— Ей, Мысық аман ба? Мына ойыншықты кім істеді? - деп, Шоқан сары балаға жылы амандасып, күлімдеп қарады.

— Өзімдікі, өзім істедім, — деп танауын бір тартып, кішкене көкшіл көзі шегірейіп, Мысық ойыншықтарын бауырына қарай икемдей берді.

— Сен, немене, мені жатырқап қалғансың ба? — деді Шоқан Мысықты өзіне тарта сөйлеп. — Әкең қайда?

— Әкем үлкен төренің ауылына кеткен.

— Жоқ, бермеймін, кешегі баладай сен алып қашасың, — деп, ойыншықтарын шолақ критон көйлегінің етегіне сала бастады.

— Қорықпа, мен тимеймін. Кәне, көрсетші, өзің ұстасың ғой. Ақысына не аласың, маған ана балшық атыңды берші, — деп, Шоқан зорлық емес, ықтиярымен алмақ болды.

— Не бересің, бауырсақ бересің бе, қант бересің бе? — деп, Мысық икемге келе бастады.

— Берем, сен маған ойыншығыңды бер. Біздің үйге жүр, апамнан көп қант, бауырсақ әперем, — деп, Шоқан сендіре сөйледі.

— Иә, бармайым, қорқам, сіздің ауылдың балалары тентек, иті қабаған, мені итке талатады, — деп, Мысық бұрынғы көрген зорлықтарын айтып жолағысы келмеді.

— Жоқ, мен тигізбеймін, өзім ертіп барам.

— Иә, апаң ұрсады, қорқам, — деп түйе ғып жасаған бір ойыншығын етегінен алып Шоқанға берді.

— Ей, кәдуілгі түйе. Өй, өзің қандай шеберсің. Жүр менімен. Алама ұрыстырмаймын, — Шоқан осы сөзді айтқанда, Мысық:

— Құнаныңа мінгестір. Барайын, — деп өз қолқасын да айтты.

— Кел, мін! — деп, Шоқан құнанына мініп, үзеңгісін босатты. Ойыншықтарын бір шидің түбіне тасалай тастай беріп, Шоқанның құнанына жармасып міне бергенде, құнан мөңкіп кеп қалды. Міңгесіп орнықпаған Мысық жерге топ ете түсті. Құнан атып кеп кетті. Алғашқы мөңкігенде арты босап қопаңдап қалған Шоқан, кейінгі үріккенде бір жағына қисайып, тек ерінің қасынан ұстап аз ғана түспей қалды. Шоқан құнанын тоқтатып, қайта бұрылып келгенде, Мысық кейін шегініп:

— Мінбейім, құнаныңның мінезі жаман. Тулайды, — деп, ойыншығына қарай жөнелді. Шоқан құнанынан түсіп, Мысықтың қасына келіп:

— Немене, бір жерің ауырып қалды ма? — деп жаны аши сұрады.

— Жоқ, ауырған жерім жоқ. Бірақ жығылғанда жаман қорықтым, сен де жығылады екен деп ойлап ем. Атқа мықты екенсің, жығылмадың.

— Мен бұдан асау күнінде де бұл құнаннан жығылғаным жоқ, — деп, Шоқан мақтанып қойды. — Сен екеуміз жаяу барайық жүр, — деп, құнанын жетектеп ауылға қарай жүрді. Бұрынғыдай емес, Мысық тартынбай еріп келеді. Шоқандар үйіне таянғанда, алдарынан Жақып жүгіре шықты. Кесек денелі Жақып келе Шоқанға:

— Ей, мынау әлгі Мысық па? Қайдан тауып алдың? — деп, шайпау мінезбен Мысықты бір нұқып қалды.

— Өй, жынды, әрі кет, мұнда нең бар? — деп Шоқан тұра ұмтылып еді, қашып үйге кіріп кетті. Ерке, сотқар Жақыптың ұрыншақ мінезінен қаймығып Мысық кейін шегініп, орынсыз тиген қолға қорланып жылап та жіберді. Мысық, неге жылайсың? Шоқан қасына келді. Інісінің ешбір кінәсіз ұрып кеткен тентектігіне ішінен ыза болып тұр. Ол Мысықты қолынан тартып үйіне қарай алып жүрді. Мысықтың тартынғанына қойған жоқ. Үлкен ақ үйдің есігінен Шоқан өзі кіргенде, Мысықты қалдырмай ерте кірді. Бұрын мұндай үйге кіріп көрмеген кішкене Мысық, аяғын ілгері басуға бата алмады. Босағасынан төріне дейін кілем төселген, уықтың қарына тірелте жасау жиналған үйге Мысық өзін сыйғыза алмады. Ол қайтадан атып шығып тұра қашуға, сыртта жатқан қос қарала төбеттен қорқып босағаға жабыса қалды.

— Мысық, бері жүр, — деп, Шоқан оны қолынан тартып зорға жоғарылатты. Үлде мен бүлдеге оранған үлкен ақсары әйелдің қасында отырған әлгі тентек Жақып қолына шыбыртқы қамшы ұстап, әлі де Мысыққа өшіге қарап:

— Өй, өзін қара, неге келдің, әйдә, шық, — деп, тұра жүгірді. Әлгінде ұрып кеткенін сондай орынсыз, бассыздық деп ойланып қалған Шоқан бұл жолы дәт қылмады. Ол қолындағы қамшымен Жақыпты жасқантып, Мысықты қорғаштай берді.

— Аулақ кет, мұнда нең бар? Қорқытпа, тиіспе, бұл менің жолдасым, — деп апасына қарады. Балалардың қағысып қалған сәттегі істеріне салмақпен қараған сары бәйбіше Шоқанға бір, Мысыққа бір қарап:

— Шоқан-ау, мынауың әлгі бір былтырғы сары бала ма? Үсті-басы немене, қасына жоламашы. Ойнауыңа бір жөнді бала табылмады ма? — Сонан соң Мысыққа қарап, — Ей, сен әлгі күзетшінің баласысың ба? Мұнда қайдан келдің? — деді. Мысық жерге кіріп кетердей қорықты. Шоқан ертіп келген жолдасын шешесінің қорлағанына қысылып қалып: Қорықпа, — деді Мысыққа.

— Ия, мен кетем. Бағана айтқаным қайда, ұрсады, сабайды деп. — Осыны айтып Мысық артымен жылжып есікке қарай сырғи берді. Кіріп келе жатқан Шоқанның әкесінің тізесіне қағылып, етпетінен түсті, Байқамай қақтығып қап, есі шығып тұрған бала ұрады деп ойлап, бақырып жіберді. Шоқанның әкесінің әрі атқосшысы, әрі қаршығасын ұстаған Сыдық еңкейіп үйге кіре берген. Аяғының астынан шыққан ащы дауыстан шошып қолындағы қаршыға далпылдап кетті. Мысықтың басына құстың қанаты келіп соғылды. Құсқа жегізгелі жатыр деп түсініп, ол онан сайын бақырды.

— Өй, Мысық, түрегел, шошыма, — деп, Шоқан қасына жетіп барды.

— Түге, тартшы қолыңды. Мына шіркінді қайдан келтіріп жүр. Үні не деген жаман, әкетші әрі, — деп, семіз бәйбіше сырттан кірген құсшы жігітке бұйыра сөйледі. Бәйбішенің жарлығы құлағына тиер-тиместен:

— Өй, кет былай жолдан! — Сыдық аяғымен нұқып қаламын деп босағада тұрған үлкен шылапшынды қаңғыр еткізді. Шоқан онан бұрын Мысықты орнынан тұрғызып алды. Шоқан қорғап тұрған соң, қаршыға ұстаған жігіт қайта қол сермеген жоқ. Ол қаршығаның аяқ бауын керегеден бір іліп жіберіп сырлы тұғырға қондырды. Тұғырға қондырғаннан кейін көк қаршыға шегір көзін төңкере шаңырақтан аспан әлеміне құмарта бір қарап, тұғырға орныға қонып дүр сілкініп қойды. Бұрын мұндай құсты адам қолына ұстағанын көрмеген Мысық, екі көзін алмай әрі таңданып, әрі қорқып қарайды. Мысықтың бағанадан бері көзі түспеген бір нәрсе тағы шыға келді. Ол сонау балбырап отырған семіз бәйбішенің ар жағындағы үлкен, биік төсектің бас жағында тұрған тарғыл арлан еді. Екі құлағының салбыраған шашағы төсіне түскен, күміс қарғылы, тайдай тазы тұрып алып, алдыңғы екі аяғын көсіліп жіберіп, төсін жерге тигізе керілді. Керіліп алып, дүр етіп сілкініп қойды. Мойнындағы күміс қарғының сақиналары сылдыр қағып, тазы есікке қарай бет алды. Қанталаған үлкен көзі маған түспесе игі еді деп, Мысық Шоқанның артына қарай ығыстай берді.

— Қорықпа, тимейді, — деп, Шоқан Мысықты өзінің қатарына қарай ығыстырды. — Әжеке, мына Мысыққа бауырсақ беріңізші, — деп, Шоқан шешесіне өтінішті ерке тілек айтты. Ши жақта ыдыс-аяқ әзірлеп жүрген қара торы әйелге:

— Әй, Қанипа, ана балаға бауырсақ әперші, отырғызып қымыз бер. Шоқанжан ертіп келіпті ғой, — деп, сары бәйбіше бағанағыдай емес, Шоқанның ыңғайына иіліп, жұмсақ сөйледі. Шоқаннан именіп қалған тентек Жақып, әжесінің арғы жағынан Мысыққа жұдырығын көрсетіп, кіжініп қойды. Қара торы әйелдің табаққа салып қойған бауырсағын бір-бірлеп жеп, қымызды жайлап жұтып отырған Мысыққа Шоқан:

— Сен, немене, әлі де қорқып отырсың ба? Жеп қой, қалғанын етегіңе салып ал, — деп қорымалдана сөйледі. Шоқанның сөзі ширатқан Мысық бұйығыланып қысылудан жадырап, қымызды жұтып салды. Аяқты жерге қойып, бауырсақты етегіне төге бүктеп алып, есікке қарай жүрді. Есікке таяп барып, сілейіп тұра қалды. Оның сырттағы иттерден қорқып тұрғанын сезген Шоқан қасына келіп:

— Сірә, қорқып тұрсың-ау, ә? Кәне, жүр, — деп, ертіп үйден алысқа шығарып салып, — ертең мен барам, сонда тағы ертіп келем, маған жақсылап түйе істеп қой!

— Жоқ, мен құс істеймін, — деді Мысық, кішкене шолақ мұрнын тартып.

— Иә, иә, істе, тіпті жақсы, — деді Шоқан, оның ойын құптап. Мысық ауылдың солтүстігіндегі шилеуітке жете бере артына бір қарап, қабаған иттен, тентек Жақыптан құтылып, бойы кеңіп, жүгіре басып үйіне тартты.

— Шоқанжан, ана бір балшықтарың не? — деп, әкесі қалыпты мейірбан лебізімен Шоқанға тіл қатты. Шоқан жаңағы Мысықтан қалап алған сиырдың, қойдың балшық мүсінін қызықтай қолына ұстап, әкесінің қасына алып келді. Тобарсып кеуіп тұрған кішкене балшық мүсін оншалықты көз тартарлық бұйым емес. Ал Шоқан оны сондай бір жаңа ойыншық, Мысық қолдан жасаған жанды дүниедей көріп, қызықтай ұстайды.

— Атеке, әлгі бала бар ғой, өзі шебер. Қараңызшы, мына сиыры аумаған Қанипа жеңгенің қоңыр сиыры емес пе? Бір мүйізі сынық, — деп балшық мүйіздің біреуін Шоқан қалтасына салғанда омырып түскен екен, соны көрсетіп қойды. Бала қиялын қызықтай қараған ойлы сұлтан:

— Иә, дәл өзі. Бірақ мына қойының құлағы тұла бойынан үлкен екен, — деуі-ақ, мұң, Шоқаннан қорғанып отырған Жақып:

— Түкте қойға ұқсамайды, пәлі, құйрығын қара, тап иттің құйрығы, — деп сықылықтады. Тентек інісінің Мысыққа еркін қол жұмсай алмай ішінен өштесіп қалған мінезін сезген Шоқан:

— Сен істей ғой, ондай шебер болсаң! — деді.

— Қой, Шоқан, бұл есерді желіктірме, балшыққа түсіп әуре болады. Жақып ондай жаман балшықты ұстамайды, — деп, апасы тентек баласын ерегістірмей тыйым салды.

— Немене, әкелген құстарың қайда? — деп жымиды сары бәйбіше, Шыңғысқа әзілдей қарап.

— Көп құс кездеспеді, бір-екі үйрек алдырып ек, Есекең ауылының ақсақалдары кездесіп, солар байланды.

— Хан аға, ақын келіп тұр, кіргізуге болама? — деді.

— Ә, Арыстан ақын шығар, кіргіз, — деген өзін Шыңғыс қонақшыл жұмсақ кейіпте айтты.

— Ассалаумағалайкүм алдияр, — деп, алдынан кірген Арыстан ақын, екі қолын кеудесіне ұстап, әдеп ишарасын көрсетті.

— Уағалайкүмүссәләм, жоғарылатыңыз, — деп Шыңғыс өзінің оң жағындағы төрді меңзеді. Әкесінің сырттан келген ұзын бойлы, селдір сақалды, сары сұр кісіні құрмет тұта сәлемін қабылдап, «жоғарылатыңыз» деп өзінің қасын меңзегеніне ойлана қалған Шоқан, Әубәкір молданың үйретуінен дағдыланған үлкен кісіге сәлем беру әдетін істеді. Ұяла «ассалаумағалайкум» деген әдепті балаға, жаңағы ұзын бойлы кісі күлімдей қызықтап «әлейкүмүссәләм, төре бала» деп, сүйсінген ықыласын көрсетті. Бейсеннің: «ақын келіп тұр», деген өзінен мына кісінің өзгеше қасиетті қыры бар жан деп ұғынған Шоқан, Арыстан ақыннан көз алмай, әрбір қозғалысына пайымдай қарауда. Ақынның қасындағы екі жолдасы төменгі жақта, тізерлей отырып қалды. Ал ақын еркіндей басып Шыңғыс төренің қасынан жайлана отырды.

— Хан ордасы аман ба? Қарашысы түгел ме? Ханым саулығы қалпында ма? — деп ақын, айырықша тақпақ тәріздендіре мағыналы сөйледі. Мына сөздер де Шоқанға жаңадан естілген мәнді лебіз болып ұғылды.

— Ақын, қалай ел-жұртыңыз? — деп, Шыңғыс асыға қайталап айтатын әдетімен ақыннан ел жайын сұрады.

— Алдияр сұлтан, халқыңыз аман, ел шаруасы жайлы. Хан ауылы жайлаудан күзекке келді деп естіп, ордаға сәлем беріп, дидар көрсетейін деп келдім.

— Ақын, жақсы келдіңіз, сізді көптен бір тыңдармын деген ойым болған еді, — дегенде, тосыннан айтылған сұлтан өзін түсіне алмаған Арыстан қыпылықтап:

— Не жайлы еді, алдияр?.. — деді.

— Сіз Қозы Көрпеш — Баян жырын аса жақсы айтады деп естіген едім, Соны өз аузыңыздан тыңдасам.

— Алдияр, бар қолқа сол болса, ақын тіліне тоқтау бар ма. Шырағым, — деді де, еріп келген жолдасының біреуіне қарап, — менің қобызымды әкелші, — деді.

— Қобызыңыз, мінеки. — Арықтау ақ сары жігіт желбегей салған шекпенінің қойнынан суырып қолына берді. Сыртқы кенеп шапанын жеңілтектеп, жүкке таяна жайлана отырды. Қобызын аяғының қоршауына ала, құлақ күйіне сарнатып, жанарлы үлкен көзін төндіре айналаны шарлай бір қарап, ә дегенде жарықшақтау күрілдеп басталатын дауыспен:

— Ал, ақын, сіздің Безверховтармен Ұлытаудан Қарақұмға дейін барғандағы жырлаған Қозы Көрпешіңіз осы ғой? — деді Шыңғыс төре асығыс жеделдете айтатын әдетімен.

— Иә, алдияр, осылай басталады, әлі жыр өзегіне кіргеміз жоқ қой, — деп, Арыстан қобызын зарлатып жырлай жөнелді. Ақын кейде баяулата, кейде көтеріле соқтыра, әрбір уақиға тұсына кіргенде өлең ырғағына тербетілгендей дөңгеленеді. Қозыкенің Баянды іздеп тазша бала болып келетін, Баянның алдынан шығатын жерін сондай бір нәзік дыбыспен жан сезіміне беріле аңыратты. Осы бір жеріне келгенде Шоқан ақын әуеніне еріп, бір назды қоңыр дыбыс шығарғандай болды.

— Пәлі, иә, сен де ақынсың ба? — деген Жақыптың даусын естігенде, Шоқан өзінің дыбысы шыққанын сонда абайлады.

— Ет піскен екен, ақын осы жерден тоқтатса, — деген сары бәйбішенің хабарын Шыңғыстан бұрын естіп қалған Шоқан:

— Апеке, айта түссінші, қызық екен. Қандай жақсы айтады, - деді.

— Жақсы көрсең, асықпа, жырын аяғына дейін айтқызбай ақынды аттандырмаймыз, ет езіліп кетеді, — деп, бәйбіше Шоқанның тілегіне жақсы ниет айтты.

— Иә, ас дайын болса, онда ақын қалғанын кейін айтар, — деп, Шыңғыс орнынан қозғалақтады.

— Иә, қазір бәрібір аяқталмайды, дем алалық, — деп Арыстан ақын қобызын жүкке сүйеп қойып, жайлана отырды. Ет желініп, қол жуылып, жұрт далаға шығып, бой көтерісті. Күн де еңкейіп, көлеңке ұзара бастаған кез. Қотан сыртындағы қыратқа қарай Шыңғыс бастап ауыл адамдары, ақын, қонақ бәрі жүрді. Шоқан бүтін ойынды ұмытып, әке айналасы, ақын қасынан ұзаған жоқ. Оның құмары — дастанды аяғына дейін тыңдау. Қорғансыз жас Қозы Көрпештің алдағы күні не болмақ?.. Дөң басына келіп жайлана отырысты. Сөзді Шыңғыс бастады:

— Ақын, сіздің әкеңіз Толыбай, би болған кісі дейді. Сірә, ол кісіде де ақындық болған ба екен?..

— Алдияр, тақсыр, әкеміз ақындық енерін құнттамапты. Бірақ, қапелімде өз табатын, өткір тілді, өз әлінше әділ болған дейді. — Арыстан осыны айтып, әке жайын есіне түсіргендей аз кідіріп қалды.

— Толыбай бидің қандай әділдігі болған екен? — Шыңғыс қазақ ғұрпындағы әділ деп танылған билік түрлерінің үлгісін аңғарғысы келіп сұрады.

— Алдияр, әкемнің билігін мен айтсам, өз әкемді мақтаған боламын ғой. Мына жігіттің де аздаған ескі өзге үйірлігі бар еді. Осы айтсын. — Арыстан, қасына еріп келген жолдасының үлкеніне сөз кезегін ұсынды.

— Сұлтан алдында, сұлтанды қоршаған топтың алдында сөйлеу қиын да болса, ақынның әдейі сөйлеткісі келіп ұсынғанын аңғарған жігіт:

— Иә, алдияр, естігенім бар еді. Рұқсат болса, айтып көрейін, — деп жүгіне отырып, әңгіме бастады.

— Әкем марқұм айтатын: «Ертерек кез болар, Тәлекеңнің жас кезі білем, бір жиынға кездесіпті. Ел екі жарыла отырып айтысып жатыпты. Сырттан келіп тыңдаса, үш рудың үш таған болып сайысқан ұлан-асыр дауы екен. Даудың өзегі — Қышпақ руының ұрылары Бағаналы елінен барып жылқы алады. Ұрылар жылқы алған елден қашықтап келіп бір бүйрек тауға бекінеді. Тазымен аң қуып жүрген Жаппас руының бір топ адамдары ұрылардың үстінен түсіп, екі жақ соғысып, бір ат, бір биені Жаппас аңшылары айырып қалады. Бағаналының қуғыншылары мен алған ұрылардың өкше-ізіне түсіп, шолғыншы сала отырып, Жаппас аңшыларына кездесіп, ат пен биені таниды. «Тапқан қуанады, таныған алады». Ағайын, алдырған малдың көзін көріп тұрмыз, айырғандарыңа рақмет, малдың көзін өзімізге бер», — дейді. Оған Жаппастың аңшылары: «Қан төгіп, жаудан түсірген қанды ат. Бізге малыңды бақтырып қойып па едің?»— деп бермейді. Сонан екі жақ жанжалдасып, Жаппастың бір аңшысының көзіне найза тиеді. Бағаналы елінің адамдары, Қыпшақ ұрыларын қуып барып, малын шығарады. Бірақ жолда болған жанжалды айтпайды. Сонан біраз өткенде Жаппас елінің адамдары, Бағаналыға барып, ерінің көзіне құн сұрайды. Осыдан үлкен дау қозғалып, үш ру ел бітімге келе алмай, кереғар даумен керілдесіп отыр екен. Топ үстіне кездесіп, ортасына келген Төлекеңе үш рудың өз ұстаған билері:

— Шырағым, ара ағайынсың. «Бітер істің басына, білімді келер қасына» деген еді. Атасы билік айтқан Атығайдың баласы екенсің, осы даудың төрелігін айтшы, — дейді.

— Айтқызып аяқсыз қалдыратын төрелікке ие болмаймын. «Бұқа қарап жүріп, жасауылға тұрыпты» дегендей, жолаушы жүріп билік айтып, атақ байланып ажуа болармын. Ал шын берсеңіздер, тәңірі атын куә етіңдер. Жығылғаның ауырламайтын, жыққаның мақтанбайтын болсаңдар ғана, төрелігімді айтам депті. Сонда билер:

— Шырағым, өзіңде нәр бар екен. Әділдік алаңы жоқ ауыздан шығады деген еді. Бұл ортаға бөгде ағайын көрінесің, именбей-ақ айта бер, — десіпті.

— Онда басынан байыпты ауыздан дау жобасын тыңдалық, — деп билерге дауларын айтқызыпты.; Алдымен сөзді Жаппас даугері бастапты:

— Ағайын, жау алған малыңа шаптым. Қан төгіп, қанды ат айырдым. Келе қол күш қылып, айырған малымды қолмен алмақ болдың. Ара түскен азаматымның көзін шығардың. Қол қолды табады. Мен ерімнің көзін Бағаналы — сенен сұраймын, — депті.

— Ағайын-ау, аттанып ауылыңа келдім бе, қосыңа кіріп қомдыңа құрық салдым ба? Алдырған малымды астыңнан таныдым. Ағайынсың, алдырған елміз, айғақ болар малымның көзін бер, деп сауға сұрадық, бермедің. Адал малымыз үшін найза сермеп, қол көтергенім рас. Қастықпен емес, қатеден найза тиді. Көз жазым болды. Қыпшақ ұрысы қосымды қопарып, жылқымды алмаса, сенің аңшыңда менің нем бар. Найзам үйіме сүйеулі, атым кермеде байлаулы, азаматым ауылымда жатар емес пе еді? — дейді Бағаналы даугері.

— Сонда сенің қосыңа мен кірдім бе, аулыңа барып асыр салдым ба? Тиген найза сенікі, мен қанды қол сені білем, көзімнің құнын, Бағаналы, сенен сұраймын, — дейді өзін толықтырып Жаппас даугері.

— Кеден болды, кеден неден болды. Қыпшақ ұзыннан өксігің жоқ, қысқадан қарымжың жоқ, қосыма кіріп, қорамды шаптың, мал ашуы — жан ашуы, арадағы ағайынмен арандатқан сенің қанды жорығың. Құнды, Қыпшақ, сен тартасың, Бұзық жосығыңа сен жауапкерсің, — депті Бағаналы даугері.

— Апыр-ау, алсам, ертеден қол жетпей жүрген есем үшін Бағаналыдан жылқы алдым. Өз қорасы, қосы аман, көлденеңнен килігіп, олжа іздеп шауып, қан төгіп жылқы айыратын Жаппастың қай қанының қызғаны? Ал ұры десін, менен жылқы айырсын. Малын таныған саған өз малыңды бермей жанжал шығарғаны қай бұзақылығы? Көзі шықса, көкіректегеннен тартқан сазайы емес пе. Қол қолды тапса, мен Бағаналының малына жауаптымын. Жаппастың көзіне менің қатынасым жоқ. Тиген найза Бағаналынікі, шыққан көз Жаппастікі, екі арада мен неге жығынды болам, бір тойда екі жар жоқ, — деп, Қыпшақ даугері көз құнын маңына дарытпайды.

— Иә, би ағалар, дау жобасы сіздер айтқан болса, билік жобасын да әздеріңіз айтып отырсыздар ғой, — деп бастапты. — Бағаналы даугері дұрыс айтып отыр ғой, жорықты кім бастаса жосыққа сол жауапты ғой. Қыпшақ ұрысы Бағаналыдан жылқы алмаса, Жаппастың аңшысы кімнен жылқы айырды? Бағаналы жылқысын алдырмаса, жай жатқан Жаппаспен жанжалдасар ма еді. Пәлені кім бастаса, барлық ауыртпалыққа сол жауапты. Ердің құны жүз түйе, көздің құны елу тайлақ. Қастандық емес, қатеден тиген найза, жартысы жазым тигені үшін кешіледі. Жаппастың көзінің құны жиырма бес тайлақ. Тірідей көзіне құн алу арына ауыр болар, құдалықпен құдай атын айтысып, сүйек болсын. Қыпшақ қыз беріп күнде бау сүйек болсын, — депті. Билік жайын айтқан жігіт сөзін аңыра тыңдаған Шоқан, ер құны, ел дауы деген бір үлкен сүрелі әңгіме барын білді. Әрі жігіттің айтқыштығына разы болып әкесінің аузына қарады.

— Немене, сол билікке бәрі пәтуа етіп пе? — деп сұрады Шыңғыс.

— Иә, «айтқаным айтқан, билік бірлікті меңзейді, шырағым, бұрын ағайын едік, енді сүйек болатын болды» деп бәрі алғыс айтыпты. Сонда отырған Жаппастың биі ақ сақалды адам екен:

— Шырағым, елім Кіші жүз еді, аға баласы болсаң да батамды берейін. Атыңа ат қосайын, бұдан былай атың би Толыбай болсын, — депті. Сонан біздің Төлекемді ел би Толыбай атап кетіпті, — деп жігіт әңгімесін аяқтады. Отырған жұрт: «әділ айтылған билік, ағайынды ашындырмай, қандай есебін тапқан», — десті. Ұзын сүре даудың барлық екжей-текжейін жете ұқпағанымен, ел ішінің дау-шарының бір сала собасын аңғарған Шоқан, әжесіне осы әңгімені айтып, ол кісінің де ойын тыңдамақ болды. Қас қарая Шыңғыс қонақтарын ертіп үйіне оралды. Бұл кезде қайтадан дастарқан жайылып, қымыз сапырылып, тағы мәжіліс басталды.

— Ал, ақын, Қозы Көрпешіңді аяқта, — деді Шыңғыс Арыстанға қарап.

— Иә, мына кішкене төренің құмары жадырасын. Аяқтап көрелік, — деп, Арыстан қобызын алып, жырына кірісті. Дөң басындағы мәжілісте болмаған тентек Жақып Шоқанның қасына келіп отыра беріп:

— Өй, өзі бір шаршамайды екен. Тағы жетім баланы айта ма? — деді.

— Иә, соны айтады. Тек отыр, құтырынбай, — деп Шоқан інісіне тыйым айтты. Ақын біраз кібіртіктеп отырып көтеріле жырлап, Қозыке мен Қодардың алғашқы күш сынасқан жеріне келгенде:

— Иә, иә, тамақ желік, ақын, осы жерден кідірте тұр. Қызығы жаңа басталып келеді, — деп, Шыңғыс жұртты тамаққа әзірленуге шақырды. Шоқан Жақыпты алып, апасының арт жағынан барып, өздеріне жасалған еттерін жеді. Әлі есіл-дерті Қозыке тағдыры. Әлсіз жан апат сергелдеңнің ортасында жүр. Қайта-қайта соны ойлайды. Ол осы жырға беріліп, әлгі Мысықтан алып келген сиырдың, қойдың балшық мүсіндерінің де не болғанын ескерген жоқ. Шоқан әкесімен бірге дөң басына шығып кеткенде, Жақып төсектің бас жағында жатқан балшық мүсіндерді алып, біріне бірін соғып, сиыр қойды сүзді, жықты деп уатып, быт-шытын шығарған-ды. Шоқан оны әлі көрмеген. Ет желініп, жұрт сыртқа шықты. Үркер көтеріліп, күз лебі қоңырлата бастаған. Арқа түнінің салқын желі баяу ғана өседі. Құсмұрын алқабының көсілген кең даласы ай сәулесіне бөленіп, буалдыр көгілдір жайқын болып мүлгиді. Орда маңынан алшақ қарашы ауылда жусаған қой, сиырдың ыңыранған, пысқырынған үндері түн тыныштығында елгезектене естіледі. Анда-санда пысылдай пысқырынған көкпекті соны күзекке еркін өрістеген түйе тобы, алуан түрлі дыбыс аңдатады. Күндізгі абыр-күбір азайғанымен, түн тіршілігі өз арнасында әсемдікпен ырғалады. Әлдеқайда қол бетіндегі құстардың да ыңыл-шыңыл үндері өмір думанына бөленгендей, көл қауымы өз тілімен үн қатысады.

— Мәжілісті ертең аяқтарсыздар, сіздер бері, үйге жүріңіздер, төре дем алады, — деп, кісі күтіп жүрген Бейсен ақынды жолдастарымен қонақ үйге алып жүрді. Шоқан Жақыпты ертіп өздерінің үйіне барды. Ұйқы маужыратқан Шоқан еш нәрсемен де ісі болған жоқ, төсегіне шешініп жата кетті. Шоқандардың сабағы тоқталып қалған. Құсмұрын алқабына келгелі шақырған жерлерге барып Әубәкір молданың қолы тимеген-ді. Кешегі ақын мәжілісінде де Әубәкір молда жоқ еді. Ол кісі таяу ауылда бір дуа болып сонда шақырылып кеткен. Осындай бір бостандық, молда сабағы үзіліс жасаған күндерде ақын мәжілісі болған Шоқанға сондай ұнаған-ды. Таңертеңгі шайын ішіп, қонақтар Шыңғысқа сәлем бере орда үйіне кіргенде, Шоқан мен Жақып әкелерінің қасында еді.

— Ассалаумағалайкум, аға сұлтан, Жасы күн, жарқын өмір, қайырлы таң.

— Алдияр, сізден рұқсат болса, біз ханымымызға сәлем берсек, кешеден бері бармағанымыз да ағаттық болған тәрізді, — деді Арыстан ақын Шыңғысқа.

— Иә, иә, ол жобалы, ханымға сәлем берелік, мен де кешеден бері барғаным жоқ. Қозы Көрпештің аяғын да сонда жырларсыз, — деп Шыңғыс ақын өзін құптады. — Онда, ат қамдалсын, — деп Бейсенге қарады.

— Құп, алдияр, қазір дайын болады, — деп Бейсен есікке қарай бара бергенде, Шоқан: Атеке, мен де барам, — деді. «Мен де барам», — деп Жақып қосарлана кетті. Иә, иә, бұлардың да аттары әкелінсін! — Шыңғыс сөзін аяқтағанша сары бәйбіше:

— Біз де барамыз, жырдың аяғын тыңдаймыз. Апама сәлем береміз. Балалар, біздің пәуескеге мінер, — деді.

— Алақай онда тіпті жақсы болды, — Жақып Шоқанның мойнына асыла кетті.

— Кешегі менің ойыншықтарым қайда? — деген Шоқанның сөзін ести сала қайтадан апасының ар жағына барып тығылды. Кешегі қойған жерінен іздегенде тек сиыр мүсін балшықтың бір сынығы ғана жатыр, өзгесі жоқ болды.

— Мынаны талқандап сындырған сен ғой, бүлік, — деп Шоқан Жақыпқа қарай бет алып еді, апасы:

— Шоқанжан, оны мен бағана шығартып тастадым. Қайтесің жаман балшықты қызықтап, өзі үгіліп кілемді топырақ қылып тастапты, — деді.

— Апеке, ол жай балшық емес мүсін ғой. Өнер ғой, — деп Шоқан қабағын түйіп, тұрып қалды. Апасы ара түскен нәрсеге әдептілік істеп ішінен тынды да қойды.

— Бейсен аға, менің де құнанымды ерттетіңіз, мен салт мінем, — деді.

— Иә, Бейсен аға, менің де құнанымды ерттетіп беріңіз, мен Шоқанмен бірге жүрем, — деп Жақып таяй бергенде, Шоқан:

— Жөнел, жаның барда. Менімен бірге жүрмейсің. Апекеңнің жанына пәуескеге отыр, — деп қатты зеки сөйледі. Әлгінде апасының қорғауымен аман қалғанын сезген Жақып, Шоқанның қазір ызғарлана «менімен жүрмейсің» деген сөзінен тайқып үйге жөнелді. Салт атпен жүрген Шыңғыстар тобы, Арыстан ақын бар, ханым аулына қарай баратын төте тепсеңмен бұрыла үлкен көл сағасына қарай ойыса бет алды. Әкелерімен қабаттаса атқа мінген Шоқан, кешегі Мысыққа айтқан уәдесі бойынша кісілерден бөліне құдық басына тартты. Әңгімемен алданып алғашында абайламай қалған Шыңғыс баласының жалғыз кетіп бара жатқанын керіп шақырып алды.

— Сен, жалғыз қайда бара жатырсың? — деп бөліне жүру себебін сұрады.

— Атеке, кеше Мысыққа, әлгі мүсінші балаға, келем деп уәде бергем, соған барам.

— Кейін-ақ бармайсың ба, ол бір жаққа кетіп қалар деп пе едің? — деген әке сөзіне:

— Уәде айтып, артынан алдасам ұят болады ғой. Бұдан былай ол менің сөзіме сенбейді ғой, — деді.

— Ә, жарайды, бар. Екі айтпаған жақсы, — деді. Шыңғыстың өңінде баласына іштей разыланған ажар бар еді.

— Тере баланың мына қылығы қандай жақсы тәртіп. Өтірік айтып алдасам, ендігіде сенбейді ғой дейді. Болар бала... деген-ау, — деп Арыстан бөліне жөнелген Шоқанға сыртынан сүйсіне ықылас білдірді. Шоқан құйғыта шауып құдық басына келгенде, Мысық алдынан қарсы шықты. Ол қолына ұстаған жаңа мүсіндерін жоғары көтере:

— Мә, Шоқан істеп қойдым. Мен сені келмей қалар деп ем!

— Жоқ, мен айттым ғой келемін деп, неге келмеймін. Уәде етпеу керек, уәде еттің орында. Міне, сен де кеше уәде еттің, айттың, орындап тосып отырсың, — деп Шоқан досына өзінің әдетін түсіндірді. Мысықтың бұл мүсіндері Шоқан айтқан түйе емес, құстың (қаршығаның) тұлғасын бейнелепті. Және пәуеске арбаның бейнесін жасапты. Жаңадан көргенін, жаңа нәрсені тез танығыш Мысықтың зеректігі Шоқанға сондай ұнады. Мына жасаған мүсіндері әлі тобарсымаған, босаңдау екен. Қолына алып ұстап көрді де:

— Сен мүсіндерді күн көзіне қойып тобарсыт, қазір алуға әлі жас екен. Мен саған ертең келем, — деп Шоқан үйден Мысыққа деп алып шыққан қант, бауырсақтарын берді.

— Жарайды, тағы да көп қылып істеп қоям — деп Мысық бауырсақтың бір-екеуін аузына тоғытып жіберіп, жымыңдап қойды. Шоқан құнанына міне салып, Айғаным аулына қарай құйғыта жөнелді. Ендігі ойы Қозы Көрпеш жырының аяғын тыңдаудан кешікпеу еді. Шоқан келіп жеткенде, ханым үйінің айналасы абыржыған адамдар. Апасы да пәуеседен жаңа ғана түсіп жатыр екен. «Кешікпеген екенмін» деп ойлады, ол ішінен. Шыңғыстар тобының аттары кермеде, қатарласа байланып олар үйге кіріп жайланып қалғаны байқалды. Жалғыз кіріп баруды ретсіз көргендей, апасының үйге кіруін күтпелеп пәуеске қасында тұрып қалды.

— Ә, бәрібір бізден бұрын келген жоқсың, — деп Жақып апасына ілесе Шоқанға қыр көрсетіп бағанағы тастап кеткен кегін қайтармақшы болды.

— Әжесіне еркелене әдеппен келіп Шоқан бетінен иіскеткенде, Жақып та еттілеу томпақ бетін төседі.

— Өй, тентек, — деп ханым оның қолынан тартып, маңдайынан сипап қасына отырғызды. Ханым алдында тағзыммен отырған жұрт әлі мәжіліске кіріскен жоқ еді. Үнсіз отырысты, Айғаным өзі жандандырды. Күтуші жігітке:

— Дастарқан жайғыз, қымыз әкелгіз. Мал қамдаңдар. Ақынды кеше келді деп еді, жас сұлтанда арыздары болған шығар. Заман осылардікі ғой, — деп бір ескертуін істеді.

— Иә, алдияр апеке, біз тоқтатып қалдық. Ақында кінә жоқ. Мына балаларыңыз жыр айтқызып босатпады, — деп Шыңғыс Шоқан мен Жақыпты алдына сала, жыр аяғының айтылуына ескерту жасай сөйледі.

— О не қылған жыр, балаларды таңсық еткен, — деп өзімшіл өр мінезді ханым бізге жаңалық болған қандай жыр дегендей, бір жайқап өтті.

— Апеке, бұл Арыстан ақын айтқан Қозы Көрпеш, Безверховтар тобы дәріптеген өте бір қызықты түрі. Бұл Орынбай айтуынан бөлегірек, — деді Шыңғыс, жыр жайындағы өз болжауын түсіндіріп.

— Иә, Арыстан ақын ұзақ, қызықты жыр айтыпты, соған разы болып бір орыс төресі үлкен сыйлық берді деп жүр еді ғой ел. Онда дұрыс екен, балалардың естігені жақсы болған. Тыңдалық, — деген кеңшілігін білдірді. Жырды кешегі тоқтаған жерден бастай ма, жоқ тағы басынан ханымға қайталай ма, сол арасын шеше алмай қобызын алдырып, Арыстан құлақ күймен күйбеңдеп бөгеліп қалды.

— Ақын, неге бөгеліп отырсың? Әлде, әлде қай жеріне тоқтағаның есіңе түспей отыр ма? — деп, Шыңғыс ақын бөгелісін анықтағысы келіп өзі бастады.

— Иә, алдияр, сол тоқталған жерден айта берелік пе? — деп, Арыстан Шыңғысқа қарағанда:

— Апекем қалай дейді. Басынан айтсын ба, жоқ қалған жағын айтсын ба? — деп Шыңғыс Айғаным ажарына қарады.

— Бас жағын сендер тыңдапсыңдар ғой, аяғын-ақ тыңдалық, тағы да аяқталмай, балаларды босқа шаршатар, — деп Айғаным өз шешімін айтты.

— Атеке, ол қай жер? — деп сұрап қалды.

— Ол нағашымдар аулынан көріне ме?

— Алыстан бұлдырап көрінеді. Жарайды, өзім кейін ұғындырармын, жыр тыңдалық, — деп, Шыңғыс Шоқанды тоқтатып тастады. Жұрт үнсіз жыр тыңдап, ақын аузына үңіле отырысты. Жыр ұзақ айтылып, күн еңкейе ақын Қозыке өліп, Қодарды Баян алдап құдыққа түсіріп өлтірген жерін айтқан кезде, үй ішіндегі біраз жандар Баянды аяп, көздеріне жас алды. Әсіресе Шоқан ойында әсер қалдырған жері Баянның ақылымен саудагер керуендерге бейіт салдырғаны болды. Сол бейіт қандай екен деп іштей құмартып қойды. Әредікте Арыстан ақынның қасына келіп:

— Ақын ата, Қозы Көрпеш — Баянның бейіті сондай биік пе екен? — деп сұрады.

— Мен кергенім жоқ, бірақ көргендер айтқанда, сондай биік, етегінен басына қараған кісінің басынан тақиясы түседі, — дейді. Ақын осыны айтқанда Шоқан үндемей отырып қалды.

— Шоқанға өзің білетін барлық оқуыңды үйрет. Бұларға енді жеті жұрттың тілін білу керек, — дейтін. Шыңғыстың бұл тапсырмасын Әубәкір бұлжытпай қолға алды. Шығыстың атақты ақындары Әбілқасым Фердоусидың «Шаһнамасын», Жәмидің, Омар Һайямның рубаяттарын, Науаидың дастанын, Азербайжан ақындары Низами, Ғанжауи, Фзулилардың шығармаларымен таныстырды. Шоқанның өте-мөте қызыға оқығаны Ләйлі — Мәжнүн жыры, һаямның рубаяттары болды. Әсіресе Омар һаямның іслам діні жөніндегі жансыз сопылық, жалған мүлгушілікке қарсы жазылған өткір қияли рубаяттарын ұнататын. Бір күні Шоқан Айғаным әжесінің үйіне келді. Еркелене келіп, әжесіне бетінен иіскетіп:

— Әже, мен сізге бүгін бір қисса ала келдім, өзіңе оқып берем, — деп, Шоқан Әубәкір молдадан әдейі сұрап әкелген «Боз жігіт» қиссасын оқып берді. Айғанымның Шоқан оқуынан бірінші тыңдаған қиссасы осы еді. Салмақпен асықпай, байыпты оқып, әрбір бөлімдерін орнымен баяндап бергеніне сыншыл да есті әже соншалық разы болып батасын берді.

— Шоқанжан, бұл қиссаны мен бұрын естімеген едім. Сондай қызық екен. Біздің қазақ ақындары айтатын жырлар бұдан да қызықты, — деп Айғаным өзі әдеттегі әңгімешіл шебер тілмен Шоқанға «Ер Тарғын» жырын әңгімелеп берді. Әже әңгімесінің ұзын өзегіндегі Шоқанға ең ұнағаны, Ақжүністің жалғыз атты Тарғынды сүйіп, соған еріп, елінен қашқаны. Артынан қуып келе жатқан Қарт Қожаққа, қыздың тапқыр өз айтып тоқтатқаны болды.

— Әже, бұл әңгімені маған неге бұрын айтпадыңыз? — деп Шоқан шұғылынан сұрап қалды.

— Мен бұл жырды саған ұғынуға ертерек қой деп жүр едім. Бүгін мына «Боз жігіт» қиссасын оқып бергеннен кейін, мұндай үлкен жырды ұғатын болғаныңды біліп отырмын. Тағы да ұзақ әңгімелерім бар. Кейін айтам, — деп Айғаным оның бетінен сүйді. Шоқанның әрбір жаңа кітапты оқыған сайын оқу құмарлығы өрши берді. Әубәкір молданың Орынборға кейінгі барып қайтқан жолы алып келген бір кішкене әңгіме кітабын оқып көруге Шоқан сондай құмартуда. Бірақ молда өзі «оқы» деп берген жоқ. Ал рұқсатсыз алып оқуға әдеп сақтап жүр. Бір күні молданың үлкен қызы жаңа жүгіріп жүрген Кәкима, сол кішкене кітапты қолына ұстап оқыған кісі болып отырды. Шоқан кішкене ғана саршұнақ қыздың тілін қызық көретін.

— Кәкима, мғңа бер әлі кітабыңны? — деді қыздың өз тілімен өйлеп.

— Ей алла, әтиім ұрша, — кітапты кеудесіне қысып жымиып қойды да, — мғ, оқыңыз әлі, — деп бере қойды. Бұл Ибраһим Әл Юныстың «Жігітке жетміш түрлі өнер аз» деген хикая кітабы екен. Шоқанға бұл кітап сондай қызықты болып көрінді. Бірақ баланың қолынан алып ұзақ оқи алмады.

— Мә, әтиің келіп қалар, орнына қой, — деп өзі сабақ кітаптарын оқып отыра берді. Онша діндар болмаса да, ел көзіне бейнамаз болып көрінбеу үшін Әубәкір молда дәретсіз отырмайтын әдетімен сырттан дәретін алып келді де, көрпе салған орнына отырды. Шыңғыстың айтуымен дөңгелек жер үстелдің аяғын еректеу жасатып, әр бала астына қойып отыратын кішкене тағанша істеткен. Бұл аспаптар, оқушы балалардың жерге талпайып отырмауына, асты көтеріңкі отырып сабақ оқуына ыңғайлы болатын. Көшпелі ауылда алып жүруге де, сыйымды еді. Шоқанның қасында сабағын оқып отырған Жақып кішкене тағанын сырғытып алып құлап кетіп, үстелді төңкеріп, балалардың кітабын шашты. Молданың сиясын ақтарды.

— И-и, Жақып, сен бір дә тыныш отыра білмәйсің. Бик ямсізсін, — деді Әубәкір қабағын түйіп. Өзі мазасызданып, тағанынан жығылып ұятты болған, әрі молдадан өз естіген Жақып үйден тұра жөнелді.

— Туқта, Жақып, ник шаярасын, — деген Әубәкір өзін керек еткен Жақып жоқ. Ол тура желі басына жөнелді. Оның бүгінгі мазасыздануында бір көмескі сыр бар еді. Шоқан мініп жүрген жүйрік шұбар құнанның інісі шұбар тай өзі жорғалай басатын, әрі үйретілмеген еді. Соны жылқышы Жәмпейіске айтып, кешеден бері үйреттіріп жүрген. Соған бір мініп, Шоқанмен қатарласа жүруге құмартты. Өзі жаздай мінген жирен құнанды шапқылап қолын түсіріп ақсатып қойған. Ендігі ойы ат жаңалау. Сондықтан оған қазір сылтау тауып, желі басына кету керек болған-ды. Келесі жұмада ауылдары көтеріле бір үлкен асқа жүрмек. Сол асқа жаңадан үйретілген, жолбарыстай шұбар, су төгілмейтін жорға таймен, хан баласы киетін қарқаралы бөркін киіп бір сәнденбек еді. Жақыптың өр кеуде, бәсеке құмар, ожар мінездерін білетін Жәмпейіс «Мына шұбар тай тек жорға ғана емес, жел жетпес жүйрік болады» деп онан сайын желіктіріп қойған-ды. Бұдан бұрын да Жақыптың Әубәкір молдаға бағынып сабақ оқымай жүргенін Шыңғыс білетін. Бірақ «еркелік етіп жүр ғой, басқа балаларды көріп оқып кетеді» деп сенетін. Сол күні кешке дөң басына шығып отырыста Әубәкірден Шыңғыс: «Балалардың оқуы қалай, мына күзекке қонғалы салақсып кеткен жоқ па? » — деп сұрап қалды.

— Біз әлі салақланбадық, тик Жақып шул сабаққа отырми. Аны ұршып болмайды, — деп Шыңғысқа баласының жайын алғашқы рет хабарлады.

— Иә, ол өзі тентек, тентек. Сіз оны мақтап алдасаңыз, бәрін істейді. Зекісеңіз, ерегісіп кетеді, — деп Шыңғыс молдаға әдіс айтты. Бірақ Жақып сол күннен бастап оқуға бармай қойды. Бұл күзде қағаз бетіне қарамай кетті. Сол бір әредікте Казачий ставкеден хабар келіп, Шыңғыс сондағы бір жұмыс жөніне жүріп кетті. Әлгі Жәмпейіске үйреттіріп алған шұбар тай, ол айтқандай су төгілмейтін жорға да, жел жетпес жүйрік те болып шықпады. Қитыңдаған жол жорғасы әрі жайсыз, әрі бұзылмалы болды. Ал шапса, көрінген тайдан қалып қояды. Сонымен Жақыптың Шоқанмен бәсекелесе мінбек шұбар тайы ойдағыдай болмай шықты. Ауыл күзектен көшер алдында Шоқан Мысықты еркіне қоймай үйіне ертіп келді. Онысының екі түрлі себебі бар еді. Бірі — күзекке келгелі үйір болып өнеріне сүйсінген шебер бала, бөлініп өзінің үйінде қалады. Екіншісі — күздің салқын күнінде аяғында етігі жоқ, үстіндегі шапаны далбаланған Мысық жағынан боздағы шығып тоңып жүр екен. Жаны ашып кетті. Апасына еркелене:

— Мына Мысыққа менің ана қоңыр шапанымды, жеңіл етігімді беріңізші, кисін, — деді.

— Ә, Шоқанжан, осы баланы өзіңе дос қылып алдың ғой. Жарайды, көңілің түскен екен, алсын, — деп сары бәйбіше жұмыскер әйелге айтып, Мысыққа Шоқан айтқан киімдерін алғызып, сол жерде үстіне кигізді. Киерін кисе де, өзінің ескі киімін қайтерін білмей, Мысық қыпылықтап біраз тұрды. Шоқан бергізген қымызды ішіп, бауырсақты жеді.

— Қағынды, Шоқанжан сені мүлде жарылқады-ау, — деп, қызметкер келіншек те Мысықты иығынан нұқып қойды.

