс. Әм барлық еңбекшіл табының азаматтарына міндетті іс.

12.05.1923 жыл.

Қызметкерлер даярлау деген мәселенің негізі оқудың әр бұтағын, әр тарауын күшейту деген мәселе болып шығады. Азық-түлік істеріне қызметкерлер керек болса, ақшалай салық істеріне, қазына істеріне қызметкерлер керек болса, милиция, сот, денсаулықты сақтау, ауыл шаруашылық, жер-су, мал өсіру, өнеркәсіп әм басқа түрлі істердің қай-қайсысына қызметкерлер керек болатын болса, хат білетін адамдарға келіп тіреледі. Ал хат білетін адамдардың көп, аз болуы жалпы хат білудің аз, көп болуына қарай болады.

Қазақстанның жалпысын алғанда 100 адамнан 3-ақ адамы хат біледі. Бұлай болған соң Кеңес үкіметіне түрлі қызметкерлер даярлап шығаруға біздің Қазақстанда өте қиын. Өйткені әр түрлі іске қызметкерлер даярлағанда әлгі айтқан 100 адамның ішіндегі хат білетін 3 адамды ұстап, соларды даярлап шығармақ боласың. Қазіргі мектептердегі 8 жасар балалар қашан оқып, өнердің әрбір тарауына бөлініп оқып шыққан соң осы күнгі түрлі қызметкерлерге сусап отырған мекемелерге кірер деп отыруға болмайды. Қазір сол жоғарғы айтқандай әлгі жалпы 100 адамның ішіндегі хат білетін 3 адамды әр түрлі курстарға жинап, соларды түрлі қызметке даярлауға тура келеді. Міне, сол мақсатпен Кеңес үкіметі орнағалы талай бір айлық, екі айлық, үш айлық, алты айлық түрлі курстар ашылып келе жатыр. Кеңес үкіметі орнағалы ең бұрын ашылған, ең көп ашылған курстар — мұғалімдер курстары. Өйткені халыққа ең керекті іс, бірінші дәрежедегі мұқтаж іс — хат білетін адамдардың санын көбейту. Хат білетін адамдардың санын көбейту үшін мектептерде бала оқытатын мұғалімдердің санын көбейту керек. Міне, сол себепті біздің Қазақстанда патша үкіметі жойылғалы ең бұрын, ең көбірек ашылған курстар мұғалімдер даярлау курстары болды. Басқа қызметтер үшін курстар ашуға мұрша келмей жатты. Енді қазір осы үстіміздегі жылдың басынан бері біздің Қазақстанда әртүрлі қызметтер үшін де курстар ашыла бастады. 1) Қалаларда милицияның бастықтарын даярлауға курстар ашты. 2) Орынборда азық-түлік комиссариаты салық инспекторларын даярлайтын курстар ашып бітірді. 3) Орынборда Қазақстанның ішкі істерін басқаратын комиссариаты, уездік милицияның бастықтарын даярлап шығаратын курс ашып жатыр. 4) Қазақстанның оқу комиссариаты Орынборда, әм Ақмолада, Семейде қазіргі мұғалімдерді пысықтап шығаратын курстар ашып жатыр. Және Оқу комиссариаты, баспаханаларда қазақша әріп тізушілерді даярлап шығаратын курс ашып жатыр. 5) Орынборда Қазақстанның Заң комиссариаты халық соттарын даярлап шығаратын курс ашып жатыр. 6) Биыл қазына комиссариаты да Орынборда курс ашпақ. 7) Денсаулықты сақтау комиссариаты да курс ашпақ. Қазіргі біздің тұрмысымыздың ағыны тығыз заманымызда екі, үш айларда әртүрлі қызмет үшін барынша хат білетін адамдарды жинап алып, курстарда оқытып, керекті қызметкерлер даярлап шығару ісі өте тығыз, өте керекті іс. Бұған Қазақстанның орталығында отырған іс басындағы адамдары да, әм жер-жерлердегі іс бастарында отырған адамдар да шындап назарларын салып, аямай көмектерін көрсетуі керек. Кейбір губерниялар Заң комиссариатының ашып жатқан курсына адам жібермей қалып отыр. Мәселен — Орал губерниясы мен Семей губерниясы. Қазақстанның қызметкерлер даярлау ісіне губерниялық исполкомдардың мұндай салқын жүзбен қарап отырулары бір түрлі аянышты әм надандық! Әлі күнгеше надандық тұманында жатқан Қазақстанның тұрмысының әрбір түрлі тарауына керекті қызметкерлерді тез даярлап, тәрбиелеп шығара алмасақ, көпке шейін қазіргі надандық тұманында жатпақпыз.

Бұл есте болу керек.

Және Қазақстанның курс ашатын мекемелерінің естеріне салатын бір керекті мәселе бар. Ол мәселе сол курстардағы адамдарға курсты бітіріп, тиісті қызметтеріне кіргенде кеңсе қызмет істерін қазақ тілінде жүргізуді үйрете кету. Бұл әрбір курста үйретіліп өтілсін. Және губерниялық исполкомдар қазақша хатшылық курстар ашулары керек. Барлық Қазақстан жалпы ынтамен кіріссе, қызметкерлер даярлау ісі тез алға баспақ.

28.06.1923 жыл.

Қазақстанның еңбекшіл табы өз сыбағасын өзі алу үшін, өнерлі халықтардың еңбекшіл табының қатарына кіру үшін, Россиядағы жалпы еңбекшіл таптың алысып отырған бостандығын, теңдігінің жемістерімен пайдалану үшін керек екеніне, өнер-білім алуы керек екеніне ешкім қарсы айтпас. Бұл туралы газеттердің жүзінде талай айтқамыз. Мұны көп айтпай-ақ, еңбекшіл халықтың өзі де білетін шығар. Былтырдан бері қазақ жастарының көбі рабфакқа ұмтылады, басқа түрлі білім беретін оқуларға, школдарға, курстарға көп қарамайды. Бұл үлкен қате іс. Тұрмыстың әртүрлі тарауларынан ғылым беретін талай мектеп, школалар бар. Қазақ еңбекшілерінің балалары сол тұрмыстың әртүрлі тарауынан білім беретін мектептердің бәрінен оқулары керек.

Тұрмыстың әр тарауынан мағлұматтар алу керек, әр тарауынан білім алу керек. Қазақстанның әр губерниясынан келіп биыл 60 шамалы қазақ еңбекшілерінің балалары Орынбор рабфагына кірді. Әм тағы да сол рабфакқа түсетін қазақ балаларын даярлайтын биыл ашылған рабфак жанындағы «даярлау бөліміне» 40 бала алынбақ, баршасы биыл Орынбордағы рабфакқа кірген қазақ баласы 100 болмақ. Қалың қазақ еңбекшілеріне бұл жеткілікті сан емес. Ал рабфакқа бұдан артық алуға болмайды, сол себепті оқимын деген жастардың бәрі құр дақпыртпен рабфакқа ентелей бермей, адам баласының тұрмысына керекті түрлі білім беретін ашылып жатқан школдардың, мектептердің әм курстардың бәріне кіре берулері дұрыс. Мәселен: 1) Қазандағы мұсылмандар үшін ашылған әскер бастықтарын даярлайтын школадан қазақтарға 50 орын беріп отыр, міне, соған бару керек. Ол школаға орысша сөйлей әм жаза білетін ғана, онан соң есептің төрт амалын білетін ғана жігіттер алынады. Бұл елу орынның 40 орны Қазақстанның әр губерниясының партия комитеттеріне, әм әскери мекемелеріне бөлініп жіберілді, 10 орны Орынбордағы әскери комиссариаттың аймақтық партия комитетінің қарамағында қалды. Ол 10 орынға жігіттер Орынбордан жіберілмек. 2) Орынборда адам дәрігерлерінің школасы ашылып жатыр. Бұл школа (мед. техникум) Қазақстанның денсаулық комиссариатының қарамағында болады. 80 бала алынбақ. Оның 55 қазақ болмақ. Школа алты жылдық. Оған да тек жаза әм оқи білетін жігіттер алынбақ. Бұл школаға орындарын бөліп губернияға жіберген балалардың алды келіп жатыр. Бірақ кей губерниядан әлі келе қойған жоқ. Белгілі уақытынан кеш қалса, балалар осы Орынбордан алына бермек. 3) Қазақстанның жер-су комиссариатының қарамағында ауыл шаруашылығының школалары ашылған. Олар мал дәрігерінің школасы, жер кәсібінің школасы әм ауыл шаруасының школасы. Осылардың бәрі қосылып биыл бір школа болмақ. Ол орысша — зоотехнический техникум. Бұл школаға жер-су комиссариаты басшылық етіп, былтырғы балаларын алады, оның толмаған жеріне осы Орынбордан жаңадан балалар алмақ. 4) Қазақстанның ақша-қазына комиссариатының қарамағында биыл ақша-қазына ісінің курсы ашылмақ. Оған алатын балалардың жартысынан көбі қазақ болуға тиісті. 5) Биыл Қазақстанның кооперация істерін басқаратын мекемесінің қарамағында да курс ашылмақ. Курстың мақсаты қазақ елінде кооперация ісін ұлғайтып жүргізіп, алға бастыру үшін қазақ еңбекшілерінен адамдар даярламақ. Бұл жоғарғы айтқан 2 курсқа да орысша жазу, оқу білетін жігіттер алынбақ. Әм алынатын балалардың орындары әр губернияларға бөлініп жіберілмек. Міне, осы айтқан школалардың әм курстардың бәріне де еңбекші қазақ балалары кеш қалмай келіп кірулері керек. Көңілдегідей кіріп алып, жұмылып оқып, тез білім алып шығып, түрлі тараулы тұрмыстың тізгініне ие болып, тұрмыстың қожасы еңбекші халықтың қожалығын жүргізулері керек. Қазақстанның әрбір губерниясында іс басында отырған жігіттер салақ болмай, осы оқу істерін көңілдегідей бақылап, қолынан атқарып отыруға міндетті. Әм бұл іске әрбір губерниялық мекеменің қай-қайсында отырса да, Қазақстанның барлық қызметіндегі жігіттері еңбекші халық алдында жауапкер. Және бұл оқу ісіне көңіл салмай, шын еңбекшіл нашар халықтың балаларын жіберуге жөнді қызмет қылмаған қызмет басындағы адамдарды әйгілеп айыптап, беттеріне еңбекшіл таптың азаматы емес деген таңба басып отыру керек. Өйткені биыл губерния-губерниялардан Орынбордағы рабфакқа әм ашылған заң курсына еңбекші қазақ халқынан (жұмыскерлерден, кедейлерден, жалшылардан, нашарлардан) әдейі бөлініп жіберілген белгілі орындарға аз келді. Кейбір губерниялардан мекемелер әдейі арнап қолдарына қағаз беріп жібермеген соң, оқуға талапты жастар өздері келгендері бар. Және губерния-губернияда, іс бастарындағы оқыған, «көзі ашық» жігіттер күн бұрын жариялап, оқушы жастарға қандай школаға қандай тәртіппен түсуге болатынын айтпаған соң, келгендердің қолдарында тиісті исполкомнан, доктордан алған қағаздары жоқ болып та шықты. Тағы да, Орынбордағы қазақ институты Қазақстанға тәртіпті, үлгілі мұғалімдер даярлап шығаратын қазақша медресеге биыл барлық Қазақстанның әр губерниясынан 150 шамалы қазақ балалары алынбақ, онда былтырғысымен 250 шамалы жігіт болмақ. Міне, сол қазақ институтының жанында болатын аймақтық үлгі-тәжірибе мектебіне кіретін балалардың орындарын әр губернияға бөліп жіберген едік. Бұған да жер-жерден балалардың арналып келуі сараң. Бұл жоғарыдағы айтылған школа, мектеп, медреселерге, курстарға келген балалардың аз болуы қазақ еңбекшілерінің оқу ниеттерінің, ынталарының жоқтығы емес, губерниялардағы, уездердегі әр мекемеде отырған «көзі ашық» азаматтардың шабан жалқау, өзінен басқаның «көзінің ашылуын» көп ойламайтындығы. Қараңғыда, надандық тұманында, іріп-шіріп жатқан, надандықтың арқасында берген теңдікті ала алмай, әлі көзі ашылмай жатқан еңбекшіл қалың қазақтың оқуына қандай қызметте жүрсе де қарлығаштай ынтасын салып, жәрдемін тигізбеген жігіттер — тек ұлылықты қуып, өз ісінің ғана қамын көздеп жүрген арамтамақтар. Ондай адамдар, тек еңбекшіл халықтың нанын жеп, жеген нанын ақтай алмайтын құр азаматтар. Қазақтың еңбекшілер табының сорына мұндай адамдар аз емес. Міне, соны біліп, соны көріп, еңбекшіл жастар, өздерің жалқауланбай жұмыла оқуға ұмтылыңдар. Жоғарғы айтқан оқулардың бәріне кеш қалмай кіре беріңдер!

15.09.1923 жыл.

(Қазақстанның 1-ші баспа өнерінің курсы) Орынборда әріп тізу ісін үйрететін Қазақстанның 1-ші тұңғыш баспа өнерінің курсы бар. Курстың ашылғанына 2 ай шамасындай болды. Курста 23 қазақ жастары оқиды. Жақын арада мен әдейі курсты көрейін деп Керуен сарайдағы курсқа бардым. Менің баруым дәл бір сабақ бітіп, екінші сабақ бастаудың алдындағы тыныс уақытына тура келді. Керуен сарайға мен автомобильмен кіріп келгенімде керуен сарайдың түкпір үйіндегі Қазақстанның аймақтық баспаханасының алдында біркелкі қазақ жастары, бәрінің үстерінде ылғи қызыл-қоңыр көйлек, бұттарында қара шалбар, аяқтарында сары қоңыр шібілет, маған қарсы жолықты.

Курстағы жастар осылар екені өзіме белгілі.

Амандастық. Мен көруге келгенімді айтып, балалармен бірге олардың оқитын үйлеріне кірдім. Оқитын үйлерге кіріп, үйдің жан-жағын жылдам жағалай қарап жіберіп, көңілім толып, жүрегім біртүрлі жылып кетті. Оның себебі мынау:

Үйдің жан-жағында, іргелерінде, жоғарыда жердің карталары ілінген, Қазақстан республикасының бөлек жасалған картасы ілінген. Лениннің суреті ілінген. Метрический есептің нұсқалары ілінген. Отыратын парталары таза, тәртіппен қойылған. Оқытушының тұратын мінберінде шәкірттердің дәптерлерін қарап бір оқытушы қазақ жігіт тұр. Оқытушының артында қара тақта тұр. Оның да маңайы тап-таза. Үйдің әр жағында жағалай бөлек-бөлек қатты қағаздарға жуан машық әріптермен басылған әртүрлі үгіт сөздер ілулі тұр. Бір қатты қағаздағы ілулі тұрған сөз мынау: «Коммунизмге төте жол — оқу» Екінші қағаздағы сөз мынау: «Өнер-білімнің белгісі — тазалық». Үшінші бір қағазда мына сөз тұр: «Еденге түкірмеңіз, еденге қиқым тастамаңыз» Және бір қағазда мына сөз тұр: «Еңбекшілердің бір құралы — баспасөз» әм тағы да көп осындай сөздер ілулі. Қазақстан баспасөзінің болашақ иелері, Қазақстанның баспасөз үйінің тұңғыш ұлдары менің қасыма келіп тұрды. Бәрінің үсті-бастары таза, бәрінің жүріс-тұрыстары тәртіпті, білімге шұғылданған зейіндерінің барлығын көрсетеді. Біраз сөйлестім. «Шырақтарым, оқу үйлерің таза, тәртіпті екен. Өздеріңнің де үсті-бастарың таза көрінеді. Тырысыңдар, оқыңдар, үйреніңдер. Тазалықты әдет, ресім қылып әбден қалыптарыңа сіңдіріп алыңдар. Мәдениеттің белгісі — тазалық, құр әріп тізуді ғана үйреніп шығатын болмаңдар, бәрің де, әрқайсың да оқып шыққан соң осындай школдың, осындай оқу үйінің басқарушысы, үйретушісі, оқытушысы болатын болыңдар. Бұл школдан оқып шыққан соң құр әріп тізетін ғана болмай, саясат әм әлеумет істерін басқаруға да жарайтын азаматтар болуға тырысыңдар, ол үшін жатпай-тұрмай оқи беріңдер, оқи беріңдер!» — дедім. Мені ертіп барып астыңғы үйдегі жататын бөлмелерді көрсетті. Жататын жерлері онша жарық емес. Едені тас. Қысты күні суық бола ма деп ойлаймын. Бұл астыңғы үйде тұтасымен баспахана болушы еді, бұрын да астыңғы үйде талай рет болғаным бар еді. Онда машиналар, қара бояу, қағаз, әріп, желім әм басқа заттар тұрған соң бұл астыңғы үй кір болушы еді. Енді балалардың жататын жері біртүрлі таза, біртүрлі тәртіпті. Көңілім толып, келгеніме риза болып мен қайттым. Қайтып келе жатып, сол баспа курсына барардан бір күн бұрын осы Орынбордағы рабфактың қазақ оқушыларының жататын үйлеріне барғаным есіме түсіп: «ә, деген-ай, бәрі осы баспа курсындағы балалардай таза, тәртіпті болар ма еді!» — дедім. Міне, оқушы жастарға бұлар үлгі!

10-тамызда Орынбордағы Қазақстанның оқу институтында, әм татар институтында оқушы жастар ұйымының мүшелерінің жалпы жиылысында жолдас Нұрмақов қазіргі жер жүзіндегі мемлекет араларындағы саясат жайы туралы баяндама қылды және мен Кеңес республикаларының одақтық құрамасы туралы әм Қазақстанның орталық кеңес комитетінің 3-жалпы мәжілісінің қараған мәселелері туралы шығарған қаулылары жөнінде баяндама қылдым. Қазақстанның орталық комитетінің 3-мәжілісінің қараған мәселелерінің ішінде қазақ тілін кеңселерде жүргізу деген мәселенің, әм Қазақстанда әуе кемесін жүргізу деген мәселелердің шешілуі жастарға біртүрлі ұнап, барлығы бірауыздан Қазақстанда мекемелерде кеңсе істерін қазақшаға тез аударуды қуаттап, Қазақстанның барлық қазақ балалары оқитын шола әм мектептерінде қазақ балаларын кеңсе істеріне де таныстыратын болса екен деп, мұны Қазақстан оқу комиссариаты биылғы жылғы сабақ ретіне міндетті қылып кіргізсе екен деп қарар шығарды. Және шамалары келгенше әуе кемесінің болуына жәрдем қылуды әм мүше болып «әуе кемесі достарының қауымына» жазылуға қаулы қылды. Қазақстанның оқу институтындағы әм татар институтындағы жастардың мұнысы ерлік. Қазақ әм татар институттарындағы жастардың шын көңілдерімен істеген бұл қаулыларының іске асып, іс жүзінде көрінуіне тілектеспіз! Орынбордағы өзге шкалалардағы жастар да бұл игі тілекке қосылар! Іс жастардікі!

19.09.1923 жыл.

Қазақстанның еңбекшіл халық уәкілдерінің 1-жалпы жиылысының болып өткеніне һәм үкіметтің құрылғанына міне, үш жыл толды. Осы үш жылдың ішінде Қазақстанның еңбекшіл халқы басынан қандай істерді кешірді һәм үкіметі қандай істер істеді, соны қысқаша сыдырып қарап өтіп, қорытындысын айтқанда һәм ілгері істердің жоспарын бағдарлағанда мына төм ендегіні айтуға тура келеді: Қазақстанның 1-жалпы кеңестік жиылысы болып, үкіметі жасалғаннан бері тұрмыс жүзінде, тіршілік майданында талай оқиғаларды басынан кешірді. Германия соғысынан бері сол соғыстың әсерінен және жұттың һәм түрлі індеттің әсерінен күйзеле бастаған қазақтың шаруашылығы, Семей һәм Ақмола губернияларынан басқа қазақ губернияларының бәрі де жылмағай қан жалаған ақсүйек жұтқа шалдықты, адам баласы көп көрмеген ашаршылыққа ұшырады. Жұттың, ашаршылықтың ауырлығы сондай болды: Орал, Ақтөбе, Торғай губернияларының талай жерлерінде өлген-жіткендер де болды. Бұл әсіресе 1921 жыл мен 1922 жылдардың арасында болды. Дәл Қазақ республикасы жарияланғанына бір жыл болған шамада. Жалпы Қазақстан осы бір соңғы 6 — 5 жылдың ішінде бұрынғы малдың 80 процентінен (100-ден 80 жоғалтты) айрылды. Міне бұл қарсаңда, яғни сол Қазақстан үкіметінің құрылған 1920-дан 1922 жылға шейін үкіметтің назарының һәм күшінің көбін бір жағынан сол жаңа құрылған жас үкіметтің мекемелерін жасауға һәм оларды жөндеуге нығайтуға жұмсалды, екінші жағынан ашаршылықпен, жұтпен күресуге жұмсалды. Қазақстанның үкіметі өзі жас үкімет, бұрын тәжірибе, тәртібі жоқ үкімет болғандықтан және өзі қазынасыз кедей үкімет болғандықтан, істі жөндеп, тура көңілдегідей алып жүрерлік еңбекшіл тапқа шын көңілімен қызмет қылатын адамдар аз болғандықтан, бұл ашаршылықпен күресу майданында һәм үкімет мекемелерін жөндеу майданында айта қалғандай көңілдегідей қайрат көрсетті деуге болмайды. Қолынан келгенін үкімет аянған жоқ, бірақ артық қайрат көрсете алмаған себебі — сол жоғарғы айтылған кемшілік болды. Міне, былай болған соң, өзі надан, өзі тағы қазақ тәрізді халықта ең керекті: 1. Оқу. 2. Халық шаруашылығын оңдау. .1. Халықтың денсаулығын қорғау һәм үкімет мекемелерінің түрлі істерін басқаратын адам даярлау тәрізді істердің бәрі де артта қалды. Бұл екі арада жалпы россиялық кеңес үкіметінің басынан кешірген тарихи оқиғалармен байланысты Қазақстанның шаруа баққан еңбекшіл халқы да жалпы шаруасының жұттан, ашаршылықтан бүлінген, күйзелген үстіне мойнынан «разверстканы» атқарды. Және көлік салығын, ылау міндетін атқарды. Міне, бұл ретте де «разверстка» салығының ретінде, зат салығының ретінде һәм көлік, ылау, еңбек міндеттерінің ретінде де әлгі айтылған кеңес мекемелерінің түрлі қызметтерін көңілдегідей басқарып, көңілдегідей атқарып отырарлық еңбекшіл халыққа шын қызмет қылатын адамдар аз болғандықтан сол халыққа түскен жоғарғы салық жинау реттерінде талай кемшілік, талай жолсыз іс, талай зиянды істер болды. «Жұт жеті ағайынды, күйеуімен сегіз ағайынды» дегендей, ондай, халықтың шаруасының күйзеліп, жалпы еңбекшіл халық төтен шығындарға ұшырап тұрған кезде, ауру үстіне шыққан шиқандай, Қазақстанның шаруа баққан халқы үкімет тарапынан түскен салықтардың һәм ол шығындарды жинаған реттердегі төтен шығындардан басқа көлденең шығындарға да көп ұшырады. Мәселен: қаптаған, өрген қалың қасқырлардың көбейгені, қаптаған қалың ұрылардың тигізген зияндары һәм һәр жердегі шыққан бандалардың тигізген зияндары қазақ шаруасына аз болмады. Міне, осы айтылғандардың бәрінің зардабынан Қазақстанның өзі жас, өзінің тәжірибесі жоқ, өзінің көңілдегідей іс басқаратын, іс жүргізетін адамдары аз үкіметі айта қалғандай іс істей алмады. Бірақ үйткенмен қанша қиындық көрсе де, жалпы россиялық кеңес үкіметінің ақырындап, аздап нығайып, істерін түзеуімен біздің Қазақстан үкіметі де аздап, ақырындап істерін жөндей бастады, ақырындап құлашын жая бастады һәм Қазақстанның еңбекшіл халқы да аз болса да 1920 һәм 1921 жылдардан көрі тұрмысын жөндей бастады. Қазақстанда қазір тақыр ашаршылық жоқ. Бұрынғы сансыз салық қалып, биыл Қазақстан халқының ауыл шаруашылығына бірыңғай жалғыз салық түсті. Әрине, бұл салықты көңілдегідей жеңіл деуге болмайды, бірақ үйткенмен бұрынғы салықтардан жақсы. Қазақстанның әр жеріндегі елдер өнер-білім дүкенін құруға қолайсыз көшпелі, қаңғырған тұрмысты тастап, отырықшы болуға, жер кәсібіне айналуға кірісіп жатыр.

Міне, бұл — бір.

Екінші, біздің Қазақстан үкіметінің бір зор істеген ісі — оқу ісін алға бастырды. Патшалардың заманында мектеп, медресе көрмеген, шкалалардың маңайына келе алмаған қазақ еңбекшілерінің балалары қазір Қазақстанның әрбір қаласында-ақ мектептерде һәм школаларда толған және Қазақстаннан тыс шет қалалары да қазақ жастарынан құр емес. Тағы да, әр түрлі мекемелердің істерін көңілдегідей жүргізіп кететін қазақ еңбекшілерінен шыққан адам аз болғандықтан, Қазақстан үкіметі керекті қызмет қылатын адамдар даярлауға түрлі курстар, түрлі мектептер ашып жатыр. Мәселен: 1. Баспа өнерінің курсы. 2. Салық, қазына, ақша істерін жүргізетін адамдар шығарған курс. 3. Кооперация ұйымдарының істерін жүргізетін адамдарды шығарған курстар. 4. Мұғалімдер даярлайтын институт һәм техникумдар, курстар. 5. Адам дәрігерлерін шығаратын техникум. 6. Мал дәрігерлерін шығаратын һәм жер білгіштерін шығаратын техникум. 7. Әскер бастықтарын шығаратын школа. 8. Милицияның бастықтарын шығаратын курс. 9. Сот істерін басқаратын адамдарды шығаратын курс. Бұл оқу ісін, қызмет қыларлық адамдар даярлау ісін, Қазақстан үкіметі 1922 жылдың ақырынан 1923 жылдың басынан бері қарай бастап көтермелеп, жүргізіп келеді. Жоғарғы айтылған курстардың кейбіреулері біраз кісілерді даярлап шығарып та қойды. Мәселен, сот курсынан біраз кісі шықты, салық, қазына, ақша курсынан біраз кісі шықты. Біраз уақыттардан кейін өзге курстегілер де бірте-бірте шыға бермек. Сөйтіп, қазір ақырындап бірте-бірте жөнделіп келе жатқан кеңес үкіметінің мекемелері де істерін түзеп, жүргізіп кетпек. Ілгері басқан сайын «ер қосы жүре түзелмек...»

Біздің енді ілгергі істеріміздің бағдары қандай?..

Ол мынадай. Біздің мақсат: 1. Тез арада Қазақстан халқын жалпы отырықшы қылу, сөйтіп өнер-білім істеріне жалпы қалың еңбекші халықты жұмыла кіргізу. 2. Оқу істерін нығайтып, көркейте беру, сөйтіп тез қызметкерлер даярлау. 3. Қазақстанның ауыл шаруашылығын, халықты саудагер- қуларға жем қылмай, халықты өзара ұйымдастырып, кооперация ісін жүргізіп, ортақ дүкендер ашқызып, халықтың сататын һәм алатын нәрселерін сол ортақ дүкендер арқылы өткізу. 4. Онан соң халықтың тоқталып, бөлініп қалған зауыттарын, яки кәсіп дүкендерін бірте-бірте жөндеп жүргізіп жіберу. Ал қазір жүріп тұрған зауыттар болса, яки кәсіп дүкендері болса, һәм бұлардың өздері пайда шығарып тұрған болмаса, соларды пайда шығаратын қылу. 5. Және қазақ жастарын аз-аздап әскер ісіне үйретіп, өз міндетін өзіне таныту, — міне осы 5 мәселе біздің Қазақстан үкіметінің қазіргі алдында тұрған зор мәселелері, мойнына артқан зор жүктері, тарихи жүктері. Әрине, бұлардың бәрін үкімет жалпы халықтың көмегінсіз істей алмайды һәм жалпы халықтың көмегі болғанда да бір-ақ жылда істей алмайды. Бұл көрсетілген істердің көңілдегідей болып шығуына жалпы халықтың үш көмегі керек, хат білетін, көзі, көкірегі ашық қазақтың жалпы ынтасы керек. Осындай газет-журналға жазылған сөздерді құр оқып тастамай, әрбір еңбекшіл тапқа қызмет қыламын деген адал ниетті азамат ойланып, істің еңбекшіл халыққа зор мағыналы екенін біліп жұмыла кіріссе һәм жоғарғы істерге көмек беруге жалпы халықты шақырса, қандай іс болса да ілгері баспай қоймайды, қандай іс болса да істелмей қоймайды. Қазір алдымызда тұрған зор іс — қазағы көп жерлерде мекемелерде кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу. Бұл еңбекшіл халыққа үлкен керекті, зор мағыналы мәселенің бірі. Бұған да жалпы ынта, жалпы жұмылу керек. Мінекей, қысқаша айтқанда өткен арттағы істердің һәм алдағы істердің бағдары осы.

04.10.1923 жыл.

Осы күні Орынборда оқып жүрген екі мыңдай қазақ балалары бар. Бұлардың көбі ержеткен балалар әм бұлардың ішінде әйел балалар да бар. Бұлардың оқып жүрген мектептері мыналар: 1) аймақтық қазақ институты, 2) жұмыскерлер факультеті, 3) аймақтық кеңес әм партия школасы, 4) аймақтық тәжірибе мектебі, 5) жеткіншектер мектебі, 6) 1-аймактық қазақ балаларының коммунасы, 7) 2-қазақ балаларының үйі, 8) бала тәрбиелеуші қазақ әйелдерінің курсы, 9) адам дәрігерлерінің техникумы, 10) аймақтық заң курсы, 11) аймақтық кооперация ұйымдарының курсы, 12) милиция курсы, 13) қазына, қаражат курсы. Міне, осы он үш мектепте оқып жүрген қазақ жастарының саны екі мың. Және бұлардан басқа жақын арада баспа курсын жиырма бес қазақ бітіріп шығады. Дұшпандар: «Кеңес үкіметі қазақ халқына не берді?..» дегенде, алдымен кісінің есіне Орынбордағы оқып жүрген осы еңбекшіл қазақтың екі мың ұлдары түседі.

Бұл Қазақстанның тарихында, өнер-білім ретінде бұрын болмаған іс. Патшаның заманында күллі Қазақстанда екі мың түгіл екі жүз бала оқыған уақыт болмаған еді. Енді, міне, еңбекшіл халықтың өз үкіметінің заманында, бір қалада екі мың жас оқып жүр. Рас, Орынбор Қазақстанның үкіметі тұрған аймақтық зор қала болып отыр. Аймақтық үкімет тұрған қалаға екі мыңдай қазақ баласы көп емес, қайта аз. Егерде Орынбор Қазақстанның орталық жерінде болса, немесе Қазақстанның үкіметі қазақ халқының бір көбірек жерінде болса, онда қазақтың оқудағы жастарының саны бұдан әлденеше есе көп болар еді. Бірақ Орынбордың қазақ елінен қашықтығын еске алғанда әм Қазақстан үкіметінің жастығын, кедейлігін еске алғанда, бұл екі мың жігіт — үлкен қанағат қыларлық іс. Қазақстан үкіметі алғаш құрылған жылы әм екінші жылы Орынборда оқу оқып жүрген қазақ балалары жоққа тән еді. Қазақ балалары Орынборға оқуға көбірек келе бастағаны былтырдан бері, әсіресе биыл. Мен Орынбордан басқа жерлердегі оқып жүрген қазақ балаларын айтып отырғаным жоқ. Мәскеу, Қазан, Ташкент, Саратов қалаларында да оқып жүрген қазақ балалары бар, олардың да саны едәуір. Менің айтып отырғаным қазіргі Орынборда көзге көрініп жүрген екі мың жеткіншек — екі мың жігіт. Келешектегі Қазақстанның бүгін болмаса, ертең бітіріп шығатын қызметкерлері, еңбекшіл таптың екі мың оқыған азаматы. Бұлардың бәрі де бұрынғы патша заманындағы оқып жүрген балалардай емес, бәрінің де қазір әлеуметшілік сезімі оянған, бәрінің де еңбекшіл тапқа қызмет қылмақ талабы зор. Қазақстанның жалпы надандығын, жалпы кедейлігін ойлағанда, Қазақстанда жөндеп іс жүргізе білетін адамдардың аздығын ойлағанда, сымдай қатар тізілген, шойындай білекті, оқыған екі мың жас азамат еске түседі. Қып-қызыл жалындай жайнаған, қызыл сиямен жазған «екі мың» көз алдына келіп елестейді. Орынбордағы екі мың оқып жүрген жастар, қазақ еңбекшілерінің ілгергі тіршілік майданында, әлеумет, саясат тұрмысында алдыңғы азаматтары, алдыңғы қызметкерлері.

Екі мың жеткіншек!

Қазақ еңбекшілерінің зор үміті сендерде. Әлі күнге надандық меңіреуінде құр қыбырлап, күнелтіп жүрген қазақтың еңбекшіл халқы сендердің мойындарыңа жүк артпақ! Сол жүкті апаруға тезірек даярланыңдар!

Қазақстанның жалпы халімен таныстырып өту үшін 1924 жылы 5-ақпанда жолдас Сейфуллин Сәкен Күншығыс ортақшыл университетінде оқушы қазақ, қырғыз жастарының арасына келіп баяндама істеді. Күн тәртібіне қойғаны І — қазақ шаруашылығы, ІІ — Қазақстанда оқу, ІІІ — әскерлік қызметі, ІV — Жетісу әм Сырдария облысын Қазақстанға қосу, V — қазақтың тілі әм әдебиеті. Еңбекшіл Қазақстанның шаруасына көз жіберіп, жерінің кеңдігіне қарасақ, қазақ жері қай республикалардан болса да екі- үш есе үлкен. Жерінің жаратылысына қарасақ тұрмысы өте нашар, шаруасы артта қалған өте кедей халық, жер тау, тас, құмды болады, тоғайлы, сулы жері аз, мал асырауға тәуір. Қазақ елінің кедейленіп, малдан айырылуы Герман соғысы, онан тап соғысы кезінде болды. Қазіргі күнде қазақтың малын мөлшерлеп қарағанда жалпы 100-ден 20-сы қалды, жекелеп алғанда малдың азын- аулақ қалған жері Семей, Ақмола губернияларында мал біткен, кей жерлерінде ырымға мал жоқ, ішіп-жегені қаратары, су. Қазақ малының бітуіне кесір болып жабысқан нәрсе, айтып кеттім, Герман соғысы, тап соғысы, ашаршылық болды. 1923 жылы халық астық егіп, жерге айналысып кішкене тәуір еді, биыл тағы нашар болды. Өздеріңізге белгілі, қазақ елі қанша малмен бірге туып, бірге өсіп келе жатса да, малды қалай асырап, қалай артынан жүріп кетуін білмейді. Бұл әрине, мал қарарлық өнердің жоқтығын көрсетеді. Енді қолдан мал кетіп, ашыққан соң, қазақ береке шаруалықта екенін, жер кәсібінің жақсы екенін білген соң, отырықшылыққа айналуға, шаруаға кірісуге жалпы бет алып отыр. Бірақ мұның бәрін өздері кеңітіп әкетуге күштері жоқ, үкімет қолдап әкетуге үкіметтің де қаражаты белгілі. Бірақ үкімет қолдан келген жәрдемін аямай отырықшылыққа айналдырмақшы, шаруаға мойын бұрғызбай келген нәрсе өздеріңізге белгілі надандық, қараңғылық болды. Әр ұлт мәдениетсіз алға баспақ емес, өз тілі, әдебиеті болмаса кері кетпек. Жиһангер соғысынан кейін қазақ халқы оқудың қадірін біліп, оқудың барысы жастардың арасында өте зорайып отыр. Қазақ халқы жалпы білімге, өнерге жету үшін отырықшылыққа айналуы керек. Болмаса қазақ халқы шаруаға айналып, мәдениетке жетеді деп айтуға болмайды. Үкімет қолынан келген жәрдемін аямай жастарды оқытып отыр. Қазір бір Орынборда екі мыңдай оқушы бар, жекелеп алғанда мынандай: келешекте қазақ жастарынан оқытушы шығаратын қазақ институтында 300-дей, рабфакта 200-дей, аймақтық кеңес партия мектебінде 200-дей, дәрігерлер дайындайтын мектепте 100-дей, мал ауруын қарауға дайындайтын мектепте 60-тай, финанс курсында 50-дей, сот курсында оқып жатқан жігіттер бар. Алғашқы шығарғанын әр жерге тараттық. Баспа, әріп тізетін курстарда оқып жатқандар бар, аймақтық кооперация курсында 34-тей жігіт бар. Милицейский курста 25-тей қазақ бар. Басқа шет қалаларда: Мәскеу, Ташкент сияқты жерлерде оқып жатқан жігіттер бар. Қазақстанның әрбір губернияларында ашылған мектептер бар, мұнымен жетіліп кетті деуге болмайды, бірақ жылдан-жылға қарағанда жастардың қозғалысы күшті. Оқушыларымыздың халі нашар, қаражаты кем, бұған бөгет болып отырған, айтып кеттім, үкімет қаражатының кемдігі. Қазақстанның алға баса алмай отырғаны — жерінің шалғайлығы, халқының әр жерде шашылып жатқандығы. Қазіргі уақытта екі облыс — Жетісу, Сырдария Түркістан қарамағында отыр. Біз бұрын мәселе қозғағанда Мәскеудегі кіндік үкімет әзірге қоя тұрыңдар деп созып келді. Бұл губерниялар Қазақстанға қосылғанда Қазақстанға пайдасы тие ме, зияны тие ме? Зиян деп отырғаны — Қазақстан кедей, шаруасы кем, ауырлық екі облысқа түседі. Бұл қате. Ашаршылық уақытта Семей, Ақмола губерниясы аш губернияларға 5000-дай қара мал жинап берді. Тиетін пайдасы мынау — келешекте тарихтың міндеті қазақтың шаруасын бір жерге жинап, тілі, мәдениетін, әдебиетін, тәрбиесін бір жерден молайту. Бұл үшін еңбекшіл қазақ кедейі бір жерде, бір үкіметте болуы керек. Осы күнде қарасақ, қазақ тілі Түркістанда бір түрлі, Қазақстанда бір түрлі, әрине бұлай болса ұлттың тілі жоғалмақ. Бір жерде болса тіл де, әдебиет те, мәдениет те бір жерден шықпақ. Кіндік үкімет бұл екі облысты Қазақстанға қоспақ болды. Жақында қосылмақ, неге десеңіз Түркістанда өзбек, орыс, қазақ, түрікмен, қырғыз бар. Міне, бұларға кемінде бір мекемеге 30-40 кісі керек. Үкімет мекемені азайтып, кісінің, қызметкердің санын азайтып отыр. Сондықтан әр ұлтты өздеріне қоспақ болғаны осы. Онан кейінгі мәселе қазақтың тілі, әдебиеті, 12-партия съезінде ұлт мәселесін шешкенде әрбір ұлт өз тілімен, өз ғұрпымен мәдениетке жету керек деген, әр мекемеде өз тілдері жүрсін деген қарарлар шығарған. Қазіргі уақытта қай республикада болса да өз тілдері қолданылып жатыр. Біздің Қазақстанда бұл күнге шейін жүрмей келгені — қызметкердің жоқтығы болды. Осы қаңтардың бірінен бастап іс жүргізуге декрет шығардық. Әр облыстарда, уездерде өкіл шыға бастады. Қазақ тілі жүрді. Бірақ жалпы жерде жүріп кетеді деуге әзір қиынырақ. Қазір баспа машина қазақша істеліп жатыр. Бірлі- жарым істелгені жіберілді, бұл машина қазақ тілінің жүруіне бірқатар жеңілдік береді. Қазақ әдебиетін алсақ, қазақ әдебиеті соғыстан кейін кеңес үкіметі орнаған соң шыға бастады. Осы күнде әртүрлі оқу құралдары шығып жатыр. Мысалға физика, қазақ тарихы, педагогика, дидактика, география, ботаника, саяси кітаптар, басқа әдебиет кітаптары басылып шықты. Жалпы баспа ісі күшейді. Әр жерде газет, журналдар шығып жатыр. Бір-екі жылда әдебиетіміз молайып шықпақ. Мұнан соңғы мәселе әскер жайы: біз Қазақстан үкіметін жасағанда, әскерін қоса жасау керек еді. Бірақ бұл уақытқа шейін жүзеге аспай келді. Үкімет қорғаны — қызыл әскерді жасау үшін әр ұлт өздерінен қызыл әскер жасамақ. Соның үшін бірінші мәселе әскер жасау. Қазір біздің Орынборда комсоставта 400-дей орыс бар. Жақында ол курста ылғи қазақ жастарын оқытып, Қызыл командир даярлайтын боламыз. Сол үшін қаулы шығардық. Бұл курста 500-дей кісі оқиды. Онан шыққандар қызыл әскерге бастық болмақ. Онан соң атты әскер үшін кавалерийский курсы ашылмақ. Бірақ бұның бәрін болдырсақ та қаражат қинайтын болып тұр. Мінеки қысқаша айтқанда қазіргі уақытта Қазақстанның жайы осы. Мұнан соң оқушы жастар өздері қаулы ұсынып, қорытындысы мынау: жолдас Сейфуллиннің баяндамасын тыңдаған соң біз күншығыс ортақшылдар университетінде оқушы қазақ, қырғыз жастары бірауыздан қаулы қылдық: 1. Еңбекшіл таптан шыққан біз, жастар, ортақшыл тәрбиесімен тәрбиеленіп, алған білімімізді, күшімізді еңбекшіл қазақ елінің тұрмысын, шаруасын оңалдыруға, түзеуге, ортақшылдық қоғамын орнатуға істе отырған азаматтарымызға көмекші болып белсене кірісеміз. 2. Әр жерде шашылған еңбекшіл қазақ елін, Түркістан сияқты жерде бөлініп жүрген қараңғы халықты бір жерге басын тездеп қосуын тілейміз. Неге десең, бытыраған, шашыранды ұлттың алға басуы қиын. Тілі бір, тұрмысы бір, ғұрпы, әдеті бір ұлттың бір жерде болып, мәдениетке, жетуі керек. 3. Халқы кедей Қазақстан үкіметін отырықшылыққа тез күнде айналуы үшін үкімет бар көмегін аямай әм жеңілдік үшін, мерзімді уақытқа шейін салықтан құтқаруын тілейміз. 4. Үкімет қорғаны қызыл әскерді жасау үшін шығарған қаулыларын тез іске асырып, бар күштерін сол жолға жұмсауларын тілейміз. 5. Іс басында отырған, қаламы жүйрік азаматтар еңбекшіл қазақты шаруа еліне айналдыруға үгіт-насихаттарын газет бетінде тоқтаусыз жазып, шаруаға қалай айналысып, қай түрмен шаруаны жақсартуын көрсетіп тұрулары керек. 6. Шет жерде оқып жүрген біз сияқты жастарға көздерінің қырын салып, паңдықтарын қалдырып, келген жолдастар осындай Қазақстанның жақсы-жаман тұрмысын, шаруасын, істеліп жатқан қызметтерін білдіріп, баяндама беріп тұруларын әм саяси, шаруашылық, әдебиет кітаптарын, газет, журналдарын үздіксіз жіберіп тұруларын өтінеміз.

Білім кеңесінің жасалғанына көп болды. Бір-екі рет газет- журнал бетінде біраз істеген істері туралы ғана мағлұмат ретінде сөздер басылды. Бұдан басқа жұрттың, көпшіліктің талқысына салған, баспасөздің майданына салған ешбір мәселесі көрінген жоқ. Осы кітаптары жоқ, емлесі, жаңа кірген сөздердің жазылуы бекімеген қазақ еліне білім кеңесі істерін жиі-жиі жарияланып отыруы керек еді. Емле (жазу) мәселесі әм жаңа кіргізіліп жүрген сөздердің мәселелері баспасөздің майданына, талқыға түсіп отыруы керек еді. Білім жүйесі үйтпеді. Білім кеңесі құр өзімен-өзі болып келді. Білім кеңесінің әр түрлі мағынаға алған сөздерінің көбіне жұрт риза емес. Жұрттың біреуі мен, менің де риза емес сөздерім көп. Білім кеңесінің істері майданға салынып отырмағандығынан, Қазақстанның әр аймағы талай белгілі мағыналарға әрқайсысы әртүрлі сөздерді алып жүр, бір мағынаға әркім әртүрлі сөз қолданып жүр. Кімдікі дұрыс, кімдікі теріс екендігін талқыға салып, білім кеңесі қорытып отыруы керек еді. Бұл туралы мәжілістеріне Білім кеңесі осы Орынбордағы біледі деген адамдардың бәрін шақырып отырулары керек еді. Қаралатын мәселелерді күн бұрын жариялап, оған қатысатын адамдардың өзге қызметтен бос күндерін белгілеп шақырып отырулары керек еді. Білім кеңесі үйтпеді. Мен өзім сол Білім кеңесінің қағазында бір мүшесі саналсам да, білім кеңесінің мәжілісі менің бос уақытыма көп ретте тура келмеді.

Мәселен, біреу «кіндік» дейді. Біреу «орталық» дейді. Біреу «ортақшыл» дейді. Біреу «коммунист» дейді. Біреу «халық ағарту комиссариаты» дейді. Біреу «оқу комиссариаты» дейді. Бұлар қазақтың тұрмысында бұрын болмаған нәрселер болған соң, осындай әркім, әр жерде, әр түрлі атап жүрген болар дер едік. Бірақ кейбір қазақтың ескі тұрмысындағы бар нәрселердің өзін әркім әртүрлі атайды. Мәселен біреу «топ» дейді, біреу «жиылыс» дейді. Қазақтың бір газеті «шет патшалықтарда» деп жазады, біреуі «шет мемлекеттерде» деп жазады. Анаугүні жолдас Ленин өлгеннен кейін қазақтың бір газеті «Жолдас Ленинді жерлеу» деп жазды. Ал бір газет «Жолдас Ленинді қабірлеу» деп жазды. Мәселен, біреу «маман» дейді. Біреу мұны «жаман» дейді. Міне, бұлар әшейін мысал үшін келтірген ғана сөздер. Даулы, теріс қолданып жүрген сөздер көп. Емле де, оқу кітаптары да даулы. Осының бәрі — мәселелердің талқыға түсіп отырмауынан. Білім кеңесі бұл мәселелер туралы кеңесуге, әрбір қазағы бар республикалардан көп-азына қарай мөлшерлеп кісі шақырып, жиылыс қылмақ ойға келіп отыр. Бұл жиылыс біздің жыртық, кедей қалтамыздан едәуір ақша шығармақ. Және талай кісілерді істеп жүрген істерінен болмақ. Мұндай жиылысты қазір шақырудың қажеті жоқ. Менің ойымша басқа республикалардың кісілерін жиям деп әзір көңіл бөлмей-ақ, әуелі барлық Орынбордағы білетін қазақтармен істеу дұрыс, істегенде білім кеңесіне шақыруға керек кісілердің өзге қызметтен босай алатын уақыттарын белгілеп, жиылысты шақырып отыру керек. Және қаралатын мәселелерді күн бұрын жариялап отыру керек. Мәселелерді және баспасөз майданына салып отыру керек. Міне, содан кейін барып, керек болса, барлық Қазақстанның ғана әр аймағынан кісілер шақырып жиылыс қылып, мәселелерді ортаға салу керек.

