Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитетінің «Əдебиеттің əлеуметтік маңызды
түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды

Сұлтан Тəукей
Арыстардың арманы. Деректі роман / Сұлтан Тəукей. – Алматы:
Дүниежүзі
қазақтарының

қауымдастығының
«Атажұрт»
баспа
орталығы, 2013 ж. 256 бет.

© Тəукей С., 2013
© Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы
«Атажұрт» баспа орталығы, 2013

Оқырмандарға ұсынып отырған «Арман тау» атты
осынау туынды осыдан бірнеше жыл бұрын Монғол тілінде
жарық көрген «Сеңгір таулар» (Сүмбэр уулс) романының
алғашқы кітабы деуге де болады. Өйткені «Сеңгір таулар»

романы Қобда бойындағы қазақтардың 1900-1921 жылғы
феодалдық қатынас кезіндегі өмірі мен 1921 жылғы Монғол
халық революциясының алғашқы аласапыран оқиғаларын,
«Тау бораны» («Уулын шуурга» Улан-батыр 1991 ж.) ро-

маны қазақ аулындағы революциялық өзгеріс, сталиндік
нəубет зобалаңы, монғолиядағы қазақтардың ұлттық
аймақ шаңырағын көтеру жолындағы күресін көрсетуді
көздесе, «Арман тау» романы бабаларымыздың Арқадан

Алтайға, одан Қобдаға қоныс аударған тарихи көш жо-
лын, қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған тыныш
өмірді аңсаған арманын, болашақ ұрпақтардың тағдыры
үшін жанталасқан күресін баяндайды. Сол күрес басында

Қожамжар төре сияқты тарихи тұлғалар шығарманың
негізгі кейіпкерлері ретінде суреттеледі. Романның желісі
тарихи дерек, болған оқиға, белгілі адамдардың өміріне,
қызметіне негізделген

қатайтып, тиек ағаштарын бекітеді. Көш артында мөңіреген
сиыр, оқыралаған тайынша-торпақтар. Қосшы-қолаңшылар
бір күн бұрын айдаған қоралы қойлар əлдеқашан жайлауға
жеткен. Ендігі, қойшы балалар ескі жұрттың тезегін үйіп те

қойған болар. Сауырынан су төгілмес көктеңбіл жорға мінген
Көбеш үкірдай сарыала қамшысымен мықынын таянып көш
алдында келеді. Басындағы төртқырлы керей тымағының
үкісі шоқпардай. Кең мол, қайырма жаға қара шапанын

желбегей тастаған. Қара мақпал бешпетінің сыртынан
жалпақ күміс белбеу буынған. Үміт күттірген ұлы Асыл-
бек өз қатарында. Əке мен бала əлдене кеңестің тиегін
ағытқан. Көш алдындағы ауыл азаматтарынан да əудем

жер озып кеткен. Қапсағай денелі қарт батыр кеудесін
жапқан көкшіл сақалын салалы сом саусақтарымен та-
рап, қабағына жасырынған кəрі көзін алысқа қадады. Ол
көзін сығырайтып барып ашқанда көбелектің қанатындай

ұзын ақшыл қасы қабағын жауып кетеді. Ұзын қас, биік
қабақ, əжім басқан ат жақты, ашаң жүз, дөңестеу келген
үлкен мұрын, кеуде толы бурыл сақал, екі иығына екі кісі
отырардай өркеуде, кең иық бəрі-бəрі қарт Көбештің қас

батырлығының белгісіндей. Ол тізгінін тежеп, мықынын
таянған қалпында ойға батып, өзімен өзі сырласуда. «...
Талықтырған, сонда да талмаған көш! Таусылмаған көш!
Атадан балаға, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан көш деген міне,

осы! Бəтшəғар-ай! Тынымсыз, толассыз осы көш болмаса
қазақ байғұстың өмірі құрдымға кетер ме еді, қайтер еді?...»
деп күрсінді. Күрсінген күйде Асылбекке қарап, əлдебір сыр
тартқысы келгендей:

Өз басым осы Керей елінің көш басы Жəнібек атаң деп ой-
лаймын.

ана жұрттан көшірсе де ата мекеннен адастырмайын деген
ғой.
Арқа бойы керей елі үшін он ай омыртқасын талдырған
ананың құрсағындай ыстық болса да Керей, Найман елі

ежелден Алтайдың арғы беті мен бергі бетін көктей өтіп,
күңгейін қыстап, теріскейін жайлап өткен. Аруағыңнан ай-
налайын Жəкең атамыз Алтайдан Арқаны кем көрді дейсің
бе! Ұрпағының өрісін кеңейте алмаса əке-əке бола ма? Соны

Бұл өңірге қырғыздың да, ұйғырдың да кіндік қаны тамған
жер. Бəрімізге жат емес.

рей елі Арқаның жонын жалпағынан жауып жатқан. Сол
дəуірде батыр атаң туыпты деседі. Əкесі Бердəулет малға
бай болса да басқа тапшы екен. Бəйбішесі арғынның атақты
қаздауысты биі, шашасына шаң жұқпас жүйрігі, сауырынан

су төгілмес жорғасы – Қазыбектің кызы. Ұлға зар болған
қазақ жалғыз қатынды місе тұтушы ма еді? Жəнібектің тума
нағашылары үйсіннің Өмір, Дос батырлары деген сөз бар.
Бала көрмей зар болған ата-ана ұл туған соң қағанағы қарық,

сағанағы сарық болған шілдехана той үстінде Арғынның
шақшақ руынан шыққан, Қошқар ұлы Жəнібек батыр
қонаққа келеді. Жорықтан қайтқан жолы болса керек. Ел
де, батыр да марқайған. Қуанған ата-ана «ырым болсын»

толқыған Шақшақ батыр: «Ер туса ел ырысы, күн жауса жер
ырысы демей ме? Етектен алған жау мынау, ерегескен ел мы-
нау. Ырымдап өз атымды берсем елге себі тиер ме екен. Əлде
аллаға асқандық болар ма? Сөйтсе де ел үшін деп еңіреген

ниетімді алла қабыл көрер. Өзімдей бір ел бастаған ер бол-
сын, найза ұстаған батыр болсын» деген ойын ішіне сақтай
отырып:
Керей деген елің көп,

Ел айналар шешен бол.
Жағаласар жауың көп,
Жауға шапсаң есер бол.
Ел ішінде дауың көп,

Жұрт алдында көсем бол.
Жабылған жауды жапырып,
Қаптаған жауды қайырып,
Шайқасқанда есен бол.

Жекеге шықсаң желденіп,
Кезегіңді бер десіп,
Жауыңның басын кесер бол.
«Əумин!» деп бетін сипап бата береді. Сонсоң ата-ана,

От жалындай көзіне көзім тойды.
Тілім тасқа, тфу-тфу!
Жəнібек деп өз атымды қойдым.
Алла ниетімді қабыл көрсін,

Лайым тілеген тілегін берсін?!
Ат атандырып, сүйек сындырмасын.
Ат жалын тартып мінген соң бетін қайтармағын! -деп
тапсырған екен.

Қуанысқан ағайын, ырымдаған ата-анасы риза болып:
«Қырықтың бірі қыдыр деген. Айтқаныңыз келсін, ата-
еке!» десіп «Əуминдеп» бетін сипайды. Жəнібек əкеден
жас қалса да ақылдан бос қалмаған. Қабырғасы қатпаған

қолына алып, қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқытпай
өжет ғып өсіреді. Ат жалын тартып мінгеннен жылқышының
қосында, жақсылардьң қасында болған Жəнібек ақылы мен жігері
тең өседі. Жылқыны «соқса желдікі, қуса жаудікі» деп ұғатын ба-

баларымыз азаматтың мықтысын ақпанның дауылында, асаудың
жалында сынаған ғой. Жас Жəнібек те атпал азамат болғанынша
осындай талай сыннан өткен. Жасынан қарына қалқан іліп,
қолына найза ұстап, желдің өтінде, жаудың бетінде жүрген

Қазыбек шау тартып жасы егделеп, ел ағасы, би атанған
шағында əдеттегідей бір қыста салбуырын құрып, үйірдегі
жылқысын көріп қайтпақшы болады. Би түнделете жол
шегіп, жылқысына таңғы жусау кезінде жеткен. Атқосшы

мен қағушыларын қосқа жіберіп, жылқысын аралап əрбір
айғыр үйірлерін түстеп-түгендеп келе жатқан бидің көзіне
құм төбенің баурында бозқырау болып қаңтарулы тұрған
ат түседі. Қаракиіз кебенегін төсеніп, ат шылбырын жанба-

сына басып жатқан бір адамның қарасын байқады. Ұйқыда
жатқан жылқышының үстінен екі көкбөрі арлы-берлі секіріп
ойнап жүргенін көрген Қазыбек би əрі таңырқап, əрі жақсы
ырымға жориды. Жақындап келсе көкбөрі ойнаған ер-жас

жиені Жəнібек екен. Көңілі өсіп, аллаға шүкіршілік еткен
Қазыбек би:
Аруақты батыр боларсың,
Алысқан жауды аларсың.

Еліңді ел етерсің,
Ежелгі жерге жетерсің.
Егіз бөрің тұрғанда,
Екіленбей не етерсің?! деген екен.

Осыдан соң: «Жəнібекке аруақ қонған. Оның киесі көк
бөрі» деген лақап тарап кетеді. Батыр атаның киесі оңай
емес, балам...»

əке?...
Көбеш қарттың əңгімесін Асылбектің сұрауы бөліп
кетті

емей немене! Қайран Алтай-ай. Түбінде ат тағанында тозар
ма екенсің! ...Көбеш қарт ауыр күрсінді, Қабағын керіп, ұзын
қасын көтеріп алысқа қарады. Жайлау жұрттың бараны əлі
көрінбейді.

бір кітабында шүршіт жұрты дүниенің төрт бұрышы, сегіз
қиыр шартарапты иеленеді дейді екен. Іргесі ұлғайып бара-
ды ғой бұл бəтшəғардың...

ды, еңіреп туады. Берем деп тумайды, алам деп туады. Асса
қулығымен алады. Адамдығымен, адалдығымен аса алмай-
ды. Бұрын бір рулы ел бір ауыз сөзге тоқтаған. Енді бір елі
ауызды бір рулы ел болып жабудан қалдық емес пе, түге!

Азған емей немене. Осындай елден елдігі мол, ерлігі бар аза-
мат туар ма? Туса да мыңнан біреу ғана шығар.

туар, тудырар, ұлым! Бірақ, Жəнібек бабаңдай ұл əр дəуірде
біреу ғана туар. Он үште отау иесі, он сегізде ел иесі деген
солардан қалған жосын...

қылық емес. Ел басына күн туған шақта халық қалауына
жарасаң ғана ел азаматы болғаның!

сегізде найза ұстап, атқа мініп, Абылай атаңның жасағына
қосылған. Казір сондай жастағы кейбір ұлдар əкесінің оң
жағынан шыға алмай жүрген жоқ па. Жəнібек жауға атта-
нарда нағашы атасы Қазыбек биден бата алуға барады.

Бұрын-соңды жауға шауып бұғанасы қатпаған жиенін аяп,
кібіртіктеген нағашы атасына:

ананың жүзін мұң шалды. Қарындастан айрылып, ағаның жаны
жараланды. Ел басына күн туған шақта от басында қалсам
ертең елдің бетін қалай көрмекпін?! деген екен батыр.

жау тілеген сұсыңнан сескенгенім ғой, дейді атасы. Сонда
жас батыр:

Менімше мынандай жас:
Өзіңіздей ерден қалған жас,
Айқасқан жауды алған жас,
Ата дұшпанды жеңген жас,

Алдыға жаяу салған жас
Он сегізге келіп жетілмеді дейсіз бе?
Алдаспан қылыш кетілмейді дейсіз бе,
Желкілдеген тудан қалып,

Жер қайысқан қолдан қалып,
Жіп иірер қатын дейсіз бе?
От басын айналған,
Көбелектей көрдіңіз бе? – деп аттануға ыңғайлана беріпті.

Жиенінің алған бетінен қайтпасын аңғарған Қазыбек би
“қызбалықтан батамды алмай кетер” деп қобалжып:

Ау Жəнібек, тоқталғайсың,
Сөзіме құлақ салғайсың!
Қол басқарсаң жолың киелі болсын,
Ел басқарсаң сөзің жүйелі болсын.

Қырық шілтен аруағың қолдап,
Алла сүйеу болсын.
Ашу дұшпан, ақыл дос,
Ақыл қайрат серігің болсын!

Əумин! деп алтын тонын жамылып, алақанын жай-
ып, ақ батасын берген. Ата алдынан беті қайтпаған ер
анасының алдында қаймықса керек. Қаймыққан емес,
жалғызынан басқа алданышы жоқ анасын аяса керек. Бала

жүрегін сезінген ақылды шешесі ұлын бекіте түспек ни-
етпен:
Оқ қайтпас батырдың алдынан, қашқан сарбаздың арты-
нан тиеді. Оқ алдыңнан тисе, анаңның ақ сүтін ақтағаның!

Оқ артыңнан тисе анаңның қарызын жүктегенің! Еліңнің
ұлы екенің рас болса, желдің өтінде, жаудың бетінде бол.
Жолың болсын, бағың жансын!– деп ықласын беріпті. Əй
балам-ай, ана жолы ауыр, ақ сүті киелі!

...Əңгіме арасында Көбеш қарт тағы да тереңнен дем ала
күрсінді. Кезінде өзі де ту ұстап, қол бастаған батыр атан-
са да жүрегінде бір нəзіктік байқалғандай. Бүгін ақсүңгі
қарт болса да ана алдында əрқашан сəбидей екенін сезінді.

«Ананың арманын ақтай алмадым-ау!» деп көп өкінуші еді.
Мүмкін бұл күрсініс содан да шығар...
Көбеш қарт əңгімесін тағы да сабақтап, жалғастыра
жөнелді:

данда адамдығын жоймаған ғой. Кескілескен бір ұрыста
Абылайдың қасқа тұлпары қалжырап, шегінген сарбаздары-
на жете алмай, жау ортасында қалуға таяған. Нағашылары
мінгізген жүйрік көк дөненмен бір бүйірден құйындата жет-

жібекті кимекке» деген. Жас батырды көрейік. Ел бағына
туған ұлдың бетін қайтармас болар! дескен. Керейдің қосын
басыларын ертіп Абылай алдына келген Жəнібек иіліп: «Ал-
дияр тақсыр, алдыңызға келдік» деп сəлем береді. Көзі отты,

көңілі сергек, шиыршық атқан жас батырдың көркі мен
мінезіне риза болған хан:

алған бетіңнен қайтпайтыныңды ашуыңнан біліп едім. Ел
үшін туған ер екенсің. Тілегің болса төрт қара көз түгелдей
отырғанда айт қазір?! – дейді.

Керей деген ел боламыз. Ер Қосайдың еліндеміз.
Сарыарқаның беліндеміз. Ел десеңіз ел қатарына қойып, оң
тізеңізден орын беріңіз?!

сам деймін. Бұл тілегім егер орындалса ұлы қолыңның да оң
қанатында жүрсем деймін?

не? Сардар сайлап, жасақ жасағанда ұстайтын туымды
белгілеп беріңіз. Түскен төбеме, шыққан тауыма қадайын.

Абылай сарбаздарын жинап, ру-рудың қосын басыла-
рын топ алдына шығарды. Кере құлаш ақ жібек туды үш
құлаш, қаратамақ найзаның алқымына байлап, қызыл сары
шашақ тағып Жəнібектің қолына ұстатты. Астындағы

мейіздей қатқан көк дөнені жер тарпып, шиыршық атқан
Жəнібек батыр сауытының сыртынан ақ жамылтқысын
желге желпілдетіп, ақ туын көтеріп, сарбаздарының ал-
дына келіп, қайта айналып ханға қарап тұрды. Керей

сарбаздарының маңдай алдында Жантай мен Байтайлақ
батыр бар. «Ие аруақ! Ие аруақ! Аруақтың алдында ант
етеміз! Жəнібектің айтқаны-айтқан, сөзі-сөз! Алды-

нан кесе өтпейміз. Ел намысын жоқтаймыз! Артыңнан
ердік, хан тақсыр! Ант етеміз!!» десіп, бүкіл керей елі
болып Абылай атаңның артынан ерген тарихы осылай.
Аруағыңнан айналып кетейін қайран бабалар-ай! Сол ақ

туыңның астында біріге аламыз ба, жоқ па, кім білсін?
Кейінгі жастардың ұсбыты жөнсіз. Қотанға тышарлар
көбейіп кетті, Асылбек қалқам. «Əкеден ұл тумақ болар,
əке жолын қумақ болар» деген ата жолын аттамай жүр!-

деді Көбеш қарт баласына, əңгіме арасында. Қартайған
шақта əлде небір ой əке көңілін мазалағанын сезген Асыл-
бек əлі де белі бүгілмесе де баршындап қалған əкесін
іштей аяп кетті. «Ел қамы ғой ойлағаны. Қайтсін-ай!» деді

айтсам алла кешсін? Ел қамы үшін сақалым ағарғанша ат
үстінен түскем жоқ, балам! Шыным осы!
Ол сөзін шын сеніммен нығыздап, бекітіп айтты. Көш
қарасы алыстай түскенмен көш алдындағы ауыл ақсақалдары

жақындап қалған екен. Көбеш батыр Көктеңбілді сипай
қамшылады. Басын шұлғып, ауыздығын шайнаған көкжорға
жұмсақ бүлкілге салды. Асылбек атын тебініп, əкесінің
қатарынан қалғысы келмеді.

ден іргесін бөле көшкен де сол бабаң. Бұл сұм жалған ба-
баларды шарасыз мəжбүр еткен. Көш көшіп, керуен өтіп,
ізі тозып қала ма деп қорқамын. Мінеу ауыл арасының
ақынсымақтарына айтып едім. Əлі бір жыр жаза алмай жүр.

Көзі ашық, көкірегі ояу жастардың ойында жүрсін дегенім
ғой, қарақ. Сенің де есіңде болсын.

кеткендей. Бір дəурен-бір дəуір деген сөз. Ендігі дəуірдің
нарқы басқа, нышаны өзгеше сезіледі. Жер өспейді, ел өседі.
Ендеше жер көшпейді, ел көшеді. Əйтеуір бір көштің бары
айқын. Жылқышы үкірдай сəлем айтқан екен. Жайлауға елді

қондырған соң өзіңді ертіп барамын. Ел азаматтарының сөз
нарқын өз құлағыңмен тыңда...

Көш аяғы дейсің бе? Мен көш басынан бастағалы келемін.
Жəнібектің атағы жер жарып, Абақ керей ел болған кезде
Шақабай, Қаптағайлардан кейін оның бас сарбаздары Жан-
тай мен Байтайлақтар болған ғой. Бірін оң қанатына ұстаса,

екіншісін сол қанаты болдырған. «Сабасына қарай піспегі»
дегендейін заманына қарай ері болған ғой. Ел басына күн
туған сол заманда ұлдар ерте ержетіп, қыздар жастайынан
бой түзеген. Батыр ағаларыңның ізін баса Шұбаш, Қотырақ,

Қырбас, Көбеген сынды ерлер атқа мініп, найза ұстаған.
Көш басында болған да солар.

Құтымбетінен Байтайлақ, Бақатынан Көбеген, Саңырауынан
Қырбас батырлар ұрынарға қара таппай жүрген заман ғой.
Қазақ даласын қанға бояған жоңғарларға да бір зауал бол-
са керек. Біржағы қазақ жасақтарының тепкісіне шыдама-

са, екінші бүйірден Манж өкіметі қысып, өзара алауыздық
дертке шалдыққан Жоңғар хандығы құлаған соң қазақ елі
де мамыражай тыныш өмір кешіп, ежелгі жерін көксей
бастаған. Қалмақ пен орыстың қатты тепкісі өткен кіші жүз

хандары орысқа қосылып тынышталды. Қазақ хандығының
шаңырағын шайқалтқан осы оқиғаға Жəнібек батыр на-
разы екен. Бодандықты ар көріп намысы құлаған батыр ел
іргесін орыстан алыстатып, Алтайға көшпек болған. Осы

ойын ортаға салу үшін Керейдің игі жайсаңдарының бəрін
ордасына шақыртады. Кеңеске тек Қотырақ батыр ғана
межелі уақытында келмейді. Қыңыр мінез батырдың қыры
сүймеді ме, əлде қыр көрсету үшін кешікті ме, кім білсін.