— Кисін, Шоқанжанның садақасы ғой. Өзі осы баланы тіпті жақсы көріп кетті. Қолы шебер бала көрінеді. Көрдің бе, ана балшықтан жасаған ойыншықтарын, — деп сары бәйбіше бала өнерін елеусіздеу аузына алды. Зәресі ұша қорқатын сары бәйбішенің мына сөзі Мысыққа ат мінгізгеннен кем болған жоқ. Ол ақырын ғана көзінің астымен өзі жасаған балшық ойыншықтарға қарап қойды. Мысықтың отырысына, өне бойына қайтадан көзі түскен сары бәйбіше, оның ішкі көйлегінің жағасы дал-дал болып жыртылып тұрғанын көрді, әлгі жұмыскер әйелге:

— Қанипа, мына балаға ана әбдіредегі кездемеден көйлектік шыт жыртып берші, шешесі бар шығар, тіктіріп кисін, — деді. Көйлектік кездемені қойнына тығып, ескі киімдерін бүктеп қолына алған Мысықты Шоқан ертіп үйден алып шықты. Қотан шетінде жатқан иттерден қорғап, біраз жерге ұзатып салды.

— Біздің ауыл қыстауға көшеді. Сен осында қаласың ғой, енді аман бол, — деп Шоқан Мысыққа үлкен кісіше қош айтты. Мысық төмен қарап жылап жіберді.

— Жолың болсын, көп жаса, Шоқан, қош, — деді Мысық кемсеңдеп, Шоқан бұрылып үйіне қарай жүріп кетті.

— Әже, сіз Жәми ақынның «Ескендірнамасын» оқыған ба едіңіз? — деді.

— Қарағым, оны неге сұрадың?

— Әже, Ескендірдің шешесі ақылды болған екен. Ескендірді ең үлкен данышпан ғалымның қолына беріп оқытыпты. Сол оқу-білімінің арқасында бар әлемді билемек болып үлкен жорық жасапты, — деп Шоқан әжесінің өңіне қарады.

— Қарағым, ол дастанды мен оқығам. Сен де жақсы түсініпсің. Білімділік жақсы, мансапқорлық жаман емес пе. Ол әлемді аузыма қаратам деген озбырлықтан апатқа ұшырады ғой, — деп әжесі сөзін аяқтады. Шоқан ойлана қалды. Айғаным да сүйкімді немересіне әдеттегі мейірбан ықыласынан басқа еш нәрсе айтқан жоқ. Ханымға амандық айтуға ауыл арасының үлкен кісілері келген кезде, ол әжесіне қош айтып қайтып кетті. Қырқабақтап қар жауып тұрған. Алғашқы жауған қарды қызықтап, үстін қақпай үйіне кірген Шоқанды көріп Жақып:

— Өй, өзің қарға аунадың ба? Немене, аңнан келдің бе? Сен білесің бе, атекем бүгін аттарын тағалатып, жолдастарына, құсбегі Қожбанға: «Құсың бабында ма?» — деді. «Ертең бүркіт салуға шығады», — деп білген жаңалығын жеткізді. Жақыпты жүре тыңдаған Шоқан шешініп, әкесінің үйіне барды. Әкесі жоқ екен. Онда отырған үлкен кісілерге әдеппен сәлем берді де, бүркіт тұратын бөлмеге келді. Құсбегі Қожбан екеуі «Сарыбалапан» деген бүркітті қолдарына алып, томағасын сыпырып, әр жерін ұстап көріп отыр.

— Атеке, аңға шығасыз ба? — деді Шоқан сыпайы ғана күлімдеп.

— Иә, иә, бұйырса, ертең мына күн сонар болар деп отырмыз. Шығамыз.

— Қандай аңға саласыңдар құсты?

— Түлкі, түлкіге саламыз.

— Онда, мен де барайыншы! ?

— Оқу ше? Оқу қалады ғой.

— Бір күнді молдадан сұранам.

— Тоңбайсың ба? Аңшылар тауға шығады, оған жүре аласың ба?

— Тоңбайым. Мен кішкене емеспін ғой. Әжем айтқан, «сен ересейдің» деп.

— Ә-ә, әжең айтса, жарайды. Бірақ молдаңмен келіс, жылы киін. Онда атыңды Бейсенге айтып тағалаттыр, — деп Шыңғыс баласына рұқсатын да, тапсырмасын да берді. Ел орынға отыра берген кезде, сәлем беріп Қанғожа кіріп келді.

— Уа, сәлемшілер, жоғары шығыңдар, — деп Шыңғыс інісіне ағалық ажар білдіре құрмет көрсетті. Төрелердің кішісі үлкеніне «алла ярлай» қолын кеудесіне ұстап, иілетін әдетін істеп, Қанғожа ағасына қолын беріп келіп отырды. Қанғожаның жолдасы тарғыл арланға серіктестіре тағы бір арлан тазы ұстаған жігітпен ауыз үйде қалып қойды.

— Иә, иә, ауыл амандық па? Әпекем сау ма? Қалай кештетіп? — деп Шыңғыс жол болсын айтты.

— Бәрі де амандық. Әпекем жақсы. Біз осы жақтан жылқыға бір-екі рет қасқыр шауып, мазалап жүр деген соң, мына тазыларды алып шығып едік. Күн райы өзгеріп, қар жауғансып, сіздер бүркіт салуға баратын болар деп әдейі кештетіп келдік. Қысқы тымақ деген секілді, — деп Қанғожа жымия күлді.

— Иә, иә, біз әзірленіп отырмыз. Қанша қасқыр алдыңдар?

— Қара қатқақ болып, ізсіз қасқырға ит қоса алмадық Екі күндей бос жүріс болды. Жаман адырдан бір қасқыр көрініп еді, көл сағасына түсіп маңайлатпады, — деді Қанғожа жай сөйлеп.

— Ә, өздерің қасқыр қуалаудан қажып қалған екенсіңдер ғой. Онда жақсы, иттеріңді ат тізесіне салып жүдетіп алған жоқсыңдар ма? Бізбен аңға шығам десең жолдастарың иттерін күтіп ауылда болар. Бүркіт пен иттің қабаттасуы жазым болады, — деді Шыңғыс.

— Ол дұрыс. Сіздің Сарыбалапанның өнерін алаңсыз көрелік, — деген сөзін Қанғожа әзілдей айтты. Қонақтар тамағын жеп болып, ел жатуға қамданған кезде, таяудағы жылқы қосынан бір жылқышы асығыс келіп хабар берді. «Әлгі қызыліңірде жылқыға қасқыр шауып, бір жабағыны жаралап кетті. Түн болып, жылқыны тастап қуа алмадық. Мына көмбе сонарда ұдықтасып, қуып, бетін қайтармаса, сірә, қосқа маза бермес деп келіп тұрмын, — деді.

— Ал сенің, сенің іздегенің табылды. Қасқырыңды қу! Біздің ауылдан да, жылқышыдан да кісі ерт, аттарың әлсіресе, жарау айғырлардан жаңалаңдар, — деп Шыңғыс інісіне қысқасынан бұйрық берді.

— Күйші көкеме күй тартқызбадық, — деп Шоқан Қанқожаның күйін тыңдауға құмартты.

— Иә, ол қасқырын соғып әкелсін, біз түлкі алдырайық, сонан соң көкеңнің күйін күндіз-түні тарттырамыз, — деп Шыңғыс баласының тілегін кейінге қалдырды. Қар ел орынға отыра басылды. Қайта-қайта далаға кісі шығарып, күн райын бақылатқан Шыңғыс:

— Сәті болса, нағыз қансонар болады. Жел лебі күншығыстан білініп тұр ғой. Боран болмайды. Жер бетінде тірі аң болса, ізі бадырайып жатады, — деп жатарда құсшысына да, атшы, асшыларға да таңға жеңіл ұйқы қанғанда атқа мінетінін тапсырды. Шоқан әке бөлмесінде әзірлікпен жатты. Аңшылар атқа қонғанда, таң алдындағы алғашқы ақша қардың ызғырығы, жылы үйден шыққан адамдарға тіксінте суық тиді. Ат қызуымен бойларын жылыта, желе жортып, «Күрке тіккен» адырына қарай тартып келеді. Шоқанға арнап алып қалған мақпал қара бестіге Бейсен «Шоқанның Қызқарасы» деп ат қойған. Ойнақтаған жеңіл жүрісті Қызқара аңшылардың алды-артын орайды.

— Шоқан, ана адырға жеткен соң, қағушы етекте қалып, Қожбанмен біз ең биікке шығып бүркіт ұстаймыз, ол кезде атыңның басына ие бол. Дауысыңды шығарма. Егерде көзіңе түлкі көрінсе, ақырын сыбырлап айт, — деп Шыңғыс баласына өзі білетін аңшылар әдісін үйретті. Жаздағы қаршыға, тұйғын салу сияқты құс алдырғаны болмаса, қысқы бүркіт салу тамашасына түңғыш шыққан Шоқан, әрбір аңшының атқа отырысына дейін тамашалауда.

— Ал осы жерде айрыламыз. Біз төремен анау тұғырға шығамыз. Күркетіккеннің жалғыз биік шоқысы бүркіт ұстар сол. Біз бой көрсеткенше сендер мына балақтан із кесіңдер, — деп, Қожбан ендігі билікті өзіне ала, ақырын өйлеп барлық аңшыларға әмір берді.

— Ал, төре, кеттік, таң да ағарып қалды. Тезірек жүріп тұғырға шығалық, — деп Қожбан жорта жөнелді. Шоқанның қара бестісі басымен алысып ала-ала жөнеледі. Тізгінін қымти ұстап, әке айтқан тәртіпті бұлжытпай орындауға тырысып Шоқан да жортып келеді. Алғашқыдай емес, атының басын өзіне бағындырып ширап алды. Бүркітшілер тобы тұғырға келіп бүркіттің томағасын сыпырған кезде, шығыс жақтан құланиектеп көтерілген таң сәулесі айналаны айқындап қалып еді. Ойдағы қағушылар да бұларды көре салып, сай-сайды көбелеп дыбыстай бастады. Шоқанның екі көзі Қожбанның қолындағы бүркітте, басынан Қожбан томағасын сыпырғанда, бір сілкініп алып, шаншыла, бүкіл атырапқа құйқылжи қарады. Жүнін жыға қалды. Сонша болмады, Қожбанның қолынан етпетінен түсе лап қойды. Қожбан қолын көтеріп, сілтеп қалды. Қыран атып аспанға шықты.

— Әне, көрдің бе, Қожбан, түлкі! — деп Шыңғыс қолындағы дүрбісімен Күркетіккен адырының күншығыс тепсеңіне үңіле қарап отыр.

— Иә, көрдім! Сарыбалапан да солай құйылды. Я, сәт, қанды басың бері тарт! — деп Қожбан атын жамбасқа тартып жіберіп, тура ойға қарай шаба жөнелді.

— Балам, байқа, шаппа. Біз жай баралық, — деп Шыңғыс Қожбанмен ілесе жөнелем деген Шоқанды шақырып алды. Адырды қырқалай, құстың ұшқан бетінен көз айырмай келе жатқан Шыңғыс, бір қырқада атының басын тартып тұра қалды. Қожбанның шауып жөнелген бетінен көз айырмай біресе құсқа, біресе түлкі көрінді деген жобаға қарап келе жатқан Шоқан әкесінің қасына келіп:

— Атеке, түлкі қайда, бүркіт алды ма түлкіні? — деді.

— Жо-о-оқ, әлі түскен жоқ. Әй, түлкі ғой, қорымға кірмесе жарар еді, — деп Шыңғыс дүрбісін қайта-қайта жөндеп қадалып тұр. — Әні, түсті білем. Қап, ана қу ілдірмей кетті ме, — деп Шыңғыс сасқалақтап, атының басын жіберіп, тура қырдың басына қарай шапты. Әкесінің жобасымен жүгіріп келе жатқан Шоқан:

— Атеке, бүркіт қонған жоқ, әні, қайта айналып көкке шықты, — деді.

— Иә, иә, көріп келем. Түйіліп барғанымен түсер жері жайсыз болған ғой. Енді қайтер екен? Сонша болмады, қайқаң етіп аспанға атып шыққан бүркіт қайта құйылып жерге қарай ақты.

— Я сәт, қанды басың... — деп Шыңғыс атын тебініп жіберіп, қырқаны жоталай жүгірте жөнелді. Қызқараның тұқыра ұмтылған қарқынына жібермей Шоқан да шауып келеді.

— Алды білем, — деп Шыңғыс бір тұрғыда тұра қалып дүрбісін қолына алды.

— Атеке, әні, алды-алды! — деп Шоқан бүркіттің түлкіге түскенін әкесінен бұрын көріп, тұра шаба жөнелді.

— Тоқта, Шоқан, байқа, жығыласың. Алдың терең құз, — деп Шыңғыс айқайлап келеді. Қызқараның ағындаған басына ие бола алмай, Шоқан құйғытып барады.

— Өрге тарт, өрге тарт, — деп Шыңғыс түлкіден бұрын баласының жайымен есі шықты. Дес бергенде Шоқан Қызқараның басын қарсы бетке бүрып әрең билеп алды. Құйысқандаған сайлы ер-тоқымы мойнына кетпепті. Баласының қасына келе Шыңғыс, шылбырынан іліп алып, өзімен қатарластыра cap желдіре, бүркіт пен түлкі айқасқан өзектің қабағына шыға келді. Қожбан да келіп, аттан түсіп, Сарыбалапан бүріп алған түлкінің белін сындырып тастап, қыранға тілін суыртып отыр екен. Сол жерде қағушылар да келіп қалды. Будыраған аппақ қардың үстінде қызыл орман түлкіні, жауырыны бүлкілдеп астына жұмарлай басқан қанды көз қыранға Шоқан таңдана да, қызыға да, ойлана да қарауда. Тілін суыртып, Қожбан бүркіттің аяғынан түлкіні босатып алып, құйрығынан ұстап, қарға олай бір, былай бір аунатып:

— Ішіміздегі ең жолы үлкен Шоқанжан ғой, бұрын аңға шығып көрмеген. Ырым қылып қанжығасына байлайыншы, — деп алып келіп, Қызқараның басын қымти ұстап тұрып, ақырын байлап, ырымын істеді.

— Әжеңе ғой істетеміз. Тырнақ алды аң байланып атқа мінгенің, — деп Қожбан түлкіні өзінің қоржынына салды.

— Иә, иә, Қожекең дұрыс айтады. Әжесі мүшелің толады, ересек болдың депті. Той сол кісінікі, — деген өзін Шыңғыс қуана да, сүйсіне де айтты. Ол екі түрлі мақтан үстінде тұр. Алғашқы сонарға алып шыққан бүркіті сәтті болып түлкі алды. Оны өзінің тұңғышы Шоқан жолы үлкен болып байланып тұр.

— Ал, Қожеке, иә, тағы түлкі қараймыз ба? Жоқ, ауылға ораламыз ба? — деген Шыңғыс сұрағына Қожбан құсты қолына қондырып, томағасын кигізіп, жемсауын, санын ұстап көріп:

— Сендерге осы түлкіден басқа із кездесті ме? — деп қағушылардан сұрады.

— Бір із кездесіп еді, ол ана бір өзекте тышқан аңдыған ба, біраз айналып жүріпті де, Қоянсоққанның жалына тартып кетіпті. Басқа із кездескен жоқ.

— Әлі уақыт ерте, құстың тартқан қызылы көп емес, тояттаған жоқ. Төре алыссынбаса, сол түлкінің ізіне түсіп көрелік. Ізді байқадыңдар ма, таң алдында жортып па, жоқ ерте жортып па? — деп Қожбан құсты қолына алып атына мінді.

— Ол арасын анықтап қарамаппыз. Қазір анықталық, сіздер солай қарай тарта беріңіздер, — деді кексе ұзын қара сақалды Әжібай.

— Иә, солай болсын. Ал, төре, біз жүрелік. Бірақ ізді анықтағаннан кейін сендер хабар беріңдер, беталды жүріс болмасын. Егер із іңірдегі болса, онда түлкі Қоянсоққанға жатпайды. Ол Қособаға тартады. Олай болса оған әуре болмай ауылға ораламыз, баланы тоңдырып алармыз. Тағы сонар болады ғой. Осы атыраптағы түлкі болса қайда кетер дейсің. — Осыны айтты да, Қожбан Әжібайға, Шыңғысқа қарады.

— Иә, ол дұрыс, дұрыс, — деп Шыңғыс Қожбанмен қатарласа Қоянсоққан адырына бет алды. Қожбанның қағушыларға сергек тәртіп беруін Шоқан үнсіз абайлап әке қатарында жортып келеді. Бұлар Күркетіккен адырынан жазыққа түскен кезде, қағушының бірі атой бере қолын бұлғады.

— Немене, аналар тағы жаңа із керді ме, неге атой берді екен? — деп Қожбан да, Шыңғыс та тоқтала қалып қағушы хабарына зер салды. Қолын бұлғай жүгіртіп келе жатқан қағушыны тосып бір қабақшаға көтеріле берді. Сонша болмады, таяудан келіп:

— Із іңірдегі көрінеді, анықтадық, — деді. Мына келген жігіттің сөзін тыңдап болып, аз кідіріп тұрды да, Қожбанға:

— Онда әуре болмалық, ырымсыз емеспіз, Шоқанжан тоңып қалар, қайталық, — деді Шыңғыс.

— Ә, жақсы онда, ауылға тарттық қой, алдияр, — деген Қожбан дауысы шыққанда, Сарыбалапан шаңқылдап шақырып-шақырып жіберді. Бүркіттің бұл дыбыстағаны несі дегендей Шоқан Қожбанға қарады.

— Шоқан, құстың шақырғанына таңданып келесің бе? Ол жаңағы біздің дыбысымызды естіп үн қатып келеді. Есіңде болсын, Шоқанжан, бүркітпен түлкіге шыққан аңшылар сыбырлап қана сөйлеседі. Өйткені көзі томағалаулы құс дыбыс беріп шақырып қояды. Ал бүркіттің даусын түлкі көш жерден естиді, қашып кетеді,- деп Шоқанға Қожбан аңшылық жайынан тәжрибе кеңес айтты. Бүркітшілер келгенде, ауыл адамдары сыртта күтіп тұр екен. Шоқанның алдынан шыққан сары бәйбіше — «ырым болсын» деп уыстап бауырсақ шашты.

— Ханым шашуы — ырым, — деп жігіттер бауырсақты терісіп алды да, үйге беттеді.

— Тойдың үлкенін әжесі істейді. Өзі айтыпты ғой Шоқанға — « сен енді мүшеліңе толасың, ересейдің» деп. Сол ересейген баласы аңға шықты, түлкі алдырды, — деген Шыңғыстың сөзін жігіттер іліп алды. Қоржынмен үйге алып кірген түлкіні сойып, терісін Қожбан кергі ағашқа кигізіп ауыз үйге ілгізіп қойды.

— Әлгі қасқыр қуғандардан хабар жоқ па ? — деп Шыңғыс Қанғожа тобын сұрастырды.

— Ол жақтан ешкім келген жоқ. Кім білсін неғып бөгеліп жатқандарын, — десті ауыл адамдары.

— Хабар жоқ қой. Егер олар қасқыр алдырса ауылға хабаршы келсе керек еді, — деген сары бәйбішенің сөзіне Шыңғыс:

— Олар келсе, бәрі тұтас келеді ғой. Кешігулері жай емес шығар, — деді. Аңшылар шайға отырып, бүгінгі Сарыбалапанның түлкі алған әдісі алуан түрлі сөз болып жатқанда — Қанғожа тобы да қайтып келді. Сәлем беріп кірген Қанғожаға:

— Әликүмүссәлем. Қалай, майланды ма? — деді Шыңғыс.

— Майланбады. Түлкіден де қағылып, қасқырды сорға түсіріп, мүлде рәсуамыз шығып қайттық, — деп Қанғожа әдеттегі жылдам сөйлейтін әдетімен бар жайды бір-ақ айтты. — Айтпақшы, Шоқанжан түлкі алдырып, өзі байланыпты, тырнақ алдысы құтты болсын. Үйге түскен аты болады ғой, өзі үлкен кісіге тымақ болатын бір жүндес түлкі екен, — деп Қанғожа түлкіге шыбық сала сөйледі.

— Кім кисе де әйтеуір тымақ болады ғой. Кім алса да әжесінің алдынан алады, — деді сары бәйбіше қайнысын орағыта.

— Сендер толып жүріп қасқырды сорға қалай түсіріп алдыңдар. Арыстандай алты жігіт, үш тазымен, ылғи жарау атпен, — деген Шыңғыстың кінәлай сөйлеген сөзіне інісі ішінен ренжісе де, қарсы сөз айтқан жоқ.

— Бір сәті болмаған жүріс болды, — деді де, шайға бас қойып, үнсіз отырып қалды. Қанғожаның ренжіп қалғанын байқаған сары бәйбіше:

— Түздің аңы түйе емес қой, бұйдалап алып еріп отыратын. Қисыны болмаған шығар. Бүгін алынбаса, тағы күн бар, алынар, — деп аға мен іні арасындағы сәттегі көңілсіздікті жадырата сөйледі. Әңгімеші Әжібай Жәпекбайдың бір ұшқырлығын айтып елді күлдіріп әзіл ойынға айналдырып әкетті. «Бүгін Қоянсоққанға шығамыз» деп гуілдесіп отырғанда ел жата боран көтеріліп, сонарды бұзып, аңшылардың ойлағаны болмай қалды. Бүркітші Қожбан құсына тоқ жем беріп, шошаладан ас үйге әкеліп тұғырына қондырды.

— Мынаны кім жасады? — деп сұрады ол қолына алып айналдырып көріп.

— Менің жолдасым, Мысық деген бала.

— Ол қайда?

— Ол анау алыста, ауылы бөлек.

— Оқыған ба?

— Жоқ, оқымаған.

— Мына бала өнерпаз болатын бала. Қара, мына жасаған мүсінінде, алған тұлғасын ұға білгендік бар. Халық таланты дегендер осылар-ау. Тек көзін ашатын білім керек. Білім беру үшін мектеп ашу керек. Ондай заманға әлі көп уақыт бар. Өйтсе де оқу керек, бұл баланы да оқыту керек. Кедейдің баласы ма? — деп сұрады. Шоқан:

— Иә, кедейдің баласы. Тақыр кедей. Көйлегі де жоқ, — деді. Мысықтың кедейлігін айтқандағы Шоқанның жан күйін абайлаған Сотников:

— Өзің қалаға барып оқуың керек. Қырдан оқып кеп білім ала алмайсың. Оқып білімді болған соң, Мысық сияқтыларды үйретесің, — деді. Шоқан үндемеген күйінде алыс қырға қарап тұрып қалды. Сотников пен Шоқан екеуі далада ұзақ жүріп оралды. Құсмұрын көлінің солтүстік алқабындағы кең тарлауда жайылып жатқан төре ауылының қалың жылқысының ішімен жүрді. Көктемнің көк бурыл бозына қар суымен өрістеген жылқылар шоқ-шоқ, үйір-үйір болып жайылуда. Көктем лебімен үйір баураған жас айғыр, дөнен сәуріктер үйірге таласып айқыш-ұйқыш асыр салуда. Әсіресе бір құла жирен дөнен үйір баурап, ішін тартып, желігіп алған. Қалың үйірлі құла айғырдың үйірінің шетінен екі байталды сауырлап қуа жөнелді. Құла жиреннің мойнын салып екі байталды бастырып бара жатқанын керген құла айғыр, құлағын жымып, кекілін маңдайына жаба, жалы жалпағынан омырауын жауып тұра ұмтылды. Құла жирен сәурік екі байталды да алдына сала Шоқан мен Сотниковтың алдын орағыта өте берді. Құла айғыр дәл осылардың артын ала төтелей ұмтылды. Құла айғырдың өздеріне қарай тура шауып келе жатқанын көрген Сотников атынан жүгіре қарғып түсті:

— Шоқан, сақтан!

— Япыр-ай, мына түрі қандай қорқынышты, Африканың арыстаны сияқты.

— Мен арыстан деген аңның болатынын оқығаным бар. Көргенім жоқ. Ол қайда болатын аң? Африка деген қай жақ? — деп Шоқан әрбір өзі түсінбеген өзін сұрап қадағалап отыратын мінезін істеді.

— Шоқан, сен Омбыға барып оқуың керек. Сонда бәрін де білесің. Мына өзіміз тұрған жердің беті бес бөлімнен тұрады. Яки жердің өзі жалпақ тегістік емес, жұмыр. Мысалы, әлгіндегі көрген балшықшының жұмыртқасы тәрізді. Сол жұмыр жердің бетіндегі құрғақшылығы: Азия, Еуропа, Африка, Америка, Австралия деп аталады. Сол бес бөлімнің ішіндегі ғажайып жыртқыш аңдарының көбі — Африка. Африканың қалың ормандарында арыстан, қабылан сияқты аңдар кеп болады. Онда бұл жақта болмайтын піл деген хайуандар үйірімен жүреді, — деп Шоқанға бұрын естіп кермеген тамаша жаңалық айтты.

— Сіз Африкада болдыңыз ба? — деп сұрады Шоқан күнде көріп жүрген Сотниковтың өңіне ойлана қарап.

— Болғаным жоқ. Мен оны кітаптан оқығам. Және арыстанның қолга үйретілгенін цирктерден, аңдар паркінен көргенім бар.

— Оларды қалай ұстап алады?

— Дүниеде адамның айласы мен ақылына бағынбайтын айуан болмайды, — деп Сотников темекісін тұтатты.

— Мен кеше естідім. Ертең біздің ауыл жылқы күзейді. Қысырақ алады. Сонда сіз әжем үйінің жылқышысы Жүкен ағайдың асау ұстағанын керіңіз. Олар асауды бұғалықпен ұстағанда, қозыдай домалатады, — деп Шоқан жаңағы Сотников айтқанына өз ойын қосты. Шоқан мен Сотников осы бір күнгі серуендерінде өмірі көрмеген баламен сыр алыспаған бөгде қонақ болып сыпайы ғана жүріспен қайтқан жоқ, олар жас баладай жаңалық ашысқан дос адамдар болып оралды. Шоқанның Сотниковпен бірге шығып, дала серуенін жасауы Шыңғыстың өз айтуымен істелген еді. Мынау көктемнің ұзақ күндерінде әрі мал төлдеп жатқан қызықты кезде бойын жазсын. Білім іздеген өнерлі адамның аз да болса қолында болсын деп, Әубәкір молдаға айтып, балаларды оқудан өзі босаттырғанды. Шоқан кеше күні бойы көктемгі жұпар иісті далада көп жүргендіктен, аса маужырап қайтқан. Сотниковпен бірге отырып тамақ ішті де, ертерек жатып ұйқтап қалған-ды. Ол оянғанда үйдің іші тұрып, бәрі далада жүргені байқалды. Бүгінгі жылқы күзеу, қысырақ алу науқаны ойында жатқан Шоқан орнынан әдеттегі қунақылықпен ұшып тұрды. Алдымен қонақ үйдегі Сотниковті қарады. Ол кісі күндегі әдетімен, қағазын жайып қойып, әлденені сызып отырғанын көрді. Есікті ақырын ғана жаба берген Шоқанды байқап қалған Сотников артына бұрылып:

— Шоқан, сәлем қайда? — деп жымиды.

— Сәлеметсіз бе? — деді Шоқан.

— Ә, онда, бері кел, амандасайық, — деп Шоқанды қасына шақырып алып, қолын берді. — Менің атым Сергей. Бұдан былай таңертеңгілікте Сергей ағай, деп амандасатын бол. Сен, амандық болса Омбыға оқуға барғанда да осы тәртіпті білуің керек болады, — деді. Шоқан өзінің амандық тәртібін істей білмеген кемшілігін ойланып, ұялып қалды.

— Сергей ағай, жылқы күзеуді көрмейсіз бе?

— Көрем, қашан болады?

— Мен қазір білейін.

— Жарайды, маған хабарды сен айтарсың, — деп Сергей үйде қалды. Шоқан алдымен жуынып, киімдерін киді. Сонан апасының үйіне келді. Шай ішіп отырған апасының оң жағында отырған Жақып:

— Е, серуенші, ұйқың қанды ма? Білесің бе, бүгін мен құнаныма мініп жылқы иірісем. Маған Жәпелбек құрық берем деді, мен тайларды ұстаймын, — деп Шоқанға ойына алған жаңалықтарын заулатып шықты.

— Әліңе қарасайшы. Саған жылқы ұстау қайда. Жақып анадағы бір тентектігін есіне алып үндемей қалды. Сабырлы, балаларының әрбір өзін аужайынан аңғарып отыратын сары бәйбіше:

— Сендер жылқы күзеуге барғанда, абайлаңдар! Асау жылқыларға қақтығып жығылып қалмаңдар. Жақып, саған асау тайды ұстауға әлі ерте, құр ожарланба! — деді. Шоқан тамағын ішіп болып, далаға шыққанда, алыста ханым ауылына қарай жөңкіле қайырылып келе жатқан жылқы тобын көрді. Ел арасының бір сөзіне шақырылып кеткен Шыңғыс ауылда жоқ болатын. Жүрерде балалардың атқа мінуі, қонақты күтуді Бейсенге тапсырған-ды. Шоқанның да осы сыртқа шыққандағы күткені сол Бейсен еді. Сәскелікке өрлеп көтерілген көктем күнінің майда жылы лебі дене сүйсіндіреді. Күресін сыртындағы кішкене қабақшаның кенересіндегі жас тарлаудың жасыл сабақтары тарбия есіп, алақанын жая бастаған. Шоқанның көзі осы балдыр көк сабақтарға түсті. Кешегі Сергей ағаймен бірге жүріп қайтқаннан бері, әрбір өсімдікке қадағалай қарайтын болған. Қыстай қар астында, мал тұяғы, адам табаны жаншып, таптап тастаған жерден көтерілген көк тарлау қылтанақтары оған үлкен ой салды. Жер астынан тамыры үзілмесе, үстінен басқанға өмірі өшпейді екен деп ойлады. «Шоқанжан» деген Бейсеннің даусы шықты.

— Міне, аттарды әкелдім. Қазір ерттеліп дайын болады, әлгі орысың қайда? Ал тез киініңдер! — деді.

— Сіз орыс демеңіз, ол Сергей ағай, мен қазір ертіп шығайын, — деп Шоқан үйге жөнелді. Сергей мен Шоқандар келгенде, жылқы көлдің солтүстік ығындағы Айғаным ауылының арғы жағындағы тепсеңде топталып иіріліп қалыпты. Жәпелбекке ілесіп Жақып та жетіпті. Жылқының басында Шеген, Қанғожа тұр екен. Шоқан келіп екі төреге аттан түсіп, сәлем берді. Шоқанның аттан түскен тәртібін істеп Сергей:

— Ағайлар, саусыздар ма? — деп қолдарын алды. Ізетті амандық артынан Қанғожа Шоқанға қарап:

— Мына қонақ ағайыңа жылқы күзеу, қысырақ алу қызығын көрсеткелі әкелдің бе? Ол өзі мұндайды бұрын көрген бе екен? — деп күлімсіреді.

— Бұрын көрмеген екен, менен естіген соң көруге әдейі еріп келді. Қолына үлкен сағалы пышақ ұстаған орта жастағы кісілер жылқы күзеуге әзірленіп, қапшық көтерген, балаларын ерткен әйелдер олардың қасына жиналды. Жалы тізесіне түскен желқуық жарау айғырларға мінген жылқышылар, тымақтарының құлағын ішіне қарай жымырып байлап тастапты. Бір-екеуінің қолында құрыққа ілмек баулап байлаған ұзын арқан. Кейбіреулерінің қолында баулаған ұзын құрық.

— Кәні, әкеліңдер, алдымен Ардакөк айғырдың үйірін. Соның жабағылары күзелсін, — деді Шеген.

— Иә, алдымен Ардакөктің үйірін, Шеген ағам тамаша дұрыс айтты, — деп Қанғожа ағасына бірер қабат көпшік те төсеп жіберді. Бірін-бірі көзінше сыйлағанда жорғалап тұрған төрелер әдетін жете білетін Сал:

— Екі төре еріндерінің қыбырынан-ақ ұғысады-ау, құлын күнінде байлау көрген Ардакөктің үйіріндегі жабағыларға құрықтың керегі болмас. Оларды жылқы тобында тұрғанда қолмен ұстау керек. Құрық көтерілсе, жуас тайлардың өзі де желігіп ұстатпайды. Заты жылқы емес пе, — деді.

— Біз де осыны ойлап айтып тұрмыз, — деді Қанғожа. Ардакөктің үйірі күзеушілер тобына ығыстырыла берді. Жылпос жігіттер тайларды жалынан ала түсіп, шоқтығынан басып қалып, құлағынан жымыра тұқыртып тұрып күзеттіріп жатыр. Қолына құрығын алып қызығып жүрген Жақып, бір құла тай күзеліп жүре бергенде құрығын сермеп кеп қалды. Жақыптың құрығы құла тайдың мойнына тап ете түсті. Асау жабағы құрықты жұлып ала жөнелді. Құйындатқан жабағыдан тамам жылқы үркіп, дүркіреп, ойран-шу болды. Жан-жақтан мықты ат, айғырға мінген жылқышылар үріккен топты әрең қайта иірді.

— Әй, Жақып-ай, бүлік шығармасаң тұра алмайсың-ау, — деп Қанғожа Жақыпқа ренжи қарады. Тентектігін сезіп ұялып тұрған соң, бөтен зілді өз айтқан жоқ. Жабағыларды ұстап, күзеп жіберіп жатты.

— Шоқан, қарашы, мына тайлардың шашын алдырған баладай әп-әдемі болып құнтиып шыға келгенін. Әрбір хайуанның мезгіліне қарай өз көркемдігі бар, — деп қызықтай сөйледі Сергей.

— Ал құнандарды күзегенде бұдан да сұлу болады, — деп Шоқан өзі жақсы көретін құнан күзеуін Сергейге мақтап өтті. Осы арада қысырақ маталатын асау байтал, арда дөнен айғырлар ұсталатын болып, ат ұстампаз жылқышылар құрықтарын ыңғайлап жылқы тобына кіре бастады. Алдымен анадағы Сергей мен Шоқан үйірін аралап өткен құла айғырдың үйіріндегі байталдарды ұстайтын болды.

— Құлжа құланың үйірінен төрт байтал ұсталды ғой, — деп Қанғожа қысырақ тобын іріктейтін Жүкен жылқышыға қарады.

— Төртеу емес, Құлжаның үйірінен алты байтал ұсталады. Алдыңғы жылғы оның үйіріндегі биенің бәрінің құлыны ұрғашы болатын. Қайта бір-екеуі былтыр енесі қысыр болып, қайтармаға сойылып қалды ғой, — деді

— Онда Құлжаның үйірінен бір қысырақтың өзі бір-ақ маталады екен ғой.

— Иә, тек ана күрең айғырдың үйірінен бір-екі байтал қосамыз.

— Қысырақтың саны қанша болады? — деді Сергей қасындағы Шоқанға. Шоқан тек тобын көргені болмаса, оның саны нешеу болатынын біле бермейтін. Ол күмілжіп Қанғожаға қарады.

— Қысырақтың саны әр қилы болатын. Кейде тоғыз байтал, айғырымен он. Кейде сегіз, кейде жеті байталдан да маталады. Көбінесе жылқының тобына қарай, — деп түсіндірді Қанғожа. Құлжақұланың үйіріндегі байталдарды жеңілтек екі жас жылқышы құрықпен қаршығадай іліп әкеліп мататып жатты. Ал күрең айғырдың үйіріндегі екі жирен байталды ұстауға айрықша дайындалды. Өйткені күрең айғырдың үйірі құлын күнінде байланбай, бойдақта болған, ноқта, жүген көрмеген шүу асаулар екен. «Ол екі байталды ұстау, мыналардай емес» десті тұрған жұрт.

— Жылқыны иірмектегеннен бері күрең өзі бастап ылғи шетке тартып, үйірімен шыға жөнелгелі ойқастап жүр. Оған құрықты екі сермемейтін, айғыры жүйрік те оңтайлы жылқышы болмаса, бой жазып ұстатпай кетеді, — деп Шеген Жүкеннің өзін атқа мінгізді. Ашаңдау, балғын денелі, жар қабақ кең иықты Жүкен жатаған теңбіл көк айғырға мініп, құрықты қымти ұстап, күрең айғырдың үйіріне қарай бет алды. Елең алып тұрған айғырдың үйірі тобымен жылқыдан тұра-ақ жөнелді. Ә дегенде ұйлығып тобын жазбай ұйтқыған асау үйір, бірінен-бірі оза құйрық атып сытыла жөнелді. Ұзын аяқ, күрең байтал алдына түсіп құлындай құлдырады. Жүкеннің де алдымен ұстамағы сол. Теңбіл айғырдың басын жібере артына түсіп берді. Алғашқы бетте арқан бойы зырлап шыққан күрең байтал, жылқының ар жағымен қайта оралғанда, аяғы бытырап теңбіл айғырдың алқымына жақындай берді. Үйіріне таяна бергенде, қалың топқа бұрыла, жалтара бұлталақтай қашты. Қашаған ұстауда атаққа шыққан Жүкен мен теңбіл айғыр күрең байталды бұлтарғанымен бойын жаздырған жоқ. Жамбасынан бұрылатын оңтайлы айғыр еркін жетіп баурап алды.Құлақ шекеден сермеп қалған Жүкеннің құрығы тап ете түскенде, қыл мойыннан бұрап өзіне қарай қисая тартып қалды. Күрең байталдың құйрық жағы шошаң етіп, басы Жүкен құрығының толғауынан қайрылып, тыраң асты. Қасында таяу келе жатқан екі жылқышы аттан қарғып түсіп, құлақтап тұрып ноқталап алды. Жылқыны иіріп тұрған жүйрік айғырлы жылқышылар құрық атып бөліне жөнелген асау күреңнің үйірін қалың топқа қайта қуып тықты. Екінші бір жирен төбел байталды да Жүкен адымын ашырмай құрықтап ұстап ноқталады.

— Апекем үйінің бұл қысырағына ана құла жирен дөненді үйірге салалық. Өзінің сүйегі де жақсы, құлжа-құланың баласы ғой, — деп Шеген қысырықтың айғырын белгіледі.

— Мен де соны лайықты көрем. Бірақ, өзі шүу асау, тағы болып қолға тұрмай жүрмесе, — деді Жүкен.

— «Асауды құрық жуасытады, тентекті бұйрық жуасытады» деген мақал бар ғой, бар қашаған қайда кетеді дейсің. Бірыңғай құла жирен болып матастырылсын, — деді Қанғожа. Ол осы сөздерді айтқанда, бағанадан қысырақ матау қызығына таңдана да, ойлана қарап тұрған Сергей Қанғожаға:

— Ана жылқышы Жүкеннің қашаған ұстауы, мына сіздің мақалдай айтқан сөздеріңіз бірінен бірі өтетін поэзия-ау, — деді. Поэзия деген сөзді бұрын естімеген Шоқан да , Қанғожа да өрескел дегені ме, қалай деп үндеспей қалды. Бағанадан Жәпелбектің жанында тұрған Жақып, Шоқан мен Сергейдің қасына келіп:

— Бәлем, Жүкен ағай, асау биені қалай ұстады. Сен үйтіп ұстай алмайсың, — деді Шоқанға.

— Онда, сен ұстарсың.

— Бағана Қанғожа ағам ұрысқан соң, Жәпелбек құрық бермей қойды ғой.

— Немене, құрық берсе өзің-ақ ұстайын деп пе едің?

— Мен ана жабағыларды ұстай алам, көрдің ғой құрықты қалай салғанымды, — деп әлгі сермеген құрығы жабағыға түсіп, жылқыны үркіткеніне мақтанып қойды.

— Малмен бірге өсіп, мінездес болған елдің баласына ол қиын болмауы керек. Қандай жағдайда өссе, адам сол ортаның күйіне, өнеріне жаттығады. Мына Жүкен Африканың аңын үйретіп жаттықса, қолынан келмейтін азамат емес қой. Қандай шапшаң, қандай әдісқой, — деп Сергей өзінің бағанадан таңданып тұрған жайына тоқталды. Шоқан мен Сергей ауылға оралғанда, Шыңғыс та келген екен. Сергейдің Шыңғысқа айтқан жаңалықтары кешеден бері Шоқанмен бірге жүріп көргендері болды. Әсіресе бүгінгі жылқы күзеу, қашаған ұстау Сергейге ерекше бір қызықты көрініс болған. Ол оны көргеніне сондай қуанып, басшы болған Шоқанға разылығы мен алғысын айтты.

— Шыңғыс Уәлиевич, сіз Шоқанды осы күзде Омбыға оқуға беріңіз, біздің үй де сонда, ауылды өгейсітпеспіз. Қазір дәл оқитын уақыты. Бұдан кейіндесе, кешігеді, — деп Сергей тілек ете сөйледі.

— Әжесі де оқуға бер деп былтырдан айтып жүр. Биыл амандық болса, Омбыға апарам. Былтыр апармағаным, бұрынғы әскери училище Кадет корпусы болып үлкейіп ашылатын болған соң, соған беремін деп тоқтап едім. Өте дұрыс. Онда сабақ беретін оқытушылары жақсы адамдар. Біразы бізбен таныс жолдастар. Корпусқа қалай да түсуіне бар күшті саламыз, — деді Сергей достық ықыласымен.

— Апыр-ай, бұл бір көптен бері аяғы жерге тимеген, дауасыз дау еді, ақыры тынымы болған екен. Әрдайым жолың осылай болғай, — деп баласының абыройына разы бола күлімдеді.

— Ал, Шыңғысжан, мен былтырдан бері мына Шоқанжанға нағашыңа апарамын, жер көрсетем, ел көрсетем деп уәде берген болатынмын. Мұның биыл мүшел жасы және сәті болса қалаға оқуға жүргіземіз деп отырмыз. Зейнеп те көптен ауылын көрген жоқ, саған айта алмай жүрген шығар. Біз жүріс қамын істеп сол би ауылына бір барып қайталық. Басқа жұмыстарыңды жайлау үстінде тоқтата тұр.

— Әпеке, мен өзім де осыны ойлап, асығып қайтып едім. Онда жүріс қамын істетіңіз. Әже мен әке келісімін естіген Шоқан қуанып сыртқа шықты. Жүру қамы ұзаққа созылған жоқ. Екі үйден әзірленген екі пәуескені үш-үштен жегілген арнаулы жол аттары ала жөнелді. Шоқанды өз қасына отырғызған Айғаным күтуші әйелін ғана алып, Құсмұрыннан шығатын керуен жолына түсіп тартып берді. Зейнеп пәуескенің ішінде Жақып бастаған үш бала, және күтуші келіншек Қанипа бар. Ханым пәуескесіне ілесе Зейнеп пәуескесі де жорта жөнелді. Шыңғыс бастатқан салт аттылар тобы оннан аса адам болатын. Оның ішінде Қарауылдың қарынсау қарасы атанған шешен би Ықылас, Шыңғыстың ауылдас, үзеңгі серігінің бірі Сал, әңгімешіл Әжібай, әнші Нұрта, тағы басқа кісілер бар-ды. Шыңғыстың астындағы Мамеке ағасының үйінен сұратып мінген қарагер, иық қозғамайтын майда жорғасымен жылмия сызып келеді. Желе-жортып тобын жазбай ілескен нөкерлер ауылдан шығардағы сән-салтанаттарын бұзған жоқ. Алғашқы екпінімен жорта жөнелген пәуескелілер де жүйткіп барады. Ыстық түспей жетіп түстеніп, түс қайта жүрмек ауылдары Көлбастаудағы Күзембай болатын. Төре ауылынан салт атқа қысқа күндік жер болғанымен, одан бергі тоқтауды Шыңғыс лайықты көрмеген. Былтырдан бері бас қосқан жерде:

— Төре, біздің де есігіміз бен төріміз бар, атыңның басын біз жаққа да бір бұрсаңшы, — деген Күзембайдың өзін Шыңғыс осы жолы есіне сақтаған. Алдыңғы пәуескенің делбесін ұстаған, әрі жол жобасына жүйрік Дәрібекке Шыңғыс, ширақ жүріп, ханымды балалармен ыстыққа ұрындырмай жеткізуді тапсырған-ды. Өзі болса жайлы жорғаның жүрісіне сеніп, шаршауды ойламап еді. Қасындағы нөкерлері жайлы да ойына еш нәрсе алған жоқ-ты. Аға сұлтанның саяхат жүрісіне аттанардағы ойына бір алғаны жолшыбайғы елге салтанат көрсете, сәнді жүру еді. Атшылыққа ертіп шыққан оңтайлы жас жігіт Тулақбайдың астына қамшыкесті көбең жирен шобырды мінгенін қайдан білсін. Қасындағы нөкерлерінің аты мен жабдығында олқылық бар деп ойламаған. Артына бұрылмай пәуеске сорабына төтелей тартқан Шыңғыс бастаған топтың сәске көтеріле арты шұбала берді. Мінгендері жай жүріске аяңшыл аттар еді. Әсіресе шабан жиреннің көзі-басын тер жауып, Тулақбай кейінгі топқа тепеңдеп зорға ілесіп келеді. Кейінгі Ықылас маңындағы топ өзекке келіп түсіп аттарының айылын босатып, өздері желпініп іркіліп қалды. Шыңғыс тобы пәуеске қарасынан көз жазбай, біраз жерге ұзап кетті.

— Шырақтарым, аттарыңның біраз ентігін басып, тынымдап алыңдар. Жер жобасы белгілі, бізді тоспаса барып түсе берер. «Басы ауырмағанның тәңірімен ісі жоқ» дегендей, Шыңғыстың өз атының жорғасы жайлы болған соң, қасындағы қарашының қай күйіне күйзеледі. Ана Сал мен Әжібай сорпасы шыққанша, төренің түп етегінен жабысып бағады ғой, — деп, Ықылас қасындағы жұртты бір күлдіріп алды.

— Жер ортасынан аудық, Көлбастаудағы Күзембай аулы енді алыс емес. Осы жерде аттың демін басып алып, тартып кетсек, жетіп барамыз. Апекемдер барып түсе берер, — деп Шыңғыс жолдағы бір бұлақтың басына келіп ат басын тартып тұра қалды. Сыр бермей шыдап келген Сал мен Әжібай да еріндері кезеріп әрең дегенде демін алды. Шыңғыс жолдасының жартысы кейін қалғанын жаңа көрді.

— Өй, басқаларың қайда? — деді ол Әжібайға қарап.

— Олар әлгі бір әзірде кейіндеп қалып еді, әлі жете алмай келеді. Ықаңның айы-күні жетіп жүрген кісі ғой, жолда толғатып қалмаса жарар еді, — деді күліп.

— Төре, біз бөлек-бөлек болып ұрысқан кісіше бытырап бармалық. Ханымдар бара берсін. Біз ана Ықаңдарды күтіп алып тұтас жүрелік. Сіз аттан түсіңіз. Мына салқын қайнардың суына ауыз шайып, кішкене салқындап алалық, — деді Сал.

— Иә, иә, дұрыс-дұрыс, — деп Шыңғыс атынан түсіп, сыртқы киімін тастап, әрі-бері жаяу жүріп, ат үстінде құрысып қалған бойын жазды. Аттарының айылын босатып, желпіндіріп, қайнар суына қолы-бастарын жуып, өздері де сергіді. Қайнар бастаудың мал ізі түспеген көк шалғыны таңертеңгілік самалынан ырғалып жасыл жалтылмен құлпырып, алуан түрге бөленіп тұр. Әлі балдырынан қайтпаған қырдың көк сүйрігі де көздің жауын алады. Хош иісті Арқа самалы баяу майда еседі. Табиғаттың осындай толықсып тұрған шағына құмарта айналаға көз тастаған Шыңғыстың Ықаңдар тобына көзі тусті. Тепеңдеп топқа кейде жетіп, кейде кейіндеп келе жатқан шобыр жирендегі Тулақбайды алыстан тани қойған жоқ.

— «Төреге ерген ерін арқалар» деген қазақта мақал бар еді. Алдияр төре, далада сол күйі қалып қойсақ та артыңызға көз жіберер емессіз ғой, — деп Ықылас келе бір жағы әзіл де, бір жағы наз тәріздендіре сөйледі. Тепеңдеп әрең жеткен Тулақбайды көрсетіп:— Мына атшы жігіттің мінген шобыры ауылдан шықпай жатып болдырып келеді, — деді.

— Иә, солай, болдырып қалды ма? Бұған неге жөнді ат бермеген, — деп Шыңғыс Әжібайға қарады.

— Әлгі Жүкеңнің істегені ғой. Бір дұрысырақ тұғыр берсе қайтеді екен. «Байдың малын байғұс қызғанады» деген осы да, — деді Әжібай.

— Енді тобымызды жазбалық, мына Тулақбайдың аты би аулына Қаракөлге жеткізе ме, қалай? — деп Шыңғыс Салға қарады.