Осы 1924 жылдың тамыз-қыркүйек айынан бастап Орынбор қаласында төрт жүздей жігітке шақталып әскери мектеп ашылады. Мектеп қазақ жігіттері үшін ашылады. Бұл мектептің мақсаты — қазақтың болашақ қызыләскеріне бастықтар, үйретушілер даярлау. Мектептің оқуы үш топқа бөлінбек: атты әскердің ғылымын әм тәртіптерін үйрететін бөлім, жаяу әскердің ғылымын әм тәртіптерін үйрететін бөлім және зеңбіректі әскердің ғылымын әм тәртіптерін үйрететін бөлім. Бұл мектепке қандай оқулы әм қандай жасты жігіттердің алынатыны туралы уақытында губерния-губернияға әм уез-уезге қағаз жіберілмек. Және бұл төрт жүз жігіттің орны Қазақстанның барлық уездеріне мөлшерленіп, бөлініп жіберілмек. Әр губерния әм уез өзіне тиген орындарға арнап жігіттерін жіберуі тиіс болады. Қазақ еңбекшілерінің жастары бұл мектепке уақытынан қалмай алдын ала даярланып келулері керек. Әскер оқуына ұмтылушы жастар көп. Уақытынан кеш қалған жігіттер кіре алмай құр қалады. Сол себепті алдын ала қамдану керек. Бұл мектепке түсу үшін онша көп оқудың керегі жоқ. Хат білетін әм азырақ есеп тәртіптерін білетін адам болса алынар деп ойлаймыз. Және бұл мектепке осы күні басқа қалаларда әскери мектептерде оқып жүрген қазақ жігіттері алынбақ (мәселен, Қазан қаласында әскери мектептерде оқып жүрген қазақ жігіттері алынбақ), бірақ бұл жігіттер алдын ала өздерінің санын, білімдерін айтып, Қазақстанның әскери комиссариатына білдіріп қоюлары керек. Еңбекшіл тапқа, Кеңес үкіметіне қызыләскердің керек екенін жұрттың бәрі біледі. Қазақстан үкіметіне де қызыләскердің керек екенін жұрттың, әсіресе жастардың білуі тиіс. Бұл туралы үгіт-насихат айтпай-ақ жастардың өздері-ақ екпінді қамданып, бұл мектепке түсуге талпынар. Патшалардың заманында езіліп, бұғып, қорғаншақ болып қалған қазақтың қалың еңбекшіл табының жас азаматы, сені Кеңес үкіметі әуелі майданға, жаңа тұрмысқа шақырады! Сені Кеңес үкіметі жалпы адамзаттың қатарына, теңдікті, бақытты, жаңа тұрмысқа шақырады!

Октябрь төңкерісінің он жасқа толған мейрамында күллі «Ресейде кемпір-шалдардан басқа хат білмейтін адам болмасын» деген ұранды Кеңес үкіметі жариялап отыр. Октябрь төңкерісінің он жасқа толуына енді үш-ақ жыл қалды, міне осы үш жылдың ішінде барлық Кеңес республикаларының Одағындағы қалың елдің кемпір-шалдарынан басқа хат білмейтін адамы болмасқа керек. Әрине, мұны айтқандай қылып орнына келтіру оңай іс емес. Енді үш жылдың ішінде қалың елге хат таныту үшін жыбырлаған ауыл басына мектеп aшy керек. Және мойнына осындай ауыр, тарихи жүк, зор борыш артылғанын білетін көп мұғалімдер керек. Ауыл басына мектеп ашуға, мектеп басына мойнындағы борышын білетін жақсы оқытушы тағайындауға әсіресе ақша керек, қаражат керек. Қаражатсыз еш уақытта ешнәрсе болған емес әм болмайды. Халыққа әм оның үкіметіне қандай нәрсе керек болса, оның шешуі ақшаға, қаражатқа келіп тіреледі. Ал бұлай болғанда, біздің Кеңес Республикалары Одағының қазіргі қолындағы қаражатына қарасақ, мемлекеттің, елдің, ауылдың байлығына қарасақ, қаланың әм ауылдың шаруасына қарасақ — көңілге уайым кіре бастайды. Біздің жалпы Ресей халқының шаруасы күйзелген. Ауылдың да, қаланың да шаруасы бүлінген. Ел кедей, күйзелген, бүлінген шаруа әлі де бұрынғыдай оңалып жүріп кете қойған жоқ. Жалпы халық шаруасының бұрынғыдай болып түзеліп кетуіне әлі де көп уақыт бар. Жалпы ел кедей болған соң оның үкіметі де кедей. Кедей болғандықтан талай маңызды игіліктерді қазір Кеңес үкіметі істей алмай отыр. Міне, сондықтан да үш жылдың ішінде Кеңес Республикаларының Одағындағы қалың елге сауатсыздықты жою үлкен қиын жұмыс. Ол әсіресе біздің Қазақстанға қиын. Қазақстанның шаруасы Кеңес Одағындағы өзге елдерден де нашар. Қазақ елінің жүз адамынан тоқсан жеті адамы сауатсыз, хат білмейді. Бірақ сауатсыздықты жою ең керекті іс. Ол әсіресе халқы надан біздің Қазақстанға өте керекті іс. Жүз адамнан тоқсан жеті адамы хат білмейтін елдің еш уақытта қандай ісі болса да алға басқан емес әм бұл қалыппен тұрса ешбір ісі алға баспайды. Өзіңді өзің тану үшін, жұртты тану үшін, жер дүниеде не болып жатқанын біліп отыру үшін, өнерлі елдерден қара үзіп қалмау үшін, өзіңнің адамшылық құқыңды білу үшін, Октябрь төңкерісінің әперген бостандық теңдігінің жемісін іс жүзінде шындап тату үшін, — ең алдымен хат білу керек. Хат білмесең жоғарғы айтқан сөздердің еш мәнісіне де түсінбейсің. Не қылу керек? Халық әм оның үкіметі кедей болса да, жалпы надандықты сол үш жылдың ішінде жеңу үшін барлық күшті осыған салу керек.

Күш қайда?..

Күш жалпы ынтада, күш қайратта, күш жалпы ниетте. Күш елдегі әм қаладағы еңбекшіл таптың азаматтарының бұл туралы мойындарына артылған жүктерінің зор мағыналы әм зор тарихи екенін анық білуінде. Күш — жалпы елдің бұл ұранға түсініп, барлық жігерін, жәрдемдерін аямауында. Міне, сөйтіп, қызметтегі әм қызметте жоқ көзі ашық адамдар бұл істің ең зор, жауапты іс екенін түсініп, бұл іске өздері қолдарынан келгенше аянбай күштерін салып кірісуге міндетті екенін түсінсе және бұл істің жалпы Қазақстанға ен керекті зор іс екенін түсініп, ал халқы аянбай жәрдемін берсе әм жергілікті мекемелердегі отырған адамдардың бәрі де жанын аямай кіріссе, сауатсыздықты жою ісі көңілдегі жерден шықпақ.

Қаладағы әм ауылдағы азаматтардың жалпы ынтасы, жалпы жұмылуы керек. «Шабан үйрек бұрын ұшады...»— ертерек қамдану керек. Енді үш жылда Қазақстанда хат білмейтін жас болмау керек.

Бұл газет қазақ халқының еңбекшілерінің үкіметінің (Крик) тілі еді. Әр газеттің мақсаты — өз табының мұң-мұқтажын айтып, әр түрлі мәселесін ортаға салып, ақылдасып, толғап қағыстырып, мақсатына жету лажын көздеу. «Еңбекші қазақ» газетінің жүзінде бұл күнге шейін қазақ халқының еңбекшілінің, кедей, жарлы, жалпы жұмыскерлерінің сөзі көп көрінбей келеді. Басқа да әр түрлі себеп бар шығар, бірақ біздің ойымызша, өз газетінің жүзіне сөзін жаза алмауына үлкен себеп: 1) Қазақтың төмен табынан шыққан көзі ашық жігіттердің аздығы; 2) бәрінің газет ісіне көп қатынаспауы; 3) газет ісіне қатынасуға көңілі барларының қорғаншақтығы; 4) қазақтың төмен табының оқымаған қараңғылығы. Оқыған, көсем жүйріктер көбінесе бұрын халықтың жоғарғы табынан, байлардан, төрелерден, мырзалардан шығатын. Әм бүгінге шейін сол жоғарғы таптан шығып келеді. Қазақтың нашар, төмен табы әлі өз сөзін өзі жөндеп айта алмай отыр. Төмен тап өз сөзін өзі табан тіреп, жөндеп айта алмай тұрған соң, белсеніп іске кірісуге әлі қорғалап жүрген соң, қазақтың құр ұлтшылдары «қазақ халқының төмен табы, жоғарғы табы жоқ» деп, бай, жарлы демей қазақ халқының сөзін бір қосып сөйлейді.

Әрине, бұл нашар тапқа зор зиян.

Бір әкеден туса да бай мен жарлының, жалдаушы мен жалшының ешуақытта рухы, тілегі қосылған емес, ешуақытта қосылмайды да. Мұны қазақ халқының төмен табының азаматтары есіне әбден берік ұстаулары керек. Кеңес үкіметінің арқасында қазақтың төмен табына неге болса да кең, сара жол ашылды. Мәселен, оқуға алдымен төмен таптың балаларын алады. Әр түрлі қызметке төмен таптардан кіргізеді. Үкіметтің түрлі көмегін алдымен төмен тапқа береді. Бірақ бұл күнге шейін көп жерде қазақтың төмен табының надандығының арқасында тиісті пайдаларының бәрін жоғарғы тап пайдаланып жүр. Мұның ішінде әм газет бетін де жоғарғы тап пайдаланып келеді. Кеңес үкіметінің орнап, Коммунист партиясының жер жүзінің кедей, жалшыларының туын көтеріп, ұранын шақырғанына 5-ші жыл болып барады. Енді қазақтың төмен табының қорғанбай, шындап іске кірісетін уақыты жетті. Енді газет-журналды оқып, ойланып, газет-журналға өз мұң-мұқтажын ерінбей жазып, аянбай іске кірісетін уақыты жетті. Рас, алғашқы уақытта газетке сөз жазғандардың сөздері әдемі, шебер, сұлу болмаса да, бірақ одан ұялмау керек. «Туа мүйіз бітпейді, жүре мүйіз бітеді» деген. Әр жердегі тас көмір, мыс, күміс, алтын, жер майы шығатын зауыттарда және тұз әм балық алатын жерлерде қазақтың жүздеп, мыңдап жұмыскерлері бар. Қазақтың төмен табына алдымен солар мұрындық, солар серке болуы керек. Қазақтың төмен табының азаматтары! Сендер енді қорғаламаңдар! Именбеңдер, еңбекшіл халық табының мұң-мұқтажын мына «Еңбекші қазақ» газетіне дамылсыз жазып тұрыңдар. Әр кемшілік, мұң-мұқтаждарыңа «Еңбекші қазақ» газетінің жүзінен жауап, кеңес, нұсқа, баяндама аласыңдар. «Еңбекші қазақ» газеті сендердікі.

Надан адам газет, журнал оқымайды. Газет, журнал оқымаған адам — соқыр, мүгедек. Әр мемлекеттің қандай саясат қолданатыны, әр мемлекеттің тысында, ішінде саясаты қандай тәсілмен жүргізілетіні һәм әр мемлекеттің әлеумет ісінің ағымы, шаруашылығының құрылыс тәртібі газет, журналында жазылады. Газет, журнал хабаршысы. Газет, журнал, кітап оқымайтын адам өмірін босқа өткізген, қалың, сапырылысып, асығып қайнаған топтың арасында мең-зең болып, қақтығып, адасып қалған пенде. Қалың топтың ерсілі-қарсылы сапырылысып, гулесіп жатқанына мең-зең болып адасқан пәнде түсінбейді. Адамзатқа екі түрлі ас керек: біреуі — тәніне, біреуі — рухына. Рухына керектің үлкені — газет, журнал, кітап оқу. Газет, журнал, кітап оқыған адамның білімі, дүниеге, тұрмысқа көзқарасы бірте-бірте кеңейе бермек, маңайында болып жатқан істердің не екенін, маңайында сапырылысып әрекет қылып жатқан адамдардың кім екенін һәм өзінің кім екенін білмек. Газет, журнал, кітап оқыған кісі көп болса да, аз болса да саясат ісіне һәм әлеумет ісіне қатынаса бермек. Қазақтың жұмыскерлерінің, кедейлерінің көбі газет, журнал, кітап оқымайды. Көбі оқу білмейтін-ақ шығар. Ал оқу білетіндерінің көбі оқымайды. Бүл үлкен кемшілік. Бұл құр тәніне ғана ас іздеп, топ ішінде қақтығып, адасып қалғандық. Қазіргі уақытта әсіресе Кеңестік республикада өзінің кім екенін танымағандық. Ішкі һәм сыртқы дүниелерде не болып, не қойып жатқанын білмеген жұмыскер һәм кедей Кеңестік республикада болса да өз сыбағасын өзі қанша айтқанмен түгелдеп ала алмайды. Мұны жұмыскер, кедейлер табының оқу білетін жігіттері естерінен қалдырмау керек. Алып тұратын газет, журналы болса жыртпай, бүлдірмей, басқа алып тұрмайтын жолдастарына берулері керек.

10.10.1922 жыл.

Кеңестік Ресейде қару алып еңбекшіл табының үкіметіне қарсы майдан ашып күрескен жаулар қазіргі уақытта (бірен-саран қашып жүрген қашқындар болмаса) жоқ деуге болады. Ресейде социализмге, коммунизмге қарсы адамдар енді білектің күшімен кеңес үкіметін жеңе алмайтын болған соң әртүрлі перде жамылып, түрлі елеусіз, айлалы тәсілдермен тәрбие-білім, сөз майданына шығатын түрі бар. Еңбекшіл табы — бұрынғы патшалар үкіметінің кезінде оқи алмай қалған тап. Сол себепті бұл тәрбие-білім, сөз майданында еңбекшіл табының азаматтары біраз уақыт шорқақтық көрсетті. Еңбекшіл табының тәрбие-білім негізіне алатын жобаларына іштерінен қарсы мырзалар әртүрлі сыңайы бояумен, түрлі әдемі перделермен қара мысықтарын біраз уақыт жанамаластырып, әрбір іске, әрбір сөзге қыстырып бұл майданға жіберіп қалулары мүмкін. Ашық қан майданында қару-жарақпен қарама-қарсы шыққан жаудан да, ішіне кіріп алып, бір шатырдың астында, өзіңмен бір көрпе, бір тон жамылған жау жүз есе қауіпті, жүз есе сұм, жүз есе жауыз болмақ һәм бұлармен күресуге білімді, ыңғайлы, зейінді азаматтар өте көп керек. Бұндайлар мектеп, медреселерде, курстарда, институттарда, университеттерде, бала тәрбиелейтін үйлерде әм басқа түрлі баяндама қылатын мәжілістерде болмақ. Және бұндайлардың көбірек болатын жері баспасөзде. Қазақстанда баспасөз деген нәрсе: газет, журнал әм басқа кітаптар өте аз болса, бұларды жазатын кісілер онан да өте аз. Оның бергі жағында еңбекшіл табының мақсаттарын көздеп жазатын жазушылар тіпті аз. Ал еңбекшіл табының ұлымыз деп жүргендердің көбі бұл қауіпті элементтермен тәрбие-білім, сөз майданында күресуге ойланатын да емес. Әм көбінің басқа істері болмаса, бұл қара мысықпен күресу ісі қолдарынан да келмес. Еңбекшіл табының азаматы болып қазақтан Коммунист партиясына кіргендердің көбінің құр керекті кезінде сөйлеген сөздері болмаса, газет-журналға нұсқалы сөз жазушылар, мектеп-медреселерде, оқушылардың жиылыстарында үзбей баяндама жасаушылар өте аз. Бұған қарағанда тәрбие-білім, баспасөз майданында еңбекшіл табының мақсұтты істері көпке шейін ақсап баратын түрі бар. Біраз уақытқа шейін біздің оқушы балаларымыздың көбі социализм, коммунизмнің негізіне тура түзу тәрбие, түзу білім ала алмайтын түрі бар. Бірақ аздап болса да тура түзу тәрбие, түзу білім алған жастар ер жетіп, аз да болса солар келіп кейінгілерін үйретер: бірақ іс бұл қалыпта болса көп жағынан әлсіз бармақ, сүйтсе де айналып қарағанда, үміт — сол аз да болса тура тәрбие, тура білім алатын жастар, бар үміт сендерде! Үйреніңдер, тынбай тез оқыңдар, тәрбие-білім, баспасөз майданына өздерің тез шығатын болыңдар.

05.04.1923 жыл.

Мамыр айында «Баспасөзді күшейту жұмасы» ашылады. «Баспасөзді күшейту жұмасы» деген сөзге біраз ел түсінбес. Сол себепті әуелі мұның не екенін айтып өту керек болар. Қазіргі уақытта бір істі күшейту үшін қалалы елдерде, сол күшейтілмек болған істің жоғары бақылаушы мекемелері бірнеше күндей сол іске жәрдем жинау, сол істі қай жағынан болса да күшейту ретінде жалпы халыққа сол істің қандай пайдасының бар екенін жариялап, үгіт, насихат таратады. Мұндай көпшіліктің жұмылып істеген істері бір жұма, екі жұма шамаларында болады. Қазақстанда революцияның ғана екпінінен туған баспасөз (газет, журнал) бұл уақытқа шейін түрлі себептермен әлсіз болып келген соң, баспасөзді бақылаушы, басқарушы мекемелер осы мамыр айының ішінде сол баспасөзді түрлі реттен күшейту мақсатымен жалпы халыққа жариялап, бір жұмадай баспасөздің халыққа қандай пайдасының бар екенін айтып, Қазақстанда баспасөздің қандай халде екенін айтып, халықтың бұл баспасөз күшеюіне қандай жәрдем беруі керек екенін айтып, жұртқа үгіт, насихат таратпақ.

Енді қазақ баспасөзінің Қазақстанда қандай екеніне келелік.

Патша түспей тұрған заманда законның тарлығынан әм қазақтың әлеумет істеріне қатынасқан оқыған адамдарының аздығынан қазақ тілінде оқу құралдары былай тұрсын, баспасөз деген нәрсе (мәселен газет, журнал) өте шамалы болды. Бүкіл Қазақстанда бір ғана газет, бір ғана журнал болды. Революция болып, патша түскен соң Қазақстанның әр жерінде газет, журнал шыға бастады. Бұл газет, журналдар күні бүгінге дейін түрлі себептермен нашар шығып келеді.

Оның себептерінің ең үлкендері мыналар: 1) Газет, журналға үкімет тарапынан берілетін жеткілікті қаражат жоқ. 2) Газет, журналды қазақтан алып оқушылар өте аз. 3) Алып оқушылардың өте аздығының себебі: біріншіден — халық оқу білмейді, надан; екіншіден — елге жөнді пошта жүріп тұрмайды. Үшінші — қырдағы, ауылдағы қазақтың қолында газетке төлеуге ақша болмайды. 4) Газеттің жазушыларға төлеп отыратын ақшасы-пұлы болмаған соң, ол газетке қалалы жердегі жазушылар көңілдегідей жазып отырмайды. 5) Қалада көңілдегідей үзбей жазып отыратын жазушылар болмаған соң, әм қырдан, ауылдан елдің мұң-мұқтажын жазып отыратын, елдегі түрлі хабарларды жазып отыратын жазушылары болмаған соң, газеттің өзініңде сәні кетеді, өзінің де маңызы болмайды, өзінің де бағасы, қадірі болмайды. 6) Және баспасөз жалпы қазаққа әсіресе қаладан алыс, елі көшпелі, төрт мүшесін төрт жаққа жайып салып көлбеп жатқан жері шалғай қазақ арасына баспасөздің өте қажет екенін, әм ол баспасөзді күшейтуге керек екенін біздің іс басындағы азаматтарымыздың көбі білгісі келмейді. Әлеумет жұмысына, қазақ еңбекшілеріне қызмет қылуды көбі білмейді, білген білімдері мекеме кеңселерінде «бұйрыққа қол қоюда» ғана болады. Міне, қазақ тілінде баспасөздің нашар келе жатқанына үлкен себептер осылар. Әрине, бұлардан басқа да себептер жоқ емес. Енді, осы айтылған газеттің нашар келуіне себеп болып келе жатқан істерді жеңуге тырысып, осы келесі мамыр айының ішінде жарияланып ашылатын «баспасөзді күшейту жұмасында» қазақ еңбекшіл табының азаматтары жұмылып осы іске кірісулері керек.

Бұл ретте алдыңғы тілек мынау: 1) Елден әм қалалардан ақша жіберіп, газет алушылардың саны көбейсін. 2) Елге, ауылға, қалаларға жіберілген газеттер тоқтап жатпай, тура алушы иесіне тиіп отыратын болсын. 3) Елден газетке үзбей хабар, сөз жазып отыратын кісілер болсын. 4) Қаладағы іс басында жүрген еңбекшіл табының азаматтары газетке үзбей сөздер жазып отыратын болсын. 5) Қазақ газеттерін басып тұратын баспаханалар түзеліп, күшейсін. 6) Газеттер алдымен қазақ еңбекшілерінің көп жеріне таралатын болсын. 7) Мұның бөрінің орнына келіп отыруын іс басындағы азаматтар мойындарына алып, солар бақылап отырсын. Міне, әзірге алдыңғы біраз тілектеріміз осы. Былайғысы уақытында тағы да жазылар. Ауылдағы еңбекші қазақ! Газет оқымасаң күллі дүниеде не болып жатқанын білмейсің. Газет оқымасаң елге әр жұмыспен шыққан милиция, сот әм түрлі комиссия, агенттердің тура істеп жүргендерін, теріс істеп жүргендерін білмейсің. Ақпан, наурыз айларында Қазақстанның 3-ші аймақтық партия жиналысының алдында Семей, Ақмола губернияларына Ғабдолла Асылбеков жолдас барғанда, ол екі губернияның барлық ауылдық, болыстық исполкомдарының бәрі «Еңбекші қазақ» газеті мен «Қызыл Қазақстан» журналын алмақ болып, Ғабдолла жолдастың өзінен журнал мен газеттің әрқайсынан бір мың алты жүзден аса данасына (1600) ақша жіберген.

Әр үкіметтің, әр қауымның, әр таптың ойы, істемек істерінің аңғары, жобасы газеттерге түсіп отырады. Тұтас таптың ісін сол таптың әрбір саналы мүшесі біліп отыруы керек.

Алдымыздағы мамыр айының басында баспасөзді күшейту әм жетім балалардың тұрмысын жөндеуге кірісіп, жәрдем жинау шаралары істелейін деп жатыр. Бұл екі жұмыстың екеуі де — ең тығыз, ең зор, ең екпінді жұмыстар. Қаншама күшін салып, қаншама қолынан келген жәрдемін үкімет істегенмен, айтылған істер көңілдегідей толық жәрдем ала алатын емес. Үкімет сыртқы әм ішкі соғыстардың түрлі зардабынан әлі кедей, мұны жұрт өзі де көріп отыр. «Баспасөзді күшейту жұмысын» партия мекемелері басқармақ. Ал «жетім балаларға жәрдем көрсету жұмысын» басқарып, өткізетін халық ағарту мекемелері. Бұл айтылған екі орынның (партияның әм халық ағарту ісінің) мекемелері жер-жерлерге тиісті жобаларын жіберіп жатыр. Сол жобалармен жергілікті мекемелер бұл екі жұманы жақсылап өткізулері керек. Бұл екі іске алдын ала даярланып көңілдегідей қып өткізуге Қазақстанның барлық мекемелері әм барлық жарлы табының азаматтары зор міндетті. Қазақстанда қазақ тілінде шығатын баспасөздің жайын, Қазақстанда жетім балалардың күйі жұрттың бәріне қандай екені белгілі. Бұлар туралы қайта-қайта айтудың да, жазудың да көп қажеті жоқ.

Қазақстан баспасөздері туралы жазғанда алдымен газет-журналдардан бастауға тура келеді. Кеңес үкіметі орнағаннан бері Қазақстанда баспасөз жұмысынан бірінші қолға алғаны газет, журнал жұмысы. Осы Қазақстанда 4 газет, 1 журнал шығып тұрады. Орынборда кіндік үкіметтің тілі «Еңбекші қазақ» газеті бар. Аймақтық партия комитетінің атағынан «Қызыл Қазақстан» журналы шығып тарайды. Семейдің губисполком, губком атағынан «Қазақ тілі» шығады. Ақмолада «Бостандық туы», Оралда «Қызыл ту» шығады. Бұл газеттердің қай-қайсысы болса да үкімет күшімен шығып, халыққа тегін тараумен келген. Алды 22-жылдың ортасынан, арты 23-жылдан бастап ақшалы болып отыр. Газеттердің қай-қайсысын алса да іс жағынан жамандарлық. Кіндіктегі үкімет тілі болып тұрған «Еңбекші қазақ» газеті де жетісіне екіден артық шыға алмай тұр. Оған себеп: газет жұмысына ысылған азаматтар кем. Бірен-саран қолынан іс келеді деген адамдар басқа жұмыстарға жегіліп жүр. Газет қызметкерлері айына өзгереді десе болады. Қалам қайраткерлерінің ешқайсысы уақытымен сөз жазып, газет жұмысына жәрдемдесіп тұруға міндетті етілмеген. Оның үстіне, газеттің ақшалы болуын сылтау қылып, газет қызметкерлерінің санын кемітіп тастаған. Қазірде «Еңбекші қазақ» басқармасында 4-ақ адам бар. Бір секретарь, бір іс жүргізуші, бір газет таратушы, бір корректор. Губерниялар әм жергілікті мекемелермен байланысы аз. Қазақстанның ешбір губерниясында «Еңбекші қазақтың» тілшісі жоқ. Соның бәрі басқармадағы қызметкерлердің аздығынан, олақтығынан болып отыр. «Қызыл Қазақстан» журналы айына бір шығады. Мұнда да белгілі жазушы жоқ. Оның үстіне үкімет тарапынан берілетін ақша көмегі мезгілімен тиіп тұрмағандықтан, журнал осы күні тоқтаудың аз-ақ алдында. Қаңтар, ақпанда шыққан нөмірлері әлі күнге таратылмай, басқармада тау болып үйіліп жатыр. «Қазақ тілі» Семей губисполкомының атағынан тарайды. Жетісіне екі-үш рет шығады. 22-жылдың аяғына шейін екі беттік болып келді. Басында отырған азаматтардың қолайсыздығынан ба, 22-жылдың аяғына шейін «Қазақ тілінің» маңызы шамалы болып келді. 23-жылдың басынан бері қарай жаңадан басқарушы сайланып бұрынғысынан гөрі түзеліп, етек-жеңін жиғандығы сезіледі. Қазір де төрт бет болып шығып тұр. «Бостандық туы» газеті Ақмола губисполкомының атағынан тарайды. «Жетісіне екі рет шығады» деп жарияланса да, бірден артық шыға алмай келеді. Тарауы өте шабан. Газеттің маңызына қарағанда, оның да қалам қайраткерлеріне өте мұқтаждығы көрініп тұр. «Қызыл ту» Орал губисполкомының газеті, жетісіне бір шығады. Екі бет. Баспасы, қағазы өте нашар. Бұрыннан газет оқып ысылған адам болмаса, елде жатқан шаруалар тыңнан көргенде айырып оқи да алатын емес. Басында тұрған міндетті атқарушылары да бұрын ондай жұмысқа жегіліп көрген болмасқа тиіс. Басқа газеттерге қарағанда, қалам қайраткерлеріне «Қызыл ту» өте мұқтаж. Бұл айтылған газеттерден басқа Бөкейде «Қазақ жарлылары» деген бір жағы орысша, бір жағы қазақша бір газет шығады. Қазақшасы орысшадан аударылып отырылған. Сөзі түсініксіз. Баспасы өте көмескі. Жоғарғы айтылған газеттердің ішінде «Қазақ тілі», «Бостандық туы», «Қызыл ту» — сол шығып тұрған өздерінің губернияларынан басқа жерге аттап баспайды. Семейдегі «Қазақ тілі» газетінің атын Қостанай губерниясындағы қазақтар естіген жоқ десек, өтірікші болмаймыз. Қазақстанның қай губерниясында болсын, аз да болса тегіс тарап тұрған «Еңбекші қазақ» пен «Қызыл Қазақстан» журналы. Жалпы еңбекшіл бұқараның осы екеуінен басқа, қазақ тілінде шығатын газеттерден хабары аз. Қазақстан баспасөзінде газет, журналдардан басқа, көзге түсетін бір нәрсе — 22-жылдың ортасынан бері қарай там-тұмдап оқу кітаптарының, бірлі-жарымды өлең, ойын кітаптарының басылып шығуы... Бұлар әлі қазақ тілінде оқылатын кітаптардың оннан бірін де түгендей алған жоқ. Үкімет баспасөз бөлімі бұдан былай қазақ кітаптарын бастыруға айрықша назар салса, едәуір кітап басылып тарауы күтіледі. Жалпы бұқараның баспасөзге көзқарастары өте көңілді. Бірен-саран газеттер, жаңа шыққан кітаптар қолдарына тисе, оқып өліп кете жаздайды. Соңғы уақытта жұрттың назарын өзіне тартып отырған «Еңбекші қазақ» пен «Қызыл Қазақстан» журналы. Ақтық ақшасына болса да сатып алып оқуына бар. Бірақ жергілікті пошта мекемелігінің істерінің салақтығынан кіндіктен жіберілген газет, журнал уақытымен барып тимейді. «Еңбекші қазақ» пен «Қызыл Қазақстанның» көбірек тарайтын жері Ақмола, Семей. Одан басқа губернияларға некен-саяқ баратын шығар. Елде жатқан жабайы қазақтың қолына түспейді десе де болады. Басылып шыққан оқу кітаптары болсын, ойын, өлең кітаптары болсын жер-жерге әлі тарап үлгерген жоқ. Үкімет баспасөз бөлімінің әр губерниядан ашқан кітап дүкендері жалпы жұртты қанағаттандыра алмайды. Бірлі-жарымды өз тұсынан алдыруға, тура қолдарына келіп тиюі күмәнді болған соң, жұрттың көбі самарқау тартады. Сонымен, Қазақстан баспасөзінің бұл уақытқа шейін бастан кешірген дәуірі өте аянышты дәуір деуге болады. Бұл ізімен кете берсе, баспасөзге сусап, құмарланып отырған халықтың ынтығын басу оңай емес. Сондықтан бұдан былай қарай бұл күйді өзгертіп, баспасөз жұмысын тез аяқтандырып жіберу үшін бірнеше шаралар қолданбай болмайды. Ол шаралар мынау болуға тиіс: 1) Қалам қайраткерлерінің бәрін жұмыстарынан босатып, жазуға салу керек. 2) Газет-журналдардың басына тыңғылықты, іскер азаматтарды отырғызып, оларды басқа жұмыстарынан босату керек. 3) Кіндіктегі газеттің әрбір губернияларда, губерниядағы газеттердің әрбір уездерде тілшілері болу керек. 4) Қызмет бабында тұрған әрбір ортақшыл азаматтар уақытымен газетке сөз жазып тұруға міндетті болсын. 5) Жергілікті мекемелер баспасөзді қазақ ішіне көбірек таратуға тырыссын. 6) Баспасөз жетісіне жергілікті мекемелер қазақ ішіне айрықша үндеу таратып, газет, журналды алушылардың санын арттыру керек. 7) Баспасөзді бұлжытпай көрсеткен адресі бойынша тиісті орындарға жеткізіп тұруға пошта мекемелері міндетті болсын. 8) Үкімет баспасөз бөлімі бұдан былай қазақ кітаптарын көбірек бастыруға тырыссын. 9) Орынборда шығатын «Енбекші қазақ» газеті күніне бір шығарылсын. 10) «Қызыл Қазақстан» журналы мүмкіндік болған күнде айына екі рет шықсын. 11) Қазақ әдебиеті жаңа талпынып келе жатқандықтан, оны көбейту үшін кіндікте айында бір шығатын әдеби журнал болсын. 12) Губерниядағы шығатын газеттер, әріп әм жұмыскер жағынан мұңсыз болсын. 13) Қазақстанда әріп тізетіндер жоқ болғандықтан, ілгергі күнді еске алып, аймақта әріп тізетіндер курсы ашылсын. Оған әрбір губерниядан разверсткамен кісі алынсын. 14) Газет, журналдың мәнін түсіндіру, қазақ кедейлерін газет, журналға жақындастыру үшін осы жаз кіндіктен елге әдейі арналып кісі жіберілсін.

27.04.1923 жыл.

Бір халықтың мәдениет ретінде қандай дәрежеде екендігі сол халықтың хат білетіндерінің санының көп-аздығына қарап білінеді. Хат білетіндері көп болса, ол халық мәдениет, өнер-білім ретінде артта қалған болады. Және әр халықтың мәдениет ретінде қандай халде, қандай орында екенін, сол халықтың газет оқуының, газет алдырылуының көп-аздығына қарап та біледі.

1. Данияның 100 адамын алсақ, бәрі де хат біледі, 100 процент. 2. Бельгияның жүз адамын алсақ, оның ішінен тоқсан тоғыз адамы хат біледі, тоқсан тоғыз процент. 3. Германияның 100 адамын алсақ, оның ішінен 98 адамы хат біледі, 98 процент. 4. Швецияның 100 адамын алсақ, оның ішінен 97 адамы хат біледі, 97 процент. 5. Россияның орыс халқының 100 адамын алсақ, оның ішінен 33 адамы хат біледі, 33 процент. 6. Қазақ халқының 100 адамын алсақ, оның ішінен 3 адамы хат біледі, 3 процент. Міне, осы алты жұрттың әрбір 100 (жүз) адамының нешеуінің хат білетінін көргенде, осы 6 жұрттың қайсысының мәдениет ретінде жоғары екені білінеді. Бетпақ далада қараңғы түнде қаңғырып, өгізге жеккен дөңгелегі сынық, екі аяқты қаңсыған ағаш арбаның ығына тезектің түтінін бықсытып қазақ кедейі отырады. Оның үстінен Бетпақдаланы басқан қараңғы түнді қақ жарып, электр фонарьдің жарығымен әуе кемесінен (аэропланмен) мәдениетті, өнерлі жұрттың, мәселен Германияның азаматы ұшып өтеді.

Қазақ кедейі мұны көріп аспанға қарап жағасын ұстап «калима» келтіреді. Міне, Германияның 100 адамының 98 адамы хат білгендегі, қазақтың 100 адамының үшеуі-ақ хат білгендігі айырмасы да үкіметтің әр түрлі іске тұтынған жол-жобалары да «Еңбекші қазақ» газетінің бетінде жазылып отырады.

Қазақ хат білуге, білген хатын ұмытпауға тырысу керек.

Енді қай халықта қанша газет шығады екен, соған келейік. Мәселен, жылына кәрі болсын, әйел болсын, еркек болсын, әрбір жан басына: 1. Данияда 5423 дана газет шығып тұрады. 2. Германияда 3512 дана газет шығып тұрады. 3. Швецияда 2461 дана газет шығып тұрады. 4. Бельгияда 2406 дана газет шығып тұрады. 5. Россияда 3 дана газет шығып тұрады. 6. Қазақстанда 500 қазаққа жылына бір-ақ газет шығып тұрады. Міне, бұл есеп те қай халықтың мәдениет ретінде, өнер-білім ретінде қандай дәрежеде екенін көрсетеді. Германияның әрбір адамына жылына 3 512 дана газет шығып тұрса, қазақтың 500 адамына жылына ортаққа бір-ақ газет шығып тұрады... Бұдан бұрын талай жазып та келдік. Қазақстанның еңбекшіл табы жер жүзінің еңбекшіл табының қатарына кіруі үшін пәлен қылу керек, түлен қылу керек деп. Міне, сондағы қазақтың кедейлеріне жалпы қатарға кіру үшін көп керекті істің бірі — жұмылып жатпай-тұрмай оқу. Ал оқудың ішінде әр түрлі мағлұмат алу үшін жер жүзінің тұрмысынан, әр мемлекеттің саясатынан мағлұматтар алып, әрбір істен хабардар болып отыру үшін газет алдырып, газет оқып отыру керек. Өнерлі халықтардың әрбір адамы жылына 5000-6000 дана газет алдырып оқып отыратын себебі сол.

Газет оқу адамның білімін арттырады.

Қазақтың біразы жасында оқып хат таныса да, ешбір кітап, газет оқымаған соң, білімінен айрылып, таныған хатын ұмытып, қарайып, бара-бара әбден надан болып кетеді. Қазақстан үкіметінің істері — кеңестік қазақтың кедейіне, жарлысына керек іс. Аз хат білетін кедейінің екеу-үшеуі біріксе де газет алдырып, оқуға кірісу керек.

18.06.1923 жыл.

«Еңбекші қазақ» газеті өзінің 2 жас толып, 3 жасқа аяқ басқан күні болғандықтан, бүгінгі Ұлы Октябрь төңкерісімен бірге мейрам етіп, жалынды сәлем, ашық жүзімен оқушыларына бой көрсетіп отыр. «Еңбекші қазақ» газеті, жалпы мәдениеті төмен, шаруасы баяу, қараңғы елді ағарту жолында, қолынан келген көмегін беріп, жөн сілтеуде шамасы келгенше тартынып қалған жоқ. Бірақ еңбекшіл ел алдында барлық міндетін өтеп, мақсатына жетті, борышын толық атқарды дей алмаймыз. Өйткені Қазақстан астанасында шығып, ен даладағы жалшылар табының суретін айнадай ашып, көзге елестете алған жоқ. Орталыққа қолы жетпей, бірен-сараң тырнақтылардың жәбіріне түскен кейбір момындардың мұның шағып, мүддесін айтуда әлі де болса қараңғылықтан құтыла алмағанын көріп отырмыз. Мәдениет жүзінде кейін қалған қазақ халқы сияқты қараңғы ел алдында өзінің ұстаған жол, құрған пландарының (жоспар) мыңнан бірін де өтеген жоқ десек те, жалшылар табына сезім беріп, сана орнату, тап жігін айыру сықылды ірі мақсатқа ерекше назар салып, маңызын көбірек аударды, «Еңбекші қазақ» әлі де осы жолмен баруына жалпы дала кедейлерінің алдында сенімді уәдесін бере алады. Қараңғы ел ішіне сана орнататын, саяси білім беріп, мәдениетін гүлдендіретін әр халықтың өз тілінде шығып тараған газет-журналы десек, «Еңбекші қазақ» газеті де, өзін сүйіп оқушыларына қадірі қымбат азды-көпті берген мағлұматымен, көп кемшіліктеріне оқушыларынан кешірім сұрап, үш жасқа қараған жылында шамасынан келгенінше жұрт пайдасы табылар деген ірі мәселелерді шешіп отырмақшы. Алдағы жылда «Еңбекші қазақтың» күткен мақсаттары: қазақ тілін қолдану, тұрақсыз кемшілікті тастап, ғылым-білімге бейімдейтін отырықшылықты қолдану, ел ішінде шаруа ұйымдарын ашып, тұрмыстарын жөндеуге жол көрсету, ел ішіндегі бұзықтармен күресу, әлеуметшілік тұрмысынан түсінік беріп, ескі әдет-ғұрыптардың керексіздерін тамырымен құрту, әйелдер бостандығы үшін қалыңмал алушылармен күресу әм оқу оқыту жолында жол сілтеп, жете мағлұмат беріп тұрмақшы. Газет кей сахарада жайылған қараңғы ел еңбекшілерінің арасына таралып, саяси сезім, жаңа тұрмыс орнатуда көздеген нысанасына жете бермек...

07.11.1923 жыл.

«Еңбекші қазақ» газеті төртке толды. 1921 жылы ашаршылық-жоқшылық уақытында туған қазақ еңбекшілерінің жас ұланы беске аяқ басты. Жалпы кеңес үкіметінің жыл сайын күшеюімен бірге кеңеске қараған жалпы елдің шаруашылығы жыл сайын оңалуымен бірге «Еңбекші қазақ» газеті де жөнделіп келеді. Бұдан былай да жалпы шаруашылықпен бірге жөнделе бермек. Газеттің тәжірибесі ұлғая бермек. Газет қызметкерлері төселіп, олардың саны да арта бермек. Газет деген нәрсе бұрынғыдай емес. Халық арасында жыл сайын таралуы ұлғайып келеді. Газетті оқушылардың саны да жыл сайын көбейе бермек. «Еңбекші қазақ» газеті — қазақтың еңбекші табының газеті. Сол себепті еңбекші тапқа ғана қызмет қылып, еңбекші таптың ғана пайдасын тілейміз. «Еңбекші қазақ» газеті — еңбекші таптың айнасы болсын, көркейсін «Еңбекші қазақ!»

1925 жыл.

Үш жылдан бері жер жүзінің патшашылдары, байлары, бастығы Англия, Франция, Жапония һәм басқа мемлекеттер кеңес үкіметін құртпақ болып, жан-жағынан көк найзаларын салып бақты. Англия, Франция, Жапония Россиядан шыққан Юденич, Деникин, Колчак, Семенов жауыздарды жарақтандырып, кеңес үкіметіне айтақтап жауып, жан-жағын қоршаттырған. Былтыр бұл жандаралдардың Семеновтан басқалары құртылған соң «енді жақындасайық, енді сауда-саттық қатынастырайық» деп Англия, Франция Кеңес үкіметін әp түрлі сөзбен алдандырып, астыртын Россияның күнбатысында Польшаны құтыртып Кеңес мемлекетіне тап бергізді. Және Деникиннің қалған ақ әскерін жинап, басына жандарал Врангельді қойып, күш-көмек беріп, оңтүстіктен оны тап бергізді. Күншығыс Сібірде Жапония Семеновке күш беріп жатты. Бірақ бұл күнде жер жүзінің байларының бұларды екінші мәртебе Кеңес үкіметіне айтақтап жатқандарынан тағы да іс шықпай тұр. Семенов қазір қолға түсті. Польша мен Кеңес үкіметі бітім жасады. Польшамен жасаған бұл бітім көңілдегідей болмаса да, біздің күнбатыс Поляк майданындағы шаршаған, жалыққан қызыл азаматтар жаудан қолдары босап біраз демдерін алмақ және Польшамен жасаған бұл бітімнің екінші пайдасы мынау: Қырымдағы Қара теңіз сағасындағы еңбекшіл халыққа қаһарын тігіп, Романов дәуірін қайта орнатпақ болып жатқан жандарал Врангельге қарсы біз ендігі күшті жинап төгіп, оны тез арада құртпақпыз. Кешікпей Кеңес үкіметінен тиісті жазасын тартатынын сезіп, Врангель өзінің күш-көмек алып тұрған Франция, Англиядан һәм күллі жер жүзінің байларынан жанталасып әр түрлі жәрдем сұрап жатыр. Кеңес үкіметімен жекпе-жек белдессе, Врангельдің тез жойылатынын біліп, төрелер, байлар билеген Англия, Франция қазіргі уақытта жанталасуда. Бұлар өздері Кеңес үкіметімен айқын соғысуға қоластындағы Коммунист партиясымен ниеттес өздерінің жұмыскерлерінен қаймығады. Сол себепті Россиядан бөлініп, Кеңес үкіметімен тату тұрмақ болған Финляндия, Эстония, Латвия сияқты уақ мемлекеттерді қазір Франция тағы да кеңес үкіметіне жабуға азғырып жатыр деген хабар бар. Кеңес үкіметімен бітім қылса да, бұған астыртын болса да ниеттес болса керек. Оған дәлел: кешегі Польшаның әмірінде болып Кеңес үкіметімен соғысып жүрген Украинаның байларының бастығы Петлюраны бұл күнде Польша «Ол менің әмірімде емес» деп отыр. Франция қанша азғырса да Финляндия, Эстония, Латвия һәм басқа Россияның айналасындағы бөлінген уақ мемлекеттер енді Кеңес үкіметіне жабылып майдан ашуға жүректері дауалай қоймас. Сөйтсе де бұл байлар, төрелер билеген уақ мемлекеттер қанша бітім қылған болса да Кеңес үкіметіне астыртын дұшпандықтарын істеп бағуға мүмкін. Қазіргі уақытта Латвияда Россиядан қашып жүрген Савинков, Палкин, Валахович деген қулар Кеңес мемлекетінің күнбатыс жағынан тағы да соғыс ашпаққа топ жинап жүр деген сөз бар. Әрине, бұл Францияның уақ үкіметтерді Кеңес үкіметімен соғыстыруға азғыру мақсаты һәм Латвия жерлеріндегі Савинков, Валахович, Палиндардың топ жию мақсаттары — қазіргі уақытта Қара теңіз сағасында Қырымдағы Врангель майданынан біздің күшті болу. Қазір біздің қызыл батырлар жер жүзінің байларының, патшаларының тілеуі болып отырған Врангель лағнаттың әскерін қамап күннен-күн қысып жеміруде. Врангельдің тұншығатын күні таяу. Врангельді құртса Кеңес үкіметін жер-дүние еріксіз танитыны шексіз. Кеңес үкіметінің әлі күшті екенін көрсе мырзалар, байлар билеген Англия, Франция, Италия һәм басқа жауыз үкіметтер қанды ауыздарын жабар һәм өзіміздің ішіміздегі арам тілеу құзғындар да қыңсылағандарын қояр.

1920 жыл.

Врангельді құртқан соң, осы уақытқа шейін дұшпандық қылып келе жатқан Еуропа үкіметтері Кеңес үкіметін лажсыз таныды деп «Еңбек туының» 1-нөмірінде айтқан едік. Бұл сөз қазір жарыққа шықты. Кеңес үкіметімен пайдалы шарттар жасап, бітім қылуға қазір Еуропа үкіметтері — Англия, Франция, Италия асығуда. Кеңестік Россиямен сауда-саттық шартын жасап та шығарды. Бұл уақытқа шейін Кеңес үкіметіне қарсы ынтымақ қосып келген Еуропа үкіметтері (Антанта) кеңестік Россиямен алыс-беріс қылғанда, Россияның байлығының пайдасын көргенде бір-бірінен үстем болуға жаһат қылмақ, қазір Еуропаның ынсапсыз мырзалары мұны ойлай бастады, ал бүйтіп Россиядан пайданы бірінен-бірі көбірек іздеуге кіріскенде осы уаққа шейін кеңес үкіметіне жау болып, ынтымақ қосып келген (Антанта) үкіметтердің өзара ынтымақтары бұзылуға мүмкін. Еуропа үкіметтерінің Россия саудасына таласып, өзара алакөз болғаны, әрине, бізге зиян емес. Еуропа үкіметтері айтады: біз кеңес үкіметімен алыс-беріс қылуға кірісіп, екі жақтан жасалған шарттарға қол қойсақ та, онымыз кеңес үкіметін Россия үкіметі деп атағанымыз емес. Әрине, біз Еуропа үкіметтерінің кеңес үкіметіне жау екенін білеміз, һәм бұл жауыздардың бүкіл дүниенің тағдыры қолымызда деп ойлайтынын да бәріміз білеміз, бірақ кеңес үкіметі мен Еуропа үкіметтері келісіп, шарттарын жасап, бұған қол қойысып, алыс-берісті жүргізсе, кеңес үкіметін үкімет деп танымаған несі қалады. Мұны Еуропадағы баспасөздер айтып та отыр. Россияның байлығынан пайда қылу үшін сыртын ғана жылтыратса да, һәм қанша тағы да астыртын жауыздықтарын жасап жатса да, Еуропа өкіметтері кеңес үкіметінің күшеюін лажсыз таниды. Оған себеп — кеңес үкіметінің қуатты Коммунист партиясының ұранына Англияның, Францияның, Германияның, Италияның һәм басқалардың да сол социалист партиялары қосылып, қазір өз үкіметтеріне қыр көрсетіп отыр, бұл — бір. Екінші, Еуропаның һәм күллі дүние байларын қорғаушыларды: Врангельді, Семеновты, Валаховичті, Петлюраны Кеңестің Қызыл әскері быт-шыт қылып құртты. Үшінші, күллі мұсылман халықтары нашарларды жақтаушы Кеңес үкіметіне тілектес болып, мұсылман халықтарын құлданғаннан құртуға таянған қазіргі Еуропа үкіметтеріне қарсы тұрмаққа бірауыздан ант қылып отыр, һәм қарсылығын қатар қасап та жатыр. Mінe, осы оқиғаның бәрі Англия, Америка, Франция, Италияның һәм өзге олардың компанияларының мыстарын құрытып, кеңес үкіметін күшейтіп һәм оны дұшпандарына еріксіз танытайын деп отыр. Расы Кеңес үкіметімен келісіп, алыс-беріс жүргізгенмен Еуропада төңкеріс болып, мемлекет ісін бұқара халықтары өздерінің қолына алғанша қазіргі патшалар, мырзалар билеген Еуропа үкіметтері кеңес үкіметіне қай жөнмен болса да дұшпандық қылулары шексіз, сыртқы дұшпандар кеңес үкіметін көріп отырып сырттан жылтырағандарымен ешуақытта тыныштанып ұйықтамайды, һәм қашан өздері құрығанша жанталасып, нашарлардың үкіметіне көріне болсын, астыртын болсын дұшпандығын қоюы мүмкін емес. Сыртқы дұшпандар құрымаған соң, ішкі дұшпанның құруы мүмкін емес. Сыртқы дұшпандар Кеңес үкіметімен шағыстыратын шоқпарлары — көршілес уақ мемлекеттер, ішкі дұшпандардың кеңес үкіметімен шағыстыратын шоқпарлары надан уақыттағы крестьян тәрізді. Халық надан уақытта халықтарды Кеңес үкіметімен шағыстырулары, құтыртулары мынадан тарамақ: мәселен, қымбатшылықтан, жоқшылықтан. Кеңес мекемелерінің атынан бұзақылық, жолсыздық қылып, халықты үркітіп жүрген кейбір жауыздардың істері. Кеңес үкіметі ақсағанда, осы ішкі жұмыстан ақсайды. Қазір кеңес үкіметі күшейді. Мұны енді онан сайын нығайтып дүрілдетуге ішкі істі жөндеп, тезінен қымбатшылықты, жоқшылықты жою керек. Кеңестің кісісі болып бұзақылықты, жолсыздықты қылып жүрген залымдарды құрту керек. Міне сонда ғана үкімет көңілдегідей көркейіп, енбекшіл халық, жадырап, мемлекетте тыныштық орнамақ.