«Батырлықтың бір белгісі тасырлық» дегендей жиын тарауға
жақын қалғанда тасыр-тұсыр Қотырақ батыр баса көктеп
кірген. Тура мінез батырдың сұсынан сескенген үйдегілер:

тисе төрге ұмтылма» деген, – деп босағаға отыра кетеді.
Қотырақ атамыздың сол сөзі ел арасында бүгінгі күнге
дейін тəмсіл болып кетті. Төрдегі сый адамдардан қысылған
Жəнібек:

Елден ұялам бетімді көреді,
Қатыннан ұялам етімді көреді.
Тентек өзіңдікі болған соң амал қанша.
Өз қолыңды өзің кесетін емес!-деп сыпайы ғана сөзбен

Қотыраққа деген ренішін бүлк еткізген. Бірақ Қотырақ өзі
аға тұтатын Жəнібектей батырдың шешімін бұза алмаған.
Жəнібек Керейдің іргелі руы Жəнтекейдің Сүйіндік деген
атасынан тарайтын Сары ұрпағы Бердəулеттің ұлы, Енде-

ше Қотырақ та Жəнтекейдің Базарқұл руынан тарайды. Ары
айтса екі батыр аталас, бері айтса аға-бауыр. Сол жолы ке-
рей батырлары Жəнібектің пікірін қош көрген. Осыдан кейін
Жəнібек батыр: «Елімді тар түптен кең түпке көшіремін.

лайдан. Халқының бір жартысы Орысқа өтіп жатқанда
екінші бөлегі Жоңғар жеріне көшуіне наразы болған хан:
«Керей он екі рулы ел болған соң ғана өзіне өзі қарасын!»
деп əмір етті. Керей ол кезде он рулы ел екен, Абылай бір

жол жалтаруға осыны сылтау етеді. Жəнібек оған да қарсы
амал іздеп бақты. Жəнтекейдің жалғыз қызы Былқылдақтан
туған Жиеншораны, екі ұлы Құлтай, Болатпен бірге көшіріп
алады. Екі ұл екі ауыл атанды. Жəнібек бірер жылдан соң

Абылайға: «Керей елі он екі руға толды» деп тағы да көшуге
қолқа салады. Ырың-жырың болған елінің кейпіне кейіген
Абылай хан Жəнібекті ордасына шақыртып, бөліне көшпек
ниетінің жөнін тағы да сұрады. Хан жауабын неше жыл

ойласаң соларды неге бөлесің. Мен Орысқа елімді бодан
болдыра алмаймын! «Ерді намыс, қоянды қамыс өлтірер»
деген қайда. Жоңғардан қашып, Орыстың қойнына кіргенің
қорлық болды. Керейдің ұрпағын өйтіп тоздыра алмаймын,

Алсаң басым мынау, əйтпесе ризашылығыңды бер?!–деген.
Сөзден тосылған Абылай хан алтын тонын иығына таман
көтеріп, батырдан сабыр тілеген соң:

Еркін самғаған даланың түзісің ғой ə! Басыңа сар ноқта
салғызбаймын дегенің жөн-ақ. Орыстан қашып шүршіттің
тырнағына ілінбеймісің? – деп сұрады.

көкке ұшты. Балта көтергенше дөңбек жол табады, тақсыр.
Ойрат хандығы бас көтергенше Орыс пен шүршіт, Арқа мен
Алтай арасында бір көсіліп қалайын. Пиғылыңды бер деген
тақымдап. Хан ақырғы рет тағы сауал қойып:

стап кеткенің күнə болмай ма? Ұрпағың алдында айыпты
боларсың. Оны да ойлан, деп ескерткен. Сонда Жəнібек:

Орыстан оқ бойы болса да оңаша ұстасам дінім мен тілімді,
ұлым мен қызымды қорлатпаспын деп ойлаймын, деген.
Батырдың алған бетінен қайтпайтынын ұққан Абылай амал-
сыздан көнген.

Жəнібектің жүрегінде мұз болып қатқан тағы да бір
салқын сыз бар-ды. Ағайын арасының ол сөзін батыр бұл
жолы ханға айтуды орынсыз көріп, “Бас жарылса бөрік
ішінде” деп тынды. Ол жер дауы. Ел өссе де жер өспейді.

Күнделікті тіршілік қамынан ағайынның күнде күңкіл-
кикілжіңі де таусылмайтын. Шыңғыс тауы мен Бақанас,
Көксаланы айнала көшкен Арғын, Найман, Керей, Уақ
руларының өріс-қонысы да тарыла бастаған. Азғана Абақ

керейді шет көре бастаған үлкен рулардың да қыспағы аз
болған жоқ. Көзге шыққан сүйелдей азғана Абақ қайда
барса да көсеу-түрткіден құтылмады. Осыдан ба, көңілін
кір шалған Жəнібек батыр қайтып жібімеді. Көкірегін

намыс пен реніш кернеген Жəнібек жасында жауынан
қайтпаса, жасамыс шағында хан мен бидің қақпайынан
жасқансын ба! Хан Абылайдан рұқсат алған соң азамат-
тарын сайлап, атан түйелерді қомдады. Жиенінің жат

мінезін естіген Қазыбек би: «Морт үзілсе, жалғанбас. Өрт
лауласа сөнбес. Батыр алған бетінен қайтпас. Нағашы ата-
сына келіп кетсін деңдер. Шақырды десе шамырқанар.
Дəм-тұз татып аттансын деңдер!» деген сəлемін айтқызды.

Айтқанындай «Дəм-тұз» дегенге жығылған Жəнібек батыр
қарт бимен қоштасуға келеді. Би де кішілік етіп үй сыртынан
тосып алған. Ақ сақалын төгілтіп, ақ қабағын жабылтып, ал-
тын тонын желбегей жамыла салған Қазыбек би алдынан

шыққанда сөзден ұтылып, жолдан тұтылған батыр айбыны-
нан қайтса да адуын мінезін қоймай:

үйіңе кірейін. Атам тумаса да анамның шыққан шаңырағы
ғой. Дəм-тұздан асып қайда барамын. Бастаңыз, нағашы ата,

мекенің Алтайда болса да, ана жұртың Арқада. Жыл ай-
ланып жаз да келеді. Жазғытұры отына қаз да келеді. Ескі
жұртыңа, ел арасына келіп-кетіп жүр. Ұрпақтарды жат қылып
жіберме,– деп ықылас батасын берген. Батыр бабамыз сол

көшкеннен мол көшіп, Қалбаға келіп ат басын бірақ тартқан.
Елдің алды Алтай, Тарбағатайға жетеді. Жоңғар хандығы
құласа да жергілікті жеті ру ұранхай, дөрбет, торғауыт
төрелерінің тосқауылы күшейеді. Оған да төтеп берген ба-

тыр Ақтаудың асуын жасап, жазда ел асырып, қыс пен күзде
мал отарлап, өрісін кеңейте түскен. Ақтаудағы Жəнібек асуы
содан қалса керек. Кейін найман-қаратай ауылдары мекен-
деп кеткен. Бірнеше жыл өткенде Алтай, Тарбағатайды жай-

лап, Ертістің басқы сағаларын күзеген Абақ керей ол өлкеде
қыстап та қалатын. Құлашын кең жайған батыр қасына
қосшы ертіп, қос атпен Сауыр, Жайыр, Боғда, Еренқабырға,
Құмылға дейін жер шалып, торғауыт елімен қой қоралас,

ауыл аралас бола бастады...
...Көбеш қарттың əңгімесі аяқталмаған еді. Бірақ, əке мен
бала көш түсетін жазғы қонысқа келіп те қалған. Жайлаудың
соны өрісіне жеткен малдың арқа-басы кеңіп, жасыл

балаусаға тұмсығын құныға тыққан. Кеше келген ақтылы
қой, алалы жылқы төскейде бытырау-тарау жайылып жүр.
Бейне бір төр алдына шаша салған, алалы-құлалы асықтай.
Көбеш ауылы жылдағы ескі жұртына қонады. Желі

тартылып, бие байланады. Жүк түсіріліп, үй тігіледі.
Онда қарт батырдың шаруасы жоқ. Көктеңбіл жорғасын
бүлкілдетіп малын аралап, əдеттегіше ауыл сыртын
қыраттан болжайды. Үй тігіліп, ас-су дайын болған соң

келеді. Кешке сауықшыл жастарды шақыртып алады да
түн ортасы ауғанша əн, күй шырқатып, сауық сайран са-
латын əдетіне басатын шығар. Жайлаудың жаңа қонысына
келген жастар, сал сері топтар майрағайда тайрағай бола-

ды. Əкесінің əдеттегі осы қылығы Асылбектің көкейінде
сайрап тұр. Ол үлкен үй тігілетін көкорай шалғын ескі

қайран Жəнібек бабам-ай! Өзіңдей ұл қайта туар ма, əлде
жоқ па? Əй, қайдам?! Төскейдің өр кеудесінен жаңа жұртқа
қонып жатқан ауылын бір шолып, алысқа көз жіберген
Көбеш оймен оңаша тұр. «Керейдің керуені» дегені онсыз да

мəлім. Қарт батырдың: «елді-ел болдырған», деп күрсінуінің
ар жағында үлкен сыр бар-ды. Онда өз алдына ел атанып,
шаңырақ көтерген Керейдің кешегі елдігі мен ерлігі, бүгінгі
мұң-мұқтажы жасырынып жатқан. Атам-қазақ көшіп қонған

ауылды, қос-қостан сабылған қосшы-қолаңшыны, қос ат
мінген жолаушыны ел демейтіні белгілі. Халық бастаған
ханы бар, төбедей төресі, білгір биі бар, сайланған сардар,
сансыз сарбазы бар, өз алдына ұйымдасқан бір қауымды

«ел» атаған. Ендеше Керей жұрты кеше ғана сондай ел еді.
Көбеш ақсақал көңілінде соны пайымдап, бүгінгі күндері
сол дəстүрді сақтап қала аламыз ба, жоқ па? деген сауалға
тіреліп, қарт қабырғасы қайысып тұр. Ол: «кеден-кеден бо-

лып, керек неден болды?» дегендей Керей қалай ел болғанын
толғап, Көгедай заманына көз жіберді: «...Жəнібек батырдың
бірі оң, бірі сол қанаты болған Байтайлақ пен Жантай ба-
тыр ерте дүние салды. Одан кейінгі батырлардың да қатары

сиреп қалған. Қарт Жəнібек қанатынан қайырылып, тұғырға
қонған сонау шағы екен. Жақыннан жау іздеп, жағасынан
алысқан Керей елі тозығы жеткен кіреукедей күйі бар-ды.
Ел адамдарының бас араз, бақталастығына жаны күйіп,

халқының қамы үшін қабырғасы қайысқан қарт батыр
тұйыққа тірелген. Қызғыштай қорып Шыңғыстан Қалбаға
жеткізген елі ұрынарға қара таппай, ыдыраудың аз-ақ ал-
дында. Көп толғанған Жəнібек батыр ел адамдарымен

ақылдасып,бір жол тапқан. Ол: «төресіз ел, төбесіз жер бол-
майды. Төре тұқымынан Керей елін билейтін ұлық əкелейік»
деген келісім еді. Керей игілері сол мəміле бойынша Тауа-
сар би бастаған ел адамдарын орта жүздің Əбілпейіс ханына

аттандырған. Тауасар би Жəнтекейдің шөбересі Қазбектің ба-
ласы. Есеғасы мен Қазыбек Жəнтекей немересі Сəмембеттің
тоқалы Баданнан туады. Қазбектің жеті ұлының үлкені Та-

уасар да ортадан озып туған, шешендердің бірі. Қырықтың
қырқасында əке орнын басқан. Əбілпейіс хан ел адамдары-
на ақыл қосып бəйбіше мен тоқалына сөз салып, «Керей
елі елдігін сақтап, қолтығыма кірейін деп тұрғанда бетін

қақпайық. Төреден ұлық қойса ол ел бізден бөлініп қайда ба-
рады. Бауырыма тартайын» деген. Хан керей еліне бас бола-
тын төре тұқымына кісі іздеп қиналады.Бір ұлын жіберейін
десе бəйбішесі көнбейді. Бəйбіше ханым кіші жүздің ханы

Нұралының қызы, Бөкей ханның емшектесі. Ол үлкен ұлы
Жанайды 14 жасында тума еліне төрелікке жіберген. Енді
тағы бір ұлын жат елге жіберуге наразы болды. Əбілпейістің
келесі əйелдері Қалмақ қызы Чаған мен Қарақалпақ қызы

Өзбикеден туған ұлдар Арғын, Найман елдерін билейді.
Тоқалдан туған ұлдар бұғанасы бекіп, қабырғасы қатпаған.
Сөйтсе де хан: «жас болса да бас болар» деп тоқалы Тұмардан
туған он екі жасар Көгедайды таңдайды. Кеңесші санатта-

ры да мақұлдайды. Тек Тұмар ханымды ғана көндіру керек.
Тұмар ханымның төркіні қырғыз-ды. Он екі үйлі қырғыз құл-
күңдерімен өз алдына бір төбе ауыл атанған. Əбілпейіс хан,
тоқалы Тұмарды айттырған жолда сəуесіне бір нəрсе көрініп,

қойнына көктегі ай келіп кіреді. Келесі жылы Тұмар ұл тауып,
атын əдейі ырымдап, Көгедай қойған. Ол жасында екі бауы-
рын екі қолтығына қысып шалқасынан ұйықтайтын. Ұлының
қылығына сүйсінген хан əке: «Дəу де болса ақылды анасы-

на тартқан іші жылы, бауырмал боларсың ба?» деп ойлаған.
Осынау ұлын жат жұртқа жалғыз жіберуге қимаған Тұмар
ханым: «Керей елі сізге айланса, ұрпақтарыңыз да ұзамас.
Екі інісі Сəмем мен Жабағы Көгедайға серік болсын. Алып

қалмаңыз? Қабырғасы қатпаған ұлдарыма ақылшы болайын.
Мені де қиыңыз, тақсыр. Қоса жіберіңіз?» деп өтінген. Хан
ақылды тоқалының тілегін екі етпеген. Он екі үйлі қырғыз
күтушілерімен қоса Тұмар ханымды керей еліне көшірген.

Жəнібек батыр Арғын, Найман, Уақ, Керей елінің игі,
жақсы ел ағаларын шақырып, он екі жасар Көгедайды ақ
киізге отырғызып, Қалба тауына шығарып хан көтерді.

Керей елінің ішіндегі ала ауыздықты жақсы білетін
Жəнібек батыр тағы бір амал ойлап, Көгедайды билікке
төселіп, жасы он сегізге жеткен соң, яғни 1790 жылы
Бейжиндегі Чин патшасы Пиа-пуңға аттандырды. Ондағы

ойы: Чин патшалығының құзырына қолдатып, шен-
шекпен бергізіп, абырой-атағын қосып, айбарын көтерсе
керейдің азуы алты қарыс бай мен билерінен қорғаштай
алады. Əрі хан айбарын анадайдан көрсетіп, халқын бере-

кеге шақыру жөні осы деп түйді. Қарт батырдың талайы
өсіп, тасы өрге домалап Чин патшасы Көгедайға «гүн»
атағын берді. Көгедай жыл сайын сар ноқтаға ат байлап,
Чин патшаға салық төлеуге келісті. Бұл керей тарихында

«сары ноқта салығы» атанды. Көгедай ханның төңірегіне
Жəнтекейден Боранбай, Жəдіктен Байғазы, Қарақастан
Майқан, Молқыдан Жанторылар би сайланды. Керейдің
ықпалды төрт руынан сайланған төрт би алғашқы төрт

орынға осылай ие болды. Керейлер Көгедай мен төрт биді
«Хан мен төрт орын» деп əспеттеген. Саны аздау Шеруші
руы ұлық қасындағы биліктен шет қалса да Шұбаш батыр ел
сөзіне килігіп жүрді. Көгедай тұсында керей елі құлашын кең

жайған. Алтай, Тарбағатайдың күңгей бетін жайлаған ел За-
йсаннан Ұлыүңгір көліне дейінгі жалпақ даланы басып, Сауыр,
Жайырға жетті. Ханнан кейінгі мұрагерлер заманында елдің
алды Майлы жайыр, Баркөл, Құмыл, Боғда, Еренқабырғаға

дейін сілтеді. Талайы асып бетін ешкім қақпады. Ханның
мəртебесі жоғарлап, елдің мерейі өскен сайын қарт Жəнібектің
көңіліндегі күдік ортая түсті. Көгедай Чин– патшасынан шен
алып, төрт орын төрт би сайланғаннан кейін екі жылдан соң

Жəнібек батыр дүние салды. Бірақ жақынын жатқа, елді елге
танытып, Абақ Керейді іргелі ел болдырып кетті...
* * *
...Көкалалы көп жылқысын бір шолып, тау басынан

Ол көктөбелдің тізгінін тежеп, сегіз таспа бұзау тіс сарыа-
ла қамшысын бүктей ұстап, аяңдатып келеді. Үй сыртын-
да үшкіл, төрткіл жер ошақтар қазылып, тайқазандар
қойылған. Əрбір ошақтан көк түтін будақтап, батар күннің

шұғыласымен ақшыл, бозғылт, сарғыш өңге боялған.
Жаңа жұрттың «ақсарбасы» сойылатынын Көбеш қарт
біледі. Мүмкін бата істеуге ауыл азаматтары қарт батыр-
ды тосқан шығар. «Иə, елді ер танытады», «Еріне қарап

елін таны» деген қайда. Бұл Керейді танытқан Жəкең бабам
ғой» деп күрсінді ішінен Көбеш қарт. Ол ойын тағы сабақтап
келеді... Атағы жер жарған аруақты батырдың өлімін Керей
елі үш жүзге үш жылға дейін естірте алмады. Əттең дүние-

ай десеңші! Қорғаны құлаған ел кейпі ме? Қорғалап қалған
заманы ма? Кім білсін. Айнала қоршаған торғауыт, ұранхай
елінің сұсынан сескенген қылық қой. Жəкең батырдың
көзі тірі болса бұл ел осынша бұғар ма еді? Өлім ескіріп,

қоршаған дұшпанның көңілінен ұмыт болған соң, үш жылдан
кейін Көгедай хан үш жүзге сауын айтып, Жəнібек батырға ас
берген.
Біреудің қабағына қарап өскен кірме ұлдай ел шетінен

бөліне көшкен рудың кейпі осы ғой. «Бөлінгенді бөрі ала-
ды» деген осындайдан шықса керек. Сол бабамның басы со-
нау Қалбаның Қызыл суында қалды. Елге басалқа, жауға ай-
бар болған қайран бабамыз сонда да асып-тасып аллаға шет

болмаған. Қанша жауды алса да оны батырлыққа санамаған,
жеңімпаздықты ақылдылық деп көрген. «Құдай берген
жанды құдай өзі алады» деп, «жігіттің ерлігі-саспайтын
салмақтылығы, ер қайраты-қайтпайтын қайсарлығы» деп

қиын қыспақ сəтте көпке ес, елге қорған болған сабазым-ай
десеңші! Дұшпан болса да қапыда алмаған. Ұран салып, ке-
зек күтіп күрескен адалдығыңнан, адамдығыңнан айналай-
ын! Біздің бүйтіп дүрдей болып жүргеніміз сол атамыздың

аруағы ғой. Өлі разы болмай, тірі байымас деген. Бүгінгі
көкқасқаға құран оқытайыншы... деп ойлады, Көбеш қарт.
Ол іштей əлдебір аят, ықлас бата сөздерін қайталап, өзімен-

айғырдың айбар сұсынан сескенген аттар анадайда топта-
нып, адырая бір қарайды да жылқы баранынан айырылмай
ілеседі.
Балалардың тізген асығындай желі-желі етіп қосақтаған

қойдың артындағы əйелдер де мезгілмен жарысып, анда-сан-
да қойдың желініне сарт еткізіп, күрпілдете түседі. Қосақтар
да əртүрлі. Қораның басынан аяғына дейін, ұзыннан ұзақ
созылған ауқаттылардыкі екені айтпаса да белгілі.

Ал, қора аяғындағы қораштауы қойшы-қолаңшылардыкі.
Бірақ, ол да өз дəулеті емес. Жазғы бір-екі айға сауынға
алған бай мен бектің малы. Солардың қатарында шүйкедей
ақ кемпір отыр. Ауыл жастары оның аты кім екенін де біле

бермейді. «Ақ кемпір» деседі. Жалғыз ұлы Байқозы осы
үкірдай ауылының жылқышысы. Ақ кемпір өзіне бұйырған
шағын сауынды бұрынырақ бітірді де ұлық үйінің ұзыннан
ұзақ қосағын аяғынан өрлете сауысты.

Кешікпей қосақтар да ағытылып, төбе басындағылардың
«айдалаған» дауыстары кешкі ауаны жаңғырта көтерілді.
Қораға таман жарысқан қозы-лақтар ылаңғада болып ауыл-
ды басқа көтеріп, ұлар-шумен шұбырып келеді. Бастыға бер-

меген асау тайдың мойнына қағып, тепектеген қозышы бала
да қозы аяғын жинай ауылға асыққан. Енесінен адасып жағы
сембей маңыраған қозы-лақтар ылар-шу. Ауыл сырты азан-
қазан. Қой шетінде қозы-лақтарды табыстырған қойшы-

қолаңшы, үлкенді-кішілі адамдар. Бұл жақта ит-құс қатты.
Көз жазса іріқараны жарып, қозы-лақты арқалап əкетеді.
Сондықтан малды көзден таса жібермеу малшылардың
байырғы ғадеті. Байқозы жылқы іңірттетуге аттанарда

ертеңгі қойға мінетін, жылқы жиятын дегендей мініс аттар-
ды ауыл сыртына арқандайтын.
Қыз-бозбалар кешкі ала көлеңкеде қой алдына шығып,
қас қарайғанша алтыбақан теуіп, қой мен қасқыр, шешеке,

шыт тастау сияқты ойындар ойнап, күлкіге батады. Жігіт-
желең, қыз-қырқындардың ойын-күлкісі қозы бөліп, қой
қоралап, ел орынға отырғанға дейін тыным тапқан емес.