— Төре, сіз оған абыржымаңыз, бәрі өзіміздің ел ғой, бір лажын табармыз, — деді Сал. Шыңғыс тобы келіп Күзембай ауылына жеткенде, алдарынан шыққан екі жігіт ханымдар түскен ақ үйге Шыңғысты, Ықыласты, Салды кіргізді де, басқаларды ақ үйдің қатарындағы жай қоңыр үйге әкеліп түсірді. Ханым есігінің алдына әкеліп бата тілеген құла құлынның енесі ауылды айнала шауып кісінеп жүр. Осы кезде далаға шыққан Шоқанға Жақып та ере шықты. Бұлар үйді айнала бергенде, анадай жерде екі-үш кісі құла құлынды бауыздағалы аяғын буып жатыр еді. Дәрменсіз тыпырлап жатқан құлынға Шоқанның жаны ашып кетті. Әсіресе құла биені аяды. Шоқан өз ауылында да қонаққа сойған құлынды көргені барды. Бірақ оларға мұндай мән бермейтін. Ондайда көбінесе ойынға алданып елең де етпейтін. Жақып болса:

— Өй, Шоқан, көрдің бе, ана құлынды бізге сояды, бүйрек жейміз, — деді. Шоқан оған алара бір қарап, қайта үйге беттеді, әжесіне келіп:

— Біз нағашым ауылына қашан жүреміз? — деді.

— Қарағым, неге асықтың, нағашың ауылы әлі алыста. Ауылдан шықпай жатып жалығып қалдың ба, жүрістен, жаным-ау, бұл қалай? — деп Айғаным Шоқанның басынан сипады.

— Жоқ, әже, жүрістен жалыққаным жоқ, мына құлынның енесіне жаным ашып тұр.

— Қарағым төре бала, сіздерге бұйырған құлынның арманы не! Қасқыр құлынын жеп те талай биені шырқыратып кетеді. Бұл қызыққа, құрметке сойылған құрмалдық қой, — деп Күзембайдың бәйбішесі масаттана күлді.

— Әне, Шоқанжан, ана шешеңнің айтқанын ұғып ал. Мал адам керегіне жаралады. Қызыққа ұстағанның қырсығы жоқ дейді. Қасқыр да жеп кететін құлын деп отыр, — деген Айғаным өзі Шоқанның әлгі бір балалық жан ашығыш ойын сейілткендей болды. Құлын етін жеп, күн қайта аттанған жолаушылар суыт тартты. Кешкі салқынмен алыс жолдың біраз жерін еңсере басуға жобаланған.

— Бүгін кешке Ажар апам ауылына жетеміз бе? — деді Зейнеп Әжібайға Терең жардағы Заманбек ауылынан аттанарда.

— Ат-көлік аман болса, түс ауа апаңыздың ақ дидарын көресіз. Көптен бері көріспеген болсаңыз, ауыл сыртына түсіп, сіңлі кәдесін істерсіз, — деп ағалық сыпайы әзіл айтты.

— Әже, сіңлі кәдесі деген не? — деп Шоқан Айғанымнан өзі білмейтін бір бөгде жайды сұрады.

— Шоқанжан, сен өзіңе таныс емес нәрсені білуге ынтызарсың-ау. Ол жақсы ғой. Бірақ кейбір ұсақ-түйек жайды сұрай берсең, түртіншек атанарсың, — деп күлді.

— Немене, әже, ол ұсақ нәрсе ме?

— Ол әйелдерде болатын ауыл салты. Мысалы, апаңның өзінен үлкен Ажар деген апасының ауылына бүгін барамыз. Олар екеуі екі елге ұзатылып кеткен бір үйдің қызы. Бірін-бірі көптен көрмеген, сағынған. Сондай жағдайда сіңлісі апасына келсе, ауыл сыртында көлігінен түсіп қалып, жаяулап алдынан шығар, амандасар апасын күтеді. Сөйтіп, екеуі көрісіп, сағыныштарын айтып, мауқын басады, — деп Айғаным Шоқанға ауыл салтының сирек болатын бір жайын түсіндірді.

— Шоқанжан, ішің пысып қалды білем. Алдағы ауылға барғанша мына атқа мінші, — деп Шыңғыс Шоқанға атын берді де, өзі Зейнептің пәуескесіне отырды. Еті қатып жарап алған аттар, зырлата жөнелді. Шоқан қоңыр жорғаның артқы аяғын жайқап басып, құйрығын толқыта жылжитын майда жорғасына салып Ықылас би мен Әжібайдың ортасында жүріп отырды. Күндегі Ықылас, Әжібай, Сал үшеуі жолдағы елдің күндегі қонақасы құрметін айтысып, кейбіреулерінің қандай мақсатпен төренің ханымның асты-үстіне түскенін сөз етіп келе жатты. Әсіресе Күзембайдың аз ғана айғыр үйірінен құлын сойғанын дарақылық десті.

— Тобынан ұстағансып, шолақ айғырының үйіріндегі он шақты құлынның бірін сойып, мырза кісі болғансып өлгенше дариды, — деп Ықылас тыжырынып айтты. Күзембайдың шала бүлініп, төре алдында жайылып төсек, иіліп жастық болуында үлкен сыр барын білетін Сал:

— Қонақасына қолқасы да олқы емес шығар. Мына аз ғана ауыл Уақтың тізгінін қолына алғысы келетін көрінеді ғой, - деді.

— Е, Салым, солай деші. Мен ол жағынан гөрі басқаны ойлап едім, — деді Әжібай. Сонымен, бұл өз тоқталып, жай әңгімеге көшті. Қалың бозды, кер миық сары жазықта жайыла қонып отырған елдердің ауылдарын сағым көтеріп, толқын үстінде жүздіріп жүргендей бұлдыратады. Осындай ғажайып дала көрінісіне елігіп келе жатқан Шоқан, өзі көп жайда өйлесе жүретін Салға:

— Бағана Ажа ағаң «Зеренді көліндегі Жаңбырбай аулына барамыз» деген-ді. Сонда Зерендісі не, сіз білесіз бе? - деді.

— Иә, Шоқанжан, осы Зеренді деген сөзді сен түгілі мен де анықтап білген нәрсем емес. Ел аузында айтылып жүрген белгілі қоныс аты болғандықтан кім ойлапты. Тіпті жақсы айттың-ау, осыны ауылға барған соң Етекеңнің өзінен сұрап білейікші, — деді.

— Әй, Сал-ай, сенің де кейде тәлімситін әдетің бар. Ерте кезде әйелдер мұрнының желбезегіне «Зерен» деген зер салыпты ғой, сонан қойылған да, — деді Ықылас өзінің белгілі мен білеміне салып.

— Онда кәлдің желбезегінде зересі болған ба, — деп Сал күлді. Әжібай да теріс айналып күліп жіберді. Шоқан мына үш үлкен кісінің бір ауыз өзге ерегісіп қалғанын байқап, әлемді тануға көңіл бөлмеген жұрттың ой өрісін көргендей болды. Салдың кейінгі кекесінді қалжыңына орай ез айта алмай, Ықылас қоңыр қасқа жорғасын селкектете тарта жөнелді. Бұдан кейін әзіл тоқталып, аттылар тобы буын-буын болып ширай жүрді. Олар аласалау кереге жалдың көк бұйра қарағайға бөленген етегін ала тартып отырып бір қабақша белестен аса берді. Иек астында Жаңбырбай аулы отырған үлкен шалқар көлдің айдыны аспан әлеміне төсін керіп жатыр. Иірілген толқын ойнағына кеудесін төсегендей үлкен көл қанат жая кергиді. Көл иығындағы ақ ауылға таяна бергенде, кейінгі пәуескеден түсіп жатқан Зейнепті көріп Әжібай:

— Әне, Зейнеп ханым апасына жаяулап барып көрісуге түсті. Кәрі қыздардың сыңсып көріскендерін тыңдасаң, дүниенің қызығы, — деп Салға қарап күлді.

— Неше кәрі қыз көріскенде қасында болып едің? — деп Сал тез жауап қайтарды. Әжібай тосылып қалды. Салт аттылар келгенде, Етекбайдың үлкен баласы Назымбек бөлесі Шоқанды өзі қолтықтап атынан түсірді. Назымбек Шоқаннан ересек, сыпайы жеткіншек екен. Кісілерді ертіп үйге алып жүрді. Шыңғыспен тізелесе отырған етжеңді Етекбайға Ықылас, Әжібай, Сал қол беріп амандасты. Назымбекпен қатар кірген Шоқан да айрықша сәлем беріп, Етекбайдың қолын алды.

— Ә, ханымның Шоқаны осы ғой, шырағым, бақытты бол, көп жаса, — деп Етекбай айрықша ықыласын айтты. Сапырылған қымыз, сойылған мал. Бірін-бірі сағынып көрген апалы-сіңлілі би қыздары мәре-сәре болып, әңгіме думанға бөленуде. Шыңғыстар отырған Етекбай үйінде ел жайы, шаруа жайы өз болуда. Бір әредікте Етекбай ауылдарының жайлауы, қоныстары айналасы шоқ-шоқ қарағайлы әсем шоқылар боп келетін Зеренді көлінің келісті бітімі сөз болды.

— Көлімізге көздерің түсіп кеткен екен. Босат, біз қонамыз дегелі отырған жоқсыңдар ма? — деп тілмар Етек¬бай Әжібайға қарап күлді.

— Оныңыз рас, Етеке, «төренің көзі түсті дегенше, түйенің иесі кешті деп біл» деген сөз бар. Бұл — бір. Екіншіден, қоныс ауыссаңдар сөкеттігі бар ма, екеуіңіз бір айдыннан сұқсыр ілген сұңқарсыңдар, — деп Әжібай жайма-шуақ жүйріктікке салды. Етекбай мен Әжібайдың осы бір қайымдасқан сөздерін үндемей тыңдап отырған Шоқан ойына тоқып қалдырды. Қалтасына қарындаш, қағаз салмағанына іштей өкініп қойды.

— Етеке, мана Шоқанжан «Зеренді деген не нәрсе? » деп сұрап еді, біз анықтап айтып бере алмадық — сіз білетін боларсыз? — Әжібай Зеренді көлі жайлы сөз бастағанда, Ықылас қозғалақтап:

— Басқа сөз таусылғандай-ақ, Әжібай, сенің бүгін көлдің атын анықтаудан-ақ қолың тимеді-ау, — деп ыңғайсызданып еді.

— Білмегенді сұрағанның артықтығы жоқ. Ықа, сіз Әжекеңді сөкпеңіз. Білім — сұрау, іздеумен молығады. «Іздегенге алтын жолығады» деп бұрынғылар әншейін айтпаған болар, — деді Шыңғыс Ықыластың орынсыз өзімшіл намысына тоқтау салып.

— Шоқанжан дұрыс сұраған. Әкейлердің бір әңгімелесіп отырғанда, осы көлдің қалай Зеренді аталғанын айтқандары бар еді. Ол кісілердің айтуында қарағайлы, таулы жерде жүретін зерен деген киік тектес бір қоңыр аң бар көрінеді. Сол аң осы қарағайлы адырда кеп болады екен. Мына көлден су ішіп, қарағайды қоныстап жүрсе керек. Бертін ел қоныстап, жазда жайлау, қыста қыстау еткен соң қоныс іздеп басқа елі аз жерге ауып кетсе керек. Ертедегі елдің әдетінде жерге, көлге ат қойғанда, сол жерді, суды қоныстаған аңның, құстың, балықтың атына байланыстырып атай береді ғой. Ана Арқада Бұғылы, Тағылы деген таулар бар. Аюлы, Аршалы, Балықтыкөл, Шортандыкөл деген сияқты атаулар көп қой. Сол сияқты зерен кәп қоныстанғаннан Зеренді аталыпты дейтін еді, — деп Етекбай өте сенімді, орынды етіп айтып берді. Зеренді жайындағы Етекбай өзін де Шоқан байыптай ұғынып, жаттап отыр. Бір әредікте Шыңғыс:

— Етеке, сіздің ана Естек Ыбырайға айтқан бір сөзіңізді ел аузынан естіп сүйсініп едім. Өзіңізден де бір сұрайыншы, — деп Етекбайды сөйлеткісі келді.

— Аңдыспаса аға сұлтан бола ма. Әлдеқайда жүріп бірінің мүдірген жерін екіншісі жерден жеміс тапқандай ұшықтай жүреді-ау, — деп Етекбай ол әңгімені де баяндай жөнелді. Жайықбайдың Ыбырайы жарым патшаның жанында отыратын төре болыпты деп алып қашып жүрді. Бір күні Ақмолаға бара жатып әдейі бұрыла жүріп келе қалғаны. Қолдан келген сый-құрмет сияпатымызды істеп күттік. Сөз арасында Ыбырай:

— Етеке, сізді тілмар, шешен кісі деп ел көтеріп жүрген соң, үлгілі сөзін ести кетейін деп әдейі бұрылып едім. Ел айтқандай үлгілі сөзді тыңдай алмай отырмын, іліп-тартпа шотаяқ тілді ғана екенсіз ғой, — дегені.

— Шырағым Ыбырай-ай, біз от басындағы адамбыз ғой. Біздің сөзіміз шотаяқ тәрізді іліп тартпа ұтымсыз екені рас та шығар. Аға сұлтан ел иелерінің де ашалап-ашалап, тастаған үлкен сөздерін ести алмай жүрміз-ау, дедім. Ыбырай сазарып қалды, одан әрі сөз айтып арбаспадық. Салқын ғана қош айтысып тарадық, — деп Етекбай Шыңғысқа сұраған сөзін айтып берді.

— «Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі» деген-ау. Сізде несі бар еді соқтығып, — деп Шыңғыс өзінің аз сөзде асыл мағына жатқанын, аңғарғыш ойын көрсетті. Үнсіз тыңдаған Шоқан, тағы бір асыл маржан тапқандай әсіресе «аға сұлтан ел иелерінің де ашалап-ашалап тастаған үлкен сөздерін көре алмай отырмыз» дегенін ішінен қайталап айтып, жаттап алды. Таң салқынымен ерте аттанған жолаушылар, соқырлау көш жолдарының сарынымен зырлата тартып жөнелді. Ендігі жүрістері суыт, ширақ. Қалайда Қаракөлдегі Қаржастың қалың елінің ортасына, би ауылына жету. Былайғы жерде көп бөгеліс бола қойған жоқ. Сыпайы қонақ асы, сыдырта жүріс. Төрт күн өтіп, бесінші күні үдере тартқан жолаушылар Қаракөлдің қайқаңы аталатын көлбеген белестен аса қалың ауылдың қарасына ауысты. Топ-топ жылқылар көл сағасынан өріске беттеп барады. Салт аттылар Шыңғыс жорғасының сыдырма жайқауына ілесе салпақтай еріп желе шоқырақтатып келеді. Ауылға таяна бере Зейнеп тағы да пәуескеден түсіп, алдынан топталып шыққан сіңлі, жеңге, бауырларын күтіп тұр. Айғаным пәуескесіне ілесе, Шыңғыстар тобы жағалай отырған қалың ауылдардың ортасындағы айрықша салтанатты Мұса аулына келіп ат басын тіреді. Айғаным жолын үлкен тұтқан Шорман ауылының жастары алдарынан шығып қарсы алды. Зейнепті қаумалаған сіңлі, жеңгелері бір топ ерекше сәнмен өздеріне арналған үйге кірді. Күтіп отырған арнаулы қонақтарын би аулы асқан құрметпен қабылдап, алуан сый көрсетіп жатыр. Әсем ән, күндіз-түні күлкілі әңгімелер, әзіл-сықақтар да жаңғыра, өсіре айтылуда. Шыңғыс, Мұса, Ықыластар тобы көбінесе үкімет бұйрығы жайлы сөздерді айтып, ел билеу жөнінде ойласа бірінен бірі сөз тартады. Шоқан бұл ауылға келгелі үлкен кісілер қасынан қашықтап кетті. Өйткені, құсбегі сауықшыл нағашы ағасы Аужан бастаған жастар тобы, қадірменді жиен Шоқанға өз елдерінде бар деген тамашаларын көрсетуде. Ауыл өмірі қашан болсын бір қалыптас. Атқа міну, құс салу, ит жүгірту — ең тамаша ойын осы ғана. Оның бәрі Шоқанның өз ауылында көргендері. Және мына қырық күн шілдеде бүркіт аңға салынбайды, тұғырда отырады. Тазыны да ыстықта қызыл табан болады деп аңға қоспайды. Тек бұл жазда обалсынбаса, балапан ергізген құсты аямаған құсбегілер, қаршыға, тұйғынды ғана ата қаз, үйрекке салады. Дегенмен өз ауылындағы қаршыға салу әдісіндегі ерекшелікті көрсетуге ойланған Аужан:

— Біз Шоқанға даңғаза, дабылмен құс алдыруды көрсетеміз, — деді Мұса ағасының үйіндегі аға қонақтарға сәлем бере келіп. Аужанның ондағы ойы қаршыға салудың даңғаза дабылын үлкендер көрем десе жүрсін деген ойы еді. Өйткені оны шығарып жүрген өзі болатын. Аужанның даңғаза дабылы десіп Қаржас, Сүйіндік елдерінің қаршыға ұстағандары әсіресе айналдырып алған-ды. Шоқан келген күннің ертеңінде күміс ер-тоқыммен жабдықтап мінгізген боз жорға дөнен аса бір әсем болатын. Жақып та Мұстапа нағашысының үйінен бір қара құнанды жабдықтатып мінген. Қаракөлдің жалпақ айдынынан қаршыға салуға болмайтын. Аужанның даңғаза дабылына ыңғайлы көлі — Қазанкөл деген саумал көлден бөлінген, бір ойпатқа біткен шағын кемеш Қамыстыкөл болатын. Бұл көлге қамысы қалың болғандықтан, қаз, үйрек көп қоныстап, жаз бойына құс арылмайтын.

— Осы, Аужан, сенің даңғаза дабыл дегенің қандай өзі. Аты жақсы емес екен. Даңғаза деген мағынасыз бос даурық деген сөз ғой, — деді Шыңғыс балдызына күле қалжыңдап.

— Жезде, сіз өзіңіз бірге жүрсеңіз көресіз, ол даңғаза дабыл дегеннің екі түрлі қызығы бар. Бірі — қаршыға ұстаған құсбегінің барлық қаршығасы қатар ұшырылып, кімнің құсының қыран екені анықталады. Ат жарысы сияқты бұл қыран жарысы. Ал екінші бір тәуір жағы — аң тамашасын көруге елдің бәрі қатысады. Жеке қаршыға салушылар «сендер дыбыстап құс үркітесіңдер» деп қасына көп кісі ертпейді. Мына даңғаза дабылда қызық көрем деген бала-шағаға дейін тобымен барып жабыла дабыл қағып, өздері құсты бірге салысады, — деп енді даңғаза дабылдың әдісін әңгімелей жөнелді. — Егер сіздер жүреміз десеңіздер ертең таң бозынан барамыз. Осы маңдағы барлық қаршығасы бар құсбегілерге хабар айтып жиналамыз. Құсқа барған барлық кісі тапса, дабыл алып барады, таппағаны тоқымын, етігінің қонышын сабалап, көлді жағалай тұсынан келіп дыбыстайды. Жан-жақтан дабыл қағылып, андыздаған қаршығаның ұшқанын көрген қаз, үйрек ұйлығып, көл төбесінде шыр айнала ұшады. Сол кезде қыран қаршыға қалаған құсын қағып түсіре береді. Аужанның мынау айтқан әдісі көңіліне қона кеткен Ықылас:

— Біз де барып көрелік, — деп, Шыңғысқа қарады.

— Жақсы, жақсы, баралық, — деді Шыңғыс сөз бұзбайтын әдетімен.

— Атеке, мен де, маған да дабыл алып бер, — деп қыңқылдап қоймаған соң, атшы Тулақбайды шақырып алып, Шыңғыс:

— Мынаған да біреуден дабыл алып берші, — деді. Иса ауылынан қаршыға ұстап келген үш-төрт жігіттің біреуі ерінің алдыңғы қапталындағы анжымаға кішкене қара торсықша байлап алыпты. Соны көріп Тулақбай:

— Жігітім, мынауың да дабыл ма, әлде сусын құйып алғансың ба? — деп еді, әлгі жігіт күліп: — Даңғаза дабылға барған кісі дабылсыз жүре ме, менікі дауылпаз деген ең үлкен дабыл, — деді.

— Онда дауылпазыңды ана жиеніңе берші, дабыл тауып бер деп төренің мазасын алып тұр!.

— Е, жарайды, жиеннің қалағаны торсық болса, — деп ол жігіт шешіп берді. Тулақбай торсықты әкеліп Жақыпқа:

— Мынау дауылпаз деген дабылдың ең үлкені екен. Мұның дыбысы шыққанда, аспаннан үйрек өзі жүрегі ұшып жерге құлай беретін көрінеді, — деп ерінің алдыңғы қапталындағы анжымаға байлап берді. Басында ыңғайсыз көріп тұрса да «ең үлкен дабыл» дегенде танауы делдиіп кетті. Шоқанға жетіп барып:

— Көрдің бе, мына менің дабылым дауылпаз, ең үлкен дабыл, — деп мақтанып, қайта әкесіне қарай шоқыта жөнелді. Дауылпаз деген сөзді бірінші естіген Шоқан, қасындағы Аужан нағашысынан:

— Нағашы аға, дауылпаз деген не? — деп сұрады.

— Ана тентек Жақыпты алдаған ғой, ол дауылпаз емес, жай кішкене сусын құятын торсық қой. Қолында дабылы жоқтар кейде шу көтеріп дыбысты жаңғырықтыруға ондай торсықты да алып шығады. Ол ана Иса нағашы ағаңның балаларының шығарып жүрген қылжағы ғой. Дауылпаз деген үлкен жорыққа қол аттанарда соғылатын дабыл. Оны шеңберлеп иіп, ағаш кергіге керіп, жұқа серке терісінен жасайды, — деді Аужан. Қазанкөлге таяна бергенде әдеттегі әдістерін істеп қаршығашылар топ-топ болып бөлініп, көлдің жан-жағынан қаптай келіп, құстарын дайын ұстады. Сол кезде көлді жиектеп қаптаған қалың кісілер дабылдай лап қойды. Көл бетінен ду етіп ұшқан қаз, үйрек дуылдан қорқып сапырылыса бергенде, жан-жақтан аспанға атып шыққан қыран қаршығалар шапыр-шұпыр айқасып, бір-екеуі қаз ілді. Алғашқы бетте аңырып қалған Жақып, бір әредікте торсықты тарс еткізіп қағып қалғанда қара құнан атып кетіп, жерге топ ете түсті. Ымқырулы Тулақбай тұра жөнелген қара құнанды ұстап әкелді.

— Ә дауылпаз, қалай, дабылыңның өзіңе әлі келді ме? — деп Шыңғыс баласына қарап күлді. Ұялып қалған тентек Жақып үндеместен келіп құнанына мінді. Алғашқы көтерілген құсқа жіберген бетінде бір ата қазды іліп түскен Аужанның көк қаршығасы, қайта ұшып тағы бір үйректі қағып түсті. Басқа қаршығалар да бір-бірден қаз, үйрек алды. Құс тамашасына қарық болған топ күн көтеріле ауылға оралды. Қайтып келе жатқанда Шыңғыс балдызының әдейі жанына тие:

— Мына әдісің әсемдік емес, ту-тулақайлау екен. Қара қарғаша үймелеп жүрген құсбегілікте онша қызық бола бермейді ғой, — деді.

— Атеке, мұндай қызықты бір кісі көргеннен, көптің көргені жақсы емес пе? — деді Аужанның қасында келе жатқан Шоқан. Баласының нағашысына араша түскеніне сүйсінген Шыңғыс үндеген жоқ, жымиып күле берді. Осындай ойын-сауық, тамаша қызықпен бір жұмадай жатқан Айғаным ханым Шыңғысқа қайталық деген ойын айтып, жүру қамы істелді. Алдымен Мұса мырзаның ханым құдағиына, қарындасына, жиендеріне арнап дайындаған сыйлықтарын ұсынды. Би ауылының басқа отаулары да қарап қалған жоқ. «Екі бай құда болса, арасында жорға жүреді» дегендей, аға сұлтан ауылының жиендері, аға сұлтан күйеу, ханым құдағи айта қаларлықтай сыйлыққа бөленді. Аттанар алдында Мұса ауылына жиналған би балалары қонақтарын ортаға ала отырып, өздерінің сән-салтанаттарын мадақтады. Құсбегілік, аңшылық, ат салтанаты сөз болды. Мұстапаның Көкбесті атанған бәйгі атының өткен жылғы бір ұлан-асыр аста жүз аттың алдынан келгені айтылды.

— Осы Көкбестінің, сірә, қанаты бар ма деп қалдым, — деді Мұстапаның қасында отырған ат бапшы Жарқынбай деген мақтаншақ көтермешісі.

— Жылқыда қанат болады дейсіз бе, ол әншейін көтермелеп айтқан сөз ғой, — деді Шыңғыс Жарқынбайдың Мұстапаға жағына айтқан орынсыз мақтауына.

— Төре күйеу, мен оны әншейін айтып отырғаным жоқ. Алтай еліндегі былтырғы аста, мына Қаракесек, Қуандықтан, Сүйіндік, Тарақты, Тамадан аяғының желі бар не саңлақ келген ғой, жүзден аса атты айдап шыққанда біздің мырзаның Көкбестісі, жай бір күйкі ғана шобыр тәрізді болып көрінді. Ішімнен: «Я, бидің аруағы, өзің қолда» деп Көкбестінің жанына келіп, қашан ат айдауға кеткенше тұрдым. Сонда Көкбесті жануар ешбір желікпейді-ау! Тек бір қалыпты салмақпен аяңдап, кейде төсін жерге тигізе керіліп, созылып бойын жазады. Сонан бір мезгілде ат алдынан келеші баратын болды. Келешіге мен өзім кеттім. Көзіңіз жамандық көрмесін, біз келеге таянғанда үш ат түйдек келеді екен. Қарасам біреуі Көкбесті, біреуі бір қара ала ат, біреуі қанжырдай жирен ат. Сонан аруақтап кеп шылбырына жанаса бердім. Үстіндегі бала да қу еді, аттың басын аздап іркіп келеді екен. Мені көрген соң, о да айқайлап, тақымын қысты білем, Көкбесті сытылып шыға берді. Мен айқайды салып ұрандап келем. Көзіңіз жамандық көрмесін, Көкбесті құйындай ұйтқып ағып берді. Мен ілесе алмай қалып қойдым. Сонда көрдім, Көкбестінің тіпті аяғы жерге тимей, тура қалықтап ұшып барады. Тек жануарға көз тимесін деп көзімді жұма бердім. Басқа аттан бір шақырым бұрын келді. Мен дәлелсіз айтпаймын ғой. Жарықтықтың қанаты бары бар, — деп, Жарқынбай сөзін аяқтады.

— Мына Мұстапа балдызымыз ол сияқты жүйрігінің түрін де көрсетуге қызғанады, — деп Шыңғыс Мұсаға қарап күлді.

— Иә, ол балдызыңның ондай мінездері болуы мүмкін, — деп Мұса жымиып еді:

— Мен екеуіңдей шенге шіреніп жүрген төре емеспін. Ат қызығы, құс қызығымен алданбағанда қайтемін. Мына атымды көрдің бе, деп кімнің алдына жалбақтаймын, — деп Мұстапа белгілі томырықтау мінезіне салды.

— Осы Мұстапа өзі сараң да ғой деймін. Бидің басқа балалары ат жалына қолы жаңа жеткен жиендеріне қалағаның бар ма, сұрағаның бар ма деп жатыр. Мұның аузынан соны да естігеніміз жоқ, — деп Шыңғыс Көкбестіге көңілі ауайын деген сырдың шетін шығарды.

— Жиендер әлі жас қой, ат баптар жасқа келгенде, онысын да көрерміз, — деп Мұстапа Шыңғыстың алдын орағытты.

— Бәсе, сараң дегенім дәл шықты ма. Көкбестіге жиендер қолқа салар деп, ат баптар деген өздерді көлденең тартып отырсың-ау, ә? — деп Шыңғыс күлді. Бағанадан үндемей тыңдап отырған Шоқан:

— Атеке, өзімізде де жүйрік бар ғой. Бізге керек жүйрік оған керек емес пе? — дегені ғой. Шоқанның кісіден сұрау, біреудің дүниесіне қызығу дегенді жек көретін мінез білдіргені Мұсаға сондай ұнады.

— Шоқанжан, бері келші, Мұстапаның атынан сенің мына сөзің әлдеқайда жоғары шықты-ау. Бақытты бол. Аман болсаң, қай жүйрік сенен құтылар дейсің. — Осыны айтып Шоқанның маңдайынан иіскеді. Қаракөл басынан түс ауа аттанған Айғаным пәуескесі Құсмұрын қайдасың дегендей кешкі салқынмен тартып кетті. Айдын көл алқабында, алшақ-алшақ қонып, қанат жайған Қаржас елінің қауымы қала берді. Мұса үйінен өзіне арнап мінгізген жорға құнанына мінген Шоқан әкесімен бірге салт аттылар тобында бара жатты.

— Немене, Мысық, аман ба!? — деді. Мысық үндемеді, тек күле берді.

— Сен, немене, сөзді ұмытып қалғансың ба?

— Жоқ, сөзді білем. Аман ба, Шоқан!

— Иә, аман. Өзің, немене, қандай мүсін жасадың?

— Түк те жасағаным жоқ.

— Неге?

— Бұзауымды бағып, апамды күтем.

— Мен енді қалаға оқуға жүрем. Сен ертең біздің, ауылға кел. Және жаңа суретің болса, ала кел.

— Жаңа мүсінім жоқ. Жалғыз қалай барам, қорқам. Апамды жалғыз қалдыра алмаймын.

— Неге?

— Апам орнынан тұра алмайды.

— Әкең қайда?

— Төре үйінің шөбін шауып жүр. Алыста, анау өзен жақта.

— Онда ертең мен өзім келейін, жарай ма?

— Мына Шоқанжанның тоқым қағарын өзім істейін деп әдейі мына аға, аталарын шақыртып алдым. Баталарын берсін. Ана ауыл ақсақалдары да келеді. Шыңғысты орысша оқуға бергенімде, төре, қара болып — «Айғаным енді өзі шоқынғанымен қоймай, баласын да орыс оқуына шоқындыруға беріпті. Аталары орысша оқымай-ақ Үш жүзді билеп еді ғой. Бұл қай бұзылғаны», — деп айтпаған өсегі бар ма еді. Сол шоқындыруға берді деген Шыңғыс, міне орталарыңда. Дінін бұзып па? Халқының қағидасын бұзып па? Білім алды, білімді елдің адамымен тізелесе отыруға, өз ойын басқаға тәуелсіз-ақ орысша жеткізуге жетті. Ал Шоқанжан енді одан да үлкен оқуға барады. Жаңа заманның білімін алады, — деді Айғаным. Әрқайсысы Айғаным сөзін өзінше түсінген туысқандар үнсіз тыңдап, әдеппен ана алдындағы құрметтерін істеді. Айғанымның әлгі айтқан сөзін тыңдап отырған Дабашинский:

— Төрелер, ханым аналарыңыз өте дұрыс айтады. Сіздердің бағынған үкіметтеріңіз орыс патшалығы, оның тілін біліп, заңын ұғу сіздерге парыз. Егер оны білмесеңіздер, мен сияқты тілмашқа тәуелді болып отырасыңдар. Сіздің қазақтың мақалы бар ғой: «Шайнап берген балаға ас болмайды» деген. Сондай-ақ біреу арқылы тілдескен ел басшысы ұлыққа қай ойын жеткізеді. Ал мына Шыңғыс Уәлиханович патшаның өзімен де сөйлесе алады. Шоқан корпусқа түсіп оқыса, Шыңғыстан да оқымысты болады. Енді сіздің елдің жастарына оқу керек, — деп өте бір достық ойлар айтты. Бұл сөзге риза болған Айғаным:

— Шырағым, Шоқанымды өз қолыңа береміз. Үйіңде ұста, зеріктірме, оқуын жақсылап оқыт. Сен де дос-жар баламның бірі бол, — деді.

— Ханым апай, сеніміңізді ақтармын. Шоқаныңызды өз балам етіп тәрбиелермін.

— Жолың болсын, шырағым, — деп Айғаным қасындағы Шоқанға, — сен ана ағаңның айтқанын тыңда. Оқуыңды жақсы оқы, — деді. Шоқан үндемей басын изеді. Осы кезде Айғаным хабарлаған ауыл ақсақалдары: Ықылас, Сал, Әжібайлар, тағы басқалары келді. Мәжіліс қызды. Қанғожаның қобызы да, Нұртайдың әні де шырқалды. Түс ауа ханым ауылынан аттанған топтың ішінде келе жатқан Шоқан, өз ауылдарына таянғанда:

— Атеке, мен кеше Мысыққа келем дегем, соған барып келейін, — деді.

— Е, досың ғой, әлгі шебер бала ғой, бар, бар, — деп Шыңғыс рұқсат етті. Шоқан Тақырбас бар қасында, Мысыққа келгенде, күркесінің қасында от жағып жүр екен. Ол Шоқанды көріп, ыржия күліп алдынан шықты.

— Ал, Мысық, жүр, біздің ауылға жүр.

— Апам жалғыз қалады ғой.

— Көп болмайсың, апаңа айт.

— Жарайды, қазір, — Мысық апасы жатқан қара лашыққа жүгіріп кетті. Біраздан соң үстіне анада Шоқан берген көнетоз шапанын киіп шықты.

— Кәні, менің артыма мін, — деп Тақырбас оны қолынан тартып, артына мінгестіріп алды. Мысықты өзіне ілестіре үйге кірген Шоқанға Зейнеп:

— Шоқанжан-ау, мына сары сұңқарды тағы тауып алғансың ба? — деді таңданып.

— Иә, апеке, шешесі ауру екен. Жазда сурет жасай алмапты. Әкесі атам үйінің шөбін шауып, үйінде жоқ. Сондай аянышты, — деді.

— Шешесі не ауру екен? — деп Зейнеп ежіктей сұрады. Оны байқап тұрған Мысық қорқып көзін жыпылықтатып, төмен қарап кетті.

— Апа, сіз ұрыспаңыз, оның жазығы жоқ. Мен ертең қалаға оқуға жүремін ғой, ана менің қазақы кемзал, шалбарымды Мысыққа берші, түк киімі жоқ. Өзіне тамақ бергізші. Шешесіне де тамақ беріп жібер, — деді өтініш етіп.

— Иә, жол садақаң болсын, берейін, — деп Зейнеп Қанипаға, — Шоқанжанның кемзал, шалбарын ана балаға берші. Өзіне тамақ бер. Шешесі ауру болса, шай, қант түйіп берші, — деді, Қанипа жымия күліп:

— Осы бір сары шегір жүгірмекке Шоқанжанның мүлде ықыласы түсті-ау. Мына кемзал, шалбарын қалаға жүрерде өзім сұрап алып, бауырыма кигізейін деп жүр едім.

— Қанипа, оған ренжімей-ақ қой. Сенің бауырыңа да Шоқанның бір көнесі табылар, — деп Зейнеп Қанипа көңілін де жұбатып қойды. Киім киіп шай, қант алып, олжалы болған Мысық қуанышы қойнына сыймай, үйіне жетуге асығып Шоқанның қасына келіп, не айтарын білмей, ыржиып танауын тартып тұрып қалды.

— Немене, үйіңе қайтасың ба? — Мысық басын изеді. — Тақа, Мысықты үйіне апарып тастаңыз, иттен қорқады, — деп Шоқан Мысықпен хош айтысты. Тақырбастың артына мінгесіп жүре берген Мысыққа:

— Мысық, мүсін жасауыңды ұмытпа. Маған жақсылап көп мүсін істеп қой. Мысық Тақырбастың белбеуінен ұстап, тырмысып бара жатып, артына бұрылып:

— Жарайды, істеп қоям, — деді.

— Өй, анау әлгі мияу Мысық па? — деген сөзіне бұрылып:

— Иә, сотқар, бір айқасатын едің, көре алмай қалдың-ау, - деді.

— Корпусқа бала қабылдау кезі болып қалды. Алдын ала барғанымыз жақсы, — деп Дабашинский Шыңғысқа жүру жайын бір ескертіп қойды.

— Иә, иә, ол рас. Ертең ерте аттанамыз, — деп Шыңғыс жол аттарын, қасына алар жолдасын әзірлетті. Тұңғыш баласын бауырынан шығарып, алыс жолға, шәһәрлі жерге жіберуге әзірленген Зейнеп әлденеден бір ауыр ойда. Ананың көз алдына кішкене Шоқанның жат үйде жалтаңдап отырған түрі елестейді. Қаланың қамау көшесі, өзі тілін түсінбейтін жұрттың ішінде баласының жабығып тұрған бейнесі келеді. Іші елжірегенімен бір сенімді медеу бар. Ол анада келіп жатқан Сергей, мына Уәсіл ағайлар көңіліне тиянақ тәрізденіп кетеді. Білімге, оқуға аттанады, ол бір мерей ғой, деген жақсылық ойдың жарқын сәулесі жігер туғызып тұрғандай болады. Осыны ойлайды да бойын ширатады. Үш ат жегілген пәуескенің күймесін шалқалата ашып, Бейсен көлденең тартқанда, Айғаным бастаған аналар тобы Шоқанды кезекпе-кезек бетінен сүйіп, асыл ниеттерін айтуда.

— Кәні, Уәсіл ағай, келіңіз, — деп өз қасын нұсқады.

— Апасы, үйге жүріңіз, Шоқаныңыздың жол шашуына батаңызды беріңіз, — деді Зейнеп.

— Жарайды, Зейнепжан, Шоқанымнан аяр тілегім бар ма, — деп Айғаным қасындағы күтушілерімен үйге кірді. Ауылдан шыға бере тақта жолға түскен пәуескені, ерігіп тұрған үш күрең ат зырлата ұшырып келеді. Артына жалтақтай қараған Шоқанға:

— Шоқанжан, енді артыңа емес, алдыңа қара. Өміріңнің өрі алдыңда, — деді Шыңғыс.

— Иә, Шоқан, Шыңғыс Уәлиханович өте дұрыс айтады. Алдыңа қара. Қызық та, білім де, өнер де алдыңда, — деді Дабашинский, Шоқанның ауылға қиыла қараған ойын бөліп. Құсмұрын жазығынан созыла құлаш ұрған жіңішке қара жол, тобыл бойын кемерлей тартып келеді. Анда-санда күзекте отырған киіз үйлі азақ ауылдары, кей жерде некен-саяқ қысқы қора елесі көрінеді. Солтүстіктен ескен қоңыр жел лебі әрі салқын, әрі бір көңілсіздікті сүйретіп жүргендей, бір ызғар сездіреді. Аспан әлеміндегі бұлттың түрі де, қоңыр күңгірт тартқан күн жылуы да ауылдан алыс жолға аттанған Шоқанның бала көңіліне солғын болып сезіледі. Шоқанның осы сияқты көңілсіз күйін сезген Дабашинский әдейі әңгімеге алдандырғысы келіп:

— Шоқан, сен орыстың ұлы оқымыстысы әрі ақыны Ломоносов жайында естімеген боларсың. Білімді іздеген адамға оның әмірі үлгі, мен саған соны айтып берейін, — деді.

— Иә, Уәсіл ағай, Шоқанға айтыңыз. Ломоносовты Пушкиннің: «Ломоносов біздің бірінші университетіміз», дегені әншейін айтылмаған. Ұлы ақын оны өте жоғары бағалаған, — деп Шыңғыс Ломоносов жайындағы көңілінде қалған Пушкин сөзін есіне алды.

— Шоқан, сен әлі орысша оқып хат таныған кезіңде Пушкиннің де, Ломоносовтың да өмірбаянын, шығармаларын оқып танысасың. Мен саған тек Ломоносовтың оқуды қалай ізденіп, ұлы ғалым болғанын айтып берейін. Пәуескеге отырғызардағы Зейнептің елжірей бетінен сүйіп, аналық махаббатпен қараған жанары; тентек Жақыптың пәуеске қозғалған сәттегі қолын бұлғап аңыра тұрып қалғаны көз алдына елестеп мұңая ойланып отырған Шоқан Уәсіл ағайдың жылы лебізінен ойы сергіп:

— Уәсіл аға, ол қандай адам, айтыңыз, тыңдайын, — деп көңілі жадырай Дабашинскийге, әкесіне жалтақтай кезек қарап көтеріле отырды.

— Михаил Васильевич Ломоносов Россиянин, шет жағындағы Архангель губерниясындағы бір қара шаруаның баласы. 1711 жылы туған.Ол кезде орыс қалалары мен деревняларында оқу аса өріс алмаған кез ғой. Деревнядағы бастауыш мектепте оқығанымен онша өнімді білім ала алмаған. Жиырма жасқа келген кезінде талапты жас оқу іздеп жаяу, жалғыз Москваға жүріп кеткен. Азықсыз, көліксіз алыс жол жүріп, ашып-арып Москваға жетіп, іздеген оқуына тұяғын іледі. Бір жағынан еңбек етіп және оқып жоғары дәрежелі білім алады. Ломоносовтың зеректігіне сүйсінген ұстаздары оны Германияға үлкен оқуға жібереді. Ол Германияда университетті бітіріп, үлкен ғалым болып қайтады. Әрі ғалым, ірі ақын данышпан Ломоносов біздің орыс елінің ардақты ұлы, тұңғыш ғалымдарының бірі болған. Шоқан, көрдің бе, ұлы адамдар білімді қалай іздеп табады. Сен мына сияқты салтанатпен оқуға аттанып келе жатып, ауылыңды қимай мұңаясың. Асықпа, әлі-ақ қала тұрмысына үйреніп кетесің, — деді.

— Ұқтың ба, Шоқан, Уәсіл ағайдың айтқанын өзіңе ақыл деп біл. Ендігі сенің ақылшың осы кісі болады, — деген сөзін Шыңғыс Шоқанның құлағына қайталап айтты. Арада бірнеше күн жүріп Омбы қаласына да таянып қалды. Алдымен ұзыннан қарауыта тоғайға бөленген Ертіс өзенінің арнасы көрінді. Жазық даланы қақ жара белдеуленген өзен өлкесіне көз тастаған Шоқан Дабашинскийге бұрылып:

— Уәсіл аға, анау қарауытқан немене? — деп сұрады.

— Ол қарауытқан үлкен Ертіс деген өзеннің бойы. Өзен жағасын кемерлей ескен тал, қайың ағаштар ғой қарауытып тұрған. Ертіс аса үлкен өзен, әлі қасына барғанда көресің. Омбы қаласы осы Ертіс өзенінің жағасында.

— Немене, біз қалаға жақындадық па?

— Енді қала жақын, біз қонаға барамыз, — деді баласының жол жүруден жалыққанын сезіп отырған Шыңғыс. Аттардың үздіксіз жүрістен салмақтана жортқан баяу қимылына ыңылдай теңселе ғана қолын қозғап отырған Бейсен, Шыңғыстың «бүгін қонаға қарай қалаға барамыз» дегенін естігеннен кейін қозғалақтап аттарға қамшы үйіріп қойды. Делбені жұлқи жортқан үш күрең дала апшысын қуыра жүйткіді. Ойнақшыған ат жүрісі көңілдендіріп Шоқан, алға ұмтыла, Бейсеннің иығына асыла айналаға көз тастайды. Ол әне көрініп, міне көрініп қалады дегендей қала елесін көздейді. Әлден уақытта қарауытқан өзен өлкесінің арғы жағынан биік мұнараларды көрді. Кешкі батар күннің шапағына шағылысқан шіркеу крестерінің алтындаған бояулары жалтылдап көз тартады.

— Атеке, анау көрінген не? — деп Шоқан үнсіз қала елесіне көз тастап келе жатқан Шыңғысқа қарады.

— Ол, ол қаланың шіркеулерінің мұнарасы. Анау қарауытып көлбеген қаланың өзі. Әне көрдің бе, ағараңдаған үйлер, жылтыңдаған оттар да көріне бастады, — деп Шыңғыс баласына қала көрінісінен байыпты хабар берді. Шіркеу деген сөзді бұрын естімеген Шоқан, ол ерекше мұнара орнатқан қандай үй дегендей ойланса да, қуалап сұрай қойған жоқ. Осындай әңгіме сұраумен алданып келе жатқанда Ертістің қалаға қатарласқан қабағына да жетіп қалды. Біразда қала ап-айқын үлкен-үлкен үйлерімен, сәнді көшелерімен саңлақтанып керінді. Сонша болмады, Бейсен желдірте айдап аттарын екпіндете, Ертістен өтетін үлкен қайықтың аузына да келіп тоқтады.

— Мына өзеннен біз қалай өтеміз? Ана арғы жаққа барамыз ба? — деп Шоқан өзі түсінбеген жайларды сұрай бастады. Қайық аузына келісімен пәуеске күймесінен жерге түсіп, бой жазып жүрген қала тұрғыны Дабашинский:

— Ал, Шоқан, қала деген осы, ана су жиегінен көтеріле салынған биік үйлер — кеңселер. Солардың бірінде сен оқисың, — деп қала жайынан түсінік айтып тұрды. Арғы жаққа кеткен паром қайық кеп кешігіп тұрып қалды. Қала көрінісіне қызыққан Шоқан:

— Атеке, сіздің жол дәптеріңіз қайда, маған бере тұрыңызшы? — деп сұрап алды. Шыңғыс та жерге түсіп бой жазып жүрген. Шоқан дәптерге қыстырулы қарындашты алып, қала көрінісінен бір үш сурет салды. Әсіресе шіркеудің бейнесін, биік үйлердің Ертіс қабағынан көрінісін салды. Бұлар паром тосып тұрғанда, Ертістің бас жағынан суды қақ жара жүзіп бір пароход келді. Атой беріп айқайлап суды кешіп жүрген кемеге Шоқан таңдана қарап қалды. Бұрын ондай су кемесі — пароходты көрмеген оған сондай жаңалық болды. Шоқанның таңданып отырғанын көрген Дабашинский:

— Шоқан, мына кемені көрдің бе, бұл осы Ертіс өзенімен жоғары өрлеп, төмен құлдилап басқа қалаларға барып кісі мінгізіп жүретін, жүк таситын пароход. Бұл будың күшімен жүреді. Әлі осыған да мінесің, — деп пароход жайын түсіндірді. Біздің паромның арғы жақта бөгеліп тұрғаны да осының келетінін біліп, көлденең жүруге рұқсат болмағандықтан екен ғой, қазір келеді, — деп оның да тәртібін айтып қойды. Шоқан алдыңғы салған суреттеріне қоса қарындашпен сызғылап әлгі пароходтың да бейнесін жазды. Біразда паром да келді. Шоқандардың пәуескесі келіп үлкен қайыққа түсті. Дабашинский мен Шыңғыс та күймеге жайлана отырысты. Шоқанның жол дәптерін қолына алған Шыңғыс жаңа ғана салған суреттерді көрді.

— Уәсіл ағай, Шоқанжанның қаланы көргенде салған суретін қара. Бала деген еліктегіш, әуесқой болады-ау. Мынасы қала көрінісіне ұқсайды, — деп дәптерді Дабашинскийге ұсынды.

— Сіз қаланы айтасыз, мына әлгі өткен пароходты қараңыз, Шыңғыс Уәлиханович, — деп Шоқанның шимайлаған пароход бейнесін көрсетті. — Пароходтың өзінен түтіні үлкен болып кетіпті, — деп Шоқанға қарап қызықтай күлді. Шоқан қысылғаннан төмен қарап, аяғының басымен жер шұқи берді.

— Сен, Шоқан, ұялма, бұл тамаша талап. Орыс тілінде мынадай сурет салушыларды художник дейді. Бұл тамаша өнер, — деп Дабашинский қайық үстінде суретшілік жайында біраз әңгіме айтты. «Оқыған білімді елдің аты білімпаз, осы Уәсіл ағайдың тіпті білмейтіні жоқ» деп ойлады Шоқан өзіне ерекше болып көрінген Дабашинскийге разылана. Бұлар қаланың орта шеніндегі аласа ғана шатырлы үйге келіп тоқтады. Ат, арба қораға кірді. Әлі көзі үйреніп болмаған Шоқан үйге, айналаға жатырқай қарайды. Қала үйі біріне бірі тіркеле салынған, ұзыннан-ұзақ құймалар. «Ал, үйге кірелік» деген Уәсіл ағайдың шақыруымен Шыңғыс бастап, бәрі үйге кірді. Орта жастағы жалаң бас сары әйел Шыңғысқа таныс үйір адамша қол беріп: «Шыңғыс Уәлиханович», — деп амандасты. Олардың қасында тұрған кішкене Шоқанды көріп:

— Шыңғыс Уәлиханович, бұл жігіт сіздің бала ма? Аты кім, танысуға бола ма? — деп күліп Шоқанның қолынан ұстап, — мені Мария Михайловна дейді. Сені кім деп атайын? — деді. Шоқан ақырын ғана:

— Шоқан, — деді.

— Ә, Шоқан Шыңғысович екен ғой. Жас қонақ, жоғары төрлетіңіз, — деп қазақша жатық тілмен үйіріле сөйледі.

— Мария Михайловна, Шоқанды сіздің балаңыз болсын деп алып келдім. Ендігі билігі сіздерде, оқытыңыз, тәрбиелеңіз, — деп Шыңғыс осы сәтте өзінің ойын да айтып салды.

— Тіпті жақсы, Шыңғыс Уәлиханович, маған мына сияқты жақсы баланы сыйлағаныңызға рақмет айтам. Онда, Шоқан, бері кел, мына жерге шешін, — деп Мария Михайловна Шоқанға сол сәтте-ақ езінің орнын көрсетіп тәртіптей бастады. Алыс жол жүріп келген Шыңғыс, Василий Дабашинский қала тәртібімен жақсылап демалыс етті. Тамақ, артынан жолдан шаршап келген Шоқан Мария Михайловна арнап көрсеткен кереуетке жатып ұйқтап қалды. Шоқанның қала қақпасын ашқан күні осылай басталды. Таңертең Шоқан оянғанда әкесі де, Уәсіл ағай да үйде жоқ еді. Тек Мария Михайловна мен Бейсен үшеуі отырып шай ішті. Шай артынан қора ішіне шығып, Бейсенмен бірге аттарды күтісіп, Ертіске суаруға апарысты. Түс кезінде Шыңғыс пен Василий келді.