1920 жыл.

Көп уақыттан бері әуелі күнбатыс Еуропаның, соңғы уакыттарда күллі жер-дүниенің пролетариаты, жұмыскер-жалшылары қаулы жасап, 1-Мамырды мерекемен өткізіп келеді. Көптен бері жер-дүниенің жұмыскер-жалшылары жауласып, арбасып келе жатқан байлардың жұмыстарын қойып, өз алдында топ жасап, бастарын қосып өз күштерін сынайтын күн — 1-Мамыр күні. Жер-дүниедегі әр халықтың, әр мемлекеттің пролетариаты (жұмыскер-жалшылар) орыс, неміс, француз, араб, қытай бір-бірімен ынтымақтарының, тілектерінің бір екендіктерін білдіріп, шын көңілден туысқандық жүрегінен бір-біріне жер-көкті жаңғыртып, күңірентіп, ұрандап сәлем жіберетін күн — 1-Мамыр. Жер-дүниенің байлары топтанған, ұрандасқан жұмыскер, жарлылардан қауіптеніп, қорқып қалтырайтын күн — 1-Мамыр. Күллі жер-дүниенің байлары, паңдары көп кешікпей тәж тақыттарынан, байлықтарынан, үкіметтерінен айрылуларын сезетін күн — 1-Мамыр. Россияның жұмыскер жарлылары байларын, мырзаларын, жандаралдарын жеңіп, үкіметті өз қолдарына алып, әмірлерін жүргізіп, күллі жер-дүниенің жұмыскер жалшыларына көсем болғанына 4-ші жыл болды. Россия пролетариатының жұмыскер-жалшыларының ісін көріп, дүниені жаңғыртып отырған ұрандарын естіп, жер жүзінің пролетариаты толқып қозғалуда, байлары, патшалары қорқып, сақтанып, қалтырауда, кемеге мінгендердің жаны бір дегендей, орыс, қазақ, неміс, француз, ағылшын, қытай, жапон жұмыскер-жалшыларының, жарлыларының тілектері, жандары бір; әм жер-дүниенің буржуа, байларының, патшаларының тілектері, жандары бір. Бүгін 1-Мамырды — жер-дүниенің жұмыскер жалшыларының зор мейрамын — біз, қазақтың жұмыскер еңбекшілдері де құшақтарымызды жайып қарсы алып, зор шаттықпен мейрамдаймыз. Бүгін біз де күллі жер-дүниенің пролетариатының жаңғыртып салған ұрандарына дауыстарымызды қосып, жер жүзінің жұмыскер-жалшыларына, жарлыларына шын көңілден, туысқандық жүзінен зор шаттықпен сәлемдерімізді жібереміз! Сәлем, бауырлар! Сәлем! Бүгін 1-Мамыр зор мейрам күні, жұмыскер-жалшылардың, көп жыл қорлық көрген жарлы сорлылардың азаттық, бостандық үшін құрбан болған бауырларға туысқандық, жолдастық екенімізді қол қусырып, тағзым қылып жібереміз! Сәлем!

Жасасын, жер-дүниенің жұмыскер, жалшы-жарлыларының азаттық, бостандық үкіметі!

Эсер (социалист революционер) партиясы Россияда большевик һәм меньшевик партияларымен қатар іс жүргізіп келе жатқан партия. Бұл партия патша заманында біз «социалистпіз» (яғни тегісшіл, бірдейшіл) және біз «революционерміз» (яғни ескілікті жоюшы, ескілікті өзгертуші төңкерісшілміз) деп халық арасына көптен сөз жүргізіп, соңына көп халықты еріткен. Патшаның әділсіздік, алашыл тар законына, жауыз саясатына риза емес халық эсерлер сөзіне алғашқы уақытта еріп, патша тағынан түскен соң Россия үкіметінің басына эсер партиясы мінді, істі эсер партиясының бастығы Керенский жүргізе бастады. Бұрынғы (социалист) тегісшілдігін, (революционер) өзгерісшіл, төңкерісшілдігін ұмытып, үкіметті қолына алған соң эсер партиясы алғы байлармен, патшашылдармен, жуандармен, төрелермен достасып, үкіметке олардың кісілерін кіргізе бастады.

Бұрынғы айтып жүрген теңдік, жуандарды жеміру, ескі тәртіпті өзгерту қалды. Мұны көре тура шыдамай большевик (коммунист) партиясы әлденеше рет эсер партиясына айтты: «патшашылдарды, байларды, төрелерді үкімет басына жолатпайық. Олар үкіметке кірсе, қара бұқараға еш уақытта теңдік болмайды. Жұмыскерлердің, кедейлердің тұрмысы жеңілденбейді. Жалпы теңдікті, бостандықты көздеген партиялар бірігіп, нашарларды құлданып келген патшашыл байлар, төрелерді құртайық» дейді. Большевиктердің бұл сөзіне эсерлер бастығы Керенский, Чернов көнбеді. Жуандардан, төрелерден қол үзбеді. Болмаған соң большевиктер эсер партиясының бұқара халықты алдағанын жұртқа әшкерелеп айтып, сөз жүргізе бастады.

Нашарлар табы мұны көріп, біліп, большевиктердің соңынан ере бастады. Большевик (коммунист) партиясы күшейді. 1917 жылы қазан айында эсер үкіметін іс басынан қуып, үкіметті большевик (коммунист) партиясы қолға алып, совет (кеңес) үкіметін орнатты. Большевик партиясы эсер партиясындай қара бұқараға айтып жүрген сөзіне опа қылмай байлармен достасқан жоқ. Теңдікті, бостандықты айтқанындай іс жүзінде жүргізе бастады. Эсерлер айыбын мойнына алып, тыныш қалмады. Большевиктерді жамандап, балағаттап, арсыз өтірік-өсектерді айтып қаралап, халық арасына жанталасып сөз таратты. Бірақ нашар табының ұлдары — жұмыскерлер, солдаттар оған азбады, совет (кеңес) үкіметі күшейе берді, күшейе берді. Эсерлер де тыныш қоймады. Россияның әр шеткі аймақтарындағы кеңес үкіметіне қарсы көтеріліс жасап, майдан ашып жүрген жандаралдарға қосылып, эсерлер ардан безе бастады. Жасырын топ жасап, астыртын план құрып, кеңес үкіметін жоймақ оймен бастықтарын ата бастады. Петроградта большевиктердің бастықтарының бірі Урицкийді атып өлтірді. Спиридоновты атып өлтірді. Ленинді әлденеше атты. Бірақ Ленин жолдас жер-дүниенің нашарлар табының бақытына, оқ тисе де өлімнен аман қалды. Мұндай жауыздықты істеген эсерлердің біразы әр уақытта қолға түскен.

Қолға түсіп тергеліп, қамауда жататын.

Бұл нашар табының үкіметіне һәм оның бастықтарына қару жұмсаған жауыздардың істері күллі Россияның орталық кеңестер комитетінің жанындағы жоғарғы зор трибуналда қаралды. Бұлардың ісін қарардың алдында кеңес үкіметі барлық жер дүниеге жарлап мағлұм қылды. Еуропадан айыпты эсерлерді трибунал соттан қорғауға эсерлерге жақын партиялардан адвокаттар келді. Бұл нашар табының жауларын қорғауға келген мырзаларды Россияның әр қаласында жұмыскерлер лағнат айтып қарсы алды.

Эсерлердің ісі қаралды.

Жоғарғы трибунал бұл істі 50 күндей қарап, істің басынан ақырына шейін ақтара анықтап тексеріп, күллі халыққа көрсетіп, күллі жер дүниеге жариялап, айыпты мырзалардың айыптарын дәлелімен мойындарына қойып жақын арада билік қылды. Билік қылғанда трибунал бұл айыптыларды екі қатарға бөліп, біріншілеріне жаза бұйырды, екіншілерін босатуға бұйырды. Жазаландырғанының ішінде өлім жазасына бұйырылғандар да бар, бұлар 15 кісі һәм жай абақтыға бұйырылғандар да бар. Босатуға бұйырылғандар эсерлердің өтіріктеріне нанып, азғырғандарына еріп, соңынан өздерінің адасқандарын білген, қайта тура жолға түскен адамдар. Барлық Россияның кеңестерінің орталық комитеті жоғарғы трибуналдың бұл үкімін бекітіп, өлім жазасын уақытша тоқтатты, мынадай шартпен: Егерде бұдан былай эсер партиясы нашар табының үкіметіне жаулығын, қарсы іс жүргізулерін қойса, эсерлердің бұл айыптыларының жазалары кешіріледі. Егерде бұрынғыдай эсер партиясы Россиядағы нашар табының үкіметіне (кеңес үкіметіне) жаулықтарын қоймаса, трибуналдың бұл үкімі орындалады һәм бұл күллі дүниенің нашарлар табына жарияланады. Мінеки, Россиядағы эсерлердің әуелден ақырына шейін істеген әрекет амалдары һәм олардың қазіргі жайы. Мінеки, эсерлердің айыптыларына кеңес үкіметінің трибуналының қылған үкімі, бұйырған жазасы.

4-қазанда Қазақстанның автономиялы бөлек үкімет болғанына үш жыл болады. ...Қазақ халқы Россияның қатын патшасының заманынан бастап... Ұлы Петрдің тырнақты уысына түскен. Сол шеңгелде Россия да Кеңес үкіметі орнағанша езіліп келген. Бір жағынан өздерінің байларының, мырзаларының құлдығында келіп, екінші жағынан орыстың ұлықтарынан қорлық көріп келіп, қазақтың еңбекшілері бұдан екі жыл бұрын осы Орынборда өзінің 1-жалпы жиылысында автономиялы республикасын жариялады. Үкіметін жасады. Бұдан екі жыл бұрын қазақ еңбекшілдері құл еді. Енді кім? Енді қазақ еңбекшілдері барлық халықтармен тең, өрелі ел болды. Бұрын қазақ еңбекшілдері өз ісін өзі істей алмайтын тіленші, сұраушы еді, енді өз ісіне өзі ие, өз ісін ешкімнен тілемей, сұрамай, өзі басқарып, өзі пішіп істейді. Бұдан екі жыл бұрын бір қазақша мектеп ашу үшін көп тіленшілік, көп тақсырлау керек еді. Енді еңбекшіл қазақ өзі би, өзі қожа. Бұдан екі жыл бұрын тастаған сүйек көзіне тимейтін, табалдырықтан аса алмайтын еңбекшіл қазақ халқы енді тор алдында, енді қатарда. Бұрын патшашылдар көзіне елеусіз хайуан есебінде жүрген қазақ еңбекшілдері енді елеулі үкіметті, қатарлы ел. Қазақстан еңбекшілдерін бұл теңдікке жеткізген Россияның Коммунист партиясы, Кеңес үкіметі. Қазақстан еңбекшілдерінің автономиялы үкіметі жариялаған 4-қазанды мейрамдап отырмыз. Сол республика жарияланғалы Қазақстанның Кеңес үкіметі не істеді, не қойды, жұртқа белгілі. Еңбекшіл халықтың дұшпандары бұл екі жылдың ішінде «Қазақстан үкіметі еңбекшілер пайдасына ешнәрсе істеген жоқ» деп айтар. Бұл екі жылдың ішінде еңбекшіл Қазақстан үкіметіне қандай халде, қандай жайда іс істеуге тура келгенін білген, көрген адамдар олай деп айтпас. Тарих жүзінде болмағанды болдырып, еңбекшілдер үкіметін жасау оңай емес. Неше мың жыл жасаған патшалықтың заң-закон, жөн-жобасын, ғұрып-әдетін жойып, адамның көкірегіне орнап қалған теріс қалыбын өзгертіп, ескіліктің астын үстіне келтіру, жаңа жоба, жаңа тәртіп, жаңа тұрмыс, жаңа үкімет жасау оңай емес, ер қосы жүре түзелмек. Дүрбелең уақытта бұзылған шаруашылық жөнделіп, Коммунист партиясының орнатқан Кеңес үкіметі, бірте-бірте гүлденіп жемістене бермек. Оның жемісінен еңбекшіл халық пайдалана бермек. Қазақстанның еңбекшілдеріне теңдікті, автономияны Россияның жұмыскерлері (пролетариаты) алып беріп отыр. Енді бұдан былай қазақ еңбекшілдері орыс жұмыскерлерімен (пролетариатымен), оның басшысы Коммунист партиясымен қол ұстасып, бірге барар. Қазақ еңбекшілдерінің досы қазақтың өзінің ұйқыбас байы, төре қулықты мырзасы емес. Қазақ еңбекшілдерінің досы — орыстың жұмыскерлері. Орыстың коммунистері. Бұлай емес деп жалғыз еңбекшіл халқының дұшпандары ғана айтады. Жасасын 4-қазан — қазақ еңбекшілдерінің күні! Жасасын орыс-қазақтардың бірлігі!

1922 жыл.

Қазақстан республикасының 2-жалпы жиылысының болып өткеніне жыл толды. Бұл өткен жылдың ішінде Қазақстанның әр аймағында, әр ауданында тарих жүзінде сирек болатын ауыр халдерді көріп, қазақ еңбекшілдерінің уәкілдері қазір 3-ші рет бастарын қосып отыр. Ол ауыр халдер дегеніміз мыналар еді: талай жерлерде малды, жанды апат қылған ашаршылық, талай малды науат қылған, талай жанды қара жердің қойнына кіргізген түрлі індет, жалаңаштық. Әм бұларға қосылып еңбекшіл үкіметін құрту ниетінде әрекет қылған дұшпандар (бандалар). 2-жалпы жиылысында Қазақстан еңбекшілері өзінің сайлап кеткен Орталық атқару орындау комитетіне тапсырған түрлі жұмыстары бар еді. Қазір, әрине, ол тапсырған жұмыстарды Қазақстан еңбекшілдерінің Орталық атқару орындау комитеті түгелімен орындады, түгелімен істеді деуге болмайды. Еңбекшіл халықтың ол тапсырған жұмыстарын түгелімен орындауға зор бөгет болған — жаңағы жоғарыдағы айтқан алапатты ашаршылық, жалаңаштық түрлі індет, ішкі қара ойлы дұшпандар. Бұл зор қиындықты, бұл дұшпандарды Қазақстан еңбекшілдерінің Кеңес үкіметі жеңді. Мұны еске алғанда 2-жалпы жиылыста еңбекшіл халықтың тапсырған жұмыстарын түгелімен орындай алмады деп Орталық атқару орындау комитетке артық кінә қоюға болмайды. Артық кінә қоюға болмауына, әрине, басқа да талай себептер бар шығар.

Ауыр хал ден енді Қазақстан қазір шықты.

Енді бұдан былай түрлі апаттан, түрлі пәледен аман болса өткен жылғы ашаршылықпен, жалаңаштықпен, індетпен, ішкі жаулармен күресудің орнына, барлық күш-қуатты осыларды жеңуге жұмсаудың орнына, Қазақстан үкіметі күйзелген шаруашылықты түзеуге, надандықты құртуға, еңбекшіл халықтың тұрмысын жөндеуге, жер пайдалануды тәртіпке қоюға, әм басқа істерді жөндеуге кірісер. Қазақстан еңбек шілдерінің 3-жалпы жиылысы өткен істі еске алып, келешекке көз жіберіп, алдағы сайлайтын Орталық атқару орындау комитетіне осыларды анықтап, қатты тапсырулары керек. Еңбекшіл халықтың ғана мұң-мұқтаждарын табатын кісілерді Орталық атқару орындау комитетіне сайлаулары керек.

1922 жыл.

Он шақты жылдан бері қазақтың малы құлдырап кейін кетуде.

Жалпы Қазақстанды тұтас қарасаң, мал он есе азайған. Қазақтың малының қайтуына түрлі себептер болды: жайлаудың һәм өрістің тарылуы, жұт, түрлі індет, ұрлық, Россияның таптар соғысының әрекеті, барымта һәм жұттың «сегізінші ағайыны» — қасқыр. Осының бәрі соңғы он жылдың ішінде өршіп, дәуірлеп үсті- үстіне келіп Қазақстанның шалқыған байлығын тез шайқап, есті жиғызбай науыт қылып, қазіргі халге келтірді. Соңғы он жылдың ішінде шаруасы күйзелген, дәулеті шайқалған жалғыз Қазақстан емес, жалпы жер жүзінде талай халықтың-ақ әртүрлі себеппен шаруасы күйзелді. Бірақ шаруасы күйзелген өнерлі халықтар лезде-ақ шаруаларын түзетіп алып кетеді. Біздің қазақтың шаруасының түзелуі қиын. Енді қазақтың шаруасының түзеліп, бұрынғы, бұдан он жыл бұрынғы қалпына келуіне көп шарт керек. Ол шарттың біреуі бос жерлерді жайлай білу. Мал бағуға бұрынғыдан ынтасын көбірек салу һәм мал өсіруге қосымша, көмекші қып жер кәсібіне айналу. Жаз келсе, қыс келместей болады. Шөп шаппайды. Шапса, не біреуге сәлем айтып шаптырады. Не асығып төрт-бес күннің ішінде бір қысқа деп шөп шабады. Оның өзін уақытысымен жинамайды. Жазғы күнге қуратады, күзгі жаңбырға шірітеді. Мұзбен, қармен араластырып жинаған болады. Қысқы жұт өтсе, енді жұт келместей болады. Көбі малын бақпайды. Не біреуге қосып тапсырған болады. Не айдап салып, сырттан қатын-балаға бақылатады. Көгілжірі кері тартқан еріншектер «сен қайтар, мен қайтарға» салады. Өздері ет аулап, қымыз аулап, не сөз аулап түтін шыққан жерлерде жүреді. Бұзауды қасқыр жейді. Сиыр суалады. Сүт жоқ. Тайлақ миға, батпаққа жығылып өледі. Келесі жылы көлік жоқ. Құрттаған қой далада қалады. Желдеген лақ- қозыны қасқыр қырады. Жылқыны жау алады. Қазақ байғұс «қап!» — дейді. «Шығасыға амал жоқ!» — дейді. Қайтадан түтін шыққан жерге барады. Кейбір жерлерге егін салған болады, о ғып, бұ ғып жерді айғыздап топырағын қозғап, томарын шығарып, бидай, тарысын сепкен болады. Онысын сырттан бақылап күзеткен болады, салақсиды. Бір күні не өз ауылының, не көршілес ауылдың малы басып, жайпап жеп кетеді. Бұл айтқандар қазақтың ескі үйреншікті дерті. Соңғы он жылдың ішінде жалпы Қазақстанда әр жылдарда ақ сүйек жұт, ауыр жылдар болды. Мал қаусап қырылды. Кей жерлерде адам да науыт болды. Соңғы он жылдың ішінде көп жерлерде барымта деген дәуірлеп ұлғайды. Ру румен барымталасты. Аудан ауданмен, уез уезбен барымталасты. Малды оннан, жиырмадан, жүзден, мыңнан айдасты, барымтаның ақыры шабынға, таланға айналды. Сөзбен тендікке жету болмады. Соңғы он жылдың ішінде әртүрлі мал індеті дәуірледі: үйірлі жылқы қотыр болып тобымен нау ыт болды.

Бұның бәрінің үстіне соңғы жылдардағы болған таптар соғысының әм аштықтың зардабымен шыққан разверсткені пайдаланып, азық-түлік мекемелеріне қызметке кірген бұрынғы саудагерлері, қаладағы қарташы қулар қырға шығып қазақтан мал жиямыз деп бүліншілік салып, малға жау тигендей ғып бүлдірді. Міне, осының бәрі үсті-үстіне келді. Малды қайтарды, Қазақстанды қазіргі халге келтірді. Қазақстанның малы бір-екі жылда біткен мал емес, көп заманнан бітіп, өсіп келе жатқан мал еді. Ол мал қазір қайтты. Енді ол мал қазақтың қазіргі тұрмысына қарағанда қайта келеді деуге болмайды. Бірақ қазақ жаһат қылса, ерінбей еңбек қылса бұрынғы малдың санын қайта толтыра алмаса да, шаруашылығын күшейтіп, түзеп, бұрынғыдан гөрі тұрлаулырақ қылар еді. Ол үшін не қылу керек? Ол үшін малды шындап бағу керек. Қысқа шөпті уақытында ерінбей көп қылып шауып жинау керек. Малды ажарлы қылып асырау керек. «Семіздің аяғы сегіз», уақытысынан қалмай жалпы егін салу керек. Егінді ерінбей баптап, көп қылып салу керек. Қымбатсынбай, ұйымдасып соқа-сайман алу керек. (Ортақ боп ұйымдасқандарға соқа-сайманды қазына береді). Жалпы егін салу керек. «Жерді көгертсең, жер сені көгертеді» деген бұрынғылар. Қотыр малды, ауру малды cay малға қоспау керек. Қасқырды құртуға, ұрлықты, барымтаны құртуға кірісу керек. Ұйқыны ашып, жалқаулықты тастап, шаруаға айналу керек. Қатындарға жексұрын болып ет ауламай, кәсіп қылу керек. Міне, осыларды істесе қазақтың шаруашылығы оңалып, күшейіп, малы тұрлаусыз болмай нығаяды. Мұны істемесе қазақ түбінде сахарадан безіп, қалаға сіңіп кетеді.

1922 жыл.

Россияда 1917 жылы 25-қазанда төңкеріс жасап, Кеңес үкіметін орнатушы жұмыскер табы. Жұмыскер табының жолбасшысы Коммунист партиясы. Коммунист партиясы ұлт партиясы емес, тап партиясы. Тап партиясы болғанда жұмыскерлер табының, еңбекші нашар табының партиясы. Және бір халықтың ғана жұмыскер, нашарлар табының партиясы емес, барлық жер дүниедегі жалпы жұмыскерлер, нашарлар табының партиясы. Коммунист партиясына барлық адам баласы бірдей. «Анау орыс, мен қазақ, мынау жебірей, ол кәпір, бұл мұсылман» деген сөздер баяғыдан бері келе жатқан патша, хан, корольдардың орнатқан ғұрып-әдет, заң қағидаларының жемістері, ана сүтімен еміліп сүйектеріне сіңген адамдардікі. Мұндай ала ниет өзімшілдік адам баласын аздырып, бір- бірімен жауластырғаннан басқа ешнәрсеге де жеткізбейді. Адам баласы азғанда, менмен болғанда, бір-бірімен жауласқанда барлық михнатты жұмыскерлер, нашарлар табы татпақ. Коммунист партиясының түпкі мақсаты адам баласының менмендігін, өзімшілдігін, ала ниет арам пиғылдығын, бір-бірімен жауласуын жойып, жер-дүниеге бірдейлік, бостандық, туысқандық махаббат, бақыт орнатпақ. Бұл мақсатқа жету үшін Коммунист партиясы ауыр халде жүрген күллі дүниедегі жұмыскер табын оятып, ұйымдастырып, қол қаруымен оларды құлданып келе жатқан байлар табының қолынан күш алмақ. Ол күш — байлық әм үкімет. 1917 жылы 25- қазанда Коммунист партиясы жұмыскерлерге бас болып, әскердегі крестьян кедейлерінің балаларын қосып алып Россияның байларының үкіметін әм барлық зор байлығын алды. Россияға жұмыскерлердің әм еңбекші нашарлардың кеңесімен жаңа заң, закон, жөн-жоба іс жүргізетін Кеңес үкіметін орнатты. Және Коммунист партиясы Россияда үкіметті қолға алған соң жалпы Россиядағы ұлттардың бәрі бірдей тең екендігін әм әр ұлттың жұмыскерлері, еңбекші нашарлары өз ұлттарының тұрмыстарына қарай автономиялы республикаларын құруға ерікті екендігін жариялады. Күллі Россияның әмірі, билігі, дәулеті жұмыскер нашарлар табынікі екендігін жариялады. Әм бұл Россиядағы әp ұлттардың нашар табының бірдейлік негізіне құрылған кеңесті (советті) автономияларының ұйымдасып, құрасып, бір жалпы Россияның құрама республикасы болатындығын жариялады. Россияда әр ұлттың автономиялары құрыла бастады. Түркістан, Қазақстан, Башқұртстан, Татарстан, Қалмақ, Украина, Белорус, Қырым, Әзірбайжан, Дағыстан, Армян әм басқа автономиялар құрылып, бәрін де коммунистер жобасымен кеңес үкіметтері жасалып, бәрі құрасып, орталық үкімет Мәскеуде болып, жалпы Россияның бірдейлік негізіне құрылған құрамалы Советті (кеңесті) республикасы болды. Мұндай үкімет жасау қазіргідей тәртіп жасап, іс жүргізу коммунизмнің түпкі мақсатына жету үшін жасап отырған жол. Басқа түрлі үкімет жасалса, басқа түрлі тәртіппен іс жүргізілсе, коммунизмнің түпкі мақсаты, жер-дүниеге бірдейлік, туысқандық, махаббат, бақыт орнатуы қиын. Жер-дүниеге бірдейлік, туысқандық орнауына байлар, мырзалар, төрелер қарсы. Себебі ап-анық, бірдейлік, туысқандық орнайтын болса, байлар малы мен жерінен, үйінен айрылады. Мырзалар, төрелер ұлықтығынан, дәрежелерінен айрылады. Қара малайлармен бірдей қара жұмысқа түседі. Қолдары былғанады, байлықтан, қожалықтан, ұлықтықтан айрылуға сүйекке сіңіп қалған ала ниет арам пиғылдық, өзімшілдік, менмендік көнбейді, болмайды. «Бірдейлік» деген не?.. Мен қалайша жалшы жұмыскермен бірдейлесем, мен бұл малды, бұл «даражаны» одан тартып алып па едім?—дейді бай мен төре. «Кәпір мұсылманмен бірдей болады, туысқан болады деген не?.. Кәпір мен мұсылман туысқан болушы ма еді. Бірдей болушы ма еді?..» — дейді тағы бай мен төре және оларға жағынып олардың пайдасына шариғаттан дәлел табады молдалар. Міне, Коммунист партиясының түпкі мақсатына жетуіне қарсы тұрып, бөгет болатын осылар. Жер-дүниеге тегіс жалпы бостандық, бірдейлік, туысқандық орнауы жұмыскерлер, еңбекші нашарлар табына ғана пайдалы. Байлар, төрелер қолдарындағысынан айрылғысы келмейді. Нашарларды дауам құл қылып жұмысқа жегіп қойып, өздері рахатта ғана жүргісі келеді. Мұның бәрі жұртқа белгілі іс. Коммунист партиясы бір ұлттан бір ұлтты артық, кем көрмейді. Бірақ Октябрь төңкерісінен туған жаңағы айтылған автономиялар да байлар, мырза, төрелер табына әм олардың қызметшілеріне жол ерік берілмес дейді, әм ерік, жол берілмеу жағына әрекет қылады, әм қылып та келеді. Түпкі мақсатқа жету үшін жер-дүниедегі әр ұлттың жұмыскерлері, еңбекші нашарлары бір ұйымда болып тізе қосып, іс істеу керек дейді. Әм соның ұранын Октябрьден бері салып іс жүргізіп келеді. Жалпы жер-дүниедегі барлық ұлттардың жұмыскерлері, нашарлары бірігіп, тізе қосу үшін өнер-білім жүзінде артта қалған кірме ұлттардың жұмыскер еңбекші-нашарлар табы өнер-білім тауып, қатарға кірулері керек дейді. Міне, сол үшін әр ұлттың жұмыскерлер, нашарлар табының тұрмыс жайына қарай дүкен құрып, өз тілінде оқысын, өз тілінде өнер-білім алсын деп автономия беріп отыр. Түбінде жер-дүниеге бірдейлік, туысқандық орнату мақсатын көздеп, соған жету үшін Октябрь төңкерісін жасап әр ұлтқа автономия берген Коммунист партиясы ұлт мәселесін осылай қылып жеңіл ғана шешеді. «Коммунист партиясының мұнысы автономия емес. Бір ұлтқа автономия берсе ол ұлттың ішкі жұмысына неге кіріседі?» деушілер коммунизмнің түпкі мақсатына қосылмаушылар.

1922 жыл.

Қазақстан ұлт мәселесінің бас шешілуі — Қазақ республикасы аталып, бұрын патша заманында бытырап, бет-бетімен жандаралдарға бағынып кеткен қазақ елдері бір жерге жиналып, өзінің кіндік үкіметін сайлағаннан бері деп айтуға болады.

Бұл — ұлт мәселесінің нық сыртқы шешілуі.

Ішкі мағынасын алғанда, ұлт мәселесі Қазақстанда әбден шешіліп қалды деп ешкім де айта алмайды.

Іс автономияда ғана емес.

Сол автономиялы жұрт ішіндегі жалшы, жарлы-жақыбайларды жуан жұдырықтардың тырнағынан босатып, ел билеу тізгінін жалшылар қолына ұстату болуы керек. Қазақ республикасының үш жылғы тәжірибесі көрсетіп отыр: жоғарғы мақсатты орындау — кеңес үкіметінің оны бастаған Коммунист партиясының ен бір зор һәм қиын ісі. Қазақстанда мынадай кемшіліктер бар: қазақта ұйымдасқан жұмыскер табы жоқ, оларды ұйымдастыру жолында қызмет қыларлық кісі тіпті аз, қаражат тағы кем. Ауыл кедейі байдың тұзағында, қыларлық кәсіп жоқ, байға тығылып, зорлығына көніп, бір аяқ қымызына барлық кедей намысын сатып отыр. Жергілікті мекемелер бұл күнде не байдың өзі, болмаса оның сүйген, айтқанын қылдыратын бір кедей. Мектептерде оқыған жалшы баласы аз, оқыған бай, мақтасақ орташа баласы, сот ісі қалпымен оқыған байлар қолында. Милиция, инспектор — орыс, қазақшадан бір ауыз білмейді. Жоғарғы исполкомдарға барсаң тағы тілмашсыз болмайды. Жоғарыдағы кемшіліктерді көріп, бірақ ол кемшіліктер негізіне көз салмай, теріс қарап күңкілдеп, қолын сілтеп үміт үзгендер де бар.

Қазақстанның тарихи шарттарын бір күнде қолмен жұлып тастауға болмайды. Қазақ кедейі өзінің байынан, ханынан зорлықты бір көрсе, орыстың патшасынан, оның құйыршығы болған төрелерінен зорлықты екі көрді. Патша үкіметінің өштестіру саясаты арқасында һәм үкімет өзінен болғандықтан орыс әкімдерінің қазаққа жеркеніш көзбен қарап, құлы орнында иемденіп қалғаны тағы бар. Ғажап емес, сол екі халықтан шыққан қайсыбір қызметкерлер сыпайы тәрбиеге піспегендіктен бұл күнде бір-біріне сенімсіз көзбен қарап, қай уақытта қастан емес, тіпті қатадан болған істерді «не орыстығы, не қазақтығы» ұстады дейтін болса, орыс қызметкерінің көңіліне жақпаған іс — қазақшылық (ұлтшылық), қазақ қызметкеріне жақпаса, орысшылдық (колонизаторлық) болып табылады. Бұл екі ағым екеуі де бір сайға құяды.

Құятын сай — қазақтың да, орыстың да жуан жұдырығының сайы. 10 һәм 12-ші партия съезі ұлт мәселесі туралы шығарған қаулысында бұл екі ағымның жұмысы кедейлер ісіне үлкен бөгет болып келгенін көрсетіп өтті. Oл секретарь! Сталин жолдастың 12-ші съезде жасаған баяндамасында әр коммунистің өзі ұлтшылдарымен алыссын деген сөзі, ұлт мәселесінде төте нұсқаулардың бірі деуге болады.

Каилан крестьяндық қалғанша, «жұрт бәрі пролетарий болғанша» ұлт мәселесі қалашақ емес. Оның ішінде Қазақстанда ұлт мәселесі білім һәм сақтық тілейді. Ұлт мәселесіне жақын һәм тура келген ІІІ жалпы қазақ партия конференциясының қаулысы. Қазақ жұмыскерлерін ұйымдастыру, оларды оқыту, партия һәм кеңес ісіне тарту ең бірінші кезекте тұрған бір жұмыс. Қазақ жұмыскері, кедей оқымай, ол үкімет ісін басқармай, Қазақстанда ұлт мәселесі шешілмек емес.

1922 жыл.

Осы өткен қаңтардың 28-інде Ахмет Байтұрсынұлының жасы елуге толды. Халыққа өзінше қызмет қылған адам кәміл тоқтайтын кісілік жасына жеткенде сол кісінің халыққа істеген қызметтерінің қандай екенін бастан-аяқ баяндап отыру әр үлгілі халықтың әдеті. Ахмет Байтұрсынұлы қарапайым кісі емес, оқыған кісі, оқығандардың арасынан өз заманында патшаның арам құлықты атарман-шабармандарының қорлығына, мазағына түскен халықтың намысын жыртып, дауысын шығарған кісі. Әрине, Ахмет қазақ халқының байы мен жарлы-жалшы табының жігін ашып, бұл екі тап қатар тұрғанда жарлы табын байлар табы жұмысқа жегіп қойып, борсықша сора беретіндігін айтқан жоқ. Байлардан бөліп жарлы табының ғана намыстарын жыртып, арын жоқтаған жоқ. Жарлы табының шоқпарын соққан жоқ. Қазақ халқын байға, кедейге бөлмей намысын бірдей жыртты, арын бірге жоқтады. Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттық арын жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары уез, губерния соттарына күш салып, тілмәш болып, кейбірі арларын сатып ұлықтық іздеп жүргенде Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай қызметтерін қылды. Әуелі ол школда қазақ балаларын оқытты. Надандықпен күресіп, патша үкіметінің әділетсіз үкім-зорлығымен күресіп, Крылов деген орыстың жазушысының 40 мысалын қазақ тіліне аударды. Ол 40 мысалдың әрқайсысына сол патша заманының әділсіз тұрмысынан алып, қазаққа патша үкіметінің істейтін жәбірлігін айтып, өзінен мысалдар келтірді. Қазақ халқының арын, намысын жоқтап, «Маса» есімді өлең кітаптарын жазып шығарды. Одан соң Орынборда «Қазақ» деген газетті шығарды. Қазақтың бастауыш мектептеріне арнап «Оқу һәм тіл құралдарын» жазып шығарды. Коммунистерше жалпы байлардың құлдығында жүрген жарлылардың ғана арын, намысын жоқтамаса да, коммунистерше жалпы байларға оқ атып, жалпы жарлылардың таяғын соқпаса да, Ахметтің халыққа бұл істеген қызметтері зор қызмет. Бұл қызметінің әсіресе көрінетіндігі сол, өзге оқыған замандастары өз бастарының пайдасын ғана іздеп, ар һәм имандарын сатып жүргенде Ахмет халықтың арын іздеп, өзінің ойға алған ісі үшін бір басын бәйгіге тіккен.

Ахмет Байтұрсынұлы ұлтын шын сүйетін шын ұлтшыл.

Ұлтын сүюдің зорлығынан, 1917 жылы патша түсіп, революция (өзгеріс) болғанда қазақтың бұрыннан арсыз, имансыз оқығандары «ұлтшыл» бола қалып «Алаш» партиясын ашқанда бір қазақ үшін сол сұмдармен бірге «Алаш» партиясында болды. (Әрине, «оқыған» дегендеріміздің арасында бірен-саран адал адамдар да бар). Адал ниетті Ахмет бір тұтынған жолы үшін, шын сүйетін ұлты үшін қандай партияға болса да кірмей қойсың ба?! Өзі үшін ұлтшыл болған қулардан бөлініп, Ахмет сол ұлт қамы үшін коммунист партиясына да кірді. Әрине, Ахмет коммунист партиясында да көп бола алмады. Көп бола алмайтындығы белгілі еді. Қазақтығына, орыстығына қарамай бай мен жарлының арасын ашып, борсықтай сорып келе жатқан байлардың қолдарынан үкіметті қара күшпен жарлыға тартып алғызған, малын, жерін тартып алғызған коммунистер, жер-дүниедегі барша халықтарды бірдей сүйетін коммунистер рухы майда һәм қазақты ғана сүйетін Ақаңа дұрыс болмады.

Рас айтады, Ахаң нәзік маса, ол ұйықтаған қазақ халқының үстінде қоймастан «ұйқысын азда болса бөлуге ызыңдады», Коммунистердің ертелі-кеш «ызыңдап» жүрудің орнына мырзалардың, байлардың бетіне былш еткізіп салып қалғаны нәзік жанды Ахаңа қолайлы көрінбеді. Қанша ұлт үшін коммунист партиясына кірсе де, дүниедегі барлық адам баласының ұлттарына қарамай, бәрін бірдей сүйетін коммунистерді көріп өз ұлтын ғана сүйетін Ахаң, өзі айтқандай, «қызыл» бола алмады. Ахаң байлардың құлдығында шіріген жарлылардың айғайшысы емес, олардың шоқпаршысы емес, бірақ байын, кедейін айырмай қазақты ғана сүйетін адал жүрек таза ұлтшыл. Қалай болса да жазушысы аз, әдебиеті нашар қазақ жарлыларына «Оқу һәм тіл құралдарымен» қылған қызметі таудай. (Ахаң туралы толық қылып жазбақ едім, газет бетінің орны шамалы болғандықтан қысқа, үстіртін жазылды). 50 жасқа толған Ахаңды шын көңілден құттықтап, былай да өмірінің ұзақ болуын тілейміз.

1923 жыл, 30 қаңтар.

Өткен күзде Германияның Берлин қаласында Кеңес үкіметінің елшісі жолдас Красин Кеңес үкіметінің атынан Қазақстанның күншығыс аймағындағы Екібас, Ридцер, Таналық, Қысты деген әртүрлі кендер шығатын жерлерді (зауыттарды) бұрынғы сол айтылмыш жерлерді Россиядан жалдап алып, зауыттар жасап, кендер шығарушы Уркарт деген Англияның байына қайта жалға беруге шартнама жасап, оған қол қойған еді. Бұл жасалған шартнама бойынша Уркарт айтылмыш Қазақстандағы кен зауыттарын 99 жылға жалдап, ие болып жүргізбек. Қылатын пайдасынан үлес белгілеп, кеңес үкіметіне беріп отырмақ. Ал бұл зауыттарды жүргізіп жіберуге кеңес үкіметі Уркартқа жәрдем ретінде 150 мың фунт-стерлинг есебімен ақша бермек. Және 15 жылдың ішінде 20 мың сом төлемек. Бұл төлемек 20 мың сом Октябрь төңкерісі болып, күллі Россияның жерлеріндегі Россияның өз байларының әм шет мемлекеттерден келіп кенді жер жалдап отырған байлардың зауыттарын Кеңес үкіметі ұлт қазынасына алғанда, осы айтылған Қазақстанның күншығыс аймағындағы Уркарт иеленіп келген Екібас. Ридцер зауыттарын да барлық мүлік, саймандарымен, капиталымен кеңес үкіметі ұлт қазынасына алатын. Міне, бұл 30 мың сом (алтын ақшамен) сол Уркарттың кеңес үкіметінің ұлт қазынасына түсіп кеткен мүлік капиталының ақысына аз болса да берілетін ақша. Өткен қарашаның бас кезінде жолдас Красиннің Уркартпен жасаған бұл шартнамасын кеңестік Россия құрамасының жоғарғы Халық комиссарлар кеңесі (Совнарком) тексеріп қарап, бұл шартнаманы Россияға қолайсыз, зиянды тауып, қабыл қылмай, шартнаманы қайырған еді. Және де бұл шартнаманы Кеңес үкіметінің қабыл қылмауына себеп Уркарт кеңес үкіметіне жаулығын өте көрсеткен һәм өте көрсетіп тұрған Англияның байы болуы еді. Қазіргі уақытта Екібас, Ридцер зауыттарын Уркарт бай жоғарғы айтылған шартпен тағы да жалға сұрап жатыр. Бұл туралы Уркарт Мәскеуде шығатын «Правда» газетінде жариялап, өзінің Кеңес үкіметіне ұсынған шарттары Кеңес үкіметіне пайдалы, қайта өзіне ауырлау деп түрлі пернеден түйілтіп келтіріп, бажайлап баяндама жазып отыр. Уркарт байдың кеңес үкіметіне ұсынған шарттарының әм ол шарттарын қолайсыз емес деп көрсеткен баяны Кеңес үкіметіне яғни Қазақстанның шаруашылық құрылысына үлкен зиян деп біздің шаруа жайын білетін адамдарымыз да газеттердің жүзінде жариялап отыр. Сібірдің үлкен темір жолымен, пароходты су жолымен һәм бұтақ-темір жолымен жалғасқан Қазақстандағы ең бірінші қолайлы жердегі тас көмірге бай Екібас һәм Ридцер зауытын тұтасымен 99 жыл Англия байы Уркартқа беруге біз де қарсымыз. Қазақстанның өзге жерлерінде де тас көмір кендері көп екені рас, бірақ тап Екібас зауытындай үлкен темір жолдарға жалғасқан темір жолы бар һәм көмірі көп зауыты жоқ. Және де Орск қаласынан Атбасар, Ақмола, Өлеңті, Баяндатып Екібас зауытының қасынан өтіп, Семейге соғатын Оңтүстік-Сібір темір жолы салына бастаса жалпы мемлекет шаруашылығына тас көмірдің керектігі өте мұқтаж болмақ. Сол себепті Екібас Уркарт байға жалға берілгенде: 1) 99 жылға берілмей, одан аз уақытқа берілгені жөн; 2) Әм жыл сайын Кеңес мемлекетіне, Қазақстан шаруашылығына жаратуға үлес белгіленіп, тас көмір беріп отыруға Уркарт міндетті болсын.

1923 жыл.

(Әйтиевке жауап) Орынборда орыс тілінде шығатын «Степная правда» деген газеттің 33-нөмірінде Әйтиев жолдас менің «Еңбекші қазақ» газетінің 64-нөмірінде Ахмет Байтұрсынұлының 50 жасқа толғаны тақырыпта жазған мақаламды мінеп, менің «қателерімді» түзеп сөз жазды. («Фактические правки») Біреудің сөзінің біреу қатесін түзеп жазғанда, сол қате мақала басылған газеттің өзіне жазушы еді. Егерде ол газет баспаса, сонда барып басқа газеттерге жазушы еді. Бұл — бір. Және де менің мақалам қазақ тілінде қазақ газетіне жазылған еді. Ал Әйтиев жолдас менің мақаламмен таныс емес орыс оқушыларының алдына өзінің қате түзеткен мақаласын былш еткізіп ұрып қалды. Бұл — екі. Бұдан не мақсат шығармақ болғанын білмеймін, әйтеуір сыншымның мұнысын мен баяғы Боранбек батырдың мінезіндей ғой деп аңғарып қалдым. «Бізді ұлы жүз алса, біз кіші жүзді аламыз...» — деп баяғыда Боранбек батыр айтады екен. Сондай-ақ «ол қазақ газетіне жазса, мен орыс газетіне жазамын» деген Әйтиевтің құлқы болғаны-ау деймін. Әйтиев менің дұрыс деп жазғанымды түзетемін деп қисайтып жіберген соң, мен бұл туралы сол «Степная правда» менің сөздерімді адыр-бұдыр, үшкірлі, қырлы көріп, басуға лайық көрмеген соң, ылажсыз «сыпайыға сыпайы» қылып, мақта білтелеп қазақ газетіне жазып отырмын. Қысқасы, менің Ахмет туралы жазғаныма Әйтиевтің көңілі толмайды. Себебі мен Ахметтің әлеумет-саясат жолындағы істеріне жеңіл қараң, қате баға беріп, құр үстіртін әшейін сипап отыр дейді. «Байлар, жарлылар табына бөлмей, жалпы қазаққа қызмет қылмақ ниеті жолында Ахмет жалған ұлтшыл, шенқұмар адамдармен бірге «Алаш» партиясында болды» деген сөздерім Әйтиевке қате көрініпті. «Мұнысы несі? Алаш партиясында қазақ үшін жаман ойлы адамдармен бірге болды дегені несі? «Алашты» жасағанның бірі Ахметтің өзі емес пе еді?» — дейді. Рас, Әйтиев жолдас, «Алашты» жасасқанның бірі Ахмет екені рас. Олардың ішінде шенқұмар, жалған ұлтшылдар болды. Ахмет әйтеуір қазаққа қызмет қыламын деп солармен бірге болды. Мен бүйтіп тәптіштемесем де қысқаша солай деп айтқанмын. «Қазаққа қызмет қыламын деп Ахмет коммунист партиясына да кірді» деген сөздерім де Әйтиевке қате көрініпті. Әйтиев айтады: «Ахметтің партияға кіруі олай емес еді. Коммунистердің жолына, екпініне шыдай алмай партиядан өзі шыққан жоқ, оны шығарып тастаған», — дейді. Коммунист партиясының жолымен жүре алмай, екпініне ере алмай қалған кісі мен сол жолмен жүре алмай, екпініне ере алмағанды қалдырып кеткеннің қанша айырмасы бар екен?.. Бірақ әйтеуір айтуға сөз керек қой.

Және Әйтиев жазады: «Ахметтің ұлтқа қызмет қылмақ болып коммунист партиясына кіргенін Манап Шамиль жолдас дұрыс деп біледі әм басқаларға солай қылуды мәслихат қылады», — дейді. Бұл енді Әйтиевтің биікке, тұранға шығу үшін мені басқыш қылмақ болғаны. Шың-құздың басына шық, Әйтиев жолдас, бірақ мені басқыш қылмай шық. Ахметтің онысын дұрыстаған біз жоқ, жалғыз-ақ Ахметтің дұрыс жері — адалдығы, шенқұмар еместігі деп білеміз. Және шын ұлтшылдық, шын коммунистік көрінген адамның қолынан келмейді. Біз осылай деп жазғанбыз. Оны сіз орыс жолдастарға теріс аңғартпақ болғанмен, қазақ жарлысының газетін оқитындар теріске бұрмайды. Ұлтшылдыққа қарсы кім қаттырақ күрескен екен, оны жұрт айтар. Және Әйтиев жазды: «партияға Ахмет ұлтшылдығымен кіріп, ұлтшылдығынан шығып қалған жоқ, әркімнің саяси ұжданын ыждиһаты, тұрмысының негізі туғызады...» — дейді. Яғни, мәселен, «коммунист» болу үшін дүние көру керек дейді». Бұл хақ сөз. Талас жоқ. Коммунист болуға осындай шарт керек екені рас. Ахмет бұл шарттарға қарамай өзін-өзі күштеп компартияға кіріп еді, коммунистерге ере алмай шығып қалды. Мұнысы жоғарғы қағиданың дұрыс екенін көрсетті. Бірақ бұрынғы патшалардың атарман-шабармандарының, бақташыларының арам табандарына түсіп езілген ұлттардан коммунист болғандардың көбіне қазір жоғарғы қағида дәл келмейтін болып көрініп отыр. Мәселен, қазіргі коммунист болып жүрген қазақтардың көбі учитель, мұғалім, хатшы, біразы фельдшер, доктор, агроном, техник, хатта адвокат, болосной, старшын болғандары да бар. Міне, бұған қарағанда Ахметтің коммунист партиясына ере алмай шығып қалуына үлкен себеп — өзінің шын нәзік жанды ұлтшылдығы. Міне, Әйтиевтің түзетемін деген жерлері осы сөздер ғана, өзге сөздері әшейін домбыраның құлақ күйі. Әйтиев жолдас қазақша хатқа шорқақтау болушы еді. Тегінде, қате түзетпек болып қисайтыңқырап жүргені сол хатқа шорқақтығынан болар. Немесе, басқа бір мүдделі мақсатпен қисайтқан болар. Қайтесің мүдделі мақсатпен сынайтын сыншыларым мені ағаш атқа қамшы қылса сорым дағы! Және хат білмейтін кісілер менің сөздерімді сынамақ болса тілмаштардан өтінемін: «Сөздерімнің мәнісін бұза көрмеңіздер». Әйтиев сөзінің ақырында маған: «коммунист партиясының ұлт мәселесі туралы нұсқауды жеңіл бағалайсың, бұдан былай мұндайдан тиылуыңды лайық көреміз», — дейді. Сонымен, ұлтшылдыққа жалғыз өзі ғана қарсы болғысы келеді. Көрерміз. Қайдам, бұл уақытқа шейін Әйтиевтің ақылынсыз-ақ ұлтшылдыққа қарсы күрескен болып келіп едік. Бірақ әрине, Әйтиевтің ізімен, Әйтиевтің жолымен емес. Қайткен күнде де, кез келген уақыттарда Әйтиевтің осындай ыңғайлы сөздерді жазып тұруы ақыл-ақ.