Ауылдың бүгінгі осынау тыныс тіршілігі де Жыл-
қышының көз алдында. Бірақ ол «ананы сүйт, мына-
ны бүйт» деп от басы, ошақ қасының ісіне араласпайды.
Жастардың ойын-күлкісін де артық көрмеген. Жалшы,

малай ларға да əкіреңдеп, екіленбеген. Ел арасының ісі бол-
маса, үй арасының күндегі күңкіліне мұрындық болу бері
айтса саркідір бəйбіше, сақа қатындар, ары айтса ауылдың
ақсақал-қарасақалдарының ісі.

Ол кедейдің табан ақы, маңдай терінен, жетімдердің көз
жасынан «қорқатын-ды». Елден «қазан алман» алмаған,
басқаның қақысын жемеген. Жасында: «төрелер құс
жастық, шайы көрпеге ғана отыратын шығар»деп төре үйіне

барғанда аяғына əдейі боқ басып барушы еді. Ержетіп, ел
сөзін ұстаған шағында да төрге шықса көрпе, жастықты си-
ырып тастап, сырмаққа ғана отыруды ғадет болдырды. Ата-
дан қалған дəулеті де аз болған жоқ. Сөйтсе де кісі малына

көзі түспеген. Байқозыға ат алдырып, ер салдырған сайын:
«Ерімді жат малына салма! Маңдайға сиса өз дəулетім
де, тақымға бұйырса торының үйірі де жетер» дейтін.
Шерушінің аға үкірдайы Жылқышы емес Жықаң атаңғалы

да бірталай жыл өткен. Оның қырықтан жаңа ғана асқан,
қынаптағы қылыштай кезі. Алысты болжағыш, көкшіл
көзі қызыл шырайы мен жиренше мұртына жарасып тұр.
Өркеуде, кең жауырын, кереқарыс кең маңдай, үлкен ат

жағы да құрыштан құйғандай кесек-нығыз бітіміне сайма-
сай. Үкірдайдың қасына ауыл ақсақалдарынан бірнеше адам
тағы келіп отырды,
Зауал уақ өтіп барады екен. Жықаң ерекше діндар болма-

са да Ас субх (альфаджр салят) атты ерте намазды, Əз-зухр
салят бесінді, Аль-аср салят немесе екінтіні, Аль-мағриб
салят ақшамды, Аль-иша салят жəшиықтың қай-қайсысын
қаза болдырған жері жоқ. Бес намазы мен бисмилласы ау-

зында, бойын таза ұстайтын адам.
Жықаң қайырма жағалы көнетоз қарамақпал шапанын
жайып, қыблаға қарап «ақшам» оқи бастады. Үйге де барып

намаз өтеуге əзір еді, міне үстіне ауыл ақсақалдары келіп
қалған. Олармен оңаша ақылдасып мəмлеге келер бір ісі
тағы бар. Ақшамнан соң, қатын баланың қақпайынан оңаша
кеңесуді жөн көрген. Соңғы келгендер намазын өтеп алған

сияқты. Жықаң қолын жайғанда олар да жайысып, жамы-
рай мінəжат айтысып, жамағатқа жалбарынысып жатыр.
Жылқышы намазын аяқтаған соң, үлкен саптама етігінен
артық шыққан байпағының сырмалы қоншына жабысқан

шөпті қағып, шынтақ жең жарғағының сыртынан шапанын
желбегей жамыла салды. Бір ақсақал.

дұрыс болса бір ауыз бисмиллаңды да құрандай көремін»
деп ті ғой, жасаған өзі!... Бұл жағалай жапырылған ауыл
ақсақалдарының даусы.

Ертең бесінге дейін келіп қалар. Кəрі ата сіз сол кеңестің
басы-қасында болсаңыз қайтеді?
«Кəрі ата» дегені Көбегеннің төрт ұлының бірі,
Жылқышының əкесімен бірге туысатын Ырысбай. Ол

үндеген жоқ. Мұнысы Жықаң сөзіне «кетəрі» демегеннің
белгісі. Бұл ел, Ақтай өлгеннен соң ата-бабаларының
көзі тірі болса да, «өткірдің жүзі, асылдың сынығы» деп
Жылқышыны əке орнына мұрагер болғызған. Жылқышы

бүгін он екі ру Абақ Керейдің алты аталы Шерушісінің
үкірдайы.
Жықаң ала-көлеңкеде ойға батып отыр. Ол: «Бұл қазақ
ғана билік пен таққа таласқан жұрт па?» деуші едім. Енді

болжасаң əр елдің тарихы тартыс-таласқа құрылған іспетті.
Ана орыстың кінəздарын, мына манж мен қара қытайдың
қырғи қабағын көр. Шыңғыстан кейін осынау монғолдардың
өзі, соның ішінде төрт ойрат қанша қырқысты. Əй дүние-ай

десеңші Мəнсап, билік деген сонша ыстық нəрсе ме? Əлде
бұл халық босқа арам тер болып жүр ме? Жоқ, жоқ! Ерінің

басы бөрінің аузына сыйған бұл заман билікке ғана тоқтап
тұр. Өйтпесе бұл жұрт неге билік үшін жанын салады.
Жұмыр дүние адамдыққа тоқтау үшін арада əлі талай дəурен
өтер. Керей деген халық кейпің осы емес пе, қашаннан. Осы

қылығың ғой орта жүзді ойып жеп отыра алмағаның. Осы
пиғылың ғой, біріңді бірің аяқтан шалғаның. Қашанда «өз
шыққан тауым ғана биік болсын» десең де сендерді заңғар
төбесінен көрген жерім жоқ. Бəлкім,биікке өрмелегенінің

жағасына жармасып, етегіне оралған қазақ емессің бе, сен
керей де! Көгедайдан Ажыға дейінгі көргенім осы. Билікке
жаңа ғана ие болған Қасымхан төренің заманы қандай бо-
ларын кім білсін...» Жықаң демін əріден алып, жай ғана

күрсінді. Босқа қиналғанын білдіргісі келмеді. Жықаң
ойының түбі тереңде жатқан. Көгедайдан Қасымханға
дейін Керей төрелері Шерушіні шет көрумен келді. Бұған
Жылқышы төзсе де əпербақан басқа бір содыры төзбейді.

Осыдан «Ел арасына жік түсер» деп Жықаң үкірдай
сескенеді. Сесқенгенімен амал қанша? Кімнің аузына кім
қақпақ болады. Бүгін Жылқышы болмаса да ертең содыр
біреуі сойқан шығармасына кім кепіл?!

Керей төресінің төңірегіндегі атадан балаға жалғасқан
«Теңсіздік» Шеруші руының ықпалды адамдары жүрегінің
басына сары су толтыра бастаған-ды. Бірақ, бұл бітеу жара
сыртқа теппей, іштен сыздатып көпке созылды. Ұрпақтан

ұрпаққа жалғасты.
Осы жараның аузы тек Көгедай мұрагері, оның төрт
ұлының үлкені Ажы билікке отырған кезде ашылды. Ол Ке-
рей халқының төңірегіне би сайлағаннан туған кикілжің.

1824 жылы Көгедай өліп, Ажы мұрагер болғаннан кейін
арада бақандай сегіз жыл өтті. Машығына тартқан ру
басшыларының басын қосып, береке-бірлікке шақырып,
жұмса жұдырығында, ашса алақанында ұстаудың ама-

лын іздеген Ажы төре 1832 жылы халық құрылтайын
шақырып, қасына тағы да төрт орын-төрт би сайлатты.
Ел қамы, халық берекесі үшін билер тағы да ант ішіп,

ақсарбас сойысты. Бірақ Шеруші шонжарларының көңілі
күпті қалпында қалды. Өйткені төрт бидің екеуі Жəдіктен,
екеуі Жəнтекейден сайланып, ұсақ рулары тағы көзден
таса, көңілден шет қалған.

Төрт орынға иелік еткен Жəдік руынан: Сегіз Жанат аты-
нан Байғазы би ұрпағы Дөнентайұлы Бейсембі, төрт Мəлік
атынан Қуандық батыр немересі Жантеліұлы Құлыбек;
Жəнтекейден:

Базарқұл
немересі,
Мамытұлы
Көкен,

Барқы немересі Сатайұлы Топандар болатын. Түтіні аз ру-
лар билікке кірісуден бас тартқан. Шеруші руын Жəдіктің
Бейсенбісіне қаратуын намыс көрген Шеруші батыры,
Жылқышының əкесі Ақтай Ажы аулынан іргесін ала қашқан.

Ағайын арасының аужайын түйіп, бір салқын сезімнің сызы
барын аңғарған Ажы төре Ақтайға кісі салып, жөн сұратқан.
Сонда, өкпелі батыр:

керсетпес еді. Жақтан құлақты айырып бұл қай кемсіткені?!
деген... Ақтай батырдың жауабын естіген Ажы төре ашу
шақырып,

Сөзінің нарқы неткен салқын еді. Ақтайды шақырып
айыптаңдар, – деп бұйырған. Батыр мен Төренің сөз
төркінінде тағы да өзіндік сыр бар-ды. Шерушінің бəйбішесі
Одырай: «Үстіме тоқал алдың» деп он ұлымен Ауғанға көшіп

кетеді. Өйткені, Жəдік өлген соң Шеруші əмеңгерлік жол-
мен оның əйелін алған. Шерушіге барған соң одан Айтуған
мен Күнтуған туды. Ақтай сол Күнтуғанның ұрпағы. Ол
«тоқалдан тудың деп шет көрдің» деген сыңайды жоғарыдағы

сөзінен аңғартқан. Жəне де Жəдіктің əйелін əмеңгерлікке
алған Шерушінің екі ұлын Жəдіктер “кіндіктесім” деп
көріп, төрден орын бермей отыр. Сөйтсе өткен-кеткенді
қазып, ескіні жаңғыртқанын Ажы төре жақамады. Ол Ақтай

қырқып, ағайынды өкпелеткен өзің. Айтуған мен Сарт
(Күнтуғанды солай атаған) əмеңгерден туса, Жəдік,
Жəнтекей, Шеруші үшеуі Бағаналының бел баласы емес. Бай-
лаудан туғанын адамнан жасырсаң да алладан жасырмассың.

Ендеше күллі керей елінің билігін Қойлау ұрпағына бер! Не
болмаса төрт орынның бірін бізге бер! Сөзім бітті. Алсаң
міне басым, деп тақиясын сыпыра мойнын ұсынған.
Іштей тынып түгін сыртына жиған Ажы төре, істі насырға

ханы қасында бүгіннен бастап бес би-бес орын болсын, деп
бұйырған. Сол күннен бастап Ақтай кейде батыр, кейде би
атанды. Ақтайдың атандай тулайтын, арыстандай ақыратын
жөні де бар. Бабасынан бері біткен мал-дəулет пен күш-қуаты

ешкімге есе жіберткізбеді. Азуы алты қарыс Ақтай батырға
бай мен бектің ешкімі беттемеді. Керісінше қолтығына
жарлы-жақыбайлылар тығылып, кірме, кедейлер күн көріске
келіп, қашқын– пысқындар пана көріп бас сауғалады. Ол

Ақтайдың талайын өсірмесе талабын қайтарған жоқ. Мінезі
адуын, бітімі де кесек жан. Ақтай жасында малға бай бол-
са да басқа тапшы екен. Содан бəйбіше үстіне екі əйел
алды. Алладан ұрпақ қана тіледі. Бала көтермей кешіккен

бəйбішесінің: «Құдай-ау, Кетікбайдай болса да бір перзент
бере көр!» деп жалбарынғанын естіп: «Тəйт, Кетікбайы
несі. Берсе жөндісін берсін! Кетікбайдай ұрпақты алладан
тілемеймін!» деп ақырған. «Кетікбайы» сол ауылдың жібі

бостау, “жүн жеп, жабағы тышқан” дегендей бір бейуаз
қойшысы екен.
Ол: «Бүрсікүні қойға баратын кезегім еді» деп екі күн
бұрын ұйықтайтын болса керек. Адуын Ақтай алладан он-

дай ынжықты күтпесе керек. Тілегіне жарай үш əйелден
он бес ұл көріпті. Он бес ұлы он бес отау тікті. Ұлықтар
қымызға қызып, бақталасып, байлық айтысқан бір дау-
да: «Жүз елу түсел алатын бай осы өңірде бар ма?» деседі.

Əр:кім өз байлығын, алты, сегіз, он қанат ордасын мақтап
даурыққан. Сонда Ақтай: «Алтайда 150 түселді мен ғана
ала аламын. Мал байлығы кімде жоқ? Жан байлығы менде
бар. Он бес отауымның əрқайсысына он түсел түссе де жүз

елуге саны жетпей ме? Ауылыммен алсам алты жүз түсел
де аламын!» деген. Дауға түскендер Ақтай сөзіне тоқтаған.
Бұл əрі шындық, əрі айбар. Осыдан соң төрелер Ақтаймен
санаса бастаған. Ағасы Тортай бала жасында бір кемпірдің

бұзауын құйрығынан алып лақтырып, «Жетіге жетпей
желкең қиылсын!» деген қарғысына қалған деседі. Жастай
өліпті. Інісі Бозтай аюмен алысты. Ақтай Тұйық дараның
аузын жайлап, ауылын басып өткен малдың бəрін дара

сайдың басына айдап жіберетін. Малын жоғалтқандар ай-
барлы батырдың ауылын басып өте алмай жолдан қайтады.
Мал Ақтайда қалады. Бірақ ол қарақшылықпен байымаған.
Əлгі малдың бəрін кедей-кепшіктерге бөліп беріп, нашар-

ларды жебеген. Ақтайдың осы жомарттығы мен батырлығын
естіген талай кедейлер сонау Орта жүз, Арқадан бері сабы-
лып, осы ауылға кірме болған. Міне, сол Ажы мен Ақтай
заманы өтіп келесі ұрпақ кезек алды. Ажы ұлы Қасымхан

билікке отырғалы жыл болған жоқ. Сөйтсе де Шерушіні
көзге іліп: «атаңның орнын ал» дейтін сыңай байқатпады.
Оған жалғыз Жылқышы тұр ғой жалпақ Шеруші елінің
көңілі күпті. Жүрегінде қаяу бар. Бірақ Жылқышы

үкірдай билікке құмартқан жоқ. Ел қамын ойлаған сай-
ын өз ортасынан таршылық көре бастады. Керей ханын
қолпаштаған төрт биден Көкен ғана қалып «Кəрі би» атан-
ды. Басқаларының орнын жаңа мұрагерлері басқан. Көкен

көзі тірісінде биліктен қалып орнын оның ұлы Жұртбай
иеленген. Керей елін билеген гүн, амбы, үкірдай, залың,
зəңгілердің үні өктем, үкімі қатты. Билігі күннен-күнге
ғаділдікке жат болып барады. Ол аз болғандай манжы

елінің ызғары тағы суық. Хан қағажу болса халық наразы.
Манжы – қытай елінің іші де бүліне бастады. Тайпундар бас
көтерді. Ұйғырдың Садыр палуаны бастаған көтерілісшілері

Ілені азат етіп, Алтай, Тарбағатай болып Іле сұлтанына
қарап жатыр. Ел ішінде бүліншілік басталғалы манжы-қытай
əскеріне де салмақ түскен.
Құйрығын борбайына қысқан қызыл аяқтар Үрімжі мен

Манасты тастап Алтайға ығысуда. Олар қазақ арасына күле
кірсе де күннен-күнге мінезі бұзылды. Сауыр, Жылыкөлдегі
керей елін шауып, мал-мүлкін талан-таражға сала бастаған
манж əскер басы Жанго мен Жансайлар Буыршынға ойысқан

жолда қазақтардан тойтарыс көрді. Əсіресе Жəдік, Жəнтекей
елі көп шығынға ұшыраған. Бурылтоғай маңында Көбешұлы
Қарымбек бастаған ерлер оққа ұшты. Ұлының өлімін естіген
Көбеш батыр: «Атадан ұл туса игі, Ата жолын қуса игі!

Үйде туып, түзде өлген жігітте арман жоқ. Жылағаннан жау
қорықпас. Еріңдер артымнан!»деп ата бабасының ақ туын
қартайғанда қайта көтеріп елін соңынан ерткен. Қызылаяқты
Бурылтоғайдан қуып, қалған тамтығын Қобдаға асырып ты-

ным тапты. Ел əлі үрейлі. Алтайдың күңгей беті түпкілікті
мекен бола ма, жоқ па? Шүршіт елінің көп қатпарлы қу
ішінің күңгейі мен көлеңкесі тағы белгісіз.
Жылқышыны толғандыратын бір жəй ел өссе де

жер өспейді. Ордадан отау молайды. Үлкеннен кіші үй
бөлінуде. Түтін саны жылдап емес, күндеп өсіп келеді.
«Əуелгі байлық денсаулық. Одан кейін ақ жаулық. Ақырғы
байлық бес саулық» деп ұғатын көшпелі халықтың малдан

басқа тіршілік көзі тағы жабық. Өткен-кеткен, бүгінгі мен
ертеңгісінің бəрін салмақтаған Шеруші үкірдайы жаңа жер,
жаңа қонысты меңзей беретін. Келелі күннің кеңесі де осы
болмақ. Бұл істің шет пұшпағын, күні бұрын естіген «Кəрі

атаң» Жылқышы сөзінің астарын ұқса да ашылып сөйлеген
жоқ. Бір беткей, тұйық мінез ағасы:

майды» деген, деді. Басқалар үндеген жоқ.
Жылқышы тағы сөйледі:

елмен төскейде малым, төсекте басым қосылса деп тілеген
кісінің бірі Тəтекем еді...
Жықаң ауыр күрсінді. Оның ұзын қасты терең қа-
ба ғындағы əлдеқандай арман, уайым қайғы кешкі қа-

раңғылықтан байқалмады. Тəтекем дегені əкесі – Ақтай.
Жықаң келер күнгі кеңесті күткен сайын əкесі туралы ойға
ауық-ауық кете берді.
Əкесі əр нəрсені ойлағанда осылай күрсініп, күмбірлейтін-

ді. Ол: «Алтай! Əттең Алтай! Аңсарым ауып келген Алтай-
ым едің. Шөбің сілбі, көбінде көде менен балауса. Қобданың
бетегесі мен тарлауына, изені мен жусанына қайдан жетсін»
деуші еді. Əке сөзін естіген ұл: «Батыр ма десем бақташыға

ұқсайды ғой...» дейтін. Бірақ, əкесінің: «Түбінде бұл өлкенің
жері мал аяғымен, елі ат тағанымен тозады-ау, бəтшағар!»
дейтін сөзінің төркінін ұға алмаушы еді... Енді міне, есейіп
егде тартқан шағында ұққандай. Қазақ, қырғыз, ұйғыр,

дұңған, сарт-сауан дегендей мал тұр ғой, адам аяғы сиғысыз
болып барады.
Иə, əкенің орны енді құлазиын деп тұр. Өзі де əке бол-
ды. Қырықтың кылауын да көре бастады. Сөйтсе де əкелік

жауапкершілікті өзі əке болған, ел ағасы атанған шақта ғана
анық сезінгендей. Иə, ол болашақ үшінгі жауапкершілік.
Жылқышы жасында «əкенің жақсысы жездедей-ақ» деген
сөзге алданып өткенін, бірден айырылған соң оның орны

толмайтынын ұғады. Ұқса-дағы қолынан ешнəрсе келмейді.
Ауырып жатқан əкесі Жылқышыға:

Бөхбурыл дегенде Жылқышының жүрегі зырқ ете түскен.
Монғолдың ағайынды екі əулетінен туған, Алтай, Кобдаға
аты шулы Бөхбурыл мен Қонғыштай əкесімен жақын дос.

«Ақтай көтеріпті» дейтін тасты ел «балуан тас» атап кеткен-
ді. Жылқышы бұл туралы бұрын-соңды естісе де “Балуан та-
сты” көрмеген. «Əншейін бір тас шығар. “Біз де қатын болар-
мыз, қапқа тары салармыздың” салтымен, «Ондай бір тасты

мен де қоярмын» деп ойлайтын. Албырттықпен айтылған
сөз екенін Бөхбурыл атын естігенде ғана сезінген. Бөхбурыл
көтеріскен болса жəй тас емес!.. Оның қызын шерушінің
Саңырау руының бір байы алған, Саңырау əулетінен палуан,

мықты ұлдар көп тууы да сонан болар» деседі көне көздер.
Сол Бөхбурыл ғой мынау...
Жылқышы ертеңінде ұрланып барып «Балуан тасты» көрді.
Шөккен түйедей екен. Атынан түсіп, қалың шапанын шешіп,

киімін жеңілдеткен соң тасты орнынан əзер ырғады. Көтере
алмайтыны белгілі тұр. Сөйтсе де күшін парламаққа тастың
бір тұмсығынан мықтап құшақтап, ырғап тұрып «Əуф!»
деді. Балуан тастың бір басын орнынан əрең жылжытты.