— Ал, Шоқан Шыңғысович, сен енді Кадет корпусының оқушысы боласың. Жолың болсын, үлкен адам бол, — деп Дабашинский Шоқанның қолын алды.

— Иә, Шоқанжан, мына Уәсіл ағаң екеуміз сенің оқитын мектебіңе барып, сөйлесіп қайттық. Сені ертеңнен бастап қабылдайтын болды. Сәті түскенде, Сергей Сотников сонда кездесті. Барлық жұмысты өз қолына алып, өзі ие болып кетті. — Сергей Сотниковтың атын айтқанда, құрбысын атағандай Шоқан сергектеніп:

— Атеке, Сергей ағай қайда, ол неге мұнда келмеді? — деді.

— Сергей ағайың қызметінде. Ертең соның кеңсесіне барасың, — деп Шыңғыс Шоқанның көңілін жұбатып қойды. Келер күні Шыңғыс, Уәсіл ағай екеуі Шоқанды пәуескемен корпус үйіне алып келді. Күлімдеп алдарынан шыққан Сергей Сотников:

— Ә, Шоқан Шыңғысович, оқуға келдің бе, қазақша айтқанда, жолың болсын, — деп Шоқанды құшақтап амандасты. Мектеп кеңсесіне өзі ертіп келіп, оқу бөлімінің бастығына:

— Менің сізге айтып жүрген шәкіртім осы бала, — деп Шоқанды таныстырды. Шоқанға жылы жүзді шенді киім киген ұлық кісінің жымия қарағаны сондай ұнады. Шенді ұлықтар ызғарлы, түсі суық болады деп еститін еді. Ал мына кісі ондай емес, қазіргі Шоқан ойындағы бар топшылау осы ғана. Біраз орысша сөйлескеннен кейін Шыңғыс, Уәсіл ағай, Сергей үшеуі оқу бөлімінің үйінен шығып, пәуескеге отырды.

— Енді Шоқанды Кадет корпусының оқушысы дей беруге болады. Әлгі кісі айтты ғой, қағазын дайында деп. Өзімен бірге оқитын балалармен қазыналық үйде жатады. Тіл үйренуіне, сабақ, дайындауына да жақсы, — деп Сергей Сотников алдағы тәртіпті де түсіндіріп өтті.

— Әзірше Шоқан біздің үйде болар. Балалардың жатақ үйі әбден тәртіпке келтірілсін. Мен өзім Шоқанды жақсы серік тауып орналастырам. Сіз алаң болмай қайта беріңіз, — деп Дабашинский Шыңғысқа қайтуына кеңес берді.

— Ол да дұрыс, біздің бос жата беруіміздің мәні жоқ. Ертең ерте жүріп кетерміз. Мұндағы жолығатын кісілерге тегіс жолықтым, — деп Шыңғыс Шоқанға жайын түсіндірді.

— Жарайды, атеке, қайтыңыз. Ендігі жұмысты Уәсіл ағай орындайды ғой, — деп Шоқан ризалығын білдірді.

— Ә, Гришамысың? Жақсы келдің. Бері жүр. Мен сені бір жақсы баламен таныстырайын, — деп Шоқандар отырған бөлмеге ертіп келді. Өткір үлкен көк көзді Гриша батыл басып келіп, орысша сәлемдесті.

— Ә, Григорий екен ғой. Кәне, сен мына Шоқанмен танысып қой. Екеуің бірге оқисың, — деп Дабашинский Шоқан мен Григорий Потанинді қол алыстырып амандастырды.

— Шоқан, мынау бала Григорий Потанин деген, сен түсетін Кадет корпусына былтыр келіп түскен. Өзі қазақша біледі. Бұл баланың әкесі Потанин сенің нағашы атаң Мұса Шормановтың досы, мұның үй-ішінің бәрі де қазақша біледі, — деп Шоқанды жаңа дос құрбы баламен таныстырды. Таң сібірлей Шыңғыс орнынан тұрғанда, Бейсен аттарды жемдеп, пәуескеге жегіп, әзір тұрған болатын. Көңілшек әке Шоқанның ұйқыда жатқан кезінде оятпай жүріп кетуді ойлап еді. Ол жуынып, киініп, ұйқтап жатқан Шоқанның қасына келді. Ойлана, қимай біраз тұрып, еңкейіп келіп, маңдайынан иіскеді.

— Ә, Шыңғыс Уәлиханович, Шоқаныңды қимай тұрсың- ау. Сен енді елжірегенді қой. Бұл бала біздікі. Оянса, тағы босаңсисың. Өзің жуырда қайта келем деп отырсың, ал, аттан! — деді Дабашинский баласын қия алмай тұрған Шыңғысқа.

— Ал, Уәсіл аға, өзіңе тапсырдым. Дұрыс айтасыз, бала сіздікі. Әншейін, әншейін, — деп сөзін қайталап Шыңғыс далаға шықты. Ол пәуескеге отырып, қорадан жөнелгенде, Дабашинскийдің өзі Шыңғысты қимай, көпке дейін артынан қарап тұрды.

— Шоқан, Шоқан, — деп дыбыстады. Өзі де оқу ойында болып, сергек жатқан Шоқан басын жастықтан жұлып алды.

— Шоқан, сен енді тұр, жуын, киін. Тамақтанайық, оқуға бару керек, — деп Васил ағай жұмсақ қана жымия сөйледі. Шоқан мектепке баратыны есіне түсіп, сергектене орнынан тұрып, киініп, сыртқа шықты. Алғашқы оянған бойында сыртқа шыққанша әкесін де, Бейсенді де есіне түсіріп ойланбаған еді. Күнде қораның ішінде тұратын пәуеске, пысқырынып лапас астында тұратын үш күрең ат бір де бірі жоқ. Қора іші қоңылтақсып босап қалыпты. Шоқанның жүрегі аузына тығыла, әлденеден көңілсіздене қалды. Ол жан-жағына жалтақтай қарап, үйге кірді де, Васил ағайына ойлана қарап:

— Васил аға, атекемдер қайда? — деді.

— Ә, олар таң елең-алаңда жүріп кеткен. Сен енді корпус оқушысы боласың. Сенің ендігі жолдасың, серігің қала жұртшылығы, — деді. Шоқан кешегі әкесі алып берген корпус балаларының формасын киіп, Васил ағайына еріп корпус үйіне келді. Алдарынан күліп қарсы алған Сергей ағай Шоқанмен анада өзі үйреткен тәртіппен амандасып, жылы туысқандық шыраймен қарсы алды.

— Василий Иванович, сіз енді қайта беріңіз. Қазір балаларды класқа бөледі. Оны өзім басқарысамын. Шоқан Кадет корпусының оқушысы ғой, — деп көтермелеп қойды.

— Иә, онда мен қайттым. Шоқан, үйді өзің табасың ғой. Оқуыңа орналас, — деген өзін айтып Дабашинский қызметіне кетті. Балалар да жинала бастады.

— Ә, Шоқан, аман ба, — деп Григорий Потанин де келді.

— Сіз қырғыз тугіл мә? — деді Шоқанға.

— Жоқ, мен қазақпын, — деген езді Шоқан ажарлана айтты да, — Сен өзің кімсің?

— Мен татар баласымын.

— Атың кім?

— Исмім Ғазиз Мұзаппаров. Немене, сен мұнда оқуға келдің бе? — деді Ғазиз.

— Иә, оқуға келдім.

— Мұнда военныйларның балаларын ала ғой. Нишік сен мұнда түшмәксің? — Ғазиздің мына сөзіне Шоқан анықтап жауап айта алған жоқ.

— Ал, балалар, корпусқа кіріңдер, — деген кезекші искери адамның айтуымен балалар корпус ішіне кірді. Шоқанды Сергей ағай ертіп өзімен бірге оқитын балалар тобына қосты. Балалар қалай топталды, кімнің баласы қай бөлімде оқиды, оны Шоқан ұғынып біле алған жоқ. Тек Ғазиздің «нишік сен мұнда түшмәксің?» деген өзі көңіліне түйткіл болып қала берді. Оқуға топтағанда Григорий өткен жылғы оқыған тәртібімен екінші группа балаларына қосылып кетті. Ғазиз ғана өзімен бірге топталған бірінші группа балаларының ішінде қалды. Орысша бір ауыз өз білмейтін Шоқанға Ғазиз көмектесті. Әжесі Айғанымның бір кісілермен сөйлесіп отырғанда айтқаны бар-ды: «Адам сөйлескенше, жылқы кісінегенше» деген. Алғашқы кездескенде «сен қырғыз түгіл мә?» деген өзінен көңіліне дық алып қалған Шоқан Ғазизді іштей ұнатпаса да, өз тілінде сөйлесіп ұғынысқаннан бастап үйірлене берді. Григорий тек сабақ әредігіндегі демалыста ғана кездеседі. Бар маңындағы тіл қатысары Ғазиз. Бұл екеуі өздерінің жан-күйлерін айтысып, әңгімелесіп жүретін болды. Алғашқыда Дабашинскийдің үйіне келіп жүрді де, артынан Шоқанды Сергей ағайы балалардың жатақханасына орналастырды. Енді Шоқанның Ғазизбен төсегі де қатар қойылып, мүлде жақындасып кетті. Ә, дегенде тілін ұқпай, оқуды жобамен, кейде Ғазиздің, көмегімен байыптап ұғынған Шоқан, жаңа жыл қарсаңында ойын сөздерін, сабақ жайын еркін түсінетін болды. Бұрынғы тіл білмей шеткері тұратын тұйықтық жадырап, өзімен сабағы бір балалармен ойыны үйлесіп еркіндей бастады. Алғашқыда Шоқанды жексенбі күні Сергей өзі келіп үйіне ертіп кетіп жүрді. Тегіс қазақша білетін Сотниковтың үйі Шоқанға қырдағы ауылындай аса бір жылы болып сезіледі. Әсіресе Сергей ағайдың әзілшіл жайдары мінезі, қазақуар әңгімелері сондай көңілін көтеріп тастайды. Ғазиз де жексенбі күні өзінің сол қаладағы ағайының үйіне кетеді. Бұл күн корпус балаларының асыға күтер мейрамы болатын. Жаңа жыл қарсаңындағы демалыста Васил ағай езі келіп, Шоқанды үйіне алып кетті. Сергей Сотников бұл демалыста Дабашинскийдің үйінде болуына қарсы болған жоқ. Оның себебі жаңа жыл қарсаңында Шыңғыс қалаға келіп қайтамын деп хат жазған болатын. Шыңғыстың анадағы айтуы бойынша тез келмеуінде есебі болды. Қалаға, корпус тұрмысына еті үйренгенше көзіне көрінсем, қайтамын деп балалық істер. Мектебіне, балаларға да әбден бойы үйренсін деп, әдейі кешігіп келді. Және Дабашинский мен Сотниковке хат жазып, Шоқан жайын үнемі сұрастырып, жатақхана тұрмысына Шоқанның бойы үйренгенін де осы жаңа жыл қарсаңында білді. Бұл келісінде ол қаланы жатырқап тұрған қыр баласын көруге келген жоқ, корпустың оқушысын көруге келді. Шоқан Дабашинскийдің үйіне келгенде, атекесі Бейсен екеуі алдынан шықты. Шыңғыстың құштарлана сүйіп, қыса бауырына басқан жылы құшағынан босаған Шоқан тура барып Бейсенді өзі құшақтай алды. Бейсен де Шоқанды көтере құшақтап: «Әжең, апаң, Жақып, Әлібай — бәрі сәлем айтты», — деді.

— Мысық ше? — деді Шоқан жұлып алғандай.

— Мысықты көргенім жоқ, — деп Бейсен жай елеусіз жауап берді. Бейсеннің «Мысықты көргенім жоқ» дегені Шоқанға сондай ауыр тиді. Неге ауыр тиді? Себебі не? Оны Шоқан ажыратып қорытынды ойламады. Қораның ішінде үш бірдей жарау аттар омыраулары қырауытып, бүгіліп тұр. Күймелеген жеңіл шананың жетегін Бейсен қаңтара көтеріп тастапты. Анадағы әкесі мен Бейсен кетіп қалған күнгі таңертеңгілік көңілсіздік жаңа ғана орнына келгендей Шоқан тура аттардың қасына барып біраз тұрды. Шеткері тұрған кер аттың жалынан ұстап, омырауынан сипады.

— Малмен үйреніп өскен ауыл баласы, қараңыз, малын сағынып қалған. Біздің үйдің ішімен сәлемдескен де жоқ. Барып атына сәлем берді, — деп Басил ағай анадай жерде тұрып әзілдеді.

— Иә, иә, ол солай, оның ауылдан келгеніне көп болған жоқ қой, сағынады ғой. Ауылда да атты жақсы көретін, — деп Шыңғыс Дабашинскийдің өзін қоштады. Шоқан бірнеше күндей әкесімен бірге болып, шанамен Ертіс бойына шығып серуен де жасады. Жатақхана, мектеп ішінің өмірі бұйықтырып қалған Шоқан, сонау кең даласына шыққандай еркін жүріп, біраз сейіл құрды. Қысқы жаңа жыл демалысы аяқталып, Шоқан қайта барып жатақ үйіне орналасты. Шыңғыс та баласын апарып салып қайтып кетті. Шоқанның аз уақытта қала, жатақхана тұрмысына бойы үйреніп, аздап та болса орысша тілге жаттыға бастағаны Шыңғысқа үлкен қуаныш болды.

— Шоқан Уәлиханов, сен мұнда неге томсарып отырсың? — деді корпус дәрігері Василий Матвеевич. Шоқан қапылыста қасына келіп, шұғылынан сұрақ қойған үлкен кісіден ұяла орнынан тұрып, алдымен әдеппен сәлем берді.

— Кешірім етіңіз, сіздің келгеніңізді байқамай қалдым.

— Оқасы жоқ. Рақмет, қыран балапаны, — деді Кошелевский. — Сен еркін өскен сахара баласысың. Сонау кең далаңды, ауылыңды сағынып отырсың, ә? Түсінемін. Сен мына қалада торға түскен сұңқардың балапаны тәріздісің. Сенің жаның сонау көгерген алыс қырға талпынады. Шіркін, еркіндік қиял қандай әдемі, — деп дәрігер Шоқанның өзіне түсініксіз ой толқынын қозғап жіберді.

— Иә, Василий Матвеевич, дәл айтасыз. Сонау көгеріп мұнартқан далада менің ауылым — елім бар. Қазір біздің ауыл қандай қызықты. Малы төлдеген, өмір думаны сонда ғой. Жаңа сіз сұңқар құсты айттыңыз. Осы көктемде менің әкем қаршыға салады. Ой шіркін, қыран қаршығаның қаз ілгені қандай қызық, — деп Шоқан аса бір өңіне келіп, насаттанып кетті.

— Иә, иә, — деді ойлана дем алып Кошелевский. — Дала баласы, түз қыраны еркіндікті, кең даланы қайда болсын көксемей тұра ма. Ұшқыр қиялды, ер көкірек дала сұңқары, — деді ақырын күбірлеп.

— Қымбатты Уәлиханов, ауылыңды қимай оқудан қалып қойма! — деді.

— Келуіме, кешікпеуіме сеніңіз, — деді Шоқан ширақ жауап қататын әдетімен. Шоқан ауылға келгенде, жайлауға көтерілер өлке бойына көшіп қонған ел басын қоса, жаз қызығына кірісе бастаған еді. Алдынан жүгіріп шыққан тентек Жақып, Әлібай, тағы бірнеше балаларға Шоқан арбадан түсіп құшақтасып амандасты. Алдынан құшақ жая күткен апасы:

— Келші, Шоқаным, келші, құлыным, — деген сөзді даусы дірілдеп, көзіне жас алып айтты. Апасының көз жасын көрген Шоқан өзі де анасының құшағына кіре қатты құшақтады. Үйге кіріп аз дем алғаннан кейін:

— Әжеңе бар, сәлем бер. Атекең де ертеңдер келіп қалар, ел арасындағы бір жұмысқа шақырып кеткен, — деп апасы Шоқанды әжесіне жұмсады. Өзі де әжесіне баруға құмар бала, ерттеп қойған былтырғы нағашы аулынан келген боз жорғаға мінді. Жақып, Әлібай бірге жүрді. Ауыл аралары мал жайымен біраз алшақтай қонған еді. Екі орта белес-белес жазық болатын. Ауылдан шыға бере-ақ Жақып:

— Ал кеттік, Шоқан, — деп жарап алған ұшқыр қарагер құнанмен жүгірте жөнеле беріп, Шоқанның боз жорғасын сауырынан қамшымен сипай соғып өтті. Семізден жаңа ұсталып мінілген боз жорға қамшы тиісімен Шоқанды ала жөнелді. Әлібай да құла төбел құнанымен бұлардан қалмай тұра шапты. Жақыпты желіктіріп ым қағып жіберген Жәпекбай өзі де қиқуды салып бірге жүгіртіп келеді. Ә, дегенде құйындай ұшып жөнелген Жақыптың қарагер құнаны бір белестен асып, келесі қайқаңға көтерілгенде тырбақтап жайыла берді. Алғашқыда тығыла тұтқырлау жүгірген боз жорға тоқтығынан көп шаппай, өзінің жатық жорғасымен сыдыртты. Алға шыққан бетінде басқа-көзге төпелей құнанын барлықтырып алған Жақып Әлібайдың құла төбел құнанынан да қалып, тепкілеп келді. Астындағы жарау жирен биенің басын тартып Жәпекбай Жақыптың құнанын тақымға салып тартып, ұрандап даланы басына көтерді. Жәпекбай мен Жақыптың даңғойлығына Шоқан қарық болып:

— Е, екі даңғой, біріңді бірің сүйреп жығылғанша мүдірмеңдер, — деп боз жорғасымен сыдыртып жүре берді. Алдыңғы қабақтың астында отырған ханым аулының қарасы көріне бастағанда аттарының басын іркіп, балалар жай жүріске салды.

— Мен сені үйдегі балалардың үлкені болып есейген екен десем, есерлігің елегізе түскен екен, — деп Шоқан әлгінде ғана сағынып көрген інісіне, байсалды, мектеп көрген баланың сөзін айтты. Жақып Шоқанға сөз қайырған жоқ. Шоқанның корпус формасын кигенін алғаш көрген Жәпекбай көз алмай біресе фуражкесіне, біресе кемзал-шалбарына қарап әуестеніп келеді.

— Мен сенімен оқуға барам, маған да мынадай киім бере ме? — деді Жақып атының басын жайлана тартып, ақырын жорғалатқан Шоқанға жете беріп.

— Жынданбай дұрыстап оқысаң, саған да береді. Жақып «жынданбай дұрыстап оқысаң» деген Шоқан өзіне жасаңсып, көзін жыпылықтатып тоқталып қалды. Бағанадан үндемей келе жатқан Әлібай:

— Шоқан, онда қазақ балалары бар ма? — деді.

— Қазақ балалары жоқ. Ноғай баласы бар.

— Ана молдекеңнің туысқандары ма? — деп Әлібай өзі білетін ноғай молданы айтты. Шоқан күліп:

— Саған ноғай болсақ-ақ біздің молданың туысы болады ғой дейсің бе? Ноғай көп қой.

— Ноғайлар көп бола ма? Мына біздің молдекең жалғыз ғой, — деп Әлібай әлі де дүниетануға шорқақтығын көрсетті. Бұл кезде балалар әже аулына да келіп жеткен еді. Ханым үйіне таяна бергенде алдынан шыққан Қанғожа ағасы:

— Шоқанжан, келіп қалдың ба? Аман-саумысың, — деп Шоқанның сәлемін алып, ханым үйіне ертіп кірді.

— Құлыным,. Шоқаным, қызығым, — деген Айғаным өзі елжіреген бір үлкен үнмен айтылды. Әжесінің бауырына кіре Шоқан да мауқын баса біраз отырып қалды. Тентек Жақып та келіп әжесіне сәлемдесіп, маңдайынан иіскетті. Үйіне түсе салып сәлем беруге шауып келген Шоқанға Айғаным аналық үлкен ықыласын айтып, аса разы болды.

— Аға, қыстай сіздің қобызыңыздың үнін сағындым, — доп Шоқан Қанғожа ағасына күй тартқызып, кешке тұрым ауылдарына қайтты. Қанғожа өзі де ағасының аулына келді. Шоқанның тұңғыш қала қыстап оқудан оралған күні аса бір қызықты болды. Ауылды сағынған, ауыл ойынын сағынған Шоқан таң атқанша ұйықтамай Әлібай, Жақып, Мұқандармен ойын салды. «Ақсүйек», «Қара бие», «Тоқтышақ» ойындарының бәрін де ойнады. Ат қызығы, ауыл қызығының бірінен біріне алданып Шоқан қаладан әдейі ала келген добын да кітап жәшігінің ішінен біразға дейін алмай ұмытып кетті. Атекесі келгеннен і ейін аға сұлтан ауылы келген-кеткен кісімен абыр-сабыры көбейіп, ойынға да орын болмай қалды. Шоқан бір әредікте Мысықты есіне түсіріп, Бейсеннен:

— Бейсен аға, Мысықтың үйі қайда? — деп сұрады.

— Олардың ауылдары атамдармен бірге емес пе?

— Жоқ, ол атаңдарға қарашы, малшы, күзетші болып отырған ғой, — деп Бейсен жай үйреншікті елеусіз етіп айта салды. «Қарашы, күзетші, малшы» деген сөздер жайына Шоқан ойлана қарап, әкесінің ауылында мал бағып, бие сауып, жылқы бағып, үй жұмысын істеп жүрген толып жатқан адамдарды көз алдына келтірді. Олар жалаң аяқ жар кешіп жұмыс істейді. Әуе айналып жерге түсетін ыстықта ана Жұлдызбай ерні тобарсып қой бағады. Майбас бие сауады. Сол қымыздан өз бетімен бір аяқ құйып ішпейді. Ана Жайлыбек, Жазықбайлар жазы, қысы жылқы бағады. Бірақ малға да ие емес, бастарына да еркі жоқ. Ол неге олай?.. Былтыр күзде қалаға жүрерде Шоқан Мысықпен қоштасқанда, жыламсыраған Мысықтың ойлы аяныш ұшқынын көрсетіп тұрған жанарын бүгін көз алдына келтірді. Шоқанның ауыл балаларына қаладан ала келген бір жаңалығы резеңке допты ұрып ойнау болды. Алдымен ол басқаларға қаладан көрген тәртібімен допты ойнауды үйретті. Әсіресе оларға қиын тигені таяқпен ұрған допты қағып алу және қашқан баланы доппен кездеп қалу қиын болды. Біраздан кейін бәрі де жаттығып, допты маңайласа қағып алады. Бірақ ұзаққа барған жоқ, жалғыз резеңке доп Мұқанның шоқпарбас таяқпен қатты ұрғанынан жарылып, ойынға жарамай қалды. Шоқан бұл жазда ара-тұра болмаса әкесінің қасына көп ілескен жоқ. Оның бір себебі әкесі осы жазда үйде отырмады. Ел арасында дау-шар және қалаға да шақырылып ылғи түзде болды. Шоқанға бұл жазда кездескен бір көңілсіз жай, Шеген аулының жылқышыларының егіншілерге істеген өрескел бір үстемдігі болды. Ауыл жайлаудан қайта көшіп күзекке бет алды. Жайлаудан алыстай қонып, мал өрісінің жайымен қоныс іргесін кең сала отырған төре ауылдары Соналы өзенінің бойына қанаттаса қонды. Бұл өлкенің иесі кім екенін, оған жайлаудан қайтқан елдің неге жабыла қонып жеп кететінін Шоқан бұрын ойлап көрмеген. Соналы өлкесі онша кең де көлемді сала емес, жері адырлау қалың бұйраттың ортасынан агатын шағын өзен-сымақ. Осы өзенге сағалай салынған анда-санда жалғыз-жарым қора көрінді. Шыңғыс аулының жылқысымен қанаттаса Шеген аулының жылқысы да осы өлкеге қаптай құлады. Қалың жылқылардың алдынан шығып, айқай салып, екі атты кісі қырға қарай жылқыны қуа бастады. Мұны көрген жылқышылар да айқайлап тұра шапты. Шоқан да солармен ілесе жүгіріп келеді. Жылқышылар келе:

— Неге қайырасың жылқының бетін?! — деп ақырды.

— Неге қайырмаймын, шабындығымды жапырып, аз ғана егінімізді таптап, бұл қай қорлықтарың, — деп аласа бойлы, орта жастағы адам өршелене айқайлады. Жазықбай жылқышы:

— Көзіңді ашып қара, кімнің малының алдынан шығып тұрғаныңды білемісің. Хан қосына қай сорың түртіп қолыңды көтертті. Өшір үніңді. Тоқтат ана жынды ініңді. Жоны қышымаса, қысқартсын, — деп зілденді.

— Хан қосы болса, қарашысын қанға бояп өрістей ме? Құдайдың жері жетпегендей біздің жан сақтап отырған жаялықтай шабынды, уысты құлақ егінімізді таптай ма! — деп даусы бәсеңдеп жалынышты сөйлегендей болды. Сонша болмады, Шеген жылқысының қалың тобын дүркірете, өзен бойынан үркіте айдаған жер қорушыға екі жылқышы жабылып айқай-шу шықты. Мына жер .қорушы да айқай сала солай қарай шапты. Жазықбай да, басқа жылқышылар да, Шоқан да солай шауып келеді. Бұлар келгенде жер қорушы жігіттің басынан қан ағып, үстіндегі көйлегі өрім-өрім болып аттан түсіп отыр екен. Әлгіндегі сақалды кісі:

— Уа, төре ауылының ұрда жық малшылары, шалғынымды жапырып, егінімді таптап, қорлағаныңмен қоймай, өзімізді қанға боядыңдар ма? Сеңдерге де тыйым айтар ұлық бар шығар. Кісі өлімі керек болмаса, мына малдарыңды өзен бойынан шығарыңдар. Қазір біреуіңнің қаныңды ішем, не өз қанымды төгем, — деп Шегеннің жылқышыларына тұра ұмтылып еді, олар тайсалмай:

— Мына төбеттің де жоны қышыған екен, — деп қамшы сілтей бергенде, Шоқан ілгері ұмтылып:

— Тоқтаңдар, не деген сотқарлық, адамшылық емес қой, — деп ара түсті. Шоқанның даусын естіген жер қорушы:

— Шырағым, төре бала, әкеңе арыз айтқанда куә бол. Мына қодар құлдардың бізге істейтіні осы, әттең, аға сұлтанның өзі таяуда емес, — деп Шоқан өзін арқаланып, жылқыны өлкеден айдай бастады. Шоқанның жаңағы өзі жылқышылардың бәріне де тыйым салғандай болды. Олар ожарланған өктемдігін қойып, жылқыны өзен шалғынынан қабаққа серпіп, қонатын жерге беттетті. Таяқ жеп, қанға қанға боялған жігіт атына мініп, өлбірейіп өзен бойына тартты. Мынау қандай өктемдік дегендей Шоқан жалтаңдай, әлгі жігітті аяп қарай берді. Өлкені қабақтай ел жайланып қонғаннан кейін кешке жақын Шыңғыс бір жақтан аулына келді. Кешкі салқынмен ойынға шыққан Шоқан, тобылғыдан садақ иіп алып торғай атып жүрген Жақып пен Мұқанға жолықты. Ол кезде Әлібай Мұқан мен Жақыптың қолындағысын көре салып, таяудағы сайдан тобылғы жұлып алып келе жатыр еді.

— Мына тобылғыдан істеген садақ арқар атуға да жарайды, — деп Жақыптарға балғындау тобылғыны көрсетті. Сол тобылғыны Шоқан қолына алып көріп тұрғанда, Жақып жүгіріп келіп алып кеп қашты. Әлібай қуайын деп еді, Мұқан оны ұстай алды.

— Әй, жынды, тоқта! — деп айқайлады Шоқан. Жақып оған бөгелместен тура үйге қарай жөнелді. Шоқан үнсіз тұрып қалды. Оның інісіне ыза болып қалғанын байқаған Әлібай:

— Мына тобылғым одан да мықты, — деп тағы бір балғын тобылғыны қолына алды. Қолындағысын тартып алады, қарсылық етер қайрат жоқ. Бағанағы көргені әлі ойында сақталып қалған Шоқан, балалардың қасынан бөлініп ауылға келді. Әлгінде өзін еркелетіп, қасына отырғызып мейірбандық еткен әкесінің қасына қайта келіп, қабағы түсіңкі бір оймен:

— Атеке, — деді.

— Ә-ә, Шоқанжан, — деп Шыңғыс баласына бұрылды.

— Бүтін бар ғой, біз жылқы айдап келе жатқанда, атам ауылының жылқышылары бір жер қорушыны жаман сабады, басын қанатты, — деді.

— Ол кім, кім? — деп Шыңғыс дыбырлаңқырап Шоқаннан талдап сұрай бастап еді, ол:

— Атеке, Жазықбай ағадан сұраңыз, айтады, — деді. Шыңғыс шақыртып алып, Жазықбайдан бәрін ұғынды, Бейсенге:

— Сен барып ана егін иесін ертіп кел. Және бір жігіт жіберіп, Шегеннің жылқышыларын осында шақырт. Біздің абыройымызға ит қосатын осылар. Ана нашарлардың шаруасын бүлдірген ғой, — деп бұйырды. Аға сұлтан айтты, бөгет бар ма. Біразда жері иесі екі кедей, шеткі бір қарашы үйге түсіп, орда үйіне көздерін тігіп отырды. Шегеннің жылқышылары шақыра барған жігіт көп кешігіп оралды. Жылқышыларын аулына қалдырып, Шегеннің өзі келді. Шегенге Шыңғыс түрегеліп сәлем беріп, құрмет көрсетті. Шоқан да әкесінің қасында бірге болып, әдеттегі сәлемін беріп, ата қолын алды.

— Аға сұлтан шақыртты деген соң келдік. Сен алдымен әкімшілігіңді бізден бастайын дедің бе? — деген өзін Шеген ентіге, долдана өйледі.

— Шеке аға, ашуыңызды басыңыз, мен сізді шақыртқаным жоқ еді, ана содырлы жылқышыңды шақыртып едім. Сіздің жылықыны бақтым деп олар қағусыз қан төге бере ме, — деп Шыңғыс та ағасының алдын орай, адамын кінәлай сөйледі.

— Кімнің қанын төгіпті. Немене, менің жылқым жердің үстімен жүрмей, ұшып өтпек пе қонатын жерге. Қырық күн шілдеде жер қорып желігіп жүрген иттердің өзімен мені жазаламақсың ба? Менің жылқышымды жазғырғаның, мені жазғырғаның емес пе... — деп Шеген әлгіден гөрі де көтеріле салмақ сала сөйледі.

— Біз тентекті тыямыз, патша әмірін орындаймыз дейміз. Сіздер тентекке қорғаныш болып, ара түсіп ағалық сатасыздар. Жарайды, қойдық, — деп Шыңғыс ағасының өңіне екпелі пішінмен қарады.

— Шақыртқаның осы болса, мен кеттім, — деп Шеген ызғарлана үйден шыға жөнелді.

— Кісі өз қолын өзі кесе алмайды екен. Жаңағы кісіге не айтармыз. Әлгі егіншілер қайда, шақыр, — деп Бейсенге Шыңғыс бұйрық етті.

— Ол кісілер ана қойшының үйінде отыр, қазір шақырайын, — деп Бейсен лып етіп барып екі егіншіні ертіп келді. «Алдияр аға, сұлтандап» қорғана басып әрең кірген екі мүсәпір босаға жаққа отыра кетті.

— Сіздер именбеңіздер, мына Шоқанжан сіздерге жаны ашып, Шекең жылқышыларының тентектігін айтқан соң шақыртып едім. Шекең өзі келіп, сіздер түтілі бізге ағалығын істеп кетті. Қазақта бір қағида бар ғой, аға алдынан шықпайтын. Ол кісінің арыны тоқтағанша, айыбын біз тартамыз. Артынан сабасына түседі ғой, бірақ сендер күйзелмей аттаныңдар. Егіндеріңіз көп бүлінді ме? — деп Шыңғыс жылы да жұмсақ сөйледі.

— Егін бүлінді, бар күн көреміз деп отырған уысты құлақ еді. Өзі де осындай бір апатқа бола өссе керек, аса бітік шығып, қуанып жүр едік. Ең аз болғанда бір қырық-елу пұт астық алармыз деп ойлаушы едік, алдияр, — деп сақалды кісі көзінің жасын қолымен сүрткендей болды.

— Сіз жасымаңыз, егініңіздің шығынын мен өзім берейін. Шоқанжанның мейірімінен садаға кетсін. Бейсен, мына кісілерге сауыншыға айтып бір бұзаулы сиыр бергіз. Ана жігітке бір тай беріңдер, ат қылып мінсін. Сонда Шеген жылқышыларымен не айтар екен, — деп Шыңғыс долдана тоқтады.

— Алдияр тақсыр, мәртебеңіз өсе берсін. Төре балаңыздың әмісе жолы болсын, тәңірісі пана болсын, — деп үлкен жер қорушы қолын жайып, батасын берді.

— Мен аты-жөніңді де сұрамаппын, өзің мына Уақсың ғой, — деді Шыңғыс.

— Иә, алдияр, дәл тауып отырсыз, осы жердегі аз ғана Уақ боламыз. Атым — Мүсәпір, інімнің аты — Мұсағұл, — деп жөнін айтты.

— Ал енді, Бейсенмен барып айтқан малды алыңыз, — деген Шыңғыс бұйрығын алып, Мүсәпір алғысын айта ордадан шықты.

— Бүгін кешке алтыбақан, әткеншек теуіп ойнаймыз, соны құратын аспапты — бақан, арқандарды әзірлеңдер, — деп тапсырды. Өзі Қанипаға айтып Әлібайдың қолына екі мықты арқан және екі бақан алып берді. Ел орынға отыра екі ауылдың аралығынан алтыбақан әткеншек құрған балалар шуылы күзек даласының кең алқабына жаңғырыға сыңғырлап кетіп жатты. Іңірде туған ай сәулесі де жер бетіне көгілдір аспаннан жарығын мол жайып, аса көңілдендіріп жіберді. Тек балалар ғана емес, әткеншек басына қыз, келіншектер де, жас өспірім бозбалалар да жиналды. Ауыл арасындағы шілдехана, қынаменде қызықтарында әйел жағынан ойын бастап өлең айтатын Бәтіш бүгін алтыбақан басына бірнеше жас қыздарды ертіп келді. Келе әндетіп:

— Ал әткеншек дайын болды. Кәні, кім отырады? — деп алтыбақанды құрған ересек жігіттер айқай салды.

— Алдымен Шоқанжан отырсын, бүгін әдейі ойнаймын деп құрғызған сол, — деді Жәпекбай. — Кәні, отыр мына жағына, — деп, ол бір басына Шоқанды отырғызып, екінші жағына Бәтішті отырғызды.

— Өркенің өскір, Шоқанжан-ай, көптен бері үлкендерден бата алмай жүрген ойынымызды бастап бердің-ау, — деп Бәтіш барынша ашық көңілді мінезімен сауықты ажарлай түсті. Шоқан аса бір ықыласпен қызықтап, таң ата келіп төсегіне жатты. Ертеңіне Шоқан әжесіне барып қош айтысты. Шоқанжаным, жолың болсын. Кеше осында ауыл адамдары айтып келді, ана тентек атаңның шығынын әкеңе төлетіп Уақтың бір нашарларына болысыпсың. Оның жарайды. Шеген ит көзіме көрінбей отыр, жазасын тарттырармын. Оның қазан бұзар қылығы өзге түгіл саған да ерсі болды-ау,- деп Айғаным аз ойланып отырып, — әрқашан әділдік жағында болғайсың, — деді. Шоқан үнсіз тыңдап, әже ықыласына бас иді. Келер күні Шоқанды қалаға жүргізді. Бұл жолы Тақырбас Атығайұлы алып жүрді. Бейсеннен жасы көп кіші, өте бір сергек, әңгімешіл жігіт еді. Бейсенді Шыңғыс бір жүріске дайындалып қасына ертетін болғандықтан Шоқанға Тақырбасты өзі қосты. Тақырбаспен бұрын сырлас болмаған Шоқан алғашқы күні біраз жай тілдесіп отырды. Бейсенге үйір болып қалғандықтан ба, Тақырбасқа аса ашыла қоймады. Ауылдан шыққан күні Тақырбас аттарды аса қыстамай, жайырақ жүріп суытты. Ертеңіне қонған ауылдан шығып жолға түсе бере, ортадағы ақ кекіл қарагерге делбе қағып, оң жақтағы қарынсау, қырсау қарагерді қамшымен қабырғадан шықпытып жіберіп:

— Уақтың май құйрық старшыны құсап қыртыңдамай желсеңші, — деді. Тақырбастың мына сөзін естігенде Шоқан жымиып:

— Тақа, сіз әлгі бір аласа бойлы, қалың қара сақалды, семіз кісіні айтасыз ба ? — деді. Иә, мына қырсау қарагер тап сол сияқты, ылғи постромкені іркіп, аяғын баспайды.

— Шоқан дәл оқу басталғанша, Васил ағайдың үйінде болды. Тақырбас қаладан керек-жарағын алып тапсырылған жұмыстарын орындап, қайтып кетті.

— Лена Протоков, жәшігінде кәмпит көп, дүниеқор, ши мойын, — деп мазақтады. Бұл балалар арасына жайылып кетті. Протоков Шоқанмен төбелеспек болып еді, бірақ басқалар ара түсіп, оны шетқақпай қылды. Класс жетекшісі тексеріп, Протоковтың қобдиынан бірнеше баланың қарындаш, қаламы табылып, ол масқара болды. Мұнан кейін Протоковты старосталықтан түсіріп, Шоқан белгіленді. Протоков жыл аяғы болмай-ақ оқудан шығып кетті. Шоқан старосталыққа белгіленгеннен кейін біраз уақыт өткенде бір күні рота балаларының біреуі Шоқандардың класындағы бір баланы ұрып кетіпті. Ол жылап класс старостасы Шоқанға келді. Рота балаларының үстемдігін көтермейтін Шоқан сол кезде келе қалған, жатақ үйдің тәртібін қарап жүретін офицерге айтты. Офицер Шоқанның өзіне зекіп, «офицерлердің балалары тәртіпті, сендер өздерің тәртіпсізсіңдер», — деп таяқ жеген баланың өзін жазалап, түскі тамаққа жібермей қойды. Шынында да, Шоқандардың класында тентектік, андай-мұндай тәртіпсіздік бар болатын. Бірақ мына баланың бұл жолғы көрген зорлығы рота балаларының үстемдік етуінен болған еді. Соған ыза болған Шоқан: « Мына жирен қоразға арыз айтқаннан да, артына топырақ шашу керек еді», — деген. Шоқанның мына сөзін естіген балалар ду күліп, «тамаша теңеу, өзі бір шіп-шикіл сары екен» десіп мәз болды. Кейде бірін-бірі «жирен қораз құсап қоқайма» деп ажуалайтын. Бір күні сабақтан қайтып тамақтарын ішіп, жатақ үйде балалар шуласып отырғанда, сырттан атой болды. Мұндай атой тәртіпкер офицер келе жатқанда болатын. Шоқандардың бөлмесіндегі балалар жым-жырт бола қалды. Сонша болмады кезекші тәртіпкер жирен офицер бөлмеге кіріп келді. Анадағы серіктерін орынсыз жазалағаннан бері өшігіп қалған балалар біріне бірі ым қағып, офицердің көзін тасалай беріп қораз болып қоқырайып, сыр бермей тынышталған болды. Балалар монтиып өз бөлмелерінде тәп-тәртіпті бола қалысты. Офицер кейбір ұқыпсыз балалардың төсек орнын көріп, жөндеңдер дегеннен басқа өрескел мін таппай шығып кетті. Офицердің артынан Анатолий деген тентек бала ере барып, есікті жауып, бер жағынан жұдырықпен періп-періп жіберді. Ол жүгіріп келіп орнына отыра бергенде, есік ашылып, офицер үйге қайта кіріп:

— Менің артымнан есікті ұрған кім? — деп тепсінді.

— Жоқ, тақсыр, біз көргеніміз жоқ. Ондай дыбыс естімедік.

— Тентектікті кім істесе сол айтуы керек. Мен өзім көргенім жоқ, — деп қайыспаған. Басқа балалар да Шоқанның осы сөзін айтып сыр бермеген. Ал Анатолийдің тентектікке қолы барғанымен, істегенін мойнына алуға батылы бармады. Балалар бірнеше жексембіде үйлеріне бара алмай зарығып кейбір балалар «айтамыз» дегенде:

— Батылы барса, өзі айтып, жолдастарын жазадан құтқарсын. Егер оған батылы бармаса, біз ондай қорқаққа куә болмаймыз, — деп Шоқан балаларға айтқызбады. Сонан қыс ортасы ауған кезде Ждан-Пушкин балалардан қажығандық таба алмады. Ақыры жазалау бұйрығын өзгертіп, Шоқандардың класы ел қатарлы демалыс алды. Бірақ Анатолийға балалардың арасында «қорқақ» деген ат тағылды. Балалар оны Анатолий деген атымен атамай «қорқақ» деп шақыратын болды. Ол осы атқа намыстанып, келер жылы оқуға келмей қойды.

— Мен қазақ елінің ауыз әдебиеті жайынан Костылецкийден естігенім бар. Бұл халық сондай қиялы қанатты халық көрінеді ғой, — деді Померанцев.

— Мен сізге бір кішкене қазақ баласының өнерін көрсетейін, — деп Сергей Померанцевқа Шоқаннан алған Мысықтың балшықтан жасаған түйесінің мүсінін көрсетті.

— Мынаны жасаған қай жастағы адам? — деген Померанцевтің сұрағына:

— Ол кішкене бала. Өзі бір кедей жалшының баласы екен, — деп Сотников Мысық жайындағы естігенін айтып берді.

— Мына баланы, шіркін, ана интернатқа әкеліп берер ме еді. Мынау мүсінші болатын бала ғой, — деген сөз Померанцевтің аузынан шыққанда, Шоқан:

— Ол қандай интернат? — деп мұғалімінен әдеппен сұрады.

— Ол қазыналық мектеп, онда өз бетімен оқуға қаржысы жоқ кедейлердің балалары оқиды. Барлық өнерге үйретеді. Бір жағынан жұмыс істейді, бір жағынан оқу оқиды, қандай өнерге білімі бар, соны үйренеді, — деп Померанцев толық түсінік айтты.

— Ол мектепке Мысықты ала ма? — деп сұрады Шоқан тағы да мұғалімінен.

— Оған Шыңғыс Уәлиханович сияқты беделді адам ұсынса алады. Ал жай балаларды ала бермейді.

— Сіз ол мектептің бастығын білесіз бе? — деген Шоқан сұрағына, Померанцевтан бұрын Сергей:

— Сол мектепте де бұл кісі сабақ береді, — деді.

— Онда мен жазда елге барғанда Мысықты алып келем, оны сол мектепке сіз алғызасыз ба? — деп Шоқан аса қуана да, асыға да тілек айтты.

— Егер Шыңғыс Уәлиханович қатынас жазып өтінсе, алдыруға болады, — деді Померанцев алдыңғы өзін қайталап, Шоқан қуанып кетті. Шоқанның бұл қыстағы бір ренжіген жайы Сергей ағайдың Омбы қаласынан еріксіз түрде жер ауып кеткені болды. Оның не себепті жер ауғанын Шоқан талдап білген жоқ-ты. Жалғыз-ақ Сергей ағай көптен көрінбей жүріп бір демалыс күні корпус үйіне келіп, Шоқанды сұрап алып үйіне апарған. Сол күні Сергей ағайдың үйінде Померанцев та болды. Сергей Сотников Померанцевқа Шоқанды айрықша тапсырып:

— Мен бұл қаладан кететін болдым. Мына Шоқанды үйіңе апарып, демалыстарда бойын сергіт, жақсы кітаптар тауып бер. Қалғанын өздерің ұғыныса жатарсыңдар, — деген. Сергей ағайдың осы өзі Померанцев пен Шоқан арасына достық ілгегін қадағандай болды. Содан былай Померанцев Шоқанды демалыстарда үйіне алып барады. Шоқаннан ауыл жайларын сұрап, сурет салу жайынан ұғыныстар беретін болды. Әсіресе, өзінің үйіндегі көрнекті суретшілердің шығармаларын көрсетіп, көптеген түсініктер айтып отырды. Бір күні Померанцев Сергей Сотников туралы сөз қозғап, одан хат алғанын айтты. «Ол мұндағы жолдастарын қатты өгейсиді. Саған сәлем айтыпты. Сергейдің өзі де тентек қой. Ол өшіккен, жек көрген адамына тура мылтық атып, қол жұмсайды. Мынау уақыт оны көтере ме», — деді. Сотниковтың қандай қылмыспен Омбыдан айдалғанын білмейтін Шоқан Померанцевтан Сергей ағайының не себепті жер ауғанын сұрады.

— Сен оны білген жоқ па едің? Онда тыңда. Сотников осындағы бір полковникпен бір жерде ерегісіп қалады. Шені үлкен ұлық Сотниковке жаза бергізеді. Сотников ондайды көтере алмайтын өр мінезді адам. Полковниктен кек алуды ойлап, оны жолда аңдиды. Аңдығанда Сотников өзіне таныс қыр қазағының атын сұрап мініп, оның барлық сыртқы киімін киіп, жуан қамшысын алып тосып тұрады. Полковник жолдастарынан бөлініп пәтер үйіне бұрыла бергенде, аттың бауырынан өткізіп, қамшының астына алады. Полковник айқайлап қашып, оның даусынан көшедегі адамдар көріне бастағанда, Сотников құйғытып жөнеледі. Сонан бұл іс тексеріліп, Сотниковтың істегені мойнына қойылып, сотталған. Ол қазір жазалы адам ретінде жер ауып кеткен, — деді. Шоқан мынаны естігенде, Сергей ағайының мінезіне қайран қалды. Қандай өжеттік деп ойлады.

— Бірақ ол айласыз. Тура қамалға қарсы шабады. Ондайды білдіртпей істеу керек. Қазір өзі жазаға душар болды, — деді өзін аяқтап Померанцев. Сол екінші жылдың өзінде-ақ корпус оқытушылары Шоқанның зерек алғырлығын, алған бетінен қайтпайтын қайсар тапқырлығын қадыр тұтатын болған-ды. Әсіресе Костылецкий деген оқытушы Шоқанға ерекше назар аударды. Оның себебі Костылецкий арабша, парсыша, ол кездегі Азия елдерінің тілінде шығатын әдебиеттерді оқи білетін. Ол қазақ жерлерінде болып, қазақ ертегі, жырларын да жинаған, дала сырынан хабардар адам екен. Кей сабақтарында халықтың ауыз әдебиетіне көшіп, қазақ дастандарының жайын айтып, балаларға түсінік беретін. Ондай сабақ жүргізгендегі Костылецкийдің көмекші серігі Шоқан болады. Шоқанға қазақтың ертегі, жырларын айтқызып, басқа балаларға өзі орысшалап, мазмұндап айтып береді. Бір күнгі сабақта әңгіме «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырына арналып, Шоқанның Арыстан ақыннан естіген түрін айтқызып, Костылецкий өзі де құмарта тыңдады. Бір әредікте:

— Сен Қозы Көрпеш боласың, — деді Шоқанның қасына келіп Костылецкий.

— Ол батыр ғой, — деді Шоқан.

— Несі бар, сен де батыр боласың. Батырлық білекте, күште емес, ойға алғанын орындайтын қайыспас қажырда.

— Шоқан, сен мына кітабыңның біреуін маған бер, менде мұндай кітаптан ештеңе жоқ, — деп Григорий жабыса кетті.

— Жарайды, өле оқығанша, бөле оқылық. Бірақ күтіп ұста, ұятты кісінің кітабы, — деп досына Гогольдің әңгімелерін берді. Ғазиз кітап сұраған жоқ. Ол бір әредікте:

— Менің нағашы ағайым жазда қырғызлар арасына шығып сауда ішли, мен сонымен бірге шығып даланы курәм, абыйыма болышам, — деді.

— Немене, сауданы үйрене алмай қалармын деп асығасың ба? Егер қырға шығып, ауыл көрем десең, жүр менімен, бірге боламыз, — деді Шоқан.

— Абыйым рұхсат итми, мен аның саудасына булышырға кирәк, — деп Ғазиз Шоқанға ергісі келмеді. Достар ол күні Ертіс бойына барды. Қаланы аралады. Кешке жақын қош айтысты.

— Ал, Шоқан төре, атты қазақша айдайын ба, жоқ орысша айдайын ба? — деп Тақырбас паромнан шыға екі қарагерге делбе қақты.