12-наурызда Қазақстанның Орталық кеңестер комитетінің 2- жалпы жиылысы ашылды. Орталық комитеттің бұл 2-жиылысының ашылатын күні Николай патшаның «басынан дәулет құсы ұшып», ата-бабалары 300 жыл қазған зынданына өзі құлаған күніне дәл келді. Бұл бір тарихи қуанышты іс. Және осы орталық комитеттің 2-жиылысы 14-наурызда коммунист партиясының алғашқы негізінің салынғанына 25 жыл толған уақытына тура келеді. Әм наурыздың 15-нен әрі қарай Қазақстанның коммунист партиясының 3-жалпы жиылысы ашылады. Бұның бәрі осы наурызда келетін алдағы іс. Орталық комитеттің жалпы жиылысында қаралатын мәселелердің ең зоры аймақтық, жергілікті күнбелі тығыз істердің істелетін жобасы. Оларға керекті қаражаттардың қайдан алынатын әм қайда жұмсалатын тәртіптері. Аймақтық әм жергілікті мекемелердің әрине ең алдымен қарап, бар күшін жұмсайтын істері — оқу ісі әм елдердің шаруасын жөндеу. Жиылысқа келген Орталық комитет мүшелері бұл 2 мәселеге бар ынтасын салып кірісіп, осы 2 жұмысты көркейтуге, күшейтуге кірісулері керек. Қазақстанның тағдыры Орталық комитеттің қолында, Орталық комитеттің мүшелері қазіргі уақытта нашар табына ненің пайдалы, ненің зиян екенін білулері керек. Октябрь төңкерісі алып берген теңдік, бостандықты пайдаланып қатардан қалмауға ең алдымен екі-ақ нәрсе керек.

Олар: оқу әм мал.

Және наурыздың 15-нен әрі қарай Қазақстанның коммунист партиясының ІІІ-жалпы жиылысы болады дедік. Бұл жиылыста да түрлі мәселе қаралмақ. Мұнда қаралатын мәселенің бір зоры ел арасында коммунист партиясының нашар табын тәрбиелеу істерін жүргізіп, нашарлар табын коммунист партиясының саясына меңгеріп алу мәселесі. Әрине, бұл туралы да түрлі жобалар, түрлі нұсқаулар бар. Түрлі тәсілдер, түрлі әдістер бар. Коммунист партиясының Қазақстанға ықпалын жүргізіп, нашарлар табын меңгеріп алып кетуіне көп бөгеттердің біреулері — жанды бөгеттер, біреулері — жансыз бөгеттер.

Жанды бөгеттер мыналар: 1. Баққұмарлық, арам ойлылық. 2. Арам ойлы ұлтшылдық. 3. Отаршылдық арам ойлылық. Менің ойымша бұл мен көрсеткен 3 түрлі бөгеттің қазіргі Қазақстандағы коммунист партиясына ең үлкен қауіпті бөгет — баққұмарлық, арам ойлылық әм отаршылдық арам ойлылық. Қазір бізге ұлтшылдықпен күресу оңай. Ал мына екі түрлі: Баққұмарлық пен отаршылдыққа қарсы күресу өте қиын. Бұлар коммунист партиясының ең қауіпті дұшпандары. Бұлармен байқап арбасып, қатты күресу керек. Бұлар жойылмай Қазақстанда партия істері өркендеуі өте қиын. Мұны партия азаматтары енді шындап ойлаулары керек. Бұлармен күреспей іс оңбайды. Әрине, бұл «азаматтар да» қарап жатпас. Арам уларын шашып бағар. Үйтсе де күресу керек.

1923 жыл.

Жаңаша 22-наурызда — қазақша наурыз мейрамы. Қыс өтіп, жаз амалының кіретін күні. Ескі жыл өтіп жаңа жыл, жаңа жаз басталған күн. Бұл күн еңбекші халықтың өмір бойында, тұрмыс жүзінде, тіршілік майданында табиғатпен күресіп келген тарихынан шыққан тұрмыс мейрамы.

Жер-дүниедегі коммунистер партияларының біріккен ұйымының (интернационалының) Петроградтағы орталық атқару, орындау комитеті ұйымға кірген әр халықтың коммунист партияларының 7-қарашада төртінші жалпы жиылысын ашты. Жиылысқа күллі дүниедегі коммунист партияларынан уәкілдері келді. Барлық дүниеде 53 халықта Коммунист партиясы бар екен. Соның бәрі бірге ұйымдасқан. Және жер-дүниенің коммунизм жолындағы ұйымдасқан жастардың (жастар интернационалының) елшілері келді. Әм және жер-дүниедегі кәсіпшілердің біріккен ұйымдарының (интернационалының) елшілері келді. Дүниедегі бірге ұйымдасқан коммунистер партияларының бұл төртінші жалпы жиылысына мына төмендегі халықтардың Коммунист партияларынан уәкілдер келді: Америкадан, Австриядан, Англиядан, Аргентинадан, Австралиядан, Армениядан, Әзірбайжаннан, Болгариядан, Бельгиядан, Бразилиядан, Бұхарадан, Кавказдан, Венгриядан, Грециядан, Германиядан, Грузиядан, Даниядан, Дағыстаннан, Жырақ күншығыстан, Мысырдан, Үндістаннан, Ирландиядан, Испаниядан, Канададан, Қытайдан, Кореядан, Люксембургтен, Латвиядан, Литвадан, Мексикадан, Норвегиядан, Польшадан, Персиядан, Кудцустан, Португалиядан, Румыниядан, Россиядан,Түркиядан (Стамбул үкіметіндегі), Анкара үкіметіндегі Түркиядан, Украинадан, Уругвайдан, Франциядан, Финляндиядан, Хиуадан, Чилиден, Швециядан, Швейцариядан, Чехословакиядан, Эстониядан, Югославиядан, Оңтүстік Африкадан, Яволдан, Жапониядан әм жер жүзіндегі коммунист жолындағы біріккен жастар ұйымынан және жер- дүниедегі кәсіпшілердің біріккен ұйымдарынан. Міне, осы айтылған елдердің бәрінен Петроградтағы бұл ашылған төртінші жалпы жер-дүние коммунистер жиылысына елшілер келіп отыр. Жиылыстың мақсаты, жалпы жол-жобасы, көздеген түпкі мақсаты, тәртібі бір һәм бір жалпы ұйымға кірген жер-дүние коммунистерінің соңғы уақыттардағы істеген істерін бағалап һәм келешектегі істейтін істеріне план жасау және бұл жаңағы жоғарыдағы айтылып өткен уәкілдері келіп отырған халықтардың коммунист партияларының орталарынан сайлап қойған Петроградтағы орталық комитеттің істеген істері туралы баяндамасын тыңдап, оның істеген істеріне баға беріп, кемдігі болса айтып әм келешекте істеуіне, орындауына түрлі істер, түрлі жолдар көрсетпек. Және бұл жиылыстың мақсатын жер-дүниедегі Коммунист партиясының жобасымен құрылып әм сол Коммунист партиясының нұсқауымен іс жүргізіп отырған Россиядағы кеңес үкіметінің соңғы уақыттардағы істеп отырған істерін бағалап, шаруашылық жайын біліп, шаруашылықты түзеу ретіндегі істеген істерге баға беру. Және бұл жиылыстың ең үлкен мақсаты — жалпы дүниедегі мемлекеттердің жүргізіп, қолданып отырған саясаттарын қарап тексеріп, сол жалпы дүниедегі мемлекеттерді билеп отырған байлар үкіметтерімен бұдан былай қалай күресудің лажын құру, планын жасау. Жер-дүниедегі жұмыскерлер табы қайткенде байлардың құлдығынан тезірек құтылады, соның лажын қарастырып, соған түрлі жолдар, лаждар белгілеу. Жиылыс Октябрь төңкерісінің бес жылдық мейрамы күні, 7-қарашада Петроградта ашылды. Жиылысқа жер-дүние коммунистерінің (интернационалдың) Петроградтағы орталық комитетінің төрағасы орталық комитеттің істеген істері туралы баяндама қылды. Бұл баяндаманы жиылыс анықтап қарап өтті. Жиылысқа әр халықтан келген коммунистер әрқайсысы өз халықтарының үкіметтерінің саясаты туралы, мемлекет жайы туралы, кәсіп әм өздерінің Коммунист партияларының істеген істері туралы баяндамалар жасады. Жиылысқа Ленин жолдас Ресей Кеңес үкіметінің істері, саясаты туралы, жер-дүниедегі күшті мемлекеттердің саясаттары туралы әм жер-дүниедегі болашақ өзгеріс, революция туралы баяндамалар жасады. Бұл баяндамалардың бәрі бір бажайланып қатты ыждаһатпен қаралып, тексеріліп өтті.

Қазір жиылыстың бітетін уақыты таянды.

Бұл жалпы дүниедегі Коммунист партияларының бірлескен ұйымының (интернационалының) 4-жиылысы бұдан бұлай жалпы дүниедегі байлар табы мен жұмыскерлер, кедейлер табы күрескенде жұмыскерлер, кедейлер табына қалай бас болып, қалай әрекет қылуын белгілемек. Әр халықтың жұмыскерлер табының көп-аздығына, әлді-әлсіздігіне қарай және әр халықтың ауылдағы шаруасы, қара бұқара халқының аңды-аңсыздығына қарай сол әр халықта партия ісін әртүрлі тәсілмен, әртүрлі әдіспен жүргізуге нұсқалар жасамақ. Бұл бүкіл дүние жүзі Коммунист партиясының біріккен ұйымы (интернационалы) Россияда Кеңес үкіметі орнаған соң ғана жасалды. Осы аз жылдың ішінде бұл ұйым мұндай көбейіп, ұлғайып, 53 халықтың Коммунист партиясын бірге жиыстырып отыр. Коммунист партияларының интернационалы — жалпы дүние жұмыскерлерінің, кедейлерінің әм байлар, төрелер билеген күшті мемлекеттердің табандарының астында езілген нашар халықтардың жолбасшысы, қорғаны. Бұл Коммунист партияларының интернационалы арқасында жалпы дүниедегі нашарлар табы байларды жеңуіне сенеміз.

1923 жыл.

Өткен 1922 жыл бойы Еуропаның қазіргі байлар, мырзалар билеген үкіметтері жер жүзіне «тыныштық орнатпақ» болып Еуропаның әр қаласында жиналып мүләйім, күлкі сөздерді сөйлеп тарқасып, әуелі жақын күншығыста (Түрік мемлекетінде) «бейбітшілік», «тыныштық орнатпақ» болып, Лозана қаласында жиналып, қазіргі уақытта іші арам, сырты мүләйім сөздерді жүндей сабап жатқан еді. Байлар, борсықтар билеген Еуропаның бір ұрты май, бір ұрты қан екеніне ешбір күмән қылмаушы едік. Сол күмән қылмауымыз қазір тағы да жер-дүниедегі адам баласына ап-айқын көрініп отыр. Мәдениет жолында әм адамгершілікке «жалпы жер-дүниеге үлгі боламыз» деуші Франция қазір Германияның Рур деген жерін күшпен алып отыр. Сылтауы — өткен Еуропа соғысында әлсіреп, шаруасы күйзелген Германияның Францияға еріксіз бермек болған шығынын, борышын төлей алмауы. Францияның Рурды алып отырғаны Германияның өткен соғыстан әлсіреп қалуы, тарих жүзінде Еуропаның әлсіз елді таламаған, әлсіз халықты борсықша сормаған күні жоқ еді. Баяғы уақыттарда Америкадағы, Африкадағы әм Үндістандағы халықтарды Еуропа қорқытып алған әм күллі жер-дүниедегі халықтарды борсықша сорып отыр. 1914 жылы Еуропа мемлекеттері аш қорқауларша бір-біріне ауыз салған еді. Сол 1914 жылдан 1918 жылға шейін Еуропа мемлекеттері өзді-өзі жұлқысып, адамның қанын сел қылып, адам баласы тарих жүзінде көрмеген-естімеген жауыздықтарды жасап, кесапат шалықтарын Азияға тигізіп, ақырында тулаған нашар таптардың күшімен бір өздерінің рахаттары үшін миллион адам баласын қанға боятқызған бірнеше патшалары тақтарынан құлап, мойындары үзіліп еді. Сол өткен қан майданынан алған миллион жазасыз жанның жаралары бітпей-ақ, сыпты сұлу, сыпайы сөзді қанқұмар Франция қасындағы көршісі Германияға қазір тағы да тап берді. Бұрынғы соғыстан әлсіреген Германия, әзір бұған қарсылық қыла қойған жоқ. Бір қорқау, бір жерден жемтік тауып жей бастаса, өзге көріп тұрған қорқаулар қызғанбай, қызықпай қарап тұрып қалмауы белгілі. Жемтікке таласқан қорқаулар бірін-бірі шайнамай қоймауы белгілі. Германия әлсіреген, шала-жансар жемтік болғанымен о да қорқаудың бірі. «Борышыңды төлемедің» деп әскерін төгіп Германияның Рур деген жерін алып отырған Францияға бүгін қарсылық қылмағанымен, «мал ашуы — жан ашуы» дегендей Германия ертең-ақ жағаласуы мүмкін.

Өрт бір түп көдеден жанады.

Еуропаның қорқаулары қазір бір-біріне ынсапсыз, ала көздерімен қарай бастады. Борсықтар басқарған сұм Еуропаның төбесіне түнеріп тағы да қара бұлт жинала бастады. Бір топ көдеден жанған отқа түнеріп, дүрілдеп, ұйытқып дауыл соқса, жер- дүниеге өрт жайылып өршімек. Еуропаны билеген жыртқыштар шайнасып, бірін-бірі әлсіретсе адам баласының жалпы тыныштығын, жалпы бақытын іздеген дүние еңбекшілдер табы әлсіреген жыртқыштарды оңайырақ ұрып жықпақ. Еуропаның борсықтары өзді-өзі шайнасса — жалпы еңбекшілер табының бақыты. Еуропаның өткен қан майданының қабатында Россияның Николайы, Германияның Вильгелмі, Австрияның Юсифы тақтарынан құлап еді. Еуропа енді өзді-өзі жұлқысса, қазіргі мемлекет бастарында отырған борсықтарды еңбекшіл таптары үкімет бастарынан тезірек қуып, үкімет тізгіндерін өз қолдарына алар еді. Түнерсең — түнер, Еуропа! Қаттырақ түнеріп, ұшқының шықсын аспанға! Өрттен, дауылдан қорқар еңбекшіл табының ешнәрсесі жоқ! Жасасын Еуропа!

1923 жыл.

Ақмоланың губерниялық кеңестер комитетінің төрағасы (председателі) жолдас Сабыр Шәріпұлы губерниясының төрт жерінен төрт қала салуға жоба кіргізген. Жолдас Шәріпұлының бұл ұсынған жобасын губерниялық советтер комитеті кеңеске салып, биыл 1923 жылы Ақмола губерниясының бір-ақ жерінен қазақ қаласын салуға қаулы қылған. Бұл қазақ қаласы Қызылжар уезіндегі бұрынғы «Важен» участогіндегі № 3 кеңес шаруа жайынын (совхоз) орнында болмақ. Сол № 3 кеңес шаруа жайының барлық мүлкі, саймандары қазақ қаласынікі болмақ. Жетпеген сайман, мүліктерді үкімет тарапынан бермек. Жолдас Шәріпұлының жобасы бойынша қалаға ылғи жарлы, ешнәрсесі жоқ қазақтарды жимақ. Қала жүз үйден кем болмайды. Төрт қала салынса төрт уезде салынбақ: Қызылжарда, Көкшетауда, Атбасарда, Ақмолада. Бұл қалалар ылғи қолайлы, жақсы жерлерге салынбақ. Оған мал һәм керекті сайман құралдар үкімет тарапынан берілмек. Қалаға кіретін қазақтың бәрі жұмысқа жарайтын, еңбектен қашпайтын адамдар болмақ. Қаланың шаруасын біраз уақытқа шейін басқарып отыратын кісіні губерниялық кеңестер комитеті тағайындап отырмақ. Жарияланып ашылғанда қалада: аурухана, дәріхана, білік үйі, ұсталық дүкені, мектеп болмақ. Бұл Қазақстанның ең бірінші қазаққа арналып салынбақ болып отырған тұңғыш қаласы. Қазақ халқы орын теуіп отырмай өнер-білім, мәдениеті алдағы халықтардың қатарына кіре алмайды. Қазақ өнерлі халықтардың қатарына шын кірсін деген адамдар құр көкиюді тастап, қазақты тез ірге бекітіп отырту ісіне кірісулері керек. Бұл қазақ тұрмысындағы зор тарихи іске жолдас Сабыр Шәріпұлы мұрындық болды. Қазақстанның басқа аймақтары да Ақмоладан қалмай қала салып, қазақ жарлыларын оқыту ісіне кірісер. Қазақстан үкіметі бұл іске шамасы келген жәрдемін аямас. «Жер-су комиссариатының Ақмоладағы қырық шақты жылқысын сол қазақ қаласына бер», — деп Қазақстанның Халық комиссарлар кеңесінің төрағасы (председателі) Ақмолаға бұйрық қылды. Істің тез жемісті болуына шын көңілмен тілектеспіз.

1923 жыл.

14-наурызда Россияның Коммунистер партиясының құрылғанына 25 жыл толды. 1898 жылдың 14-наурызьг — Минск қаласында қазіргі жер-дүниеге құлашын артып, жер-дүниедегі барлық мәдениеті зор мемлекеттің бәріне жайылған Коммунист партиясының ең алғашқы негізі, іргесі салынған күн. Сол 1898 жылдың 14-наурыз күні ең алғашқы жиналған 12 кісі Коммунист партиясының ең алғашқы жобасын тізу туралы һәм патша үкіметімен күресудің тәсілдері туралы сөз ашты. Қазір оған 25 жыл өтті. Енді сол 25 жылдың ішінде Коммунист партиясы ержетіп, күллі дүниеге құлаштап қанатын жайды. Күллі жер-дүниені жарлы табы саясына алды. Бұл 25 мүшелі толғанын Коммунист партиясы жариялап, өткен өмірінде қандай жолмен жүріп, қандай өткелдерден өткенін, қандай хал дерді басынан кешіріп өткізгенін есіне салып өтпек һәм бұл 25 жылдық өмірінің дәнімен жалпы жарлы табын таныстырып өтпек. Бұл туралы партияның орталық жоғарғы мекемелері жер-жерлердегі партия мекемелеріне нұсқау берді. 25 жасқа толған тарихи күнін жақсылап өткізуге партия мекемелері дайындалуы керек.

1923 жыл.

«Түстік өмірің болса, кештік мал жи» деген бұрынғы шаруа баққан, көп тәжірибе көрген қарттың кейінгіге қалдырып кеткен өсиеті, нақлияты. Мал — адамның азығы. Азықсыз, ассыз адам өлмек. Адамға тіршілік керек, азық жию керек, мал жию керек. Адамның азығының жалғыз-ақ шығаратыны су. Өзгелері адамның күшімен шығады. Сол адамның күшімен жасалатын, адамның күшімен шығатын малдың, ең бірінші негізгі керектісі егіннен шығатын нан. Егіннен шығатын дән, егіннен шығатын май. Бал жемей, ет жемей, қымыз ішпей өмір сүруге, тіршілік қылуға болады. Нансыз ешбір адам тіршілік қыла алмайды. Қалада тұратын малсыз халықты былай қоя тұрып, қырдағы, шөлдегі өмірінде өздері егін салмаған көшпелі елді алсаң да наны жоқ болса, шаруасы күйзеле бастайды. Аштық кіре бастайды. Ақырында соның әсерінен жұтқа, апатқа ұшырап харап болады. Соңғы үш-төрт жылдың ішінде әрі болса жалпы Россияның, бері болса Қазақстанның әр аймағының егіндері шықпай қалып еді, елдері ашығып, науыт болды. Мәселен, 1918 жылдан бастап Түркістан, Еділ бойы, Татарстан, Башқұртстан, Орал аймағы, Ақтөбе, Торғай, Қостанай — бәрі егін шықпай қалғандықтан ашығып, көзіне көрінгенді жеп, қаңғыды. Өткен жыл егін шыққан соң тірі қалған жұрт азырақ оңалып, қазір етек-басын жиып алғандай болды. Бірақ былтыр егін шыққанмен қалыптан аз салынған соң нан жалпы жеткіліксіз, аз болып, әлі де оңала алмай жатқан елдер көп, енді биыл егін жеткілікті салынып шықса жалпы ел әбден оңалып, тез жетіліп кетпек. Қазір үкімет осы алдымыздағы егін салу ісіне тығыз кірісіп, қатты көз салып жатыр. Жалпы Қазақстанға егінге, тұқымға арнап қазынадан 350 мың пұт тұқым берілді. Бұл қазір Қазақстанның тиісті жерлеріне жіберіліп жатыр. Тағы да, әр губернияда бір миллион 799 мың 675 пұт астық жіберілді. Бұл астықты губерниялық комитеттер қандай істеріне жаратса да ықтиярлы. Бірақ оның да бірсыпырасын егінге жаратулары керек. Биыл егін толық салынып, ол егін шықса, халықтың бұзылған шаруасы бұрынғыдай қалпына түспек. Халық тоғайып, береке кіріп, бүлінген шаруа оңалып, жалаңаш халық киініп, тұрмысын жөндеп, кәсіп дүкендері жүріп, оқу ісі көркейіп, дәуірлеп, айырбас, сауда-саттық қызып, халықтың шайқалған дәулеті қалпына түспек. Келешектен үміті бар шаруа иелері енді аласұрып дамыл алмай егінді көп салуға қам қылуы керек. Жалпы адамзаттың бір мүшесімін деп жүрген кісі, жалпы халықтың егінді көп салуына іс қылулары керек.

1923 жыл.

Мәскеуде шығатын «Правда» газетінің 61-нөмірінде (20- наурызда шыққан нөмірінде) Карл Радек жолдас «Мәдениетті Еуропаның жүрегінде» деген мақала басып, онда мына төмендегілері жазылды. «Рур аймағындағы Буар жұмыскерлер қаласында француздың 2 офицерін кім екені белгісіз біреулер өлтіріп кеткен. Рурды басып алып отырған француздың сол жердегі әскери үкіметі бұл өлген 2 офицердің орнына сол қаладағы Германияның 2 жұмыскерін атып өлтіріп әм мынадай жарлық қылған: 1. Рурды басып алып отырған француздың әскерінен біреу өлтірілсе, сол қаланың кепілге алынған бастығы атылады. Әм тағы да жаза тартқызатын істер істелінеді. 2. Бүгінгі, 12-наурыз, 4 сағаттан бастап қала халқы көшелердің орталарымен ғана жүретін болсын, қолдарын қалталарында ұстап жүретін болмасын. Әркім қолын көрнекті қылып ұстап, қолында не бар екені білінетін қылып ұстап жүретін болсын. 3. Арнайы ұлықсат алған кісі болмаса кешкі 7 жарым сағат пен ертеңгі сағат 6-ның арасында ешкім көшеде жүрмесін. 4. Кешкі сағат 10-нан былай қаладағы барлық үйлердің шамдары сөнетін болсын. 5. Күндіз болсын, түнде болсын, бір жерде жиылыс болса мылтықтың күшімен қуылады. 6. Тұрғын халықтың қолында қару-жарақ болмасын, кімде кімнің қолынан мылтық, құрал-сайман табылса әскери сотқа беріледі». Міне, Аур аймағын басып алып отырған француздың әскери комитетінің жарлығының өзі-ақ ешбір бөтен сөз қоспай Аур аймағының қазір қандай халде екенін көрсетеді. Аур аймағын күшпен басып алған француздар қанша сол Удағы Германия жұмыскерлеріне дұшпан емес болып көрінбек болса да, бірте-бірте ана жылғы Украинаны басып алғандағы Германияның патшашыл дарындай болып кетті. Француздар қарудың күшімен Удағы бұқара халықты бұқтырып ұстап отыр. Кей уақытта тұрғын халыққа қылған қиянаттары қан ішкіш хайуандардікіндей лас, меңіреу, мақаулардікіндей болады (зверство и идиотство). Мәселен, Кельн қаласында сол қаланың жұмыскерлері өздерінің тиындап жинаған қаражатына салдырған «Жұмыскерлер үйі» деген үй бар еді. Сол үйге француздар кіріп алған соң ішіндегі үй саймандарын отқа жағып, үйді жылытатын машинаны қиратып, үйдің барлық ішін ластап, былғап, ат қорадан жаман қылған.

Мұны істеуші «тәрбиелі, өнерлі, атақты ұлттың ұлдары».

Әрине, өзгеше болуға мүмкін де емес қой. Солдаттарды ылғи даярлап, мылтықтың астында ұстау үшін әм оларды халықты талау мақсатына жұмсауға қолшоқпар қылу үшін офицерлер солдаттарды дауам сол тұрғын бұқара халыққа жауластырып, сенімсіз, дұшпан қылып ұстайды. Дауам бұлай ұстаған соң солдат шаршайды, жалығады. Әскери тәртіптен қажиды. Ал әскери төртіптен қажымас үшін солдаттарға тұрғын халықты талайтын. қанайтын айуандық сезімін туғызып алдайды. Мұны істейтін француздың мырза офицерлері. Рур аймағының қалаларында тұрғын халықтарды тінткенде тонау, талау, жүгенсіз зорлық қылуға баулып жүреді. Пуанкаре мырза (Француз байларының үкімет басына қойып отырған жалмауызы) өзінің көздеген мақсатына жету үшін Рур аймағында көп уақыт қалмақ болды. Пуанкаре мақсатына жетіп, Рур аймағындағы барлық тас көмірді алып, Германия байларының темір сандықтарындағы ақшаларын ала ала ма, жоқ па, ол мәлімсіз. Бірақ Пуанкаре мырза өз мақсатына жеткенше Рурды күшпен ұстап отырған Франция әскері іриді деуге дәлел көп. Францияның әскери бастығы мырзалардың алдаған, жұмсаған табанында жүре бермес. Ақырында түсінер, шырмаудан босанар. Міне, «Правда» газетіндегі («Мәдениетті Еуропаның жүрегінде» деген) мақаланың біраз сөзі осы. Бұл күнгеше Еуропа халықтарының ішінде ең бір өнерлі, тәрбиелі, таза халықтың біреуі болып Франция саналып келген. Биік тәрбиелі Франция өзімен көршілес Германияның неше жүз мың жұмыскерлері тас көмір шығарып күн көріп жатқан Рур деген аймағын күшпен басып алып, қазір жұмыскерлерге өлшеусіз жәбірлік, зорлық қылып, шетінен абақтыға қамап оқ атып, үйлерін бүлдіріп, былғап отыр. «Биік тәрбиелі» Франция мұны істегенде өзгелері не істемек? Мұндай істі жалғыз Франция ғана істемейді. Барлық Еуропадағы қазіргі байлар билеп отырған мемлекеттердің бәрі де қолдарынан келсе істемек.

Байлар билеген сұм Еуропаның құлқы осындай.

Мен жұрттың түрлі талқысына түскен «Азия» деген өлеңімде Еуропаның осы обыр құлқын айтып едім ғой.

1923 жыл.

31-наурызда Германиядан мынадай хабар алынды: «Рур аймағын күшпен басып алып отырған француз әскері Эссен деген қалада Круппа зауыттарының барлық автомобильдерін алмақ болып, сол автомобильдер тұратын сарайларды күшпен алғанда Круппа зауыттарындағы немістің жұмыскерлері мен француз солдаттары соқтығысып қалды. Бұл соғыста заводтағы Германия жұмыскерлерінен Сандэрс деген коммунист бастаған он бір кісі өлген, жиырма екі кісі ауыр жарақаттанған, отыз екі кісі жеңіл жарақаттанған. Француздың солдаттары зауыттың автомобиль сарайларын қамап алғанда зауыттың 10 мыңдай жұмыскерлері жиналмақ болғанда білдіретін белгілі сигнал дыбысымен жиналған. Жұмыскерлер жиналған мезгілде сол жердегі Германияның ұлтшыл жастары зауыт жұмыскерлері мен француз солдаттарын соғыстыру мақсатымен топтанып, ұлт рухты өлеңдер айтып келіп француз солдаттарына тас атқылаған. Соны көріп жоғарғы айтылған коммунист Сандэрс немістің ұлтшылдарының бұл топтанып істеген тәртіпсіздігін тоқтатпақ болып жүргенде француздың солдаттары құрылған пулеметтерінен жұмыскерлерге қарай оқ жаудырып қоя берген. Және де мұны көзімен көрген кісі Германияда шығатын «Дотеране» деген газетте жазған баяндамасына қарағанда, француздың солдаттарының бастығы неміс жұмыскерлерінің «сөйлесейік, ұғынысайық» дегеніне қарамай, солдаттарына жапа-тармағай ата беруге бұйырған. Қазіргі Германияның ұлтшыл газеттері бұл уақиға туралы үлкен әріппен «Эссен қаласында жазасыз төгілген қан» деген нұсқамен жалпы жұрттың ұлт намысын оятуға мақалалар жазып жатыр. Немістің Круппа зауыттарының бастықтары француздың әскер бастығына наразылықтарын білдіріп қағаз жазып жіберді». Міне, Еуропада ең бірінші тәрбиелі, өнерлі саналған, екі сөзінің бірінде бұралып, иіліп, әдептілік көрсетіп «Аһ, ғапу етіңіз!» «Аһ, пардон» деп жүрген Франция мырзаларының Германияның күнбе-күн қол күшінің арқасымен ғана күнелтіп отырған неше мың жұмыскерлерінің күшін жалдап күн көріп отырған Рур аймағын ықтиярсыз басып алып, қылып отырғандары осы. Күн сайын байлар билеп отырған Францияның істеген жауыздықтары, қан ішкіштері басым болып барады, күн сайын зұлымдығы артып барады. Және, соңғы хабарларға қарағанда, Германияның тас көмір шығаратын зауыттарының байларының бастығы Стеннс деген кісі Швейцарияда Француз үкіметінің уәкілдерімен ынтымаққа келуге сөйлесіп жатқан көрінеді. Бұған қарағанда, әм жоғарғы айтылған Германияның ұлтшылдарының істеріне қарағанда, Рур аймағындағы жұмыскерлердің француз оғынан жазасыз өлгендеріне Германияның ұлтшылдары әм байлары іштерінен қуанбаса ренжитін түрлері жоқ көрінеді. Әм олай болмасқа мүмкін де емес.

«Кемеге мінгеннің жаны бір» деп бұрынғы тәжірибе айтады.

Сондай-ақ қазіргі күллі дүние екі жікке бөлініп, бір жағы байлар табы болып, бір жағы жарлылар табы болып, тұрмыстың қожалығына таласып тұрғанда, белдескен, сертті майданда бұл істің негізгі мақсатына түсінген жарлыға жарлы оқ атпайды, байта бай оқ атпайды. Капитализмнің заманында қай халық білім-өнерге шебер болса, сол халық жауыздыққа, сұмдыққа, пәлелікке, залымдыққа, арамдыққа, саясатқа сонша шебер болады. Жер үстіңде Еуропадан өнерлі жер жоқ. Ал Еуропада Франциядан, Германиядан білімді-өнерлі халық жоқ. Әм бұл халықтарды қазір билеп отырған бұлардың байларынан, мырзаларынан, оқығандарынан, үкіметтерінен сұм, жауыз, залым, бұлардан арам жер үстінде ешбір ел жоқ. Бұл туралы Мәскеуде шығатын «Правда» газетінде 73-нөмірінде мынандай сөз жазылып отыр: «Францияның әм Германияның коммунистері бұл екі халықтың ішкі ниеттері бір байларымен күресулері керек. Капитализмнің бұл залымдығымен, қан ішкіш, жыртқыш айуандығымен күрескен майданда талай коммунист құрбан да болар. Бірақ бұл құрбандық Еуропаның қазіргі жәлептік шіріген, боянған мәдениеті үшін емес, адамзаттың таза, cay болашақ мәдениеті үшін» деген. Міне, Еуропаның қазіргі мәдениетін «Правда» газеті 74 - нөміріндегі бас мақаласында осылай сипаттайды. «Еуропаның қазіргі мәдениетін «қорғаушылардың» құлақтарына алтын сырға. Германия мен Франция байлары астыртын ақыл біріктіріп ынтымаққа келгенде Француздың Рур аймағын басып алып отырған әскерінің солдаттарымен Рурдағы Германия жұмыскерлері де бір-бірімен сөзге келіп, жер-дүниедегі еңбекшіл талабының жолы, түпкі мақсаты бір екенін біліп, бұл екеуі де астыртын ынтымақ біріктіріп, екеуі тізе қосып, күштерін біріктіріп, құрулы оқтарын Германия байлары мен Франция байларына атар. Бұл болмай қалмайды. Қазір француз солдаттарының арасына бұл сөз жүре бастады. Қазір де француз солдаттары өздерінің байларға құрал болып отырғандарын біле бастаған түрі бар. Қазір Германия жұмыскерлерімен Франция солдаттарының ақиқатқа көздері жетіп, кімнің дос, кімнің қас екенін біле бастаған көрінеді.

Жыланның жылан екендігін шаққан соң ғана білген.

Эссен қаласындағы бұл жазасыз нахақ төгілген жұмыскерлердің қаны Германия мен Францияның еңбекшіл табына кімнің дос екенін, кімнің қас екенін білдірер. Франция мен Германияның еңбекшілдері ақиқатқа түсініп, жалпы жауын біліп, екеуі бірігіп, қатар тұрып, тізе қосып құрулы тобын тізілген оғын жалпы жауларына жұмсар.

Қазақстанның күншығысы мен күнбатысына, оңтүстігі мен солтүстігіне қарасаң, жерінің кеңдігі Еуропаның әлденеше мемлекеттерінің жерлерін қосқанда соған шамалас болады. Еуропа мемлекеттерінің қай-қайсысын алып, жерін Қазақстанның аймағымен салыстырғанда жер аймағы кем шықса да, ол жердің үстіндегі адам баласының күш-қуатымен, адам баласының білім-қайратымен салынған мүліктері Қазақстанға қарағанда артықтығы неше көш ілгері. Қазақстанның бір шеті мен бір шетіне тура жүрсе атпен яки түйемен жүруге керек. Атпен, түйемен жүргенде Қазақстанның бір шеті мен бір шетіне (Мәселен, Зайсан қаласынан Бөкей ордасына дейін) 2 ай, 3 ай жүреді. Ал Еуропада ондай атпен, түйемен жүрмейді. Ондай ұзын жолға отарбамен не әуе кемесімен, аэропланмен жүреді. Бұл ретте Кеңес үкіметінің істеген әм істемек болып отырған көп істерінің бірі — ел арасының қатынас жолын түзеу. Ел арасының қатынас ісі дегеніміз телеграмм жолын салу, темір жол салу, автомобиль үшін жай қара жолдарды жөндеу, су кемесі, пароход жүргізу үшін белгілі өзендерді қарап, олардың түбін, арнасын әм басқаларын жөндеу, әуе кемесін жүргізу.

Ал бұл ретте Қазақстанда не істелді?

Ол істелген нәрселер мыналар — Семей, Баян, Ақмола, Атбасар, Орск бойындағы салына бастап қирап қалған телеграмм жолы қазір түзетіліп, іс жүре бастады. Ақмола губерниясында Қызылжар қаласынан Көкшетау қаласына шейін (200 шақырымдай жерге) темір жол салынды. Қазақстан 2 ай, 3 ай жүретін жеріне отарбамен, аэропланмен жүргенде 2 күн, 3 күн ғана жүреді. Күллі Қазақстанда Орынбордан Ташкентке баратын темір жолдан басқа еш жерінде темір жол жоқ десе болады. Патша заманында салынған темір жолдардың бәрі қазақ даласымен жүрмей, жағалап, айналып кетіп отырған. Мәселен, Семейден Алтай губерниясын басып жағалап, Омбы, Қызылжарлатып кеткен, одан келіп Қостанай қаласына кішкене бұтағымен жалғасып кеткен. Екінші жағынан Орск қаласына соғып кеткен. Үшінші жағынан Орал облысын, Бөкей ордасын жағалап кеткен. Қазақстан жерінің картасына қарап отырсаң, патша үкіметі қазақтың тірі әм өлі малдарын тұс-тұсынан жинап тасып алып кетіп отыру үшін ғана отарбаларды Қазақстан аймағын жағалатып салған. Патша үкіметі жойылып, Кеңес үкіметі орнағаннан кейін патша үкіметінің бұрынғы арам қулықты, бөтен ұлттарға сұқтанған саясаты да жоғалды. Кеңес үкіметі Россияда орнағалы ішкі әм сыртқы жауларымен жағаласып жүріп те, қан майданда соғысып жүріп те, халық шаруашылығы бүлініп, жұрт мұқтаждық, жалаңаштық, ашаршылыққа ұшырап жатқан уақытта жалпы жұрттың білім-өнер жолында, мәдениет жолында алға басуын дамыл алмай қарастыруда. Орынбор мен Орал қаласы арқылы Гурьевке дейін Жайық (Орал) өзені арқылы су кемесін жүргізуге комиссия сайланып, Жайық өзенін тексеруге кірісті. Семей губерниясында, Семей — Аягөз арасының әм Семей — Кереку арасының қара жолдарының жөнделуін, сақталуын жалпы мемлекетке пайдалы іс деп тауып, Қазақстанның аймақтық шаруа мекемесі оның расходын жалпы Россияның мемлекет қазынасына артты. Басқа да Қазақстандағы қара жолдарды сақтау, оларды түзету істерін жалпы мемлекет қазынасына артты. Қазақстан үкіметінің ел арасының қатынасы жұмысын жөнге салу ретінде ендігі істемек болып отырғаны — әуе кемесін жүргізу. Жері қиырсыз кең, көлбеген шалғай, өзге өнерлі бай елдердей ерсілі-қарсылы салынған темір жолы жоқ Қазақстанға әуе кемесі өте қолайлы. Қазір Қазақстанның Халық комиссарларының кеңесі әуе кемесін Қазақстанда жүргізу ниетімен соған жәрдем, қаражат, пұл жинауға комиссия сайлады. Ол комиссия қазір іске кірісті. Бір шеті мен бір шеті «атан түйемен алты айлық жол» деп, ұшы-қиыры жоқ деп жүрген Қазақстанды күнбе-күн аралап тұруға әуе кемесі өте қажет. Әуе кемесін жүргізуге жұмыла кірісу керек.

1923 жыл.

Ақмола губерниясында Қызылжар уезінде қазақ кедейіне қала салынып жатыр деген хабар «Еңбекші қазақ» газетінде қысты күні жазылып еді. Бұл қала салу істерін бастап жүргізіп, жол басшы болған Ақмола губерниясының төрағасы жолдас Сабыр Шәріпұлы еді. Сабыр қыстың ақырғы кезінде науқас болғандықтан қызметтен уақытша босап, денсаулығын түзетуге Қырымға кетіп еді. Сабыр кеткен соң бұл қазақ қаласының салыну ретінде жүріп жатқан істері нашарлап еді. Жаздың бас кезіндегі хабарларға қарағанда, қазақ кедейіне арналатын қаланы Ақмола губерниялық жер-су мекемесі кәдімгі совет шаруашылығына (совхоз) айналдырып жібергендей көрініп еді. Қазақ кедейлерінің сол болашақ қаласы істерінің нашарлап жүре бастағаны білініп, Қазақстанның орталық мекемесінің бастарындағы адамдар Ақмоланың губерниялық исполкомынан бұл туралы мағлұматтар сұрап, нұсқаулар көрсетіп һәм қалаға әртүрлі жәрдемдер беруге бұйрықтар қылып, түрлі реттен көмек көрсетіп еді. Жақын арада Ақмола губерниясына Қырымнан жолдас Сабыр Шәріпов қайтқаннан соң Қызылжар қаласына айналмастан, Сабыр жолдас салынып жатқан қазақ кедейлерінің қаласына барып, істерін тексеріп, жөнге қойып жатса керек. Жақын арада Ақмоланың губерниялық исполкомынан Қазақстан халық комиссарлары төрағасына мынадай телеграмма келді. Қазақ қаласы 500 десятина жерге салынуда. Соқа-саймандары, көліктері бар. Үйлері салынып жатыр. Елуден артық жан қалаға жазылды. Оның ішінен 25 жан әбден орналасып һәм істерін істеп жатыр. Телеграмма арқылы 2 мың пұт астық бергізуге бұйрық қылсаңыз қаланың мұқтажына жұмсауға деген. Бұған қарағанда қаланың ісі тағы да түзелуге бет алған көрінеді. Қазақстанның көшпелі жерсіз кедейлерін жерге отырғызып, қала тұрмысына айналдырмай, жер кәсібіне ыңғайламай, қазақ кедейлері байлармен, мырзалармен теңеле алмайды. Бұрын талай жазғанбыз. Қазақ кедейі, қазақ жарлысы көшпелі тұрлаусыз тұрмысын өзгертпей өнерлі жандардың еңбекшіл табының қатарына кіріп, байлар табымен күрескен жалпы жер-дүниенің еңбекшіл табымен бірге тізе қосып майданға шыға алмайды. Мұны сүттен ақ деп білу керек. Олай болмағанда біздің ең бірінші міндет — жұмыссыз қазақ жұмысшыларын жерге отырғызып, жер кәсібіне айналдыру керек. Осы бағытпен қызмет басындағы азаматтардың қазағы болсын, орысы болсын, осы іске үгіт жүргізулері керек. Жақын арада Ақмола губерниясының Қызылжар уезінде 200- дей қазақ кедейлері бірігіп, шаруа ұйымын ашты. Қазынадан тұқым алып, егін салды. Ол аз болды. Соған 300 пұт тұқым беріңіз деген телеграмма келді. Бұл телеграммадан бұрын да бір телеграмма келген еді. Әрине, мұндай игі істерге көмекті аяуға болмайды. Кедей ұйымына 300 пұт тұқымды беруге халық комиссарлары кеңесінің төрағасы бұйрық қылды. Телеграммада бұл ұйымның барлық істеріне үкімет алдында сол ұйымның бастаушы Сабыр Бабай жолдас және Ақмола губисполкомы төрағасының орынбасары Катченкоға міндетті етіп мойындарына артты. Мұндай тарихи бағалы инабатты істерден суынып қалмай , көпшілікке күлкі болмай, іске асуына шын жүректен тілектеспіз. Істің ілгері басуын күтеміз!

1923 жыл.

Екібас зауытынан Орынборға Қазақстанның коммунист партиясының аймақтық 3-жалпы жиылысына қазақ жұмыскерлерінен елшілер келді. Бұлардың айтуына қарағанда, Екібас зауытының өз халі де әм сол зауыттағы жұмысшы халдері де өте нашар. Екібас зауыты Кереку (Павлодар) уезінде (Семей губернесі) қаладан жүзден аса шақырым, Ақмола жағында, Кереку қаласынан Ертіс өзенімен жоғары өрлегенде 25 шақырымдай жердегі «Ермак» деген пароход тоқтайтын жерден Екібасқа темір жол барады. Бұл зауыт 1888 жылы жүре бастаған. Қазір жер астынан тас көмір һәм басқа түрлі кендер шығаратын 5 шахтысы бар. Және шойын құятын зауыт, кокс зауыты, кірпіш фабригі, тері зауыты, майқайың зауыты, көктас зауыты, утас зауыты, известь зауыты, ақ топырақ зауыты, сабын зауыты, тақтай тілетін, от диірмендер, шебер ұсталық дүкені әм басқа шаруалар бар. Міне, осы айтылған зауыт, фабриктерді іске жүргізіп тұрған күнде 15 мыңға жақын жұмыскер керек болады. 1913 жылда, 14, 15, 16, 17-жылдарда бұл айтылған Екібас зауыттарында 8—10 мыңға дейін жұмыскерлер қызмет қылды. Соңғы жылдардағы сыртқы әм ішкі таптар соғысының зардабынан, Россияның жалпы шаруашылығының бүлінгендігінен Екібас зауыттарының ісі нашарға айналып, ақырында тоқталып қала жаздап, қазіргі уақытта 6-ақ жүз жұмыскер ие болып қалып отыр. Екібас зауытының өз халінің нашарлығын әзір қоя тұрып, сондағы жұмыскерлердің нашар халдері туралы бір-екі сөз айталық. Келген жұмыскерлердің айтуына қарағанда, Екібастағы билеушілердің көбі бұзық адамдар көрінеді. Бұлардың жұмыскерлерге істейтін істері нағыз «Некеннің» заманындағы мырзалардың ісіндей болса керек. Жұмыскерлердің жататын жерлері былғаныш, қараңғы, суық, тамақ аз, киім нашар, қазақ жұмыскерлеріне монша жоқ, школа, мектеп жоқ. Оқу әм аң-білік беретін мекемелер жоқ. Саясат, әлеумет істерінен қазақ жұмыскерлерінің еш мағлұматтары жоқ. Оқушы, үйретуші, бастық, жөн сілтеуші жоқ. Жұмыстары бұл шарттарына қарағанда өте ауыр. Бұл жұмыскерлердің жоғарғы губерниялық яки аймақтық мекемелерден барып халдерін біліп, соны жөндеуге ойлаған ешкім болмаған. Күздігүні Екібасқа Қазақстанның кәсіп-шаруа дүкендерінің бас мекемесінің (кирпромбюроның) төрағасы барып, жұмыскерлердің халін көрмей кеткен. Әуелі жұмыскерлердің көбі білмей қалған. Қыстыгүні әдейі Екібасқа жіберген Қазақстанның Коммунист партиясының аймақтық комитетінің Әмзе Нақымжанов деген кісісі онда бармапты. Өздерінің барлық мән-жайларын айтып әм зауыттың өз халін айтып Орынборға келген жұмыскерлер толық қылып жазып баяндама берді. Бұл баяндамасын қорытып жазып келесі нөмірлерде басармыз әм тиісті мекемелерге ол баяндама сөздерін көлденең тартамыз. Ал қазір мынаны ғана айтамыз. Екібастағы есалаң жынды билерді тексеруге сенімді кісілер жіберу керек. Тиісті мекемелер Екібас зауытындағы жұмыскердің халдерін жөндетуге тез кірісулері керек. Екібас зауытындағы жұмыскерлерге аң-білік үйретіп, дауам қызмет қылып тұратын сенімді, пысық кісілер жіберу керек. Бұл істелінбесе Екібастағылардың халдері оңалмайды. Рас, жақын арада Қазақстанның кәсіп ұйымдарының бас мекемесіне, сол Екібас зауытына әм басқа мұндай кәсіп жерлеріне тексеруші кісілер жібер деп Қазақстанның Совнаркомы 40000 сом ақша берді. Және Совнарком келесі жылға Екібас зауытына һәм басқа сондай кәсіп жерлеріне школа, коммуна һәм басқа аң-білік мекемелерін аш деп оқу комиссариатына қаражат беріп, бұйрық қылды. Екібастағы қазақ жұмыскерлерінің тезірек тәнін де, жанын да тәрбиелеуге кірісу керек.

1923 жыл.

Жаңаша 1-Мамыр — күллі жер үстіндегі еңбекшілдер табының зор құрметті тап мейрамы. Қазақстанның еңбекшіл табы да жалпы жер дүние еңбекшілдер табының бір бөлімі болғандықтан, бұл 1-Мамыр мейрамын құрметпен қарсы алмақ. 1-Мамыр күнгі мейрамды қалай өткізу керек деп Мәскеудегі орталық үкіметтің әм Коммунист партиясының орталық комитетінің газеттері жазып жатыр. Мәскеу газеттерінің бұл ұлы күні еңбекшіл табы не істеу керек дегенде, көрсеткен нұсқаларының ішінде «қала ауылдың қамқоры» болу ретінде ауылдан қалаға келген елшілерді құрметпен қарсы алу керек, әм қаладан ауылға елшілер жіберіп алумен, қаланың қатынасын байластырып, ауыл еңбекшілері мен қала еңбекшілерін біріктіру керек деген. Бұл екі істі үжетке шығару өзге отырған халықтар арасында оңай болса да, біздің Қазақстанда үжетке шығару өте қиын іс болар. Өйткені қала мен қазақ аулының арасы өте алыс. Қазақтың әрбір аулының үйлері аз, әм ауылдары жинақы болмайды. Ауылдардағы еңбекшілер табы ұйымдасқан емес, саясат, білім жөнінен ешбір мағлұматтары жоқ әм басқа да қиындықтары бар. Бірақ қанша қиын болса да, қиындыққа қарамай осы істі үжетке шығаруға қатты тырысу керек. Бұл істі үжетке шығару кімнің мойнында? Бұған кім міндетті?.. Бұл істі етке шығару жалпы еңбекшіл табына қызмет қыламын деген азаматтардың мойнында. Бұған еңбекшіл табының азаматымын деп жүрген саясат, әм аң-біліктен мағлұматы бар азаматтар міндетті. Саясат әм қылымнан мағлұматы бар азаматтар қайда? Олар кім? Олар қаладағы еңбекшіл табының азаматтары. Олар ең алдымен коммунистер. Еңбекшіл табының көзі ашық, саясат, шаруашылық, тұрмыс ретінде бастықтары — коммунистер. Бұл істі сол коммунистер жүргізіп, үжетке солар шығарады. Қазақстанның қазақтың өнер-білім ретінде адамзаттың артында қалған, саяси халдерден ешбір хабарлары жоқ, тек әйтеуір — «тіршілік» қылып қана әлі де қараңғылықта жүрген көп еңбекшіл, жарлыларына өнер-білім ретінен көзі ашық қаладағы еңбекшіл табының азаматтары туысқандық жәрдемін тигізіп отырулары керек. Міне, алдымыздағы 1-Мамыр мейрамында осы іске бел буып кірісу керек.