Одан əріге шамасы келмеді. Бөхбурыл екеуі бірдей болсын,
кезекпен көтерсін, Жылқышы əкесінен аспайтынын сезінген.
Əкесі: «Балуан тасты көрдің бе?» дегенде ұлын сынамақ
болғанын ол енді ұғынған. Ұғынғанда «əкеден артып ұл тумас»

деген сөзге жүгінген.
Ұрылардың жолын кесіп, Алтай асуын түйедей таспен
бекітетін де əкесінің досы Қонғыштай сынды батыр еді.
Сол бөгеттен қарғытып өтетін де өз əкесі. Сол асу Қарғуыл

атанғанын да ол біледі. Егер аты қарғымаса сол түйе тастар-
ды көтеріп алып тастайтын да өз əкесі.
Асу бұзылса Ақтай келгенін Қоңғыштай ешкімнен
сұрамай-ақ білетін-ді. Осындай жолда нағыз ерлер табы-

сып, айырылмас дос болса керек. Сол асудан елін асыра
ала ма, жоқ па? Қазір жер қиырынан ел қиыры қиын болған
заман. Кереқар мен Қарғуылдай асу Алтай бойында ғана
емес адам ішінде де толып жатыр. Мал баққаннан ел баққан

қиын. Əке жүрген жолмен өзі жүре ала ма, жоқ па? Алыс
жолдың бұралаңы да көбейген шақ. Əке жеткен Қобдаға
бұл жете ала ма, жоқ па? Ал, бабалары болса Сайрамнан

Сауырға, Арқадан Алтайға дейін келді. Талайы өсіп, тасы
өрге домалаған шағында тайпа елді артынан ертті. Ал бұған
қанша ел ереді? Өзінен озғанды көре алмайтын, өсек пен
бақталастықты жолдас еткен сор маңдай халқы не дейді?

Жылқышыны бүгінгі толқытқан ой осы. Сондықтан да ел
ағалары бас қоспай тұрғанда өз ағаларымен ақыл бөлісіп,
келелі сөздің түйінін түйіп, тонды ертерек пішпек болған.
Оның сөзін ағасы Бектемір іліп əкетті.

ламын деп пе еді, – деп зекіп қалды. Оның бұл сөзіне селт
еткен Кəрі атаң:

қыз алып өз шəриғатыңа жүгіндірсең мұсылман үшін үлкен
сəуап дейді, – деп күңк етті… Онсыз да шыққалы тұрған көзді
түртіп қалудан Бектемір тайынбайтынын Жылқышының
«қу іші» сезеді. Бектемір Ақтайдың үш əйелінен туған он

бес ұлдың ең үлкені. Соның ішінде бəйбішенің үлкені. Со-
дан да болар, жас жағынан əке орнын басып, ата баласымен
үзеңгілес болып қалған. Оның үстіне Шеруші билігін өзіне
бермегеніне іштей наразы ол, онсыз да осы елден іргесін ала

қашуға ойы бар-ды. «Өртеніп кетсін мейілі!» Оған бəрібір.
«Кетеді, ауа көшеді! Жəдік пен Жəнтекейдің жері кеңір.
Орнына егін ексін, көрермін!» оның ойы осы... Бектемірдің
сөзіне Жылқышының жауабы дайын еді.

бірлігі бұған тоқтамайды ғой, деп сөз аяғын түйетайдыға
бұрды. Бектемір Жылқышыға қарай бетін бұрып:

жетімнің қақысын жесе, дінін күтпей алла мен сəждені
ұмытса... Сол кəпір! Жоқ па, осындай содырлар бізде?

Олардың өмілдірік, құйысқаны мен жүгенінің сулығына
дейін күмістелген. Кейбіреулері сүмсуірмен батыра өрнек
салынған жанторсық қанжығалапты. Дəу де болса шалғайдан
шыққан сияқты. Қонақтың алды сегіз қанат ақ орданың төріне

жайғасып та үлгірді. Бірақ, Жылқышының үміт артқан бір
кісісі əлі жоқ. Ол Жəнтекей ішінде Базарқұлдың шөбересі,
Қотырақ батырдың немересі, осы рудың үкірдайы Көбеш
батыр. Көбеш керей хандарының қасындағы төрт орынның

біріне ерте ие болған немере ағайын Көкен бидің баласы
Жұртбаймен жұлдызы қарсы болатын. Ол-дағы күллі керей
билігіне бір ұмтылып, қолы жетпеген соң «ортақ өгізден
оңаша бұзау» дейтіннің бірі. Көбеш түс əлетінде жетті. Жасы

ұлғайғаннан болар соңғы кезде ат үстіне самарқау қонатын,
сараңдау жайы бар. Қасына ұлы Асылбекті ертіпті. Шынтақ
жең, масаты кəмзол сыртынан тақыр барқыт шапанын жел-
бегей тастап, ішінен жалпақ күміс белбеу буынып, басына

құндыз бөрік киген жас жігіт орта жүз, арқаның салтына
еліктеген сияқты. Қолында жеңіл сары-ала қамшы. Ат əбзелі
де жаман емес. Астындағы ақжал шабдар аттың жорғадан
басқа жүрісі жоқ. Жер-су баспайды. Ол бой түзеумен қатар

ой түзеген талапты жас. Қарт əкесі ел билігін ұстауға баулып
қасынан бір елі қалдырмайды. Əрі осы ауылдың күйеубаласы.
Бағанадан төбе басында тосқауылдаған ат байлаушы жастар
кермеге қарай ұмтылып, батырдың алдын кес-кестеді.

«Көбеш батыр келді» деген сыбыс үйге де кіріп үлгерді.
Жасы үлкен ағаны аттан түсіріп, кішілік етуге Жылқышы өзі
шықты.

жастарға ұстата берген Көбеш батыр Жылқышыға қарай
бұрылды.

жүзі болыпты. Келші, төсімді төсіңе қосайын!... Құлашын
жаза қауышып, төстерін кезек түйістірген екі үкірдай ке-
рей салтымен сəлемдесті. Жылқышы Көбешті қолтықтап
қонақ үйге қарай аяңдады. Олар ішке кіргенде үйдегілер өре

түрегеліп, жамырай амандасты. Батырға төрдің қақ басынан
орын беріп, үй іші гуілдей жөнелді.
Көбеш Жылқышыны көргенде ет-бауыры елжіреуі де тек
емес. «Түбі бір, тұқымы асыл» деуінің де астары бар. Көбеш

Жылқышының əкесімен дəмдес болған адам. Жасы кіші бол-
са да, талай жорық пен жортуыл, алыс-жұлыста Ақтаймен
үзеңгілес жүрген. «Əкең өлсе де əкеңді көре қалған өлмесін»
дегендей Жылқышы бұл батырды көрген сайын олардың сый-

лас, мұңдас кездерін ерекше ілтипатпен есіне алатын. Ақтай
аюмен күрессе, Көбеш он алтысында жауға шапты. «Отызда
орда бұзған» осы ерлер отбасы, ошақ қасында келіспей қалған
кездері болғанымен ел басына күн туған күндері елдігін,

ерлігін, бірлігін көрсетпей қалған жері жоқ. Жетім мен жесір,
кедей мен кепсектер, бұл екі батырдың қолтығына тығылып,
отау тігіп, ошақ қалап, енші алып, ел болған. Талай ұсақ
рулардың жоқ-жітігі Жəнтекей мен Шерушіге сіңген. Ақтай

мен Көбеш оларды басқа ру деп атын атап, түсін түстетпеген.
Бұл мирасты Жылқышы да берік ұстап, кірмелерді
шетке шығарып, ата-тегін қазғандарға «Жақ пен құлақты
айырдың» деп ат-шапан айып салды. Жылқышының

тағы бір ғадеті «қаның араласса қасиетің кетеді» деп
жақыннан қыз алдырмады, жабыдан айғыр салдырма-
ды. «Əке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер»
дегендей бұл да атадан көргені. Сол атамен дəм-тұзы

бөлінбеген Көбештей батыр, бір рудың үкірдайы кел-
се Жылқышы кішілік етпей не қылсын. «Кішілік деген
кісіліктің белгісі» деп ұғады ол...
Қонақтар əуелі май сапырып, қаймақ қатқан қою шəй

ішті. Дастарқан толы тəтті тағамнан үзіп-шоқып ауыз тигені
болмаса опырып-жапырып жеген жоқ. Қонақтардың шөлі
қанып, терісі кеңіген соң үш-төрт жерден ағаш тегенемен

қымыз құйылды. Тегененің ернеуін айналдыра күміспен
қаптап, сыртына бедер салынған. Бүйрекбас ағаш ожау-
лармен қымыз сапырылып, сыры кетсе де сыны кетпеген
шар аяқтарға қою сары қымыз құйылды. Қымызға толы

аяқты қолға алған Көбеш ішінен күбірлеп бата айтып, оң
қолымен бетін сипады да сол жағындағы Жылқышы мен оң
жағындағы Өжекеңе бұрылып:

Төрдегілер «бұйырыңыздап» тағы да бір дабырласып
алды да түн асқан салқын қымызды сіміре бастады. Көбеш
те «қаракөктің» ұрқы. Жəнтекейден Сүйінбай, Сүйінбайдан
он бір Сəмембет десек, оның бəйбішесі Сұқсырдан Шақабай

батыр, Базарқұл бастаған алты Есентай тараса, Базарқұлдан
Көбештің ұлы əкесі Қотырақ батыр туады. Өз əкесі Айтбай
да азуы алты қарыстың бірі болған. Ол інісі Айтқұл өлген
соң келінін алам деп əуре салды. Қайнағасын қаламаған жас

ын. Егер осыным шəриғатқа шет болса, кешір, тақсыр.
Арашаңызды тілеп келдім? Айыбым болса төлейін, де-
ген екен. Айтбайды қоса жүгіндірген керей төресі жесір
келіншекті мүсіркесе де Айтбайдың талабын тағы да аяқсыз

еткен адалдықтың белгісі тұр. Төлеген қалыңың текке кетіп
бара жатқан жоқ. Келін өз аулыңда қалатын болған соң
өтініші орынды. Айтбай, сен ақылға тоқта. Басқа айыбын
өзің айт, – деген. Сөзден тосылып, булыққан Айтбай:

Елешіме серік болсын, Көбешті беріңіз, – деп тіледі келіні.
Жындыбас Көбешті елемейтін əкесі:

Айтқұл шаңырағына ие болсын,– деді. Дегеніне жеткен
Айтқұл əйелі ертеңінде қайнағасына қаратөбел ат пен қара

кілем жапқан қара атанды ұлынан жетектетіп жіберді. Қара
мақпалға ораған жамбысын да берді. Бұл «қаралар» «Сізге
беретін басқа айыбымыз жоқ, сөз бітті» деген ата салтының
белгісі еді.

Көбеш осылай немере ағасының ауылына келді. Малға
да, елге де ие болды. Ақыры əкесімен араздасып, нағашысы

Білезік арасын мекендеп қалған. Əке мінезі Көбешке де
қонды. Еркелік пен есерліктен кенде болған жоқ. Қойға
тиген көк бөрі өзіне ұмтылғанда, құлақтай беріп, қасқырға
мініп алған. Ол кезде Көбеш он үште еді. Он төртінде тірі

жыланның басын тісімен қыршып алды. Бұл Жəнібек
атамның ерлігін қайталағаным деп мастанды. Он алтысын-
да үйленді. Қалыңдығы қыз Қырмызыны нағашы елі най-
маннан айттырған. Ерке-шолжаң өскен қылжақбас Көбешті

елемеген қалыңдығы бір сарт жігітпен көңіл қосады. Мұны
естіген қайын атасы Көбешті шақыртып:

күлкі, дұшпанға таба қылмаңдар, қалқам? – деп жалбарына-
ды. Көңілі бұзылған қыз:

сияқты шолжаңына бармаймын, – деп бұлқынған.
Намысына қонған Көбеш:

ешкімді алмаймын, – деп қазан жақта отырған қыздың
кеудесіне қона кетті... Сасайын деген қайын атасы:

ны Көбештің артына міңгестіріп жоғалтыңдар! Көбеш
сен, түбінде ет жүректі болсаң нетті, деген алқынып. Сол
шалқақтаған Қырмызыны Көбеш жүндей түтті. Сегіз
ұл туған соң үстіне жəне тоқал алған. Тоқалдан бес ұл

көрді. Бала Көбеш – Батыр Көбеш атанды. Ерке шолжың
Көбеш – Ер Көбеш болды. Жылқы қуған қырғыз, найман
қақтығысында талай сыналды. Білегінде күш, жүрегінде
түгі бар батыр жаудан шайлығып, жекпе-жектен жеңілген

жері жоқ. Қырғыз, найман елінде думандатып, қырықтың
қырқасына шыққанша еліне оралмады. Тек, жасынан қызыр
қонған інісі Елеш ғана елге тартуға себепкер болған. Найман
елінде шешесі дүние салып, əкеден жас, ақылдан бос қалған

Елеш елін сағынып, Қазыбек ұрпағы Беген зəңгінің іргесіне
көшіп келген. Келуі келсе де Көбешті найман ішіне тастап
кеткеніне өкініп, сағыныштың сарығын басқан соң келесі
көктемде көлік алып, қос атпен ағасына жетті. Келген күйде:

ағам едің. Өлсек бірге өлейік. Бол тез көшейік, деген. Бірақ
Көбеш қайын жұртына қарайлай берді. Елешті сыйлатын
Қырмызы жеңгесі:

«Ит тойған жеріне, ер туған жеріне» дейтін қайда? Менің
қабағыма несін қарайсың. Төркінін қанжығасына байлап
жүретін əйел затын көріп пе едің, – деді. Зайыбының сөзі
Көбешке қамшы болып, қытығына тиді.

көшіп барайық, – деген сөзбен Елешті шығарып салған. Атқа
қонар алдында Елеш:

үйінен ақ дəм татып аттанайын, – деді.
Шараяқ тола ақ дəмді сімірген Елеш:

Жүрегім қобалжи береді?!... деп аға-жеңгесімен қоштасты.
Ол үш күн, үш түн түйе қомын шешпей Өр Алтайға тартқан.
Елештің соңынан жетінші күні «Көбеш ауылын жау шап-
ты» деген хабар келеді. Найман елінен бөліне, Елеш арты-

нан іле-шала көшкен Көбеш ауылы Қарасеңгірге жеткенде
қызылбастар шапқан. Жауға есесін бермеген Көбеш күні-
түнімен соғысып, жарасын таңуға да мұрсат болмады. Тек
Елеш келіп, жаудан арашалап алғанша ат үстінен түспеді.

Арқасына кірген найза ұшын сонда ғана алдырған. Елеш
жылқышы Кенжебайға жараны тілдіріп, найза ұшын суырып
алған соң көн етігінің қонышын күйгізіп, жара аузына жап-

сыртып тастады. Көбештің қолына тұтамдап ұстаған бұрау
талдан су шыққанша қысса да ыңыранып үн шығаруды на-
мыс көрді. Сөйткен Көбеш əлі де аттан түскен жоқ. Билігін
берген емес. Жасы ұлғайса да ұрпаққа белгі болсын деп

енді бір белестен асуға дайындалып келді. Жылқышы
үкірдайдың жылдыртпалатқан шақыруының нарқын да
біледі. Көмейіне кептелген кеңестің де шет жағасын сезеді.
Өйткені, олардың өзара күңкіл-шүңкілі де бар-ды. Тек басқа

рудың ұлықтарының ау-жайын əуелі байқамақ. Міне, бүгін
сол мақсатпен Шеруші ұлығының ақ ордасының төрінде
отыр. Керейдің игі жақсылары да жасы үлкен Көбешті сый-
лайды. Сондықтан Жылқышының ойын құптатуға дəнекер

болсам деп келді. Көбештің өр жағына Өжекең атанған, төре
тұқымы – Қожамжар орналасқан. Ол Жылқышымен тете-
лес болса да тегін пұлдап төрден орын алған. Одан төменгі
Қарақастың үкірдайы Тілеуді. Керейлі ел болып, оның да

атын атап көрген емес. Ол: «Бəлекең» атанды. Жауға мықты,
іске берік, сөзге шешен Тілеуді дау кескенде рулы ел бо-
лып: «О, пəлі! Бəрекелді!» десіп қошаметке бөленетін. Сол
қошамет оны Тілеуді емес «Бəлекең» атандырды. Тілеудіге

тізе қоса Молқы үкірдайы Жуанған мен ұсақ рулар басқарған
Мəйті сияқты зəңгі, залыңдар жағалай отыр. Шерушіден
Жылқышының ағалары мен Сүйіндік ақын бар. Асылбек
күйеулік жолын ұстап, иба сақтап оң жақтағы жастар ара-

сында. Ақ орда адамға лық толды. Үй ішінде иін тірескен
жиһаз жоқ. Тек қонақтарға арналып сыпайы ғана даярланған.
Төр алдында қалылы кілем, қарала сырмақ. Кереге сыртынан
тартылған орама ши, төр жаққа ұсталған оюлы киіздер көздің

жауын алады. Күлдіреуіші күмістелген, шаңырақтан төмен
сұлаған желбау, тор көзді, тоқсан басты керегені айналдыра
ұстаған басқұр, айқыш-ұйқыш тартылған туырлықбау мен
үзікбаудың бəрі түрлі түске боялған терме. Шаңырақтан асы-

ра келіп маңдайшаға байланған киіз есіктің термелі бауының
ені бір қарыстай. Сегіз қанат ақ орданы айналдыра қошқар
мүйіз оюлы дөдеге бастырылған. Босаға жақтағы кереге ба-

сында бірер күміс жүген, түйінді сары ноқта көрінеді. Ал,
төр жақта қонақтардың пұшпақ тымағы мен Асылбектей жас
төрелердің үкілі бөркі ілінген. Басқа артық-ауыс бұдыр дүние
жоқ. Егер Жылқышының өзі үйі болса басқаша болмасқа?

Онда, кереге басында күміс жүгенмен қоса шумақталған
сары қайыс арқандар салбырап, оң жаққа ат əбзелдері жи-
ылатын. Қазан жақ босағаны алған тайқазан мен асадалдың
бас жағына əдетінше қара саба жайғасар еді. Одан жоғары

бетіне сүйектен ою жапсырған қайқы бас ағаш төсек
қойылып, төсек үстіне паң барқытпен көмкерілген төсек–
сырмақтар жайылып, 2-3 қабат құс жастықтар сəнмен жиы-
латын. Төсек басына тірелген адал бақанда Жықаң бəйбішесі

Əйеңнің пұшпақ ішігі, ұлықтың қасқыр тоны мен құлын
жарғағы, кіселі белбеуі, тағы-тағылар жаудырай ілінетін.
Төр алды қос жүк аяқ үстіне қабат қойылған оюлы ағаш
кебеже, темір сандықтарға толып, одан төмен шешілмеген

тең мен текемет, сырмақ, көрпе, жастықтар уық қарнына
дейін тіреле, сіресе жиналатын. Ал қонақ ордасында ондай
жиһаздар орын алмаған. Дастархан жайып, қымыз құйып,
ас-су қамына кіріскен күтушілер, қатын-қалаш, қыз-қырқын,

жігіт-желеңдер қазан жақта отырған Əйеңнің қабағымен
қимылдайды. Бүкіл ауыл болып оны «əйе»дейтіндіктен
азан шақырып, алладан тілеп қойған Шөте деген атын өзі
ғана біледі. Əйең бағана қарт батыр айтқандай «түбі бір»

Шақабай батырдың ұлы атақты Ізғұтты байдың қызы,
Жылқышының жастай атастырып, қыздай айттырып алған
əйелі. Оның да тарихы өз алдына бір төбе. Ізғұтты Ақтай
ауылында түстеніп отырса керек. Үш жастағы Жылқышы

босағада тұрған қонақтың шынтақ бойлы көкала кебісін киіп
төр алдында отырған Ізғұтты алдынан көлденең кесіп өтеді.
Жас баланың қылығын қызықтаған қонақ Жылқышыны ал-
дына алып, ашасына тебінгідей алақанын салып көрген соң

қышымен атастырған. Əйең қазір алдынан адам кесіп
өтпеген ауылдың ұйтқысы. Жықаңның төрт құбыласы
тең болуына осы ақылды Əйеңнің де үлесі мол. Ол жас
келіндер мен күтушілердің құлағына əлденені сыбырлап,

Керейдің жақсы-жайсаңдарына қылп алдырмауға тыры-
сады. Сырттан кірген күтуші жігіттің бірі төрдегілерге,
əсіресе, Жықаңа қарап жаутаңдаса да, ернінің емеуірін
ешкім ұқпаған соң оң жақтағы Əйеңе «хабар» білдірді.