— Қаладан ұзағанша орысшала, ел арасына кіре бергенде қазақшыла, — деп Тақырбастың қылжақ сұрағына Шоқан да әзілмен жауап айтты. Даланы сағынып қалған Шоқан қаладан шығысымен формаларын шешіп, желпіне, жайлана отырды. Тақырбастан жазған хатында Шыңғыс: «Шоқанжан, сен бұл жолы қаладан қайтқанда Құсмұрынға емес, Сырымбетке — әжең ауылының қонысына келесің. Осы көктемде біз де сонда көшіп келдік. Тақырбасқа жүретін жолдың жобасын, қайда түсіп, қайда тоқталуды жазып бердім», — депті. Әкесінің хатын алғаннан бері Шоқан Сырымбет өлкесінің жайын, тауын, көлін көз алдына келтіріп, ой жүгіртуде. Ол бір әредікте:

— Тақа, Сырымбетке біздің ауылдың, орда маңындағы елдің бәрі де келді ме? — деп сұрады.

— Хан аулының өздері ғана көшіп келді. Басқа жергілікті елдер өз қоныстарынан көшкен жоқ.

— Әлібайдың үйі қайда?

— Олар сол Құсмұрында қалды.

— Мұқандікі ше?

— Мұқандікі Сырымбетке көшіп келді. Олардың төре ауылынан басқа туысы бар ма, — деп Тақырбас өзі білген жайын біртіндей айтып отырды. Шоқан Сырымбетке келгенде, төре ауылы бір алқапта түгелге таяу отыр еді. Өйткені, Шыңғыстың Көкшетау округіне аға сұлтан болып тағайындалуына байланысты Сырымбеттегі Айғаным қонысынан жаңа орда үйі салына бастаған. Төре аулының әзір жайлауға көтерілмей бір жерде жиі отыруының түйіні де осы үй салу жұмысына байланысты еді. Қаладан алдырған ұсталар, үй іргесін қалайтын жұмысшылар қызу қимыл үстінде екен. Шоқанды апасы да, әжесі де қыстай көрмей сағынғанымен, есейген оқушы бейнесінде құрметтей қарсы алды. Шоқанның өзі де бұрынғы ойын баласы емес, әрбір жағдайға мән бере қарайтын ой баласы болып алған. Жүріс-тұрысы да қала тәртібіне бейнеленіп есейген. Шоқанға биылғы жазға арнап жеке үй тігіп, өзіне еркімен жатып, кітабын оқитын жағдай жасалған. Оған себеп: Васил ағай мен Гутковскийдің Шыңғысқа Шоқанның оқытушыларға ұнамды ой салған ерекше талабын, алғырлығын мақтана айтуларынан болған. Шоқан қаладан келгеннен кейін Қанғожа ағасының қасында болып, Сырымбет тауының әдемі жаратылысын, айнадай көлдерін, әсем бұлақтарын суретке салды. Сол бір тауды аралап қайтқан бетінде Шоқан қасындағы Тақырбасқа: «Орда үйінің салынып жатқан жеріне бара жүрелік», — деді. Ондайда бір қылжақ өз таба қоятын Тақырбас:

— Жұмысшылар балшық беріп жіберсе, апекеңнің бір қой, бір қос қазысын шығын қыласың ғой, — деді.

— Ол қайдағы кәде ? — деп сұраған Шоқанға:

— Шоқанжан, сен қазақтың кеп ырымын, жол-жобасын біле бермейсің-ау. Мысалы, қырықтықшылар қасына барған балаға бір уыс жүн беріп шешесінен құрт, май алғызады. Құдық қазғандар қасына келген баланың тақиясына құдық суын құйып беріп үйіне жіберіп, қымыз, сары май, ірімшік алдырады. Сол сияқты мына жұмысшылар сені көрген соң, ырым істемей қоймайды. Оларға жас ет, сүр қазы күнде асылып отыр дейсің бе? — деді.

— Жарайды, олай болса барып ырымын алайық, — деп Шоқан тура тартты. Шоқан келгенде күн батуға таянып қалған. Жұмысшылар кешкі тамаққа отырып, үйді-үйінде екен. Бір қара күркенің ішінен көзі шегірейіп Мысық шыға келді. Ә дегенде Шоқан тосырқап қалған қалыпта:

— Өй, сен Мысықпысың? — деді.

— Шоқан, — деп ол ат үстіндегі Шоқанға тұра жүгірді. Шоқан Мысықпен атынан түсіп амандасты.

— Сен бұл жерге қайдан келдің?

— Біз әкеміз екеуміз мына үйді салуға келгеміз.

— Немене, мүсін жасайсың ба?

— Жоқ, мына үй салуға балшық, илеймін, тасимын. Әкем үй қалайды. Былтыр осы жаққа әкемнің ағайындарына көшіп келгеміз. Содан осында едік. Жұмысқа әкем мені де ала келді.

— Сен менің қаладан келгенімді естідің бе?

— Естігенім жоқ. Анада сіздің ауылға барайын, өзіңді сұрайын деп бір ойладым да, тағы бата алмадым.

— Сен менімен бірге қалаға барасың ба? Оқуға түсесің. Суретшілікке үйренесің.

— Әкем жібермейді ғой және қаладан қорқам.

— Қалада саған кім тиеді. Мен де барып оқып жүрмін, ешкім тимейді.

— Шоқан, сен үлкенсің. Өзің бірге боласың ба?

— Бірге болам. Әкеңнен өзім сұрап алам.

— Жарайды, онда барам, — Бұдан әрі олар көп сөйлескен жоқ.

— Ертең өзім келем, ауылға апарам, — деп Шоқан жүріп кетті.

— Ол жәрмеңке нағашым ауылынан алыс па? — деп сұрады Шоқан.

— Онша алыс емес, нағашың ауылының адамдары сол жәрмеңкеге мал апарады. Көп ел бас қосады, — деді Мұсаның қасындағы бір жолдасы.

— Немене, барып көргің келе ме, бір ауылдан келіп, бір ауылдан қалаға оралу көңілсіз де болар. Онда бізбен жүр. Өзім апарып жәрмеңкені, Қарқаралыны көрсетем, — деді Мұса Шоқан ойын қабағынан ұғынып.

— Нағашы аға, атекеме айтыңыз, мен сізбен барамын, — деді Шоқан.

— Мұса мырза жиеніне жер көрсетіп, ел көрсетіп, бір мырзалық істейін деген болар, барсын. Бірақ, шырағым, сабағыңнан кешігіп қалып жүрме, — деп Шыңғыс балдызына әзіл, баласына ескерту айтты.

— Мұстапаның сараңдығын көлденең тарта бердің-ау, өзгеге жол айтпасақ та, өз жобамызды білерміз, — деп Мұса жездесінің сөзіндегі астарды шеше сөйледі. Арада бірнеше күн жүріп, Мұса Қаракөлде отырған өз ауылдарына келді. Шоқанның құрметіне Баян елінің жұртшылығы аз жиналған жоқ. Бәрі де жөнін сұрап, оқып жүрген жайымен танысып, қуаныш етуде. Шоқанның үлкен кісілердің кейбір сұрақтарына толығымен жауап айтып, кейбір жайларда олардың өзі түсінбейтін жайын ажырата айтқанына іштей таңдану да жоқ емес. Әлде сынағысы келді ме екен, жоқ, өзінің аңғырт айтқыш әдеті ме екен, Сәттібай деген Шорман ауылының белгілі қожасы:

— Мырза ауылы қаншалық өзімсінгенімен, ата тегі басқа ғой. Қазақта мақал бар емес пе, «Жиен ел болмайды, желке ас болмайды» деген. Бұрынғылар білмей айтты дейсіз бе, — деді. Қожа сөзін аяқтап, қасындағы бір ақсақалды адамға бұрыла бергенде:

— Қожеке, «Жиен неге ел болмасын, малы болса, желке неге ас болмасын, майы болса» дегені де бар емес пе сол айтқыштардың, — деді Шоқан байыпты қабақпен.

— Қожеке, сіз біздің Шоқанның үстіндегі кемзалына қарап қазақша өзге шорқақ екен деп ойлап қалдыңыз білем. Сірә, сол бала қазақ сөзін аңғарса керек, — деді Мұса Шоқанның тауып айтқан жауабына разы болып. Нағашы аулында біраз күн болып, Мұса жол жабдығын қамдатып, Қоянды жәрмеңкесіне жүретін болды. Мұсамен бірге келген Николай Потанин бір-екі күннен кейін өзінің баратын жұмысына жүріп кетіпті. Салтанатпен жүруді әдеттенген аға сұлтан Мұса Қаракөлден аттанарда ерекше жабдықтатып, жол шатырын тиетіп, бірнеше нөкермен жүрді. Жолдағы елдің сый-құрмет қонағасысына бөленіп, жәрмеңке басына таяна келіп, шатырын тіккізді. Арқа белдеуінің көк майса Балқашты өлкесі айдын шалқар қара сор көлі, Қояндының қой бұйрат жатық белестері Шоқанға жаңа көріністер елесін сездіреді. Әлі көшелі үлкен үйлер салынбаған, ұйымдасқанына бір-екі-ақ жыл болған Қоянды жәрмеңкесі қатарластыра тігілген қазақ үйлер тізбегімен көше тартыпты. Сонау Ақмоланың, Қарқаралының сан сұлулары ақ отауларда қымыз сапырып, қонақ аттандырып, қала кәсібіне кіріскен елестер бар. Бірнеше жерде мал базары бар екен. Мыңғырған қойлар базары бір бөлек. Не саңлақтарды ноқталап әкеліп тұрған дала шаруалары жылқы базарында дуылдатып жүр. Ала тақиялы өзбек саудагерлері, қара хатипа киген ноғай абзилары балаған тізбегін құрып, ұсақ-түйек саудасын жасап жатыр. Кең алапты көлеңкелі кенеп жаппамен шатырлап тастап, неше түрлі заттарды жайып салған орыс байларының шай, қант, кездемелері де телегей теңіз. Мінеки, базар қызығы. Бұл сияқты базар көрінісі Шоқанға алғашқыда думан болып көрінгенімен тез зеріктірді. Ол, тек сонау қатарласа тігілген қазақ үйлерінен күмбірлеген дауыстар, шырқалып айтылған әндер, өлеңдер жағына құлақ қойып, әрбір сарынын аңғартысы келеді. Бірақ олар арнаулы мәжіліс жыршысы емес, қымыз қызуындағы ел арасының мырзасымақтарының шашбауын көтерген мадақшылар тәрізді сезілді.

— Наташы аға, біз Қарқаралы қаласына қашан барамыз? — деді Шоқан екі-үш күн өткеннен кейін.

— Немене, жәрмеңке думаны ұнамады ма, жалықтың ба? — деді Мұса Шоқанға жымия қарап.

— Сауда істемеймін, сатар малым жоқ, ел билігінде қатынасым жоқ, жалықпай қайтемін, — деді Шоқан.

— Иә, Шоқанжан, саған мына дуылдақ көңілсіз-ақ болар. Енді бір күнге шыда. Осында бір Семейден келетін ұлықтың бас қосуын күтіп отырмыз. Сол келісімен округтер шекарасы жайлы сөзді шешіп алып, жүріп кетеміз, — деп Мұса Шоқанға жүріс жайын ұғындырды. Айтқанындай екі күннен кейін Мұса күткен ұлығына жолығып, тосқан мәселесін шешті де, жүруге әзірленді. Ертеңіне Мұса Қарқаралыға жүрді. Бұрынғы жолдастарының үстіне Қарқаралы елінің кісілерінен бірнеше адам ере шықты. Арыстаннан естуінен бері құмартқан Қарқаралы тауының сұлу жаратылысына сүйсіне қарағаны болмаса, Шоқан әлі тау жайынан ешбір әңгіме естіген жоқ. Қарқаралының қаласы да ондай үлкен қала емес екен. Шатын аташ үйлерден бірнеше көше тартқан округ орталығы ғана. Сонау Қоянды басынан Мұсаға еріп шыққан бір бай саудагер ноғай өз үйіне әкеліп түсіріп, барынша құрмет етіп жатыр. Тек сол ноғайдың айтуынан тау үстіндегі «Шайтанды көл» жайындағы аңыз ертегіні естіп, Шоқан соны көруге құмартты. Тауға шығуға бой сақтап Мұса бармады. Басшы алып салт атпен Шоқан, Тақырбас екеуі барып қайтты. Жатық жердегі қаншама көлді көргенімен, мына сияқты тау жотасындағы сыңсыған қарағай алқабына біткен мөлдір көлді көргені жоқ еді. Әсіресе батыс оңтүстігіндегі тұңғиыққа үңіле біткен жартас көл тұңғиығымен сырласып тұрғандай аса бір ерекше жаратылыс сымбаты болып көрінді. Шығыс солтүстік бетіндегі кішкене қуыстағы орысша жазулар, аса ілгеріде жазылмаған. Тек кейбір тақтай тастар бетінде ескіше таңбалар бар. Оларды Шоқан ажыратып тани алған жоқ. Шоқан ойындағы Баян Қарқарасынан белгілі аңыз болған еш нәрсе кездеспеді. Мүмкін, бұл күнде оны білетін кісі де жоқ шығар. Суыт жүріп елге оралған Мұса Шоқанды өзінің пәуескесімен ауылына қайтарды. Бұрын көрмеген біраз жерлерді аралап, бейтаныс елдерді көрген Шоқан өз ауылына бірнеше жаңа ойлармен оралды. Ол ауылға келісімен Қарқаралы тауының, тау басындағы әсем көлдің көрінісінен бірнеше суреттер салды. Бірақ ол суреттері өзіне ұнаған жоқ. Арада бірнеше күн өткендіктен бе, кейбір көрініс елестері көмескіленіп қалыпты. Шоқан келгеннен кейін, ауыл күзек қонысқа келіп қонды. Шоқанның оқуға жүрер кезі де таянған. Өзіне арналып тігілген ақ үйде оңаша жататын әдетімен сәске түс кезінде тұрып, далаға шықты. Ауылдың күндегі өмірі, біреулер келіп, біреулер кетіп жатады. Шоқанның бүгінгі көзіне түскені — бір топ жаяу-жұлба киімді адамдар. Олар күндегі келіп кететін салтанатты жұртқа ұқсамайды. Олардың ешкімнің үйіне кірмей ұйлыға отырысы да өзгеше. Бірақ Шоқан ол топқа айрықша көңіл бөле қойған жоқ. Шоқан тамағын ішіп, әке үйіне сәлем бере кірді. Шыңғыстың қасында отырған қарынсау Ықылас биді көріп сәлем берді. Ықылас белгілі жорғалығына салып:

— О, бәрекелді, «Атадан бала туса игі, ата жолын қуса игі» деген, қандай жақсы айтылған. Шыңғысжан, мына Шоқаныңыз, дәл өзіңнің Омбыда оқығандағы түрің болыпты да қалыпты. Тек өмірлі бол, шырағым, тере бала, біз сияқты шал атаңа сәлем бере жүрсең болғаны, — деп Шоқанға әзін тапсыра өйледі. Ықылас бидің неге осынша жорғалай сөйлегенін Шоқан ажырата қойған жоқ. Ол өзінің белгілі жорғалығы деп ойлады. Қымыз сапырылып, мәжіліс біраз жай өздермен, әзіл қалжыңмен аяқтала бергенінде, Шыңғыс:

— Ықа, сіз бір қарбаластау кезде келіп қалдыңыз. Шоқанжан оқуына жүруіне әзірленіп, соның жол жабдығы дегендей... — деп тоқтала бергенде:

— Иә, хан ие, балақтағы бит басқа өрмелеп, мына бір Уақтың қара сирақ қаныпезерлері тапа тал түсте көліме қолын салып, басынғандық істеп, мезгілсіз атқа мінгізді. Тіпті келе қоямын деген ойым жоқ еді, сіз, әне бір балаларды шақыртты деген соң, қой, «Бет көрсе жүз ұялады» деген, өзім барайын деп келе қалғаным. Атамыз қазақ «істің түйінін шешудегі кемшілік төрешіден болмайды. Айтушы өзі аяқсытып алады» деуші еді ғой. Ана балалар шалалық етіп, өзін жеткізіп айта алмас деп келдім,- деп Ықылас өзін үнсіз тыңдап отырған Шоқан әлгі бір сыртта отырған жалаңаш-жалпы топтың осы өзге байланысты екенін аңғарды.

— Иә, Ықа, тексере көреміз ғой. Қазан бұзар тентектерді бетімен жібермейміз, — деп Шыңғыс езінің баяу ойлы көзімен Ықыласқа қарады. Ықыластың барбиған жалпақ бетінде жағымпаздана мөлтеңдеген көз құбылысында сайрап тұрған сұрқиялық бар еді.

— Онда біз кеңсе үйіне барайық. Әлгі ұры балықшылар сонда әкелінсін, — деп Шыңғыс ишарат білдіргенде-ақ, Бейсен үйден шыта жөнелді. Шыңғыс бастап кеңсе үйіне келген кісілермен Шоқан да бірге келді. Аға сұлтан өзіне арналған орындыққа отырып, іс тексеруге кірісті. Бағанағы топтанып отырған жыртық киімділердің бір-екеуін ғана үйге кіргізді. Қалғандары іркіліп кеңсе сыртында қалып қойды.

— Мына Ықаңды білесің бе? — деп бастады өзін Шыңғыс жаңағы кедейлердің ортасынан келген сиректеу көк бурыл сақалды, арықтау ақ сары кісіге қарап.

— Иә, алдияр, бұл кісіні танымағанда кімді танимыз. Арқамызда қамшысы ойнаса, ауылымызға екі күннің бірінде ақыр заман орнатса, — деп үлкен отты көзі қанталай ширыға сөйледі әлгі адам.

— Қара, көліме басып қонып, бал татыған балығымды жалмауыздай жалмап отырып, — деп Ықылас бетімен кие жөнеліп еді, Шыңғыс:

— Ықа, аз сабыр етіңіз. Ол кісі жауабын айтып болсын, - деді де:

— Сіздің атыңыз кім? — деді.

— Иә, алдияр, менің атым Әбіл болады. Мына Бұқпаның солтүстігіндегі аз ауыл Алшын боламыз, — деп елін де айта кетті.

— Сіздердің біреудің көліне келіп сүзекті салатын қандай еншілестіктеріңіз бар?

— Иә, алдияр, бас кеспек бар, бірақ тіл кеспек жоқ қой. Өзіңіздің алдыңызды көріп, арманымды бір айтсақ деп жүруші едік, бұған қолымыз жетті. Айыпқа бұйырмаңыз, мен өз ауылымның мұңын айтайын.

— Айтыңыз, айтыңыз, — деп Шыңғыс жауап күтіп қозғалып қойды. Шыңғыстың «айтыңыз» деген өзінің өзі көңіліндегі бар есесін алып беретіндей болған Әбіл:

— Тақсыр, өзіңіз рұқсат еттіңіз, ұрыс-жанжалдың неден туғанын түгел айтып көрейін. Мына сіздің оң тізеңізді басып отырған Ықылас бидің аталары, Қарауылдың қара көк қасқа жайсаңы ғой. Біздің атамыз, өзіңізге мәлім, хан панасына келген көп төленгіттің бірі. Бізде ата қоныс, арнаулы жер еншіміз болмайды. Сонан сіздің қасиетті атаңыз Уәлихан төренің рақымы түсіп, Ақсұраң биігіне Ақкөлді қосып белгілеп берген екен. Суы балық, қыры биік біз сияқты жарлы-жақыбайға күнелтер қоныс болыпты. Жазы-қысы Ақкөлдің балығымен жан сақтап жүруші едік. Мына Ықылас би сіз бұйырып берді деп, біздің көлімізді өзімізге билетпей, екі жылдан бері басымызға сырық, малымызға құрық ойнатып, күн көрсетпей қойды. Кедей жұрт, басқа кәсібі жоқ, Ақкөлдің балығына сүзекі салып, ара-тұра балық алушы едік. Осы жуырда екі балықшымызды соққыға жығып, сүзекімізді тартып алып, зорлық етіп отыр. Сізге айтқан арызымызбен шақыртқан соң, шұбай келіп отырмыз. Қызыл қарын жас баланың қамы үшін күйзеліп келіп отырмыз. Ендігі мархабат өзіңізде, — деп Әбіл қарт жыламсырап тоқтады. Шыңғыстың «Сөз тосыңыз» деген тыйымынан кейін тырсиып отырып қалған Ықылас Әбілдің арғы түбінен ала сөйлеген өзіне терісіне сыймай отырған-ды. Сіз не дейсіз дегендей Шыңғыс енді Ықыласқа бұрылды.

— Алдияр аға сұлтан, сіз тыйым салған соң ауыз бағып отырмыз. Мына Алшынның қу жақ даугері менен таты қоныс даулайтын түрі бар ғой, — деп ызғарлана сөз бастады. — Ақсұраң, Ақкөл біздің ата қонысымыз болатын. Сіздің атаңыз Уәлиекең біздің аталарымызға: «Маған аз ғана ауыл Алшынды қайда қаңғыртамыз. Сендерге еншілес етем. Көлдеріңнен балық аулап, күн көрсін», — деп қоңсылыққа берген екен. Сонан біздің маңымызда қарақшы болып отыратын. Кедей көріп көліміздің балығын аулауға бетін қақпай жүретін едік. Кейінгі жылдары өз жерімізді өзімізден қорып, бауыр басып сөз көтерді. Атам баласы өсіп, әлденеше ауыл болды, бәріне де қоныс керек. Енді жөніңді тап дегеніміз рас. Жай айтқанға қаныпезерленіп көнбеген соң, қол жұмсап, сүзекісін балалар алса керек. Әсіресе би Бұзаубақ деген ақсақалға тілдері тигені өтіп кетті, — деп, дау десе, даусы сембейтін қарынсау Ықылас бәрін мөлдіретті де берді.

— Иә, Алшынның ақсақалы, сіздерге атекем біржолата жер белгілеп бермепті ғой. Мына Ықаңдардың атасына еншілес қарашы қылып беріпті. Жер иесі, көл иесі Қарауыл атаңның баласы ғой. Рұқсат етсе, ағайындық етсе, сыйысып отырасыздар. Егер іш тарлық етсе, бұл кісілердің ата қонысына кім зорлық етеді, — деп өзін аяқтады. Алшынның Әбіл қарты жер шұқып, көзінен жас сорғалап отырып қалды. Әбілге ере келген екі-үш кісі де жер болып орындарынан әрең тұрды. Екі жағының өзін де, әке кесімін де тыңдап отырған Шоқан қайта-қайта Әбіл қартқа жалтаңдап қарап, әкесіне наразылана көз тастады. Бірақ әке үкіміне қарсы келудің, көпе-көрнеу Әбілдердің, анау жаяу-жалпылы шұбап келген кедейлердің көріп отырған теңсіздігіне ара түсудің есебін таба алмады. Оның бар ойы «мынау жерсіз.сусыз, қоныссыз кедейлер қайда барып күн көреді, бұларға кім көмектеседі?!» — деу болды. Ол осындай өзі шеше алмаған жұмбақ ойымен сыртқа шықты. Сүйретіліп өздерінің жаяу-жалаңаш тобына барған Әбіл қарт пен жолдастарының сан¬дала басқан аяқ алыстарына Шоқан сырттай бақылап қарап тұрды. Шоқанның қалаға оралар кезі таянған. Анадағы Мысыққа айтқан уәдесі есіне түсті. Шоқан әкесіне сол туралы бұрын да бір айтқанды. Онда Шыңғыс:

— Мысықтың әкесі көнсе, тіпті жақсы болар еді. Ол бала өнерлі, — деп Шоқан ойын қуаттаған. Сол ойын келіп тағы да әкесіне айтты.

— Мен Мысықтың әкесіне шақыртып алып айтқамын. Ол баласын сенімен жіберуге ықтияр болған. Бірақ өзіңе бір әурелік болмай ма. Оны орналастыру керек. Бұрынғыдай Сергей ағайың да жоқ, — деп Шыңғыс аса көңілді бола қоймады.

— Қандай әурелігі болса да, өзім көрем, тек маған өзіңіз қағазын жөндеп, әкесінен сұрап алып беріңіз, — деді Шоқан батылдана сөйлеп.

— Жарайды, Шоқанжан, — деп Шыңғыс Бейсенді жіберіп, Мысықтың әкесін де, өзін де аулына алғызды.

— Шоқанжан Омбыдағы ұстаздарымен сөйлесіп, балаңды интернатқа орналастыруға келісіп келіпті. Шоқанға серік болсын, әрі оқысын, қалай дейсің? — деді Мысықтың әкесіне. Батылы барып, бірден жауап айта алмай:

— Алдияр, мен не айтайын. Шоқанжан қасына алам десе, қидым. Мұнда жүргенде не көреді, — деп көзінің жасын сүртті.

— Сен, сен өзің жыламай айт. Балаң оқу оқиды, білім алады, адам болады. Мен балаңның барлық қағазын жаздырам. Кейін бір нәрсе деп жүрме, — деді.

— Алдияр, ықтиярыңыз, мен сөз етпеймін, — деді.

— Шоқан Шыңғысович, сіз келіп те үлгерген екенсіз. Біз үлкен кісілердің ырғатылып үйден шытуын күтіп аз кешігіп жеттік, — деп Вера мен Елизавета Шоқанға келіп «жол болсын» деген жақсы ниеттерін айтып үлгерді. Қашан да қауқалақтай бар ықыласымен Шоқанды сүйе амандасатын Карл Казимирович, Екатерина Ивановналар да келіп жақсы ықыластарын айтып жатыр. Оларға жалғаса Яков Петрович, Екатерина Ивановна, Сергей Дуров, Ивановтардың үй іші де келген. Олардың жылы, достық лебіздері бірінен бірі асыра айтылады. Біраздан соң ойқастаған үш арғымақ жегілген генерал-губернатордың солқылдақ пәуескесі де келіп жетті. Алдынан тосып алған қошеметші топ тілектерін айтып, шуласып жатыр. Көппен бірге Шоқан да өзі қолғанат болып еріп баратын бастығын әскери әдеппен қарсы алды. Фридрихе, Корейериус, Кури сияқты чиновниктері өздерінің қара қауым, алдындағы кісілікті айбаттарын мейлінше көтере ұстап, генерал-губернаторды қошеметтеп шығарып салуға келді. Өзіне арналған сәнді пароходтың жасаулы каютасына Гасфорттың бәйбішесі кіріп, көріп шыққанша, пароход жүру хабарын жарияламады. Осы бір саябыр кезде Шоқанды шығара келген достар бөлек топтана өздерінің достық ықыластарын, кейбір ойларын айтысып жатты. Бір әредікте Сергей Дуров: «Мен Федор Михайловичтен хат алдым. Ол Семейде ғой. Егер уақыт тапсаңыз, жолығыңыз. Мұндағы жағдайларға ол ынтызар ғой, бәрін айтарсыз. Және сізді көріп мәжілістессе, бір жасап қалады,» — деп тапсырма айтты. Гутковскийлердің, Капустиндердің үй іштері: «Хат күтеміз. Ұмытпаңыз!» деген достық тапсырмаларын айтысты. Пароход гудогі беріліп, «жолаушылар орындарына отырсын» деген хабар болған кезде. Шоқан таты да достарымен қайталай қол алысты. Үлкендерден имене әдеп сақтай келіп хош айтысқан Вера қолын беріп. Шоқанға қоңыр ұялы көзі мөлдірей қарап:

— Елизавета Карловна қарындасыңыз ғой. Отан хатты жиі жазарсыз. Бізді де ұмытпаңыз, — деді. Вераның осы бір назды үні Шоқанның құлағында көпке дейін сүйкімді лебімен келіп тұратындай сезілді. Шоқан өз ойындағы сырын ашып айта алмай, үнемі жүрегімен алысып жүретін шыдамды қалпын бұл жерде де айнытпады. Бірақ Вераның аз дірілмен созған қолын батылырақ қысып:

— Хатты сізге де жиі жазам, Вера Яковлевна. Ол жағынан жәбірленбессіз, — деп жүрек толқынын зорға билеп жымиды. Пароход Ертістің атынын өрлей жылжып жүзе бастағанда, Шоқан орамалын бұлғап тұрған Вера мен Елизаветата өзгелерден бөлекше көз салды. Ол көпке дейін Вераның жаудыраған үлкен қой көзінің жалынды жанарын көз алдынан кетіре алмады. Пароход Ертіс өзенінің атынын қақ жарып, ақ айдар толқындарды шұбалтып біраздан соң қаланың қарасынан көз жазды. Ертіс бойын аздап көзі шалғанымен, ұзын арнасын жүріп көрмеген Шоқан өз каютасына кірмей қойды. Маусым айының бұлтсыз аспанынан тамылжыған ыстық күн бар жылуын жерге мейірлене төгіп тұр. Бірақ мол сулы өзеннің арнасында пароход үстінен сондай бір майда қоңыр жел лебі еседі. Оның үстіне арнасы кең асау ағынға еміне өскен өзен жағасындағы жасыл тоғайлар, көк торын желектей жапырақ шоқтарының суға көлеңкесін шомылдырып созылып қалып жатыр. Өзеннің кей жерінде тоғай үзіліп, биік аңсағайланған құзар жарлауыт едірейе пароходқа жоғарыдан үңіледі. Ертіс бойына әлі ел көп қоныс теппеген. Анда-санда казак-орыс селениелері көрініс береді. Кей жеріндегі тырбықай тоғай ішінен мыжырайған қазақ қыстауы да көрініп қалады. Осы көріністердің бәрі өзіне алуан түрлі ой салған Шоқан күн еңкейе каютаға кірді. Оның алдымен қолына алғаны жол дәптері болды. Бүгін үлкен сапарға аттанған күнін, мына Ертіс бойын, бағанағы достар бейнесін тегіс жазып қойды. Семейге жеткенге дейінгі пароход үстінің тіршілік көрінісі бір қалыпты. Тек кейбір елді аялдамаларға тоқталады. Пароходқа отын алады. Пароход үстінің жүкші, пеш жаққыш отшылары қызыл танау болып машинамен арпалысады. Сондай бөгеліс кезінде жағаға келіп пароходты тамашалаған жұпыны жұртты көреді. Су бойының жұртшылығы пароходтағы жолаушыларға азық-түлік базарлауға да жөнді жаттықпаған. Бірлі-жарым айран, сүт, май әкелгендерінің бағасын айтуға да зорға батылы барады. Шоқанға бұл жолдың бойындағы біраз әсер қалдырған Семейге таянғандағы бір ерекше көріністер болды. Ертіс жағасының тізеден келіп малтығып жатқан қызыл құмын кешіп жаяу шұбаған орыс адамдарының жігі үзілмейді. Олардың еркектері ұзын қара шекпенді сүйретіле киіп, үлкен темір кресті мойындарына шынжырлап іліп төстеріне салбыратып қойған. Ал әйелдері шаштарын тұмшалай ақ жаулық салып, ұзын қара көйлек киіп, бөтелкеге құйған суларын мойындарына аса шұбырып, үздік-создық, ерсілі-қарсылы жүріп жатты. Осы бір көрініске таңданған Шоқан, жол бойынан хабардар кексе жүкшінің біреуінен сұрап еді, ол жымия күліп:

— Офицер мырза, сіз әулие судан хабарсыз екенсіз ғой. Бұл осы күнгі Семей қаласынан жаяу сопыларға бір күндік жерде, Ертіс жағасында, әулие су бар. Мына жаяу шұбырғандар Семейдегі шіркеудің сопылары. Соған келіп түнеп, су алып қайтады, — деп барлық білгенін айтып берді. Осы көріністі Шоқан өзінің күнделік дәптеріне жазып қойды. Мүмкін, ол минералды су шығар деп ерекше белгі жасады... Пароход Семейге келгенде генерал-губернатордың пароходпен келе жатқан хабарын алған, жаңа ұйымдасқан Семей облысының чиновниктері көтеріле келіп қарсы алды. Алдын ала губернатордың жүрісін хабарлаған да, оның көтермешілері: «Бұл кісі жай ғана губернатор емес, ақ патшаның Сібір өлкесіндегі оң қолы, қалаларыңызға кірерде шіркеулеріңізден ғибадат қоңырауын соғып құрмет етіңдер», — деп арнайы ескерткен. Сол тәртіппен Семейдегі тұңғыш шіркеуден соғылған қоңырау үні бүкіл пристань бойын жаңғырықтырып, қаланы ғибадат азанына бөледі. Мына сияқты құрметке көңілдене пароходтан шыққан губернаторға: «Қош келдіңіз, мәртебелі ұлығымыз генерал-губернатор мырза!» деп уран тастады. Бас киімдерін алып, бастарын тізесіне жеткенше иіп құрмет көрсетуде. Онсыз да кеудесін жоғары ұстауға әдеттеніп алған мақтаншақ Гасфорт кекірейе ернін әрең қозғап, аяғын аса маңызды салмақпен басып, қошеметшілердің дегбірсіз сүйемелімен сыртқа су жиегіне шықты. Семей пристаны өте қораш екен, Гасфорт танауын көтере қарады. Генерал-губернатордың қабағын бағып тұрған Семей облысының бастығы полковник Хомёнтовский генералды қарсы алу құрметіне арналған өзін бастап: .

— Генерал-губернатор мырза, кешірім етіңіз. Біздің қаламыз жас, азды-көпті құрылысын жаңа ғана қолға алған. Әзір көзге түсер көлемді сарайдан шоламыз. Мына сіз көріп тұрған пароход тоқтар жеріміз өте жабайы, бутан да дұрыстап үй орнатуға қысқа жіп күрмеуге жетпей жатыр, — деп бір тоқтап, таты да сөзін жалғады. — Сіздің мына біздің қаламызды көріп, жай-күйімен танысуға мархабат еткеніңізге біз аса қуаныштымыз. Осы бір жетімсіз жайларымызға рахымды көзбен қарап, қамқорлық етер, мырзаның қолын созар деп тұрмыз, — деп тоқтады. Пароходтан түспей жатып алдынан жәрдемге алақанын жайған Хоментовскийдің өзінен көңіліне полковниктің өзі сұрамсақтыққа әдеттенген бе деген түсінік келсе де, «өзінен үміт етеміз» деген сөзді есіне алып, мақтаншақ генерал-губернатор бойын кеңге сала:

— Полковник Хоментовский мырза, құрметтеріңізге рақмет, тілектеріңіз де ескерілер, — деп тоқтады. Семейдің чйновниктерімен бірге генералдың құрметіне қазақ, ноғай саудагерлерінен де келген аздаған адамдар бар-ды. Соларға генерал-губернатордың айтқан алтысын әрі бас жәрдемшісі, әрі тілмашы Шоқан қазақшалады.

— Семей шаһарының қадірлі ақсақалдары, генерал-губернатор Гасфорт мырза, сіздердің алдынан шыққан құрметтеріңізге аса разы болып алғыс айтып тұр. Және сіздерге мырзалық қолын созуға лебіз көрсетіп тұр, — деп жеткізді. Татар, қазақ байлары да тақия, бөріктерін алып, генерал-губернаторға разылықтарын көрсетті. Қонақтарды әзірлеген қонақ үйге жеткізді. Шоқанға да бір бөлме әзірлеген еді, өз үйіне ол да кіріп жайғасты. Ол күні арнаулы қонақасыларына шақырған Семей чиновниктерінің мәжілісінде болып, кешкілікте демалыс өтті. Келер күні Гасфорт мырзаның ұсынысымен қаланың ішін аралап, әрбір белгілі жерлерінде болды. Семей қаласы аумағы тұтасып қалыңдамаған үйірім-үйірім бөлек топтар. Мысалы күншығыс жақ шеті ноғай, шала қазақ бөлімдері. Батыс-солтүстіктегі қазақ-орыс бөлімі. Ал облыстық мекеменің айналасы — ұсақ дүкендер, школ, шіркеу сияқты көрнекті үйлері бар. Сол тұсы өсіп келе жатқан тәрізді. Әсіресе әзірше көзге түсер құбылысы абақты үйі екен. Сыртқы қорғанын зәулім биік етіп, орта жерінен сығырайған тор көз кішкене терезелер қалдырыпты. Осы маңға жақын ескіден қалған үлкен тас қақпа тұр. Бір кезде бұл тас қақпа үлкен балшық дуалдан салынған көне қорғанның аузы болғанға ұқсайды. Өйткені қақпаның айналасында ескі дуал іргелерінің ізі байқалады. Сол сияқты көне қорғанның қоршауының ішінде қайдағы бір құлаған үйлер орны, көне топырақтары дөңестеліп үйіліп жатыр. Шоқанның бір зерттей қарағаны осы тас қақпа және оның айналасындағы көне жұрт белгісі болды. Қаланың Семей аталуының өзі — осы қорған ішіндегі жеті шатырлы балшық үйлер болғандығынан делінген дерек тапты. Ол жеті шатыр бір кездегі көшпелі қазақ жоңғар елдерінің бекініс етіп тұрғанын дәлелдейді екен. Шоқан күнделігіне жазып қойды. Шоқан генерал-губернатордың бас қолғанаты және мына сияқты шығыс халқының уәкілдері көрінген жерде бастығының қасынан ұзай алмайды. Өйткені әрбір сағат сайын қасында керек болады. Сондықтан ол Дуров айтқан Федор Михайлович жайынан хабар ала алмады. Ол үшін қаланы өз бетімен еркін аралауы керек, оған мүмкіндік жоқ. Бірер күн аралап қала жайымен танысқан генерал-губернатор енді Жетісуға жүруге дайындалды. Күні бұрын берілген тапсырма бойынша жаңа бекеттерге ат байланып, жол бойының елі дүрліге хабарланып жатты. Қызыл қаймалы фуражкаларын қоқырайта киіп, қылыштарын салақтатып, самай шашын будыратып ерсілі-қарсылы шапқылаған қазақ-орыс ұрдажықтары, жолдағы елді бөріктіре құйындатуда еді. Мұндай кезде дала мүлде даурығып кететін әдеті ғой. Әсіресе жаңадан ғана бағынған анайы, бұйығы елге қазақ-орыстың қалпағы көрінгенде үрейлері ұшып, естері шығатын.

— Мен ана Омбы қаласынан келіп, Сібір атанатын өлкенің жайын тек кабинетте отырып қана түсініп едім. Ал жазылған географиялық мәліметтен болмаса, мына сіздің елдің жерінен, тұрмысынан хабарсыз едім. Маған даланың жаратылыстары, ауасы қатты ұнап келеді. Бұл жерлерде бір кезде отырықшы елдер болды ма екен. Бізге әзірше ондай шаһар орны тұрған белгілер кездесе қойған жоқ. Осы жағын сіз ана басшы қазақтардан сұрастырдыңыз ба? Біздің экспедицияның мақсатының өзі осы бір жайларды зерттеу ғой, — деп Шоқанға жүріс мақсатын ескертті. Менмен, өзімшіл генерал-губернатордың мақтаншақ мінезін әбден түсініп алған Шоқан елгезек қолғанат екенін сездіргісі келіп:

— Ұлы дәрежелі генерал-губернатор мырза, мен өз түсінігімше сіздің осы сияқты ұлы мақсатпен аттанғаныңызды ұғынғам. Және мен сияқты дала перзентін бағынышты қызметкеріңіз етіп өз жаныңызға мархабат етіп не үшін ерткеніңізді де ұғынғам. Сондықтан да мына жол бойындағы әрбір қырқаның түбін қоныстаған ел жайын, жер аттарына байланысты жағдайларды сұрастырып келем. Сонау Еуропаның мәдениетті шаһарларының қызығына бөленіп өскен сіздер сияқты ақсүйектерге мына сияқты елі көшпелі, жабыраңқы даланың басынан өткені де әуес қой. Сізге мына бір кешегі жолбасшы қазақтан сұрап білген жайды айтайын, — деп Шоқан әрдайым қойнында жүретін жол дәптерін алып, Шыңғыс, Орда таулары неден атанғанын айтып өтті. Шоқанның мына сияқты әр нәрседен көп мәлімет туғызып, мән бере жазып келе жатқан ізденгіш жайына разылана генерал-губернатор:

— Шоқан Шыңғысович, мен сізді жәрдемші етіп алуда адаспаған екенмін. Мына бір екі таудың атынан үлкен тарихтың ізін аңғарғансың. Біздің жүріп келе жатқан жолымыз Шыңғыс сияқты ұлы жауынгердің қанды соқпағының ізі қалған жерлер екен ғой, — деп өзінің осы жолға кездесуін де үлкен ізденгіштікке бағалап көтеріліп қойды. Генералдың көкейіне жылт етіп кіре қалған мақтанды қабатынан сезген Шоқан:

— Ұлы дәрежелі генерал-губернатор мырза, сіз осы жолда сонау дүние жүзін жаулап қан жосылтып өткен Шыңғыс ханның соқпағының сорабын жаңа көктеп өскен шалғынды шөп басқанда, соны мекендеген елге, ұлы Россия патшалығының мейірбан достық кеңшілік мархабатын алып, аралап келесіз, — деп бір жағы ажуа, бір жағы көтерме сөзін айтты. Жас қазақ жігіті өзіме қолғанат етіп ерткеніме мүлде қуанышты деп ұғынған Гасфорт Шоқан сөзінің тереңдегі төркінін түсіне қойған жоқ. Ол қайта мақтанып:

— Иә, Шоқан Шыңғысович, біздің жүрісіміз ұлы кеңшіліктің лебін елге жеткізу ғой, — деп тоқтады. Губернатор мырзаның тобы бөгетсіз жүріп отырып Сергиополь деп атанатын Аякөз бекінісіне келіп жетті. Көк шалғынға бөленген өзеннің бойына орналасқан шатын бекіністе аз да болса қала тіршілігінің белгілері бар. Әсіресе татар, қашқарлық саудагерлер селениесі көзге түседі. Сонымен қатар казак-орыс атты әскер бөлімінің тұрақты сақшылары да бар. Олар ұлы дәрежелі генерал-губернаторды барлық құлшылығымен қарсы алды. Осы жерде біраз бөгеліп, бекіннің ішкі жайынан керекті хабарларды ұғынды. «Бұл тұстағы елдер ақ патшаның қол астына қарағанға қуанышты, ешбір бұйрық, жарлыққа кедергі жоқ», — деген бекініс басшыларының хабарлауын қабылдады. Бұл бекіндегі бөгеліс ұзаққа созылған жоқ. Әредікте Гасфорт Шоқаннан: «Аякөз өзенінің аты неден қойылған және мағынасы қандай?»— деп сұрады. Генерал-губернатордың сұрағына бұрыннан өзен жайымен таныстығы жоқ Шоқан бірден айта алмады. Генералдың сұрағы ой салған ол, жергілікті адамдардан сұрастырғанда — «Ертеден келе жатқан атау ғой. Сірә, «Аякөз» дегені — «аяулы, мол, құнарлы» деген өз болса керек» деп түсіндірме алды. Оған өзі қанағаттанбаса да, губернаторға бір әредікте түсіндірді. Осы қазақ даласына шыққаннан бері бір иесіз тәртіпсіз жатқан өлке көріп, менменсіген дарақы губернатор: «Не деген келісімсіз атау. Осындай ат бола ма екен, ешбір оқиғаға байланыссыз. Осыған бір дұрыс ат ойлану керек екен» деп өзінің осы жүрген жолына ескерткіш жасай жүруді ойлағанын аңғартты. Губернатордың ондай өрескел ойын бұлтарыссыз түсінетін Шоқан:

— Сіздер сияқты ұлы адамдардың аяғы баспаған жер ғой. Жабайы халық өз түсінігінше атай береді де, — деп жайма-шуақтады. Бұдан әрі өзен аты сөз болған жоқ. Бұл атыраптың жайымен танысқан соң, тағы ілгері жол тартты. Сонау бір бала күнінде Арыстан ақыннан естіген «Қозы Көрпеш — Баян» жырындағы Аякөз өзені осы екенін, осыдан салт аттыға ара күндік жерде «Қозы Көрпеш — Баян» бейіті дейтін ескерткіш барын да сол жердегі тұрғын адамдардан Шоқан сұрап ұғынды. Бірақ генерал-губернатордың жүрісі аса суыт, ондай жолдан қия баса бұрылар жайға мүмкіндік жоқ. Ол жерге сота жүргісі келген ойын Шоқан сырлас бола қоймаған бастығына айта алмады. Сөйтіп, кептен ойында жүрген аңыз жайын қарастырар реті келмеді. Жолда Лепсі, Ақсу өзендерінен өтіп, Матай құмдарын, егін, су жазығын басып, бекет жолымен жүрген генералдың көшімен Балқаш көлінің айдыны қалыспай жарысты да отырды. Екі күн бойына өздерімен жарысып шалқыған Балқаш айдынын жолаушылар қызыға, ерекше тамашалады. Ол туралы талай ойлар шертті. Қапал бекінісіне қанаттас «Тас» бекетіне жеткен соң, Ақсудан алдан шығып қарсы алған Абакумов бастаған әскери күтушілер осы жерде біраз аялдауды өтінді. Өйткені енді Жоңғар тауының сілемі басталады. Осы «Тас» бекеттен Қапалға тура тартқан жол тек төтелігі болмаса қиындау. Алдымен бұл бір жол тосарларға бекін болған «Соркезең» атанған, жай жүргіншіге қауіпті жер. Өйткені жол тар ауыз, қыспақ шатқалды өрлеп жүреді. Екі жаты аспанмен тілдескен зәулім жартас, ойында аз сулы бұлақша. Жол сол бұлақшаны жағалап отырады. Сондықтан біз губернатор мырзадан кешірім сұраймыз, бұдан жатық жолымыз жоқ», — деп өтініш айтты. «Басқа жүрер жол жоқ болса, онымен жүрмегенде қайтеміз. Оны да керіп өтелік» деген генералдың разылығымен жолаушылар «Соркезеңмен» өрледі. Айтса айтқандай, нағыз қатерлі жол екен. Алдынан тосса да, артынан қуып жетсе де, жалтарар қалтарыс жоқ. Сынадай қысылып қана ат, арба жүретін бір ауыз жол. Әсіресе жол тосар қарақшылардың деген қанды қақпаны. Қыспақтан етіп кезең үстіне шыққанда генерал делбешілерге атты тоқтаттырып, пәуескеден шығып «Соркезеңнің» айналасын шолып қарады. Осы жерде ертеде болған уақиғаларды сұрады. Тіпті арты кезі былай тұрсын, осы жол түскелі болған бірнеше уақиға сөз болды. Бекетшілердің өзін сан рет тонағаны, бірнеше казак-орыс әскер адамына шабуыл жасап, жоқ етіп жібергені сөз болды. Осыларды естіген генерал-губернатор ойланып:

— Мына қыспақты бекітіп тастаса деп тұрмын. Аты да келісімсіз екен. Анау шың басына жеткізе тасты құлатып бітеп жіберсе, бұл бір жаңа қамал болар еді, — деп тоқтады. Мына таудың шатқалын тасты құлатып бекіту, әзірше қолдан келмейтін қиындық. Және мына шатқалдан тура аспай, жаңадан жол тауып, бекет салу да оңай емес. Осыларды ойламастан бекін қорғаушыларына үлкен жұмысты жүктеп тұрғанын сезген Шоқан:

— Густав Христианович, мұныңыз аса қырағылық. Жол қауіпсіздігін, халық қамын ойлағандық. Егер мына бағыныштыларыңыздың күші жетіп оны істей алса, қорған сіздің атыңызбен аталса деп ұсынар едім, — деп Гасфорттың ақылға сыймас ұсынысын кекесінмен қостады. Оны шынымен айтып тұр деп түсінген генерал:

— Ұсыныс кімдікі болса, атақ сонікі. Оған талас болуға тиісті емес, — деп ажарлана қуаттады. Аз бөгелістен кейін «Соркезеңнен» қозғалған жолаушылар Арасанның жылы сулы қаптарын басып, Қапал бекінісіне келді. Алдын ала берілген тәртіп бойынша Қапал бекінісінің жанындағы тапал ғана ғибадат үйінің жанынан орнатылған қоңыраулар қаңғыр-күңгір соғылып, құрметті ұлы қонақтарын қарсы алды. Жан-жағы зәулім биік шыңдардың қоршауында, сылдыр қаққан күмістей таза сулы шатын өзеннің бойынан келіп орнаған Қапал бекінісі нағыз әскери бекін болып орныққан. Күйдірген қызыл кірпіштен көтеріңкі етіп дуалдарын биіктете салып, үлкен қалалардың үлгісімен жасалған. Қарауыл мұнаралары да келісімді орнатылған. Бекініс бастығы, әскери лауазымы орта дәрежелі шенді, Абакумовтың өзі бастап, генерал-губернатордың алдынан сонау Лепсі бекетінен қарсы шыққан. Сонан бергі жол бойынан ұйымдастырылған салтанатты қонақжай құрметпен әсем сыйға бөлеп жатыр. Жаңадан ғана патша елшілері арқылы келісімге келіп, бағынуға бой ұрған Жетісу өлкесінің де ақсақал, атқа мінерлері келіп, ел атынан амандық айтысып жатты. Генерал-губернаторға таныса келген ел адамдары «жарым патша» деп дәріптей атап, адал ықыластарын білдіріп жатыр. Сонымен қатар Қоқан хандығының бектері әлі де тиіп-қашқан шабуылын тоқтатпай жүргенін айтып, оған осы бекіндердің үлкен айбын болып тұрғанын да өз етеді. Шоқан генерал-губернатор сәлемдесіп достық құрмет көрсеткен қазақ адамдарының өздерін жеткізіп, оларға губернатор мырзаның айтқан заңды лебіздерін аса жатық тілмен жеткізіп отырды. Осындай танысу, пікір алысу сияқты арнаулы сәттер саябырлаған кезде, Шоқан ел ақсақалдарынан осы атырапты мекендеген елдердің ата тектерін, шежірелерін, қай заманнан мекендеп келе жатқанын, негізгі кәсіптерін, ауа райына дейін сұрастырып жазып алды. Бір әредікте жер жайына, тау, су аттарына көшіп, «Қапал» деген таудың қайдан шыққанын сұрады. Ақсақалдардың ішіндегі әрбір сұраққа түсінікті жауап тауып отырған Байғозы Тіленші баласы дейтін шешен кісі:

— Шырағым Шоқан, өзіміздің ханымыздың нәсілі екенсің. Қазақ өзінің мәнісін толық түсінер жас көрінесің. Қазақ сөзінде «Қапал» деген жеке атау жоқ болар. Өйткені қазақ өзінде қапа болу бар — қайғылы деген мағынада. Ол жер атына қойылмайды ғой. Бұл жердің аты жер жаралып су аққаннан «Қопалы» болатын. Оның аталу себебі — мынау жатқан алқап қопа, ши, бір құнарлы қоныс қой, сонан айтылған болар. Мынадай сырттан келген төрелердің тілі келмей Қапал деп атап, ылғи солай жазатын көрінеді, — деп түсіндірді. Шоқан Байғозы қарттың ең аяғы жер, су қанының жайы неден туатынына дейін жете түсіндіре айтқанына разыланып:

— Қария, сіздің түсініктеріңізді жазып қойдым. Айтуыңыз өте орынды, — деп тоқтады.