Заһарын төгіп, қаһарын тіккен Еуропа жиһангерлерінің Кеңес үкіметіне айдап салып отырған құралы — өз арамыздан шыққан басмашылар болатын. Кеңесті Россияның қай түкпірінен болса да елді ылаңға салып, момындардың мазасын алған қанға құмар бұзықтар шығып, талай арбасып көрсе де, қызыләскердің күшімен тарқатылып, көп орындарда .... жоқ етілген. Басмашылардың бас көтеріп, қарысқан мезгілі 19 — 20-жылдарда көбірек болды. Бірақ инабатты ұстаған жол жоқ, бар нәрсесі — ел бүлдіру, ел талау болғандықтан, өмірі ұзақ болмады. Кеңес үкіметінің жолына түскен қара шаруа ондай ісі лан ел бүлдіргіштердің соңына ерген жоқ. Қолынан түк келмесе де бар ниеті кеңес үкіметіне қарсы болған байлардың да іштерінен тілеген тілектері орындалмады. Сонымен соңғы жылдарда ішкі Россия бейбастақтардан тазартылып, бүлінген шаруа ретке қойылды. Бірақ Россиядан кеткен жендеттердің Түркістан республикасында сарқыты әлі де бар. Басмашылардың өз елінен үзілмей келе жатқан жері — Ферғана облысы. Басмашылардың Ферғана халқын сергелдеңге түсіргендеріне 5 — 6 жылдай болды. Содан бері Ферғанадағы басмашылар дамылсыз шабуылдап, жұрттың шаруасын күйзелтіп, басқаға мойын бұрғызбай жағаласумен келді. 4 — 5 жыл ұдайымен қан төгіскен басмашылар Ферғананы ылаңдады. Кәсіп шаруашылығынан берекесі кетіп, жергілікті халық әлсіреп қалды. Халықтың көбі бүліншілікке ұшырап, басқа губернияларға ауып кетуіне де себеп болды. Талай кәсіп орындары қирап, іске жарамсыз халге жетті. Халық жәбірленді. Алғашқы кезде басмашыларға көмек беріп, қолтығына су бүріккен Қоқан үкіметі болған. Қоқан үкіметі Россиядан қашқан қазақтармен қосылып, басмашыларды көтермелеп тұрған. Қоқан үкіметінің әскері қуылып, таратылғаннан кейін басмашылар бытырап, бөлек-бөлек болып кеткен. Басмашылар ел шулатып, жұртты талап жүрсе де өздеріне жақсы ат тағу үшін Түркістан автономиясын құрушы атанып та жүрген. Заманның ыңғайына қарап, қулар өзгеріп, біресе ақ әскері атанып, біресе ислам қорғаушылары атанып тонын түрліше айналдырып киген. Бірақ кеңес үкіметінің берген кеңшілігі бейнетқор елге басмашылардың жалған сөздеріне сенімін кетіріп, олардан қайыр жоқ екенін көрсетті. Халық олардан жиренді, безді. Нақ осы мезгілде басмашылардың бастықтары бірінен соң бірі жоғалып, абдырап келеді. Қанішерлердің күні қиыншылыққа айналып, ел саябырлап, тыныштық алуға бет алды. Бейбітшілікті орнатушы қызыләскерлер бұл жаулармен жағаласып, талай бөгет болып келеді. Бірақ тау-тасты жерлерде жасырынып жүріп, қолға түспей, көп іс қылып, алғашқы жылдарда әл бермей жүрген еді. Соңына түсіп, тәсіліне түсінген жауынгер қызыләскерлер олардың тығылған жерлерін сезіп, бастықтарын тұтқынға алып, көбін тірідей ұстаған. Жергілікті халық қызыләскерлерге жәрдем беріп, жаулардың тығылған жерлерін көрсетіп тұрған. Нақ осы мезгілде бастықтары қолға түсіп, тиісті жазалары мойнына қойылып, өлім жазасына бұйырылған. Қазір беттері қайтып, сулық болуға айналды. Қасақана қанға құмар адамдары, арам сатқындары әлі қарсылық көрсетіп, тиіп-қашып жүрсе керек. Жаудан беті қайтпаған, қарсыласқан дұшпанды талай мұқатқан қызыләскерлер мен жергілікті халық, диханшылардың көңілді милициялары бұл жаулардың ізіне түсіп, тұқымын құртуға бет алған. Кешікпей жаулардан құтылып, бейнетқор диханшылар кеңес үкіметінің саясында тыныш тұрмыс ел заңымен жасауында сөз жоқ.

1923 жыл.

Россия коммунист партиясының 12-жиылысында жолдас Сталин ұлт мәселесі туралы баяндама қылғанда айтқан сөздерінің қорытындысы мынау.

Біздің қазіргі кеңестік республиканың одақтас кұрамасына күллі күншығыс халықтары сырттан көзін алмай бақылап қарауда. Қарағанда жерге жаңа бір жат тұқымды егіп, соның шыққан өнігі қандай болар екен деп бағып отырғандай қарауда. Егерде біз осы құрамалық одақтастық шарасындағы ұлт мәселесін дұрыс шешіп, әр халықтың арасын шын туысқандық негізіне келтіріп жақындастырсақ, біздің мұнымызды күллі Күншығыс көріп, біздің Россияның кеңестік құрама одақтас үкіметін шын жолбасшы танып, біздің соңымыздан еріп, әм сонымен жалпы дүние капитализмінің озбырлығы жойыла бастамақ. Ал егерде біз бұл ұлт мәселесін шешкенде қате істесек, Россияның жарлы еңбекшілдер табына (пролетариатқа) бұрынғы езілген ұлттардың сенімі қалмайды. Россияның құрама кеңес үкіметінің күншығыс халықтарын бойына жанастыруға, өзіне қарай тартатын күші кетеді әм олай болғанда дүние капитализмнің обырлығы, империализм бізді жеңеді. Міне, бұл ұлт мәселесін дұрыс шешудің жалпы дүниедегі халықтардың алдында зор мағынасының барлығы. Ал енді ұлт мәселесін дұрыс шешудің өз ішімізде зор мағынасының бар екені мынау: Россияда жаңа шаруашылық саясатын (НЭП) жүргізгеннен беpі орыстың ұлтшылдығы күшейе бастады. Әм Деникиннің істей алмаған бұрынғы «Ұлық Россияны бөлмей-жармай тұтас сақтау» пікірін қазіргі уақытта еппен, білдіртпей іске асырмақ тілек те бар. Бұл идея — сменовеховство, жаңа шаруашылық саясаты (НЭП) орнағалы ішкі тұрмысымызда бір жаңа күш туа бастады. Ол жаңа күш біздің кеңес мекемелеріне әм хатта партия мекемелеріне ұялай бастаған орыстың ұлтшылдығы, өзімшілдігі. Национально-шовинистическое. Егерде біз бұл жаңа туа бастаған қауіпті күшті, тамырынан қырқып құртпасақ, жарлы табы мен ауыл шаруаларының арасы айырылып кетуге мүмкін. Әм сонымен бұл жарлы табының үкіметін су түбіне бату халіне жеткізуге себеп болуға мүмкін (к гибели диктатуры пролетариата). Жаңа шаруашылық саясаты орыстың өзімшілдігімен қатар, жергілікті халықтардың да өзімшілдігін тудыра бастады. Бұл әсіресе көп ұлттардан құрасқан мына республикаларда көбірек көрінеді. Мәселен, Грузия, Әзірбайжан, Бұхара әм Түркістанда. Біз енді орыстың болсын әм тұрғын халықтардың болсын өзімшілдіктеріне (шовинизміне) қарсы тиісті істер қылуымыз керек. Ұлт мәселесінің таптық ең негізгі мағынасы біздің кеңес үкіметінің халінде бұрынғы ұлық болып билеп қалған ұлттың жарлы табы мен бұрынғы езіліп қалған халықтың ауыл шаруасының арасын жақындастырып, солардың арасын дұрыс қылып байластыру. Егерде орыстың жарлы табы (пролетариаты) жалғыз орыстың крестьянствосымен емес, бұрынғы езілген ұлттардың крестьянствосымен (ауыл шаруасымен) дұрыс жалғасу әм дұрыс одақтастық жасай алса, сонда ғана мәселе дұрыс шешілген болады. Бұлай болу үшін жарлы табының үкіметі орысқа қандай өзінікіндей болса, әр ұлттың ауыл шаруаларына да сондай өзінікі болу керек. Ал әр ұлттың ауыл шаруаларына кеңес үкіметі өзінікі болу үшін ол кеңес үкіметі жергілікті ұлттар үшін түсінікті болуы керек. Жергілікті мекемелерде іс олардың ана тілінде жүру керек. Жергілікті мекемелерде ылғи сол жергілікті халықтардың тілін, тұрмысын, заңын, әдет-ғұрпын білетін өз адамдарынан отырғызу керек.

Қазіргі уақытта ұлт мәселесінің шешілуі — кеңестік республикаларының одақтастығы. Бұл одақтың негізі ықтиярлық, еркіндікпен құрылу керек әм бұл одақтыққа кіретін мүшелердің теңдігімен құрылу керек. Ешбір халықтың одақтығы егерде оның негізі ықтиярлықпен салынған болмаса, ешбір халықтардың бірлесуін ешқашан мықты, берік алмайды. Мұны біздің айқын-ашық айтуымыз керек. Одақтың берік болуының екінші негізгі шарты, сол одақтыққа кірген халықтардың закон хұқық ретінде бір-бірімен тең болуы. Және одақтыққа кірген республикалардың бәрі сол одақтықтың пайдаларын бірдей пайдаланады. Әм одақтықтың жалпы пайдасына өздерінің кейбір пайдаларынан бірдей шағып сол жалпы іске бағыштайды. Құрама кеңес мемлекетіндегі барлық халықтар, құр закон, заң ретінде ғана тең болмай, іс жүзінде тең болулары керек. Құқық закон ретіндегі теңдікті біз жарияладық, оны енді қажетке шығарамыз. Іс жүзінде ғамалға асырамыз. Барлық ұлттардың, барлық жұрттардың рәсім ретімен қанша құқықтары болса, одақтыққа кірген ұлттардың соншама құқықтары болады. Бірақ кейбір ұлттар өздерінің өнер-білім ретінде надандықта артта қалғандығымен революцияның (төңкерістің) алып берген құқықтарын пайдалана алмайды. Міне, осы көп кемшілік қылады.

Бұл мектеп, медіресе әм ана тілі мәселелерінен көрі зорырақ мәселе. Бұған келгенде құр мектеп, медіресе әм ана тілі деген ғана сөздер аз, бұған бұрынғы езілген шаруашылық өнер-білім ретінде артта қалған ұлттарға біздің шын көңілмен, адал жүрекпен үзбей істейтін жарлы табының (пролетариаттың) жәрдемі керек. Бұл шаруашылық, кәсіп, өнер-білім ретінде артта қалған республикаларда кәсіпшілік дүкенін құру керек. Бұрынғы билеген Россияның жарлы табы мен бұрынғы езілген елдердің еңбекшілерінің дұрыс жолдары осылар. Кавказдағы республикалардың ұлттарды бір-бірімен дұрыс жанастырып араларын дұрыс байластыру үшін әм сол жердегі ұлттардың арасында татулық сақтау үшін сол жерде бір бәтуәлі басқарма жасауы керек. Ондай басқарма Кавказдағы кеңестік республикалардың одақтастығы болады.

Бірлікке бөгет болатын біздің алдымызда 3 нәрсе бар. Оларды жоюымыз керек. Олардың біріншісі — ұлы орыстық өзімшілдігі. Екіншісі — теңсіздік. Үшіншісі — жергілікті елдің ұлтшылдығы. Бұл ескіден қалған мирастарды жоюға мен үш шарт көрсетемін: 1. Әрбір республикада кеңес үкіметін сол жердегі жергілікті халыққа түсінікті қылуға әм ол жергілікті халықтың өзінен туған үкіметі қылуға, әм кеңес үкіметін жалғыз орыс үкіметі қылмай, жалпы ұлт (интернациональный) үкімет қылуға барлық күштерімізді салып тырысуларымыз керек. Міне, бұл бірінші шарт. 2. Республика Одақтығының комиссариатының коллегияларына негізгі жобасы бойынша сол комиссариаттардың коллегияларына негізгі ұлттардың кісілерінен кірсе, ол коллегиялар әр республиканың мұң-мұқтаждарын біліп отыр, сол мұқтаждарын біліп отырып, сол мұқтаждарын табуға тырысып отырар еді. Бұл екінші шарт. 3. Кеңестік жоғарғы одақтың басқармасының құрылысы (состав) күллі Кеңестік Россиядағы әрбір республиканың әм әрбір ұлттың айнаға түскен сәулесіндей болып, барлық республиканың барлық ұлттардың мұң-мұқтаждарын көрсетіп отыратын болсын. Міне, бұл үшінші шарт. Біз бұл мәселені дұрыс шешкен болар едік, егерде біз одақтық орталық комитеттің құралысын (составын) екі алқалы қылып жасай алдық (в две палаты). Мұның бірінші алқасы ұлтқа қарамай, одақтас республикалардың жалпы жиылысында сайланса, екінші алқасы әр республикалардан, аймақтардан сайланып, одақтас республикалардың жалпы жиналысында бекітілсе. Екінші алқада жалғыз одаққа кіретін төрт қана республикалардың (1. Россия құрамасы РСФСР; 2. Кавказ құрамасы; V Украина; 4. Белорусь) адамдары болып қоймай, барлық халықтардың, барлық елдердің уәкілдері болу керек. Міне, осы жоғарғы көрсетілген жобаларды іске асырсақ қана ұлт мәселесін дұрыс шешкен боламыз. Сонда ғана жарлы табының туын кеңінен жая аламыз. Сонда ғана бұл біздің революцияның соңынан еретін негізгі күш болып отырған жер-дүниенің жарлы табы мен обыр капитализмі болашақта белдескенде таразыны жұлып түсетін салмақ болатын күншығысты маңайымызға құрап өзімізге жанастыра аламыз». Міне, қысқаша қорытқанда Сталин жолдастың партияның 12-жиылысында ұлт мәселесі тақырыпты істеген баяндамасы осы. Сталин жолдас коммунист партиясының басынан кешірген тарихында нелер үлкен сынды, қиын-қыстау, тар жол тайғақ кешулерінен өткен ескі ту ұстаған қажырлы бастықтарының бірі. Жолдас Сталиннің бұл қорытынды баяндамасын Қазақстан тәрізді шет республикалардағы коммунистер көбірек оқулары керек.

1923 жыл.

Қазақстанның партия һәм үкімет қызметкерлерінің араларында іс жүзінде еріксіз ұлтшылдыққа ұйысып кету бар ма, жоқ па? — деген сұрауға «жоқ» деп ешкім де айта алмайды. Бұл ұлтшылдыққа еріксіз ұйысу һәм отаршылдыққа еріксіз ұйысу деген екі затты ғылым қағидасымен де һәм тәжірибе жөнімен де, біздің бұл әлеумет революциясы, коммунист партияларының ұйымы, коминтерн һәм кеңес үкіметі де аттап кеткен жоқ. Партияның пікір жолын әр халықтың араларына таратқанда әм кеңес үкіметін құрғанда бұл отаршылдық, ұлтшылдық мәселелері еске алынып, есепке алынып отырған. Коммунист партияларының ұйымының ұлт мәселесі, күншығыс мәселесі туралы қаулы-жобалары һәм кеңес үкіметінің әрбір бұрынғы езілген ұлттарға берген кеңесті автономиялары сол ұлт мәселесі мен отаршылдық мәселелерін аттап кете алмағандығын көрсетеді. Ал біздің Қазақстанға келсек, мұның шаруашылық тұрмысына һәм рухани жайына қарасақ, шаруашылық, саяси ғылымның қағидасымен тексергенде ұлтшылдық, отаршылдық, өзімшілдік мәселелері біраз уақытқа дейін бармақ. Мұны қате деушілер бұл айтылған заттар қазір жоқ һәм олар енді болмайды деушілер және бұл екі заттың бірі бар, бірі жоқ деушілер құр өздерінің шолақ ақылдылығын, мүкіс көзділігін һәм шаруашылық-саяси ғылымның белгілі қағидаларымен таныс емес екендігін көрсетеді. 8-жалпы кеңестер жиылысының уақытында коммунист партиясы әр автономиядан келген уәкілдердің бас қосқан жерінде де, һәм біз өздерінің пәтеріне барғанымызда да айтып еді: «отаршылдыққа, өзімшілдікке ұйысу, һәм ұлтшылдыққа ұйысу көпке дейін қалмайды, бұлармен енді салмақпен пікір майданында күресу керек», — деп. Біздің айтатынымыз да сол еді. Бұл екі зат қару-жарақ алып партияның ұзын аңғарына қарсы тұрмаған соң, бұлармен пікір майданында күресу, пікір майданында тартысу еді. Бұл пікір майданында өзіміз байқаусыз, еріксіз бір жағына ұйысып кетсек әрине тез онымызды түзетіп отыруымыз керек. Бұл майданға біздің Қазақстандағы жоғарғы мекемелерде қызмет қылып жүрген адамдар жалпы кіріскен жоқ. Соңғы уақыттарда бір аянышты, былғанышты дерт пайда болды. Ол дерттің негізі өзінің бас пайдасы үшін, өз басының кегі үшін мәселені тұмандату. Әрине, мұндай аянышты дерт мәдениет ретінде артта қалған Қазақстан тәрізді жерлерде болады. Қазақстанның өткен ІІІ партия жиылысында кейбір көпшілдер «ұлтшылдық бар, өзімшілдік, отаршылдық жоқ» деді. Әрине, бұл сөз көпшілікке ұнағандай болып қалды, һәм кезінде көздеген нысанаға да тиді. Мұндай сезді сөйлегенде шаруашылық-әлеумет, саясат ғылымының жалпы қағидаларын еске алмай, «шіркін-ай, сөйлейді-ау» деп айту үшін, ақ-қараны айырмай айта да салады ғой. Ұлтшылдық пен отаршылдық, өзімшілдіктің егіз екенінде мұндай жолдастардың жұмыстары жоқ. Отаршылдық—өзімшілдік жоқ деп Сәкеннің жазған «Азия» деген өлеңін кейбіреулер бұл ұлтшылдық деп шу көтереді. Әрине ол түсінбегендік. Бұл өлең Маркс ғылымының қағидасына келмейтіні рас. Бірақ бұл өлең кеңес үкіметінің саясатының ықпалымен коммунистер партиясының ұйымының, коминтерннің күншығыс мәселесі туралы жазған қарарларының ықпалымен 1922 жылғы Генуя, Гаага конференцияларының қарсаңында Еуропаның обыр саясатына қарсы бетіне соққан наразылық «лагют» еді, һәм обыр Еуропаға күншығыстың революция қозғалысын көрсетіп айбындап дүміткен ереуіл еді. Мұны кейбір жолдастар өз басының кегі үшін ағаш атқа іліп алып, орынсыз қамшы қылды. Енді өткен іс өтті. Бұдан былай отаршылықпен, өзімшілдікпен һәм ұлтшылдықпен пікір майданында салмақпен күресулеріміз керек. Және әлеумет ісі мен өз басымыздың уақ мақсаттарымызды былғастырмауымыз керек.

1923 жыл.

24-маусым, сейсенбі күні мұсылмандардың «құрбан айты».

Бұл күнді жылына мейрам қылып «құрбан шалып», жылында пәлен мың қойды қазақ халқы шығын қылып отырады. Бұл «құрбан» қылып шалған малдары (молдалардың айтуынша) «қабыл болса», мұсылман халықтары өлгеннен соң тіріліп, низам таразысы астына «пырақ» болып мінілмек. Әм молдалардың айтуынша, сол сират көпірі құрылған қиын уақытта астыңа мінген атың — пырағың жақсы болсын десең, бұл құрбандыққа шалған қойың толық жақсы болуы керек! Міне, баяғыдан бері, халықтың надан, бала тәрізді уақытынан бері қиялы молдалардың халықтың басын айналдырып, халықты алдап, халықтың надандығын пайдаланып өздерінің тамақтарын тойғызып келген көп, орынсыз алдауының бірі жоғарғы айтқан құрбан шалатын айт. Қазіргі уақытта бұрынғы көп малдан айырылған, жалпы кедейлікке айналған сорлы қазақ халқына бұл құрбан шалу орынсыз шығын, орынсыз шығын түгіл зиянды шығын, жылында пәлен мың қой кетпек. Бұлай деп айтқанымыз, әрине, көп адамға жақпайтын да шығар, көп адам «дінге қарсы» болды деп бізді жек көреді, әрине надандықтың арқасында, молдалардың қазақтың мұсылманбыз деп жүрген адамдардың сүйектеріне «құдай, дін, ораза, намаз, құрбандық» дегендерді сіңдіргенінің арқасында мұндай сөзді жазған бізді «құдайға, дінге қарсы» деп жек көруі белгілі іс. Өзіміз де бала күнімізде, оқып жүрген күнімізде «құдай жоқ, діннің ғаламдары халықты алдау» деген адамдарды жек көретінбіз. «Адасқанның алды жөн, арты соқпақ» дегенді, ананың сүтімен енген, сүйегіне сіңген затты халыққа «мұның қате, мұның адасқандық, мұның алданғандық» деп санасын ашып, шындыққа түсіндіріп, тура жөнге салу өте қиын нәрсе. Бірақ сүйтсе де, енді өнер-білім майданында жалпы адам баласының қазіргі хал індей биік халге келгенінде, енді азын-аулақ халықтың аз болса да санасы ашылған ұлдарының қара халықтың адасып жүрген мұндай істерін «дұрыс істеп жүрміз» деп өзіне-өзі жалған сеніп жүрген діншіл адамдардың жек көруінен қорықпай, ғылымның арқасында мұндай істердің ақиқатына жеткен шындықты айтпай отыруымыз дұрыс емес. Біздің өзіміз де бала күнімізде, оқып жүрген күндерімізде адасқанның біріміз. Біз де: «құдай, ораза, намаз, құрбандық, ұжмақ, дозақ, жын, пері» деп жүргем із, біз де мұны қате деген кісілерді «бұзылған», «азған», «ауған» дейтінбіз. Келе-келе біздің көзімізді, санамызды жалпы ғылым ашты. Жалпы ғылым бұрынғы адасқандығымызды білдірді. Ол «адасқандықты» білдірген қандай ғылым? — деп сұрар. Оған жауап. Ол ғылым дегеніміз: әуе кемесін жасатып, аспанға ұшырған, сүңгуір кемесін жасатып мұхит теңіздерінің астын кездірген, телеграф, телефондарды жасатып дүниенің бір шетімен бір шетінде отырған адамдарды сөйлестірген, отарба, жол, жоба, түрлі машиналарды шығарған ғылым. Қазақ халқы надандықтан бірте-бірте шығып, тура жолға түсіп, өнерлі, білімді халықтардың қатарына кірулері керек. «Құрбан шалу» — зиянды, шығынды қоятын уақыт жетті.

1923 жыл.

Дүние жүзіндегі қазіргі болып жатқан оқиғаларға қарасақ, дүние жүзіндегі әрбір мемлекеттің басындағы үкіметтердің хандарына қарасақ, дүние жүзіндегі әрбір халықтың байлары мен төрелері бірыңғай болып, еңбекшіл жұмыскер, қара бұқаралар бірыңғай болып, тұрмыстың қожалығына таласып, күресіп, арбасып, аңдысып жатқанына қарасақ, қазір Еуропадағы байлар мен төрелер табы билеп отырған мемлекеттер үлкен қауіпті, зор қатерлі халде. Бұлар бейне жазғытұрғы астынан көтеріліп, түбінен қозғалып, ақырындап күшейіп, тасуға сықырлап келе жатқан дарияның жолында отырған қалың ел тәрізді. Дария шеңгелдеген зіл дің тасындай ызғарлы қалың мұз күні бітуге таянған соң, жарқырап жаз келетін уақыт таянған соң күннен-күнге шеңгелі босап, ызғары кайтпақ, күннен-күнге шеңгелі босап, дария ақырындап астынан қозғала бермек. Күннен-күнге ақырындап астынан қозғалған дария сықырлап, кернеп көтеріле бермек, дарияның арнасында отырған қалың ел, тасуға таянып, кернеп келе жатқан дарияны көріп, тасығанда ешбір бөгетке қарамай дария жолындағы сансыз бөгетті бұзып, жарып, қиратып, жайпап кететінін сезіп, аласұрып саспақ. Дарияның тасқынын арнасынан асырмасқа, арнадағы елдер аласұрып түрлі айла, түрлі бөгет жасамақ. Мал-мүліктерін, мал-жандарын аман алып қалуға түрлі план құрмақ, бірақ уақыттысы жетіп, ызғарлы қыс өтіп, жарқыраған күшті, қуатты жаз таянған соң дария кернеп, астынан қозғалып, қопарылып, сықырлап, бірте-бірте көтеріліп келіп, бір күнде тас-талқан болмақ. Шеңгелдеп, тұтасып басқан зіл мұзды быт-шыт қылмақ, гүрілдеп, толықсып, шайқалып таси жөнелмек. Арнадағы аласұрып бекіткен қалың елдің сансыз бөгеті, сансыз айласы қаңбақтай ұшып талқан болмақ. Тасыған дария жолындағы бөгеттің бәрін қиратып, жайпап, бұрқырап, арнадан шығып жайылмақ, сөйтіп баратын жеріне тасыған дария барып жетпек. Қазіргі Еуропадағы жылжып бірте-бірте бір бетпен келе жатқан революция — бірте-бірте келе жатқан күшті, қуатты, жарқыраған жаз мысалындағы, бірте-бірте астынан қозғалып көтеріліп сықырлап, кернеп келе жатқан дария қазіргі Еуропадағы жұмыскер — еңбекшіл тап мысалында. Жаз келмей қоймайды, дария тасымай қоймайды. Бұл табиғаттың құбылысы, табиғат дөңгелегінің барысы. Сондай-ақ революция болмай қоймайды, революцияға қарсы түрлі бөгет жасап, түрлі айла жасап отырған жер-дүниедегідей байлар мен төрелер табын быт-шыт қылып, патшаларының, үкіметтерінің таж-тақыттарын талқан қылып, қиратып, басып, жаншып, еңбекшіл тап тұрмыс қожалығын, үкімет тізгінін өз қолына алмай қоймайды.

Бұл тарих дөңгелегінің барысы, бұл тұрмыс қағидасы.

Еуропада революция тасқыны басталуға таянып келе жатыр. Байлар мен төрелер табы қорқуда, аласұрып мал-мүліктерін, қожалықтарын қорғауға түрлі айла, түрлі пәлелер жасауда. Бірақ тұрмыстың негізін қопарып, көтеріп келе жатқан жаңа, күшті тұрмыс революциясын байлар, патшалар, төрелер тоқтатуға мүмкін емес. Революция болашақ. Революция күн сайын бірте-бірте күшейіп, ақырындап, салмақпен алға қарай жылжуда, ақырындап, сықырлап, кернеп көтерілуде. Ақырғы уақытта Еуропаның ең орталығындағы зор мемлекет Германияда байлар, төрелер табы мен еңбекшіл-жұмыскерлер табы әбден аңдысып, шекісіп келіп көтеріліп тіресуде. Қазір екі жағы бірдей аласұрып күштерін жинап, топтарын жасап зор майданға даярлануда. Бұл екі таптың шындап белдесетін күні таяу. Қазіргі уақытта Германияның әр қаласында екі жағының жасалған топтары соқтығысып қалып та жатыр. Әр жерде аздап қан төгіс те болып жатыр. Қазіргі уақытта үкімет басында отырған байлар-төрелер табы әр жерде еңбекшіл-жұмыскер табының бастықтарын ұстап қамап, атып өлтіріп те жатыр. Бірақ мұнымен қозғалып келе жатқан күш — революция тоқтамайды, революцияны тоқтата да алмайды. Ол мүмкін емес. Байлар табын жеңіп, үкіметті тұрмыстың шын қожасы еңбекшіл табына бермей, тағы біраз уақыт созуға мүмкін. Бірақ түбінде еңбекшіл тап революция жасап, тұрмыс тұтқасын өз қолына алмай қоймайды, бұл Германияда. Екінші — Болгарияда бұл екі тап көптен аңдысып, арбасып келіп, қазір ашық майданға қолдарына құрал алып шығып соғысып жатыр. Мұнда да байлар мен төрелер табы жеңсе, әншейін уақытша ғана үкіметке ие болып отыра алады. Түбінде қопарылып, көтерілген еңбекшіл-жұмыскерлер табы жеңбей, үкімет тізгінін, тұрмыс қожалығын қолдарына алмай қоймайды. Ал бұл екі мемлекетте, Германия мен Болгарияда, тез арада еңбекшіл-жұмыскерлер табы жеңіп, үкімет тізгінін қолдарына алса, Еуропадағы өзге мемлекеттер де тыныш қарап отыра алмайды. Еуропаның әрбір мемлекеттерінің де байлар, төрелер табы мен жұмыскер-еңбекшіл табы көптен аңдысып, көптен арбасуда. Өзге мемлекеттердің де еңбекшіл-жұмыскерлер табы кезекті кездерін күтіп қана отыр. Жалпы еңбекшіл таптың әр жерде екпіндері күшейе бастаса әр мемлекетте-ақ қолдарына құрал алып ашық майданға шығу болар. Үкіметті қолына бұрынырақ алып қалған Россияның еңбекшіл-жұмыскер табы егерде Еуропада бұл байлар мен еңбекшілдер табы ашық майданға шыға қалса, салқын қанмен қарап отырып қала алмас. Оған даяр болып отыру керек. Қазір Еуропада екі таптың аңдысып, арбасу толғағы таянған халде тұр. Германия мен Болгарияда еңбекшіл тап үкіметті қолына тезірек алса, күллі Еуропа байлары мен төрелерінің саудасы бітті деуге болады. Ол күн таяу.

1923 жыл.

Орысша «Интернационал» деген сөзді Қазақстанның оқу білімін басқаратын орталық мекемесі қатеден «бейбауырмалдық» деп қазақша аударып жіберіпті. Әм сол сөз қолданылып, кейбір кітаптарға да жазылып кетіпті. Бұл қатені жұрттың есіне саламыз. «Бейбауырмалдық» «тасбауырлық» деген сөзбен бір мағынада жүреді. «Интернационалист» — «тасбауыр» емес, әр түрлі ұлттың бәрін бірдей сүюші. Жалпы бауырмашыл адам болады. «Националист» деген сөз қазақша: «ұлтшыл» деген сөз. Жалғыз-ақ өз ұлтын ғана сүюші, өз ұлтын өзге ұлттардан артық көруші деген мағынаға жүреді. Ал «интернационалист» деген сөз күллі жер үстіндегі ұлттардың бәрін бірдей сүюші, бәрін бірдей көруші деген мағынаға жүреді. Міне, сол себепті: «Интернационал» деген сөзді «жалпы ұлттар» деу керек. «Интернационалист» деген сөз — «жалпы ұлттаршыл», яки «ұлттаршыл» деген сөз.

1-Мамыр — жер-дүниедегі еңбекшіл табы байлардың, капиталистердің істеп жүрген жұмыстарын тастап, топ жасап, қатар түзеп, көше майданына шығып, неше ғасырлардан бері еңбекшіл табын жұмысқа салып, олардың табан ет, маңдай терлерімен тапқандарының бәрін жеп, өзінікі қылып келе жатқан байлар, капиталистер табына қыр көрсетіп, олардан әм олардың жоғарғы басқармасы — үкіметтерінен толық ақыларын сұрайтын күн, адамгершілік, теңдік хұқықтарын сұрайтын күн. 1-Мамыр — жер-дүниедегі күллі жұмыскер, еңбекшіл табы ұлтына, қанына қарамай әм қай мемлекеттікі екендігіне қарамай барлығының хал-жайы бірдей, тұрмысы, тілегі, түпкі мақсаттары бірдей екендіктерін білдіріп, барлық жұмыскер еңбекшіл табының жалпы жауы жер-дүниедегі байлар, капиталистер екенін білдіріп, оларға ереуіл жасайтын күн. Бұл ұлы күнде жер- дүниедегі еңбекшіл-жұмыскер табы жер-көкті жаңғыртып, бір- біріне жар салып, «Жер-дүние еңбекшілдері бірігіңдер!» деген жалпы ұрандарын салатын күн. Жер жүзінде жалдаушы мен жалшылар бола бастағаннан бері тіресіп келе жатқан бұл екі күш (біреуі жалдаушылар — байлар, біреуі жалшылар — еңбекшілер) 1-Мамырға екеуі де даярланып, біреуінің мақсаты өзінің толық ақысын алып, өзінің қол күшімен тапқандарын өзі пайдалану болып, біреуінің мақсаты өзі іс қылмай қарап отырып, жаны тыныш жүріп біреудің табан ет, маңдай терімен тапқанын пайдалана беру болып, екеуі де 1-Мамыр күні бір-біріне қарсы, барлық күштерін көрсетіп қалатын күн. Бұл талай замандардан бері тіресіп, аңдысып, жағаласып келе жатқан екі жау 1-Мамыр күні барлық күштерін майданға шығарып, бір-біріне қарсы ереуіл жасап, қыза-қыза екеуі соқтығысып талай қандар төгілетін күн. Төгілген қан, әрине, көбінесе жұмыскер-еңбекшіл табынікі болатын. Өйткені байлар, капиталистер табының ең жоғарғы басқармалары — үкіметтері болады. Ол үкіметтердің әмірлерінде — барлық әскерлер қару-жарақ, мылтық, пулемет, зеңбірек, аэроплан, кемелер болады. Міне, осылардың күшімен байлар, капиталистер табының сандары аз болса да, баяғыдан бері жұмыскерлер-еңбекшілдер табын шынжырлап ұстап келе жатыр, ал егерде топ жасап ақысын сұрап, теңдігін сұрап, қатар тұрып майданға шығып соқтыға бастағаннан бері әлгі әскерлерінің мылтық, зеңбіректерінің күштерімен қанға бояп, еңбекшілер табын езіп келе жатыр. Бірақ нахақтан төгілген сансыз ұлдарының сансыз азаматтарының қандарына қарамай жер жүзінің жалпы жұмыскер-еңбекшіл табы өздерінің бірлік күшін жылдан-жылға арттырып, күш-қайратын, бірігу күшін жылдан-жылға өсіріп, жалпы тарихи жаулар — байлар, капиталистер табымен жылдан-жылға басымырақ тіресіп келеді.

1888жылы 1-Мамырда Американың үкіметі Чикаго қаласында байлардан әм олардың үкіметінен жұмыскер табының ақысын сұраған, теңдік хұқықтарын сұраған жұмыскерлерді атқан. Келесі 1889 жылы 1-Мамырда, күн бұрын қаулы қылып қойып байлардың фабрик-зауыттарында жұмыс істеп жүрген Американың ұйымдасқан жұмыскерлері жалпы тілек үшін атылған жолдастарының өлгеніне нақ бір жыл толғанда, солардың құрметіне жұмыстарын тастап топ жасап, көше майданына шығып, қатар түзеп Американың жалпы капиталистеріне, үкіметіне қыр көрсетіп, ереуіл жасаған. Сол 1889 жылы Францияның Париж деген қаласында болған 2- Интернационалдың 1-жиылысында сол Американың жалпы жұмыскерлер-еңбекшілер табының бақыты үшін жұмыскерлердің атылған күнін, 1-Мамырды, жер- дүниенің жалпы жұмыскерлер-еңбекшілдер табы үшін ұлы күн болсын, ұлы мейрам болсын деп қаулы қылған. Содан бері сол күнді күллі жер-дүниедегі көзі ашық жұмыскер-еңбекшілдер өзінің ұлы күні санап, ұлы мейрамы санап, бұл күнді өзінің әм байлардың күштерін сынау күні қылып келе жатыр. Бұл күнді жер-дүниедегі еңбекшіл жұмыскерлер табының әр жердегісі, әр шеттегісі, әр мемлекеттегісі бірі-біріне туысқандығын, бірлігін білдіріп, жер-дүниені жаңғыртып, бір-біріне сәлем жіберіп, жер-дүниені күңірентіп, жалпы еңбекшіл табының ұранын салатын күні қылып келе жатыр. 1-Мамырды ұлы күн деп санап, 1-Мамырды мейрамдап, байлардың жұмыстарын тастап көше майданына шығып, капиталистерге әм олардың үкіметтеріне қыр көрсетіп, ереуіл жасауды жер-дүниенің жалпы жұмыскерлер-еңбекшіл табы тегісімен бір-ақ жылда қабыл ала қойған жоқ. 1-Мамырды өйтіп мейрамдау жер жүзінде лезде тұтасынан жайылған жоқ. Өйткені жұмыскерлер-еңбекшілдер табы надан. Оларды билеп, іске жегіп отырған капиталистер әм олардың үкіметтері бұл 1-Мамырдың мәнісін әм жалпы жұмыскерлер табының мақсаттарының бір болуы керек екендіктерін білген адамдарға жариялап айтқызбайды, жұмыскерлер-еңбекшілдер арасына жайғызбайды. Жалпы еңбекшіл табының туын көтерген адамдарға бұл туралы жариялап ешбір сөз сөйлеткізбейді. Еңбекшіл-жұмыскер табының мақсатының бірлігін әм капиталистермен қалай күресуге керек екендігін айқын көрсе де, мұны жариялап айтқызбайтын болған соң, бұған белсеніп кірген адамдар еңбекшіл табының арасында бұл сөздерді жасырын сөйлеп, жасырын еңбекшіл табының ұйымдарын біріктіріп, бұл тарихи күрестің түрлі өнер-білім, тәжірибе-тәсіл, жол-жобаларын құпия тарататын. Еуропаның әм Американың барлық елдерінде сол неше жылғы талас-тартыстың арқасында жұмыскер-еңбекшіл табы өзінің капитализммен күресу істерін, ұйымдасу істерін құпияламайтын болған. Өзінің мұң-мұқтажын, тілегін, жол-жобасын жариялап майданға салатын болғаннан бері жұмыскерлер-еңбекшілдер табы жылдан-жылға бірлігін зорайтып, жылдан-жылға күшейіп, жылдан-жылға тобын көбейтіп, жылдан-жылға жер-дүниені қалтыратып, дауысын, ұранын күңірентіп қаттырақ салып келеді. Сол ұзақ күреспен келіп Россияның жұмыскерлер-еңбекшілдер табы капиталистерді жеңіп, олардың үкіметін құлатып, барлық байлықты әм үкіметті өз қолдарына алғанына 5 жыл толды. Россияда еңбекшілдер табы үкіметті әм барлық байлықты өз қолдарына алғаннан кейін Еуропа капиталистері үрейленіп, сақтануда, Еуропаның жұмыскер-еңбекшіл табы күнбе-күн ереуіл жасап, капиталистермен күнбе-күн соқтығуда, күнбе-күн жұмыскер-еңбекшіл табының нахақ қаны төгілуде әм оған қарамай жұмыскер-еңбекшіл табының күші күнбе-күн артуда. Капиталистер барлық күштерін әлдеқашан жинап болған. Енді олардың жинайтын күштері жоқ. Олардың күштері күннен- күнге азаймаса, артпайды. Ал жұмыскер-еңбекшіл табы барлық күшін әлі біріктіріп болған жоқ. Барлық күшін әлі жинап болған жоқ. Еңбекшіл-жұмыскер табының күштері күннен-күнге артпаса, кемімейді. Ал күші күннен-күнге артатын болған соң жауын жеңбей қоймайды. Ол күн таянды. Қазірде дүниедегі ең айлалы жауыз Еуропаның капиталистері қалтырап қана отыр. Еңбекшіл-жұмыскер табы енді бір қаттырақ сұғып жіберсе быт-шыт болып құламақ. 1-Мамыр күнгі жалпы еңбекшіл табының арыстандай ақырғаны капитализм дүниесін әлек қылмай қоймайды.

Жасасын жер-дүние еңбекшіл табының тірегі ІІІ коммунистер интернационалы! Қазақстан еңбекшілдерінің атынан жер-дүниенің жалпы еңбекшілеріне туысқандық сәлем!

1917 жылдан бері Қазақстанның әрбір жиылысында, әрбір большевик бағытымен шыққан газет-журналдарында қазақ кедейінің теңдігі, кедей бостандығы деп айтып та келеміз, жазып та келеміз. Қазақстанның кедейлері байлардың құлдығынан қалай қылса құтылады?

Қазақ кедейі қайтсе теңеледі?

Қазақ кедейі қайтсе, бері болса жалпы Россияның, әрі болса бүкіл жер-дүниенің ұйымдасқан байлар табымен күрес майданына шыққан жарлы-еңбекшіл табының қатарына кіреді?

Кедейдің қайтсе көзі, санасы ашылады?

Міне, бұл мәселе күні бүгінгіше айтылып та, жазылып та отыр. Россия Коммунист партиясының жалпы 12-жиылысында «Ұлт мәселесі» деген мәселені қарағанда, бұрынғы орыс патшалығының құлдығында езілген орыс ұлықтарының босағасында «көзге түрткі» болған еңбекшіл халықтарды іс жүзінде теңелту үшін түрлі нұсқа көрсеткен. Ол нұсқаларының бірі «бұрынғы кемдікте жүрген ұлттардың қазіргі республикасында кәсіп дүкендерінің ошағы құрылсын» (очаги промышленности) деген.

Қазақ тәжірибесінің айтқаны бар: «Мың сіз-бізден, бір шыж-быж», —деп, қазақ тәжірибесінің осы айтқанына Коммунист партиясының «бұрынғы кемдікте жүрген еңбекшіл халықтарды шындап іс жүзінде теңелту үшін бұлардың қазіргі республикаларына кәсіп дүкенінің ошағы орнатылсын» дегені тура келеді. Біраз жылдан бері қазақ кедейіне «үйтсең теңелесің, бүйтсең теңелесің», — деп айқайлап келе жатырмыз. Онымыздан көңілдегідей толық іс шыға қойған жоқ. Қазақ кедейінің теңелуіне қатесіз екі жол бар: біреуі — оқу, екіншісі — Қазақстанда кедейлердің тап болып ұйымдасуы үшін әм кедейлер азып-тозып құрып кетпес үшін кәсіп дүкенін орнату, кәсіп дүкенін жүргізу. Қазақстанда бұзылып, жарылып, тоқтап жатқан кейбір кен шығаратын, тас көмір шығаратын зауыттардан басқа кәсіп дүкені (фабриктер) жоқ. Ал Қазақстанда әлі де болса фабриктерге керек әлі шикізаттар бар (мәселен: жүн-жұрқа, тері-терсек әм басқалар...) Кедей-жарлы қазақтар жаяулап жүріп келіп маңайдағы поселке-қалалардың көшелерінде жұмыс іздеп жүр. Жұмыс қылуға орын жоқ. Жұмыс жоқ. Егерде кәсіп дүкені, кәсіп ошағы болмаса, бұлар енді бір-екі жылда азып-тозып, өліп таусылмақ. Бұлар тозып кеткен соң қазақ кедейінің теңдігі деген сөздің айтуға орны да болмайды. Енді бұл қалаларда, поселкелерде жұмыс, кәсіп іздеп жүрген кедейлерге қандай жәрдем керек?..

Бұған Қазақстанның қирап, бүлініп жатқан зауыттарын жүргізуге шындап кірісіп, жүргізіп жіберу керек. Екінші, Қазақстан да өлі мал әлде де болса, аз болса да бар. Ол өлі малдарды іске жаратуға ешбір фабрик жоқ. Сол өлі малдарды шаруаға жарататын қылып шығарып отыруға Қазақстанның әр жерлерінде фабрик салу керек. Ең алдымен жүн-жұрқадан, қыл-қыбырдан түрлі шұға, түрлі мата істеп шығаратын, өзінде мың жарым, екі мыңдай жұмыскерлер істейтін, мата тоқитын фабрик салу керек. Ол фабрик ұсталықтың ен барып тұрған соңғы өрнегімен салынатын болып (по последнему слову техники), одан тоқылып шығатын шұғалар, маталар Петербургта, Мәскеуде шығатын маталардан артық болмаса кем болмайтын болсын. Фабрик қазақтың әлі де болса жүн-жұрқаға, қыл-қыбырға барлау жерінен, темір жол, пароход, тас көмір бар жерінен салынсын.

Бұл туралы мен біразырақ басқа жұрттардың білетін кісілерімен сөйлестім. Бұлар айтады: «Күллі Россияда ең бірінші жақсы мата — шұға тоқып шығарып тұратын фабрик Петроградта «Торитон» нұсқасымен салған фабрик. Қазақстанда бұдан жақсы қылып салуға болады. «Торитоннан» артық қылып фабрик салса, алтын ақшамен бір миллион сом кетеді. Жылына 100 мың пұт жүнді шұға, әр түрлі жақсы мата қылып шығарып отырады. Өзінде мың жарым адам жұмыс қылатын болады», — дейді. Алтын ақшамен бір миллион сом деген Қазақстан үкіметіне өте көп ақша әм қазіргі уақытта кімге де болса аз ақша емес. Бірақ бұған ұйымдасып, көп болып, бірігіп кіріссе, онда бір миллион сом көп ақша емес. Біздің ойымызша, бұл бір миллион сомның қақ жартысын Қазақстан үкіметі тауып бере алады. Егерде қақ жартысына үкіметпен серіктес болып, пайшы болып, жай қаражатты адамдар үкіметпен «компан» болып кіріссе, екі жағына да тиімді болады. Мұндай зор іске, бұлайша ұйымдасып кірісуді басқа, Қазақстаннан гөрі байырақ, өнерлірек жерлерде де істейді. Бір миллионның жартысын үкімет өзі мойнына алып, бес жүз мыңын жай адамдар алса, мақсат орындалар еді. Бұл «компан» болып, одақтас болып ұйымдасқан адамдардың бәрін ұйыстырып, фабрикті салдыру ісін басқарып отыратын Қазақстанның қазіргі кәсіп шаруасын басқаратын мекемесі болса (Кирпромбюро), бұл ісі ілезде ілгері басып, іске асып кетер еді.

Міне, осындай ретпен жалпы халық жұмылып бұл іске кіріссе, іс болар еді. Мұндай фабрик салынса, ұйымдасып салушыларға да пайда. Жылында пайдасын алып отырады. Үкіметке де пайда әм жалпы халыққа да пайда, жақын жерден қымбатқа жүн-жұрқа, қыл- қыбырын сатып отырып, жақын жерден арзанға түрлі қымбатты маталарды алып отырады. Әм бұлай болғанда ең абзалы, қазіргі кедейліктен қаңғырып жүрген қазақ жарлылары азып-тозып кетпей, құрасып, жиналып, ұйымдасып, жалпы жер-дүние еңбекшіл табының қатарына шындап кіре алады. Қазақстанда мұндай шұға маталар тоқып шығаратын бірінші ұлы дүкен, бірінші ұлы фабрик ең алдымен жүн-жұрқа молдау қалың қазақтың ортасы әм темір жолдары, үлкен өзен пароходы, көп тас көмірі бар Павлодар қаласында болу керек. Бұл іске Қазақстанның ең байлау деген аймақтары, Павлодар маңайындағы Семей әм Ақмола губернияларының қазақтары кірісу керек. Мұндай игі іске барлық Қазақстанда қызмет қылып жүрген азаматтар, әсіресе Ақмола, Семей азаматтары жергілікті халықты шақырулары керек. Халыққа түсіндіріп айтып, бұл жобаны іске асыру жағына барлық күштерін салулары керек. «Көп түкірсе көл болады» деген. Көпшілік кіріссе, болмайтын іс жоқ. Бұл туралы қандай болса да хабарларды, қандай болса да әркім өз ойларын, өз пікірлерін «Еңбекші қазақ» газетіне тез жіберіп отырсын.