«Батасын істетіп бер» дегендей сыңайын сыпайы ғана бүлк
еткізді. Жылқышы сөз толасын тосып отыр екен. Төрдегілер
тым-тырыс бола қалған бір сəтте:

тілеп тұр ғой... деді. Көбеш батыр саусағының саласымен
көкбурыл сақалын тарап:

Басқа бауырларым не дер екен? Кəне, не дейсіңдер, – де-
генде «Жөн екен», «Сыртқа шығайық» десіп дабырласқан
төрдегілер құнжыңдап қозғала бастады.. Үй сыртында
дөненнен бесті шығар, тығыршықтай көкқасқа байлаулы тұр.

Əлгі күтуші жігіт көкқасқаны ноқтасымен жетелеп жерошақ
басына жақындатқанда игі жақсы қонақтар мен ауыл-үй
адамдары айтып сойылатын малды алқа-қотан айнала оты-
рысты. Баршаға бұрылып ізет көрсеткен Жылқышы:

жамырай шуылдасты. Болымсыз еңкіш тартса да қапсағай
денесі əлі де мығым қарт батыр салалы ұзын саусақтарын
арбитып жайған қалпында айнала қарайды. Ақторғын
жейдесінің кеңмол жеңі мақпал қара бешпетінің шынтағына

дейін сырғығанда түкті жуан білегі бақандай сом көрінеді.
Ойлы пішінде əркімге телміріп қараған ол:

төренің тұқымысың. Өжеке бауырым, жолымды саған
бердім, – деді. Қысылған Қожамжар төре:

тұрып іні сөйлегеннен без деген қайда? Жолыңызды алмай-
мын! Кеш, батыр?! – деді.

сұра»деген. Ырым тұтып тұрмын. «Жақыныңды жаттай
сыйла» деген. «Өзіңді өзің сыйласаң жат жанынан түңілер».
Істе батаны. Аумин?!
Батырдың сөзінің астарын ұқпаса да бұлтарып тартынар

Бісмиллə һир-рахмəн ир-рахийм!
Аллахма рүзихна шапағатаһу,
Қаби-бика, қайрул қауа анам!
Ə-əлики, ə-əс қабиба бəрəрəтөл кəрам амин!

Иə, мүжи бессəһили, Аллаху акбар!– деп сөз аяғын соза
бетін сипады. Жұрт түгелдей «Аллаху акбарын» айтып,
қошаметпен қолпаштасып жатыр. Тағы да көп қабағына
қараған қарт батыр:

қыз алған күйеу балам. «Жəнтекей мен Шеруші төбелессе,
Қарақас пен Молқы құн төлейді» дейсіңдер ғой. Ерегес-
сек ептестіретін, алыссақ арашалайтын да сендерсіңдер.
Көкқасқаны Тілеуді мен Жуанғанның бірі бауыздасын. Тағы

сөзінде кішіліктің төркіні бар. «Қарт батыр орайына келтірді,
Əрқайсысының көңілін тапты-ау деймін. Елім, жұртым де-
ген қайран батырым-ай. Əлі де елдігіне берік екен. Сендер-
ден кейінгі күніміз не болар. Астау толы қоян жон ет алдыға

келер шақтағы кезек енді өзіңдікі болды ғой...» деді ішінен
Жылқышы. Бата рəсімі бітіп, көкқасқаның аяғы да байлан-
ды. Киімін жеңілдетіп, жеңін түрінген Тілеуді де білегін сы-

банып, аузында əлденені күбірлеп, көкқасқаның кеудесіне
қонды. Келесі кезекті алған жақсы-жайсаңдар да ақсарбас
еркек қойларға бата істеп жатыр.
Айтып сойған малдардың абыр-сабыр жұмысы басталы-

сымен ел ағалары төбе басына тырмысты. Онда да қалылы
кілем, қара ала сырмақтар төселді. Алқа-қотан отырғандардың
алдына дастарқан жайылып, тағы да қымыз құйыла бастады.
Жылқышы көп күн бойы көңілінде ұялаған ойдан серпіліп

ақтарыла алмай отыр. Ол тағы да: «Атам Ақтай асқан асудан
аса алам ба, жоқ па? Астым делік. Сонда артымнан қанша ел
ермек. Бабалар бастаған көшті жетелей алам ба, жоқ па? Егер
жетелесем қанша жерге жеткіземін...» деген сияқты сұраумен

толғаныс араласқан тұйыққа тіреледі. Бұл ойының шет жағасын
Көбеш батырға айтқан да болатын. Ал бүгін ағайын алдында,
топ ортасына салғалы отыр. Шешінген судан тайынбайды.

дан бастап Арқаны бойлай Алтайға өткен көш тоқтағалы қа-
шан. Енді, мына біздер етек басты болып барамыз-ау! – деді ол.

Желмаясын желдірткен Асан атаң да жерұйықты тап-
пай кеткен жоқ па! – деді, Көбеш ел ағаларының емеуірін
байқамаққа. Ел ағалары да елеңдей қалды. Жылқышы
əңгімесін қайта жалғастырып:

өсіп, шаңырағың шайқалмаса, заман тыныш, қой үстіне
бозторғай жұмыртқалап, жылқы қоя берсін болса жерұйық
деген сол ма деймін– деді.

керейдің жылқысы Алтай мен Сауырдың арасын көктеп
жатқан жоқ па, деді Көбеш, Шеруші үкірдайының сөз
төркінін таныса да көмекейін анық, білгісі келіп:

жалсыз бір күн жоқ. Жер тарыла бастаған сияқты...
Сөзге Өжекең араласты:

Оның үні салмақты, мығым естілді. Жылқышы, үшін
енді тартынар жəйт қалған жоқ.

байтақ Керей елін қойып, пұшпақтай Шерушінің өзі бірін-
бірі түртпектемесе отыра алмайды. Күйелі ағаштар да
көбейіп келеді, деді.

тез тыйып алмайсың ендеше!
Жылқышы тентегінің атын айтпады. Бас жарылса бөрік
ішінде, қол сынса жең ішінде. Ал бүгінгі əңгімені салмақтау
үшін Шеруші ішіндегі істің шетін бүлк еткізгені болмаса, он

екі керейдің игі жақсылары алдында өз етегін өзі ашқысы
келмеді. Төлектің Назар бастаған біраз ұрысының дүбірі
жер жарған шақ. Ел билері қымыл етсе «Əуелі өз тентегіңді
тыйып ал!» десіп шеруші билерінің аузын ашқызбайтын.

Назардың бір ағасы ұстара өтпеген соң шашын қайшымен
қырыққызып тастап, «Қырыққан бас» атанған əйгілі
адам. Жəнтекей мен ІІІеруші байларын қажытқан Төлек
ұрыларының қылығы онсыз да осы отырғандарға аян. Сөз

бен күшке келсе Ақтай мен Бозтай атасына, малға кел-
се Саңыраудың Пұшықсарысына тоқтайтын заман емес.
Əйтеуір бір қажу бар. Сол жер мен мал дауынан мезі
болғаны анық. Жер еме бастаған Алтай елінде су дауы де-

ген тағы шықты. Шұңқыр шиде Жықаңның тараны бар-
ды. Ауылдар арықтан суды да кезекпен алады. Су екеш
суға таласқан ел түнде суды басқа таранға аударып жіберіп
болмады. Жылқышы өз ауылының су алатын кезегінде басқа

таранға су беретін көмейге ешкім көтере алмайтын үлкен
ақ тасты əкеліп тастайтын. Мал дауын кесе алмай оты-
рып, су дауына қалармын деген Жылқышы көктің нұрына
таласқанды ар көрді. Ақыры, таранын тастап кетті. Ойынан

сергіген Жылқышы енді мəймөңкелеудің керегі жоқ деп
кесті. Кесетіп айтты:

бөліп, Қобда бетіне қоныс аударайын деп отырмын. Бірақ, ел
берекесін бұзбаймын!

қысқада кегім жоқ. Елімнің ертеңгі қамы үшін айтамын.
Сөзін Қожамжар төре бұзып кеткен соң тым-тырыс отырған
қарт батыр ойға кезек берген. «Бабам Жəнібек пен Қотырақ
бастаған көш қайдан басталып, қайда тоқтады? Арқадан Алтай

арасында қанша есілдер ақсүйек болды. Бірақ көшті Алтайға
жеткізді. Жетер жері осы болды ма? Əлде жеткен жері осы ма?
Жетер жеріне жеткен болса, бабалар аруағына шет болмаймыз
ба? Жо-жоқ. Мына жұрттың пиғылына қарағанда Жəнібек

айтқан кең түп бұл емес. Əйтеуір оңда ма, сол жақта ма? Бір
көшу тағы да кем тұр-ау деймін. Шеруші үкірдайының сөз
төркіні дұрыс. Елді бұзған бұзықтардың қылығы бастан асты.
Төрт орын тозайын деген екен. Бүйте берсе адамға тыным,

малға алал от бермес бəтшағарлар»деді ішінен. Ол осы ойын
бір бірден суыртпақтамақ болып:

кəрілер. Ал енді, бір жəнтекей он екі керейге сыймауға
айналған түрі бар. Өрісіміз де, пиғылымыз да тарылып
бара жатқан сияқты. Жылқышының сөзі рас. Ағасын
мұқатып, асылын жоймаса жүре алмайтын қылығымыз

бар. Жақындасақ тістесіп, алыстан кісінескен жылқы мінез
қазақпыз. Бір жартымыз қоныс аударып алыстан сыйласып
жүрсек деген ой менде де болған,– деді.
Қожамжар төрелігін көрсетейін деді ме, əлде қарт батыр

із басып отырған жоқ па? – деді, сөзін нығыздап. Көбеш
іркілген жоқ.

кесім жоқ. Биқажы іргесін мықты қымтап, Жəдіктерін ғана
бауырына балапандай басады. Керей сөзі төре де, биде де

емес, Жұртбайда ғана. Оның ұлы Мəми де ұрынарға қара
таппай жүр. Мəми Берекенің кісісі бола ма, жоқ па? Оны
болжау əлі ерте. Жұртбайдың өз ауылынан басқаға көрсеткен
қыспағында қисап жоқ. Тырнадан жасауыл қойсаң басыңнан

қиқу кетпейдінің кебі осы,– деді.
Батырдың сөзі Тілеудіге де майдай жақты білем:

көрсетпеді. Сарноқтаға мал бермедің деп ат бауырына алып,
іргесінен қуып тынды. Көңілі қара, діні қатты ондай адам
басқаны қайдан аясын, деп кіжінді. Көбеш бір серпіле түсіп:

жарамсыз болған да «Көбештікі» деп көрсетіпті. Бұл елде бұт
көтерер жылқы баласы қалмайтын түрі бар. Манжы-қытай
ханы мен Жұртбайдан басқа ел тайға мініп, тайыншаға жүк
арта ма сонда?! – деді.

ханы мен ұйғыр, дұңған елінің қақтығысы көбейіп барады.
Мүйіз тұғылды, тұғыл басты қысады. Олар да қазақтарды
ығыстыра бастады. Бірдің əлеметі мыңды əкетеді. Өрісіміз
тар дегендерің орынсыз демеймін. Сонда бəріміз үрке

көшеміз бе?деген сөзінде құптаған сыңай бар. Бағанадан
басқаның сөзін барлап, аузын баққан Жуанған үкірдай:

беймін. Жəне де ұранхай жеріне Шерушіден бұрын Мол-
қының ағайынды екі байы Көде мен Шөде жылқы салды ғой.
Ағайынды сол екеуіне арқаңды сүйеп, іргеңді тірерсің, – деді.

бір қыс жылқы салып, отарға барғаны рас. Екінші қыс жəне
сыйсақ одан арғысын құдай өзі білер...
Олардың сөзін тағы да Өжекең бөлді:

қонысайық деп отыр ғой. Үй-іші ала болса; кереге басы пəле
болар. Осы жиналғанда береке-бірлік үшін жиналып, көк
қасқаға бата істедік емес пе?! Бірлік болмай тірлік болмай-
ды. Нар тəуекел десеңдер, Жықаңа серік болайық?! – деді.

жөн, деді Жылқышы.
Жас төрелердің пиғылына разы болған қарт батыр Көбеш:

байға өкпелеп мұндағы ағайын береке бірлік, елдігімізден
айырылмайық. Ел төресіз, жер төбесіз болмайды. Қобдаға
қоныс аударсақ ондағы елдің сабағына да бір төре керек.
Төре тұқымынан Қожамжар бауырымды ала кетеміз. Бұған

қалай қарайсыңдар?!– дегенде, қарт батыр көкқасқаның бата-
сын əдейі Өжекеңе істетіп, жолын беріп, кішілік көрсетуінің
мəнісін енді ұққандай. Олар:

Қара қас пен Молқының жақсы, игі жақын ағайындары
сендердің сөздеріңнен шығып қайда барамын. Қобда елін де
аралап, ұранхай, соён төрелерінің алдынан өтсем деймін. Жер
төркінін көріп жүрмін. Алтайдың арғы бетінің шоқтығы мен

иығы нулы да сулы, дараларының бəрі жайлау. Жайлауына жер
жаннатын бергісіз, жатқан құлын көргісіз. Өрісі кең, тынысы
мол. Ал, қыстау мен күзеу жайы қалай болар екен? Бер жағы
Қобда, ары кетсе Шүйге дейін шолғыншы жіберелік, деді.

шол ғыншыға Жылқышы екеуіміз барайық. Ұранхайдың шы-
ғыс ұлыстарына Бəлекең мен Жуанған барсын. Өріс– қонысы
жақын ауылдар ғой, деді Көбеш батыр. Ортаға сыйлы, жолы
үлкен аға, атышулы батыр – Көбештің сөзі соңғы кесім еді.

Ешкім басқа билік айтпады. Тек Сүйіндік ақынның
күмбірлеген домбырасының үні топты селт еткізді. Үсті–

үстіне төпелеген төкпе ақын сабасына жаңа түскендей сая-
бырлата, бір саусағын қос ішекте жорғалата келіп əлдебір
термені төгілте жөнелді.
Арғымақтың-а-а-й баласы,

Арыған сайын тың жортар.
Арқа мен қосым қалар деп...
Азамат ердің-а-а-й баласы
Жабыққанын білдірмес,

Жамандар мазақ қылар деп...
Қыранның үніндей саңқ етіп басталған ақын даусы
«А-а-й!» деп созылған сайын жіңішкеріп, үзіліп кетер-
ау дегенде «Баласы» деген сөз қайта жалғап, қалықтата

жөнелді. Ақынның сазды үнімен қосыла бебеу қаққан дом-
бырасы бірде күмбірлеп төгіліп-төгіліп алады да, сұңқылдап
жылайды, күңіреніп күрсінеді, толықсып толғанады...
Ұзыннан ұзақ созылған терме аяқталғанда ақын өзі де ауыр

күрсініп, тынысын кең алды. Домбыра да күмбірлеп келіп
тоқтады. Қабағы қатып, шүйілген ақынның еңсесі көтеріліп,
жүзі жадырағанда демін ішіне тартып тына қалған тыңдаушылар
да «үһ» десті. Алқа топ ақынды қошаметтей жөнелді. Қарт ба-

тыр қара бүршік майы бетіне шығып, көпіршіген қымызға толы
шар аяғын ақынға ұсынды. Терілері кеңіп, сарайы ашылған
ұлықтар да сырлы аяқтағы қымызды сіміре бастады. Аяқ түбіне
тұнып қалған қымызын бірер сапыртып, ақырын шайқаған

Жылқышы демалмастан бірақ сілтеді. Ас-су даяр болып қалған
екен. Төбедегі дастарханның жиылу рəсімін тілеген Жылқышы:

Жортқанда жолың болып, жолдасың Қыдыр болғай! Бəріңе
береке, бірлік тілеймін?! – деді Көбеш.

дескен топ, жамырай түрегеліп, дабырласа төбеден түсті.
Оларды орда төрінде астауға салған көкқасқа мен табаққа
тартқан ақсарбастың басы күтуде еді.

екемін ғой. Аруақ болғаның осы емей немене! Онанда
қанжығаңдағы қаңғырдағыңды соға жүр. Сол ермек болар.

келешек ұрпаққа үлгі болсын деймін. Домбыраға кезекті
қоналқа жерде беріңіз. Əңгімеңіз ұнаса, жаңа күй де туып
қалуы мүмкін. Шынын айтсам өзіңіз туралы толғанысым да
жоқ емес.

стым. Он төртімде тірі жыланның басын тісіммен қыршып
тастадым. Бұл батырлық па?!

адамнан сескенеді. Аяғы жоқ, қолы жоқ жылан бейшарада
не бар. Басбармақтай басы бəріңнің де аузыңа сияды. Бұл –
есалаң, жастық шақтың ісі ғой... Мына біздің ел, мал қуған,
жылқысын ұрыдан қайтарған дегендей, қуғын-сүргін,

ұры-қарылықты да батырлық дейді. Малын ұры алса иесі
босқа жалбарынып отырсын ба. Жоқшылық қысса мына
ел ұрлық қылмай қалай жансақтасын. Атадан көрген сал-
тымыз емес пе? Мұнда батырлық тұрман дəнеңе жоқ. Жа-

ман жігіт ұрлықты ерлік көрген, деді де кеңкілдеп күлді.
Көбеш үнсіз қалған. Дайрабай мен Байқозы батырды одан
əрі қыспақтай алмады. Көктеңбілдің тізгінін қысқа ұстаған
Көбеш үзілген əңгімесін өзі жалғап,

көрсетсең, сол – батырлық! Жауды жеңсең, сол – батырлық!
Бізде ненің батырлығы. Атаның аруағы ғой қолдаған, деді.

Жасы үлкен үкірдайды орынсыз қыспақтап əңгімеге
шақыруға, əсіресе өзін-өзіне мақтатуға жастардың аузы қайтып
бармады. Көбеш батыр мақтан сүймейтін тура мінез адам.
Қыңырлығы да бар. Бұдан əрі тақымдаса бүлдіріп аларын

еді. Бірақ, заманы бейбіт, ел іргесі тыныш қой, – деді алда
кетіп бара жатқан Жылқышыны иегімен нұсқап.

ласайык! деген Көбеш батыр сауырынан су төгілмес
көктеңбіл жорғасын тебініп қалды. Дайрабай мен Байқозы
да батырдан қалыспауға тырысты.
Олар осы жүргеннен мол жүріп, Қобда, Жыланды, Соғақ

өзендерінің басын көктеп, үш соён елінің шетін жағалай, ел
сирек мекендейтін жерді шола, Қызыл кезеңнен асып, Ресей
жерінен бірақ шықты. Жолда соённың бай, төре ауылдарына
түстенген жерінде түстеніп, қоналқа болса қонақтап, Алтай

Қобданың ел-жұрт, жер-су, ауа райы жөнінде əңгімелеседі.
Дайрабайға күй шерткізіп, Байқозыға тілмаш істетті. Той-
думан кезіксе оны арысқа да салып бағын сынап, осылайша
жарты ай жол кешті.

Бірақ, орыс жеріндегі жағдай мұндай болмады. Қызыл
кезеңнен аса Ресей əскеріне тап болды. Дыва, ұранхайша
білетін Байқозының тілмаштығы оларға жүрмеді. Ымдап
тіл табысатын түрі жоқ. Мылтық кезеніп, ат шылбырына

жармасқан жасақтар оларды қоршап ұстауға айналғанда
Жылқышы өзіне жармасқан екеуін ақтабанмен өндіршектен
соқтыра, бұзау тіс қамшымен аттарының басына бір-бір
салды. Өрменің өзегіне жүгірткен қорғасын мен қамшыгер

қол жан қойсын ба? Екі ат қатарынын шыңғырып, омақаса
ұшты. Тұмсығынан шаншыла құлаған аттардың иесі де
қалпақтай түсті. Көбеш батыр да, Байқозы да есесін жіберген
жоқ. Апыр-топыр ат пен адам арасынан мылтық даусы гүрс

етті. Шаң-топырақ, дəрінің көк түтінімен араласып аспанға
көтерілді. Жылқышының:
«Қашыңдар» деген үні саңқ етті.
Күн батып көлеңке жабылған кез. Қазақтар тарсылдатып

сонауда селтиген тастарға тартты. Алдынан ұңғыл-шұңғыл,
жыра-ор, тас, томпақ не кезіксе де қайтпайтын ақтабан
көсілтіп барады. Ырғып секіріп те кетеді. Мейіздей қатқан

көктеңбіл де ор қояндай орғытады. Қарт батыр «Жəнібек!
Қотырақ!» деп бабалар аруағын шақырып келеді. Мылтық
даусы тағы да тарс-тұрс етті. Ышқынып кісінеген ат үні, аһ
ұрған адам дауысымен ұласты. Дайрабай оққа ұшқан еді.

Осыны сезген Жылқышы ақтабанның тізгінін тартып қайта
қайырылды.