— Шырағым, төре сұлтан, біз ақ патшаға қалтқысыз бағынамыз деп басымызды иіп отырмыз. Көпшелі болсақ та, біз де көптен өмір сүріп келе жатқан халықпыз. Біздің өз тәртібіміз, елдік салтымыз бар. Мына жарым патшаңа айтып, құлағына сал. Біздің елдік заңымызға, тіршілік тұрмысымызға, жер, суымызға атты әскерін баса-көктетіп ат ойнаттырып, еркіндігімізді тарылттырмасын. Және біз ұлы халық деп бас иіп отырмыз ғой, тентек-тебізіне әділ тәртібін айтып, әмір берсін, — деп тоқтады. Шоқанды жақын тартып бар көкейдегі ел қамын шола айтқан Байғозы өзін ел ақсақалдары мақұлдап: «Шырағым, бәріміздің де тілегіміз сол» десті. Байғозы ақсақалдың сөзін де Шоқан Гасфорт мырзаға толық жеткізді. Генерал-губернатор жабайы деп ойлап отырған қазақ адамдарының бұл сияқты аталы сөз айтып, алыстан шолған тілегіне ойлана отырып:

— Біздің ақ патшаның кеңшілігі мол. Сіздерден барлық рақымын аямайды. Соны ауыз екі жеткізуге бізді әдейілеп жіберіп отыр. Сіздердің ішкі халықтық жайларыңызға ешкім зорлық етпейді, — деп тоқтады.

— Сол Балқаш көлін қай ел мекендейді? Онда пароход, су кемесі жүре ме екен? — деген жайды сұрауды тапсырды. Балқаш көлін мекендеген халық көшпелі қазақ рулары екендігін білетін Шоқан ол көлде пароход жоғын және оның балық байлығын пайдаланып отырған кәсіпшінің де жоқ екенін естіген. Өйткені көшпелі қазақ елінің негізгі сүйенері — мал. Өзенді жерді қоныстағандары аздаған дәнді астық егеді. Әрине, ол өз ойындағы топшылануын Гасфортқа айтқан жоқ. Анықтап білуге уәде берді. Генерал-губернатордың пәуескесі Іле өткеліне жеткенде, «Верный» бекінісінен келіп күтіп тұрған шен иелері де алдарынан шықты. Солардың іріктеп дайындаған сәнді жабдықты қайық жүргізушілері бастықтары орыс халқының ырымын істеп нан, тұз алып шықты. Қазақтардан бір топ адам келіп Диқанбай, Жайнақ сияқты ел ақсақалдары аттан түсіп, қазақша қол қусырып сәлемдесті. Сусар бөркін шекей киген бір жас жігіт ерекше сәнмен келіп сәлемдесті де, Шоқанға жанаса беріп:

— Естуімізше, ханымыздың ұрпағы екенсіз. Сіздің мына бастап жүрген ұлығыңыз — жарым патшаның алдына қазақ дәстүрімен алып келген бір көк қасқамыз бар еді. Соны көлденең тартып, ақ тілек айтуға рұқсат сұрап тұрмын, — деді. Шоқан бұл жігіттің аты-жөнін сұрап алып, генерал-губернаторға қазақ халқының жоғарғы орыннан келген сый қонаққа көрсетер құрметінің үлкені жылқыдан көк қасқа, қойдан ақ сарыбас айтып құрмалдық ететінін түсіндірді. Сол ырымды істеуге рұқсат сұрайтынын жеткізді. «Губернатор рұқсат етті» деген сөз құлағына тигенде, әлгі рұқсат сұрап келген Шапырашты Сыпатай мырза өзі бастап қос ноқтамен жұлқындырып жетектеген көк қасқа дөненді губернатордың алдынан көлденең тартып ниет сұрады. Гасфорт тамашалап қарағаны болмаса, ол ырымнан хабарсыз ғой, келіп тұрған ел ақсақалдарына Шоқан:

— Мына кісі мұндайды бұрын көрмеген адам. Сіздер өз ырымдарыңызды істей беріңіздер, — деді. Шоқанның айтқан тәртібін естіген ақсақалдар ішіндегі ең үлкен ақсақалды кісіге бата істетіп, көк қасқаларын алып жөнелді. Ел адамдары ақсақалының батасына қолдарын жайып қауқылдай «қабыл болсын» деп шу етісті. Кейінгі тұрған жиын жұрттың бәрі де шу етіп «қабыл болсын» деген сөзді үн қосып айтқанын аңғарып қалған Гасфорт Шоқаннан сол сөздің мәнісін сұрады. «Олар халық болып сіздің ғұмырыңызға, бақытыңызға тілек білдіріп, тәңірісіне құлшылық еткені» деп түсіндірді. Осы сияқты ел адамдарының қарсы алған құрметіне бөленіп, өзен бойының масасынан алыстатып қырта шығара бір көгалға тігіп қойған сәнді үйлеріне түсіп қонақ болды. Бір әредікте қырға шытып сейілдеген генерал-губернатор. Шоқан арқылы ел адамдарынан мына Іле өзенінің басы қайдан басталатынын сұрады. Жер жайынан, осы тұстағы елдің ататегі жайынан көп әңгімелер айтқан Диқанбай деген кісі Іле өзенінің басы Қытаймен шектес Алатау сілемдерінен шығып, жолшыбайғы — Шарын, Шелек сияқты әлденеше ондаған өзен бұлақтардың суымен молығып, Балқаш көліне құятынын айтып берді. Диқанбай ақсақалдың мына сияқты бір өзен арқылы бүкіл Қытаймен шектесіп жатқан жер жайының шектерін, жаратылыс байлықтарын айтып бергені Шоқанға үлкен табыс болды.

— Генерал-губернатор мырза, сіздің әрбір елеулі нәрсені тереңдей сұрастырып, оған үлкен мән беретініңіздің өзі, біздің отанымыздың келешек шаруашылығына қандай мүмкіндік боларын сабақтайды. Сіздің сұрауыңыз бойынша жаңағы ақсақал қазақтан ұғынған мына өзен жайындағы суреттемеден маған бір ой келіп тұр. Соны айтуыма рұқсат етіңіз, — деп өтінді.

— Иә, Шоқан Шыңғысович, сіз ойыңызға келген сұрағыңызды әрдайым қорғанбай сұраңыз, — деді.

— Мүмкін, менің бұл ойым қазір ертерек те болар. Бірақ біздің Шығыс Түркістанға қатынасымызды жеңілдетер еді. Мысалы, Балқаш келінен жеңіл пароход жүргізіп Ілені өрлесе, тура барып Шығыс Түркістан шегінен шытады. Сонда ең тете жол осы болар еді. Біздің қазіргі Шәуешек арқылы жүретін сауда қатынасы қауіпте тұр ғой. Құлжа, Жәркент қалаларына қатынасымыз қыр жолымен сан қия асулармен аса ұзақ жол кешеді. Ал мына су жолы әрі тете, әрі жеңіл, жайлы пароходпен сауда мүлкі мол жеткізіледі. Әрі арзанға түсетін жол, — деп тоқтады.

— Шоқан Шыңғысович, сіз менің ойлаған жобамды қалай сездіңіз. Бұл бір тамаша жаңалықтың жобасы. Біздің бұл жобамыз Россия патшалығының ұлы Азияның тың жатқан Шығыс Түркістан сияқты өлкесіне сауда қатынасымызды күшейтеді. Тура қатынас болады. Мұны Омбыға барысымен қолға аламыз. Менің осы жолғы жүрісімдегі басты мақсат осы сияқты жол табуымыз ғой, — деп сөзін түйді. Генерал-губернатор Гасфорт аспанмен тілдескен Алатау асқарының қойнауына жол тартты. Сол күні генерал-губернатордың тобы жаңадан салына бастаған «Верный» бекінісінің атырабына келіп, ат басын тіреді. Бекініс басындағы әскери қауым да генерал-губернаторды үлкен құрметпен қарсы алып, әскери ізет көрсетті. Жаңа салына бастаған қала бөлімдерінен ең таңдаулы деген үйді әзірлеп, сый қонақты көмекшілерімен сонда түсірді. «Кіші Алмалық» деп атанатын шағын өзеннің күншығыс жақ қабағынан ірге тепкен бекініс орны генерал-губернаторға ұнады. Әсіресе осы өзен бойын өрлеп барып биікке көтерілер жердегі — «Шыбынды сай», «Көңілді сай» және «Таз қара» қырқаларын аралап, үстіртте қарлы асқардың белдеуінде отырған жайлау елдерін көрді. Әсіресе осы өлкелердің белдеулерінде қаптай өсіп, сыныса біткен балапан қарағайлар, онан төмен балақ сайлардың қабақша қырқаларындағы жабайы алма ағаштарға губернатор тобы аса таңдана танысты. Губернатор тобын осы қоныстармен таныстырып жүрген қазақ Диқанбай деген кісі болды. Ол Верный бекінісіндегі әскери басшыларға көп достық еткен аса сенімді адам екен. Осы өлкенің жері, елі жайынан көп мәлімет айтты.

— Мына Верный бекінісі салынғанға дейінгі бұл жердің аты «Алмалық» еді. Өйткені осы бір алқапта жабайы алма, өрік,шие,алмұрт деген жемістер аса қалың өседі. Сондықтан жергілікті елдер «Алмалық» дейді. Бәрін аралауға сіздердің уақыттарыңыз бола бермес. Теріскей Алатау атанатын осы алқаптың әрбір бұтасы жемістің желісін тартып тұрады. Тіпті жабайы алма аташынан cay сайы жоқ, — деп тоқтады.

— Шоқан осы бір басшы болып, жер жайын шежірелеп ұғындырған Диқанбай деген кісіден:

— Сіздің өзіңіздің қонысыңыз қай тұста? — деп сұрады.

— Біздің ата қонысымыз осы маң болатын. Мына бекін түскелі азырақ ірге ауыстырдық, — деп тоқтады.

— Сіз мына шекарашыларға көптен араласасыз ба? — деген Шоқан сұрағына:

— Осы бекін басталғалы істеп келем. Сіздер сияқты ел көре, жер көре келгендерге басшы болып жүрмін. Өткен жылы осында сонау Петремпордан Семенов Петр деген орыс келді. Сонымен Ыстықкөлге дейін бардым, — деді. Шоқан бұрын бұл жаққа орыс ғалымы келгенін естімеген. Диқанбайдан ести сала ол кісінің қандай жағдаймен бұл жақты аралап жүргенін Бутаков деген тілмаштан анықтап сұрап, күнделігіне жазып алды. «Верный» бекінісіне ұрымтал жақын айналаны, Алатау атырабын біраз аралап, жер жайы ел жағдайымен танысқан генерал-губернатор, енді Күңгей Алатау жағына шығып танысуды ойлап: «соған баруға бола ма?» деген сұрақ қойды. Тілмаш Бутаков:

— Баруға әбден болады. Өзім бастап алып жүрем, — деді.

— «Кеген» деген сөз қазақ сөзі емес. Бізден бұрын осы жерлерді Жоңғар хандығы мекендепті ғой. Олардың елін қазақтар қалмақ деп атайды. Сол елдің атауынан қалған көрінеді. Ол қалмақ жұрты бұтқа табынатын яки суретке сыйынып, соны тәңірі көретін көрінеді. Олардың тәңірісінің суреті, мүсіні сақталатын, өздері құлшылық ғибадат ететін үйлері болады екен. Ол үйде дінбасы молдалары тұратын көрінеді. Ол молдаларының үлкенін «Геген» деп атайды екен. Осы өзен бойында солардың «Гегені» тұрыпты. Сонан өзен аты «Кеген» атанып кетсе керек, — деп түсіндірді. Шоқан осы кісінің түсіндіруін толығырақ жазып алып, Гасфортқа айтып берді. Шоқан Гасфортқа осы әңгімені айтқанда өзен бойында серуендеп жүрген кез еді. Қонақтарға тігілген үйлердің сыртындағы көгалда бір топ қазақ ақсақалдары күнбатысқа қарап намаз оқып жатқан-ды. Жығылып тұрып, жерге маңдайларын тигізе сәжде етіп жатқандарға таңдана қараған Гасфорт:

— Шоқан Шыңғысович, мына кісілер не істеп жатыр? — деп сұрады. Шоқан өзінің түсінігімен:

— Густав Христианович, біздің қазақ елі мұсылман дінін жаңада қабылдай бастаған ел. Олар күніне бес мезгіл намаз оқиды. Мына оқып жатқандары түскі намаздары, — деп түсіндірді.

— Бұл дінді олар қайдан қабылдаған? Кімдер таратып насихаттайды? — деген Гасфорттың сұрағына:

— Бұл дінді таратушы, Бұхар, Хиуа, Ташкент жағынан жіберілетін молда, қожалар. Және анада өзіңіз көрдіңіз — Семей қаласында қазірдің өзінде жеті мешіт салынып, айшықтар күнге шағылысады. Сондағы татар молдалары арқылы тарайды, — деп діннің қазақ даласына тарала бастаған салаларын айтып берді.

— Ал мына Бұхар, Хиуа, Ташкенттерге қатынасы жоқ кезде, Семей қалаларына татарлар мешіт салмаған кездерде қазақтар қандай дін тұтынған? — деген Гасфорттың сұрағына Шоқан көп ойланып барып:

— Ислам діні таралмай тұрған кездегі Азия халықтарының діні ете анайы болса керек. Біреулері отқа табынып, біреулері суретке — Будданың бейнесіне яки мына қалмақтардың діні тәрізді бақсы құшнашқа сенген болса керек. Көшпелі қазақ елі күні осы уақытқа дейін көпшілігі намаз сабағын біле бермейді. Тек, қожа, молдалардың үйретуімен дәрет алып, намазға жығылуды машықтанады. Оның барлық шарттарын да біле бермейді. Ислам діні әлі қазақ даласына мықтап орныққан дін емес, — деп тоқтады. Шоқанның осы бір «ислам діні қазақ даласына әлі мықтап орныққан дін емес» деген сөзі қанаттандырған Гасфорт:

— Шоқан Шыңғысович, сіз осы мұсылман дінінің барлық шарттарын бір білетін кісіден анықтаңқырап біліп алыңызшы, — деді.

— Густав Христианович, мен оны сізге қазір-ақ айтып берейін, — деп өзінің ауылда Әбубәкір молдадан оқығанда ұққаны бар және былай да қарастырғаны бар, бажайлап айтып берді. Шоқанның айтуынан ислам дінінің тәртібін әсіресе әйелдерге деген кіштімтайлы ережесін сөге сөйлеп:

— Шоқан Шыңғысович, сіздің айтқаныңыздай болса, бұл қолайсыз дін екен. Осындай қолайсыз дін өзінің уытын жаймаған шатына кездескен екенбіз. Осы елге мына христиан діні мен мұсылман дінінің аралығынан тұрмыстарына үйлесімді бір дін ойлап тауып берсе қандай жақсы болар еді, — деп өзінің дін ойлап шығармақ пікірін сездірді. Генерал-губернатордың басқан-тұрған жерінен өзіне ескерткіш қалдырып, жүрген ізін тарихтың белгілі соқпағы етпек болатын шерменде қиялын ұғынған Шоқан:

— Густав Христианович, сіздің жаңалық ойлағыш, ізденгіштігіңіз — басқа шен иесі ұлықтардан өзгешелігіңіз. Егер тұрмысына жеңіл де үйлесімді дін тауып берсеңіз, халық қуана қабылдайды ғой. Мен сіздің осы ойыңызға байланысты өзім оқыған бір жайды айтайын. Сіз өзіңіз де оны жақсы білерсіз. Ақсақ Темір хан Үндістанды барып жаулап алғаннан кейін онда өзінің әскербасы адамын сол елге сұлтан етіп қалдырған. Кейіннен Темірдің бір шөбересі Үндіні қайта жаулап алып билеп тұрған. Ол шөбересі мұсылманша оқыған, мұсылман дініне жетік адам болатын. Сол кісі Индия елінің бір тайпасына мұсылман дінін орнатып, атақты мешіт салдырған. Ол Бабүр-Әкбәр деген кісі. Оның аты тарихқа әйгілі ғой. Қашан болсын ұлы адамдар ашады ғой, жаңалықты. Бізде әлі күнге қара халықты сендіріп келген бір аңыздар бар. Олар тәңірінің досы пайғамбарлар: мысалы христиан дініндегілер Ғайсаны тәңірінің баласы да табынады. Мұсылмандар Мұхаммедті тәңірінің досы деп соған сеніп, соның дінін ұстанады. Еврейлер Мұсаны пайғамбар етіп, соның дінін ұстанады. Сол пайғамбар дегендер де осы сіздер сияқты есті адамдардағы. Тек қараңғы қауым алдында өзінше жаңалық жасап, дін жобасын ойлап шығарған, — деп тоқтады. Шоқанның бүкілдің тарихын әшкерелей айтып бергеніне мүлде елірген Гасфорт, қазақ еліне жаңадан дін тәртібін ойлап табуға белін байлай, ұзақ сөйледі. Осы әңгіменің үстінде қастарына келген әскери көтермешілер де «қандай тамаша жаңалық болар еді», — десті. Мына көтермелеу онан сайын желіктірген генерал:

— Шоқан Шыңғысович, сіз жас та болсаңыз қандай көп зерттегенсіз. Шынында да, дін шығарушылар да осы біз сияқты адамдар ғой. Бұл бір ойланып жобасын жасар алдағы ісім болар, — деді. Шоқан мұндай сәті келіп біреуді ажуа еткенде сұрғылт өңі жайнап, тек көзі ғана күлімдейтін. Сол әдетін істеп, ешбір сыр бермей губернатордың ойын қуаттаған болды. Қарқара өзенінің бойына тігілген үйлерде болып, Албан руларының әрбір ата топтарынан келген адамдармен сәлемдесіп генерал-губернатор екі күндей сол жерде бөгеліс етті. Бұл кезде Шоқан сол рулардың шаруа жайы, ру, тектерін анықтады. Сонымен қатар осы Албан руларымен көршілес қырғыз елдерінің жайынан да біраз мәлімет алды. Құлжа, Қашғарға мал апарып, ол жақтан керек-жарақ әкеліп, саудамен ел аралайтындарға кездесті. Алты шаһармен сауда қатынасын айрықша зерттеді. Олай қарай асып баратын жол жайын да сұрастырды. Қырғыз елінің «Ыстықкөлі» жайынан да осы елден сұрап, көптеген хабарлар естіді. Верный бекінісінен бері басшы болып ерген Бутаков әңгімелері де Шоқанға көп жаңа хабар берді. Әсіресе кадетті өзінен бір жыл бұрын бітіріп, шекара әскери бөліміне кеткен досы Григорий Потаниннің хабарын да осы кісіден естіді. Григорий Жетісу бойына келіп, шекара әскери бөлімінде болыпты. Бұл кісінің айтуынша Григорий, Қоқан бектерімен бірлесіп, Верный бекінісіне бірнеше рет шабуыл жасаған Тойшыбек жасағымен айқаста болған. Сонан Шу өзеніне дейін барып қайтыпты. Сонау Омбы қаласынан арнайы ұйымдастырылған генерал-губернатордың экспедициясы — жаңада ғана «бағынамыз» деп елші жіберіп, бас иіп отырған елмен жан-жақты танысты. Азияның орталық қалаларымен қатынасар жаңа сауда жолының долбарларын белгіледі. Осындай мақсатпен аттанған генерал-губернатор дүрмегі осы жерде өз жүрістерінен біраз қорытындылар ойласты. Әлі де бұл жақты көбірек қарастыру керектігін сөз етісті. Бұдан былай қырғыз жеріне баруды губернатордың жол бастаушылары лайықты көрмеді. «Ол жақты зерттеуге басқаша экспедиция ұйымдастырылуы керек» десті. Генерал-губернатор тобы Қарқарадан қайтарда қыр жолымен Алтын Емелге, Сек төренің аулына дейін келді. Осы жерден Гасфорт Қапал бекініне барып, өз атына үлкен бекініс қорған жасатпақ болған «Соркезеңді» асып Семейге қайтты. Шоқан Алтынемелде генералдан бөлінді. Ол Жоңғар тауының «Демікпе» дейтін атақты Жоңғар қақпасында болды. Алакөл, Тарбағатай тауларына соғып, Жетісу өлкесінің Алтай жаққа созылған сілемдерімен танысты. Генерал-губернатордан бөлінгенде Шоқанмен бірте Жоңғар тауын, Тарбағатай, Алакөл бойларын аралауға Абакумов бастаған бірнеше адам ерді. Гасфорт сияқты «жарым патша» деп жаңғырықтыра келген ұлықты кермеген Жетісу елінің ішінде губернатор жайында көптеген аңыз әңгімелер қалды. Әсіресе екі таудың ақтарын бекітіп, қорған бекініс жасатпақ болғаны генералдың өзі кетпей-ақ шекара әскерлерінің арасына күлкі болып тарала бастаған-ды. Оның үстіне қазақ еліне жаңадан дін шығармақ болған «данышпандығы да» ажуа ретінде елге жайылды. Оңы әскери ажуашылдар: «Гасфорт дінінің» жобасы қандай болар екен деп күлісетін болды. Шоқан Қапал бекінісінен ерген Абакумов бастаған әскери басшыларды Лепсіден қайтарып, өзінің серігімен Аякөзге соқты. Содан орталық қазақ даласын — Қарқаралы, Баян, Көкшетау жерлерін аралап, ел ішінен көптеген ертегі, аңыз әңгімелер, шежірелер жинады. Әсіресе қазақтың бұрынғы көне билік жобалары, қалың мал, жесір дауы сияқты ел ішінің көптеген әдет-ғұрып салтының тәртібін аса тәптіштеп жазып алды. Сонау бала күнінен ойына орнаған қазақ даласын аралап танысуының бір саласын аяқтаған Шоқан күз түсе Омбы қаласына келді.

— Сіз немене, генерал-губернатордан бөлініп, өз бетіңізбен экспедиция құрдыңыз ба? — деп кекесінмен қарсы алған Фридрихе генерал болды. Оған Шоқан қысылмай-ақ:

— Фридрих мырза, мен өз алдыма экспедиция құрғаным жоқ. Генерал-губернатордың айрықша тапсырмасын орындап, қазақ даласынан, сол елдің діні жайынан мәліметтер жинап келдім. Сіз өзіңіз Гасфорт мырзаның жаңалығынан хабарсыз екенсіз ғой. Ол кісі қазақ еліне жаңа дін ойлап шығаруға сөз байлап қайтқан. Соған сол барған Жетісу елімен мына орталық қазақ даласын мекендеген елдің көне дінінің айырмасы аса қажет қой. Біз соны жинап кешіктік. Сіз генерал-губернатордың «ұлы идеясына» жеңіл қарайды екенсіз, — деп өзін састырды.

— Шоқан Шыңғысович, сіздің мына бір хабарыңыз ерекше жаңалық қой, оны біз естіген жоқ едік. Мен сізді жай өз бетімен жүріп қалды ма деп ойлаған едім, — деп жайма-шуақтады.

— Естімесеңіз, хабардар болыңыз. Густав Христианович сияқты ұлы адамдар жүрген жерінде ұлы із қалдырмаса, аты мәңгі жасай ала ма. Ол кісі алыстан ойлайтын адам ғой, осы жолдың өзінде бірнеше жаңалықтардың ізін қалдырды, — деп Гасфорттың мақтауын күпсітіп қойды. Гасфорт өзі Омбыға келіп біраз тыныққаннан кейін, қол астындағы шен иесі көмекшілерінің қызмет тәртібімен танысқан. Сол мәжілісте чиновниктердің:

— Жүрісіңіз ойдағыдай сәтті болғанын естіп жатыр едік, табысыңызбен құттықтаймыз. Бақытыңыз өсе беруіне тілектеспіз, — деген жағымпаз лебіздеріне:

— Жақсы лебіздеріңізге алғыс айтамын. Шүкір, бұл барып танысып қайтуымыз өте сәтті болды. Тіпті ойда жоқ сан түрлі жағдайлармен таныстық. Біз барып қайтқан Семей облысы, одан арғы Жетісу өлкесі, әлі анайы қалыпта жатқан елдер екен. Ана жас корнет Шоқан Шыңғысовичтің бірге болғаны сондай жақсы болды. Ол өзінің туып өскен елінің өмірін, тілін жақсы біледі. Сонымен қатар ол мына корпусты бітіріп, үлгілі білім алған адам. Бізге сол елдің жайынан көп сыр ашты. Өте бір талантты офицер, — деп Шоқанды ерекше мақтатан-ды. Әлі еңбегі сіңіп жаттықпаған қазақ баласын генерал-губернатордың осынша көтермелей мақтағаны күншіл Фридрихе сияқты чиновниктерге ұнамаған. Фридрихстың Шоқанды кекете қарсы алуының да себебі сол бір қызғаншақ күншілдіктің алапаты еді. Шоқан Гасфорттың алдына әскери тәртібімен келіп амандық айтып, қызметіне оралғанын хабарлады. Шоқанды аса бір жылы қабақпен қабылдаған генерал-губернатор:

— Шоқан Шыңғысович, қалай, жақсы жүрдіңіз бе? Қандай жаңа мәліметтер жинадыңыз? Біздің осы жолғы барып қайтқан жолымыздың хабарын Петербург ұлықтары да қызыға сұрастыруда.

— Густав Христианович, сіздің осы жолғы сапарыңыз ел ішінде де үлкен жаңалық қалдырып отырды ғой. Сол сияқты енді Россия патшалығының Шығыс Түркістан елімен сауда қатынасының жаңадан тете жолын ашуы сөзсіз. Сондықтан Петербург мырзалары да асыға күтетін болар. Шоқанның мына сияқты өз ойын дәл басқан лебізі мақтандырып жіберген Гасфорт онан сайын шалыңқырап:

— Шоқан Шыңғысович, енді сіз мына кеңсенің ұсақ жұмысын қойыңыз. Ана жақтан жинаған мәліметтерді ғылыми тұрғыдан салалап жазыңыз. Жаңа бағынып мойынсұнып отырған елдің жағдайына сәйкесті жаңа тәртіп жобасын да ұмытпаңыз. Таты бір есте боларлық нәрсе, енді осы бастан ісімізді жемісті аяқтау мақсатымен әсіресе нобайы байқалған Алтышәрмен сауда жолы қатынасының әлі де зерттеле түсер жайын кеңірек түсіндіре жазыңыз. Ел жөнінен бұрыннан айтылып жүрген жобалардың кемшілігін айқындай түсіңіз, — деді. Генерал-губернатордың ақылшы болып айтқан уасиятнамаларын Шоқан тереңнен түсінді. Гасфорттың өзінше жаңалық ашқан болып, бұлардан бұрын ол жақты шолып ғылыми ойлар жариялап жүрген адамдардың еңбегін мансұқ етпек ниетін де байқады. Бірақ материалдарды қалай қорытады, ол өз қолында. Еңбек өзінікі екені айқын. Атын кім байланады, ол жағы белгісіз. Генерал-губернатордың тапсырмасын алып, еркіндей шыққан Шоқан Фридрихе мырзаға Гасфорт тапсырмаларын хабарлады.

— Генерал-губернатор өзі тапсырса, біз не дейміз. Істеңіз. Бірақ ұсақ-түйек кемшілікті тізбектеп, ұлы жолдан алған әсерді қоқсытпаңыз. Білесіз ғой, бұл өте жауапты іс, — деп, бұл да ескертуін шымырлай айтты. Шоқан осындай әмірлі тапсырмаларды алып, пәтер үйіне келіп біраз тынықты. Ол Гасфорттың тапсырмасынан да, Фридрихстың: «ұсақ-түйекті тізбектеп» деп ескерту істегенін қатты ауырлады. Фридрихстың оны айрықша ескертіп отырғаны әншейін емес. Осы Батыс-Сібір өлкесіне қарасты қазақ болыстарының жұмысын өзі басқаратын Фридрихе, анау барып қайтқан елден естіген қиянат хабарың болса, оны аузыңнан шығарма деп отыр. Ал Шоқан, елдің ішінен қырға шыққан патша чиновниктерінің қиянатын қылға тізіп, аса күйзеліп келген. Әсіресе ел есебін, шаруа есебін алуға шыққан экспедициялардың қиянатын естігенде, төбе шашы тік тұрған. Шоқан пәтеріне өзі жоқта жиналған журнал, газеттерді қарап алды. Сонан кейін сонау Омбыдан аттанғалы тек хат жазып қана амандық білдіріп отырған достарымен дидарласуға кірісті. Ол алдымен Карл Казимировичтің үйіне келді. Алдынан есік ашып қарсы кездескен Екатерина Ивановна Шоқанды өз баласындай мейірлене сүйіп амандасып, Карл Казимировичке:

— Шоқан Шыңғысович келді. Мүлде сағынып қалып едік, — деп сүйінішін айтты. Карл Казимирович қауқалақтап о да құшағын жая әкелік жүрекпен амандасты. Тек Елизавета ғана үйде болмады. Шоқанды қонақ бөлмесіне алып кірген Карл Казимирович:

— Петр Петрович, танысыңыз, менің сізге айтқан азаматым осы еді, сәтімен жақсы кездестіңіз, — деді.

— Өте көңілді, — деп кең маңдайлы, шықшыт сақалы желбіреген ақ сары кісі. — Петр Петрович Семенов, — деп қолын берді. Семенов деген фамилияны естігенде, Шоқан Верный бекінісіндегі Диқанбай мен Бутаков айтқан фамилияны есіне түсірді. Анық сол ма, жоқ па деген оймен:

— Петр Петрович, ғафу етіңіз, сіз Жетісуда, Ыстықкөлде болдыңыз ба? — деді.

— Мен сізден сұрағалы отыр едім, жас офицер, Карл Казимировичтің айтуына қарағанда сіз де сол жаққа барған болсаңыз керек. Онда біз сапарлас болған кісілер екенбіз, мен ол жаққа бір емес, екі рет бардым, — деп күлімдей тоқтады.

— Е-е, Карл Казимирович, сізге айтып қойған екен ғой. Мен сол Жетісу өлкесінен жуырда оралдым. Сіздің Верный бекінісіне соғып, қырғыз Ыстықкөліне дейін барғаныңызды өзіңізді бастап алып жүрген Диқанбай деген қазаң та, Бутаков та айтты.

— Олар өте дұрыс айтқан. Мен Петербургтан әдейі арнайы экспедиция ұйымдастырып бардым. Ол жақтың жағдайы біздің елімізге өте қажетті болып отыр. Әсіресе жағрафиялық ғылымға көп жаңалық табылатын өлке. Сонымен қатар қырғыз Алатауы, Ыстықкөл жайлы алып қашты көп қауесеттер бар. Мына біздің батыс елінің ғалымдары ол өлкеге ауыздарынан суы аға ұмтылады. Бірақ оларға тереңдей кіріп кетуге мүмкіндік аз. Өйткені Хиуа хандығы Шығыс Түркістанға христиан дініндегі елдің адамын еткізбейді. Бір кездегі Қытайдан Шығыс Түркістанды, Жетісу өлкесін басып Батысқа баратын жібек жолы бұл кезде топырақ басып, соқыр сүрлеуге айналған. Әсіресе Батыс елдерінің Азияға істеген озбырлық қылықтары да халық арасын жауластырып, пәле себуде. Сонымен қатар дін қоршауы да аз кедергі емес, — деп Семенов біраз ойланып қалды. Ол кісінің өзін байыпты тыңдап, әр алуан ой жүгіртіп отырған Шоқан:

— Петр Петрович, сіз тау қырғыздарының қай-қай жерлерінде болдыңыз? Алтышар жаққа соққан жоқсыз ба? — деп сұрап қалды.

— Шоқан Шыңғысович, мен қырғыз Алатауының біраз жерін араладым. Әсіресе менің көп қарастырғаным Ыстықкөл маңы болды. Өйткені атақты талым Александр Гумбольд деген кісі Ыстықкөл маңында, Құлжа қаласына жақын жерде жанар тау бар деп, соны бүкіл батыс ғалымдары болып іздестірген еді. Мен көбінесе соны анықтауға көңіл бөлдім. Ол маңда жанар тау жоқ. Тек, аспанмен тілдескен Тянь-Шань тауының үстіртінде атақты Ыстықкөл бар. Ол көлді жан-жақты қарастырдым. Дегенмен тілін білмеген, әдет-ғұрыптарына бейтаныс елді тілмаш арқылы тілдесіп зерттеу аса қиын. Және біз барған тау қырғыздары екі жарылған өзара бітімсіз жау. Бір жаты Россия патшалығының қол астына кіруді мақұлдайды. Сіздің туыстарға үн қосады. Ал бір жағы Хиуа хандығымен қол ұстасып, Россия уәкілдеріне қолдан келген қастығын аямайды. Сондықтан ондай алысып отырған елдің ішінде басқа ұлттың адамының жүруі аса қауіпті. Біз тек Верный бекінісінен алған шекаршылардың қорғауымен аралап отырдық, — деп сөзін аяқтады.

— Петр Петрович, сіздің айтып отырған ғалымыңыз Гумбольд қазір бар адам ба? — деген Шоқан сұрағына:

— Бар адам. Қазір қартайған. Ол кісімен мен екі рет кездестім. Неміс ғалымдарының ішіндегі әлем сырына, жаратылыс ғылымына аса жүйрік адам. Араламаған жері аз. Оңтүстік Америкада да болған. Орал, Алтай атырабында да болған. Сіздің қазақ даласын да аралаған. Каспий теңізінде де болған адам. Бара алмаған жері — алып қашты сөзден естіген аспанмен тілдескен Алатау алқабындағы жанар тау. Бірақ ол кісі бармағанмен біз бардық. Онда жанар тау жоқ, — деп тоқтады.

— Сіз, Қашғармен сауда араластыруға біздің Россия елінің төте жолы қай бағытпен жобаланса дұрыс болады, осыны байқадыңыз ба? — деген Шоқан сұрағына:

— Мен, әрине, Алтышар, Қашғар қатынасы жайында қарастырдым. Бірақ оның нағыз сенімді қауіпсіз жолын дәл айту қиын-ақ. Тек, сол Азияның өз адамдары арқылы болмаса, басқа ұлттың адамына аса қауіпті, — деп тағы да өз қорытындысына келді. Шоқанның мұны сұраудағы мақсаты, өздерінің жинап қайтқан материалдарына қатынасты ойластырған жобаларына қандай тиімді ой айтар екен деген пікір еді. Оған Петр Петрович Семенов айрықша бағыт нұсқаған жоқ. Шоқан Гутковскийлердің үйінде атақты талым Семеновпен кездесіп танысқаннан кейін, ғылым жолына бұрынғыдан да құштарлана тусті. Әзінің экспедициядан жинап қайтқан мәліметтерін қорыта, түйіндеген ойларын тереңдете түсті. Сонымен қатар Гумбольдтің тағы басқа сол сияқты жиһангез әлем сырын зерттеген ғалымдардың еңбегін іздестіріп, біразын қолына түсіріп те алды. Сол Гутковскийдің үйінде кездесіп, шын ықыласпен танысқан Семенов өзі Омбыдан аттанғанша Шоқанды көзінен таса етпеді. Үнемі байланыс жасап, ғылыми ақылшы болып алды. Шоқан жұмысын біраз ыңғайлағаннан кейін Капустиндердің үйіне келді. Олар да сағына көрісіп мейірлене мәжілістесті. Тек бұл үйдің ішінен Шоқанның кездестірмеген адамы Вера Яковлевна болды. Әрине, Шоқан бірден Вера Яковлевна қайда деп сұрап, жеңілтектік істемеді. Алдымен салмақты амандасып, өзінің ұзақ жүріп қалған жайларын айтып, сабырлы отырды. Вера жөніндегі сөзді Екатерина Ивановна өзі бастады.

— Шоқан Шыңғысович, сізге Вераның кейінгі хаты барған жоқ па? Ол Петербургқа жүрерде хат жазып еді ғой. Менің байқауымша ол хатты алмаған сияқтысыз.

— Ғафу етіңіз, Екатерина Ивановна, Вера Петербургқа жүріп кетті ме? Онда оқуға барды ма? — деген Шоқан сұрағына:

— Шоқан Шыңғысович, сізге Вера айтқан жоқ па? Питербургта Вераның нағашы атасы бар ғой. Сол кісі «Вераны Петербургта оқыталық, маған жіберіңдер», — деп сұрап жүрген. Сол нағашы ағасы: «Вераны түсіретін оқу орнына келісіп қойдым, тез жіберіңдер», — деп телеграмма беріп, жіті шақырып алды. Оқуға түскен хатын күтіп отырмыз, — деп Екатерина Ивановна Вераның Петербургқа аттанған жайын айтып берді.

— Кешірім сұраймын, Екатерина Ивановна, ол Вераның нағашы атасы сіздің ініңіз бе, атаңыз ба? — деген Шоқан сұрағына:

— Ол менің інім. Дмитрий Иванович Менделеев. Ол кісі ғылыммен шұғылданатын адам, — деді. Шоқан Менделеевтің атын бұрыннан естігені барды. Бірақ қандай ғылыммен шұғылданады, оны анықтап білмеген-ді. Әсіресе Верамен сан рет әңгімелесіп жүргенде, бұл туыстары жайынан сұрастырып білмеген-ді. Омбыдағы достарының біразымен кездесіп, жүріп қайтқан жағының жайын, әсіресе Гасфорт мырзаның жүрген жеріне өзіне ескерткіш белгі орнатқысы келетін даңғой қылықтарын кейде күйіне, кейде ажуалай әңгімеледі. Бұл жағынан оның кеп әңгімелескен досы Сергей Дуров. Ол Шоқанға осы жолға аттанарда-ақ:

— Сіздің генерал-губернаторыңыз тек қана есерсоқ емес, орыс патшалығының барлық есуастық зұлматының айнасы. Ол бір ғана Гасфорт бойындағы өрескелдік емес, бүкіл мемлекеттік тәртібіміздің жүйесі, — деп сипаттап еді. Шоқан осы сапарында, Дуров досының айтқан пікірінің айна-қатесіз бейнелерін көріп қайтты. Шоқан жүрген жолынан жинаған мәліметтерді жан-жақты ғылыми тұрғыдан жазып жинақтады. Оның ішінде Гасфорт арнап тапсырған қыр халқының әдеті, діні жайынан көп нәрселерді талдап қағазға түсірді. Осы жазу үстінде Шоқанның ақылшы жетекшісі Петр Петрович Семенов болды. Ол Шоқанға өзі орыс тіліне аударған Риттердің Азия халқының жер байлығын пайдалану жайындағы еңбегін, сонымен бірге Гумбольдтің жиһанкездік еңбектерін беріп таныстырды. Осы сияқты тамаша дос тапқан Шоқан ғылымға көзі ашылып ынтыға түсті. Шоқанның жүріп қайтқан сапарынан алған ғылыми деректеріне Петр Петрович Семеновтың мына берген кітаптары қосымша ұйтқы болды. Шоқан жинап қайтқан мәліметтерді жазып бергенде, танысып шыққан генерал-губернатор сондай қуанды. Гасфорттың өзі ойлаған топшылауынан әлдеқайда терең екен. Өздері естіп бара алмай қайтқан тау қырғызының өмірі, Ыстықкөл сияқты ерекше жаратылыс ғажайыбын тездетіп анықтап білу өте қажеттігін айқындай түсіпті. Шоқанның өзімен бірге жүргендегі алғыр да білімді қызметіне разыланған және мына жазып берген еңбегінің ерекше құндылығына сүйсінген генерал-губернатор оның қызмет орнын жоғарылатып, поручик атағын бергізді. Сонымен қатар Шоқанды Петербургтағы осы экспедицияны ұйымдастыруға басшылық еткен мекемеге де мақтап хабарлады. Солардың сұрауымен Гасфорт экспедицияның хабарламасын және бұрынғы баяндаманың да көшірмесін жібертті. Бір жағынан Шоқан жазған, жинаған мәлімдемелер арқылы өзін де жоғарғы жерге мақтана жеткізе, Шоқанды да көтермелеп қамқоршы болып алды. Жүріп қайтқан жолы жемісті болып Сібір өлкесінің билеушісіне сенімі артқан Шоқан еркіндей тылымға керекті жайларға көп көңіл бөлді. Сол жылдарда Орынбордың губерниялық ведомствосында басылған В.В.Вильяминов-Зерновтың «Қырғыз-қайсақ халқының Қоқан хандығы кезіндегі тарихи мәліметі» атты еңбегін жаздырып алды. Сонымен қатар бурят азаматы Доржи Банзаровтың еңбегімен де осы кезде танысты. Ол осы бір кезде Азия елінің жайынан жазылған еңбектердің қандайын болсын тауып, танысып отырды. Фин халқының жас ғалымы Кастронаның «Россия қол астындағы Азия халқының тіршілігі» деген еңбегімен де танысып өтті. Сол сияқты Шоқан якут халқының өмірін зерттеп, ауыз әдебиетін жинаған Николай Чижовтың еңбегімен танысып, якут тілінің қазақ тілімен тұқымдас көп ұқсастығы барлығын да кездестірді. Әсіресе өзінің туған елінің, онымен қанаттас тілі, әдеті-ғұрпы тұқымдас елдің тіршілігіне деген ынтызары күшейді. Олардың бәрін салалап тереңдей жазуға қолындағы дәлелдемелер әлі аз. Көбінесе танысқан жайлары біреулердің жазғаны. Ол көзімен көріп, анығырақ жете танысуға құштар-ақ. Осындай терең ойға қанат қақтырған Петр Петрович Семенов еді. Барнаулға жүрерде Шоқанға ерекше бір ой салды:

— Мен мына генерал-губернаторыңа бір жайды тапсырғалы отырмын. Ол — ана Алатаудың күнгейін мекендеген қырғыз елінің жай-күйімен жете танысу. Және олардың біздің Россиянин, қол астына қосылуға ынталанып отырған руларынан қол үзбей қатынасты күшейту. Сен сияқты сол елдің тілін, әдет-ғұрпын білетін адамдардан ғылыми экспедиция жіберу. Егер ол кісі осыны ұйымдастырса, сен дайын бол. Өте қажет. Онда бізбен де байланысың күшейеді, — деп ақыл айтты.

— Ондай ұсыныс болса, мен дайынмын. Ал, сіз, осы ойыңызды аяқсытпаңыз, — деп Шоқан Семеновтың қолын алды. Шоқан Карл Казимировичпен екеуі Гасфорттың өзіне сөйлесіп, жаз шыға Дуровтың қырға шығып дем алуына рұқсат алды. Әрине, Дуровтың қырда танысы жоқ. Жүдеу досын Көкшетау жайлауына таза ауа, қымызға жіберуге, аулына Шоқан өзі хат жазып, хат күтіп отырғанды. Қолжазба қағаздарының әрқайсысына үңіліп отырған Шоқанның есігін біреу қақты. Есікті ашып жіберіп «Гриша!» деп бас салған Шоқанды әскери киімімен о да қаусыра құшақтап: «Шоқан досым!» деп біраз қысып тұрды. Екеуі құшақтарын жазып, амандық сұрасты.

— Григорий Николаевич, мүлде жауынгер офицер болып алыпсың ғой. Қайда жүрген жайыңнан хат та жазбадың, — деген Шоқан кінәсына Григорий:

— Менің жүрген жерімде жүрсең, сен де хат жазбайсың. Сен генерал-губрнатордың кеңсесінің бұрышынан орын алып, китәбия чиновник болып отырсың, — деп о да өзінің достық әзілін айтып жығынды болар емес. Шоқанмен алғашқы әңгімелесе бастағанда әлдеқалай ғылыми қиялдар естіп, Григорий Николаевич өз құлағына өзі сенбегендей боп отырды. Ол Шоқанның шағын бөлмесіндегі кітаптарын көріп, аз уақыттың ішінде мұншалық құнды кітап жинап алғанына таңданды. Әсіресе оның таңданғаны Сергей Дуровтың Шоқанға сыйлай берген кітаптары болды. Ол кітаптар жайлы Григорий хабарсыз еді. Атақты петрашевтардың қолжазба еңбектері өз алдына бір ерекше дүние.

— Шоқан, сен патшалы Россияның бүкіл Сібір өлкесін билеп отырған бас мекемесінде чиновник болып істеп отырып, мына сияқты әдебиеттерді қолжазбадан жинап табынасың, — деді. Мұны Григорий Шоқанды кінәлай айтқан жоқ. Бір жағы әзілі, бір жаты кітаптардың мазмұнына өлі мойындамаған атүсті қарағандығы да бар еді.

— Григорий, кешірім ет, сен анау анайы, қарусыз ба¬сын иіп, мойнын төсеп отырған бейкүнә қазақтарға қамшы үйірген шекарашылардың даңғаза айқайына әбден құнығып алып, әдебиет, ғылым дүниесінен тосаңсып қалғансың ғой. Мына сияқты халық қамының қайраткерлерінің асыл ой-пікіріне әлі де үрке қарайсың ба? Әй, білмеймін, әзірше ондай зар заман пікірден гөрі, мына езілген халықтың бүгінгі тіршілігін дұрыстау жолына қызмет істеу керек. Сіздің ел сияқты екі оттың ортасында талан-таражға ұшырап отырған елді ана Азия түнегінен аршып алып жарыққа сүйреу керек, — деп өзінің шекарашылар тобында жүргендегі қоқандықтармен айқасын Жетісу елін жарыққа сүйреу деп санайтынын айтты.

— Григорий, сенің бұл пікірің өте дұрыс. Бірақ Азия хандықтарымен бүгінгі Россия қанаушыларының халыққа істер зәбірінің айырмасы аз. Тек, Россия, мына сияқты зиялы қауымының халық қамын алыстан ойлап жүргізіп отырған күресі игілікті жол. Оған сен атүсті қарама!.. Шоқанның кейінгі сөзіне Григорий қарсы дау айтпай, екеуі басқа әңгімеге көшті. Олар сонау корпуста оқып жүргендегі жиһангездік жүрісті аңсайтын жайларын таты қозғады. Ол жөнінен екеуі де ұлы мақсаттарының бастамасын қолдарына алған тәрізді. Әсіресе екеуі екі түрлі жаймен болса да аспанмен тілдескен Алатау өлкесін, бір кездегі жұмбақтай көрінген қазақ даласының біраз жерін көріп танысқан. Ұлы мақсаттары алда, осыны ойласты.

— Григорий, Омбы қауымының кейінгі жылдардағы өмірінен хабарың аз шығар. Сенің ана Жетісудағы ат үстінде құйғыта шапқан екпінің қаланың қамау көшесіне иліге алмай отыр ғой. Онда сені мен кейінгі жылдарда тапқан жаңа достарыммен таныстырайын, — деп Шоқан Григорийді Дуровтың үйіне ертіп келді. Шоқанның сұрауымен кеңсе қызметінен босап, Көкшетауға жүруге әзір отырған Сергей Дуров Шоқан досын қуана қарсы алды. Шоқан таныстырған Григорий Николаевич Потанинмен танысып әңгімеге кірісіп кетті. Сергейдің Григорийден қызыға сұрағаны шекарашылар өмірі, ондағы халық жайы болды. Әсіресе Григорий Потаниннің Құлжа қаласындағы Россия консулы Иван Захаровқа Қапал бекінісінің бастығы Абакумовтың тапсыруымен күміс ақша қорын апарып берген жолындағы көрген білгені Құлжа қаласының бекіндері, ондағы Қытай мемлекеті уәкілдерінің қылығынан көп жайларды айтты. Сергей Дуровтың Достоевскиймен бірге айдалған азапты сапарын айтқаны, петрашевшілдердің күресі жайынан сөйлегені Григорийді мүлде жаңа бір дүниеге алып келгендей болды. Оның Шоқанмен алғашқы кездескендегі кейбір таңырқаған ойларының бәрі атүсті екенін енді әбден түсінді. Ол өзінің біраз тосаңсып қалғанын іштей мойындап, Шоқанға мүлде бас иіп алды. Омбыда болған күндерінде Григорий Шоқансыз бір күн уақыт өткізген жоқ. Ол өзінің Алтай тауынан, Шарын бойынан жинаған өсімдік гүлдерін, ол жақтан әкелген сирек кездесетін құстардың, аңдардың терілерін Шоқанға сыйлап, олардың жайынан ғажап жаңалықтар айтты. Осы бір күндерде Шоқанды Гасфорттың өзі шақырып қабылдады.