Октябрь төңкерісі болып, Россиядағы жалпы еңбекшіл табының үкіметі орнағалы міне бес жыл болды. Сол бес жылдан бері «кедейге пәлен қылу керек, кедейге түлен қылу керек» деп, әм «кедей пәлен қылса теңеледі, кедей түлен қылса теңеледі» деп біз күні бүгінгеше айтып та келеміз, жазып та келеміз. Кеңес үкіметі, күллі Россиядағы бұрын езілген ұлттардың бәрі бұдан былай бұрынғы үстем-қожа болып, билеген ұлық ұлтпен енді тең деп барлық әлемге жариялап, әм барлық бұрынғы кемшілікте жүрген ұлттардың бәріне өзіңнің ішкі істеріңді өзің басқар деп автономия берді. Бірақ іс жүзінде бұрынғы езілген, қараңғылықта жүрген нашар елдер өзіне берілген теңдігімен пайдаланып жүр ме? Іс жүзінде берілген теңдік жемістерімен көңілдегідей пайдаланып жүр ме? Оған жауап: Бұрынғы езіліп қалған ұлттардың еңбекшіл халқы күні бүгінге шейін көңілдегідей барлық өзіне берілген құқықты, өзіне берілген теңдікті әлі күнге шейін толық қылып ала алған жоқ. Әм қазақ еңбекшілдерінің тұрмысына қарағанда, оның заңына, салтына қарағанда, көп уақытқа шейін өзіне берілген теңдікпен пайдалана алады» деп айтуға өте қиын. Әр халық, әр адам өзінің құқықтарын пайдалану үшін білімді, сауатты болу керек. Білімді, сауатты болу үшін ол халықтың, яки ол адамның шаруасы, тұрмысы берік әм жемісті болу керек. Ал Қазақстан халқының шаруасы берік пе? Жемісті ме? Жоқ, қазақ шаруасы берік емес, өте осал, өте әлсіз. Қазақ шаруасы көшіп жүріп, жерге жайып мал бағып, мал өсіреді. Мал өсіру шаруасы өте осал шаруашылық. Берік шаруашылық емес. Бүгін бар малдың ертең не болары неғайбыл. Биыл бай кісі келесі жылы кедей болуға мүмкін. Сол себепті қазақ шаруашылығы жемісті шаруашылық емес, қазақ шаруашылығының жемістері, мәселен, мыналар: қисайған аласа жер үй, тезек отын, түтін бықсыған пеш, қара сабын, жүн шекпен, шала илеген қайыс, білте шам. Мойны ырғайдай қотыр өгіз. Екі аяқты ағаш арба, шала айдаған егін, қарындашпен шайдың қағазына жазып шиге шаншыған әліпби... Берік, мықты, жемісті шаруашылық көшпелі емес, тұрғын елдегі қалалы елдікі. Мәселен, түзу кең үлкен терезелі үйлер, сарайлар, бір шетімен бір шетіне жетпейтін машина соқамен айдап тастаған егіндер. Мая-мая қылып, машинамен шауып, машинамен жинаған пішендер. Темір шенді күшті көк арба, саны аз болса да, ажарлы томардай өгіздер, бұл поселкеде... Ал қалада: кең сарайлы таза жарық үйлер. Пошта-телеграф, телефон, фаэтон, автомобиль, түрлі мата тоқитын фабрика, түрлі саймандар жасайтын зауыттар, школдар, монша, аурухана, дәріхана, электричество әм тағы толып жатқан саймандар... Міне, сондықтан қаладағы халықтар, одан қала берсе поселкедегі халықтар сауатты, білімді, өнерлі. Ал білімді, өнерлі, сауатты болған халық, яки адам өзіне берілген теңдік түгіл, берілмеген теңдікті де ала алады. Егерде білімсіз, сауатсыз болса, ол халық қанша айтқанмен беріліп отырса да толық қылып барлық құқын ала алмайды. Қазақ кедейінің бес жылдан бері барлық тұрмысынан көрініп отыр. Білімді, сауатты болу үшін алдымен оқу керек дейміз. Рас, оқу керек. Бірақ оқу үшін көшпелілікті тастап, ел жерге іргесін орнатып отыру керек. Егерде қала болмай, поселке болмай жүре берсе қазақ еңбекшісі оқып қатарға кірмек түгіл, өзіне берілген теңдіктерін алмақ түгіл, біраз жылда азып-тозып жоқ болып кетеді. Оны соқыр кісі ғана көрмес. Қазақ еңбекшілері жер кәсібіне айналмай, ұйысып ел болып, халық болмай күні бүгінгіше тұрып келген тұрмысымен тұра берсе, ешуақытта қатарға кіре де алмайды. Ешкіммен тең де бола алмайды, баяғы тезектің отын бықсытып, тезектің отын жылтылдатып жүре береді, ақырында бытырап, тозып жоқ болып кетеді. Қала салсам деген қазаққа үкімет барлық жәрдемін береді. Әм қала сала бастаған елден салықты да жеңіл алады, я тіпті алмай босатады да. Қазақ еңбекшілері, өзге жұрттың еңбекшілдерімен тең болам десең қала бол, әйтпесе қанша айтқанмен берілген теңдігіңді ала алмайсың. Бұл сөз қала салмай басқа істеріңді жөндеуге кіріспе деген емес. Бірақ ең ұлы жұмысың қала салып, отырғын, ұйымдасқан ел болу болсын деген сөз. Жер-жердегі көзі ашықтау адамдардың еңбекшіл халықтың алдындағы ең зор міндеті — қала салдыруға бас болу.

Англия үкіметі бізге түрлі іліктерді тізіп, қорқытып сөз салғаннан кейін біздің Кеңес үкіметі Англияның сыртын қампайтқан ызғарлы сөзіне тиісті жауап қайырды. Жауап қайырмай тұрып, аэропланмен кеңестік Россияның белгілі шешені жолдас Красин Еуропаның үкімет бастықтарымен ауызша сөйлесуге ұшып кетті. Красиннің асығуы — Англияның бізге жіберіп отырған «ызғарлы» сөзі емес. Біздің Италиядағы елшіміз жолдас Воровскийдің Швейцарияда өлтірілуі еді. Қазір Расин Англияға аэропланмен ұшып барып, Англияның сыртқы істерін басқаратын министрі Кронмен сөйлескен, сөздерінің қорытындысы әзір жарияланған жоқ. Кеңестік Россияға қанша ызғарлы қылып сөз салғанмен, одан зәредей қорқуға болмайды, ол бізді үрейлендіре алмайды. Өйткені Англия үкіметі Кеңес үкіметінің өзіне жау екенін әлдеқашаннан біледі, ол бұл күнге шейін ешбір жаулығын аяп қалған жоқ. Кеңестік Россияға барлық дүниедегі байлар үкіметі ешнәрсе қыла алмағандығы, сол әрбір байлар билеп отырған үкіметтің аңдысып отырған күшті жауы — сол халықтың өздерінің еңбекші жұмыскерлер табы. Жер-дүние еңбекшіл табы кеңес үкіметінің өздерінікі екенін жақсы біледі. Әм Россиядағы Кеңес үкіметіне жәрдемдерін мұршасы келгенше аямайды. Расин Англияға барғаннан кейін Англияның бас мекемесі, парламентінде жұмыскерлер партиясының бастығы Макдональд деген кісі Россиядан айтылған сөзі жайында Англия үкіметінен жауап сұрап, Кеңестік Россияға болысып жатыр. Бұған қарағанда, Англия үкіметі қанша көбігін шашып шабынғанмен ешнәрсе қыла алмайтындығы көрінеді. Еңбекшіл табы әм кеңес үкіметі соғысқа қарсы; бірақ жауынан қорқуды білмейді.

«Еңбекші қазақ» газетінің осы нөмірінде Россия Коммунист партиясының 12-жалпы жиылысының ұлт мәселесі тақырыпты шығарған қарары басылып отыр. Россияда кеңес үкіметі орнағаннан бері үстіміздегі ұлы революция, ұлы өзгерістің дәуірінде, тұрмыстың дөңгелегі қаттырақ зырылдап жылдам айналғандықтан, тұрмыс түрлі халге, түрлі жайға түскендіктен, әзір бұрынғы езілген ұлттардың еңбекшіл еліне автономия берілсе де, «ұлт мәселесі» деген мәселе тереңнен қозғалып, анықталып қаралып, дұрыс көңілдегідей шешілген жоқ еді. Бұрынғы езілген ұлттардың еңбекшіл елінің надандығынан, өнер-мәдениет ретінде артта қалғандығынан закон алдында, қағаз бетінде құқықтары бұрынғы зор ұлттармен бірдей болса да, іс жүзінде түрлі реттерде бірдей бола алмай келген еді. Бір нәрсенің кемдігін, бір істің мінін сол нәрсеге таныс кісі, сол іске жетік кісі артығырақ біледі. Қағаз бетінде теңдік алғанмен, өзінін надандығынан, іс жүзінде кейбір реттерде теңдік ала алмайтындарын әр ұлттың өзінен шыққан коммунистері артығырақ біледі. Әр халықтың түрлі мінезін, түрлі заңын, түрлі салтын, түрлі мақсатын, түрлі дертін сол халықтың өзінен шыққан коммунистер артық біледі. Жалпы кеңес құрамасының біздің Қазақстан тәрізді шеткі республикаларында осы тақырыпты бұрынғы зор болып қалған ұлттан — орыстан шыққан коммунистермен, бұрынғы кем болып қалған кірме, уақ ұлттардан шыққан коммунистердің араларында кейбір шет республикаларда ұғыныспағандық болып келді. Ол ұғыныспағандық кейбір уақыттарда алалыққа да айналып кетіп жүрді.

Ондай мақтауға келмейтін істерге кім айыпты, кім айыпсыз екенін кім білсін. Бірақ әлгі жұртқа белгілі «ұлтшылдық» (национализм) дегенді, «өзімшілдік», «отаршылдық» дегендерді (шовинизм, колонизаторство) қоздырыңқырап жіберу шарттарының бірі сол ұғыныспағандықтан шыққан ала көздік еді. Мемлекетке, Коммунист партиясына бұрын кем болып қалған ұлттан шыққан «ұлтшылдық» қатерлі ме, жоқ бұрын ұлық, қожа болып қалған зор ұлттан шыққан «өзімшілдік», «отаршылдық» қатерлі ме? Бұған 12-партия жиылысы дұрыс, тура жауап берді. Бұған 12- жиылыстың қарарында: «партияның әм кеңес үкіметінің жалпы істеріне, жалпы бағытына ең үлкен қатерлі, үлкен кеселді, зиянды нәрсе бұрынғы зор болып қалған елден шыққан «отаршылдық», «өзімшілдік» деген, ең аянбай күресетін затымыз осы деген. Бұл күнгеше біздің айтып келгеніміз дәл осы 12-партия жиылысының шығарған қарарының бағыты еді. Қайта, біз ұлтшылдықпен, отаршыл өзімшілдікпен қатар бірдей, тең күресу керек деуші едік, 12-партия жиылысы бізден де әрмен, бізден де қатты кетті. 12-партия жиылысының ұлт мәселесі туралы белгілеген жобасы өте қолайлы, бірақ оны іске асыруға кірісу керек. Партияның ілгергі аңғарын, жалпы бағытын шын ойлайтын коммунистер бұл 12-жиылыстың шығарған қаулысын іске асыруға қамалға қоюға шындап, екпіндеп кірісуі керек. Партияның бұл қарарын іске асыруға ойламайтын адамдар партияның әм еңбекшіл табының досы болмайды.

1923 жыл.

Соңғы уақыттағы Еуропа үкіметтерінің түрлі әрекетіне қарағанда, еңбекшіл табын тырнақты шеңгеліне езіп-қысып алу үшін бұлардың барлық күшін аямай аласұрып кіріскені көрінеді. «Англия үкіметі найзасын оқтап Кеңес үкіметінен ақы даулап, әм басқа түрлі де ілік қылып, пәлен сағатта жауап бер, әйтпесе маған өкпелеме...» — деп сөз салды. Швейцарияда Кеңестік Россия құрамасының елшісі жолдас Воровскийді өлтірді. Және Польша жерлерінде Кеңес үкіметімен жауласып жүрген жандаралдар кеңестік Россияға жыланша көздерін тігіп, жиналысып, астыртын сөйлесуде. Еуропаның әр мемлекетінде еңбекшіл табының мақсаттарына қарсы әрекеттер қылуға партиялар, ұйымдар жасалуда. Бұлардың, яғни жер дүниедегі байлар, төрелер таптарының әм олардың шашбауларын көтеріп қалған, оларға жандары сатылған қулардың барлық тілек, барлық мақсаттары жер-дүниедегі қаттырақ ұрандасып, күштірек күңіреніп байлар, төрелер табына қарсы қозғалған еңбекшіл табын қанды шеңгелдерімен қаттырақ қысып, әлі де болса біраз езбек. Бірақ бір қозғалған еңбекшіл тап жауын жеңбей, жер дүниедегі барлық билікті, барлық үкіметті өз қолына алмай, жер дүниеге бірдей, барлық адамзатқа бірдей теңдік жасамай қоймақ емес. Қазіргі Еуропа үкіметтерінің бұл аласұрып істеп отырғандары «бөрі арығын білдірмес, жауына сыртын қампайтар...» дегендей. Бірақ онымен еңбекшіл табын, ол еңбекшіл табының тіреуі болып отырған кеңес үкіметін қорқыта алмайды. Қанша соғысқа қарсы болса да, қан төгуге әм қан төккізуге қарсы болса да жалпы еңбекшіл табы әм оның тіреуі кеңес үкіметі ешуақытта жалпы жауынан, байлар, төрелер табынан қорқып, қорғалап көрген емес. Англия үкіметінің қорқытып, шарт қойып салған сөзіне (нотасына) Кеңес үкіметі тиісті жауабын қайырды. Кеңес үкіметінің қайырған жауабын Англиядан басқа Кеңес үкіметінің өзге жаулары да дұрыс деп жатыр. Және аэропланмен барып Англияның сыртқы істерін басқаратын уәзірі Керзонмен, Кеңестік Россияның елшісі Красин жолдас ауызша да сөйлесті. Сөйлескенде Керзон Англияның Кеңес үкіметіне жіберген сөзін өңдеп қайта айтқан және Красинмен бір жұмадан соң сөйлеспек болған. Англияның жоғарғы заң-закондерін шығарып қарап отыратын мекемесі — парламентінде жұмыскерлер табынан кіріп отырған депутаттардың үкіметтен бұл уақиға туралы түрлі жауаптар сұрағаннан кейін әм Англияның жұмыскерлер партиясы Кеңестік Россияға достығын білдіргеннен кейін Англия үкіметі бұрынғы дауын өзгертіп, тікірейген түктерін азырақ жұмсартып сөйлеген көрінеді. Англияның Кеңестік Россияға өте-мөте қаһарын тігетін себебі — бұл уақытқа шейін Англияға жем болып келе жатқан жақын күншығыс халықтарының Кеңестік Россияға достық көздерімен қарай бастағандары әм сол жақын күншығыс халықтарының Англияға қарсы қозғалыс жасай бастағандары. Жақын күншығыстың, яғни Түркия, Арабия, Персия, Ауғанстан, Үндістан, Мысыр жұрттарының қазіргі уақыттары Англияның құлдығынан құтылуға әрекет қылып, ұрандасып қозғала бастағандарын Англия үкіметі Кеңес үкіметінен көреді. Кеңес үкіметінің барлық жер-дүниедегі зорлықшыл таптарға қарсы екені рас. Кеңес үкіметінің Еуропаның отаршыл, обыр үкіметтеріне қарсы екені рас. Әм олардың қорқытқанынан ешуақытта қорықпайтыны да рас. Кеңес үкіметінің қорықпайтыны — оның тіреуі болып отырған еңбекшіл табы қорықпайтындығынан.

Коммунист партиясының жалпыроссиялық 12-жиылысы тұрмыстың әрбір қалтарысын бажайлап ақтарып, тексеріп қарап, кеңестік Россияның құрамасының жалпы тұрмысын жөндеуге, 14-ші жылдан бері сыртқы әм ішкі соғыстардың салдарынан халықтың күйзелген, бүлінген шаруасын, шайқалған дәулетін оңдау мақсатын көздеп, кеңес құрамасының әрбір бұрынғы езілген, бұрынғы кемдікте жүрген ұлттарын бір-бірімен теңелтіп, барлығының тұрмысын іс жүзінде жөндеуге түрлі шарттар көрсетіп, қарарлар шығарды. Қазақстан тәрізді бұрын Россияның патшасының әм ұлықтарының ызғарын көріп қалған, өз арасында еңбекшіл — кедей табы өз байларының тізесін көріп қалған халықтарға 12-партия жиылысының ең бірінші мағыналы, керекті мәселесі — ұлт мәселесін тура шешуге жол көрсетіп қарар қылғаны. Бұл туралы «Еңбекші қазақ» газетінің нұсқап, жол көрсетіп шығарған қарарын қазақшаға аударып басқанбыз. Ұлт мәселесін тура шешуге жол көрсеткенде 12-партия жиылысының бірауыздан айтқан сөздерінің шығарған қарарының қорытындысы мынау: 1. Бұрынғы қорлықта, кемдікте жүріп қалған ұлттардың арасы мен Россияның енбекші табының арасын жақындастыру, бұрынғы қожа болып қалған орыс ұлтына уақ ұлттардың сенімсіз қарауларын жойдыру. 2. Бұл айтқан мақсатқа жету үшін іс жүзінде орыс еңбекшіл табының кеңес үкіметінің уақ ұлттарға теңдік, ерік, билік беретінін көрсету, жергілікті уақ ұлттардың көп жерінде мекемелерде істі сол уақ ұлттардың ана тілінде жүргізу. 3. Мекемелердің басқармаларына жергілікті ұлттардың адамдарын көп кіргізу. 4. Бұрынғы өнер-білім ретінде, өнеркәсіп дүкендері, кәсіп шаруалар ретінде артта қалған уақ ұлттардың мекендерінде өнер дүкендерін, кәсіп дүкендерін орнатып, соларды жүргізу (промышленность). 5. Әскер алынбай жүрген уақ ұлттардан әскер алынып, олардан бөлек ұлт әскерін жасау керек деген. Қысқасы, бұрынғы кемдік көріп қалған ұлттарға көбірек сенім қылу керек деген.

Міне, біразы осы. Тағы да көп шарттар, көп нұсқалар көрсеткен. 12-жиылыстың бұл айтқандарын орнына келтірсек, Коммунист партиясының бұрынғы кемдік көріп қалған Россиядағы уақ ұлттар былай тұрсын, күллі күншығыс халықтарына алақаны жайылады. Сонда ғана Кеңес үкіметінің негізі бекіп, жер-дүниеге қанатын еркін жаяды. Мұны жиылыстың қарарында анық қылып айтты.

1923 жыл.

Темір жолы жоқ, көлбеген, қиырсыз кең бетпақ далалы Қазақстанға әуе кемесінің керек екенін бірде жазып еткенбіз.

Әуе кемесі дегеніміз аспанға ұшатын аэроплан.

Аэроплан атан түйемен алты ай жүретін жерге алты сағатта жетеді. Бір шеті мен бір шеті алты айлық жол, бір шеті мен бір шетіндегі қазақтары бірімен-бірі қатынаса алмайтын Қазақстанға ойды, қырды, тауды-тасты, шөлді, көлді тыңдамай, қанаты талмай, үстіне жүк артып құстай ұшатын әуе кемесі — аэропланның өте керек екеніне ешкім «керек емес» деп дау қылмайтын шығар. Әуе кемесін күшейтуге әуелі темір жолдары бар Россияның зор қалалы, өнеркәсіпті аймақтары да қатты кірісіп жатыр. Қазір Мәскеуде әуе кемесін күшейту мақсатымен қауымдар ашылып, күн сайын түрлі жәрдемдер жинап жатыр. Күніне әуе кемесіне арналып қанша жәрдем жиналып жатқандығы Мәскеу газеттеріне жарияланып отыр. Мәскеудің үлгісімен Қазақстанның орталық бас мекемелерінің мекен қылып отырған қаласы Орынборда да Қазақстанда әуе кемесін жүргізіп әм оны күшейту мақсатымен қауым ашылды. Бұл қауым Қазақстан әуе кемесіне жәрдем жинауға кіріседі. Қазақстанның барлық қалаларына әуе кемесіне жәрдем жинауға кірісуге нұсқалар жіберді. Бұл Орынбордағы әуе кемесінің қауымы біраз ақша жинады. Ол жиналған ақша бір аэроплан сатып алуға толғанда, Мәскеуден аэроплан алынып, Қазақстанның иен даласына ұшып, әр жерлеріне бара бастамақ. Қазақстанның үкіметі отырған қаласы Орынбор. Орынбордан Қазақстанның әрбір шеткі қалаларына әм ол шеткі қалалардан Орынборға хат-хабар поштамен бір ай, хат те екі ай, хат те кей уақыттарда үш айларда да әрең келетін еді. Егерде хат-хабар пошта бұл араларға аэропланмен қатынасса, хат-хабарларды Қазақстанның қай түкпірінен болса да Орынбор күн жарымдарда алып отырар еді. Әм Орынборға бермек болған хабарын Қазақстан шеттеріндегі қай қаласы болса да күн жарымдарда жеткізіп беріп отырар еді. Үкіметпен, үкіметтің губерния, уез әм болыстағы, ауылдағы бұтақтары, губерниялық, уездік, болыстық, ауылдық исполкомда әм олардың әрбір бөлімдері де жылдам, тез хабарласып, қатынасып отырса, халықтың қай ісі болса тез түзеліп, әлденіп жөнге салынып, халықтың түрлі бұтақты шаруашылығы тұрмысы оңдалып кетер еді. Халықтың, үкіметтің істері оңалған соң ол халықтың өнер-білім істері де тезірек дүрілдеп, гүлденіп алға басып кетер еді. Жақын арада Қазақстанның орталық бас мекемелері бір аэроплан алуға ақша шығарды. Ол ақша кешікпей Мәскеуге жіберіліп, Мәскеуден бір аэроплан алынбақ. Бұл аэроплан Қазақстанның тұңғыш аэропланы болады. Және Қазақстанның әскери комиссариатына Мәскеудегі жалпы Россия кеңес құрамасынын әскери бас мекемесі бір аэроплан бермек болды. Сөйтіп Қазақстанда жақын арада екі аэроплан болмақ. Бірақ бұл йен жалпақ Қазақстанда екі аэроплан ешнәрсе болмайды. Қазақстанға ең аз болғанда губерния басына бірден, екіден аэроплан керек. Қазақстанның әрбір губерниясы тез ақша жинап, тез арада бірден, екіден аэроплан алулары керек. Мәселен, жіберген пошталары екі ай, үш айларда әрең келетін Семей, Ақмола, Бекей губернияларына бір-бірден аэроплан алу қиын нәрсе емес. Жалғыз-ақ бұл іске губернияда отырған азаматтар мұрындық болып, бастап, өздері жұмылып кіріссе, лезде-ақ болатын іс. Адам баласы істеймін деп шындап кіріссе, қандай қиын нәрсе болса да істемей қоймайды. Губерниялар аэропланға ақша жинау керек. Бұл туралы біздің губерниялардағы газеттеріміз де жазып, халықты бұл іске қатты, жалықпай шақырулары керек. Жан-жануардың тіршілігіне керек азықты қан тамырлары арқылы денеге таратып отырады. Мемлекет дене мысалында болғанда, сол мемлекеттің қатынасу, хабарласу мекемелері қан тамыры есепті болады. Қан денеге жылдам, тез уақытында тарап отырса, тән саламат болады. Қан біртүрлі әлсіз тарап отырса, бөгеліп тарап отырса, тән саламат болмайды, кеселді ауру болады. Тән зағиф болады әм ақырында ауыр тұрмысқа шыдай алмай әлсіз кеселді аурудан өледі. Бұл уақытқа дейін Қазақстан мемлекеті әлсіз, ауру тән мысалында болып келеді. Елдегі түрлі бассыздық, түрлі тәртіпсіздік сол ауылмен, елмен, үкіметтің арасының жөнді қатынас, хабарластарының болмай келгендігінен. Халықтың үкіметтің жайы осы халде бара берсе, ол халық халық болып, мемлекет атанып отыруы өте қиын, өте қауіпті нәрсе. Қазақстанның болашағын ойлаған азамат Қазақстанның тұрмысын басқа өнерлі халықтардың тұрмысына жақындастыруға тырысу керек. Алдыңғы түйесі үкілі, қырғауылды, қызыл-жасылды кілем жапқан, шайқалса су төгілмейтін сырғалы, жорғалы, қарқаралы, сәукелелі сұлулар жетектеген қоңыраулы көштердің заманы етті. Ол қайта келмейді. Ол қайта келем десе де керегі жоқ. Енді халық — халық бола алады, егерде аэропланды, темір жолды, автомобильді, электрлі, соқалы, машиналы, зауытты, фабрикті болса ғана. Қысқасы, Қазақстанның әр губерниясы аэроплан алуға ақша жинап, тез ұшатын болулары керек.

«Еңбекші қазақтың» алдыңғы нөмірлерінде жалпы Еуропадағы байлар билеп отырған мемлекеттердің бәрінін де соңғы уақытта Кеңестік Россияға қанды қара пышақтарын оқтала бастағандарын жазып едік. Күллі Еуропаның мемлекеттеріне бас болып отырған — Англия үкіметі. Жер жүзінде қай мемлекет, қай үкімет, қай халықтың байлары, мырзалары өте жауыз деп білетін кісіден біреу сұраса, жер жүзіндегі ең обыр, өзімшіл мемлекет, ең жауыз, залым, ең обыр, өзімшіл үкімет Англия дер еді. Англияның бұл «сүйкімді» сипаттары жаңа ғана мәлім болып отырған сипат емес. Бұл жер-дүниедегі жалпы әлемге талай заманнан бері қарай мәлім болып келе жатқан «сүйкімді» сипаттар. Өзінің обырлығының арқасында жеті теңіздің ортасындағы Англия тімтініп жүріп, жер-су кезіп жүріп, өнер-білім ретінде ерте туып, кеш қалған күншығыс халықтарының 500 миллиондайын өзіне бағындырып алып, қанды тырнақты шеңгеліне ұстап алып, 500 миллион адамы бар әлсіз елдердің қандарын басқаша сорып отыр. Бұл сорылып отырған елдер: Мысыр, Үндістан, Ближстан, әм басқа күншығыс халықтары. Тойымсыз құлқынына бұл елдердің қаны аз болған соң Англия сол күншығыстағы Түркия, Ауғанстан, Персия халықтарын түрлі ретпен, түрлі сырты сұлу арам айлаларымен меңгеріп, керіп әкетіп, соңғы жылдарда әбден бірте-бірте жұмсақ табанды тырнақтарын батырып, шеңгелдеп алып бара жатқан соң, күллі күншығыс халықтары Англияның бұл жауыздығына қарсы бас көтеріп, қозғала бастаған. Жалпы зорлыққа қарсы Кеңес үкіметі Россияда орнағаннан бері, әрине, ең бірінші жауы — Англияның мырзалары болған, ең бірінші қарсы күресетіні — Англия үкіметінің саясаты болған. Англия үкіметі Кеңес үкіметі Россияға орнаған күннің ертеңінде-ақ жалпы зорлықтың көрін қазатын үкіметтің туғанын көре сала, Кеңес үкіметін құлатуға амалдарын құра бастаған, жауыздықтарын жүргізе бастаған. Кеңес үкіметі сөзімен ғана Англияның құлдығында езілген жалпы күншығыс халықтарына ара түсті. Осыны көріп, 5 жылдан бері Кеңес үкіметін құртуға түрлі пәлеліктерін жүргізіп келіп, ештеңе істей алмаған соң, жақын арада әртүрлі пәлелерді жіпке тізіп, Кеңес үкіметін ызғарлы түрімен қорқытып «пәлендей істерді істе, әйтпесе мен сені жау деп санаймын, онда маған өкпелеме!» — деп сөз (нота) салған. Ол сөздеріне Кеңес үкіметі өзінің қан төккізуге әм қан төгуге қарсы белгілі пиғылын білдіріп, оның іздегі отырған қаупіне Соқтықпау үшін орынсыз болса да, жолсыз болса да, Англияның кейбір серт қойып сұраған орынсыз ақыларын бермек болып, біраз «істе» деген істерін істемек болып жауап қайырған. Қазақтың мақалы бар, «бұға берсең, сұға береді» деген. Соның көріндей, Кеңес үкіметі Англия үкіметінің ілік іздеген жауыз мырзаларымен соғысып кетіп, жарты миллион адам баласының қанын төгуден қашып, жауымыздың кейбір орынсыз сұрағандарын бергенін көріп, Кеңес үкіметін мысықтың аяғындай табаны жұмсақ, тырнағы қанды қолымен арқаға қағып қойып, тағы да құлқынын кеңірек аша түсіп, Кеңес үкіметіне тағы да екінші сөз (нота) салып отыр.

Англияның салып отырған екінші сөзі де (нотасы да) әм оған қайырған Кеңес үкіметінің екінші жауап нотасы да «Еңбекші қазақтың» әр нөмірінде басылып отыр. Кеңес үкіметінің тіреуі — бері болса Россия еңбекшіл табы, әрі болса жалпы жер-дүние еңбекшіл табы, кімнің дұрыс, кімнің теріс екенін көріп отыр.

Еңбекшіл қазақ халқының жастары әскерге алыну керек деген мәселе әбден піскен мәселе еді. Бұл күнге шейін бұл мәселенің жарыққа шықпай келе жатқаны — қазақ еңбекшілерінің бұл іске даяр еместігі, надандығы әм кеңес үкіметінің бұл мәселені іске асыруға мұршасының келмей жатқандығы еді. Мәскеуде болып өткен Россия Коммунист партиясының 12- жалпы жиылысы бұл мәселе туралы мынадай қаулы шығарған: Бұрынғы әскери тәртіп бойынша алынбай жүрген ұлттардың автономиялы республикаларында әм бұрынғы әскерге жастары жалпы ретпен алынып жүрсе де, бірақ өз алдына бөлек әскерлері болмаған уақ ұлттардың республикаларында өз алдына бөлек әскерлер жасалсын деген. Қазіргі уақытта жанды Россияның кеңес құрамасының орталық үкіметінің беталысына қарағанда, 12-партия жиылысының жасаған қаулыларының бәрін іске асыруға кіріскен көрінеді. Сол 12-партия жиылысының ұлт мәселесі туралы шығарған қарарының бір қаулысы осы жоғарғы көрсетіп отырған әскер мәселесі. Қазақ еңбекшіл жастарының әскерге кіруінің жалпы еңбекшілдер табына зор пайдалы іс екенін айтып жатудың көп қажеті жоқ. Жалпы жер жүзінің еңбекшіл табы майданға шығып, қатар түзеп өздерінің жалпы тарихи жауы — байлар табымен күрескенде әр ұлттан қосылған еңбекшіл халықтың күшті, білімді, өнерлі болуы қажет. Білімсіз, өнерсіз, надан болған халық күшсіз, әлсіз болады. Алысқан, аңдысқан жауын жеңу үшін еңбекшіл тап, адамзаттың бар білімін, бар өнерін, бар тәжірибесін үйренуі керек. Сүйтсе ғана еңбекшіл тап өзінің жолын тура көздей біледі, сүйтсе ғана еңбекшіл табы күшті болады. Сүйтсе ғана арбасқан тарихи жауын жеңе алады. Қазіргі Россияда болып жатқан таптар күресінің (тап революциясының) мақсатына жетіп, жер-дүниеге жайылып, орнап қалуына, сол тап күресі майданына әр ұлттардан шығып, дауыс қосып ұйымдасқан еңбекшіл халықтардың бәрінің бірдей білімді, бірдей күшті, бірдей қарулы болуы керек. Ал олай болу үшін, сол жалпы еңбекшіл табының бір бөлегі — қазақ еңбекшілерінің жастары қызыл әскерге кіріп, жалпы майданға шығып, жалпы еңбекшілер ұранына дауыстарын қосуы керек. Орыстың жұмыскерлерінің, кедей, крестьяндарының қызыл әскерінің алып берген бостандығын пайдаланып, әскерге кіріп, бірге майданға түсуді мойнына алмай отыру — қазақ еңбекшілдеріне үлкен кемдік... «Алыс болса аулыңа бармаймысың?» дегендей, қиын екен деп іске кіріспеу дұрыс емес. Бұған алдымен әр губернияның пікірі керек. Бұған жалпы ынта керек. Енді бұл іске тез кірісу керек.

1923 жыл.

Темір жол салынып, отарба жүргеніне, судың үстімен пароход жүргеніне, судың астымен сүңгуір қайық жүргеніне, құрғақ жай ғана жолмен автомобиль жүргеніне едәуір уақыт болды. Бұл айтылған заттар алғашқы шыға бастағанда әбден жалпы жер-дүниеге жайылғанша, оларға әркім-ақ мініп жүре бастағанша қара халық нанар-нанбас болып жүрді. Казіргі уақытта бұл айтылған заттар һәм олармен бірге алыс жерден тез хабар алатын телеграмм, телефон деген зат та жалпы әлемге таныс болып, жалпы әлемнің тіршілігіне ең бір керекті заттардың бірі болып алды. Бұл айтылған заттардың бәрінен соңырақ әуе кемесі — аэроплан жасалып шықты. Аэроплан шыққанда да қара халық ете наныңқырамай, нанса да оны бір ойыншық үшін, еріккеннен жасалған нәрсе ғой деп жүрді. Бірақ өнерлі, ғылым ретінде алға кеткен халықтар олай деп бұған жеңіл қараған жоқ, аэроплан шығысымен одан өрнек, үлгі алып, әуелгі түрінен де жылдам, бірте-бірте шеберлеу қылып, жақсылау қылып, күштілеу қылып, көбейтіп жасай бастады. Өткен дүние жаһангерлер соғысында, Германия Еуропаның ортасында, қалың жауларының ортасында отырып әуе кемелері көп һәм күшті болған соң, дүние айналған мұхит теңіздерінің ортасындағы жазира аралдардағы Англияға әуе кемелерімен барып оқ жаудырып, һәм теңіздердің астымен барып оқ жаудырып жер-дүниені шулатып жүрді. һәм сол зор өнер шебер ұсталықтың арқасында, күшті әуе кемесінің арқасында, жалғыз Германия жер-дүниеге қарсы майданға шығып, жеңілмей белдесіп тұрды. Әуе кемесі қазіргі уақытта жалпы әлемге жайылып болды. Жалғыз-ақ әуе кемесімен таныс емес, әуе кемесі — аэропланды білмейтін бірен-саран соқыр халықтар ғана болар. Қазіргі уақытта жер-дүниедегі халықтардың көбі аэроплан мініп, аспанға ұшып қатынасып жүргенде, бір шеті мен бір шеті «атан түйемен алты айлық жол» болатын біздің Қазақстанда бір де әуе кемесі жоқ. Әуе кемесі ең алдымен Қазақстан тәрізді темір жолы жоқ, пароход жүрген өзен-сулары жоқ, жері қиырсыз шалғай бетпақ далалы халықтарға керек. Әуе кемесі — аэроплан ойыншық емес. Өзен-суларды, шөл дала, тау-тастарды таңдамай, мықты атпен ұзақ күн жүріп баратын жерлерге сағатқа жетпей баратын жүйрік көлік. Еуропадағы, Америкадағы әуе кемелерімен ұшып қатынасып жүрген халықтардың қала-қалаларының аралары, ауыл-ауылдарының аралары темір жолдармен, пароходпен, телеграмм һәм телефондармен байланысқан, отарбамен, пароходпен һәм автомобильмен қатынасқан. Бірақ олардың бәрінен жылдам жүретін болған соң, бұл жердегі халықтар қазір аэропланмен жүре бастайтын болды. Ал біздің Қазақстанға қарасақ, жерінде темір жол жоқ, шөл, бетпақ дала, пароход жоқ, автомобиль жүруге қара жол жоқ, жері шалғай. Міне, сол себепті қатынасуға, хабарласуға Қазақстанға ең қолайлы, ең арзан түсетін көлік — аэроплан. Аэропланды алу қиын емес, халық ақша жинап, үкіметтің сайлап қойған мекемелеріне тапсырса, көп түкірсе көл болып аэроплан сатып алынып отырылады. Қалалар мен ауылдардың араларында жиі қатынас болмаса, Қазақстанның үкіметі мен елінің арасында жиі хабар қатынасы болмаса, ел-халқы болып жатқан істерден хабарсыз болады. Ел саясат, өнер, білім ретінде артта қалады. Соқыр болады. Мұндай жалпы ел үшін игі істерге шақырып жазған сөздерді құр оқып тастамай, ойланып іске асыруға шындап кірісу әркімнің мойнындағы азаматтық міндеті. Бұл іске ұмтылу өнерге ұмтылудың белгісі.

Россиядағы қазіргі әуе кемелерін даярлап беріп, жүргізіп тұрған «добролет» деген ұйым осы алдымыздағы тамыз айының 20-кезінде даяр болатын 12 аэропланның бірін Қазақстанға бермек. Бірақ бергенде, текке бермейді, ақшаға сатып береді. Сол айтылған тамыздың 20-да аэроплан аларлық ақша жиналып «добролет» ұйымының қолына беріліп қойылмаса, Қазақстанға айтылған аэроплан берілмей, басқа біреуге беріліп, Қазақстан құр қалуға мүмкін. Өйткені қазіргі уақытта қатынас хабарға ен жақсы көлік аэроплан болғандықтан, аэроплан алу үшін ақша жинап, аэроплан даярлайтын «добролет» ұйымына ақшаларын тығушылар көп. Сүйтсе де оған қарамай, сол тамыздың 20-на шейін ақша тапсаңдар Қазақстанға бір аэроплан берейік деп, бізге уәде қылып отыр. Түнеу күнгі ретте аэроплан алу үшін Қазақстанның әр тарау шаруаларын басқаратын аймақтың 4 мекеме орталарынан ақша шығарып, бір аэроплан алмақшы болған еді. Бұлар Қазақстанның еңбек қорғау мекемесі, азық-түлік мекемесі, мемлекет-сауда мекемесі әм шаруа-кәсіп мекемесі. Бұлардың шығарған ақшалары 16 мың сом алтын еді. Бұл шығарған ақшасын айтылған 4 мекеменің кейбіреулері ауырсынып бере алмады әм тәуір аэропланның бағасы 16 мың сом алтыннан көбірек болды. Аэроплан әсіресе жері кең, шалғай, темір жолы, телеграмма, телефоны жоқ, бар болса нашар, кеме жүретін суы жоқ біздің Қазақстанға өте қажет екенін жұрт білсе керек. Кейбіреулер автомобильді айтар. Автомобиль судан өте алмайды, таудан аса алмайды, жол сызбен жүре алмайды. Дауам жолмен жүретін болса да 4 аяқты жорғалаған хайуан тәрізді.

Ал аэроплан — құс.

Кұс болғанда қанаты талмайтын, денесі құрыш, ертегідегі «самұрық құс» тәрізді жүйрік, күшті әм ұшқыр құс.

Аэроплан — Қазақстанға өте керек көлік.

Бұл туралы Семейден басқа біздің Қазақстанның өзге жерлері үндемей жатыр. Басқа губерниялардағы іс басындағы жолдастардың не қылып жүргенін біз білмейміз. Қазақстанның әр губерниясы шындаса бір-бір аэроплан алуға да шамасы келеді. Бірақ іс басындағы жолдастар үндемейді. Не бұл жалпы Россия құрамасының кірісіп жатқан ісін естімеген тәрізді, не керек қылмаған тәрізді. Не, не қыларын білмегендіктен үндемей жатқан тәрізді. Көп ақша ғой, жинай алмаймыз деп қорқатындар да бар шығар. Бірақ ол қате, «көз қорқақ, қол батыр» деген, шындап кірісіп істей бастаса болмай қалатын нәрсе жоқ. Бұған губерниялардағы әлеуметшілікке кірісіп жүрген талапты жігіттер шындап енді тезінен кірісуі керек. Жинаған ақшалары өздері аэроплан сатып алуға жетпейтін болса, ақшаларын мұнда Орынборға жіберулері керек. Біз аэропланды жалпы Қазақстан үшін аламыз. Бірақ ақшаларын жинасымен бағасы түспес үшін тез жіберіп отырулары керек. Аэроплан — кейінгі келешек жас буынымыздың қанаты. Қазақстанның келешектегі қанаты үшін, әлеуметшіл жолдастар, күштеріңді аямаңдар!

Қазақстанда кеңес сайлау мезгілі таянды. Орталық қаладан алыс кейбір жерлерде болыстық исполкомдардың сайлаулары болып та өтті. Бірақ бұл сайлаулардың қалай өткенін білмейміз. Кеңес үкіметінің ұлы жобасы, ұлы бағыты болыстық сайлаудан бастап — жалпы еңбекшіл табының мақсатын көздемейтін адамды, бай әм жуан жұдырық адамды сайлауға кіргізбей, ел билеу тізгінін еңбекшіл табының жалпы бағытымен жүретін, еңбекшіл табының пайдаларын ғана көздейтін адамдарға беру. Еңбекшіл табының өз билігін өзіне беру. Ел билеу тізгінін байларға, күшті жұдырықтарға бермей өз қолына алып, қызмет басына өз кісілерін қою үшін еңбекшіл халық тізе қосып, жұмылып бұл іске кірісулері керек. Бұрынғы патшаның заманындай енді байлардан, күшті жұдырықтардан қорқатын емес, бұрынғы бұғып қалған еңбекшіл халық енді бүкшеңдемей төрден орын алулары керек. Еңбекшіл халықтың күшті қорғаны — Кеңес үкіметі. Рас, кейбір сайлауға шыққан Кеңес үкіметін сыртынан алдап жүрген адамдардың байларға, күшті жұдырықтарға болысып кететіндері де болатын, бірақ ол үшін Кеңес үкіметінің істегені осы ғой деп еңбекшіл халық қорқып, бүкшеңдеп байларға, күшті жұдырықтарға билікті беріп жібермеуі керек. Қандай айламен болса да сайлаудан өткен еңбекшіл табына жат адамдар білінсе Кеңес үкіметі оларды қоймайды. Ондай арам ойлы, еңбекшіл табының мақсатын көздемейтін адамдарды ел билеу ісіне ие қылмайды.

Қазақстанда Кеңестер сайлауы кей жерлерде болып жатыр. Кей жерлерде болайын деп жатыр. Кеңес үкіметі жалпы еңбекшіл табының үкіметі екендігі революциядан бері айтылып та келеді, жазылып та келеді. Қазақ еңбекшіл табы тәрізді білім ретінде артта қалып, өз тізгінін өзі толық қылып ала алмай келе жатқан халыққа: «Кеңес үкіметі жалпы еңбекшіл табының үкіметі, өз үкіметіңді өз қолына ал, кеңес сайлауларында сақ бол. Байлардан қорғалама, ауылдық, болыстық әм одан жоғарғы кеңестерге байлар әм байларды жақтаушылар кіріп кетпесін» деп әр уақытта айтып отыру теріс болмайды. Кеңес үкіметі орнағаннан бері бұл сөз айтылып келе жатса да, қазақтың еңбекшіл табының көбінің надандығынан, білімсіздігінен, қорғалақтығынан ауылдық, болыстық әм жоғарғы кеңестерге байлар әм байларды жақтаушылар сайланып өтіп кетіп, ел ішінде үкімет байлардың қолында болып келеді. Баяғыдан бері ел билігі байлардың қолында болып келді. Сол заманнан бері байлардың қолында бекініп қалған билікті аз уақыттың ішінде жұлып алу, әрине, оңай іс емес те. Бірақ олай болғанымен бос отыруға болмайды. Ел билігін байлардың қолынан әбден түбінен қопарып жұлып алу үшін еңбекшіл таптың екпінді рухы, жалпы ұйымы, күш-қайраты керек. Еңбекшіл таптың көзі ашық шын азаматтарының қажымас қайраты, тізе қосқан бірлігі әм өте қатты сақтығы керек. Қай заманда болса да бір таптың үкіметі құрылғанда, сол үкіметтің негізі, іргесі мықты болса, іргесі, табаны орнықты, берік болса, сол үкімет күшті, икемді болмақ әм ондай үкімет өзінің табына таяуырақ болмақ. Ауылдық, болыстық әм уездік исполкомдар, — еңбекшіл табының үкіметі Кеңес үкіметінің негізі, Кеңес үкіметінің іргесі. Үйдің іргесі мықты болса, жоғарғы үсті де мықты болмақ. Іргесі нашар болса, ол іргеге салынған үсті де нашар болмақ. Міне, осыны еске алып қазіргі болып жатқан кеңес сайлауларында қазақ еңбекшіл табы енді қорғанбай, жалпы жұмылып сайлау істеріне кірісіп әм еңбекшіл табының «шын қорғаушысымын» деп жүрген азаматтар исполкомдарға байларды қорғайтын бір адамды да кіргізбеулері керек. Еңбекшіл тап, өзің берік болсаң, өзің бірауызды болсаң, өз тізгініңді, ел билігін өз қолыңа ала аласың! Кеңес сайлауы — еңбекшіл табының шын қорғаушысымын деп жүргендерге үлкен сын.

1923 жыл.

Қазақстанның әрбір жерлерінен келген хабарларға қарағанда, бұрынғы ел ішінде білегінің күшіне сеніп, білек күшін арамдыққа жұмсайтын бұзықтар тағы да бастарын көтере бастаған көрінеді. Күшін бұзықтыққа, арамдыққа жұмсайтын қулардың кейбіреулері жігіт жиып топтап, үйірлеп мал айдап ұрлық қыла бастаған көрінеді, кейбіреулері «болыстыққа» таласа бастаған көрінеді. Кейбіреулері болыстыққа таласу партиясын қоздырып, тұтатып, бір жағының шашбауын көтеріп, жемсауын толтыруда көрінеді. Кейбір болыс болып алғандары әртүрлі елге түскен шығынды пайдаланып, елді борсықша соруда көрінеді. Әм басқа да талай сұмдықтарды істеп жатқан көрінеді. Соңғы неше жылғы жұттан, аштықтан, соғыстардан кедей болған Қазақстанды бұл залымдар құртуға бет алған көрінеді. Мұндай хабарлар әсіресе Атбасар, Ақмола, Қарқаралы, Павлодар уездерінен келіп отыр. Әм басқа жерлерде, мәселен, Торғай, Адай, Ырғыз, Темір, Шалқар уездері де бұл жоғарғы айтылған жауыздықтардан аман көрінбейді. Әр жерден-ақ осылай, бірақ өте-мөте алғашқы айтылған Атбасар, Ақмола, Қарқаралы, Павлодар уездерінде күшті. Кеңес үкіметі алғашқы жалпы орнап билігін жүргізе бастап, бұрынғы күштілікпен, байлықпен, я болыс болып ел жеген, я сотқарлықпен момынға зорлық қылған, ұрлық қылған, я елді партия қылып шабыстырып, арасынан май жалаған жалмауыздарды ұрлықшы иттей қылып күйелі көсеумен ұрған соң кейбіреулерін реті келген жерлерде мүлде жоқ қылып жіберген соң айтылмас мырзалар құйрықтарын қысып еді. Енді былтырдан бері Кеңес үкіметі жалпы Россия құрама мемлекетінің күйзелген шаруасын түзеу мақсатымен жаңа шаруашылық саясатын жүргізіп, разверстканы қалдырып, ылау мінуді қалдырып, ат һәм көлік алуларды қалдырып, әм жаңағы айтылған мырзалар тәрізді құзғындарды қара жұмысқа айдап салуды қалдырып, азырақ мұрсатана беріп еді, айтылған бұзық құзғындар тағы да бұрынғысындай қозғалып, арамдықтарын жүргізе бастаған көрінеді.

«Күшігім-күшігім» десе, күшік ауыз жалайды» деген осы.

Бұл қулар істеп жүрген істерін өздері дұрыс, жөн деп біледі. Енді бұл құзғындарға қарсы, төбелеріне ақырын бірте-бірте жай түскендей қылып отыру үшін біздің губернияларда, уездерде отырған іс басындағы (исполком, милиция, сот бастарындағы) жолдастар аямай Кеңес законының қаһарын жүргізуі керек. Біз мұны күтеміз жолдастардан, бұл сөз әсіресе әлгі есімдері аталған губернияларға, уездерге тиеді. Бұл бұзық құзғындарды тыя алмаған жолдастар азамат емес, құр қарақшы, қарақшыдан торғай да қорықпайды. Оязда отырған жолдастар жігерсіз болса, Орынбордағы аймақтық Қазақстан үкіметі ешнәрсе қыла алмайды. Ол есте болсын, бұзықтарды аямаңдар!

1923 жыл.