берген Көбешке де құлақ салмады. Атымен қоса құлаған
Дайрабайға ұмтылғанда ақтабан алдынғы екі аяғымен
көкке шапшып, ышқына кісінеді. Атына оқ тигенін сезген
Жылқышы:

Жылқышы төртөбелге баладай секірді. Қайта айланып
олардың қасына келген Көбеш:

Абыр-сабыр арпалыстан үзілген жүріс қайта жалғасып,
аттылар қара серекке де жетті-ау. Гүрсілдеген мылтық даусы
естілгенмен аттылар нысанаға келер қашықтықтан алыстап
кеткен. Құр айбар қылғаны болмаса, орыстар да баса көктеп

қууға дəт қылмады. Серек тастардың тасасына жетіп тізгінін
тартқан Жылқышы:

құтылмақсың? Өзің мерт боласың. Көз байланып қаранғы
түскенше шыдайық.

шолғыншы шаптырмай. Қап! – деп өкінді Жылқышы.
Олар тағы да алыстап, қара көлеңкені жамылып Дайра-
бай маңын бақылады. Орыс əскерлері жемтікке үймелеген
қарақұстай, оққа ұшқан ат пен Дайрабайды тіміскілеп жүр.

Кешкі қаранғылықта өзгеше ештеңе көрінер емес. Ама-
лы таусылған қазақтар тың-тыңдап көз байланар мезгілді
күтті. Апшысы қурылып асыққан сайын кешкі əр бір сəт
сағаттай сезілді. Сөйтсе де сабыр етпеске шара не? Екі

атты Көбешке ұстатқан Жылқышы мен Байқозы тас-тасты
паналап жақындай келіп, жер бауырлап Дайрабайға барды.
Күйшінің денесі əлде қашан суып қалған. Домбырасы мой-
нынан опырылыпты. Əскерлер ақтабанның ер-тұрманын,

Жықаңның сыңар кебісімен қоса əкеткен сияқты. «Қайран
Дайрекең-ай. Көңіліңдегі күй шертілмей кетті-ау» деп
күрсінді Байқозы. Күйші серігінің басын тізесіне қойып
үнсіз отырған Жылқышы:

болғыр.
Байқозы,
Ақтабанның
басын

кесіп
алшы?
Дайрабайға серік болсын!» деді тереңнен дем алып.
Олар күйшінің сүйегі мен жүйріктің басын көтеріп

Көбешке келді. «Өлім қайдан болса, топрақ содан, дəм-
тұз таусылған күні бұл дүниемен қоштасасың. Қолыңнан
ештеңе келмейді. Тағдырдың сызығы деген осы...» бұл уағыз
жолаушы үшеуінің де көкейінде сайрап тұр. Сондықтан

жазымышқа қарсы тұруға, өкпелеуге, өкінуге ешбір
құқы жоқ. Белеске таман Дайрабайды жерлеп, бет сипап,
Ақтабанның жарты құлаш басын күншығысқа қаратып,
қара серек төбесіне қойды. Жеті қарақшы төңкеріліп, үркер

құнын орыстан алмай кетпейміз. Бейуаз жүрген адамды
бері айтса қаумалап қорқытып, ары айтса атып шабатын не
жаздық бұл елге?

алды. Қынаптағы пышақ, қолдағы қамшыдан бастап қый-
сыпырды да, алдына салып айдай жөнелді. Жарты күншілік
жер жүрген соң тау қойнындағы бір əскери жатаққа əкелді.
Оларды тосып алған біреуден Жылқышы:

Əскерлер қазақтарды сол үйге қарай нұсқады. Шағын
дөңбек үйдің төрінде төрт бұрыш тақтайша бар. Оның ар-
тында офицер киімді, ұзын бойлы, ширатпа мұртты бастық
отыр. Қасында Жылқышының кешегі сыңар кебісі. «Өткен

күнгі оқиғадан бұл орыс хабардар болды ғой» деп ойлады
Жылқышы. «Тілмаш» болған жайды жеткізіп жатыр. Жəне
бастығының сөзін аудара бастады.

мыз керек. Қарапайым халықты атып-шапсын деген Ресей
ханының қай статьясында көрсетілген? – деді Жылқышы.

көрмей ме! Оны қойып сыңар етігімді де тартып əкетті...
Орыс офицері кешегі əскерлермен əлденені дабырласып
кетті. Сұстана зекіп те қояды. Өткен күні шолғыншылары
болған жағдайды баяндап, қолға түскен ер-тұрман мен

Жылқышының сыңар кебісін оған əкеліп көрсеткен. Өзінің
екі аяғы қатар сиятын осынау дəу “ботинканың” иесін көруге
құштар болған офицер: «Ханның жасанған əскері бола тұра
жабайы қазақтан таяқ жеген өлімтіктер! Таңасырмай тауып

əкеліңдер!» деп əлек салған. Енді міне бір аяғында мəсісі
бар, еңгезердей ер мен жасы егде тартса да одан сорлы емес,
ақбурыл алдында тұр. Бұл екеуінің пішім-бітісі мен келіс

кеспіріне, кешегі қылығына көңілі толған офицер аздап
жұмсарып:

заңды. Сендерді де атып тастауға қақы бар. Өз қарсылығынан
атылған адамға құн төленбейді. Ал ұғыспаған басқа жайды
кешіріңдер? Ер-тұрманың мен етігіңді ал, деді.
Оң аяғының кебісінін киіп жатқан Жылқышы: «Ер-

кек тоқты құрбандық деген. Дайрабайдың құнын даулап
бітпейді, білем. Батыр екеуіміздің тілегімізді қабыл көрсе де
талай Дайрабайдың аруағы риза болар» деп ойлады.

қыңыр өскен сиқымыз мынау. Кешіріңіз, аса мəртебелі
мырза?! Құзыр, пиғылыңызға ризашылық білдіріп,
дидарласқан сəттің белгісі болсын?! – деп қойнынан күміс
тайтұяқ алып ұсынды. Жылқышы шегініп енді Көбешке

Хан иеңнің мəртебесі аса бергей! – деп тағы да бір тайтұяқ
ұсынып сəл иілді. Қазақтардың сый-сияпаты мен мінезін
қош көрген офицер:

Енді сіздерге бостандық беріледі, – деді. Осы сөзді асыға
күткен Жылқышы:

жердің мына, өздерің сияқты төре, байларымен келісіңдер.
Қажет болса мөрлі қағаз қолдарыңа беремін, – деді.
Рахметті үсті-үстіне жаудыртқан Жылқышы мен Көбеш
Байқозыны ертіп аттануға асықты. Былай шыққан соң

шығып кетті.
Селт етіп жаңа ғана есін жиған Дімік:

Сол кеткеннен мол кеткен Қожамжар төре ауылына келіп
жарты ай өткен соң Сүйіндік ақынды шақыртып алды:

сөз төркінін бағдарласа да қайта сұраудан жүрексінген ақын
үйіне келіп домбырасымен ұзақ толғады. Қабырғасымен
ақылдасты. Өзімен өзі болды. Ақыры ауылымен ақылдасып
ат пен атан бастаған тоғыз-тоғыз тарту алып Дімік төренің

ауылына қайта келді. Тарту-таралғысын үй сыртына түсіріп
сəлем бере кірген Сүйіндік ақын домбырасын күмбірлетіп,
өлеңмен төкпелей, термелей келіп:

сұрайды. Ат, атан бастаған тоғыз-тоғыз тартуын қабыл
алыңыз?! – деп иіліп кішілік еткен күйі шығуға ыңғайланды.
Ұйқылы ояу, меңзығыр қалпы басын көтерген Дімік:

тағы да құлап түсті. Сүйіндік ақынның көңілі қош қайтты.
Ол түні қара соённың төресі де алаңсыз ұйқыға кетті. Бірақ
ол таң қылаң бере түсінен шошып оянды.

тын ақсақалдарды шақыр! – деді зілді де, мұңды дауыспен.
Түңілдік ашылып, от жағылған соң ауыл ақсақалдары да
келді. Төсегінен басын зорға көтерген төре былшықтанған
көкшіл көзін сығырайтып, төр алдындағыларды қиығымен

Бағым
қайтқан
екен.
Қолымдағы

сол. Біреуді-біреу білмейді. Шат күлкі, шадыман қуаныш.
Жастықтың мас көңілі. Ажарбике топ қарағайға тартты.
Жүрген сайын жүрегі алқынып, ентіккен қыз артына қарай-
қарай жүгіреді. Оны санға санаған ешкім жоқ. Өз қызығы

өзінде, ырғынға батқан жастар. Қарағай шетіне іліне ентігін
басуға отырған қыз, «Бикем!»деген дауыстан селк етті.
Байқозы үні екен. Қыз түрегеліп орман ішіне қарай аяңдады.
Асыға тосқан ғашық жары, асық жаны оны күтіп тұр.

Ентігін басып, демін алған қызды Байқозы құшағына
тартты.

стап күрсінген оның ыстық лебізі Байқозының бетін шар-
пып, өзегін өртеп өтті. Ақ мамық тамағынан иіскемек болған
жігіттің бетін Ажарбике қайтарды.

сүйемін. Сені сүйгенім үшін өзімді бақытты санаймын.
Бұл дүниеде ешкімді сүймей өтсем жас өмірім не бол-
ды деші? Қалың мал үшін бір шалға кез болсам қайтер
едім деп те шошынамын! Кедей болса да малға сатпай,

«Жалғызымның көз жасына қалмайын» деп ешкімге
құдаласпай ырқыма жүгірген шешем мен əкеме ризамын.
Сенімен жолықтырған тағдырға да шүкір. Сондықтан,
сені сүйгенім үшін қуанамын. Бірақ, келешек махаббат оты-

болды. Əкем: «Аттыға еріп жаяудың таңы айырылған. Неміз
оттамай барады. Төмендегі тараңда қалайық. Ертіс түсіп жер
еміп, егін егеміз» дейді.

жетелеуші еді. Əйемнің көшін ақ атанға тіркеңдер! – деді
жас келіншек. Бүкірлеу кер жорғаға мінген Əйең «Бисмил-
ла, құдай жол бере көр?!» деп ақ атанның бұйдасын қолына
алған соң:

Ол қайда бастарын білмей тұрған жоқ, қыр көрсетіп
тұрғаны.

қосылатын елге! Алтайдың арғы беті – Қобдаға баста. Айт-
падым ба, күні бұрын! – деп ақырды Жылқышы. Кір жуып,
кіндік кескен жерден көшуге басынан бастап наразы болған
Əйең тыжырынып:

ағадан бауырды айырған лағнет дүние-ай! Жақынды жат
қылып, қонысты алыс қылған бұл көш тоқтайтын күн бар
ма? Барған жерде, бастарың қалғырлар! Сонда ғана бұл
көшке тыным болар! – деді, сөзінің соңын естіртпей...

Жер қайысқан көш Алтайдан Қобдаға тартты. Жылқышы
бəйбішеден едел-жедел төрт қыз көрген. Бой жетіп қалған
Шошахан мен Ботажан көш артынан ере алмай, ат жалын
құшып жылағанда ет бауыры елжіреді. Қыздардың шылбы-

рына оралып, мойнына асылған Ажар бике:
Қара нар жүк көтермес бел кеткен соң,
Кең жайлау құлазиды ел кеткен соң.
Бірге өскен кішкентайдан құрбым едің,

Ойнаймын енді кіммен сен кеткен соң, – деп көріскенде
етегі жасқа толып, еңіреген екі қыз одан əрі, іліп алып,
Шабалмас арғымақ ат тер қатқан соң,
Көрген жер, көз жаздырар ай батқан соң.

Бірге өскен кішкентайдан құрбым едің,
Ойнаймын енді кіммен сен кеткен соң-ей.
Жолыққанша аман бол,
Амал қанша-ай, ау! – деп əн қосты.

мұңды. Үш қыздың көрісі көш бойын тербеп барады. Қырда
жылқы айдаған Байқозының көз алдынан тізбек-тізбек сал-
танатты көш өтіп жатыр. Құлазыған жайлау, қоқыр– қоқсыға
толы, ұйқы-тұйқы сары жұрттар қалды артта. Қыздардың

сыңсыған даусын еміс-еміс құлағы шалып, көңілі қобалжып,
ана-жұрт, атамекенге қарайлай берді. Амал жоқ, тек, тағдыр
бізді тоғыстырғай, Бикем!... Жолыққанша аман бол, амал
қанша-ай, ау!...» дейді ол да ішінен. Көш бел асты. Белден асқан

бұлтпенен араласты. Иə, көрген жер көз жасымен бұлдырады.
...Жықаң басқа тапшы, ұлға зəру жан. Ажардың əке-
шешесінен бесіктегі ұлын қалап-сұрап алған. Құл мен
күң, қойшы мен қолаңшы деген жоқ. Ғұмыр берсе бір қара

тұяқ артында қалуға ырым болсын деді. Əрі Байқозы мен
Ажарбике жайын қатын, баланың ыбыр-сыбырынан ұққан
үкірдай ағайын арасына «ұзын арқан, кең тұсау болсын»
деп те ойлаған. Осы оқиға Ажарбикенің ет бауырын одан əрі

елжіреткен. Ол бір жағы ата-анасынан тірідей айырылған,
тұлымшағы желбіреген жұдырықтай бауырының тағдырына
мұңайса, екіншіден екі емшегі сыздаған анасының халін
ойлап егілген. Оның үстіне тағдыр көші алыстатқан ғашық

жары – асыл затының күйігі ішін удай өртеп барады. Көш
бараны көз ұшынан үзілгенше үйге сүйеніп телмірген Ажар-
бике, ел қарасы батқанда үй сыртына отыра кетті. Өксіді-
ай келіп. Екі көзі бұлаудай болғанша жылады. Талдырмаш

нəзік денесінен хал кеткен. Оның жұбанышын бөлісетін,
жұбататын ешкім жоқ.
Емшектегі ұлынан айырылған шешесінің мұңы одан
да аз емес. Жылқышы сауынға берген аз ғана қой-ешкісін

қайырып, қолқанатқа жарамаған жас балаларымен бірге үй
маңында күйбеңдеумен күн өткізген əкесі күні бойы күңк
етпеді. Омырауы сыздап бағасы бек кеткен əйел күйеуіне:

маңдайынан бір иіскеп қайтайын. Ұзақ жолда таңдайы кепті
ғой, омырауын бір сорғызайын! – деп теріс қарап көз жасын
төгіп жіберді.

деп күңк еткен күйеуі белдеудегі торыны үн-түнсіз ерттеді.
Ескі шапанын желбегей іле салған əйел атқа қонысымен
қамшыны басты-ай келіп, Қой торысы бірде шауып, бірде
шоқырақтайды. Шешесінің күйін көріп, жаны ауырған

Ажарбике «битіндей пендені алып келсе екен» деп ойла-
ды. Шешесінің қарасы үзілгенше сары белден көз алған
жоқ. Торы атты үсті-үстіне қамшылаған əйел тізгінін тарт-
пады. Ұзақ шапқылады. Жазық, төскей, бұйра таусылып

жол қысаңды өрлегенде, қозы көш жерден елге жетті. Ол
ешнəрседен тартынған да, тайынған да жоқ. Атының басын
көштің алдынан бірақ тартып, Жықаңның алдынан топ ете
түсті де иіліп сəлем берді.

сағыныш сарығы сарқылсын деп келдім. Ағат кетсем
кешіріңіз, тақсыр?!

Қабағы қатқан Жылқышы ана мен баладан көз айырмай
ойға батып тұр. Терең қабағын түйіп, тобылғы сапты са-
рыала қамшысын мықынына тіреген. Теріс қарап баласын
емізген əйел ұлының қарын шашынан иіскеп, көз жасын

байқатпай төгіп-төгіп жіберді... «Бекер істеген екемін. Ал-
дымда ана тұр ғой. Омырауы сыздағанын айтып ақ сүтін ал-
дыма көлденең ұстады ғой. Ана сүті киелі болар. Пай-пай,
бұл əйел жұртының ісі қандай жіңішке!! Бүгінгі көш қанша

ана мен баланы айырды екен!» деп ойлаған Жылқышы:
«Жоқ!» деді өзіне-өзі. «Мен босасам ел босайды. Түбінде екі
елді қосса бесіктегі осы қарақұлақ ұл қосады. Зарыққан ана,
сағынған жар келсе осы ұл үшін келеді. Сонда ғана ана сүті

ақталып, жетім мен жесірдің көз жасы тыйылар. Еркек ба-
сыммен əйел алдында былқылдамайын, бекиін» деп шешті.
Қамшысын көтеріп ишарат білдірген Жылқышы:

мұңның салқынын сеземін. Тұлабойым тұңғышым, бірнеше
қарақұлағымның арасындағы жалғыз тұзым деп бетіңе түзу
қарағаным жоқ. Табаныңа енген шөгір маңдайыма кірсін.
Неге мұңаясың. Айтшы, балам? – деді. Мұңайып ойға батқан

Ажарбике ауыр күрсініп, жер шұқып отырды да қарақат
көзінен жасты жаудыртты-ай келіп. Сөйлей алмай өксіді.
Шешесі бəйек болып одан əрі жалбарынды.

жасың бар. Үмітің алда. Неге осынша қамығасың. Əлде əлгі
əкең бірдеме деді ме?

шешетай. Менің тағдырымды алла бұл Алтайдан жазбаған
сияқты.

Шешесі өксіп-өксіп алды да ескі шайы көйлегінің
жеңімен жасын сүртіп, мұрнын қорыс еткізді.

ақылы қысқа əйел затымын. Қашан да қанжығаңа байлап,
өзің де оң жағыңа отырғызып қоймассың. Қабағыма қарап
осы күнге дейін атастырған жерлерің де жоқ. Пиғылыңды
берсең мен Байқозының етегінен ұстадым.

ғой. Байқозының өз басын кемсінбеймін. Бұл заманың
сиынған тəңіріңнен сүйенген иең күшті болсын деген кез.
Сүйенішсіз қаласың ғой, қарғам.

ғой. Ақкемпірден алғанымыз да, бергеніміз де жоқ. Қызды
қолымыздан бердік деп қоялық. Жалғыз үйлі жарлыны кім
бағып отыр дейсің!» деп дес бермеді.
Ел күзем алып болған кезде зарықтырып талықтырған

Байқозы да жетті-ау, əйтеу. Бірақ ол түн жамылып келген.
«Қызыңды алуға келдім» дегендей, қайын атасының үйіне
баса-көктеп кіруден жасқанып, Ертістің ыңғыл-жыңғылын
тасалаған жігіт кешкі апақ-сапақта отын су алған баладан

Ажарбикеге белгі берді. Кішкентай бауырының құлағына
сыбыр еткен сəлемін естіген қыздың жүрек лүпілін, қан
жүгіре бастаған ақ құбаша бетін, балқыған қорғасындай
дене ыстығын, дауа таппай шиыршық атқан мінезін кешкі

бейжай мезгілдің ала-көлеңкесі жасырған.
Байқозының келгенін шешесіне айтқысы келсе де əдеп
сақтап, ыңғайын таппаған қыз, ғашық жарын көруге асығып
үйден шыға жөнелді. Ол қайың, қара ағаш, жиде, терек, тал

аралас орман арасын сүзіп, бауыры сілтеген жөнге қарай зы-
тып келеді. Асыға-үсіге жүгірген қыздың жүрек лүпіліне екі
өкпесінің алқынуы қосылып көп ұзай алмады. Оның үстіне
қалай тартса да шытырманға тіреліп, тұйыққа қамала берді.

Сүріне-қабына біраз жүрген қыз үй орнындай алаңқыға
тоқтап, ентігін басуға тырысты. Жүгіргеннен өзегі өртеніп,
өкпесі күйіп тұр. Айнала құлаққа ұрған танадай. Алакөлеңке
жеңген меңіреу кеш. «Қабанға кезігіп мерт болармын» деген

қорқыныш сезім қызды биледі. Қорыққанға қос көрінер де-
гендей, əр ағаштың артында əлдекім көлбеңдеп, əр тұстан
бір нəрсе ербеңдегендей болады. Ентігі басылып, елегізе
бастаған қыз шошиын деді. Осы кезде оң жағында ағаштың

шілікті жеңімен сиырып, алға ұмтылды. Келесі алаңқыға
шыққанда алдынан атын жетектеген Байқозы көрінді.
Сағыныш, қорқыныштың жасы бетін жуған қыз ғашық
жарының құшағына сүңгіп кетті. «Бикем!», «Қозы!» деген

нəзік үндер, ыстық құшақтар айқасты. Шерменде көңілдер
табысып, ғашық жастар мейірі қанғанша аймаласты. Сөзге
мұршат бермеген.

сайын көңілім күпті болып, алақыза түсіп едім. Енді өзіңмен
бірге өлсем арманым жоқ.

сен үшін келіп тұрмын, сонау ит арқасы қиядан. Ат арытып,
тон тоздырсам да сені алмай кетпеймін.

сып» аламын. Қолтығыңнан сүйеп түсірген соң атыңды белдеуге
байлайсың. Күйеу-жігіт қоржыныңды түсіресің. Хэ-хэ-хэ...

түсіп, жерден шыққандай тосыннан қалай кіріп барамын.
Көңілім ауса да арым дауаламай тұр.