— Шоқан Шыңғысович, сізді шақыртқаным, мен Петербургтан мынадай тапсырма алдым. Біздің былтырғы барып қайтқан сапарымыз Петербургтегі ұлықтарға қатты ұнаған. Соны әлі де толықтыра түсу үшін ана тау қырғызы, Ыстықкөл атырабын жете тексеріп танысуға экспедиция ұйымдастыруды ұсынған едім. Соны дұрыс деп тауып, маған толық билік беріп отыр. Оның үстіне мына бір қағазды қырғыздың Боранбай Бекмұрадов деген манабы жазады. Әрине, мен аударма арқылы аздап таныстым. Сіз өзіңіз де оқыңыз.оның да сұрайтыны — біздің Россия патшалығының қол астына қарап, көршілес ана сіздің Жетісу елімен бірге болғысы келетінін айтады. Сонымен бірге: «бізге сенімді уәкілдеріңізді жіберіп, барлық жай-күйге таныссаңыздар», — деп сұрайды. Маған осы ойды салған Петербургтың жаһангез ғалымы Петр Петрович Семенов еді. Мен енді сол қырғыз Алатауына баратын «Ыстықкөл экспедициясын» ұйымдастыруды шешіп отырмын. Ол экспедицияны Семейдегі полковник Хоментовский басқарады. Бұл жерден баруға сізді лайықтап отырмын. Бутан қалай қарайсыз? - деді.

— Густав Христианович, сіздің ол сияқты сенім көрсеткеніңізге шын жүректен алғыс айтам. Мен сіздің әрдайым қызметіңізге әзірмін. Бүгін жүр десеңіз де дайынмын, — деп Шоқан тәртіптілік көрсетті.

— Өзім де сіз осылай қабылдар деп ойлап едім. Сенімімді ақтадыңыз. Онда мен сіздің жүруіңізге бұйрық жаздырам. Хоментовскийге дайындық істеуіне бүтін бұйрық жіберем. Ал мына Боранбай манаптың хаты сізде болсын. Кейін архивке бересіз, — деп Гасфорт Шоқанға үлкен сенім көрсеткен ықыласын айтты. Шоқан Гасфорттың тапсырмаларын алып үйіне қайтты. Оның қазіргі ең бір алаң жайы Дуровты аулына аттанды-ру, сонымен қатар Петр Петрович Семеновқа хат жазып, жүруін хабарлау болды. Шоқанның жаңа экспедицияға жүретін болғанына Карл Казимирович, Яков Петровичтер аса қуанышты еді. Олардың Шоқанға:

— Шекарадағы әкімдер ана момын халықты жәбірлемесін, осы жағына айрықша көз сал. Сенің мына сияқты жауапты сапардағы міндетіңнің ең бастысы да сол халықтарды Россияға дос етіп жақындату ғой, — десті. Шоқанның күткен хаты да сәтіменен келіп, Сергей досын аулына аттандырды. Омбыда біраз бірге болып, Григорий де өзінің қызметіне кетті. Шоқан достарының ендігі тілегі «еңбегің жемістене берсін» болды. Өзі де осы жүрісті аңсай күткен, асқан ынтамен аттанбақ.

— Шоқан Шыңғысович, сізді Хоментовский асыға күтуде. Бұл жолғы экспедиция — әскери үлкен маңызы бар экспедиция. Бірнеше топографтар, жер шенеушілер болады. Әсіресе қырғыз манабы Боранбай тілегіне Петербург басшылары үлкен мән беруде. Атақты Ыстықкөл атырабын, Қоқан, Хиуа хандықтарының арандату әрекеттеріне соққы беретін түйін де сол қырғыз жерінде болуы дұрыс. Ал, есіңізде болатын бір нәрсе, өткен жылы тапсырманы Абакумов қалай қолға алған екен, бақылау істерсің. Ана дін жатындағы тау қырғыздарының қандай өзгешеліктері бар, оны да ұмытпа, — деп осындай өз тапсырмаларын тағы да қадағалап шықты.

— Густав Христианович, сіздің ұлы қамқорлық көрсеткен ақыл-нұсқауыңызға үлкен алғыс айтам. Тапсырмаңызды күш-қуатым жеткенше орындауға тырысам. Және бұл жолғы жүрісіміз де жемісті болады деп сенем, — деп Шоқан әскери тәртіппен қабылдап сенім көрсетті. Шоқан тездете жүріп, Семей қаласына жетті. Бұл жолы почта жүретін қыр жолымен суыт жүрді. Семей қаласына келісімен Шоқанның іздестіргені Достоевский болды. Өткен жылы кездесе алмай кеткен досына қалай да жолығып, көптеген сырлар шертпекке ынтығады. Семейдің әскери казармасының бір бұрышындағы үстелде қағаз тіркеу, көшірме жұмыстарында отырған досына Шоқан ойда жоқта келді. Сағыныса көріскен достар ұзақ амандасты. Қатардағы жүдеу әскер киімін киген арық денелі Федор Михайлович ауыр аңдуыл үстінде де өзінің алған бетінен қайтпаған. Қайта ашына түскен. Ол өзінің Семей қаласында отырып, сонау алыстағы достарынан алған жаңа хабарларын Шоқанға жайып салды. Шоқан да езінің омбылық достарынан әкелген сәлемдемелерін, жаңалығын тегіс ақтарып шықты. Шоқан Семейге келгенде экспедиция бастығы полковник Жетісуға барып, экспедицияның жол жабдығын, Қапал, Верный бекінісіндегі әскери бөлімнен керекті адамдарды іріктеп жатқан-ды. Сондықтан да Шоқан Семейге көп бөгелген жоқ. Ол тездеп бекет жолымен Қапал бекінісіне тартты. Өткен жылты жүріп өткен жолы көзіне оттай басылып, әрбір тау, тас, өзендердің жай-күйі қайта жаңарып ойына түседі. Шоқан бөгетсіз суыт жүрді. Генерал-губернатордың тапсыруы да, Хоментовскийдің күтіп жатқаны да оның көз алдына елестейді. Алайда ол осы жолында Аякөзде болып, Қозы Көрпеш — Баян бейітін қалай да. көруі керек болды. Шоқан Семейден шыққанда май айының алғашқы бір әсем күндері еді. Қазақ даласы, әсіресе Арқат, Еңірекей тауларының алабы ғажайып балауса гүлге бөленген. Өзінің достары Сергей Дуровтың, Григорий Потанинның өсімдіктер жайынан айтқан тамаша әңгімелері қызықтырып, жол-жөнекей ол көптеген сақара гүлінен алуан түрлі жапырақтар жинап, айрықша баптап, арнап алған ыдыстарына салып отырды. Әсіресе Аякөз маңы, онан өте Қозы Көрпеш — Баян зираттары тұрған Айтыз, Таңсық өзендерінің бойынан көп жаңа өсімдіктер жинады. Ол Аякөзден шыққан күннің ертеңіне құмартқан «Қозы Көрпеш» күмбезіне де жетті. Сонау Арыстан ақыннан естіген, онан кейін әкесі Шыңғыс жинаған қазақ халқының ғажайып дастанының туған жеріне келді. Ай өзенінің қабағындағы қырқашықта, сыртын заман іздері айғыздап қожырландырған жалғыз күмбез сырға бөгіп, мұңға бөленіп тұр. Ол бір кезде әлдеқандай шеберлердің қолымен соғылып, әсем ескерткіш болған. Қазір көнере көркі өзгеріп, сұрынан айрылған, Күмбездің сырты көнергенімен, арманда кеткен арыстай жігіт Қозы мен ару қыз Баян әулеттен әулетке жаңарып жетеді. Күмбездің ішіне кіріп тамашалаған Шоқанның адам суреттері ойылған бірнеше сын тастарға көзі түсті. Олардың оң жақ шеттегісінің иығынан төменгі ұлы денесі бар, басы жоқ. Ал оған таяу қыз киімін киген мұңлы ару. Оның қасында тізерлей отырған екі әйел адам. Шоқан қарындашпен осы суреттерді қағазға түсірді. Осы суретті салып болып Шоқан: «Біздің халқымыздың ертеде сурет өнеріне шеберлігі болған. Бірақ елімізге мұсылман дінінің әкелген бір кертартпасы осы сурет өнерін тыйған», — деп жазып қойды. Шоқанның қасында Семейден ере шыққан серігі бұрын бұл жақта болмаған казак-орыс азаматы еді. Ол жігіт сыпайы түрде:

— Шоқан Шыңғысович, сіз осынша құнттап, ете ынталана суретке салып жатқан қандай мұра? — деп сұрап қалды.

— Уа, жігітім, сізге мен бұл ескерткіштің уақиғасын айтайын. Бұл қазақ халқының ер жігіт, ару қызының арманды өмірі ғой.

— Адам баласының өмір жолы әр қиян алыста өтсе де, арманы кейбір жағдайларда біріне бірі ұқсас болып, тағдыры бір жайда шендеседі, — деп Шоқан осындай кезде ойланып қиялға бойлайтын әдетіне салып отырып қалды. Әлден уақытта жайлана сөз бастап: өзі сонау Арыстан ақыннан естігенін, әкесінің жинаған қолжазбасынан көргенін айтып берді.

— Шоқан Шыңғысович, сіздің халық сияқты көшпелі анайы елде де, мұндай керемет аңыз бар екен-ау! — деп жол серігі өзінің дүние танудағы сауатының аз екенін аңғартты.

— Ғафу етерсіз, жол серігім, әрине, сіздердің ұғымдарыңызда біздің халқымыз сезімсіз, анайы болып көрінеді ғой. Бірақ сезім жағынан, жыр, күй, шешендік жатынан ешбір халықтан кем емес. Мен сізге әлгі ғашықтық жырының тек қысқа қаңқасын ғана айттым. Оны біздің халық жыраулары бір жұма бойы жырлайды. Оның көп жерінде тыңдаушылар жылап отырады. Біздің елдің бұл сияқты ұлы дастандары бір бұл ғана емес, бұл жүзден бірі. Біздің халқымыздың мекені шалқып тұрған ән мен күй, әсем жыр емес пе! — деп тоқтады.

— Сіз мына екі жағынан зәулім жартас мінбелеп тұрған кезеңнен өткенде жан-жағыңызға тамашалай қарадыңыз. Бірақ бұл асудың жайынан хабарсыз шығарсыз. Былтыр Гасфорт мырза осы жерден өткенде, бір үлкен ойға келген. Мына алдымыздағы Қапал бекінісінің бастығы Абакумовқа: «Осы кезеңді бекіттіру жобасын жаса, бұл біздің жүріп қайтқан жолымыздың белгісіне арналсын», — деген еді. Содан былай бұл кезеңді «Гасфорт бекінісі» деп атауға сөз байлағанбыз, — деді.

— Шоқан Шыңғысович, тауды қопарып, мына кезеңді бекіту шекарашының кішкене тобының қолынан келе ме? — деп ойына сыйғыза алмаған серігі қайталап сұрады.

— Ол арасын генерал-губернатор өзі ойлап сыйғызған болар. Біздікі көзімізбен көргенді айтқан ғой, — деп өзінің ажуасын айтардағы күлімдеген ажарымен сөзін түйді. Хоментовскийдің тобына Шоқан Шелек өзенінің бойында келіп қосылды. Ыстықкөлге қырғыз еліне аттанған бұл экспедицияның ең басты міндеттері тау қырғызының ішкі-сыртқы тұрмыс жайымен жете танысу, әдет-ғұрпын зерттеу. Сонымен қатар Боранбай манаптың өтінішін орындап, орыс патшалығының ел билеу тәртібін ұғындыру. Және мына өзімен іргелес отырған қазақ руларымен көршілестік жағдайға келісім жасау. Әсіресе сол Бұғы қырғыздарының «Сарбағыс», «Солты» руларының арасындағы дау-шарларын тыныштандыру болатын. Осы жағдайларға басшылық етуге ел жайына жетік, тіл мен әдетін жете ұғынатын сұлтан Шоқан Уәлихановқа Батыс-Сібір өлкесінің генерал-губернаторынан айрықша уәкілдік берілген. Шоқан келер алдында Хоментовскийге генерал-губернатор Гасфорттың «Уәлихановты күтіп, бірте аттаныңдар!» деп жазған хатымен қатар өзі де Алатау округінің бірнеше ел ағасы ақсақалдарын экспедиция құрамына қосып ала жүруді тапсырған-ды. Шоқанның осы тапсырмасын орындап Хоментовский Албан, Дулат, Жалайыр руларының ел ағасы адамдарын ертіп алып шыққан. Ұлы жүздің аға сұлтаны Тезектің ағасы Тазабек, Әбілез, Бұлан Сасыбаев, Байғозы Тіленшин, Жайнақ Терімбеков сияқты ел жайына, әдет-ғұрпына жетік адамдар бар. Сонымен қатар экспедиция құрамында: жер шенеуші топографтардың бастығы Яновский, тілмаш Бардашов, шекарашылар отряды бар, жиыны жүз шамалы адам болған. Шелек бойында бас қосқан экспедиция адамдары бірнеше күн кеңінен отырып жүріс жолын, алдағы істелетін жұмыстар жайын кеңесіп, соны жобалады. Осы сияқты жол жобаларын ретке келтіріп Ыстықкөлге бет алған топ асығыссыз жылжыды. Әсіресе өткен жылы ат үсті жүріп еткен жерлерге айрықша тоқталып, жер шенеушілер барлық керекті істерін орындап отырды. Шоқан да өзіне керекті деректерін жазып, жер жайы, ел жайындағы көптеген аңыздардың ізін тапты. Экспедицияның бір тоқталған жері Шалкөде жайлауы болды. Бұл жайлау басы Көгершінді бұлағынан басталып, аяты Кегенге құятын Шалкөде өзенінің бойы. Екі жағы самырсын қарағайға бөленген аласа таулар алқабы. Жапырылған шалғын, ортасынан жарып аққан мол сулы мөлдір өзен. Әсем қоныс. Экспедиция осы өлкеге шатырын тігіп, екі күн демалыс етті. Шоқан өзен бойын салт атпен аралап, сан алуан кене мекендердің жұртына кездесті. Әсіресе Шоқанға қызықты болған өзен бойындағы ертеде салынған бекін орны. Бұл күнде тек іргелерінде құлап, жал-жал болып үйінді қалған. Бір кездегі сыртқы жаудан қорғанып бекініс жасаған жер екені айқын. Кім жасады, қай заманда, қалай жасалды, қалай талқандалды — оған белгі таппады. Осы жерден Сарыжазға қарай көшіп, Сарыбұлақ бойына келіп қонды. Бұл жерде де Шоқан Бұлан ақсақал мен Байғозыны ертіп, Шартас алқабына барды. Бұл елдің орны Шартас деп атайтын себебі, шаһар болған жердегі хандардың, әмірлердің сарайына ұқсаған, жақпар жалпақ тастардан жасалған үңгір үй бар. Ол үңгірдің кірер қақпасының екі жағындағы жақтау жалпақ тастың бетінде біріне бірі қарсыласа салынған екі жолбарыстың суреті тұр. Ал қақпаның маңдайша көлденең тақтай тасына тоты құстың суретін салған. Үңгірдің іші де осындай неше түрлі аң, құстардың бейнесін ойып жасаған суреттерге толы. Шартастың айналасында да бірнеше аңызға өзек боларлық суреттер тасқа ойып салынған. Үңгіртастың солтүстік-шығысына таман жалпақ-жалпақ тастар қатарынан созылған. Солардың бірнешеуінде бұғының, еліктің суреттері ойылып салынған. Үңгірге кіре берісте, оңтүстік-шығысқа таман, дөңгелек қора сияқты шағын алаң бар екен. Осы алаңның іргелігі құсаған жалпақ таста астау сияқты ұзынша ойық тұр. Сол өзекше ойықтың оңтүстік шетінде жұдырық сиятындай тесік бар. Оның сыртында екі ортасы текшеленіп ойылған екі сым тас тұр. Осылардың бәрін тамашалап көріп Шоқан жол дәптеріне жазып алды.

— Мына «Жартас» деген әншейін айтылмаған болар. Бұл жерде ерте заманда бір халық орталық жасап тұрған ғой. Анау қуыстың алдындағы суреттер қандай шебер ойылған. Өзі өнерлі халық болған, — деп Шоқан тоқтаған кезде, Байғозы ақсақал өз бастап:

— Шоқан шырағым, біз сіздер сияқты оқып-тоқыған емес, естумен ел аузынан ұққанды әңгімелей береміз ғой. Осы «Шартас» жайында біздің елде мынадай бір аңыз айтылады: Мына бізбен көршілес қырғыз елінің Манас деген батыры — манабы болыпты. Ол кезде қырғыз, қазақ деп бөлінбейді екен. Қазақтан шыққан Ер Көкше деген батырмен екеуі қол бастап, ел қорғап осы Алатау маңында қалмақтармен соғысыпты. Сол Манастың Ер Көкшемен тізе қоса жаумен алысқандағы бір бекінісі осы жер бопты. Дөңгелек алаңда Манастың құла аты жібек арқанмен арқандаулы тұрады екен. Сондағы жібек арқанның бір ұшы тесік тасқа байлаулы болады екен. Ал мына сыртқы екі сәкі тастаты ойықтың бірінде арпа, бірінде түз, астауда су тұрады деседі. Қырғыз елінде Манасты ұзақ жыр етіп жырлайды, — деп тоқтады. Шоқан Байғозы қарттың мына әңгімесін жол дәптеріне — «бұл бір анықтай түсер аңыз екен» деп жазып қойды. Экспедиция жол бойы жүрген жерлерін топографиялық қағазға түсіріп, жер, су жайының, өсімдік өзгешеліктерін де үңіле қарастырып, Ыстықкөл атырабына да келіп жетті. Хат жазып күтіп отырған Боранбай манап құрметтей қарсы алды. Манапқа алдымен танысып, амандасқан Шоқан:

— Қырғыз халқының дәрежелі манабы, Боранбай мырза, сіздің жазған қатынас хатыңыз бойынша Сібір өлкесінің ұлық губернатор генералы Гасфорт мырза арнаулы экспедиция жіберді. Оны біз бастап келдік. Мына көрші ағайындас еліңіз Албан, Үйсін, Дулаттың қадірлі ақсақалдарын ертіп келдік. Біз сізге қонақпыз, еліңіздің жайын, өз мүддеңізді іркілмей айта беріңіз, — деп жатық та есті сөзін сөйледі. Жап-жас Шоқанның үстінде орыс офицерінің шенді киімі, аузында аталы қазақ сөзі, аңырып қалған манап:

— Шырағым, өзіңе қарасам — бассың, түріңе қарасам — жассың, алдымен өз женіңді айтшы, танып алайын, — деп Шоқанға қарады.

— Менің арғы атам — Абылай, бергі атам — Уәлихан. Атым — Шоқан. Батыс-Сібір өлкесінің мекемесінде қызмет істеймін, — деп аты-жөнін қысқа түсіндірді. Шоқанның кім екенін ұғынған Боранбай, іркілместен барлық жайды ашып сөз бастады:

— Біз Алатау қырқасын қоныстаған қырғыз деген елміз. Еліміз бірнеше руға бөлінеді. Мына біздің руымыз — Бұғы атанады. Бізбен қанаттас отыратын бір руымыз — Сарыбағыс, оның Орман деген манабын біздің рудың жігіттері ажалға ұшыратты. Сонан біздің еліміздің іші мазасыз, атыс-шабыс. Өздеріңізге мәлім, біз екі оттың арасында отырған елміз. Қанаттас отырған Хиуа, Қоқан хандықтары шапқыншысын жіберіп, еліміздің бір жағын айдап алып, қол күш істейді. Әсіресе Сарыбатыс манаптары соларға арқа сүйеп, бізге ылғи күш көрсетеді. Біз осы зорлықтан құтылсақ екен. Ол үшін мына көршілес қазақ туысқандарымыз Албан, Дулат елімен бірлесіп, ұлы орыс патшалығының қол астына бағынсақ, соның қорғауында болсақ дейміз, — деп барлық мүддесін айтып шықты. Экспедиция бастығы полковник Хоментовскийге тілмашы Бардашов өз білгенінше айтып отырды. Өзін аса тәртіпті ұстайтын Хоментовский ұғына тыңдап, бәріне түсінді. Бірақ қырғыз елінің мына сияқты ру аралық айтыстартысы жайына кіріскен жоқ. Бұл жөніндегі барлық билікті бастапқы тәртіп бойынша Шоқанға жүктеді. Қырғыз елінің барлық жайын білетін Ұлы жүз ақсақалдары Байғозы, Жайнақ, Бұландарға, сұлтан Тазабекке сөз сала отырып Шоқан екі ру қырғыз манаптарының басын қосып, келісім мәселесін қарады. Ұзақ кінәласқан қырғыз манаптары көптен шемен болған шерлерін айтыса отырып, татулыққа бет алды. Сарыбағыс манаптары да өздерінің руларын Бұғы руларымен ата жолымен ақылдастырып, туысқандық тілін тапты. Барлық қырғыз рулары болып ұрандасып орыс патшалығының қол астына қарап, қазақ ағайындарымен тағдырын біріктіруге сөз байласты. Көптен көнекжара болып шешілмеген түйінді шешіп, қырғыз, қазақ елінің ағайындығын табуға басшылық еткен Шоқанға қырғыз, қазақ ақсақалдары үлкен алғыс айтты. Өздерінің өтінішін ескеріп, арнаулы экспедиция жіберіп, Россия патшалығының кең қолтығына тартып, қамқорлық еткеніне айрықша алғысты хатын қырғыз манаптары Батыс Сібір өлкесінің басшыларына жолдады. Алдымен қырғыз руларының өзара алауыз айтыс-тартысын тыныштандырып, енді осы жаңадан Россия қол астына ерікті түрде бағынуға мойындаған халықтың шаруа және ішкі тәртібі жайында бірер ереже жобасын жасау қажет болды. Осы кезде өзінің ғылыми жұмысын жүргізе Жетісу өлкесіне, Ыстықкөлге келген Петр Петрович Семенов та келіп Шоқандарға қосылды. Сүйікті дос атасының келгеніне Шоқан сондай қуанды. Семенов Шоқаннан да қуанышты ықыласпен қарсы алды. Бұрын келіп қайтқанында қырғыз руларының арасындағы алауыздығынан ғылыми зерттеуінің олқы қалған жерлерімен Семенов енді еркін танысатын болды. Сонымен бірге осы қырғыз елі жайында өзі көзімен көрген кейбір жолсыздықтарды айтып, бұл ішкі тәртіпке өзінің көптеген ойын қосты. Экспедицияның жер шенеушілері өздерінің ғылыми істеріне кірісіп, Ыстықкөлдің оңтүстік, солтүстігін, айналасын барынша топографиялық картаға түсірді. Шоқан да қырғыз елінің ішін аралап, әдет-ғұрыптарын, діни сенім жайындағы ертелі-кеш өзгерістерін жазып алды. Әсіресе қырғыз елінің билік ережелері, ер дауы, жер дауы, ұрлық-зорлық жайларын барынша қағазға түсірді. Шоқан арқылы қырғыз елінің барлық ішкі тұрмысы жайынан толық мәлімет алған Петр Петрович Семенов өзінің мына қырғыз Алатауында, Тянь-Шань қырқасында Шоқанмен кездескеніне сондай қуанышты болды. Шоқан анадағы Шартаста Байғозы қарттан естіген Манас батыр жайындағы әңгімені есіне алып, қырғыз елінің ән, күй, аңыз әңгімелерімен танысты. Шоқанды таңдандырған бүкіл қырғыз елі болып мақтана жырлайтын Манас жыры болды. Қырғыздың пернесіз тартылатын домбырасының (қомыз) өзгешелігін, манасшының дене, бет, көз құбылыстарын қарындашпен суретке түсіріп алды. Манасшының айтуына қарағанда бұл жыр атадан балата, атадан ініге қалып үздіксіз ұзақ жырланады екен. Оны қағазға тегіс түсіруге мүмкін болмады. Тек шығыс елінің ауыз әдебиетіндегі ұлы шығарма екенін жазып, кейбір шумақтарын орыс тіліне аударып қойды. Экспедиция үш айдай қырғыз елінде, Ыстықкөл атырабын тегіс зерттеп, қағаз бетіне бейнелерін түсіріп алды. Шоқанды ерекше бір қызықтырған нәрсе Ыстықкөл маңындағы көне қалалардың қалдықтары, арық, канал жүргізген суландыру жолдары, сол сияқты күмбездеп салынған ескерткіштері болды. Сонымен қатар Ыстықкөлді мекендейтін құстар, сол биік тау қиясында өсіп-өніп мекендейтін аң, тіпті құрт-құмырсқаға дейін зерттеп жазып отырды. Экспедицияның қарастырғаны бір кездегі жібек жолы атанған Батыс Қытай елімен қатынас, сондағы Алатау атырабын басып өтетін керуен жолы болды. Осындай жан-жақты ғылыми да, мемлекеттік тұрғыдан қарастырылған үлкен істің басы қайырылып, көптеген жаңалық жинастырылды.

— Кешірім етіңіздер, мен сіздердің біреуіңізді-ақ уәкіл етіп жіберер едім, бірақ Уәлихановтың дала елінің ішіндегі абыройы мен білімі сіздерде жоқ қой. Құр қазақ деп кеміту өркөкіректік болар. Ол тапсырманы ойдағыдай орындайды деп сенем. — Гасфорт мына чиновниктерінің күндестік көңіліне осылай сыпайы соққы берді. Бір сеніп алғанда бетінен қайтпайтын генерал-губернатордың мінезін білетін чиновниктер іштерінен тынып қала берді. Ыстықкөл экспедициясының бастығы Хоментовскийге шұғылынан жеткізілген Гасфорт бұйрығы экспедиция адамдарын тезінен Верный бекінісіне оралтты. Гасфорттың Шоқанға арнап жазған уәкілдік хаты мен айрықша тапсырмасы да осы жерде қолына берілді. Қапал бекінісіне келіп тосып жатқан халықаралық уәкілдіктің адамдарына Шоқан да келіп қосылды. Уәкілдік тақырыбына берілген нұсқау жол-жобаларымен уәкілдіктің басқа адамдарымен де айрықша танысып, Шоқан Құлжа сапарына қамданды. Шоқандар Ыстықкөлдің оңтүстігіне бет алғанда, бөлініп солтүстік Алатау алқабын аралауға кеткен Петр Петрович Семенов та Қапалға оралды. Шоқандардың жаңа тапсырма алғанын естіп, уәкілдік жайымен танысып, ол ерекше қуанды.

— Шоқан, мынау саған үлкен сенім. Именбей орындау сенің қолыңнан келеді. Батыл қимылда! — деп көптеген кеңесін беріп, жас досын өрлендіріп, осы жерде ол Тарбағатайға жүріп кетті. Құлжа қаласындағы Қытай елінің консулынан «қабылдауға әзірміз» деген хабарды алысымен Шоқан жол тартты. Өзінің ертеде ойында жүрген тамаша жерлерді көрді. Әсіресе Қытай мемлекетінің Россиямен шекарадағы әлденеше бекіністерінен өтті. Олардың шекаралық тәртіптерін, бекініс құрылыстарын көріп танысып, көне елдің көне жайларынан көп мәлімет алды. Халықаралық сыпайы тәртіппен қабылдаған Қытай елінің Құлжадағы әкімдерімен танысты. Өзіне шетелдер министрлігінің берген нұсқау хатын қолдана отырып, олармен екі елдің достығы жайындағы үлкен мәселені кеңесті. Сонымен қатар бұрыннан жүргізіліп келген сауда қатынасы жайлы да жаңа келісім жобасын кеңесті. Батыс Қытай елінің жұмысына қашғарлық, құлжалық, Шығыс Түркістандағы елдердің беделді ақсақалдары араласты. Әсіресе сол жақта сауда кәсібімен беделі ескен татар, ұйғыр адамдарымен өз тілдерінде сөйлесіп, келісім жайын кеңесу өте орынды болып шықты. Жергілікті әкімдері қытай адамдары болғанмен, ішкі тәртібі Түркістан өлкесінің басым жұртшылығы мұсылман қауымының қолында екен. Байлық, сауда қоры қолында отырған қашғарлық байлар, өзбек, татар саудагерлері, сауда жолының бұрынғы қалпына келуіне өте ынталы қимылдады. Оның үстіне екі ұлы елдің аралығында отырған шатын аймақ халықаралық тыныштықты да аса қуаттады. Осы сияқты тыныштық тілеп отырған елге Тыныштық достық уәкілдігін алып келген Шоқан халықтың ерекше қамқоры болып танылды. Екі елдің келісім шартын, сауда жолының тәртібін келісумен қатар Құлжа қаласына жаңадан Россия елінің консулын тағайындау туралы жобасын ұсынды. Осы сияқты мемлекетаралық жауапты жұмыстың жобасын жасап, соған келісім болғанша Шоқан үш айдай Құлжада болды. Осы жұмыстарға байланысты Қытай елімен шекара жобасын да қайта қарап, оның да жаңа межесіне келісті. Шоқан мемлекеттік осы бір күрделі істің келісімін тауып, елге оралды. Ол алдымен Верный бекінісіне соқты. Онда да бөгелместен былтырғы Гасфорт генерал-губернатор бекіттірмек болған «Соркезеңді» асып, Семейге жетті. Семейге келіп қонақ үйде аз тынығып, аға досы Достоевскийді іздеді. Бірақ досын кездестіре алмады. Білетіндердің айтуынша, Достоевский Семейден Барнаулға ауысып кетіпті. Николай І-патшаның өлімі Россия зиялыларына біраз кеңшілік бергізген. «Әр басшының өз мархабаты бар» деген емес пе. Александр ІІ-ші патша өзінің тахытқа отыру құрметіне бірнеше буынды кеңшілік шығарыпты. Соның бір буынында Николай І-патшаның тұсында жер ауған кінәлыларға еркіндік бергізген. Солардың көбін айдаудан босатып, ерікті еңбек істеуге кеңшілік еткен. Сібірге жер ауған саяси кінәлылар сол кеңшілік арқылы орталық Россияға қайтуға рұқсат алған. Соның себебі ме, әйтеуір, аға досы еріксіз әскерліктен босап, Барнаулға ерікті қызметке кетіпті. Шоқан Достоевокийдің бір дос адамын тауып, сол кісі арқылы оған хат жазды.

— Осы былтырдан бергі біздің экспедициялар шенеп, танысып қайтқан өлкеміз қанша шақырым көлемінде болар еді, осыны топшылаған жоқсыздар ма? — деп паңдана сұрады.

— Густав Христианович, шақырымға шағып жобалауға уақыт та болмай жатыр. Бірақ былтырдан бергі аралап қайтқан өлкеміз Еуропаның кішігірім өлкесінен аз бола қоймас, — деп Шоқан жымия жауап берді. Гасфорттың ойда жоқ сұрақты қойған жағдайын байқап отырған чиновниктер, әсіресе Карл Казимирович Шоқанның бөгелместен айтқан тапқыр жауабына разыланып қалысты. Өзара күңкілдесіп «кіші-гірім мемлекет аумағы» деп жатты. Осы сәтте көңілін мақтан лебі билеп кеткен Гасфорт:

— Россия патшалығына бір мемлекеттік өлкені елімен, байлығымен қостым ғой деймін, мырзалар, — деп чиновниктерге паңдана қарады.

— Иә, иә, Густав Христианович, сіздің бұл табысыңыз тек Россия патшалығы ғана емес, бүкіл Еуропа елінің ғылымына, көлеміне қосқан ұлы табысыңыз, — десіп шу ете түсті. Әсіресе көтеріле сөйлеген Сібір казактарының басқармасын меңгеруші сұрқия Ивашкеевич болды. Батыс Сібір өлкесінің бас мекемесіне қызметке кіргеннен бергі Шоқанның аса жек көретін чиновнигінің бірі осы Ивашкеевич болатын. Оның өзі бір парақор, қазына жегіш арам ниеттілігімен қатар нағыз екі жүзді сұрқия болатын. Біреудің істеген еңбегін өзіне байланып, әулігіп отырған есерсоқ генерал-губернатордың шашпауын ерекше көтеріп отырғаны, Шоқан еңбегін жоққа шығарып осы жерде Гасфортқа көрініп қалу еді. Оны Шоқан алыстан-ақ сезген Баяндамасын аяқтап келіп Шоқан:

— Густав Христианович, менің сізге айтар қосымша бір тілегім — азды-көпті істеп келген жұмысты өзіңіз бағалап, тиісті орынға жеткізерсіз. Жаңағы сіздің сұрағыңыз жаңа облыстардың жер көлемінің тиянақты есебін керек ететін сұрақ болды. Оны біз істей алмағанымыз үшін кешірім сұраймын. Енді сол жаңадан танысқан еліміздің есебін жасауды мына Ивашкеевич мырзаға тапсырған дұрыс па деймін. Өйткені бұл кісі алдымен есепке жүйрік, екінші, сол жаңа облыстар да осы кісінің мекемесіне бағынышты болады. Ол қыр елінің жайына таныс, осы кісі жүргізгені орынды деп ойлаймын. Шақырымдап өлшей ме, аршындап өлшей ме, тұтамдап өлшей ме, оны өзі біледі, — деп тоқтады. Шоқанның қорытынды сөзіндегі ащы кекесінде Ивашкеевич түсінгенмен, Гасфорт абайлаған жоқ:

— Ол орынды, ондай есеп бізге ете керек. Бұл өлкенің әрбір есебі келешекте дәлді көрсетіліп жазылып тұруы керек, — деп, сөз қорытты. Шоқанның баяндауы тыңдалып, барлығын дұрыс деп тапқан генерал-губернатор өзінің қуаттаған пікірін қосып Петербургқа жөнелтті. Шоқанның ұсынуымен қабылданған Қытай мемлекетімен сауда келісімі, Құлжа, Шәуешек қалаларында консул тағайындалуы, шекара жобасы жақсы қабылданды. Петербургтағы шетелдер министрлігі қадағалай танысып, бұл жобаларды халықаралық келісім дәптеріне ерекше құрметпен «Тарбағатай келісімі» деген атпен тіркеді. Жүріп қайтқан жолының есебін атқарып генерал-губернатордың тапсырмасын жазып беріп, Шоқан достарымен бас қосар, еркіндей әңгімелесер уақытқа ойысты. Алдымен өзі жолға жүрерде аулына аттандырған Сергей Дуровтың саулығы қандай, қалай дем алып қайтқанымен танысты. Сонымен бірге өзі істеп қайтқан жұмысының жайынан хабарлады.

— Менің бітіре алмағаным, ол өлкенің жерінің қанша шақырым, неше аршын болатынын есептемеппін. Гасфорт соны сұрағанда қысылып қалғаным. Бірақ мақтануға жаны құмар Гасфортты желіктіре түсейін деп, «кіші-гірім бір мемлекет көлеміндей болар» дегенім. Соны айтуым-ақ мұң екен, байғұсың бөсіп берді. «Россияға бүкіл бір мемлекетті қаратып бердім» деп жосыды. Гасфорттың осыны айтуы мұң екен, Ивашкеевич бастаған жағымпаз жаламырлар шуласа жөнелді. Мен бұл жерде Ивашкеевичті де құр ауыз қалдырғаным жоқ, сөзімнің соңында Гасфортқа ол жақтың ендігі жер, су, елінің есебін Ивашкеевич мырзаға тапсырған қолайлы болар. Бұл кісі суын сүт ететін есепдан ғой дедім. Менің айтып тұрған кекесінді сөзімді Ивашкеевич залым сезгенмен, саудырлақ генерал-губернатор ұға қойған жоқ. «Дұрыс» деп қабылдады. Ивашкеевич ол есепті жүргізу үшін аңқау бейуаз елге өзінің қанды тырнақ қара құстарын тобымен аттандырады ғой. Қанша елді зарлатарын кім білсін. Бірақ Хоментовский, Абакумовтар, Петр Петрович Семеновтар аман болса, оның қара құстары бетімен ел тонай алмас, — деп тоқтады. Шоқанның істеп қайтқан ісі мен мына есеп жөніндегі тапқырлығына қуанған Дуров:

— Сен сияқты ұл туғызып өсірген мына сахарауи халқыңыз ешкімге жем болмайды. Мен бұрын да өзіңе айтқан едім. Көкшетау бекінісінде болып, сіздің жердің қызығын көрдім. Мен сауығып та, сергіп те қайттым. Рақмет сізге, Шоқан Шыңғысович. Бір сізге емес, халқыңызға рақмет. Қандай кең пейілді қонақжай ел. Сіздің ауылдың қымызының дәмі аузымнан өле-өлгенше кете қоймас. Әттең, анау кең даладағы еркін ойлаған дана қауымға, шіркін-ай, білім сәулесін жеткізсе, талай данышпан аспан әлеміне қанат қатар еді, — деп, Сергей кеп ойланып отырып қалды.

— Шоқан Шыңғысович, Елизаветадан кешірім сұрамасаң, сені қатты жазалайды. Өйткені: «Шоқан келді ме?» — деп күнде сұрайды. Ол қарындасыңның мінезін білесің ғой, — деп күлдіре сөйледі. Карл Казимирович өзін тағы қайта жалғап: — Шоқан Шыңғысович, Ивашкеевич сұрқияны Гасфорт мәжілісіндегі сөзіңде жаман қатырдың-ау. Ол бір нөсерде үстіне тамшы жұқпайтын соғынды ғой. Бірақ өте сақ бол. Мына біздің генерал-губернатор Гасфорт мырза бір қызық адам. Ана Орынбордың генерал-губернаторы Перовскиймен күндес болып алған. Оның қуған бұзақы адамдарын қызметке алып, төбесіне көтереді. Мынау Ивашкеевич парақор, қазына жеген қылығы үшін Орынбордан қызметінен қуылған. Осы біздің мекемеге қызметке отырғалы істеген зұлымдығы адам айтқысыз. Өзгені былай қойғанда ана Жетісу облысына, Іленің ар жағындағы елге деген астықты берудегі істеген озбырлығын айтып Гутковский жыр етті. Достар Сібір өлкесінің осы бір мекемесіне кіріп алған бір топ қара жүректер жайлы күйіне сөз етіп отырғанда, Барнаулдан оралған Петр Петрович Семенов та келе қалды. Достар сағыныса шүйіркелесіп, жаңалықтармен танысып қарық болды. Шоқанның Құлжа сапарынан үлкен абыроймен оралғанын естіген Семенов сондай қуанышқа бөленді.

— Шоқан Шыңғысович, сіз Россия мемлекетіне бір үлкен елдің бөгеліп тұрған қатынасын қалпына келтіргенсіз. Мұны Петербург қауымы өте жоғары баталар. Құлжа қаласында үш ай бөгелгенде, ғылыми зерттеу жұмысын да қарастырған боларсыз, — деп Семенов өзінің жұмысына да Шоқан қолғабысын сұрастыра отырды. Ықыласты достықпен әзілдесе де отыратын Шоқан: Петр Петрович, қазақтың бір мақалы бар, мен соны айтсам ренжімессіз. «Құл тапқаны — қожасы үшін» дейді. Біз қолымыздан келгенше жауапты тапсырманы істеген болып келдік қой. Оның азды-көпті атақ-абыройы генерал-губернатор Гасфорт мырзаның атағына байланып жатыр. Ал Құлжа атырабындағы халық жайы, шаруа жайы, жаратылыс ғажаптарын қарастырып, жазып әкелдім. Ол жақта көне өмірдің ізі көп қой, қарастыруға уақыт аз болды. Бұл жатын сізге берсем, жоғарыдағы қазақтың мақалынан басқа менің қолымда не қалады? — деп күлді. Шоқанның мына қалжыңынан қысылып қалған Семенов:

— Шоқан Шыңғысович, мен сіздің бір түйір де еңбегіңізді өз қанжығама байламаймын. Және сіздің еңбегіңіз «ешбір генерал-губернатордың олжалауында кетпейді. Бәрі өзіңіздікі болады. Сіз Бүкіл Россиялық білім қоғамының ғылыми жұмысына кесек жаңалық қосып отырсыз. Оны біз әлдеқашан жеткізіп, сізді таныстырып қойғанбыз. Сіздің осы жолғы жинап қайтқан деректеріңізді Петербург ғалымдары асыға күтулі. Енді жатпай-тұрмай жинап қайтқан еңбектеріңіздің бір данасын маған беріңіз. Ол өте қажет. Генерал-губернатор Омбыда жағымпаз чиновниктерінің алдында мақтанып бөсе берсін. Петербург ғалымдары ешкімнің еңбегін қанжығасына байламайды, — деп осы бір сөзін аса ірі жігермен құшырлана батыл айтты. Сонан соң сөзін жалғап:

— Карл Казимирович, мен Шоқан Шыңғысовичтің сөзінің қалжың да болса шындықтан туғанын байқап, өз жауабымды айттым ғой. Уәлихановтың еңбегін ешкім олжаланбайды. Тек, Шоқан Шыңғысович, өзінің осы бастаған үлкен болып жатқан Шығыс Түркістан мен Батыс-Қытай елінің ісін өркендете беруі керек. Мына бүкіл Еуропа еліне жұмбақ барлық жай-күй, жаратылыс байлығын, салт-санасын, тек, Шоқан Шыңғысович қана анықтап, барлық сырын ашады. Өйткені Шоқан біздің Россия ғалымдары үшін шығыстан туған жарық жұлдыз, — деп сөзін аяқтады. Достар ұзақ отырып әңгімелесті. Петр Петрович Семенов өзінің осы жуырда Петербурға жүретін жайын да айтып, Шоқанға бағанағы сөзін тағы қайталап:

— Шоқан Шыңғысович, мен жуық арада жүріп кетем. Жаңағы менің сұрағымды тез орындап бер. Егер көшіру жұмысына көмекші керек болса, менің жүйрік жазатын жәрдемшім бар. Өзіңе қосып берем, — деп аса қадағалады. Ата досының не үшін осынша тездеткенін әдепті, сабырлы Шоқан шұқылап сұрамады. Оның үстіне Семенов оны арам оймен сұрамайтынына сеніп, Шоқан архив жұмысын қоя тұрып, соған кірісуге сөз берді. Петр Петрович Семеновтың айтқан тапсырмасын бұлжытпай орындаған Шоқан уәделі күнге дайын етті. Шоқанның алып келуін күтпестен Семенов бір күні таңертең ертесімен Шоқанның пәтеріне өзі келді. Оның келуінде екі түрлі мән бар еді. Бірінші, жас жолдасы тапсырмасын қалай орындады екен. Екінші, Шоқанға оңаша отырып, өзінің ойындағы бір ұсынысын айтпақ еді. Алдынан қуанышпен қарсы алған жас досын құшырлана құшақтап:

— Шоқан Шыңғысович, мен сізге анада Петербургқа оқуға бар деп ұсыныс жасап едім. Оны сіз дұрыс көріп, оқуға уәде беріп едіңіз. Енді бір жаңа тілегім болғалы тұр. Анау өзің аралап танысқан Жетісу, Ыстықкөл өлкелері, Қоқан, Хиуа хандықтарымен бір жатынан Шығыс Түркістан өлкесі Алтышәр мен Қытай мемлекетінің шетімен шектесіп жатыр. Ана Құлжада өзің келісім жасасып қайтқан Қытай мемлекетінің уәкілдері Алтышәр уәкілдері, біздің Россия еліне жақындасуға бой тартпайды деп өзің айтып келдің. Енді сол елмен сауда қатынасын жандандырумен бірге, елдің жай-күйіне, табиғатына, халқының ішкі сырына мына Еуропа халқы құмар. Оған христиан дініндегі елдердің уәкілдері аяқ баса алмайды. Ал біздің Россия ғалымдары мен мемлекетіміз үшін Шығыс Түркістанның жайы ғылыми жатынан да, саяси жатынан да өте қажет. Ол менің ұйғаруымда сіздің қолыңыздан келеді. Мен болсам Алатаудың қырқасына шықтым, арты алқабына аса алғаным жоқ. Сол арғы жақ — дүние жүзіне жұмбақ болып келген түйінді сіз ғана шешесіз. Осыған баруға қалай қарар едіңіз? — деп Шоқанға ойлана қарап жауап күтті.

— Петр Петровичтың маған аталық қамқорлықтан басқа айтары бар деп ойламаймын. Онда оқуды бастай алмаймын ғой, сол жаты болмаса Алтышәрға баруға қарсы емеспін, — деді. Жас досының ғылым жолына жалтақтай қарамайтын батыл мінезін байқаған Семенов:

— Иә, Шоқан Шыңғысович, сіздің жігерлі, батыл жаратылысыңызға менің көзім әбден жеткен. Оқуға әлі уақытың бар. Ал мына бір аса жауапты жолға бел байласаңыз, бұл ғажайып жаңалық болар еді, — деді.

— Петр Петрович, бұл жөнінде ана Гасфортпен өзіңіз сөйлесіңіз. Егер ол кісі лайықты көрсе, мен баруға дайынмын. — Шоқан осыны айтқанда:

— Ол жағына мен иемін ғой. Бұл әңгімені Петербургтан бастаймыз. Гасфортқа өзім әдейілеп сөйлесем, — деді. Шоқанның қолжазбаларын алып, ерекше қуанды. Көп уақыт еткен жоқ. Петр Петрович Шоқан үйіне тағы да өзі келіп, жаңалықтарын хабарлады.

— Мен сіздің ана генерал-губернаторыңызға әдейі жолықтым. Әсіресе өзің туралы пікірімді Алтышәрға жіберу жөнінде айтып айрықша тапсырдым. Сенің Алтышәрға баруыңа, ғылыми жұмысыңмен шұғылдануыңа барлық мүмкіндікті жасайды. Сонымен бірге, мен өз көзіммен көріп қайтқан ел билеушілер тарапынан істелетін көптеген әділетсіздік бар екенін ұғындырдым. Оның түпкі тамыры осы өзіне бағынышты мекеменің чиновниктерінде екенін баса айттым. Әсіресе шекарашылар, елге шыққан чиновниктердің атарман-шабармандарының оспадар істерінен бірнеше дәлел келтірдім. Оларға қатты тыйым салуды ұсындым. Жаңа-жаңа мойынұсынып отырған елді үркітпей, тәртіптілік істеу керегін айттым. Мен Петербурға тез жетуім керек. Біздің орыс халқының тіршілігі ауыр. Сол халықты мына қара түнектен құтқармай тыным таба алмаймыз. Бостандық күні алыс емес, — деп Семенов Шоқанға мейірлене қарады.

— Петр Петрович, бостандық болары анық па, анау айдаудағы орыс зиялылары темір құрсаудан босана ма? — деп Семеновқа қуана, жақындай түсті.

— Шоқан Шыңғысович, бостандық сәулесі көріне бастаған. Мен Петербургқа тез жетіп өзгеріс дайындығын істесуім керек қой. Шоқан, менің тапсырмамды орындауға дайындал. Сен соны орындап қайтқанда, достарыңның еркіндік алған қуанышын бірге тойлаймыз, — деп Шоқанды бауырына қысты. Достар: «қайта көріскенше амандыққа, саулыққа» деген жақсы ниеттерін айтып қоштасты. Шоқан аға досының тапсырмасын орындап, өзінің еңбегіне кірісті. Алтай, Тарбағатай бойларынан оралған Григорий Потанин де Омбыға келді. Анада Шоқанмен бірге барып, аз танысып, құмарланып қалған Григорий, Сергей Дуровпен қайтадан жолығып, кеңірек танысуға асығатын еді. Шоқаннан алдымен сұрағаны сол Дуров болды. Екі дос бір күнгі кешкілігін бос етіп, Дуровтың жұпыны пәтеріне келді. Май шаммен журнал жаңалықтарын ақтарып отырған ақын екі досын қуана қарсы алды. Шоқанның Ыстықкөл сапарынан, Құлжа келісімінен алып қайтқан жаңалықтарымен таныса отырып, достар ұзақ әңгімеге кірісті. Бұрын Шоқан айтуымен жете түсіне алмаған Григорий, Сергеймен өзі әңгімелескен сайын ынталана, оның ұстанған жолының асыл негізін ұғына бас иді. Өз арасында:

— Мен енді мына әскери сауытты шешіп, ғылым жолына көшетін болып бекіндім. Өтініш жазып қызметтен босанам, оқуға барам. Бұл жүріс менің қолым емес екен, — деп Григорий өзінің ойын айтты. Григорийдің шешімін қуаттаған екі дос қуана мақұлдады. Шоқанның осы жолғы еңбегінің маңызын сөз ете отырып, Сергей Дуров:

— Шоқан Шыңғысович, мен саған мына журналды тауып қойдым. Бұл біздің атақты жиһанкез Егор Ковалевскийдің Пекинте барып қайтқан, сол сен барған Құлжада болған, Азияны аралағандағы жинаған, көрген-білгені, бұл саған өте керек, — деп сырты көнеріңкіреген журналды берді. Шоқан Ковалевский жайында, оның қасында тілмашы болған Дабашинский жайында Жетісуда Тезек төреден де, Абакумовтан да естіген-ді. Бірақ айрықша мән бермеген еді. Мына досы Дуров ол кісінің еңбегімен танысуды тапсырды. Өзін Омбыға алғашқы әкесімен бірте оқуға әкелген Шығыс елдерінің тіліне жетік Дабашинскийдің ол жақта жүріп қайтқанын Шоқан білмейтін еді. Ол тіпті қуанып кетті. Шоқан архивке кіріп, бүкіл шығыс елі жайынан жазылған қолжазбаларды ақтара отырып, Ковалевский жөнінде Николай патшаның жазалауға жіберген бұйрығымен де танысты. Бір әредікте өзінің қарт досы, әрі оқытушысы Дабашинскийді көріп амандаса барды. Осы барысында ол Дабашинскийден Ковалевскиймен Азияны аралағаны жайынан әңгімелер сұрады. Аға досы, әрі қазақ баласының сырына жетік, тілі мен түсінігіне таныс Дабашинский Шоқанға Ковалевскиймен бірге болғандағы көп әңгімелерін айтты. Ковалевскийдің Африкадан алып келген қара көмірдей күтушісі жайында бір тамаша жайды сөйледі.