Жазғытұрым Түркістан, Бұхараға жүріп бара жатқан Россияның барлық әскерінің бастығы жолдас Каневпен қазақ әскерін жасау ретінде Орынбор вокзалында біздің Қазақстанның үкімет адамдары сөйлескен еді. Бұл туралы «Еңбекші қазақ» газетінің бір нөмірінде жазылған-ды. Каменев қазақ әскерін жасаудың уақыты жеткендігін мақұлдап, әуелі әскерді аз-аздан жинап үйретуді қоштаған еді. Қазақстанның аймақтық әскери комиссариатының Мәскеуге жіберген кісісінен жақын арада Орынборға хабар келді. Ол хабарында мынаны айтады. «Жалпы Россия қызыл әскерін билеуші жоғарғы әскери мекемесі қазақтар үшін Қазақстанда аймақтық төменгі әскер бастықтарын даярлап шығаратын школа ашылуына қарсы емес. Және орта әскер бастықтарын даярлайтын Қазандағы мұсылманның әскери школасына қазақтан 50 жігіт алуға бұйрық қылды» деген. Бұл бұйрық Орынборға Қазақстанның әскери комиссариатына келісімен губернияға 50 орын бөлініп жіберілмек. Әм қандай жігіт, қандай жастағы, қандай мағлұматы барлығы керек екендігі жария қылынып жіберілмек. Әскер ісін үйреніп, жалпы еңбекшіл табының туының астына шындап кіру біздің қазақ еңбекшілдерінің зор мақсатының бірі еді. Дүние екі жікке бөлініп, бір жағына байлар табы жасақ салып, туын тігіп, екінші жағына жалпы еңбекшілдер табы жасақ салып, туын тігіп, майдан ашып жатқанда, біздің қазақ еңбек шілдері надандықтың арқасында білім ретінде өзге халықтардың еңбек шілдерінен қара үзіп, артта қалғанының арқасында шындап қолына қару-жарақ алып құралданып, жалпы еңбекшіл туының астына барып тұрып, болашақтағы жалпы адам баласының бақытты тұрмысы үшін жауына байлар табына қарсы оқ атып, қылыш сермей алған жоқ еді. Әрине, әр жерде, бірен-саран уақ отрядта болып майданға шыққан қазақ жігіттері де болды. Бірақ жалпы қазақтың еңбекшіл табы тұтас кірісе алған жоқ еді.

Мұндай зор іс бір-ақ күнде өзінен-өзі болып қалмайды. Бірте болмақ. Бұрын қазақ әскер десе үркуші еді. Енді жастарын әскерге бермей, сөйтіп Россияның жалпы еңбекшіл табының қызыл әскерімен бірге, солармен қатар қолдарына қару-жарақ алмай қатарға кіре алмайтынын білді. Көп жерде өзі тіленіп әскерге кірген жастар бар.

«Заманың түлкі болса, тазы болып шалып қал»,—дейді. Бұл — ақиқат сөз. Қазіргі заман — жаугершілік заманы. Дүниедегі барлық әлем екі тапқа бөлініп жауласып, тұрмыс, қожалығына таласып жатқан заман. Бұл қанды майдан ашып, белдесіп күресіп жатқан екі тап қанына, затына, туысына қарамай, тұрмысына қарай жіктелген байлар табы әм еңбекшілдер табы, қазіргі уақытта күнде қан төгіп, Германияда бұл екі тап соғысып жатыр. Болгарияда бұл екі тап жасақ салысып жатыр. Әм басқа жерлердің бәрінде де бұл екі тап күштерін өлшеп аңдысуда. Міне, осындай жаугершілік заманда тазы болып шалып қалу үшін қазақ еңбек шілдерінің жас азаматтары жалпы әскер ісін үйренуі керек. Болмаса — шындап қатарға кіру жоқ. Еңбекшіл қазақ жастары әскер ғылымына ұмтылыңдар! Әйтпесе, теңдік әм бостандық құқықтарын пайдалана алмайсыңдар! Қазанда берілген 50 орын бос қалып жүрмесін!

1923 жыл.

Қазіргі уақытта Қазақстанның әр жерінде Кеңес сайлауы басталып жатыр. Алынған хат-хабарларға қарағанда, өзгерістің алғашқы жылдарындағы топқа кіре алмай бұғып жүретін байлар, қақтығып шетке шығып қалған бұрынғы атқа мініп, біреуді-біреуге атыстырып, елді партия қылып жүретін қулар бұл күнде тағы да атқа мініп, сұм істерін тағы да жүргізе бастаған көрінеді. Өзгерістің алғашқы жылдарындай болмай, Кеңес үкіметі халықтың көп жылғы соғыстың кесапатымен һәм жұттың, аштықтың кесапатымен нашарланған шаруасын жөндеу ниетімен жаңа шаруашылық саясатын жүргізіп, жоғарғы айтқан сұмдарға азырақ мұрсатана беріңкіреп еді, бұл арамтамақ сұмдар кесапатты істерін тағы да жүргізе бастаған көрінеді. Бұлардың кебі ілініп волостной исполкомдардан қалмай, сол волостной исполкомдарға бұғып әртүрлі астыртын айлаларымен кіріп алып, бұл күнге шейін билеп келе жатыр еді. Енді бұл қулар биылғы сайлауда, былтырғы-алдыңғы жылғы һәм онан арғы жылғы бұғатын мінездерін қойып, сыбырды да тастап, бұрынғы заманындағысындай ашық айдаған көрінеді. Өзгерістің алғашқы жылдарындағы разверстка, аталу, көлік алу, милиция қалың жиі жүріп, топтап, көңіліне ұнаған атты міну, қырда отряд құру, мылтық іздеп, елді тінту — бәрі қазір қалған. Бұл істерді Кеңес үкіметі халықтың тұрмысын әм шаруасын өңдеу үшін қалдырды. Жоғалтты. Мұны қу байлар һәм байлардың шашбауларын көтеретін қулар өздерінше ұғынып, «Кеңес үкіметі байға һәм зәлімге енді ерік беретін шығар» дегендей қуанып, қыбырласып, кедейлерге тәкаппар көздерімен басынып қарай бастады. «Күшігім-күшігім десе, күшік ауыз жалайды» деген осы. Бірақ есепсіз, ұятсыз байлардың һәм олардың шашбауларын көтеруші қулардың бұл «күшігім-күшігім» деген сайын ауыз жалауы қате, бұлар тағы да өздерінің соры. Кеңес үкіметі байлардың һәм ол байлардың шашбауларын көтерушілердің үкіметі емес, Кеңес үкіметі — кедейлердің, еңбекшілердің үкіметі. Мұны байлар, мырзалар һәм басқа арамтамақ қулар білулері керек. Қанша қулық-сұмдықтарын жүргізіп, сайлауды басқаруға барған инструкторларды алдап һәм кедей халықты алдап, исполкомдарға байлар — жуан жұдырықтар тағы да кіріп алса да, бірақ ол анықталынып, Кеңес үкіметінің шын қызметкерлеріне білінсе, желкеге бір түйіліп, исполкомдардан қуылулары хақ. Мұны жуан жұдырықпен бай, мырзалар естерінен тастамаулары керек. Енді бір-екі сөз Кеңес сайлауларын басқарып жүргізетін біздің жер-жерлердегі Кеңес үкіметінің қызметкерлеріне. Бұрын Қазақстанның көп жеріне сайлауға қырға шыққан инструкторларды сөзге, қулыққа, сұмдыққа әм кісі алдауға төселіп қалған залым байлар бастарын айналдырып, ауылдарына апарып түсіріп, қымызын, етін беріп билеп әкететін. Мұны көрген соң бұрынғы жасқаншақ болып жаман үйреніп қалған сорлы еңбекшіл табы қорғалап, әлгі сайлауға келген инструкторды билеп әкеткен байдың бетіне келе алмай қалып, сайлауда бойын көрсете алмай, исполкомына байлардың кісілері кіріп кететін. Міне, енді біздің сайлауға шыққан Кеңес қызметкерлері бұл әдетті тастаулары керек. Еңбекшіл таптың шын бақытын ойлайтын азамат сайлау уақытында байдың бетіне жылы ұшырап қарап, байларға таянбасын. Байлардың үйлеріне барып түспесін. Егерде сайлау уақытында байлардың үйлеріне түсіп, байлармен жылы сөйлесіп, байларға таянысатын болса, ол еңбекшіл таптың азаматы емес, еңбекшіл таптың досы емес, ондай адам Кеңес үкіметін алдап жүрген арам адам. Ондай адамдар білінсе қызметтен һәм ортадан күйелі көсеумен айдап шығарып тастау керек. Екінші, сайлауларын елдің қарап бекітіп яки бекітпей отыратын уездердегі сайлау басқаратын комиссия һәм уездік исполкомда отырған азаматтар сақ болулары керек. Байларды, мырзаларды һәм басқа қуларды өткізбеулері керек. Оларды бекітпеулері керек. Біздің Қазақстанның көгі жерлерінде уезде сайлауды басқарып отырған мекемелерде де байларды һәм байлардың құйыршықтарын жақтап кететіндер болатын. Енді мұны қалдыру керек. Мұны алдырмайтындарды қызметтен де һәм ортадан да желкеге бір-ақ түйіп шығарып отыру керек. Бұл үшін жолдастар бір-біріне ақыл айтып, бір-біріне бас көз қарауыл болып отыру керек. Енді бұрынғы ескі байға «қазақшылықпен» бос қарап, байдың ықпалына түсетін әдетті қалдыру керек. Қалдырмайтын жігіттерді қатардан шығарып тастап отыру керек. Байлардың, мырзалардың еркелеулері енді жетті. «Күшігім-күшігім десең, күшік ауыз жалайды...» Енді сұғанақ арам күшікті жылмаңдатпай, еркелетпей күйелі көсеумен тұмсыққа ұру керек. Өйте алмаған жігіт еңбекшіл таптың қызметкері емес. Өйте алмаған жігіт тамағы үшін жүрген басы аман адам. Енді бір-екі сез еңбекшіл таптың өзіне. Елдегі қалың қазақтың кедейлері, еңбекшілдері қаладан сайлау басқаруға келген инструкторларды бақылап, байлардың, қулардың алдауына, ықпалына түсіріп жібермей, енді барлық тұрмысқа өздерінің қожа екендіктерін білдіріп, байлардан, бұрынғы жуан жұдырықтардан, байлардың құйыршығы болып жүрген қулардан қорықпай, олардан қорғалап ақтамай, өзді-өзі бірігіп, тізе қосып, байларға өздері сатылып кетпей, исполкомдарға өз кісілерін сайлаулары керек. Қазақтың еңбекшіл табы байлардан баяғыда бір қорқып қалғандықтан, әлі ол байлардан бұға берсе, еш уақытта онан соң теңдік, бостандық ала алмағаны, көп уақытқа шейін көздері ашылмағаны. Бай бір жеңіп кетсе, енді болмас деп отырып қалмай, дауам байлармен һәм олардың құйыршықтарымен аянбай күресе беру керек. Ақырында бай жеңбейді, ақырында еңбекшіл тап жеңеді. Қазір қазақтың сахарасы қалалы жерлерден қашық болғандықтан кедейлерді алдап, арбап, қорқытып, исполкомдарға кіріп кетіп отыр. Бірақ «арамзаның құйрығы бір-ақ тұтам» дегендей, байлардың күні әлдеқашан батқан. Әшейін қырдың мойны қашықтығынан әлі қырдағы қуларға бұғалық жетпей, ал қырды өз кедейлері байларына шамалары келе алмай, бұл күнге шейін созылып келе жатыр. Бірте-бірте қырдағы қулардың да үндері өшпек. Мұны олар білуі керек еді. «Күшігім» деген сайын ұяттан безбей, құйрықтарын қысып ұстаулары керек еді.

Қазақстанның еңбекшілеріне ең керекті нәрселер: қала болу, жер кәсібіне айналу, шола ашу, әм кооперация ашу. Осы айтылған төрт нәрсенің ішінде қазіргі тұрмыс, тіршілік ретінде ете керекті нәрсе — кооперация ашу. Кооперация деген не нәрсе екенін қалаға жақын елдің кебі білсе де, қаладан алыс, қырдағы елдер білмейтін де шығар. Кооперация деп бір жердегі, бір айналадағы отырған халықтың ұйымдасып, керек-жарақ нәрселерін бірлесіп алып тұратын әм өзінің артық сататын нәрселерін бірлесіп, кезін тауып, тиісті бағамен еткізіп тұратын бірлікті айтады. Мәселен: бір жерде отырған бір ауыл, яки екі-үш ауыл ұйымдасып бірлік ашады. Бірліктің мақсаты қалалы жерден алатын астық, шай-қант, пұл, кездеме, әр түрлі бакал, айна, тарақ, сабын, ине, жіп тәрізді керек-жарақ нәрселерін көзін тауып, тиісті бағамен аларлық лайықты арзан жерін тауып алып отырмақ, әм өздерінің тері-терсек, жүн-жұрқа, әртүрлі мал, астық әм басқа сондай нәрселерін лайықты қымбат бағамен көзін тауып сатып отырмақ. Және, одан қала берсе, сол ұйымға, бірлікке қосылмаған ауылдардың халқына да, жоғарғы айтылған қаладан алып отыратын нәрселерін тиісті лайықты бағамен сатып отырмақ, әм олардың өздерінің сататын елі әм тірі нәрселерін тиісті, лайықты бағамен алып отырмақ. Жаңағы айтқан, бірлік ашқан ауыл (яки бірлік ашқан екі- үш немесе үш-төрт ауыл) осы өздерінің кооперация ісін жүргізіп тұруға, басқарып тұруға орталарынан білімді, адал адамдарынан басқарма сайлайды, бұл бірлік ұйымының қалай жасалу ретін, әм басқарманың қалай сайлануын, ретін, халық ортасынан ашылған кооперация бірлігінің істерінің қалай жүріп тұратын шарттарын айтқан, жазылған, баспаға басылған нұсқасы болады. Сол нұсқа бойынша, бірлік кооперациясы істерін жүргізіп тұрады.

Бұл кооперацияның халыққа тигізетін пайдасы қанша?

Оның пайдасы мынау: ауыл халқы бірігіп, ұйымдасып сататын нәрселерін есептеп қосып, қаладағы сол нәрселерді алатын сауда мекемелеріне белгілі тиісті бағамен сатады. Ортадағы алыпсатар саудагерлерге бұрынғыдай арзан бағамен бермейді. Қолдан қолға өткізетін алыпсатар саудагерлердің қылатын пайдасының бәрін ауыл халқының өзі пайда қылады. Онан соң қаладағы сауда мекемелерінен алатын керек-жарақ нәрселерін ортадағы алыпсатар саудагерлер арқылы алмай, белгілі, тиісті бағамен өздері алады, бұдан да алыпсатарлардың қолдан қолға өткізіп, нәрсенің үстіне бағаға баға жамап қылатын пайдасының бәрін жаңағы орталарынан кооперация ұйымын ашқан ауылдың өзі пайда қылады. Бұлай болғанда қаладағы кәсіп дүкендерінен шығып тұратын ауыл халқына керек-жарақ нәрселерді алып, қымбат бағамен ауыл халқына сатып әм ол ауыл халқының қалаға сатарлық нәрселерін арзан бағамен алып, қалаға қымбат бағамен сатып отыратын ортадағы алыпсатар саудагерлерге ауыл халқы жем болмайды. Алыпсатарлардың екі жақтан бірдей қылатын пайдасы ауыл халқында қалады. Міне, кооперацияның тіршілік тұрмыс ретінде ауылға келтіретін пайдасы осы. Және мұндай ұйым ашқан соң халық өнер- білімге де бірігіп, ұйымдасып отырған соң тезірек араласып, тезірек ілгері басады. Жер жүзіндегі өнерлі, білімді халықтардың бәрінің араларында кооперация бірліктері бар. Мұндай бірлік ұйымдары ашылмаған өнерлі халықтардың арасында ешбір халық жоқ. Кеңес үкіметінің қазіргі негізгі зор мақсатының бірі — өстіп халықтың өз ортасынан кооперация ашқызып, бірлестіріп, ұйымдастырып, халықты алыпсатар саудагерлерге жегізбеу. Бұл уақытқа шейін оқыған қазақ жігіттерінің көбі кооперация ісіне көз салып, бұл істің алға басуына еш ыждаһат қылмай келді. Ол үлкен кемшілік. Енді қала болу, жер кәсібіне айналу, школа, мектеп салу, әм кооперация ашу деген Қазақстандағы еңбекші халықтың ілгеріде тіршілік қылуына, балыққа су қандай керек болса, сондай керекті нәрселер. Кооперацияға қызмет қылу — барлық көзі ашық адамдардың зор міндеті.

1923 жыл.

(Губерниялардағы әм уездегі жолдастардың құлағына) Әр жерден алған хабарларға қарағанда, Қазақстанның кейбір жерлерінде бұрынғы ел-елдің араларындағы ұрлық, барымта деген теріс-бұзық әдеттер қазіргі уақытта ұлғайып, шабыншылыққа айналған. «Еңбекші қазақ» газетінің өткен нөмірінде бұл туралы «Арғын» деген жолдас қысқаша жазып өтті. Бұл бұзықтық әсіресе Қазақстанның күншығыс жағындағы Семей, Ақмола, Торғай губернияларында басым болып бара жатқан түрі бар. Әрине, қысы-жазы киіз үйде көшіп жүрген Адай уезі тәрізді жерлерде де бұл бұзықтық әлі қойылмай келе жатыр. Қазір Орынборға Атбасар уезінен (Ақмола губерниясының қаласы), елден кісілер келіп отыр. Бұлардың айтуына қарағанда, әм бұлардың сол ел жаққа комиссия шықса екен деген тілектеріне қарағанда, Атбасар уезімен жапсарлас Торғай уезінің қазақтарының арасындағы барымта күшейе-күшейе ел шабуға бет алған ыңғайы бар көрінеді. Екінші, Атбасар уезі мен Ақмола уезінің жапсар қазақтарының өз араларында да жүгенсіздік, жолсыздық, топ-топ жылқы айдайтын барымта елдің берекесін алған түрі бар көрінеді. Бірақ бұл екі араға Ақмоланың губерниялық исполкомының төрағасы жолдас Сабыр Шәріпұлы шығып әзірге жайластырса керек. Ақыры не боларын әлі көрерміз. Үшінші, Ақмола уезі мен Семей губерниясының Қарқаралы уезінің жапсарындағы қазақтардың арасындағы бұрынғы ұрлық, барымта деген пәле қазір өте зорайып, Ақмола мен Қарқаралы қазақтары жылқыны үйір-үйірімен айдасып, екі елдің халі жаугершілік замандағы жайға түсіп, берекесі кете бастаған көрінеді. Қазір бұл жапсардан да тынышы кеткен елден кісілер Орынборға келіп тұр. Қолдарына винтовка алған арамтамақ қулар отыздан, қырықтан, елуден, жүзден жүріп Ақмола мен Қарқаралы арасында алдына түскен малды қызыл жол қылып айдап, ел шабатын болыпты. Бұл жерден алып отырған хабарларымыз анық хабарлар. Әм бұл елуден, жүзден «кісі аттандыратын» мырзалардың ат-жөндері де қазір белгілі болып отыр. Үш-төрт жылдан бері ылғи жұтқа, аштыққа шалдығып, малының жүзінен жиырмасы яки жиырма бесі ғана қалып, кедейлікке айналып отырған елді бұл ұрлықшы залымдар тағы да құртуға айналған. Енді оның үстіне тағы үлкен кесапаттары, кесірлері тиейін деп отыр. Жақын арада бұл Қарқаралы мен Ақмоланың жапсар жерінің халі әңгіме болып, бұл бұзықты, бұл пәлені күш жұмсамай жай тыюға комиссия сайланды. Комиссияның бастығы осы жерде белгіленді. Мүшелері болып Ақмола мен Семей губерниялық исполкомдарының лайықтауымен екі губерниядан бір-бірден кісі кіреді. Комиссия жай жазасыз тұрған елге ешбір зиян келтірмейтін қылып, екі уездің жапсарына таяу барып, онсыз да кедейленген, шаруа баққан елдің шаруасын бүлдірген мұндай пәлені басып, құртпақ. Бұл іске губерния-губернияларда отырған, уездерде отырған іс бастарындағы жігіттер шындап назарларын сала қарап, тезірек елді тыныштандыру қамдарын жасаулары керек. Қазір күз. Қыс келеді, шаруа баққан жалпы ел қыстауларына барып отын, шөп, пішен деген нәрселерін жинап ала алмай отыр, үй- қораларын жөндей алмай отыр. Бағып отырған азын-аулақ малдарын еркімен, жайымен бағып жая алмай отыр. Отыздан, қырықтан, елуден, жүзден қолдарына мылтық ұстап, сыпыра елдің қыстауларында ел талағыш, жол аузын күзеткен, өткен-кеткенді аңдыған, ел шапқыш, барымташыл-ұрлықшыл қулар жүр. Бұлар тыйылмаса қалың нахақ елге бұлардың кесапаттары бұдан да басым тиеді. Губерниялық, уездік исполкомдар тезінен тыя алмаса, комиссия тыя алмаса, бұл топтанып, қолдарына сайғақ ұстап, мылтық ұстап, ұшырасқан кісіні атып кетіп жүрген қуларды әскердің күшімен тыюға тура келеді. Әскер шықса бұл іс оңайлықпен тыныш қана өтпейді. Онда ұрлыққа, ел шабуға бас болып жүрген мырзалар да шіреніп үйлерінде отыра алмайды.

Міне, қазір бұл жұмыстың осындай болашағы көрініп тұр.

Губерниялардағы, уездердегі іс басында отырған азаматтар, бұл істің алды-артын ойлаңдар! Сендер тыя алмасаңдар, винтовка ұстап, ел шауып, кісі атып жүрген топтарды әскер тыяды. Екі елдің арасындағы мұндай шабыншылық, байланысып шие болып түйілген түйіншек. Мұны тез арада өздерін тезінен шешпесеңдер, бұл түйіншектер қылыштың жүзімен шабылып шешілмек. Бұзықтар үшін момындар қақсап қалмасын. Оның жауабы сендердің мойындарында!

1920 жылғы 4-қазанда тегістік негізіне құрылған кеңесте Қазақстан үкіметі жарияланды. Россия патшалығының шеңгеліне кіргелі еңбек шілдерінің ел қатарына, халық қатарына өз өкіметін түзеп кіргені сол 1920-жылғы 4-қазаннан бері ғана. Бұл күн өмірінде өз байларының, хандарының, сұлтандарының әм орыс патшаларының, төрелерінің құлдығында жаншылып келген Қазақстанның қалың еңбекшілдеріне ұлы мейрам, тарихи зор қатты қуанышты күн. Қазақстанның басынан кешкен, өткен дәуірлеріне көз салсаң, қазақтың надан, жыртқыш, қан ішкіш хайуан тәрізді хандарының, сұлтандарының, төрелерінің қалың еңбекші халыққа қылғандарын ойласаң, «шаңырақ түйеге мінгізген күндерді» есіңе алсаң, «мұрнын тескен, құлағын кескен мұндар құлдарды» есіңе алсаң, хандардың, сұлтандардың, мырзалардың бұқара халыққа салған дүрелерін есіне алсаң әм оның бергі жағында байлардың еңбекшіл нашар халықты құлындай жұмсап, тізесін батырғандарын жадыңа алсаң және орыс патшасының атарман-шабарман, жасауыл, төре ұлықтарының қылған қорлықтарын, зорлықтарын, еңбекшіл нашар қазақты малдан, иттен төмен ұстағандарын есіңе алсаң, бұл Қазақстан еңбекшілерінің өз алдына ел болғанының, өз алдына тегістік негізіне құрылған кеңестің үкіметін жасаған күнінің қандай зор мейрам, ұлы тарихи қуаныш күн екенін білесін. Қазақстанның қарт тарихы басынан талай адам баласының жан түршігерлік, талай адам баласының жүрегі елжіреп жан аярлық күндерді кешірген. Талай меңіреу қара пәле, қара тұмандарды басынан кешірген, хандардың, сұлтандардың патшалардың талай арам тілектерінің кесапатынан Қазақстанның еңбекшіл халқының азаматтарының талай «терлігінен тер өткен, тебінгісінен қан өткен».

Россияда еңбекшіл-жұмыскерлер табы тегістік негізіне құрып, кеңесті, еңбекшіл табына кеңшілікті үкімет орнатты. Қазақстан еңбекшілері енді автономиялы, өзінің үкіметі бар ел болды. Бұл автономия деген сөзді Қазақстанның байлары, оқығандардан шыққан ұлықтыққа құмар баяғы хандардың, сұлтандардың замандарын жоқтаған қулар, мырзалар өздерінше ойлап, өздерінің, байлардың, ұлықтыққа құмар, өтірік халықшыл қулардың автономиясы қылмақ болды. Сол ниетпен белгілі сандырақ, белгілі сандалғандардың, сұмдардың, есалаңдардың алашордасы шықты. Бұл сандалған мүйізсіз қошқарлардың кесапаттарынан еңбекшіл қазақ елі тағы да сергелдең заманға түсіп, талай жерде еңбекшіл таптың, талай азаматтың тағы да «терлігінен тер өтті, тебінгісінен қан өтті», талайы қуғын-сүргінге ұшырады. Россияның еңбекшіл табының азаматтарындай болмаса да талайы революция үшін «алашорданың» пәлесінен құрбан да болды. Ол күндер де өтті. Қазақстанның еңбекшіл табы, қуанышты күнің — өз үкіметіңнің жарияланған күні — 4 қазан қайырлы болсын!

Жасасын, соның тегістік негізіне құрылған үкіметің!

Қазақстанның еңбекшіл табы, өмірің ұзақ болып, жер-дүниенің еңбекшілерінің тегістік негізіне құрылатын кеңестік республикаларының одағына кіретін бол! Жасасын, жер-дүниедегі жалпы еңбекшіл табының тегістік негізіне құрылмақ кеңестік республикаларының одағы!

1923 жылдың 7-қарашасында Ұлы Октябрь төңкерісіне 6 жыл толады. Сол ұлы төңкеріске, ұлы өзгеріске 6 жыл толған қарсаңындағы жер жүзінін жалпы саяси жайы, оның бер жағында Еуропаның саяси жайы тасыған теңіздің ортасындағы қалтылдаған жеңіл қайық тәрізді. Қазіргі Еуропадағы байлардың, төрелердің халдері, қазіргі Еуропаның байларының, ақсүйек төрелерінің үкіметтерінің халдері өте қауіпті, өте қорқыныш, өте тынышсыз. Қазіргі Еуропадағы байлар мен олардың үкіметтері жанталасып өздерінің байлықтарын, үкіметтерін қолдарынан шығармауға аласұруда. Бұлардың жанталасып аласұратын себептері, Еуропаның әрбір мемлекетінде жұмыскерлер, еңбекшілер тобына қырындап қозғалып келе жатқан күші қазір бірте-бірте өршіп ұлғаюда, бірте-бірте жалпы еңбекшілер табы ұрандасып, ұйымдасып, неше заманнан еңбекшіл тапты құлданып, солардың табан ет, маңдай терлерінің арқасында байлықтарын, қожалықтарын зорайтып келе жатқан байларға әм олардың үкіметтеріне қарсы тұрып, тұрмыстың қожалығына, дүниенің тұтқасына таласуда. Тұрмысқа қожалығын байлар әм олардың үкіметтері оңайлықпен бергісі келмейді. Онайлықпен жан беру қиын. Сол себепті Еуропаның байлары әм олардың үкіметтері қазір аласұрып жанталасуда. Сөйтіп қазір Еуропада барлық күшін, барлық айласын жұмсап, арбасып, аңдысып, кей жерде, кей уақытта қарсыласып, белдесіп күресіп, кей жерде, кей уақытта қолдарына қару-жарақ алып, ашық майданға шығып күресіп, дүниедегі екі тап аласұрып тартысуда. Бұл екі таптың арбасып, аңдысып, айтысып, таласып, күресіп жатқаны бұл емес, көп заманнан. Көп заманнан болғанда осы тұрмыс қожалығына таласып жатқан екі таптың тұрмыс жүзінде, тіршілік майданында жіктеліп шыққаннан бері екеуі таласуда. Ал казіргі уақытта бұл екі тап, кейбір мемлекетте ақырын арбасып, кей мемлекетте ашық сөзбен таласып, кей мемлекетте қол күшін де жұмсап, ашық қанды майданға шығып күресіп жатыр. Қазіргі уақытта күрес майданы күшеюде. Оның күшейген себебі, бірінші, бұл күрестің күшейетін уақытының жеткендігі, екінші, Россияда бұл қанды майданы күресте еңбекші-жұмыскерлер табының байлар табын жеңіп, мемлекет тізгінін өз қолына алып, өз үкіметін орнатып, тұрмыс қожалығын байлардан тартып алғандығы. Тұрмыс қожалығын байлар табынан еңбекшіл таптың Россияда жеңіп алғандығына, міне, биыл 6 жыл толып отыр. Россияда еңбекшіл-жұмыскерлер табы жеңіп, үкіметті қолына алысымен өзге мемлекеттерде, әсіресе өнер-білім ретінде өзгелерден ілгері кеткен Еуропадағы еңбекшіл-жұмыскерлер табы да өздерінің байларының қолдарынан тұрмыс қожалығын, үкіметін тез тартып ала қоюлары керек еді. Бірақ Еуропаның жұмыскерлер-еңбекшіл табы тез арада өйте алмады. Міне, Россияның күресте жеңіп шыққан еңбекшілер табының жер-дүние еңбекшілер табына жалпы ұран салғанына 6 жыл болып барады, әлі Еуропаның жұмыскерлер еңбекшіл табы жағаласып күрессе де, азуль: жауын жеңе алмай келеді. Жалғыз-ақ 1919 жылы Венгрияда жұмыскер-еңбекшіл жеңіп, байлар үкіметін төңкеріп тастап, үкіметті қолдарына алған еді. Бірақ Венгрияның өз байларын жеңген жұмыскер-еңбекшілер табын көршілес елдердің байлары мен төрелері басып, жаншып, үкіметті қайтадан Венгрияның байларына алып берді. Еуропаның жұмыскер-еңбекші табының осы уақытқа шейін байлар табын жеңе алмай келе жатқанына, осы уақытқа шейін мемлекет тізгінін өз қолдарына ала алмай келе жатқандарына екі себеп бар. Ол екі себептің бірі: неше заманнан бері барлық жер-дүниеде тұрмысқа қожа болып, байлар табының қолында үкіметтің келе жатқандығы. Ал екіншісі: байлар трабымен аңдысып, арбасып, таласып, тартысып келе жатқан заманнан бері жұмыскер-еңбекшіл таптың жасаған өздерінің әр елде, әр мемлекетте ұйымдары, бірліктері, партиялары болатын. Сол әрбір ұйымды, яки партияны бастаушы белгілі бастықтары болатын. Сол бастықтардың бірсыпырасы көп жерлерде қазір жұмыскерлерді алдап, байлармен ынтымақтасып отыр. Міне, осы екі себеппен бұл күнге шейін Еуропаның жұмыскер-еңбекшілері жағаласқан азулы жауын жеңе алмай келеді. Мықтап күш ала алмай, тезірек жауын жеңе алмай жатқанына әсіресе себеп болып тұрған әлгі жұмыскер табын алдап екіге бөліп, жалпы еңбекшіл-жұмыскер табының күшін біріктіртпей жатқан қулар, залымдар. Бірақ өйткенмен қазір теңіздің толқынындай жалпы қимылдап келе жатқан балғын білекті, жалаңаш батыр жұмыскер еңбекшіл табының күші күннен-күнге зораюда, күннен-күнге жұмыскерлер табы дауысын қаттырақ шығарып, білегін түруде, күннен-күнге жер-дүниедегі жалпы жұмыскер-еңбекшілер табының ұйымдары, топтары зораюда әм бұған қарсы тұрып жалпы жер-дүниедегі байлар, төрелер табы жанталасып, аласұрып, үкіметтерін, байлықтарын қорғап, еңбекшіл табына оқтарын, қылыштарын аямай жұмсауда.

Қазір бұл екі таптың майданы өте-мөте Германияда күшеюде.

Германияда екі таптың таразысы қазір құрулы. Жақын арада таразының екі басына: бір басына байлар табы, бір басына еңбекшілер табы барлық күштерін салмақ. Сөйтіп белдескен майданда екі таптың тағдыры шешілмек. Бұл Германияда жақында болатын қанды майданда байлар табы жеңсе, ол мәңгілік емес. Жер-дүниедегі байлар табының, оның бер жағында Еуропадағы байлар табының, енді тұрмыстың қожалығынан таятын күні жетулі. Сол себепті бұл тез арада болатын қанды майданда Германия байлары жеңсе, ол жеңу мәңгілік болмайды. Ол жеңу біраз күнге ғана болады. Германияның еңбекшіл табы жеңіп шықса, жер-дүниедегі әрбір мемлекеттің өз байлар табымен күресіп жатқан еңбекшіл табы рухтанбақ, дауыстарын бұдан да қатты шығарып, жауына шоқпарды қаттырақ соқпақ, жер-дүниенің байлары әм олардың үкіметтері қаттырақ қорықпақ. Үрейлері кетпек. Шаруашылығы бүлінген Россиядағы 6 жылдан бері өз байларын жеңіп, мемлекет тізгінін өз қолына алып отырған еңбекшіл-жұмыскерлер табы қуаттанбақ салып отырған ұранын күштірек салмақ. Бұл іс сүттен ақ, айдан айқын іс. Бұлай болатынын жер-дүниедегі саңлауы бар байлар да, еңбекшілер де анық біліп отыр. Қазір жер-дүниедегі жалпы байлардың әм олардың үкіметтерінің барлық назары Германияда, әм жер-дүниедегі жұмыскер-еңбекшілердің назары Германияда. Жер-дүние байлары қорқуда. Ал жер-дүние еңбекшілері көтерілуде, өйткені олар датендік, бостандыққа ұмтылады. Бұл шынында солай. Бұл дүниенің саяси-әлеуметшіл ғылымының бекіткен қағидасы. Бұған ешкім таласа алмайды. Әрі болса жер-дүние байларының әм олардың үкіметінің бері болса Еуропа байларының әм олардың үкіметтерінің қазіргі халі осындай, бұл екі таптың қазір аңдыспай, таласпай отырған елі жоқ. 1917 жылғы Россиядағы Октябрь төңкерісі жер-дүние еңбекшілерінің тәжірибелі қимылы. Жер-дүниені жаңғыртып салған ұраны биыл 6 жыл болғанда сол басталған қимыл зораюлы. Салынған ұран жер-дүниені қалтыратулы. Еңбекшіл таптың күші күннен-күнге өршуде, еңбекшіл тап бүгін болмаса, ертең жалпы жауын жеңбек!

1923 жыл.

Мәңгілік қайта тұрмастай ұйқыға кетті деген қарт Түркия қазір оянып, жатқан орнынан тұрып, қайта жасап, жігерлі жаңа күшпен, жас қайратпен қимылдап жаңа тұрмысқа кірісе бастады. Мың жылдан бері ислам дінінің бас айналдырған ауыр тұманында, қаһарлы сұлтандардың күллі дүниедегі мұсылман халықтарына көлеңкесін салған халифалардың қатқан шеңгелдерінде келе жатқан және ескілікке милары шіріген күллі молдалардың көрсеткен сасық, меңіреу жолдарымен келе жатқан Түркия қазір жаңа жолға түсулі. Қазір Түркия ислам дінінің ауыр тұманынан, тар қапастан шықты. Қазір Түркия сұлтандардың, халифалардың қатқан шеңгелдерін қиратып, ілгері өнерлі халықтардың кең майданына шығып отыр.

Түркияда қазір патша, сұлтан жоқ.

Түркияда қазір күллі мұсылман халықтарына қара көлеңкесін салып тұратын халифа жоқ.

Жақын арада Түркияның Анкара деген қаласындағы күллі Түркияның тізгінін қолына алған, «Жоғарғы ұлт мәжілісі» деген Түркия халқының уәкілдерінің кеңесі шығарған жарлығы бойынша Түркияда енді бұдан бұлай халифа болмайтын болып, бұрынғы халифа һәм оның тұқымы Түркиядан қуылды һәм енді бұдан былай мемлекет істеріне, үкімет істеріне дін деген нәрсе қатынастырылмайтын болды. Мешіттердің пайдаларындағы мүліктер мемлекет қазынасына алынатын болды. Және барлық дін оқылатын мектеп, медреселердің бәрі де жабылатын болды. Міне, осының бәрін істеуші түрік халқының әрбір уалаятынан сайланып келіп отырған Анкара қаласындағы уәкілдердің ұлы мәжілісі есімді жана үкіметі. Бұл ұлы мәжілістің жоғарғы шығарған жарлықтары дінінен айырылмайтын, ері болса бүкіл мұсылман халықтарының, бері болса түрік халықтарының өміріне бір үлкен тарихи өзгеріс, тарихи жаңалық кіргізбек. Бұл өзгерісті кім қуаттайды, кім қарсы, әрине, бұған молдалар қарсы, зор байлар қарсы, үлкен төрелер қарсы. Ал Түркияның қалың бұқарасы, оқып жүрген жастары, жаңалықшыл оқығандары бұл өзгерісті қуаттайды. Кешегі мәңгілік ұйқыға айналды деген, қартайып, қуарып, семіп құруға айналды деген, азып-тозып бітуге айналды деген Түркия нағып лезде серпіліп оянып, қайта жасарып, қайраттанып ілгері аттап жаңа жолға түсті.

Мұның қысқаша баяндамасы мынау:

Баяғы қылышынан қан тамған, барлық Еуропаны қорқытқан, көп жерді, көп халықты өзіне бағындырып алған сұлтандар, халифалар, ислам дінінің арқасында һәм өздерінің ауыр заңдарының арқасында, қара бұқара халықты езіп, қараңғылықта ұстап келгенінің арқасында, бірте-бірте күштерінен айрылып, Еуропа мемлекеттеріне бұрынғыдай қорқынышты емес бола бастаған. Түркияның сұлтандары, халифалары, оның ұрпақтары, патшалары, төрелері, байлары қара бұқара халықтың табан ет, маңдай терін сыпырып алып, қара бұқара халықты діннің заңының қапасында ұстап, қара бұқара қара халыққа: «дінге, халифаға қарсы келсең дозаққа барасың, қарсы болмай діннің айтқанын қылсаң ұжмаққа барасың; ұжмақта хордың сұлу қыздарын құшасың...» — деп алдап, өздері күніне 5 уақыт намаз оқыған болып, үйірлеп жинаған қатындарының ортасында күркілдеп жүргенде, бұрынғы Түркияның күшіне бағынған халықтар бірте-бірте сұлтандардың, халифалардың тырнағына шыға бастаған. Мәселен: Марокко, Алжир, Мысыр, Грекия, Румыния, Болгария, Албания, Сербия, Славян тәрізді халықтар Түркия сұлтандарының қаһарынан құтылып, әрқайсысы өз алдарына бөлініп кеткен. Түркияны билеген сұлтан, халифалар, төрелер, молдалар халықты надандық меңіреуіне тастап, мешіттері мен үйірлі қатындарының сарайларында жүрген уақытта жалпы Еуропа халықтары тынбастан үсті-үстіне ұсталық, өнер-білім дүкендерін жасап, күллі құрғақ жерлерін ерсілі-қарсылы көк шыбық темір жолмен, телеграмм-телефонмен шырмап, түтіндетіп, гуілдетіп фабрик-зауыттарды жүргізіп, дүние айналған мұхит теңіздерді кек сауытты, зеңбіректі, түтіндерін будақтатқан жалмауыз кемелерімен қаптатып, дүниенің қожалығына таласа бастады. Міне, сонымен Еуропаның халықтары күннен-күнге құлпырып, ілгері баса берді. Ал Түркия халқы күннен-күнге надандықтың тұманында шіри берді. Келе-келе күллі жер-дүниені тінтіп, жан-жағын жалмай бастаған Еуропа мемлекеттері, Еуропа капиталы Түркияның өзіне ауыз сала бастады. Түркиядан бұрын қорқатын мемлекеттер енді сылтау іздеп тиісіп, Түркияны тұс-тұсынан жұлмалай бастады. Түркиямен кім соғысса да жеңіп шығып, шет пұшпақтап, айнала тұжырып жерлерін ала бастады. Жеңетін күшті мемлекеттер Түркияның ішкі мемлекет шаруасына қол сұға бастады. Түркияның мемлекетіне керек-жарақ нәрселер беріп тұрмақ болып, Түркияның шикі, өлі нәрселерін күшті мемлекеттер жинап ала бастады. Темір жол, телеграмм, пароход, кең зауыттары, мылтық, зеңбірек — осылардай істерінің бәрін Еуропаның күшті мемлекеттері жасап бермек, жүргізіп бермек болып істің бәрін қолдарына алып, Түркия мемлекетін билеп әкете бастады. Сөйтіп Түркияның күллі саудасын, фабрик-зауыт істерінің бәрін Еуропа мемлекеттерінің байлары, капиталдылары еркімен билеп керіп әкетті. Түркияның өзінен шығатын шикізаттарының бәрін сорып, жинап, сыпырып, жалмауыздай жұта беретін болды. Қысқасы, Түркия бір мүгедек, мешел адам тәрізді ғана болып қалды. Түркияда ерік қалмады. Еуропа капиталы темір шеңгелінеТүркияны әбден уыстап алды. Капитал билеген Еуропа мемлекеттерінің айтқандарын Түркияның сұлтандары, халифалары екі қылмайтын болды. Сонымен жылдар өтті...

Түркия бас көтереді деген, құрымайды деген адам болмады.

Міне, сондай халге келген уақытта, оқи бастаған жас түріктер ер жетіп, Түркияның ондай халіне шыдай алмай, 1908 жылы Түркияның сұлтан-халифасы Әбділхамитты тақтан түсіріп, орнына оның інісін қойып, Түркияның әр уәлаятынан уәкілдер шақырып, мемлекет істерін қарауға жиылыс қылып, мәжіліс ашты. Бұл жиылыстың шығарған қарары бойынша Түркияның билігін бұрынғыдай сұлтанның өзіне жеке-дара беріп қоя бермей, мемлекет істерін тексеріп отыруға әрдайым уәкілдердің мәжілісі болып отырмақшы еді. Жас түріктер сұлтан-халифаны мүлде жоғалтуға, молдаларды үкімет істеріне қатыстырмауға іс қыла алмады. Оған жас түріктер бата алмай... жас түріктер Түркияға уақ-уақ қана жаңалық кіргізді, зор жаңалыққа бара алмады. Біраздан соң жас түріктерді ескі түріктер қайта жеңіп, іс басына өздері қайта мінді. 1914 жылғы басталатын дүние жаһангерлер соғысына Түркия еріксіз кірді. Сұлтан-халифаның әмірі бойынша ғана соғысқа лажсыз шыққан Түркияның сорлы қара бұқара халқының мойнына бұрынғыдан да жаман соғыстың барлық ауырлығы түсті. Кедей Түркия бұрынғыдан да кедейлене түсті. Қара бұқара халық аштық, жалаңаштыққа ұшырады. Соғыстың ақырғы кезінде Англия, Франция, Италия, Грекияның теңіз жүзінде кемемен келген әскерлері Түркияның, Арабстанның Бағдат, Семирина. Станболдарын алып қойды. Бірақ Түркияның сұлтан-халифасы Станболдың өзінде Англияның айтқанын қылып отыра берді...

Түркия енді өз алдына мемлекет деген аттан айырыла бастады... Міне, сол қарсаңда, Түркия енді бітті, Түркия енді шындап тұрмайтын мәңгілік ұйқыға кетті; Түркия енді жоқ деп ойлады. Алайда түрік халқының ұлт сезімі оянып, буындырып, үнін өшіруге айналған Еуропа жалмауыздарына қарсы тұруға ашынған аюдай майданға шықты. Еуропа капиталынан ұлтты қорғау ұраны лезде күллі Түркияға жайылды. Халықтың ұлт намысы лезде қайта қозып, күннен-күнге өршіп, қалың өрттей ұлт қозғалысы түрік халқын билеп әкетті. Лезде топ-топ болып ұлт әскері жасала бастады. Бұл ұранның туын көтерген Мұстафа-Камиль деген пашаТүркияның Арзум Сивас деген қалаларында жиылыс жасады. Сұлтан халифаға бағынбай «жоғарғы ұлт мәжілісі» деген кеңесті үкімет жасады. Бұл жиылыстарды һәм жаңа жасалған үкіметті әуелгі уақытта Еуропа мемлекеттері елемесе, біраздан соң Измида деген жерде Мұстафа-Камиль патшаның жасаған ұлт әскері ең бірінші рет Англия мен грек әскерлерін жеңгеннен кейін бұған Еуропа мемлекеттері ауыздарын ашып қарай қалды. Не өлмек болып, не Еуропа жиһангерлерінен түрік халқын құтқармақ болып, белді байлап Мұстафа-Камиль бастаған түрік халқының ұлт әскері айлалы жаумен аюша алысып жатып алды. 1920 жылдың 23-сәуірінде болған жиылыстарында Түркияның бұл ұлт қозғалысының жасаған шарты, қылған серті мынау болды: «...Англияның айтқанын қылып отырған сұлтан-халифаның жарлықтарына түрік халқы бағынбайды. Түрік халқының Мұстафа-Камиль бастаған ұлт әскері Еуропа жиһангерлерін Түркиядан қуып жібергенше қылыштарын қынаптарына салмайды. Енді бұдан былай Еуропа жиһангерлерін Түркияның мемлекет шаруасына һәм үкімет істеріне қол сұқпайтын қылады...»

Міне, ұлт қозғалысының ұстаған мақсаты, қылған серті осы еді. Бұдан соң Түркияның ішіне кіріп алған Еуропа жиһангерлері мен түрік халқының Мұстафа-Камиль бастаған ұлт әскерінің үлкен белдескен жері: Анатолия уалаятында және Семирина маңында болды, Түрік халқының ұлт әскерімен бұл уәлаяттарда соғысқан грек әскері еді. Ұзақ аңдысып, не жеңуді, не тегіс қыруды серт қылып қажымай белдескеннің соңында, 1922 жылы тамыз айында Сахария деген өзеннің маңында Мұстафа-Камильдің ұлт әскері гректерді быт-шыт қылып жеңді. Сонан соң 1922 жылдың қыркүйегінде гректерді Семиринадан қуды. Гректер соғыс майданында жеңілген соң, Еуропа жиһангерлері түрік халқын тегіс қырып тастамаса, бағындырып ала алмайтынын білді... Англия мұрындық болып Еуропа жиһангерлері тезінен Лозанна деген қалаға бітім жиылысын шақырды. Бұл Лозанна қаласында шақырылған бітім жиылысына түрік халқының Мұстафа-Камиль бастаған жаңа үкіметінің атынан бастығы Есмет паша болып уәкілдер барды. Бұл бітім жиылысына Кеңес үкіметіне де шақыру келген соң, Кеңес үкіметінің атынан да Чичерин бас болып уәкілдер барды. Бітім жиналысында Кеңес үкіметінің уәкілдері түрік халқының жаңа үкіметінің уәкілдерінің тұтынған жобаларын қуаттады. Ұзақ сөз, ұзақ арбасу, ұзақ тартыстан соң белдескен жауын қан майданда жеңген Есмет паша сөз майданында да жауын жеңіп, айтқанын қылдырып шықты. Жаңа жолға, жаңа майданға түскен түрік халқының Мұстафа-Камиль һәм Есмет бастаған ұлт әскерінің һәм жаңа үкіметінің жауларын қан майданда, сөз майданында жеңуіне Россияның Кеңес үкіметі үлкен күш, үлкен медеу болды. Өйткені 1921 жылғы 16-наурызда Кеңес үкіметі мен түрік халқының Мұстафа- Камиль бастаған жаңа үкіметтің арасында келісу (договор) болған. Міне, бұл келісу Мұстафа-Камиль үкіметіне үлкен күш болды. Бұл келісудің түрік халқына үлкен күш, үлкен медеу болғанының үлкен бір мәнісі мынау: Мұстафа-Камиль бастаған түрік халқының ұлт әскері Еуропаның жиһангер обыр-жалмауыздарына қарсы соғысып жатты. Ал Россияның кеңес үкіметі де Еуропаның жиһангер, обыр-жалмауыздарымен қан майдандарында белдесіп, күресіп, жеңіп һәм жеңген соң да қатты арбасып жатты. Сол себепті, түрік халқының Мұстафа-Камиль бастаған жана үкіметі Россияның кеңестік социалшыл үкіметіндей еңбекшіл таптың ғана үкіметі болмаса да, әйтеуір, өзі жиһангершілік ниетімен соғысып жатпаған соң һәм және соның соғысып жатқаны Еуропа жаулары болған соң қандай ретте болса да Кеңес үкіметі түрік халқының бұл жаңа үкіметіне ниеттес болды. Мұны күллі дүние біліп отырды. Жаңа Кеңес үкіметінің күллі жер-дүниені солқылдатқан қызыләскерінен Еуропа жиһангерлері үлкен қауіп қылып отырды... Сөйтіп Лозаннадағы бітім жиылысында түрік халқының уәкілдері жауына айтқанын қылдырды. Бітім шарты жасалды. Бітім шартын екі жақ бекітті. Бұл бітім шарты бойынша Англия бас болған Еуропа жиһангерлері түріктің жерлерін өзіне қалдырып, Станиолдан кетті. Мінекей, сөйтіп, сыртқы жауы — Еуропа жиһангерлерін жеңіп, Түркия мемлекетін жаудың темір тырнағынан босатып алған соң, енді Анкара қаласындағы түрік халқының Мұстафа- Камиль бастаған ұлт үкіметі ішкі жауларын жоқ қылуға кірісті һәм іркілмей жаңа заң, жана тәртіп орнатуға кірісті. Кіріскені сол: сұлтандықты-халифалықты жоқ қылып, Түркия үкіметін жалпы халықтың республикасы қылды. Халифаны тұқымымен Түркиядан кетірді. Дін істерін мемлекет, үкімет істерінен бөліп тастап, енді бұдан былай дінді үкімет істеріне қатынастырмайтын болды. Мешіттердің барлық мүліктерін мемлекет қазынасына алды. Дін оқылатын мектеп-медреселердің бәрін жапқызды һәм басқа да талай жаңа закондар шығарды. Қазір қуылған азбан халифа Швейцарияда. Анкарадағы түрік халқының жана үкіметінің бұл істеген істеріне «риза емеспін...» — деп айтады дейді. Кейбір араб халықтарының һәм Мысыр, Марокко халықтарының әмірлері, хандары «Мұсылман халықтары халифасыз тұруға мүмкін емес, Түркия халифаны керек қылмаса біз халифа боламыз...» — деп жатқан көрінеді. Арабиядағы Құсайын деген әмір өзін-өзі «халифамын» деп жариялапты. Үндістан мұсылмандарының һәм Мысыр мұсылмандарының хансымақтары һәм молдалары күллі жер дүниедегі халықтарының жиылысын шақырып, халифа мәселесін шешу керек деп жатқан көрінеді. Әрине, халифа туралы қазір барлық мұсылман жерлерінде сөз көп, ол сөздерді қоздырып жүргендер: Түркияның жаңа үкіметінің жаулары, бұрынғы азбан халифа-патшашылдар, әр жердің сұлтансымақтарды, мүфтилері, молдалары, ишандары һәм басқа осындай халықтың жаулары.