албырт сезім, аптықан көңілмен адамдықтан асып кетпейік.
Əке көрмеген мен байғұсқа өз əкең асқар таудай. Анаң өз
анамдай. Қайта кірер есігіңді қатты серіппе демей ме?

ды шешеме күні бұрын айтып, бетімді ашып алған жан-
мын. Əкем де құптаған екен. Шешінген судан тайынбас.
Шегіншектер жер қалған жоқ бізде!

Өзінше ұрын келіп, қайыншылаған жосынды бірақ жолы
өтеген Байқозы сол түні қайын жұртына қонды. Ертеңінде

атын орман ішіне матап, көзден тасада күн өткізді де, түн жа-
мылып Ажарбике екеуі аттанып кетті. Көз жасын сығымдап
кемсеңдеген шал мен кемпірге:

келесі жазда көшіріп аламын. Не көрсек те бірге көрерміз,–
деді.
Байқозының кешеуілдеп келуінде де өзіндік есеп бар-ды.
Ол Алтайдың қары қай күні жауып асуы қашан бекитінін ай-

мен емес, күнмен санап біледі. Бике екеуі кеткеннен кейін
бірер күннен соң қар тағы да басып салды. Ой жерге ери
жауған қар жон жерлерде қатқақтап, Алтайдың асу-құздары
қар мен мұзы аралас ақ көрпесін жамылған. Аңнан басқа

тірі жан олардың соңынан келе алмайды. Оның үстіне күзгі
шабындықты жаңа алып, мал қыстағының əуресімен əбігер
болған Алтай елі бірін-бірі білмей, күнделікті өмір күйбеңіне
кіріскен...

Алды-артына ұстаған жалғыз ұлының мұндай қызығын
көрем деген үміт үш ұйықтаса түсінде де, ойында да жоқ
Ақкемпірдің қағанағы қарқ, сағанағы сарқ. «Отымның басы,
суымның тұнығы!» деп Ажарбикені жалғыз қызындай

əлпештеді. Ажарбике де Жықаң үкірдай бауырына басып
əкеткен кішкентай бауырын көріп мауқын басты. Балалы үйдің
ұрлығы жатпайды. Абысын-ажын өсек-аяңсыз бола ма? Қатын-
баланың күбір-сыбыры кешікпей Жықаңа жеткен. Қу іші осы-

лай боларын сезген үкірдай Байқозыны шақыртып алды. Сəлем
беріп босағадан сəл жоғары отырған Байқозы от басын
шұқып жерден көз алмады. Сөзді Жықаң өзі бастап:

болсын» айта алмай жатырмыз. Қосағыңмен қоса қартай.
Мына қатын-қалаштар кіріп шығар! – деді. Мұндай сөз
күтпеген Байқозы тұтқиылдан сөз таппай қарбаңдап аз
отырған соң:

Жалшыңыз болсам да жалқыңыздай көруші едіңіз. Мен де
əміріңізді екі еткен жерім жоқ сияқты. Арашалар бір Жықаң

бар ғой деп өзіңізді бел көріп, пана тұтып Ажарбикені алып
келіп едім... деп күмілжіді.

көрінеді. Қалыңсыз қыз, қарымтасыз мал дегендей... Бірақ,
бұтаға қорғалаған торғайдай біз байғұсқа қоқан-лоқы көп
қой. Сорлыға сойыл бұрын тиеді.

араласып. Төрдегі жүкке арқа сүйеп, сол аяғын баса, оң
аяғын сəл көтеріп, жартылай малдас құрған Жықаң оң тізесін
шынтағымен тіреп, салалы ұзын саусақтарын кереқарыс кең
маңдайына қойып, ойға батып отыр. Ешкім лəм-мим деген

жоқтаушы еді. Іргесінен бір шүйкебас қалыңсыз кеткенін
естісе буынып өлер, тəйірі! Темірдің екі басы да ыстық.
Ыңғайына қарай ұстармыз! – деді.
Басқа сөз болған жоқ. Ойға батқан үкірдай тағы да үнсіз қалды.

жол-жоралғысымен барар. Мұжықсынып ескермеді демесін,
əлгі шешең!деді. Осы сəтті асыға күткен Байқозы есіктен
қалай шыққанын да білген жоқ.
... Күз аяғында ери жауған қар асу біткенді «сылап» та-

стады. Оған ерте келген қыстың ақ бұрқағы жалғасып,
Жылқышы үкірдай ауылы Қобда ішіне еңкейіп соёндармен
қыстырыла-қымтырыла, аралас-құралас қыстаған. Ұшқан
құстан өзге қатынас жоқ Алтай, Қобда елдері бірер ай болса

да тым-тырыс қалатын кезі осы. Бұл ел екі бөлінгеннен бергі
дағдыға айналған. Ақкемпірдің қара борша үйіндегі тіршілік
те өзгеріп, өз реңін тапқан.

Бірақ бұл қуаныштың бір қыстық ғана ғұмыры бар
еді. «Құтыла алмай отырғандай қалыңсыз қыз беріп,
халық сүйегіне таңба салдың!» деп өрекпіген Жұртбай
Ажарбикенің əкесін ат бауырына алған. Асу бекіп

қалғанына назаланған Алтай елінің биіне алты ай алты
жылдай сезілді. Жатса-тұрса өзегі өртеніп, азуын шай-
нады, тісін қайрады. Ақыры асу қары еріп те үлгірмей
көктем ортасында Мəмиді атқосшыларымен шаптырды.

«Атқа жаңа мініп» ел билігін ұстауға құмартқан жас жігіт
əке сөзін екі еткен жоқ. Бірақ ол əдептен аспай, ағайын
аралық дəнекерді ұстана келді. «Іргеде отырған бір елдің
адамын ат сауырына салып əкететіндей Шерушіге не жетті.

Жаман-жақсы болса да төрт бидің біреуінің көзі əлі тірі
екенін ұмытпасын!» деген ата сөзін арқалай келді. «Атам»
дегені бұл күндері жасы жетпісті қусырып, биліктен
қалған, төрт орынның бірі, Жұртбайдың əкесі – Көкен би.

Ол керей гүннің қасынан 1830-жылдары орын алған төрт
бидің біреуі, Жəнтекей ішінен Базарқұл руынан. Алтай елі
оны ескінің көзі деп сыйлайтыны да рас. Сондықтан да
немересі əдейі атасын көлденең ұстап отыр. Жылқышы

жасы кіші Мəмимен əдейі өзі жүздескен. Өйткені тен-
тек өзінікі. Ел іргесін бөліп үдере көшкен жерін тағы да
өзіне томпақ санайтын. Бұл жолы май өкшесін ойлап,
ел берекесі үшін «буынсыз жерге пышақ ұрмайын» деп

бекінген. Сөйтсе де елшілердің тамырын басқысы келіп,
Жұртбай ұлының сөзін тыңдап болған соң:

жері жоқ, керейдің бір қызын бір ұлы алған екен. Ата-анасы
ризашылығын беріп, өз қолынан аттандырыпты. Бұған Ал-
тай елінің несі шығып барады? – деді. Жас Мами жасы үлкен
ағамен шекісуді көздемеген екен. Тек,

таянған жоқ еді. Елдігінен айырылғаны осы ма? Қыздың
қалыңын берсін, не қызды берсін деді.

Жықаң алған бетінен қайтпаған Мəмиді бастан аяғына
дейін шолып ойға батты. «Жұртбайға тартсаң теріс азу
боларсың-ау. Кəрі биге тартсаң ақылға тоқтарсың. Ағайының
болса дұшпаным жоқ деме. Абысының болса күндесім жоқ

деме. Аузынан «елдігі» түспеген Жұртбай алыстан дұшпан
іздесе нетті. Бұрынғының арты, ендігінің қарты Көкемнің
көзі тірісінде сыйласайын. Одан кейінгісін мезгіл көрсетер.
Отқа қарап, суға сүрініп отырған жоқпыз...» деп түйді.

Қалыңына қырық байтал алыңдар. Өлмелі əке-шешесі
Байқозыға сүйеніп жан сақтасын. Жаз шыға көшіріп əкеп
беріңдер, – деді.
Жылқышы үкірдайдан жылы жауап аламын деп ойламаған

Мəми жастығынан ба, мастығынан ба, əлде ара ағайындық
көрсетті ме, сөз қуған жоқ. Атқосшы билеріне қарап аға
сөзіне тоқтаған Мəмиге көңілі толған Жылқышы үкірдай:
«болғалы тұрған ұл екенсің. Боларсың да, толарсың. Алдың

Өрмегейті, Даянға жайлатып, бірер Жəдік ауылымен бірге
Мыңшұңқыр, Есік, Құйтасты күзеп, қой қоздатты. Қазақтар
үшін жайлау, күзеу кең болса да қыстау қыспақта. Малдың
қысқы бағымының сайда саны, құмда ізі жоқ отыр. Жұт

жылдары Жықаң ауылының іріқарасы Соғақ, Шүйге дейін
сілтеді. «Тау-тауға қосылмайды, ел-елге қосылады» деген
ғой. Екі ел арасы жақындаса бастады. Сөйтсе де, Алтайдың
торғауыты мен Қобданың ұранхай əулеті момын Молқы ау-

ылына тыныштық бермеді. Оның үстіне «Шегіртайда Шөде
бар, көрген жерде Көде бар» десіп, Бекті, Жолты басын жай-
лайтын Бектемір ауылы келесі жылы Бортыға баса қонды.
Бозайдың осы ағайынды екі ұлының жылқысын торғауыт

пен ұранхай ұрылары кезек қуып мазасы бек кетті. Бірақ,
момын рудың ұлығы мен ұлтанды байлары ұстамдылық
көрсетті. Шəй деспей шыдап баққан. Осыдан болар, Жуанған
үкірдай елп етпей Алтайдың күңгей бетіндегі қонысына

қарайлай берді. Ал, ағайынды Шөде мен Көде болса алған
бетінен қайтқан жоқ. Шөденің байлығымен қатар жомарттығы
тағы бар-ды. Оның сол мінезі екі ел арасына дəнекер болған.
Қою қасты, сары жүзді, сарымсақ тұмсық байды замандаста-

ры: «Батыр Тұлғалысың!» деп қолтығына су бүркіп те қоятын.
Мақтан сүйгіш, ақ көңіл бай ала жазда еркек қойды алымсын-
бай дос-жаранға тай сойып тастайтын. Бірнеше ғана шақырым
Қасқа тұмсықтан қайрақ əкеп берген кісіге бесті ат мінгізген

Шөдеге жайылым жерін жалпағынан берген ұранхай əулеті
үшін қоралы қой, табынды сиыр, үйірлі жылқы айдату сөз
емес-ті. Жылы сөйлесе жылан да інінен шығады емес пе. Тағы
бір оқиға оны ұранхай хошуының əкімімен жақындасуға

септігін тигізді. Қоныстас ұранхай əкімі аңшы, сері, балуан,
емқос адам болатын. Бірде ол қосшы-қолаңшысымен аңға
шықты. Тау бөктерін өрлеп келе жатқан аңшыларға бір топ
елік кезігеді. Қосшысы бір елікті көздесе де жыға алмай жа-

шырқын бұзған. Тек дүңкір хүрээ Үш құйғандағы күзеуіне
түскенде ғана құлаққа тыныштық болады. Егер бұл жақтың
əміршілері кең пиғыл көрсетсе Дэлүүн мен Буянт өзендерінің
алқабы ауқымды да, ұшы-қиырсыз. Ел етекке түскен қоңыр

күздің осынау мамыражай бір күні ойда жоқта дүние ойран
асыр болып, қамсыз отырған қазақ ауылының шаңырағы ор-
тасына түсті.
«Жау шапты!», «Ұры əкетті!», «Аттан, аттан!» деп

қиқулаған үн, апақ-сапақ мезгілде атой салған ұранды да-
уыс жайын жатқан елді дүр сілкіндірді. Ес жиып, етек
жапқанша сақадай сайланып қаруланған ұранхай елінің
жасақтары үкірдай ауылын төпеп берді. Шаңырағы ор-

тасына түсіп күйреп қалған үйлер де аз емес. Атой салған
жасақтар өткінші жауынның бұршағындай сабалап-төбелеп
өте шықты. Бір емес, бірнеше мəрте басынған бұл елдің ноян
тайжысы мен ламасына ызаланған Тілеуді ашу шақырып,

аруағына бас ұрды.
Сол аяғын сылтып басатын үкірдай, қиралаңдап үйден
шыққан бойы босағада сүйеулі тұрған бақанды алып, жайдақ
атқа ұмтылды. Ол бозбаладан кем емес жалғызақ секіріп ат

қораны айлана атой салды. Қаптағай Қарақастың ұраны.
Үкірдай даусын естігендердің əуселесі қозып, ыза кек пен
намысы жаңа оянғандай. Атты жаяулы Тілеудінің артынан
ерген азаматтар ұры, жасақтардың соңына түскен. Дара сай-

ды өрлете қуған жылқының көбін арашалап алды. Алтай
ұрыларымен ымыраласқан дүңкір бұзықтары жылқының
алдын шұбама асудан асырып та үлгерген. Жанын қолына
ұстап, жүрек жұтқан кейбір қуғыншылар «мал ашуы,

жан ашуы!» десіп өлеріне қарамай ұрылардың ізіне түсті.
Сойылға жығылған ұранхай азаматтарын да матап-байлап
алысты. Сабасына симай булыққан Тілеуді: «Қарақастың
бойында жаны бар еркегінен бір жан қалмасын! Атқа мінер

ман білектің күшіне тоқтаудан қалып бара жатыр. Сонда
неге тоқтамақ? Білімге ме, епке ме? Білім-парасат. Оны
екінің бірінің маңдайына жасаған жазбайтын шығар. Еп

ғұмыры болса да ертеңдік баяны жоқ, жалған дүние ғой.
Сөйтсе де бұл үшеуінен үзіп-жұлып бойыма сіңіргенім
бар ма екен? Ойланшы, өзіңді өзің парлашы, Тілеуді!
Қатын қарызы ерде, ел қарызы төреде демей ме, халық.

Жел аударған қаңбақтай, су аударған дөңбектей тығырдан
шыққан жеріміз мынау. Түбінде ұрпағым: «Бəлекең ата-
мыз алып берген орын» десіп жүрсе бір сəрі. Кім біледі,
əлі қанша аумалы-төкпелі тағдыр тосып тұрғанын. Əр

ханның тұсында бір сұрқылтай. Не қылғанмен манжы
ханынан қайыр кеткен. Ал монғол ханы не дейді? Оның
өзі манж елінің қабағына қараған күйі анау. Тұрымтай
тұсында, балапан басында. Не де болса шегінбе, Тілеуді.

Сыңға түсіп, сындырғыдан өтетін кезің келді. Соңыңнан
ерген сор маңдай еліңнің, топ көбейткен тобырыңның көз
жасына қалма!...» Көп толғанған Тілеуді бірнеше күн тас
бүркеніп жатып қалды. Тамаққа да тəбеті соқпады. Тіс жа-

сөз шығады. Доғар! – деп ақырды.
Одан əрі сөзге келуге бəйбішесінің жүрегі дауаламады,
білем. Тегеуірінді үкірдайдың зілді сұсынан беті қайтып
қалды.

Тек күн еңкейген кезде басын көтеріп, дəретке шыққан
Тілеуді үлкен ұлы Тырқайды шақырып алды да:

мал ашуы жан ашуы деген сөз бар. Мал ашуымен буынсыз жер-
ге пышақ ұрған жəйімді кешсін де! Адам күні адаммен деген.
Алтайда да Торғауыт пен Ұранхай əулеті біздің ағайындармен
ауылы аралас, қойы қоралас отыр. Шəй десіп, тышқақ лағын

қумадық. Бір баласының шекесіне шерткен жеріміз жоқ.
Мұнда да ағайынды екі ел, елбесіп-селбесіп отырайық. Райы-
нан қайтсын де» деді. Əке мен бала арасында басқа сөз болған
жоқ. Əке бұйрығын екі ететін еркі жоқ ұл жол қамына кірісті.

Тілеудінің көңілі күпті күйі қалды. Өйткені ұранхай хошуының
ысқаяқ əкімі мен сырын жақсы түймеген дүңкір ламасы
құйрығын сыртына салып, төбе шашы тік тұрар ма екен деп
қобалжыды. Бірақ Тырқай жылы жауап əкелді.

кетті. Үкірдай малын қуса да жөнімен қумай, жайын жатқан
ауылын ойран-топыр қылғанымыз томпақтау болды. Құдай
қолдап екі жақтан кісі өлімі шықпағанына шүкіршілік. Бұдан
былай күшпен емес еппен келісейік» деді. Ал, əлгі əкімі бір

сайыпқыран сұмырай көрінеді. Жақсы жібімеді. Білем, бір
илеуі шала қалды! – деген.
Бұл жауапты естіген Тілеуді тағы да тіс жарып сөйлемеді.
Қуанып ағынан жарылмады. Ренжіп қара көңіл болма-

ды. Пікірі ішінде. Тағы да өзімен өзі аз күн болды. Ақыры
ойламаған жерден ат шаптырып, той жасауға жар салды.
Жөн сұраған ағайынға: «Қырықтың бірі қыдыр, мыңның
бірі уəлі» демей ме. Бұл да іргелі ел. Ел болған соң қыдыры

да, уəлісі де болар. Сыйласып, сырласпай қалай қатар отыра-
мыз. Ұранхай елімен тіл табысып ағайын-туыс болысқанның
рəсімі болсын» деді. Тойға ұранхай əкімі мен бас ламасын да
шақырды. Ақсарбас айтылып, аспа-төкпе дастархан жайыл-

палуандар күш сынасты. Жорға салынып, ат шаптырылды.
Осының бəріне Алтай, Қобдаға аты-шулы мықтыларды
Тілеуді əдейі астыртын алдырған-ды. Бəйгенің біреуін де
Дүңкір еліне бермеді. Оның да өзіндік сыры бар. Тілеуді

Ұранхай əулетіне Қарақастың сұсын танытып, алдын ала
жүрегін алып, айбар көрсетпек еді. Жүйрік ат шабатын жерді
таңдаған жігіттерге Тілеуді:

кіт тің қысаңынан жіберіліп, Дэлүүн суының құйғанынан
жоғарғы Көктебеден тосылсын! – деп бұйырды. Жүрексініп,
дүдəмəлданған ел адамдарының кейбіреуі:

маймыз ба? Өз ауылыңыздың өңірі тұрып, ұранхай жеріне
ат шаптырғаныңыз қалай?! – десті. Артық-ауыс сөзі жоқ, кең
ойланып кесіп айтатын Тілеуді үкірдай:

қалдырамын. Бəйге төбе де келесі ұрпаққа белгі болсын. Жер
алланыкі болса, рыздығы адамдыкі, қазақ пен ұранхайға
ортақ!...
Міне, Тілеудінің бұл қылығының сыры осы еді. Ол –

«Тілеудінің жайлауы, қыстауы», «Бəлекеңнің ат шаптырған
алқабы» деген атақты артқы ұрпаққа қалдырмақ болған. Бұл
бері айтса айбар, əрі айтса тарихқа дəлел кепілдік деп түйген.
Ел іргесін бекіте түсетін бір сылтау осы деп ұққан. Жүз қаралы

жүйріктен Тілеудінің кертөбелі алдымен келді. Екінші келген
ұранхай əулетінің көкаласына бірінші аттың бəйгесін əдейі
бергізді. Əкім мен бас ламаға да үлкен сый-құрмет көрсетіп,
көңілін қош қайтарды. Сол көктөбе бүгінгі ұрпаққа «Бəлекеңнің

бəйге төбесі» деген атпен қалды. Келешекке бел де, белгі де
болған. Осыдан соң, ұранхай ауылдары ат шаптырған алқаптан
бері қонбады. Арада бірталай жыл өткен соң Тілеуді үкірдай
үлкен ұлы Тырқайдың иелігіне Хөндий, Сарговь, Ахунтымен

қоса Үш саланы алып берген. Ұрпағы үшін осыдан артық ама-
нат болсын ба?

сыланған көк мұз оңайға ерісін бе? Қыстай қармен араз
болған ел, тарыққан соң: «қардың басын қар алар жауып,
ханның басын хан алар шауып» деген үмітпен жазғытұрғы
мысал біліне ұлпа қар жаууын тіледі. Бірақ, тілектерін алла

қабыл көрмеді. Көктем қара суықпен басталып, қарттардың
«түске дейін мүйіз, түстен кейін киіз» дейтін мамыражай,
күншуақ көктемі болмады. Оның үстіне мал шұқ туды. Ата-
улы қоныс, айтарлықтай қорасы жоқ ауылдар елдің иесіз,

күн шалған қорасы мен мал жатқан ескі көңіне таласты.
Онсыз да қоңыр қалта тіршілік қолын буған кедей мен жал-
шылар бере ме деп ұмсынып, бермей ме деп қымсынып
бай мен бектің қабағына қарайды. Бермесе де бай жақсы,

жемесе де май жақсы. Көбеш, Жылқышы сияқты көпес
ұлықтардың қолтығына тығылғандар қарап та қалған
жоқ. Қапты құрт, қарынды май болмаса да қаужаңдайтын
бірдемелерімен қарайласады. Сонымен кердеңдей басатын

кекіре əдет ұмтылып, жіңішке үзіліп, жуан созылған, тоқты
тоймас, шөміш кеппес «ұзын сары» бас талды.
Тоғыз қабат торқадан тоқтышақтың терісін артық
көретін көшпелі жұрт күн райы қайтқанша иініне жөні түзу

киім де іле алмады. Наурыздың айтшылары да сəукілдеп
қыдыруға елдің жайы жоқ. Сүреңі қашқан жабырқаңқы
күндер жұпыны өтіп жатты. «Жұтқан жұтамайды, үрген
қарын шірімейдінің» күнін кешкен ел бұлттың ар жағында

күн бар деген үмітке алданады. Əйтеуір, жетті ғой бүгінгі
күнге!
Биылғы ораза айт та осынау қалыңның жұқарған күн-
деріне

қабаттасты.
Наурыздың
ортасында
басталып,

көкектің сол шамасында аяқталды. «...Сұраушы мен
тілеушінің қотыры осындайда қозбай ма? Бəтшəғар, сол
бір жарапазаншылардың зарқақсаған дауысы-ай! Жау
жағадан алғанда бөрі етектен аладының кейпі ғой. Онсыз да

тұралап, қалжыраған елді тақымдап, қадалған жерінен қан
алмай қойсашы, шіркіндер!..» деп кіжінген Көбеш қарттың
құлағында,

«Қошақаным» деп еркелеткен. Қазақ қашанда шаңырақ
басар ұл тууын тілейді емес пе. Ал Жықаңдай ұлық үшін
мұрагер болатын ұл күтуі заңды. Бірақ, Əйең қызды бірінен
соң бірін шұбыртты. Жықаң ұрпақсыз болмағанына шүкірлік

етсе де жат жұртқа жаралған қыздары үшін ерекше қуанған
да жоқ. Кейінгісінің аттарын да əрі-сəрі Шошахан, Бүкірбай
деп қоя салды. Енді жас тоқал айттырудан ойы бар кезде
Əйең ұл тауып, аллаға шүкіршілік етіп, атын да Сүкірбай

қойды. Ақ түйенің қарны жарылып, ағынан риза болған
үкірдай он екі керей елінің жақсы-жайсаңдары мен жауыры-
ны жерге тимеген палуан, атақты бапкер, атқұмарларға, аты
шулы ақын, күйші, қобызшы, сыбызғышы, сырнайшының

бəріне жар салған. Ол ауыл басына арнап ту бие, қысыр
емген жабағымен қоса, жеткен еркек қойлар сойғызып, əр
руға бірнеше үй тіктірді. Өз ауылдарының биесін тұтас бай-
латып, құрама қымыз əзірлетті. Қысқы соғымға сойылған

ту биелердің кепкен терісін құрымға салдырып, жаңа саба
піштірді. Жаңа сабалар қазы, қарта, жал, жаяның майымен
майланып, ысқа ұсталды. Ағаш ожау, тал піспек, үйеңке
астау, ескі көнектердің қаңсығын шығарып, майлап ыстау

дегендей абыр-сабыр дайындықтар басталған. Саумал
құйылған өркеш торсық бөктеріп қор іздеген жастар бие
байлаған ауылдарға шапқыласты. Той хабарын естіген ел
тайлы-тұяғы қалмай жетті. Оның ішінде Сүйіндік ақынның

салтанаты елден ерекше.
Ол сонау Қобда басынан Саңырау тобын өзі бастап келді.
Тойшылардың арасында ашамайға мінгізген жас балалар да
көрінеді. Жал құйрығы өріліп, кекілі түйіліп, кежімделген

сəйгүліктер жетекте алшаңдайды. Олар əредік құлағын
тікірейтіп алысты болжайды да, шұлғып-шұлғып қояды.
Ақынның ер-тұрманының бəрі күмістеліп, өрнектердің бу-
ындарына көк, қызыл түсті асыл тас отырғызған. Сауырынан

су төгілмес, шашасына шаң тұрмас керітөбел жорғасының
тұсауына шылдырмақ шолпы байлаған. Өмілдірік, құйысқан
мен былғары тоқым өрнегінің астына көксауыр төсеп, тұрман

салпыншақтарын алтын, күміс шоқтармен шашақтаған.
Ақын айырбалақ, оюлы шалбарын мəсінің сыртына салып,
күмістен тіреме отырғызған көксауыр кебіс киіпті. Басын-
да қарала сырма қалпақ. Кəмзəл сыртынан құндыз жағалы,

кеңмол қара мақпал шапанын желбегей салған. Тізгін ұстаған
сол қолының саусағында ақық көзді алтын жүзік, оң қолына
қамшы орнына қаптаулы домбырасын ұстап, мықынынан
төменірек таянған. Күні бұрын тағайындалған ығайда-сығай,

ыспар жігіттер тойшыларды тосып алып, қолтығынан сүйеп
түсіріп, аттарын кермеге байлап жүр. Жер ошақ басындағы
мұнтаздай бес аспап, қылап азаматтар ас-судың қамында.
Қонақтарын үй сыртынан тосып алған Жықаң мен Əйеңе

сəлемдесіп, «Тілеу қабыл болсын. Баланың бауы берік бол-
сын» айтқан Сүйіндік ақын:

мызды қоспасаң жат болып та кетер ме едік, Жықа! «Бермесең
алыспайсың» деген тəмсіл тағы бар. «Ұлыңның көрімдігі!»
деп үкілеген тығыршықтай жирен тайды көрсетті. Ақынның
атқосшы жігіттері шашуға əкелген қоржын-қопсағы мен

Келші, замандасым, төсіңе төсімді тигізейін?
Заманы бір, жасы құрдас ұлық пен ақын қауышып төске
төсін тигізді. Жылқышы қашанда əлекей-шүлекейге құмар
емес. Қоңыр қалта киінетін. Бұл жолы да керей салты-

мен ұзын қоныш саптама етік, шынтақ жең құлын жарғақ,
тақырбарқыт сырмалы қалың шалбар киіп, беліне кіселі
күміс белбеу буынған. Басына керейше пұшпақ тымақ киіп,
сыртынан қайырма жаға қара шапан жамылған. Ал, сары

бəйбіше өзінше сəнденген. Ақжібек шытыра көйлек, өңірін
оқалаған коңырмауыт мешбет, қызыл мақпал шапан бірін-
бірі ашып, жарасып тұр. Шұлауышының құйрығына екі жер-
ден маржан тізген сылдырлауық шолпы тағып, маңдайына

қоңырау салпыншақты, күміс ай түйреуіш таққан. Кимешек
жақтауын шықшытына дейін қызыл жібек жіппен шалып,

алдын шыраштап, əр жеріне алтын оқадан ою басқан. Жықаң
мен бəйбішесі екеуі əр ауылдан келген қонақтарды өздері
бас болып осылайша тосып алды. Сай саладан ағылған той-
шылар төбе-төбенің басына ошарылып, арнаулы үйлерге ор-

наласа бастады. Түс ауғанша шұбырған тойшылардың аяғы
кешке жетті. Ауыл жастары алтыбақан теуіп, сағынысқан
құрдастар күліп-ойнап, ақындар сайысы басталған. Бір күн
болса да арқа басы кеңіген ел өткен қыс пен көктемдегі

жұбанышын ұмытып қалғандай. Алтыбақанды Жықаңның
қыздары қыздырып жүр. Ақындар айтысы күн батып кеш
болғанда төбе-төбеден тарап үй-үйге бөлінді. Бүйірі қызып,
терісі кеңіген сөз дүлдүлдері дес беретін емес. Оған ұйтқы

болған Сүйіндік ақын. Сыналғаны сонымен айтысуға
келіскен. Ақындар ұлт, руының байлық салтанаты мен ба-
тыр бағландарын тілге тиек етіп, бір-бірінің кем-кетігін
қазып, одан жеңісе алмағандары жұмбақ айтысқа ауысса,

кейбіреулері тантыраңтап бəдік айтыс төңірегінен шыға ал-
майды. Тайталасқан тартыс таң атқанша жалғасты. Ертеңінде
жүйріктер жіберіліп, палуандар ұрысқа түсті.. Қобда бетінде
Сүйіндікті жеңетін ақын, Байқозыны жығатын палуан онсыз

да жоғын Жылқышы біледі. Бірақта бəйгенің бəрін өзі алуды
бері айтса астамдық, ары айтса ағайынның береке, бірлігіне
дəнекер болмас деп көрген. «Жүйрікті жəнтекейге, жорғаны
қарақасқа, көкпарды молқыға беріңдер! Қалған жолды тағы

да бөлісе жатарсыңдар!» деген ескертіп.
Ат келіп, палуан біткенше жастар қыз қуарға шығып,
жігіттер теңге іліп, көкпар тартып, күш сынасқан тойға
Жылқышының ұзатылған қыздары да келген. Олардың ара-

сында Шошахан да бар. Оның басында айналдыра құндыз
ұстаған, шошақ төбелі кəмшəт бөрік, аяғында көкала кебіс.
Қос етек, ақ жібек көйлегінің сыртынан шынтақ жең, қима
бел, етегі тізеден жоғарылау, екі өңірін оқамен оюлаған,

күрең мақпал камзол киген. Белінде күміс тоғалы, кере
қарыс жалпақ белдік. Екі білегінде қақтаған ақ күміс білезік.
Құлағында шолпы-сырға. Əйеңнің кенже қызы Бүкірбай да

қалыспаған. Бүрме етек, жұқа, қызыл шəйі көйлек сыртынан
жаға, жеңі жоқ, қысқа қызыл мақпал кеудеше мешбет киген.
Дөңгелек сырма тақиясының үкісі шоқпардай.
Кексе келіншектер арасында желегін əлі алмаған жас

келіндер мен сəукелесі қарағайдай жаңа түскен келіншектер
де бұрала басып былқылдайды. Биік төбе күмбез бен маңдай
сүрмесін күміспен зерлеген, екі жақтауына асыл ақық мар-
жанды шолпы, алтын сабақты сұлама сырға салбыратқан,

меруерт салпыншағы тірсек соққан, алдына гауһар көзді ал-
тын алқа ілген, торғын-торқаны алтын, күміс, асыл тастар-
мен безендірген биік сəукелелі келіншек те көз тартады. Ол
да осы ауылдың жаңа түскен текті келіндерінің бірі. Үкірдай

ауылының қыз-келіншектері үйіріліп керме қасына келгенде
күтушілері аттарын көлденең тартып, қолтықтарынан демей
аттандырды. Əбзелі келісті, мейіздей жараған сəйгүліктер
алып ұшып, «жібер мені» дегендей, жер басқысы келмейді.

Қыз келіншектер төбе басына ілінер ілінбестен əлекедей
жаланған жігіт-желеңдер бір-бірден жетектеп қыз қуарға ала
жөнелді. Келесі жақта екіге бөлініп апыр-топыр алысқан жа-
стар көкпар тартысқан. Той тамашалаған ел төбе-төбенің ба-

сына үйіріліп, үйездеген қойша топ-тобымен шоғырланған.
Онда да дастарқан жайылып, сусын құйылған. Ойын-күлкі,
жазғы жайлау, жадыраған көңіл жарасып, жұрт бір серпіліп
қалғандай. Қарттар қаужаңдасып өткен-кеткенді еске алса,

сағынысқан жастар шүйіркелесіп, сыр ақтарысқан. Қыз
төркіндеп, күйеу қайыншылаған. Жалқыны екеу, жарты-
ны бүтін еткен жазғы жайлау, той-думан неге жаман бол-
сын. Көптен кезікпеген абысын-ажындар да от басы, ошақ

қасының ыбыр-сыбыр кеңесін ағытып, өліктен соң бет
көріспегендер «арты қайырлы болғай» айтысып жұбатысады.
Тілеу екі күнге жалғасып, үшінші күні той тарқарда
Жылқышы үкірдай Қожамжар төремен қоса жəнтекей,

қарақас, молқы руларының үкірдайларын алып қалды.
Орда төрінде оңаша қалған ел ағалары көрпе үстінде көсіле
жатып, қою сары қымызды сімірді. Ұлықтарға арналып

қайтадан сыбағалы ет асылған. «Ет піскенше көсеу ермек»
дегендей үлкенді-кішілі ұлықтар гуілдесіп əңгіме тиегін
ағыта бастаған.

емеспін. Əйтеуір мінеу «ұя басар немені» сылтау етіп елдің
басын қосқаным ғой, – деді.

ниетпен. Ол сөзін одан əрі жалғастырып, – Елдің басын
қосу деген бекерге айтылмаса керек. Қазақ атаң бір атым
насыбайға алданған халық! – деді. Оның сөзін тосып отырған
Жылқышы:

ауыл арасы алшақтап барады. Қоныс жайы да солай болды
ма? – деді, үздік-создық сөйлеп. Елең еткен Көбеш қарт:

мейтін, ашпаса көрмейтін қарабайырлау халықпыз ғой.
Ойыңдағыны ірікпей түгел айтқын?! – деді.

са төбедегі келеді. Айнала қараса, осы елдің төрт құбыласы
төртеуіңсің. Ат байласа, төрт діңгегі сендер. Мұнда айтпаған
сөзді қайда айтасыңдар? – деді Қожамжар.

басым, Өжеке, өзіңді арамыздан алшақ қараған жерім жоқ.
Жақтан құлақты айырмаймын. Халық болып хан көтерген
Қобда керейлерінің төресісің. Белімізді буысып, бесеу бо-
лып келіскеміз. Ел сөзін бесеу болып тыңдалық, шешіселік,

айт ойыңды? – деді тақымдаған Өжекең. Жылқышы сөзін
жалғастыра жөнелді.

мұрынның ұшына келді. Бүйте берсе бүйір шыға ішіп, иін
тола киіну оңайға түспес. Барар жер, басар таудың бəрі сана-
улы. Үш көшік болса, ол орнап жатыр. Қарап отырамыз ба?

тұт деген. Ойың орыс, қырың қытай. Бір жағың манжы,
келесі жағың монғол. От алып қопаға түсейін деп пе едің? –
деді, Көбеш. Оның даусында торыққандық белгі бар.

бір нарық бар. Кезекті дүние, кезбелі несібе ғой. Үш көшікті
түсірген манж-қытай елі де кезіп жүріп кез келген жерден
несібесін тасып жатыр. Тіпті орнығып та алды. Алтайдың ақ
қар, көк мұзы қанша жыл қоныс болсын. Қар жамылып, мұз

төсенген жұрт биыл-ақ тіршіліктің түбі неге соғарын сезіп, істің
анық-қанығына көзі жеткендей. Халықтың көз жасына қалмай,
тағы бір талпынып көрсек болмай ма? – деді Қожамжар.
Төренің сөзі əрі талап, əрі сауал сияқты. Үш көшік дегені

соңғы жылдар манж елінен түскен үш қарауыл еді. Олар
кейбір жерге қазақ, ұранхай ауылдары қоныстануға шек
салған. Жолты мен Сүңгітінің алтыны, Асқынтының күмісі,
Усайдың сынабы манж елінің атты əскерлерінің қарауында.

Ел шетіне қарауыл қойып. алтын, күміс, сынабын ат арба-
мен тасып жатыр. Қарауылдан ары тірі пенде аттатпайды.
Алтын мен күміс қазса да көзден таса да, тек ауыр жүкке
арқасы қайысқан ат арбалар ғана манж еліне тыныс-толас-

сыз тартады. Күнді-күн, түнді-түн демейді. Оны да ешкім
тектеп, тексеруге құқығы жоқ. Көз алдында көлбеңдеген
осынау құпия құбылысты ұранхай ұлыстары «хөшиг»
деп атады. Шымылдық дегені. Қазақтар оны ұранхай

ағайындардың атауымен көшік болдырып алған. Жылқышы
мен Қожамжардың көңіліне қаяу түсірген осынау үш көшік
еді. Бағанадан басқаны байсалды тыңдап, сөзге қонақ берген
Тілеуді үкірдай:

бұзауға да туады. Бүгін қазақ, монғол арасындағы қақтығыс
аз емес. Ертең манж гүндері келіп шықбайталдамайтынына
кімнің көзі жетіпті. Осы монғол елінің өзі соларға кіріптар
ғой, – деді. Көбеш үкірдай оған бұрылып:

Мына монғол-ұранхай ұлыстарымен бірге өсіп, біте қайнасақ
та бірде олай, бірде бұлаймыз. Қабағына қараған бұлтты
күндей. Ал, үлкен амбының аузынан бірауыз сөз шықса ай-
бар емес пе?!

отырған мына іргелес ұранхай, соён төрелерімен де тіл табысқан
жөн, – деп ескертті Өжекең. Жылқышы сөзге кезек алды.

Көбекең қыс болса Сагсайды жалпағынан басып жатыр.
Оған симаса Далакөл де аңырап тұр. Қарақас пен Молқы Бу-
янты асып Дэлүүнге жеттің. Шерушінің бір пұшпағы əлі де
болса сендердің қолтықтарыңда жүр. Ал енді бір бөлегіміз

Шыбарайғыр ауылымен бірге Тұлбаға ойысты. Қалғанымыз
қайда барамыз? Ақкөл мен Соғақ барсам деймін. Дөрбет
ұлығына да аман-сəлем айту қажет болып отыр.

қайсың аттанасың? – деп сұрады Көбеш.
Қожамжар төре оған:

манж амбын болса, сол жағыңда Орыс, Төлеңгіттер жатыр.
Соғаққа жетсең Шүйге барғаның. Ендеше орыс, төлеңгіт
төрелерінің алдынан тағы өткенің түбінде баянды болар! –
деп ақыл қосты.

Төрелер кеңесі түс ауып, көлеңке еңкейгенше жалғасты.
Тай қазандағы ет те пісіп қалған екен. Жылқышының
қабағына қарап отырған сар бəйбіше: «қонақтар қол жуса»
деген ишарат білдірді.

жасырма» деген біздің қазекеңдер. Өздеріңдей ағайын туыс
елдің арқасында жайлау мен күзеу кеңісе де қыстау шіркін
қысып барады. Бір қысқы жұтта ақсүйек жинап алуға
тақадық. Көріп отырып ағайынды елді өлтіресіңдер ме?

басын қосып той істеген тілеуіме шақыртып едім, келмедің.
Сөйтсе де кішілік етіп алдыңнан тағы бір өтейінші деп
тойдың дəм-тұзы мен шашуын ала келдім. Жетегім сол
тілеудің кəдесі. Белдеуіңе байладым,– деді тымағын алып оң

дығымнан сүрінер жерімді байқамаппын. Сөзің орынды.
Жеңілдім. Мен босқа теріс жорыған екенмін. Құтты қонағым
бол! Жықаңа мал əкеліңдер! – деп бұйырды. Əзіл-қалжың
аралас əңгіме тиегі ағытылды да кетті. Мал сойылып жа-

тыр. Үкірдай мен төре бірде ілісіп, бірде шалысып ит жығыс
отыр. Көңілінде бір күдік арылмаған төре əңгіменің бетін
аша түскісі келіп:

қой қоралас, ауыл аралас өскен, төскейде мал, төсекте басы-
мыз қосылған ағайынбыз. Осыным орынсыз ба?

ұранхайың, Еренқабырға, Боғдада торғауытың, Тарбағатай
мен Шүйде төлеңгітің аралас отыр. Қыз беріп, қыз
алысқан бабалардың дəстүрі де жалғасып келеді. Тілеуді
мен Көбешті көр, ұранхай төрелерімен Сагсай, Дэлүүнде

əлдеқашан араласып кетті. Ал, Дімік екеуің бірнеше
ауыл Шерушіні Қобда өзенінен ары асырмадың. Отармен
тозған малшыны көзің көрмей ме? Өтірік пе осыным, айт-
шы өзің?

қалған Алтай саған да ортақ, маған да ортақ! Кеше Соённан
сен көшіп келсең, бүгін Алтайдан мен келіп отырмын. Оның
алдында қай елің көшіп, қайсысы қонып жүргенін кім білсін.
Алланың жері – адамның ырыздығы!

апарайын. Жұртыңды жеп, жайылымыңды тоздырмай,
бостықтан тусыған жеріңнің пұшпағын қи деп отырмын.

ды. Үрімжі, Құлжа ойран-асыр. Ұйғыр, дұңған елі бір қара
көрсетпей тынбас. Сонда Манжының қабағына қараған
Монғол елі тыныш отыра ала ма?

жете ме? Оң бүйірден қысқан дерт насырға шауып бара-
ды. Қызғанғаның қызыл итке жем болмасын. Алтын менен
күмісіңді онсыз да тасып жатқан жоқ па?

ген нəрсеге боқташақты бір ноян не істеймін? Патшаң кəпір
болса əмірін тұт. Манж саған да, маған да ортақ əмірші!

тыныштығын, ел арасының бейбітін тілейтін адаммын. Үш
көшіктің ар жағында жеті басты дəу жатыр. Ол – Манж

хандығы. Отпен ойнаған жанады, сумен ойнаған батады. Бұл
іске ақыл керек...