Халифаны жойғанда Түркияның жаңа үкіметі мұны білмей істеген жоқ. Түріктің белгілі мақалы бар, «Ит үреді, керуен көшеді» деген... керуен жүре бермек... иттер үріп қала бермек... «Жер-дүниедегі барлық мұсылман халықтарының діни бастығы халифа, мұсылман халықтарына халифа керек...» — деп жұртты адастырған сөзді бір жағынан астыртын қоздырып отырған қазіргі Еуропа мемлекеттері. Олардың өйтіп отырғандары: өздерінің айтқандарын қылып отыратын біреуді «халифа» қойып, діннің тұманынан әлі құтылмаған мұсылман халықтарын бағындырып отырмақ. Сол арам ниетпен Англия, Франция, Италияның әрқайсысы Африка мен Азиядағы өздерінің билеп отырған мұсылман халықтарынан халифаның шіріген тахытына астыртын әркімді лайықтап жатыр. Әрқайсысы әртүрлі сұрқия саясатты жүргізіп жатыр... әрине, мұның бәрі де иттің үргені, жалмауыздың белгілі қара ниеті. Түркияның жаңа үкіметі тарихи іс істеді. Қорықпай- ақ ілгері қарай аттады. Халифа-сұлтандардың, молдалардың мың жылдан бері мұсылман халықтарын надандықта зеңгітіп келген тұманынан шықты. Түркияның тарихы жаңадан басталды. Енді бұдан былай Түркияда еңбекшіл таптар сезімі оянбақ. Енді бұдан кейін Түркия тарихының ендігі бабын еңбекшіл тап жазбақ. Жалпы адамзаттың бақытты бауырмалдық тұрмысына Түркияны еңбекшіл табы жеткізбек. Әрине, жол қиын, жүк ауыр, жол бойы, әр асуда, әртүрлі ит үре бермек... Ал керуен жүре бермек. Керуеннің ақырғы көшбасшысы түріктің еңбекшіл табы болмақ.

1924 жыл.

4-қаңтарда Қазақстанның 4-жалпы кеңес жиылысы ашылмақ. Жиылыста қаралатын мәселелер мынау: 1) Жалпы Россиялық Кеңес республикаларының одағының ішкі әм сыртқы жайы. 2) Қазақстан үкіметінің істеген істері туралы баяндама. 3) Қазына-ақша комиссариатының кіріс-шығыс туралы баяндамасы. 4) Ауыл шаруашылығын оңдау туралы Қазақстанның жер-су комиссариатының баяндамасы. 5) Сауда әм кәсіп туралы баяндама. 6) Кенес құрылысы туралы ішкі істерді басқаратын комиссариаттың баяндамасы. 7) Қазақстанды аудандау туралы баяндама. 8) Қазақстанның негізгі заңы туралы баяндама. 9) Қазақстанның Орталық Кеңес комитетін қайта сайлау. Қазақстанның 4-жалпы жиылысының алдына түсейін деп отырған мәселелердің бәрі де зор мәселелер. Ал олардың ішінде Қазақстанның жанына қазір өзге мәселелерден артығырақ сезіліп тұрған мәселелер: Бірінші — Қазақстанның ақша, қаражат, кіріс-шығыс мәселесі. Екінші — Қазақстанның ауыл шаруашылығын оңдау мәселесі, үшінші — Қазақстанның сауда әм төртінші — Қазақстанның кеңес құрылысы турасындағы мәселе. Жоғарғы айтылған мәселелердің Қазақстанға өзге мәселелерден гөрі мағынасының зорлау екенін жұрттың көбі-ақ білсе керек. Ақша, қаражат болмаса, қандай істеймін деген істерін кім болса да жүзеге асыра алмайды. Ақшасыз оқу істерін жүргізу, ақшасыз аурухана, дәріханалар істерін жүргізу, ақшасыз нашар елде қандай ретпен болса да жәрдем, көмек беру мүмкін емес. Бұл — бір; екінші — осы күнге Қазақстанның қазіргі ауыл шаруашылығы оңалмай, үкіметтің кірісі де көбеймейді, істері де оңбайды. Қазір Қазақстанның кірісінен шығысы көп. Ал Қазақстанның шаруашылығының дені — ауыл шаруашылығы. Егерде ауыл шаруашылығы оңалмаса, Қазақстанның шығыс-кірісі теңеледі деуге мүмкін емес. Үшінші — Қазақстанда қазір сауда, кәсіп деген мәселе бір жанға бағулы мәселе. Қаланың қолынан шыққан нәрселер ауылдың қолынан шыққан нәрселерден бес есе қымбат. Қазір бір қой сатқан кісі тәуір бір киім ала алмайды. Үкімет тарапынан сауда қылып жүрген мекемелердің нәрселерінен жай саудагердің нәрселері арзанырақ. Өзі кедей болған ел халқын саудагерлердің қазіргі жеуінде хисап жоқ. Қала қолынан шыққан нәрселердің өте қымбат болатын себебінің бірі — соғыс уақыттарында бүлінген өнеркәсіп дүкендері күні бүгінге шейін оңала алмай, бұрынғыдай жүріп кете алмай жатыр. Содан соң Қазақстанның әлеумет тұрмысында бір керекті мәселесі — кеңес құрылысы. Кеңес құрылысы болғанда, алдымен кеңселерде қазақ тілін жүргізу мәселесі. Бұл жалпы Қазақстанда көңілдегідей ілгері баса алмай тұрған мәселе. Міне, Қазақстанның 4-кеңес жиылысына келген еңбекшіл тап уәкілдерінің ең жете қарап, тексеретін мәселелері осы. 4-кеңес жиылысына келген уәкілдер осы айтылған мәселелер туралы қандай кемшіліктер бар әм бұл мәселелер қайткенде оңалып кетеді, соның бәрін ойлап, жете қарастырып, жете тексеріп көңілдегі нұсқаларын айтулары керек.

1924 жыл.

Үстіміздегі 1924 жылдың өткен қаңтар айының ішінде Мәскеуде болып өткен ІІ-жалпы Россиялық кеңестер жиылысында әм онымен жалғас болған кеңес республикаларының жалпы одақтық кеңестер жиылысында тарих жүзінде ізі қаларлық әртүрлі тарихи істер болды. Олар мыналар: Бірінші, бұл жиылыстарда жалпы Россияның шаруашылығының оңала бастағаны айқын көрінді әм ілгеріде көңілдегідей оңалып, көркейетіні көрінді. Екінші, бұл жиылыстардың уақытында жалпы дүние еңбекшілердің көсемі әм Россияда Кеңес үкіметін орнатқан Ұлы Октябрь революциясының көсемі жолдас Ленин өлді. Үшінші, Кеңес үкіметі орнағаннан бері танымай келген Еуропаның күшті үкіметтері осы болып өткен жиылыстардың үстінде Кеңес үкіметін «шын үкімет» деп тани бастады. Бұл өткен жиылыстардың үстінде Кеңес үкіметін өзімен «тең үкімет» деп жер жүзінде не зор күшті мемлекеттердің ішінен ең бұрын таныған Англия. Төртінші, бұл болып өткен жиылыстарда ең бірінші мекеме — Россиядағы ұлттардың кеңесі сайланды. Бұл мекеме — күллі Россиядағы барлық ұлттардың ен жоғарғы бас мекемесі. Мұны қысқартып айтқанда: ұлттар кеңесі дейді. Міне, осы төрт уақиғаның бәрі де Россияның ұлы революциясының тарихындағы ылғи зор уақиғалар.

Жалпы Россия шаруасының түзеле бастағаны мынадай екен. 1922 жылы жалпы Россияда 51 миллион десятина егін салынған екен. Ал 1923 жылы 61 миллион десятина егін салынды. Бұл есепке қарағанда, 1916 жылғы егіннің бұл 100 үлесінің 75 үлесі (75 проценті) болады. 1922 жылдан жалпы Россияда ірі малдың саны өткен 1923 жылы 4 миллион артыпты. Ал кендір, мақта деген заттар да 1922 жылдан көп артқандығы көрінеді. Міне, бұл мысал үшін көрсетілген осы сандар егінші ауыл халқының шаруасының ілгерілегенін көрсетеді. Енді өнер, дүкен, кәсіп ретіне келсек: оның да ілгері басқандығы көрінеді. Мәселен, 1921 жылы жалпы Россияда 464 миллион пұт тас көмір шығарылған, ал 1922 жылы 589 миллион пұт шығарылған. Ал 1923 жылы 548 миллион пұт шығарылған. Қай мемлекет болса да тас көмірсіз күн көре алмайды. Тас көмір ең бірінші керек нәрсе. Ал темір мен шойын 1922 жылдан 1923 жылы екі есе көп шығарылды. Енді кездеме, мата тоқитын өнеркәсіпке келсек, бұ да көтеріле бастаған көрінеді. Мәселен, 1922 жылы жалпы Россияда 3065 пұт нәрсе тоқылса, 1923 жылы 4515 мың пұт нәрсе тоқылыпты. Міне, бұл өте керекті, өте қажет нәрсе екенін жұрттың бәрі біледі. Жалпы Россияның ауыл-поселке халқына өте қажет нәрсе осы мата болады. Бұл мата көбейіп әм арзандаса, ауыл халқының шаруасына тиімді болады. Онан соң, ақша жағынан да Кеңес үкіметінің ісі оңала бастағаны айқын көрінеді. Жоғарғы айтылған жалпы кеңестер жиылысы қаулылар шығарды. Ол қаулыларында: «енді, мына бағасы әбден төмен түсіп бара жатқан кеңес ақшасы қалсын, шығарылмасын, жаңа күміс ақша шығарылсын»делінген. Міне, бұл қаулы бойынша бұдан былай бұрынғы кеңес ақшасы жасалмайтын болды. Қазіргі жұрттың қолында жүрген қағаз ақшаларды бірте-бірте қазына жинап алатын болды әм жақын арада бес сомдық, үш сомдық, бір сомдық күміс ақшаның барабар болатын жаңа ақшалар шықпақ болды және күміс ақшалардың өзі де шықпақ болды. Жалғыз-ақ жалпы Россияда әлі де нашар болып тұрған сала — мемлекет саудасы әм кооперация екені айқын көрінді. «Кооперация» деген — ортақ серік сауда, яки ортақ серік кәсіп деген сөз. Мемлекет саудасы мен кооперация істерін басқаратын мекемелердің нашар жұмыстары салдарынан хал өте ауыр, заттар өте қымбат болып тұрғаны айқын көрінді. Мәселен, қала қолынан шығатын: мата, шай, секер, шырпы, шам, сабын, тарақ тәрізді нәрселер өте қымбат, ал ауыл-поселке қолынан шығатын: астық, тірі мал, ет, сүт, тері-терсек, жүн, қыл тәрізді нәрселер өте арзан. Жоғарғы айтылған жиылыстар, міне осы айтылған қала қолынан шығатын заттардың бағаларын бұрынғыдай теңеуге қаулы қылды. Сөйтіп, жалпы халық шаруасының тағы да ілгері басып, оңалуы үшін түрлі қаулылар шығарып жүзеге асыруды сол жиылыста сайланған жоғарғы үкіметке тапсырды. Ол тапсырған істердің ең зорлары мыналар: 1) Әлі де болса ауыл шаруашылығының жөнделіп, күшеюіне қандай ретпен болса да үкімет тарапынан жәрдем беру. 2) Ауыл қолынан шығатын нәрселер мен қала қолынан шығатын нәрселердің бағаларын теңеу. 3) Ортақ серік сауда ұйымдарына әм кәсіп ұйымдарына үкімет тарапынан жәрдем қылып, олардың санын көбейту. 4) Өнеркәсіп (зауыт, фабрика) дүкендерін күшейтіп, жөндеп, жүргізіп, олардың шығаратын заттарын арзандату. 5) Мемлекет саудасын халыққа әм мемлекетке де пайдалы қылып жүргізу. 6) Және жоғарғы айтқандай, ақша айналымын жақсарту үшін ақша шығару, күміс ақша шығару. Міне, осының бәрі, кеңес республикаларының жалпы шаруа жайының оңдала бастағанын көрсетеді. Англияның әм оның соңынан Италияның Кеңес үкіметін өздерімен тең санап, Кеңес үкіметін үкімет деп танығандық тары да сол жоғарғы айтқан жалпы кеңестік Россияның шаруа жайының оңала, күшейе бастағандығын көрсетеді. Жоғарғыда айтқандай, бұл болып өткен жиылыстардың бұрынғы жиылыстардан гөрі белгілі әм атақты болғандығы — жиылыс уақытында Еуропаның Кеңес үкіметін алғашқы танығандығы. Ұлы Лениннің жиылыс уақытында қаза болғаны және ең бірінші рет жалпыроссиялық республикалардың ұлт кеңесінің сайланғандығы. Ұлт кеңесіне әрбір республикалы ұлттардан бестен кісі кірді. Уақ автономиялы аймақтардан бір кісіден кірді. Міне, болып өткен ІІ жалпыроссиялық кеңестер жиылысының әм республикалар одағының 2-жиылысының белгілі істері осы.

1924 жыл.

Егінге қамданатын уақыт жетті. Міне, қазір наурыз айы туды. Жаз жақын. Уақыт тынбай ілгері жүруде. Ешкімнің еріншектігіне заман тоқтап, қарап тұрмайды. Пысық, күшті адам заманнан кейін қалмай, мезгілінде үлгіріп, тіршілік ретінде керекті істерін істеп қалады. Шабан, әлсіз, жалқау адам заманға ілесе алмай, мезгілінде үлгере алмай, әр нәрседен кем қалады. Қазақстанның елі жалқау. Заманнан кейін, артта қалған ел. Бірақ сен жалқау екенсің деп, жүріп бара жатқан заман тоқтап тұрмайды. Кімде-кім жалпы өнерлі адамзаттың қатарына кірмек болса, тынбастан еңбек қылу керек. Жалқаулықты қалдыру керек. Тіршіліктің негізі — еңбек. Еңбекпен ғана адам жақсы тұрмысқа жетпек. Міне, енді егінге қамданатын уақыт жетті. Егінге ертеден қамдану керек. Қазақстан халқы шабан, жалқау. Сол шабандықтың, жалқаулықтың салдарынан надан әм өнерлі елдің бәрінің артында қалған. «Шабан үйрек бұрын ұшар...» деп қазақ мақал айтса да, сол үйрек құрлы «бұрын ұшуды» білмейді. Өзі еңбек қылмаған адамға ешкім де жәрдем қылмайтынын қалың қазақтың кедейлері білетін болды. Енді шабандықты тастап, егінге дайындалу керек. Қазақстан үкіметі бұл ретте қолынан келген жәрдемін аямас. Оның қылған жәрдемі жалпы қалың ашардың бәріне жетпейді. Қазақстанның жер-суын басқаратын комиссариаты өзінің тапқан сегіз жүз мың пұттай тұқымын губерния-губернияға бөліп жіберіп отыр. Мәскеуден тағы да жердем сұрап жатыр. Жәрдем ала алса, тағы да губерния-губернияға бөліп жібермек. Бірақ бұл жетпейді. Қазақстанға 3 миллион пұттай тұқым керек. Жалғыз жәрдем беретін Мәскеудің өзінде де тұқым аз. Міне, сол себепті жалпы халықтың өзі ерте бастан қамданып, тұқым тауып, жалғасып, ұштасып, мезгілінен бұрын егін салуға даярлануы керек.

«Жатқанға жан жуымайды...», жазғы егінге қамданатын уақыт жетті! Бұл туралы губерниядағы, уездердегі, елдегі еңбекші халыққа шын кызмет қыламын деген азаматтар ертерек ойланып, ерінбей, тынбай халыққа жармаланып, қолынан келген түрлі жәрдемдерін, ақылдарын беріп, жалпы ауыл халқым жұмыла егін ісіне кірістіруге барлық күштерін салулары керек. Жалпы халықтың шаруасы түзелмесе, Кеңес үкіметінің де ісі түзелмейді. Жоғарғы Кеңес үкіметінің нұсқасы осы.

(Білім кеңесінің бір мүшесіне) «Ақ жол» газетінің 417-нөмірінде Қазақстанның «Білім кеңесінің бір мүшесі» деп қол қойып, менің «Еңбекші қазақ» газетіне Білім кеңесінің істері туралы жазған сөзіме қарсы бір кісі едәуір сөз жазыпты. Егерде жазған сөздерінің астына жазушы «Білім кеңесінің бір мүшесі» деп қол қоймаған болса, мен бұл сөзді жазбай-ақ қойған болар едім. Қазақстанның Білім кеңесінің бір мүшесі болып отырып, бұ кісі ондай сөз жазған соң, бұл кісінің теріс ұғынуларын ұғындыру үшін әм және бұл кісі Қазақстанның Білім кеңесінің бір мүшесі болып отырып, менің жазған сөзімді «орынсыз жала» деп Орынбордағы қазақ газетіне жазбай, басқа республиканың газетіне жазғанын лайықсыз мінез деп тапқандықтан, бұл сөзді жазып отырмын. Қазақстанның «Білім кеңесінің мүшесі» менің жазған сөзімді қате деп тапса, сол Білім кеңесінің жанындағы қазақ газетіне жазуы лайық еді. Егерде Білім кеңесінің жанындағы қазақ газеті «Еңбекші қазақ» оның жазғанын баспаса, сонда барып, шет жерлердегі газеттерге жіберсе орынды болар еді. Бұлай болғанда «Еңбекші қазақ» әм оны шығарушыға Білім кеңесі мүшесінің сөзін баспау үлкен айып болар еді. Мұны Білім кенесінің мүшесі істемей отыр. Кеңес үкіметінің газеттерінің біреуі өзімсініп, біреуін жатқа балап, үн жоқ, түн жоқ Орынборда «Енбекші қазақтың» қасында отырып, басқа газетке жазып жіберіп отыр. Менің ойымша бұл үлкен ұят. Бірінші, білім кеңесіне ұят, екінші, бізге де ұят. Үшінші... жоғарғы сөзді жазушыға да ұят дер едім. Бірақ ол әдейі «бүйректен сирақ шыға берсін, күл болмаса, бұл болсын...» деп жазып отыр ғой. Оған ұят емес. Бірақ айтар: «Сәкен Қазақстанда, Орынборда, іс басындағы адам, комиссар әм Орынборда қазақ газеті соның қолында, сол себепті жазған сөзімді Орынборда бастырмайды ғой деп, басқа республикаға жібердім», — деп айтар. Бірақ осылай деп айтса да орынсыз болар еді. «Еңбекші қазақ» газетінің бас жазушысының бірі Білім кеңесінің бастығы жолдас Жолдыбайұлы ғой. Мен Білім кеңесі туралы қысқаша мақаламды жазғанда «іс басындамын», «комиссармын», «бұған қарсы жазған кісінің сөзін Орынборға бастырмаймын» деп айтқан жоқпын. Қазақстанның Білім кеңесінің атынан жазып отырған Білім кеңесінің мүшесінің сөзін баспасқа «Еңбекші қазақ» газетінің ешбір еркі жоқ, Кеңес үкіметінің ілгергі адамының бірі болып жүрген Тұрар Рысқұлұлының сөздерін кекетіп, Кеңес үкіметінің өзін «жауы» санап Еуропада қаңғырып жүрген Мұстафа байғұс Шоқай баласы шет мемлекеттің бірінде шығатын ақтардың бір газетіне бір «ұзыннан ұзақ, көкке тұзақ» алжыған азбандарға болмаса, ешкімге керегі жоқ бір көк мылжың сөзді жазып еді. Бірақ бұл жерден Мұстафа бейшараны айыптауға болмайды. Өйткені оның запырандай сандырағын кеңес республикасының газеттері баспайды ғой. Ал Қазақстан газеттеріне баспай, басқа республиканың газетіне мінеген сөздерін жіберуге білім кеңесінің мүшесі Шоқай баласы емес те, мен Рысқұлұлы емеспін ғой. Және «Еңбекші қазақ» Кеңес үкіметінің газеті болғанда, «Ақ жол» да Кеңес үкіметінің газеті ғой. Большевик комиссарларын жек көрген кісі бәрін бірдей жек көреді. Большевик газеттерін жақтырмаған кісі бәрін бірдей жақтырмайды. «Азаматпын» деген кісілерде бір қатты тұтынған жол, иман болу керек қой (принцип); тым болмаса, өзінен-өзі жүріп-ақ қоянша көлеңкесінен үркіп жүрген, ешкім елеп, «жер үстінде бір Шоқай баласы деген бар еді демесе де, өзін Кеңес үкіметінің дұшпаны» санап, Дон Кихотқа ұсап жүрген Мұстафа сорлының принципіндей болсайшы... А-а... байқамай мәселеден шығып та кеттім. Жә... енді мәселеге келейік.

Білім кеңесінің мүшесі айтады: «Білім кеңесінің істеген маңызды істерінің бәрі де «Қызыл Қазақстан» әм «Еңбекші қазақ» газетіне жарияланып отырылды. Сәкен мұны неге көрмейді», — дейді. Дұрыс айтады. Жарияланып отырылмады дегенім жоқ. «Көптің талқысына түсіп отырылмады» дегенмін. Білім кеңесі емле әм пән сөздерін жариялағанда жұрт сол қолдансын деген ретпен ғана жариялап отырды. Ал менің ойымша: емле әм пән сөздері тәрізді мәселелерді әуелі баспасөз жүзінде әм басқа ретпен де әбден көптің талқысына салып алу керек еді. Өйткені менің ойымша көп сөздер білім кеңесінде қате шешілген. Мұны жазу танитын әм тіл білетін қазақтың көбі айтады. Оған дәлел — қазақтың ескі, зор жазушысы Мұқаметжан Сералыұлының газет беттеріндегі сөздері. Және маған кейиді: «Сәкеннің білім кеңесінің істеген істеріне риза емес екендігін бұрын да білеміз» деп, интернационалды білім кеңесі айтқандай «бибауырмал» деп айту дұрыс емес екендігі жөнінде менің бір жазған кішкене ескертуімді дәлел қылып келтіреді. «Сәкен білім кеңесінің барлық ісіне риза емес» деп айту тым қате болар. Ал менің ойымша былай қылса дұрыс болар еді деген сөзді айрықша жариялап айтып отырмын. Менікі қате болса, қатесін айту, көрсету керек қой. Сөз көптің ортасына, талқыға түссін, біреудің білмегенін біреу білер деген ниетпен газетке жазып отырмын ғой. Әйтпесе білім кеңесі өзіміздің мекеме ғой. «Бұлай қылса дұрыс болады» деген сөзді газет бетіне жарияламай-ақ жеткізуге болар еді ғой. Және маған: «Интернационалдың» мағынасын «Сәкен тапты деп жұрт шу ете түскен жоқ» дейді. Рас, күллі Қазақстан шу ете түскен жоқ. «Интернационалдың» дәл мағынасын Сәкен тапты деп шу ете түспегенмен Білім кеңесінің теріс аударуын Сәкен тапты деп газет оқитын әм орысша білетін адамдар шу ете түсті. (Шу ете түсті деген сөз орынды болса) ешкім білім кеңесінің «бибауырмалы» дұрыс деп айтқан жоқ. Сондағы газеттерді оқыңыз әм Мұқаметжан Серғалыұлының сөздерін оқыңыз. Бұл туралы маған қыстыкүні Ахмет Байтұрсыновтан қай жағынан болса да кем емес деп жүрген Елдес Омарұлы келіп, біраз сөз айтқан... Оған да мен мәселені газет бетіне, көптің талқысына сал деген едім. Ол ауырып қалды. Және менің: «Білім кеңесі Орынбордағы қазақтың білетін адамдарымен пайдаланып істей алмады...» дегеніме Білім кеңесінің мүшесі айтады: «Біз жақын арада бір жиылысқа Орынбордағы барлық жауапты іс басындағы адамдарды шақырдық. Мәселен: Нұрмақұлы, Залиұлы, Меңдешұлы, Әлібекұлы, Қасаболатұлы... әм басқалар» дейді. Бірақ бұл жиылысқа уақытым жоқ деп «Сәкен келмей қалды» дейді. Мәселе: бір менің келу-келмеуімде емес... Мәселе Білім кеңесінің жұмысына жауапты іс басындағы адамдардың бәрі болмаса да біразының келіп тұруында ғой. Олай болғанда жоғарғы айтылған адамдар, білім жиылысында сол бір реттен басқа неше рет болды екен?.. Неше рет шақырылды екен? Бұлардың қолдары бос уақыттарында шақырды ма екен? Жұрттың қолдары бос уақытын көздеп, Білім кеңесінің жиылыстары шақырылды ма екен? Жоқ, өйткен жоқ... Мінекей, айналасы мәселенің азырақ, терісірек жан алған жерлері осылар ғана. Менің ниетім біреуді кеміту емес. Менің ниетім Қазақстанның Білім кеңесінің істерінің көлемін зорайту, емле, пән сөздері әм басқа сондай мәселелерді қай ретпен болса да көптің талқысына салып отырғызып, Қазақстанның барлық кәрі-жастарының күштерін, білімдерін пайдаландыру. Сол себепті сөз қозғала берсін деп мәселені газет бетіне шығарған едім. Әйтпесе еріккендік емес, сөз таба алмағандық емес. Іс таба алмағандық емес. Іс тіпті көп, істеуші аз. Оған бір кісі айыпты емес. Егерде істеуші көп болса, бүйтіп екі тудың астындағы егескендерше әр жердегі газетке сөз жазысып отырмас едік. Білім кеңесі де, «Еңбекші қазақ» та Қазақстандікі, екеуі де Қазақстандағы кеңес үкіметінікі, бірінен бірін айыру достық емес. Біреуін өзімсініп, біреуін жатсыну достық емес. Кімде-кім бір жұмысқа кірген соң, таза ұжданмен міндетті істерін дұрыс атқарып отыру керек. Іштен, кезі келген кезіңді аңдып, өзі шетіне жегілген ауыр арбаның дөңгелегін шырмап, шатастыра беру шын азаматқа лайықсыз мінез. Білім кеңесінің бастығы «Еңбекші қазақ» газетінің бас жазушысының бірі жолдас Жолдыбайұлы бұл мәселенің түбіне көзін жіберер. Білім кеңесі туралы жазылған мақалалардың бәрін сол өзі жазысып отырған «Еңбекші қазақ» газетінің бетіне бастыртып отырар. Әлі де болса біздің тілек: Білім кеңесінің істерінің көлемінің зораюы. Қазақстанның білер деген адамдарының білімдерінен көбірек пайда шығару. Білім кеңесі емле, пән сөздері тәрізді мәселелерін көптің кеңесіне салынып отырылуы керек.

Қосшы ұйымы ауылдың кедейлері мен жалшыларының ұйымы. Қазақстанда қосшы ұйымы Кеңес үкіметі орнағаннан кейін, әуелі Жетісу, Сырдария губернияларында жасалған. Қазақтың өзге губернияларында қосшы ұйымы былтырдан бері ғана жасалып отыр. Сондықтан бұл ұйым — жас ұйым. Әсіресе былтырдан бері ғана губернияларда бұл ұйымның жасалуы жаңа басталып отырған жұмыс. Кеңес үкіметінің сүйеніші жұмыскер, жалшы, кедей табы болғандықтан, қосшы ұйымы Кеңес үкіметінің ауылдағы сүйеніші. Ресейдің орталық губернияларындай емес, өнеркәсіп дүкендері азғантай, көзі ашық, ұйымдасқан жұмыскерлері азғантай Қазақстанда кедей жалшыларды ұйымдастырып отырған қосшы ұйымының мәні бар. Әрбір жаңа ісі ә дегеннен көңілдегідей болып жүріп кетпейді. Әрбір жас тума ә дегенде тәлтіректеп, сүріне-қабына аяқ басып барып түзеліп, нығайып кетпек. Әрбір жаңа істің ә дегенде қателері көп болуға мүмкін, жаңа жұмыстан қате көрінген сайын, ол қате түзетіліп отырылса, тәжірибе болып, іс оңала бермек, қос жүре түзелмек. Қосшы кедей мен жалшы ұйымы болған соң бұл ұйым ауылдағы сол кедей мен жалшылардың пайдасын көздейді. Солардың дегенін үстем қылып, солардың мақсатын іске асыруға тырысады. Сондықтан коммунистер ұйымы ауылда Кеңес үкіметіне сүйеніш те болмақ, ие де болмақ. Ауылдағы жалпы кеңес құрылысын жасаушы да болмақ. Сөйтіп, Коммунист партиясын көшбасшы қылып, ауылдағы қосшы ұйымы социалшылдық құрылысына қадам баспақ. Социалшылдық құрылысы жұмыскер, жалшы, кедей табының жалпы еңбекші табының көздеген түпкі мақсаты, жалпы еңбекші таптың көшбасшысы — Коммунист партиясы. Сондықтан Коммунист партиясы бастаған енбекші таптың мақсатына бөгет болатын, еңбекші таптың мақсатын өз мақсатым деп санамайтын адамдар қосшы ұйымына кіргіз ілмеулері керек.

Бұлар қандай адамдар?

Бұлар, әрине, алдымен байлар, саудагерлер, төре болғандар, молдалар, ишандар, Николай заманында ұлық болғандар, «алашорда», Колчак замандарында «атқа мінгендер». Қосшы ұйымы осыған мықты, қатты тұруы керек, қосшы ұйымының ең бірінші ісі осындайлардан таза болуы. Ұйымға кіріп кетіп, астыртын өз тілектерін қолданып жүрген ондайлардан тезірек құтылу керек. Онымен қатар, қосшы ұйымы ауылда Кеңес үкіметінің құрылысына белсене қатысып, тиісті жүгін мойнына алуы керек. Кеңес үкіметінің құрылысы деп жалпы кеңінен айтқанда, социал шылық құрылысына бет алатын қазіргі ауылдағы жасалған және жасалатын істердің бәрін айтамыз. Мәселен, ауылдық кеңестер, болыстық исполкомдар, бұлар арқылы істелетін жер-су пайдаланулары, школ-мектеп құрылыстары және оларды пайдаланулары, кәсіподақтары, керек-жарақ алдырып тұратын одақтар, орта серіктер, әртүрлі кооперативтер және осылар тәрізді істер. Міне, ауылдағы осындай істерге Коммунист партиясы бастаған қосшы ұйымдары белсене кірісіп, тиісті қызметін атқарып, Кеңес үкіметінің негізгі тіреуі екенін көрсетіп отыруы керек. Әрине, ең алдымен ауылдық кеңес, болыстық исполком сайлауларына белсене кірісіп, тиісті орын алу керек. Ауылдық үкіметке кірісіп, жалпы Кеңес үкіметінің нұсқауымен еңбекші табының әкімшілігін жүргізіп, мақсаттарын іске асырып отыру керек. (Мәселен, жер-суды пайдалану, школ-мектептерді пайдалану, кооперативтерді билеп әкету, үкіметтің түрлі жәрдемдерін пайдалану). Ауылдағы үкімет ісіне толық кіріспей, өзге істерге қосшы ұйымы көңілдегідей кірісе алмайды. Тиісті жеміс шығара алмайды. Содан соң қосшы ұйымы, ұйымға жаңа мүшелер алғанда және ауылдағы кеңес құрылысына қатысқанда тұқымға, руға жіктелуден сақ болуы керек. Қосшы ұйымына қай тұқымның, қай рудың болса да жалшылары, кедейлері бірдей. Жалшылардың, кедейлердің ала-құласы жоқ. Тұқымға, руға жіктелуден байлар ғана пайда көреді. Кедейлерге, жалшыларға одан зияннан басқа ештеңе жоқ. Қосшы ұйымы осыны естен тастамай, қатты ұстауы керек. Әрине, қазір ауылда кедейлер мен жалшылар арасында хат білетіндер шамалы. Кей жерлерде тіпті жоққа тандық. Сондықтан мүшелерінің дені хат білмейтін болған соң ұйымы ә дегеннен көңілдегідей болып, тиісті істерін толық меңгеріп кете қояды деу қиын. Сонда да қосшы ұйымы іске жасқанбай белсене кірісіп, ауылдағы Кеңес үкіметінің құрылысына қатысса, алдымен ауылдық кеңесте, болыстық исполкомда тиісті орын алып отырып, ел шаруасын билеу жұмысына қатысса,— байлардың әкімдігі жойыла бастар еді. Қосшы ұйымының мүшелері бірте-бірте іс үйренеді, мектептерден, курстардан тиісті орындарын алып оқып, бірте-бірте хат таныр еді. Бірте-бірте іс үйреніп, хат таныған сайын қосшы нығайып, мойнына артылған тиісті жүкті сүрінбей алып жүретін халге жетер еді. Сөйтіп, Коммунист партиясын басшы қылған қосшы ұйымы ауылдағы кеңес құрылысының түрлі істерін жасаушы болар еді. Жақын арада бүкіл Қазақстанда кеңес сайлауы болады. Бұған тағы да былтырғыдай ауылдағы байлар түрлі айламен қатысуға жанталасып кіріседі. Өздері кеңеске кіре алмаса, айтқандарын істеп отыратын адамдарын кіргізуге тырысады. Кеңесті өз дегендеріндей қылып шығару үшін жұмсамайтын күші, жұмсамайтын амалы, тәсілі қалмайды. Осыны еске алып, енді байларға қосшы ұйымы жол бермеу керек. Коммунист партиясының басшылығында қосшы ұйымы жасқанбай, ауылда нағыз толық Кеңес үкіметін жасауға, жалпы кеңес құрылысын жасауға белсеніп кірісуі керек. Сонда ғана қосшы ұйымы тиісті жүгін мойнына алған болады.

1926 жыл.

Соңғы уақыттарда «атқамінер» деген сөз қозғалып жүр. «Еңбекші қазақтың» соңғы нөмірлерінде бұл мәселе талқыға түскен тәрізді.

Мәселені талқыға салушылардың айтуынша, «атқамінер» әртүрлі көрінеді. Орынбек: «Бай табының атқамінері өз алдына және кедей табының атқамінері өз алдына», — дейді. Тоты:

«Еңбекші қазақтың» 110 (547) нөмірінде Ғабиден деген жігіт жаңағылардың сөзіне қанағаттанбай, «атқамінерді» өзінше суреттейді. Бірақ суретінің бояулары күңгірт, аламыш көрінеді1. «Атқамінерлер» кім, қандай? — деген сұрауға қысқаша жауап беру керек болса, — біздің білуімізше, жаңағы айтқандардың ішінде Орынбектің айтуы дұрыс. «Байдың да атқамінері бар, кедейдің де атқамінері бар». Әрине, «атқамінерлердің» ішінде құлқынға, малға сатылатыны болмайды деп ешкім айтпайды. Сатылатындары көп. Ауылдағы оқымаған «атқамінер» былай тұрсын, қаладағы оқыған «атқамінерлердің де» сатылатыны аз болмайды. Біздің надан аймақтардағы қалалардың оқыған «атқамінерлері» былай тұрсын, өнерлі, көп оқыған ағылшын тәрізді елдердің үлкен қалаларындағы зор оқыған «атқамінерлері» де сатылады. Мәселен, ағылшын жұмыскер табының «атқамінерлері» — Макдональдтары байлар табына сатылмай жүр ме? Менің мұным, «атқамінерлер сатыла берсін» дегенім емес. Сатылу ескіліктен қалып келген жаман, шірік жемістің бірі дейін дегенім. «Атқамінер» деген сөзден кедей табын және оның өкіметін бөлектеу емес. Ғабиден айтқандай, «атқамінер» деп байлар, ақсақалдар айтқан екен. «Сол себепті мұндай былғаныш атақты еңбекшілердің азаматтарына тақпаймыз», — деуі қате. Баяғыда, «ақ патшаның заманында», «Абылай ханның заманында» шыққан қажырлы пысық адамдарды, сол замандағы байлар, ақсақалдар «атқамінер» деп атаған екен. «Атқамінерлер» байлардың, ақсақалдардың дегенімен жүрген екен деп қазіргі біздің заманымыздағы атқамінердің бәрін бір көгенге көгендеп, бәріне бір таңба басу қате.

Бұлай ету — кітапты да, Еуропаны да, қазақ тұрмысын да білмегендік. «Еңбекші қазақ» 110 (547) нөмірінде Ғабиден: «Кітапқа қарап, Еуропаға еліктемейміз. Қазақ тұрмысынан қараймыз», — дейді де, кітап пен Еуропа былай тұрсын, «білім» деген қазақ тұрмысының өзіне жете таныс емес екенін көрсетеді.

Мәселені дұрыс тәптіштей алмайды. «Атқамінер» деген сөзден Ғабиден қашқанмен, ел қашпайды. Елдегі кедейлер де қашпайды. Ол ауылдың, тоған басындағы ауылдың (егіншілердің) қазіргі «бас көтерері», ендігі атқамінері Жақыптың оқып жүрген баласы Сәтжан, — дейді. Бұрынғы уақыттарда «атқамінерлер» ылғи байдікі, ақсақалдікі болса, қазіргі 2кедейлердің де, еңбекшілердің де атқамінерлері бар. Қазір бұрынғы көзбен өлшеуге болмайды, Гегель мен Маркс қағидасы бойынша әр зат дәйім өзгере беруде болады. (Все течет, все изменяется). Ауылда кедей тобын қорғаушы тек кеңес қызметкерлері, партия мүшелері, комсомол мүшелері ғана деу қате. Ал бұларды, болған күнде, ауылдағы кедей табының «бас көтерерлері», «атқамінерлері» емес деу тіпті қате. Ауылда кеңес қызметінде емес, бір жыл кеңседе істеп, бір жыл істемесе де, кедей табының соңғы жылдарда шыға бастаған кедейлерді қорғап жүрген азаматтары бар. Бұларды кедейлер «атқамінеріміз», «бас көтереріміз» дейді. Бұларды байлар «селтеңдеген қулар» деп кекетіп, мазақ қылып отырады. Үстерінен өтірік, жала «материалдар» түсіреді. Аласұрып, бұларды құртуға әрекет қылады.

Кедейден шыққан пысықтардың байға сатылып жүргендері аз емес екені бар. Елде байдың дегені әлі де күшті. Елдегі кеңестерге және қаладағы кеңестерге байдың жақсы көретін не байдың өзі не құйыршықтары кіріп кетіп жүргендері де рас. Міне, мұндай кеңеске кіріп қоқырайып алған, аяқтарына шаң жуымайтын байлардың бәйгеге ұрлап қосқан «жүйріктері» елдегі кедейден шыққан қажырлы, пысық«атқамінер», «бас көтерер» азын-аулақ азаматтарды неше түрлі қулық, сұмдық, амалмен езіп тастауға әрекет қылады. «Атқамінер» деген атты «құбыжық», «құқай» қылып көрсетіп, «атқамінердің» бәрі бұзық деп лақап қылып, олардың ішінен кедейді қорғайтын «атқамінер», «бас көтерерлерді» ғана құртпаққа, үндерін шығармай қоюға әрекет қылады. Үкіметтің, партияның сақ болатын бір жері осы. Елдегі бай мен кедейдің жігін ажыратуда кедей табының «бас көтерер», «атқамінер» азаматтарының істейтін қызметтері зор. «Атқамінер», «бас көтерер» деген атты жалпы «құбыжық» қылмау, қазіргі біздің заманымыздағы «атқамінерлерді» тегіс бұзық деп жалпы лақап қылмау керек. Өйткені кедейден жаңа шығып келе жатқан «бас көтерер», қажырлы азаматтар жасқанып, бұғып қалады. Өйткені бұлар жаңадан ғана... «атқа міне...» бастады. Бұлар әлі ысылған жоқ. Ысылмаған азамат тез, оңай жасқанады. Байдың «атқамінерлері» ысылған, ірге тепкен, сабақты көбірек алған мүйізділер, «жүйріктер». Бұлар оңай қолға түспейді, оңай жеңілмейді. Аңызға шыққанның бәрі алабұта деу қате. Қазіргі «аңыз» бұрынғы «аңыз» емес. Қазір алабұтамен аздап жарыса бидай шығып келеді. Бәрі алабұта деп, жаңа шығып келе жатқан көк бидайды да жұлу өзіне-өзі қастық қылғанмен тең. Қазір кедейлерден жаңа шыға бастаған «атқамінер», «бас көтерерлер» сондай. Сойыл ұстап, атқа мініп, майданда жүргеннің бәрі бірдей жау емес. Іштерінде шын жаулар да бар, жауға қарсы атқа мініп, сойыл алып шыққан ерлері де бар. «Атқамінердің», «бас көтерердің» бәріне бір таңба басып, бәрін бірдей «бұзық» деп лақап тарату бас білмегендік. Бәріне бірдей тас атса, үлкен бір тамаша дерлік іс, әрине, қазақ арасында, қазақ арасы түгіл өнерлі жұрттардың арасында да тұқымға, туыс-жақынға тарту бар екені рас. Бірақ о да бай мен кедейдің тартыс жолына бүркеу бола алмайды.

«Көл көлге құяды, шұқанаққа дәнеңе де жоқ».

Шындап келгенде байды бай сүйейді, кедейге кедей ғана жанасады. «Тең теңімен, тезек қабымен» дейді. Кедей табынан жаңа шыға бастаған «атқамінер», «пысық», «бас көтерер» азаматтарға үнемі жәрдем бере беру керек, бұларды өркендете беру керек.

«Атқамінер» деген сөзді оларға да «құқай» қылып, қорқытып бұқтырмау керек. Байлар табының атқамінерлері ауылда тағы да жалаңдап жүре бастады. Бұларды тұмылдырықтап, қозғалса тұмсыққа ұрып қою керек.

1926 жыл.

Қызылжардан Ақмолаға қарай Шортан поселкесіне шейін темір жол салынған. 250 шақырым жолдың салына бастағанына 5 — 6 жыл болып бара жатыр. Бұрын Көкшетауға шейін салынған еді. Енді былтырғы күзден бері Шортанға жеткізілген, бірақ жол нашар, әлсіз кеңес үкіметіне оның бер жағында аймағы алты айлық жол Қазақстанға темір жолдың өте қажет екеніне қарамай, бұл Көкшетау жолы өте нашар, шаруашылығы күйзелген кедей өкіметтің азғана қаржысымен бұл темір жолға қанша үзіліп, жырылып, ақша бөлінгендігін білетін адамның сол көп үмітпен қарап отырған темір жолдың әлі де қазақтың өгізге жеккен сынық дөңгелек екі аяқ ағаш арбасынан еш аспайды екен. 250 шақырым темір жолды 32 сағат жүрдік. Кей жерде жолмен қатар бүкжеңдеп келе жатқан арбалы ат пойыздан озып кетіп жүрді. Қарсыдан келе жатқан бір пойызда «Бір басшы жігітке жолығып ем, ол: үшінші күн жүріп келеміз», — деді. Бір паровозға 5 шақты теплушка тіркеп сүйрейді. Бір теплушкада біз бала-шағамен 50 шақты жан болдық. Теплушкалардың сәкілері тіпті жоқ. Бар болса қиқы-жиқы ілінген салынған жаман тақтай. Тақтайға жарымай отырған тәрізді. Ал қарағай ағаш Көкшетауда су тегін. Темір жол әлі мықты, берік емес. Азғана жерді тырмалап, топырақ үстіне көлденең ағаш салып, темір жолды сала салған кейбір жерлерінде тек жай азырақ тырмалаған жерге темір жол темірін тастай салған тәрізді. Қысқасы, бұл темір жолдың пойызына басқа түрлі көлік таба алмаған адам ғана ылажсыз мінетін. Тағы да жолға жұмыс қылдырмақ болып жатыр. Жұмыскерлерді, қара жұмыскерлерді Ресейден алдырып-алдырып жатыр. Ал маңайдағы жұмыс іздеп, қаңғырып жүрген қазақ кедейлерін алмайды, не әрең алынады. Біз келген пойызбен Ресейден көп жұмыскер келді. Бұрын шақырып, жол ақшаларын төлеп, алғызып жатыр. Ал Қызылжарда жұмыс іздеп, сандалып жүрген талай қазақ жігіттерін көрдім. Оларды Көкшетау жолының бастықтары көрмейді. Шортан станциясында жұмыс істеп жүрген 20 — 30 ғана қазақ жігіттерін көрдім. Біреулері келіп халдарының жайсыз күйін айтып шықты. «Қазақ малайларын қақпайлап, жұмысқа жөнді қоймайды. Ресейден топ-топ қылып алғызып жатыр, «қазақтар жұмыс қыла алмайды» деп айтады, — деді.

Мен қорашсындым да қойдым, не дерсің.

Қажымұқан, Шолақ шыққан жерлердің жігіттері «қара жұмысқа жарамайды» дегенге не дерсің? Жүген-құрық тимеген 6 жасар асауды бір сілікпеден қалдырмай шоңқитып түсіріп, ауыз омыртқасын үзетін жігіттер «қара жұмысқа әлі келмейді» дегенге не айтарсың! Қайың мен қарағайдың жұпар ауасынан дем алған, қызыл ала гүл шашақты жібек кілемдей, көңіл қошындай таза ауасымен дем алған, балтыры бесіктей, кеудесі есіктей Арқа жігіттерінің «қара жұмысқа әлі келмейтінін» Көкшетау жолындағы ұлықтарынан ғана естіп отырмын. Бұл іске Қазақстанның кәсіпшілер кеңесі, еңбек комиссары, барлық Қазақстан үкіметі тез назарын салып, қолын созу керек шығар. Кеңес өкіметіне қазақ жұмыскер табы керек. Жұмыскер табы қазақ кедейлерін жұмысқа алса ғана болады, әйтпесе жердің астынан шықпайды. Кеңес үкіметі қазақ кедейлерінен жұмыскер табын жасайды. Жасап тәрбиелейді. Көкшетау темір жолының басындағы тәрізді пасық бұрынғы төмен халыққа әлі де арам құлықпен қарайтын мырзалар оны естеріне алулары керек. Менің мұнымды оқыған жұрт «орыстан жұмыскер алмасын» деп айтады деп түсініп жүрмесін. Жұмыскерді орыстан да, қазақтан да алу керек. Алғанда алыстан жаздырып, көп расход қылып алмай, маңындағы, сол темір жолдың өз жеріндегі орыс пен қазақтың қаптаған кедейлерінен алу керек. Сөйтсе екі түрлі пайда бірақ табылады. Көкшетау темір жолында кеңес өкіметінің партия саясатын шын көңілімен жүргізетін сенімді көз болу керек.