— Мына Батыс елдерінің бай-мырзалары аз елді қорлауға, кемітуге құмар келеді ғой. Анау Африканың қара түсті адамдарын күні бүтінге дейін мал есебінде жұмсайды. Тіпті құл тып сатады. Ковалевский Африкаға барғанда өзіне бір африка жігітін серік етіп ертіп қайтқан болатын. Содан келген бетінде Ковалевский Семей арқылы Құлжаны басып Пекинге баратын болды. Осы сапарында мен тілмаш болып ердім. Африкадан алып қайтқан әлгі күтушісі бірге болды. Сол серігін Петербурда ертіп жүргенде біреулер:

— Мына қара жігітті құлдануға сатып алдың ба? — деп сұрапты. Ковалевский:

— Құлдайтын кісіге біз зәру емеспіз ғой. Мына Россияның өзінде де құлдық өмірде жүргендер аз емес қой, — депті. Соны тыңшылар патшаға жеткізіп қойыпты. Патша ағзам қаһарына мініп: «Ондай бейпілауыз адамды жазалап, түрмеге отырғызу керек», — деп бұйрық береді. Ол кезде Ковалевский Пекинде жүргендіктен бұйрық орындалмай қалады, — деп тоқтады. Шоқанның анау архивте кездестірген қағазы осы бұйрық екен. Шоқан дос ағасына осы қағазды өзі оқығанын айтты. Дабашинский әңгімесін тағы қайта жалғап:

— Шоқан Шыңғысович, Ковалевский деген адам Африка, Азия елдерін тегіс аралаған, ол елдердің жайынан тіпті көп білетін адам еді. Өзі мына петрашевшілдермен пікірлес болды деп кейіннен қатты бақылауға алынды, оның шығармалары саған өте пайдалы. Тағы бір қызығын айтайын. Біздің батыс елдерінің ғалымдары қызық адамдар ғой. Олардың мына сіздің қыр елінің жайынан түк хабары болмайды екен. Карл Риттер деген жиһанкез ғалым Ковалевскиймен Петербургта кездесіп әңгімелеседі. Әрине, олардың әңгімесі ғылым жайында болады ғой. Әңгіме үстінде араб елдеріндегі түйенің жүк және әскери көлік екенін айта келіп Риттер: «Түйе хұрма ағашы жоқ жерде болмайтын хайуан» деп жазған еңбегін көрсетеді. Оған Ковалевский:

— Ғафу етіңіз, Риттер мырза, түйе деген хайуан қазақ даласында, Жетісу өлкесінде мыңдап саналады. Және сол елдердің көш көлігінің ең бастысы — түйе, — дейді. Риттер өз сөзін қуаттап:

— Түйе ана мойнымен хұрма ағашы жоқ жерде азықты қайдан алады? Оның мойны жерге жетпейді, — деп таласады.Таластарының шешімін Хиуа хандығынан уәкіл болып келіп, Петербурда қонақтап жатқан саудагер сонау жібек жолы атанатын тарихи керуеннің көлігі түйе болғанын айтып ұғындырады. Риттер өзінің ұғымының қате екенін сонда ғана мойындайды.

— Мен Петр Петрович Семенов ғалымның айтуымен және сол оқуға берген шығармалары арқылы реттермен танысып, ол кісінің жиһанкездік ғылымына бас иген едім. Түйе жайындағы күлкі екен. Ана Африкадағы жирафты көріп, түйе де соның бір науғысы (тұқымы) деп ойлаған ғой, — деп Шоқан Дабашинский ағайына Риттермен де таныстығы барлығын айтты.

— Шоқан Шыңғысович, сен бұл адамдардың шығармасын қай кезде оқып танысып жүрсің? Бұлар ірі ғалымдар ғой. Тек, біле бер, Шоқанжан, — деп өзі Айғанымның айтқанын естіген, Шоқанның аулындағы бала кезіндегі ерке атын бір айтып қалды. Шоқан мен Дабашинский екеуі осы сөзден сөз қозғалып, асыл ана Айғанымды біраз естеріне алды. Шоқан мен Григорий екеуі Омбы қаласының Ордонансгаузе атанатын архив қоймасын құныға ақтарды. Анадағы айтқан ойын орындап, Григорий Потанин қызметтен босанып, біржолата тылым жолына ауысты. Бала күннен бірге қиялдап, сырлас болған жан досының өзінің жолына түскеніне қуанған Шоқан Григорийді өз достарымен еркін таныстырды. Және ғылым жолына бар ынтасын, халық қамқорларының пікіріне ұйытты. Григорий Потаниннің «Жоңғарлық Бұхараның сауда керуені» дейтін шығармасы осы қыстағы еңбегінен туған еді. Бұл еңбегі тұсында Шоқанның да, Петр Петрович Семеновтың да көптеген кеңесі болғаны айқын. Шоқан архивке кіріп ғылыми жұмысына араласқан кезінде, анада бір таныс арқылы хат жазған аға досы Достоевскийден хат алды. Аға досы Шоқанның хатын алғанын айтып, өзінің дос ықыласынан ерекше бір жүрек лебізін жолдапты.

— Шоқан Шыңғысович, құттықтаймын, бауырым, — деп Григорий Шоқанды бас салып сүйді. — Міне, еңбегің жанды. Ғалым атағы ардақты бағамен арналған саған. Бұл қуаныш — бәріміздің қуанышымыз, — деп Григорий Шоқанды қайта-қайта сүйді. Екеуі География қоғамы басқармасының мәжіліс хатын қайта отырып оқыды. «Батыс-Сібір өлкесінің қырғыз-қазақ өлкелерін зерттейтін бөлімінің қызметкері, әскери шенді Шоқан Шыңғысович Уәлихановтың Жетісу өлкесін, Ыстықкөл атырабын зерттеуде, Құлжа қаласындағы келісімді ғылыми тұрғыдан жобалауда істеген еңбегі — Россия ғылымының халық зерттеу саласына қосқан зор үлесі. Осы жөнінде ғылыми баяндама жасап Уәлихановтың еңбегін жан-жақты дәлелдеп жеткізген Петр Петрович Семенов-Тянышанскийдің ұсынысы бір ауыздан қабылдансын! Шоқан Шыңғысович Уәлиханов «Россия Географиялық қоғамының» толық мүшесі етіп алынсын» делінген. Екі дос Петр Петровичтың жаңадан тіркеп алған қосалқы фамилиясын қайталап, «Семенов-Тянышанский» деп жарыса айтысты. Петр Петрович анада Петербурға жүрерде Шоқанның қолжазбаларын қояр да қоймай алып кеткендегі сырын Шоқан түсіне де, сұрай да алмаған. Аға досының оны не үшін керек еткенін мына қаулыны алғанда ғана түсінді. Қандай адал жанды асыл адам. Бұлар халық үшін, ғылым үшін туған жандар ғой, деп ойлады Шоқан ішінен. Петр Петрович Семенов Омбыдан Петербургқа келген бетінде Шоқанды География қоғамына мүшелікке ұсынды. Ұсынар алдында Шоқанның жаңа еңбектерін ғалымдарға беріп таныстырды. Алдымен әрі жиһанкез, әрі географ ғалым Ковалевскийге берді. Ковалевскийге Шоқанның еңбектерін бере отырып, «Шоқан біздің география қоғамына жаңадан қосылған кесек тұлға. Ол бізге жұмбақ болып жатқан Азия елінің тілін, әдет-ғұрпын, тіршілік салтын негізінен жақсы біледі. Оның үстіне ғылымдық жағынан қандай тапсырма болсын асыра орындай алатын ерекше қабілетті жас талым» деді. Ковалевский Шоқанның мына жаңа еңбектерімен танысып, қолжазбаның бір бұрышына: «Жас, дана ғалым» деп қуана жазып қойды. Шоқанның аты География қоғамына әйгілі бола бастағаннан-ақ үкімет адамдарының құлағына да шалынған болатын. Әсіресе оның Құлжаға барып бітіріп қайтқан мемлекеттік жұмысы Шоқан есімін бұрынғыдан да айқындай түскен. Шығыс Түркістан елі туралы көп уақыттан бері қолға алып, өзі де ол жақтарда болып, осы өлкемен қарым-қатынастың жолын табуға ынталанған Ковалевский Шоқанға ерекше назар аударды. Осы жылдың көктемінде Ковалевский — «Шығыс Түркістанға, Алтышәрге яки Қашғарияға ғылыми экспедиция жіберу қазіргі жағдайда өте қажет» деп шетелдер министрі Горчаковтың атына ұсыныс хат жазды. Осы ғылымға негізделген хатында Қашғар шәһәрінің, Шығыс Түркістан уәлаятының географиялық жағдайын айрықша суреттемеге түсіріп көрсетті. Әсіресе Шығыс Түркістан өлкесімен, Уәлиханов бастап барып анықтап қайтқан тау қырғызы, Ыстықкөлмен шекарасының ұштасып жатқанын баса айтты. Осы бір ғылыми да саяси мәні зор экспедицияны ұйымдастыруға География қоғамының ғалымдары ерекше назар аударды. Оның үстіне Россияның Құлжадағы консулы Захаров: «Ташкент-Қоқан саудагерлері Құлжаға келуін, сауда араласын тоқтатты. Қашғариямен де олардың қатынасы мүлде тоқталған» деп хабарлады. Осындай Шығыс Түркістанның басқа көршілерімен қатынасы бөгеліп тұрған кезде сауда қатынасын ұйымдастырып, соған жапсарлап ғылыми экспедиция адамдарын жіберу қажет. Ол экспедицияға сол елдің салт-санасын, тілін білетін аса сенімді, беделді адам табу керек» десіп іздестірді. Ковалевскийдің ұсыныс хатын орынды деп тапқан шетелдер жұмысының министрлігі, өздерінің халықаралық жұмыстарды басқару бөлімі арқылы мәселе көтеріп, патша ағзамның рұқсатын сұрады. Александр І-патша «қарсы емеспін» деп қол қойып рұқсат етті. Осы рұқсат қағазды алысымен шетелдер жұмысының министрлігі және әскери министр Сухазанет Омбының генерал-губернаторы Гасфортқа: «Қашғария экспедициясын ұйымдастыруға кірісіңіз. Оған саудагер түрінде татардан яки өзіміздің қол астымызға қараған ташкенттіктерден сенімді адамдар жіберілсін. Сонымен қатар ғылыми жұмыстарды жүргізетін өзіміздің жігіттерден приказчик түрінде адам қосылсын» деп тапсырды. Өздерінің ұсыныстары қабылданған География қоғамының ғалымдары асқан қуанышпен экспедицияның ғылыми жұмысының жобасын жасады. Сонымен қатар Гасфортқа Семенов-Тяньшанский, Ковалевский бастаған ғалымдар қол қойып хат жазды. Ол экспедицияны тездетуді қатты өтінді.

— Жанғазы төре, біздің қос Қытай патшалығының келісімімен мына кездемені Алтышәрте арнап алып шыққан еді. Онда жолда жырымдасақ, екі мемлекеттің келісіміне қайшы болады. Біз сіздің еліңізге амандық болса, алдымыздағы көктемде арнайы сауда керуенін келтіреміз. Оған дейін бізге рұқсат етіңіз, — деп аса сыпайы тілмен жеткізді. Керуен Алтын Емелде екі күндей болып, Тезек аулынан, Әбілезден бірнеше жол білетін адамнан басшы алып, ілгері тартты. Алдын ала жіберілген даяшылар ұйымдастырған Албан-Суанның, ұйғыр ағайындардың қайық тілін білетін адамдары алдарынан әзір болды. Солар дайындаған жел қайықпен аттарды, түйелерді шұбырта жетектеп, Іледен екі күн дегенде зорға өтіп болды. Керуен Іледен өтіп, Алатаудың оңтүстік саласын бойлай отырып Қарқара жайлауына, Кеген төріне келіп қонды. Сонау Семейден ұзақ жол жүріп, арықтап-шалдығып келген көліктерін жайлауда біраз күн тынықтырып және қырғыздың Бұғы руына барып қайтуға қосшы алып Шоқан жүріп кетті. Шоқан өзінің досы тұтқан манабы дүниеден қайтқанда осы маңда еді. Естісімен орнына барып қазақша қайғы бөліскен болатын. Бұл жолы Омбыдан генерал-губернатор Гасфорттың Боранбайға арнайы жіберген сыйлығын әкеліп тапсырды. Бұғының ру басы манаптары Шоқанды және аға манапқа генерал-губернатордың сыйлық жіберіп құрмет көрсеткенін ерекше бағалады. Шоқан Боранбай ауылына барғанда осы Бұғы елінің ішіне келіп, сауда істеп жатқан бір-екі қос қашғарлық саудагерге кездесіп, олармен танысты. Және Қоқан, Хиуа шекарасының жайын, Қашғар қатынасын барлап біраз құпия зерттеу жүргізді. Шоқанның алып қайтқан бір жаңалығы — Қытай үкіметі Алтышәрге, Азия елдерінің қай қаласынан келіп сауда істеймін деушілерге бөгет болмасын деп жарлық шығарыпты. Осыны алысымен керуен Ыстықкөл алқабына жетуге, тезірек Қашғарияға асуға асықты. Қытай үкіметінің жоғарыдағы кеңшілігін алысымен Қоқан басшылары Алтышәрге өтетін керуеннен алым алып отыруды ұйымдастырған. Сол үшін Қашғарға өтетін керуенді тек Ферғана жазығымен бір-ақ жолмен еткізетін болған. Шоқандардың көші Ыстықкөл алқабына келісімен анадағы Шоқан жолығып, сөз байласып қайтқан Қашғар саудагерлерін тауып алды. ұл қашғарлықтар қырғыз елінен мал жиған саудагерлер екен. Олар Шоқандардың көшімен ез малдарын қатарластыра көшіріп бірге жүретін болды. Өйткені қырғыздардың жол тосып, керуен тонап отыратын қарақшыларынан қорықты. Екі жылдан бері келіп офицер шенімен елін ойлы-қырлы аралаған Шоқанды қырғыз адамдары танып қалуы да мүмкін. Егер олардың бір қара жүрегі танып қалып, мына қашғарлықтарға сыбыр етсе, Шоқан өмірі қатерге ұшырайды. Осындай сақтық оймен Шоқан Ыстықкөл алқабына келісімен «сырқатпын» деп өзінің үйінен шықпай жатып алды. Керуен үздіксіз көшіп Заукен шатқалына келіп, Алатаудың Алтышәрге қарап асар асуына ерлеуге бет алды. Шоқан осы жерден өздерін қорғай ере шыққан казак-орыс тобын кері қайтарды. Өйткені ана кезеңнен казак-орыстың төбесін көрсе-ақ, жол күзетшілері Қашғарға да, Қоқанға да қолма-қол хабарлап шу көтереді. Енді ол танымаған ел, табаны тимеген жат жерге жеке-дара қадам басты. Заукен шатқалынан өрлеп, Алатаудың ең бір биікте қиын кезеңіне көтерілді. Әлі қары бекіп, қапсағайы бітелмесе де, Үстірттің түтегі адамды да, көлікті де тұншықтыра бастады. Теңіз деңгейінен бірнеше шақырым биіктіктің сиреген ауасы өкпені өшіріп, діңкені ұйлықтыра түседі. Асудың арғы белесіне шығар белдеуге келіп керуен қос тікті. Осы жерге түйенің жүгін түсіріп, қосты көтеріп ыстық ішуге кіріскенде, керуенге бір топ ұры келіп аттарды ала жөнелді. Керуеннің байлаудағы аттарға мінген жігіттері мылтық атып, жауға жете араласып үлкен төбелес болды. Бірнеше ұры қолға түсті. Оның ішінде қырғыздың атақты қарақшысы Би Жанеттің інісі бар. «Бізден қателік болды, қашғарлық деп ойлап қалып едік. Сіздерге ешбір тиеміз деген ниетіміз жоқ» деп ант-су ішті. Бұлармен ұстасып, Жанеттің інісін байлап алып жүргенде қайда апарады? Мына сияқты байлағанда бау кесетін қашқындарды бағып отыру о да бір қиын жағдай. О сыны ойлап Шоқан мен Мұсабай қарақшылардан ант алып босатты. Керуен осы белдеудің жазық, жайлауында бір-екі күн көлік тынықтырып еруледі. Асуға таяп тағы бір көшіп қонды. Алдыңғы жол тосар қарақшының шабуылынан сезіктеніп сақтанып қалған керуен, мылтығынан оқ алмай, аттарын арқанмен ұстап сақ күзет қойып отырды. Жүзге тарта қол тағы да келіп шабуыл жасады. Бірақ сақ отырған керуен жаппай мылтық атып, қарақшыларды жолатпады. Мылтықтан жүректері шайлыққан болса керек, қарақшылар қайталап шабуыл жасай алмады. Керуен Алатау асқарының асуынан асып, Шығыс Түркістан жазығына бет алды. Еңіске қарай жылжыған көштің алдынан оза жүріп, Шоқан бір қырқаға шықты. Ол артында аспанмен тілдесіп қалып бара жатқан ақ бас Алатауды тамашалай қарады. Алдында шексіз көсілген жазыққа көз жүгіртті. «Петр Петрович Семенов-Тянышанский аса алмаған асқарлы асу артымда қалды. Неміс ғалымдары: Гумбольдт, Риттерлер аяғын баса алмаған Шығыс Түркістанның Алтышәрі мынау. Бұрын ғылым адамы аяғын баспаған ақ тақта алыс аймақ, сәтті сағатқа алқабыңды аш! Әуестігім — жаратылысың, халқың мен қасиетті шежіреңді сайра, пердеңді аш!» — деп ойға батып біраз тұрды.

— Шоқан сұлтан, енді мына қалада сайран саламыз. Шарап ішеміз, қыздардың биін көреміз, ән тыңдаймыз, — деп сабырлы, діндар Мұсабай мүлде желіге сөйледі. Мұсылман дінінің ұйып тұрған орталығында мына сияқты дін жолына қайшы нәрселерді істейміз деп, Мұсабайдың желіге сөйлегеніне Шоқан таңданып:

— Мүсеке, бүгін шығыс пірәдәрларына келіспейтін айдағы бір шарап, ойын-күлкіні ауызға алдыңыз, әлде ана бір қалада тұрып сондай көңіл көтеріс жайлар да болды ғой, деп мені әзілдеп келесіз бе?—деп жымиды.

— Жоқ, Шоқан сұлтан, мен сізді ажуалап айтқаным жоқ. Қашғарияда ғиш-ғишраттың бәріне жол ашық. Оның тамашасын аман болсаң ертең-ақ көрсетем, — деп қарқылдай күлді. Шоқандар жүріп келе жатқан ұзын көшенің екі жатында қатарластыра қадаған биік сырық қадалар тұр. Олардың жоғарғы жағына тор көз жәшіктер ілініп қойылған. Әрбір жәшікте адам басы.

— Мүсеке, мына қадалар, мына тор көз жәшіктер, онда тұрған адам басы неге ілініп қойылған? — деп Шоқан таңдана сұрады. Бұл анада өзіміз естіген Уәлихан қожаның нөкерлерінің басы. Олардың қолға түскенінің басын кесіп әдейі мына жол бойына ілген ғой, көрген елдің жүрегін шайлықтыруға, — деп Мұсабай басын шайқап, сұры қашып, өзінше әлденені күбірлеп өтті. Шоқанда үн жоқ. Сырттан келген керуенді әдейі осы көшемен жүргізеді екен. Бұл көшені «ажал дарасы» дейді екен. Шоқандар да осы көшемен жүріп қонақ сарайға жетті. Оларды «Әндіжан» деп атайтын қонақжайға түсірді. Насреддин ақсақал өзінің сенімді адамдарын жіберіп, Мұсабай, Шоқандардың түскен қонақжайларын қарастырып, құрмет көрсетті. Қонақ үйге орнығып бірер күн дем алғаннан кейін, Қытай ұлықтарының Қашғариядағы ең үлкені Доргабек керуен басшыларын өзіне шақыртып алды. Тілмаш арқылы сөйлескен Қытай ұлығы бұлардан жүріп келген жолы, алып келген сауда-саттық жабдығы, қанша адам, олар кімдер — бәрін қайталап тексере сұрады. Қытай ұлықтарының мына сияқты бірінің артынан бірі сұрау, тексеруінен сезіктене үйлеріне келді. Келесі күні Қытайдың тағы бір ұлығы шақырып танысты. Бұл ете бір байсалды, есті адам екен. Онымен қатар қашғарлық Хакімбек те қайталап тексерді. Аяғында Қытай ұлығы өз тілінде: «Бұлар орыстар емес, татар да емес, нағыз әндіжандықтар ғой. Енді мазалау керек емес, еркін саудаларын істей берсін», — деді. Мұсабай, Шоқандар сонда еркін дем алып, күдіктерінен жеңілденді. Осы уақытқа дейінгі тексерудің бәрі олардың із-өкшесіне түсіп аңдушы өсекші барын аңғартты.

— Шоқан сұлтан, біз енді үйленуге баруымыз керек. Әйтпесе бұл қалада тұруға болмайды, — деді. Мұсабайдың, сөзін әзіл ме дегендей Шоқан нанарын да, нанбасын да білмей, аңыра бетіне қарап жымиды.

— Әлімбай мырза, мен қалжыңдап тұрғаным жоқ, — деді Мұсабай Шоқанның қосалқы атын атап. — Бұл шаһарда шеттен келген адам үйленіп қана тура алады. Егер ол тәртіпті мойындамаса, жазалайды, — деп Мұсабай өзінің шын айтып тұрғанын түсіндірді. Мұсабай сөзінің шын екеніне көзі жеткен Шоқан:

— Ол жағын, Мүсеке, өзіңіз билеңіз, тәртіп бұзып талқанымыз шықпасын, — деп күлді.

— Онда біз қазір сол арнаулы жерге барамыз, — деп Мұсабай өзі бастап жүрді. Өзіне бағына артына ерген Шоқанға ой жүгірте қарап Мұсабай толғанып та келеді. «Еуропаның мәдениетінде тәрбиеленіп білім алған жас досы мына тәртіпке шоши қарап келе жатқан тәрізді. Бірақ міндетіне алып шыққан мақсаты, осы бір тың жұмбақ болып жатқан өлкенің сырын ашып, сипатын түю. Оны анау өзіне сеніп жіберіп отырған үкіметіне жеткізу. Сол үшін еріксіз мойындап келеді», — деп бір түйді. Олар қаланың шәукендер тұратын бөліміне жетіп, қыз-келіншектер тұратын үйге келді. Үлде мем бүлдеге бөленген, қасы, кірпігін, көзін сүрмелеп тастаған қиғаш қас қыздар алдарынан есік ашты. Пәрәнжі жамылмаған, ешбір қысылып-қымтырылмай, өздеріне келген жігіттерді сүйкімді кейіпте қарсы алды. Шоқан олардың ешқайсымен сөйлесіп, бой көрсеткен жоқ. Тек, Мұсабайдың ұйғаруымен сүйкімді он сегіз жасар бір қызбен тәуелді болды.

— Әлімбай мырза, именіп бой сақтаудың енді керегі жоқ. Сіздің үйдегі келін осы, енді үйірлесіңіз, ерлі-зайыпты адамдарсыз, — деп Мұсабай Шоқан мен оның шәукенін құттықтады. Мұсылман тәртібі шариғат шартымен неке оқылды. Ертеңіне Шоқанның тұңғыш үйлену тойы болды. Ол тойға Мұсабай хабарлап, Шоқанның яки Әлімбайдың Қашғардағы туыстарын шақырды. Олар «өліп тірілген, жоғалып табылған» туыстарын қызықтап, қымбатты байғазы әкеліп, тойын жақсылап өткізісті. Шоқан — Әлімбайдың бұл тойдан алған үлкен әсері Шығыс Түркістанның өзіне тән мың бұралып, жүз құйқылжып орындаған қыздардың биі. Әлденеше түрлі аспаптардың үнінен сызылып төгілген ән саздары. Той үстінде масайып заман жайын, көңіл күйін айтқан үндерге де Шоқан ерекше құлақ асты. Той тарап, Шоқан — Әлімбай өзінің шәукенімен оңаша әңгімелесті. Біріне бірі өмір жолындағы бастарынан кешкен жайларды сөз етіп, сыр тартып бой бағысты. Шоқанның топшылауынша, оған кездескен шәукен сондай бір тәрбиелі үйде туып, тәртіпті өскен жан екен. Кейінгі уақытта әке, шеше бірдей өліп, жан ашыр жақыны болмай, осы халге душар болыпты. Әйел осы мұңын Шоқанға үлкен арманмен айтты. Бірнеше күн бірге өмір сүріп сыралғы болғандай уақытша жары шәукен қыздан кейінгі әңгімелерді сұрап ұғынды. Мұсабай көпестің тобы алып келген сауда жабдығын он екі дүкенге салып, сауда жүргізді. Бұлардың алып келген заттары өте өтімді болды. Аз күннің ішінде-ақ нәрселерінің көбі өтіп кетті. Бірақ сонау Семейден осы жерге дейін жүк артып жол жүріп келген көліктерін екі-үш айдай далада бағып қоңдандырмаса, қайта жүріске жарамайды. Сондықтан, Мұсабай көпестің, Әлімбайдың топтары Алтышәрдің бір кезде пайтахты (орталығы) болған Жаркент қаласына барып керіп, онда да аздап сауда істеп танысулары керек болды. Әкелген сауда мүліктерінен қолдарында көбірек қалғаны сапиян етік екен. Бұл етікті өте жұмсақ былғарыдан әшекейлеп тігілетіндіктен шығыс әйелдері сәнге киеді. Сондықтан оның бағасы көтеріңкі еді. Содан қалғанын алып, бұхаралық Мұхсин Сағытов деген саудагерді басшыға алып сол Жаркентке жүрді. Әсіресе Шоқан Жаңа-Ғисар, Ертеңгі алқаптарын басып, Құмшайданның құмайт жалығынан өтіп Жәркент шаһарына жүрген жолының табиғатын, өсімдігін, географиялық жағдайын қағазға түсірумен шұғылданды. Құмшайдан Жәркент өзенінің бір алқабындағы шағын құм жазық екен. Оның маржандай қиыршық құмы күздің шаңытқан шағырмақ күні ыстық аспаннан желсіз қырда тамылжиды. Осы бір күн қызуын Шоқан айрықша ынтыға жазды. Содан жүріп Жаркент дариясының бір үлкен алдағы атақты Такламакан құмына келді. Бұл — Шығыс Түркістан жеріндегі атақты құм. Ұйғыр халқының басынан кешкен сан ғасырдағы уақиғалардың куәсі болған құм. Ұйғыр елінің осы құмда болған бір ғажайып соғысы жайында Әбубәкір молданың кітабынан оқығаны да бар-ды. Шоқан Такламакан тұсына келгенде осы бір оқыған кітабын, сонау бір кітап құмар балалық шағын есіне алды. Алаңсыз шығыс құмдары мен даласын қызыға аралап жүріп келе жатқан Шоқанды Қашғариядан Мұсабай жіберген шабарман қуып жетті. Мұсабайдың жазған хатында: «Шоқан — Әлімбай, тез Қашғарға қайт. Қоқанда Хұдаяр ханның інісі Малыбек көтеріліс жасап, Хұдаярды орнынан алып, өзі хан болыпты. Ал анада Қашғариядан қашып шыққан Уәлихан қожа аласапыранды пайдаланып, бандыларымен тағы да осы жаққа аттаныпты. Алтышәр атырабы қауіпте. Сондықтан тез қайт» депті. Шоқан Мұсабайдың хатын алысымен құмартқан Жәркент жеріне жете алмай, амалсыз Қашғарияға қайта оралды. Шоқан аттанған аз күннің ішінде Қашғарияда бірнеше елеулі уақиғалар болғанды. Оның ішіндегі ең елеулісі — Шоқандарды Қашғарияға келгенде аса жақсы ықыласпен қарсы алған Насреддин ақсақалды балаларымен Малыбек хан тұтқындатып, оның орнына жаңа ақсақал Нұрмағамбетті жіберіпті. Бұл ақсақал жайынан Мұсабай айрықша еш нәрсе жазбаған. Тек, ақсақал өзгерісі, кейбір тәртіптер өзгерісі болғанын айтқан. Жаңа бастық, жаңа тәртіп дегендей, тағы да тексеру, тағы да аңдуыл, өсек-өтірік өрістей ме деп, Шоқан сан алуан қауіпті ойлана қалаға кірді. Жаңа келген ақсақал танысу үшін шетелден келген адамдарды шақырып, айрықша мәжілістесті. Нұрмағамбет Шоқан қауіптенгендей зәрлі адам емес екен. Танысып пікір алысқан соң, үйірлене түсті. Әсіресе мәжілістесіп көтеру жағына да жақсы қарайды екен. Ол жағы да оңынан келгендей болды. Нұрмағамбет ақсақалдың Семей көпестеріне ықыласты қарап, қонаққа жиі шақырып мәжілістес болуы Қашғардың басқа ұлықтарына да сенімді арттыра түсті. Қашғарияның қалың қарлы бораны болмаса да, қар жауатын қалыптасқан қысы басталды. Кәдуілгідей қар түсіп, Шоқанның бала күнінен үйренген Сібір қысының салқыны бойын шымырлатып, денесін ширатты. Қашғариядағы бір әдет қар көріне пәңгі маусымы басталады екен. Бұл өздерінше еркіндік мерзімі екен. Жер емшегін еміп, бақ өсіріп, егін шығарып, күріш, жүгері даласын жаздай бағып қалаға оралған қашғарлықтар, сауық думанын бастайды екен. Олар наша тартып, мастанып, көшеде қосылып ән салып, би билеп, сайрандайды екен. Бір қиын жері шаһар үйлері қыс суығына арналмаған ашық-тесік, наша тартқан, апиын жеген уланған адамдар қар үстінде қылжиып мүздап, көптеген күйзеушілікке ұшырайды. Осы сияқты қала салтын, ішкі-сыртқы тәртіптерін Шоқан қадағалай жазып жинастыра берді. «Шығыс елінің осы наша тартып есіруі, оны ғиш деп мадақтап, апиын жеп бас көтермей мас болуы барып тұрған қасіретті» деп ойлады Шоқан. Сонымен қатар Қашғар халқының өте-мөте ауыр халі, еселеген алым-салық: біресе Қытай чиновниктері алым жинайды, оған қоса ақсақалдар салығы, зекет-тұшыр салығы, Қоқан хандықтарының арнаулы салығы, еңбекші бұқарасына дем алғызбайды екен. Етер Қашғар еңбекшілері, диқандары, халқы болып өздерінің өндірістік табысын халық пайдасына бір беткей жұмсап, бір ғана мемлекетке бағынып тәртіпті болып отырса, нағыз бай өлке болар еді» деп бір ойын толғады. ІІІоқан Семенов-Тяныпанский досынан естіген атақты Гумбольт талымның шәкірті Адольф Шлагинтвейттің тағдырын білуге іздестіру салды. Бірақ жете анықтарлық жайды аша алмады. Шығыс Түркістанның дүниежүзі ғалымдарына жұмбақ болған жайттың бір құпиясы осы Шлагинтвейттің тағдыры болатын. Осыны ашуды ең бір үлкен мақсаты еткен Шоқан бір күні кешке өзінің шәукенімен әңгімелесе отырып, сол туралы сөз қозғады.

— Әлімбай мырза, оны сіз анадан бері менен неге сұрамадыңыз. Ол кісінің қалай ұсталғанын, қандай жазаға ұшырағанын мен, өз көзіммен көргенмін, — деп әңгімесін бастады. — Өткен жылы жаз айында (онда Қашғарда Уәлихан қожа әмір жүргізіп тұрған болатын) бір күні жендеттер көшеден ақ шашты, ұзын бойлы, ақ сары шет жерлік адамды алып жүрді. Әлгі шетелдік адамның қолы артына байлаулы, шапанының етегі екі жағына жайыла адымдай басып жүріп бара жатты. Қала халқы шетелдік адамның өлім дарасына кетіп бара жатқанына таңдана қарасып қалды. Жендеттер оны қаланың қақпасынан шығарып алып кетті. Онан кейін оны ешкім көрген жоқ. — Шоқан өзінің шәукенінен мына сияқты хабарды естіген соң, Шлагинтвейттің күнделік дәптерін табуға кірісті. Бірақ күнделікті таба алмады. Сұрастыра жүріп Шлагинтвейттің жазаға ұшырап жоқ болуының түйінін іздестірді. Шлагинтвейт атақты неміс ғалымы, жиһангез, географ Гумбольттің таңдаулы шәкірті болған. Гумбольттің Петербургта Петр Петрович Семеновқа: «Мен Азияның анау асқар биігін, аспанмен тілдескен Алатауының қырқасындағы жанар тауының ертеңнен шыққан томарларын көрмей өлмеймін» дегенде сенгені осы шәкірті Шлагинтвейттің аттанған сапары еді. «Осы ғалымдардың аузында аңыз болған Шығыс Түркістанның Алтышәріне Алатаудың асқарынан асып келдім. Ал менің алдымда қатерге басын байлап келген өзіммен әріптес ғалымның тағдырын қалай анықтамай аттанам», — деп Шоқан бар ынта-жігерін сала іздестірді. Ақырында ол уақиғаның барлық егжей-тегжейін тапты. Уәлихан қожа аз күн әмір жүргізіп тұрғанда, қала халқының көрген ғаламаттарының ішіндегі елеулісінің бірі осы неміс ғалымының тағдыры болған. Оны әңгімелеп айтар бір адамға тап болған Шоқан: үлкен сияпат жасап қонақ ете отырып, бажайлай ұғынды. Шлагинтвейт Бұхараға келіп, ағылшын елшілігінде болып, солардың жәрдемімен осы Алтышәрге жолдама рұқсат алады. Ол жолдамада Шлагинтвейт ағылшын ғалымы болып жазылады. Сол Бұхарада Шығыс Түркістандағы Алтышәрдің қаласымен, халқымен таныс саудагер Нәменбай деген ұйғыр саудагерін басшы етіп серіктеседі. Сол Нәменбайдың басшылығымен Алтышәрдің орталығы Қашғарияға келіп, шетелден келетіндердің тәртібімен орналасады. Бұл кезде Қоқаннан ұрланып аттанған ғазауатшы Уәлихан қожа Қашғарияға ұрланып кіріп, қала билігін қолына алады. Уәлихан қожаға сыйлық апарып және танысып, жөнін айтып, ғылыми жұмысына кірісуге Шлагинтвейт Нәменбайға — «қожаға сыйлық етуге Индияның алтын арқау ақ жібегі кашимир-жібек шәлісін тауып бер» дейді. Нәменбай Шлагинтвейт тапсырмасын орындағанша, Қытай патшалығының әскері келіп, Қашғар қаласын қамап алады. Қамауда қалған Уәлихан қожа шеттен келген сезікті қонақты шақырып алады. Оның себебі, мына сияқты жиһанкез оқымысты адам соғыс әдісіне жүйрік болуы мүмкін. Егер бұл ана сырттан қамаған Қытай әскерімен тілдесіп қалса өзі дінсіз қауымның адамы сол жаққа кетіп қалуы мүмкін. Сондықтан, мұның қолындағы барлық жол қағаздарын алу керек деп ұйғарады. Нашаға улап көзі бұлдырап отырған Уәлихан қожа Шлагинтвейттен «Қоқан хандығына арнап жазылған барлық бойыңдағы қағазды бер» деп сұрайды. Шлагинтвейт бойындағы жолдама қағаздарын беруден бас тартады. Өзі масайып отырған Уәлихан бағынбаған шетелдіктің басын алуға бұйырады. Өзі мас, өзі жау қамауында қанына қарайып отырған қожадан еш нәрсе шықпас деп, рақым сұрамайды. Қайсар да, қара жүрек қожа қаһарына қапыда ұшыраған Шлагинтвейт сонау Шоқан Қашғар шаһарына кірердегі жол бойындағы қадаларға ілінген бастардың бірі болып қаза табады. Шлагинтвейттің басынан кешкен уақиғаны тұңғыш анықтаған да, қайғыра жаны аши күнделігіне бірінші рет жазған да Шоқан болды. Шлагинтвейттің халін есту Шоқанның өзіне де аз толғаныс болған жоқ. Егер Қоқанның жаңа ханы Уәлиханға жәрдем етіп жетегіне жүрсе, ол мына Қашғар еліне тағы қантөгіс жасап ойран салуы ғажап емес. Сондықтан — «басың сауда еліңді тап, аяғың сауда жеріңді тап» деген қазақ халқының мақалын есіне алып:

— Мұсабай мырза, қайтуды ойлансақ, — деп Шоқан өз пікірін айтты. Өзі де қайтуды есіне алып, жан-жақты жол жайын қарастырып жүрген Мұсабай:

— Әлімбай мырза, мен қайтуды ойламай жүргенім жоқ. Біз қазір қозғалсақ, онда Қоқанды басып жүреміз. Ол біз үшін, сіз үшін өте қауіпті. Ал мына өзіміз келген жолдың асуларын әлі қар басып жатыр. Сондықтан біраз күнге сабыр етелік, — деп өз ойын түсіндірді. Шоқан Қашғар қаласынан көптеген көне қолжазба кітаптар сатып алды. Сол сияқты шығыс елінің алтын, күмістен нақыстап жасаған асыл бұйымдарын, піл сүйегі, бамбук, асыл тастан, асыл шыныдан жасалған ойыншық ғажайыптарды балаша жинастырды. Әсіресе Қытай, Индия шеберлерінің қолдан жасаған кейіп, алуан жәндіктер түріндегі мүсіндер. Суретшілердің жаратылыс бейнелерін түсірген суреттерінің аса қызықтыларын тауып алды. Осы сияқты мүліктерге қоса өзінің бірнеше ай бойы түнде май шам сәулесімен отырып, құмарта жазған ғылыми да әсерлі күнделігін жол жәшіктеріне елеусіздеу етіп салып, жаппаларын мықтап бекітіп қойды. Шығыс Түркістанда көктем басталып, қар еріп,арықтарда сарқырап су аға бастады. Қашғар айналасындағы өзен көлшіктерде жыл құсы жылжып, үйрек, қаз тізбегі андыздады. Осы бір жол бойының қар басқан асу алқаптарының босауын көптен күткен Мұсабай, Әлімбай керуені де жолға шықты. Әлденеше ай мекен етіп тұрып қалған жаңа ұядан Әлімбай — Шоқан да сыйлас болған дос-жарларымен қош айтысты. Ол өзінің күнделігіне «7 наурыз, 1859 жыл» деп жазып қойды. Шоқандардың Қашғарияға алып барған мүліктерін бара жатқанда неше рет жолын тосып, еркінше тиіп ала алмаған қырғыз қарақшылары қайтар жолын да тосты. Олар бұл керуеннің көп пұлмен барып, Россия кездемелерін саудалап, енді Қытай, Индия шеберлерінің қолынан шыққан асыл бұйымды тиеп қайтқан хабарын жансыздар, арқылы біліп те отырған болса керек. Ыстықкөл тұсына келгенде қырғыздың Төрегелді деген ру басы батыры Мұсабай керуенінің алдынан кісі жіберіп қонаққа шақырды. Соқпай өтер басқа жол жоқ, Шоқандар Төрегелді ауылына келіп түсті. Бірақ өздерінің шатырларын тігіп, көлігіне өріс, өздеріне демалыс етер қонысқа тоқтады. Төрегелді өзінің жасақты қарақшыларымен келіп, қонақасы деп бір-екі қой әкелгізіп беріп, сыйлық күтті. «Сыйға сый, сыраға бал» дегендей, Төрегелді бастаған қарақшыларға Мұсабай орта қолды сыйлық ұсынды. Бай керуеннің Қашғариядан алып қайтқан асыл мүлкіне құмартқан озбыр қарақшы Төрегелді Мұсабайдың ұсынған сыйлығын сапысымен езіне серпіп тастады. Немене, мені ит жауырын сарт шапанымен алдап көз боямақсың ба? Орыстың мына офицерін жасырын апарып не істеп келесің. Оны біз танымайды дейсің бе? — деп әңгімені Шоқаннан бастады. Шоқан өткен жылы Ыстықкөлде болғанда керген қырғыздың бір қуы танып қалған екен, мөлдірете бәрін айтып мойын бұрғызбады.

— Егер сыйлықты аясаң, мына қашқын орыс офицерін Қоқанға ұстап апарып беремін, — деп Төрегелді ат ойнатты. Лажы құрып қысылған Мұсабай, бір күнге мұрсат сұрап отырғанда, Верный бекінісінен керуеннің алдынан шыққан бір топ атты әскер жетіп-ақ келгені. Атты әскердің төбесі көрінісімен, жауыз аранына құм құйылған қаныпезер Төрегелді қарақшыларымен жоқ болды. Ең ақырғы қыспақтан аман құтылып, керуен Ыстықкөл асуынан асып, Жетісу өлкесінің бір кең алқабына келіп қонды. Неше айдан бері үнемі қауіп пен қатердің қамауында үздіксіз үрейлене өмір кешкен Шоқан көкірегін кере дем алып, алаңсыз ұйықтап тынықты. Керуен ертеңінде өздерінің анадағы келген ізімен Верный бекінісіне жол тартты. Айдыны шалқыған, сан шаһарды көк үйірім тереңіне батырған Ыстықкөл, ақ басты мәңгі мұз жастанған асқар Алатау, аспанмен тілдескен шыңдарымен мелшиіп қала берді. Сол асқардың ар жатында күні кеше өзі көріп қайтқан Азияның әлемге әйгілі қалалары қалып қойды. Шоқан Верный бекінісінде де көп бөгелген жоқ. Омбыдағы генерал-губернатор Гасфорттың да экспедицияның хабарын асыға күткен қатынасын Хоментовскийден алды. Керуеннің артын күтіп, Іле бойында кездесіп, Мұсабай екеуі почта атымен Семейге суыт тартты. Қиын-қыстау жүрістен аман оралып, өз елінің кең сахарасына шығып еркіндеген Шоқан жаратылысындағы ащы ажуасын да ағыта, қасындағы Мұсабайды көңілдендіре отырды. Олар Семей шаһарына да жетті. Өздерінен ұйымдасып жөнелген сауда керуенінің аман-есен оралып, саудаларының күсет болып қайтқанына Мұсабай да өте қуанышты болды. Әсіресе Семейдің губернаторы Перемышельский Шоқандарды құрметпен қарсы алды. Шоқанның Қашғариядан қайтып, Омбыға келген хабары Петербургқа да барып жетті. Оны хабарлаған генерал-губернатор Гасфорттың өзі болды. Ол өзінің әскери министрі Сухозонетке: «Өткен жылы май айында Қашғарияға жіберген керуеніміз аман-есен тапсырманы көңілдегідей орындап оралды. Сол керуенде айрықша тапсырмамен барған поручик сұлтан Уәлиханов та Омбыға келді. Уәлихановтың үнемі қауіп-қатер үстінде және күтімсіз жағдайда ұзақ жол жүруі оны мейлінше жүдеткен. Ол біраз дем алып, бойын жинамаса, саулығы нашарлап кетерлік жағдайда. Сондықтан Уәлиханов алып қайтқан ғылыми да саяси деректер біраз уақыт күте тұруды керек етеді», — деп жазды. Шоқан біраз дем алып тынықты да, алып қайтқан мәліметтерін реттеп бір жүйеге түсіруге кірісті. Бәрімен болмаса да Шоқан еңбегінің беталысымен танысқан Гасфорт Петербург басшыларына мақтана жеткізіп жазып отырды. «Уәлиханов алып қайтқан мына мәліметке қарағанда, біздің Шығыс Түркістан жайлы қолданып жүрген географиялық мәліметіміз мүлде жаңылыс екен. Уәлихановтың жаңа мәлімдемесі сондай құнды да ғажап жаңалықтар. Азияның шығыс шоқтығындағы құпия дүниенің қақпасын ашып қайтқан» деп жер-көкке сыйғызбай мақтап жазды. Петербургтағы достарымен қатар үкімет адамдары — ғылым кемеңгерлері де Шоқанның Петербургқа келуін асыға күтті. Ең болмағанда алып қайтқан мәліметтерінің алдын ала жазылғандарынан жіберуді өтініп маза бермеді. Әсіресе Егор Ковалевский Шоқанға арнап өзі хат жазып тездетуді сұрады. Шоқан өзінің қолжазбаларын әлі де бір жүйеге келтіргенше бөлшектегісі келмей, достарын тек хат жазып уәде берумен алдандыра тұрды. Август айының аяқ кезінде Тверь қаласына қайтар жолында Достоевский Омбыға келіп Шоқанға жолықты. Екі дос сағыныса көрісіп сыр шертісті.

— Мені Петербургқа шақырып жатыр. Амандық болса Петербургқа шана жолымен бармақпын. Оған дейін мына алып қайтқан дүниемді қағазға түсіріп үлгерсем деп ойлаймын, — деген Шоқан пікірін аға досы қуана қуаттап: Мен саған әлдеқашан айтқам, сен Петербургқа тез жет. Мүмкіндік тап, оқы. Саған оқу керек. Сен мынау еліңе білім сәулесін жеткіз. Ол сенің қолыңнан келеді, — деп ағалық ақылын тағы да қайталап айтты. Екі дос құшырлана сүйісіп, хош айтысты. Ендігі кездесу — Петербург қаласы десті. Шоқан жолдан алып қайтқан деректерін қағазға түсірісімен Петербургқа почтамен жеткізілді. Шоқанның қолжазбасымен танысқан Петербург қауымы ауыздарынан суы аға оқыды. Бірінен бірі алып, қолдан-қолға тигізбей таласа танысты. Шоқанның қолжазбасы шетелдер ісінің министрі канцлер Горчаковқа ғажап ұнады. Азия департаментінің директоры Егор Ковалевский қуана оқып, аса жоғары бағалады. Министр Горчаков Шоқан қолжазбасының бұрышына: «Мен сізге аса үлкен алғыс айтар едім. Егер мына қолжазбаңыздан біраз лайықты дегенін География қоғамына берсеңіз», — деп жазды. Шоқан өзінің Петербургқа жүрер алдында қолжазбадан мойны босап, омбылық достарымен бас қосты. Алдымен Карл Казимировичтің үйінен, сонау Верный бекінісінде қолына берген офицер киімдерін алып, Омбыдағы әскери төре қалпына кіріп еркелей амандасты. Ақ көңіл, ата жүректі Карл Казимирович, Екатерина Ивановна аналық ықыласпен аса қуанышты құрмет көрсетті. Әрқашан да қарындастық ерке мінезімен наздана, бұлдана сөйлейтін Елизавета да Шоқанмен қуанышты амандасты. Алтышәр әңгімесі бір күн түгіл, бірнеше айға азық болатын, бірінен бірі өткен қиянкескі уақиға ғой. Оның бәрін қайтадан қайтіп сарқиды. Тек, алыстан естіп таңдана тыңдайтын Азия халқының кейбір тұрмыс салттарынан қызықты жайларды айтып таныстырды. Дос үй-іштеріне Қашғариядан алып келген базарлық та Елизаветаның есін шығарды. Шоқан келгенде Дуров досы еркіндік алып, өзі қалаған Севастополь қаласына жүріп кеткен. Ол досы өзінің сағынған, құмартқан хатын жазған. Әсіресе Қашғариядан алып қайтқан естелік жайында құмарлығын айрықша жазған. Шоқан осындай достарымен, қаладағы қызметтес достарымен біраз уақыт мәжілістесіп, жол жүруге дайындалды. Ол Қашғариядан келісімен ауылына хат жазып, әкесі жіберген адамнан ауылының, туыстарының амандығынан хабарланды. Өзі Петербургқа жүрер алдында ауылына қайтқан әкесінің шабарманынан Қашғардан анасына арнап алған аз да болса асыл бұйым сәлемдемесін жіберді. Осындай атүсті үздіксіз еңбекке мойындап алған Шоқан шана жолы түсе Петербургқа аттанған күнін ол өзінің күнделік дәптеріне — «1859 жылдың қараша айы» деп жазып қойды.

— Енді сіз бұл жаққа ораласыз ба, жоқ па, ол мәлімсіз. Аз күн жолдас болдық. Шариғат шартымен некелі болып, енді сол шартпен ажырастық. Таңла — махшарда қосылуға нәсіп болсын, — деп ғазиз әйел майысып келіп Шоқанды ұзақ құшып еді. Шоқанның шариғат жолымен ұсынған уазифасын (еншісі деген сөз) алып тұрып, осы қол-қобдиды беріп еді. Енді қобди, мына сурет ғылым мүлкіне айналды. Шоқанның бұл қаладағы ең дос та үйір адамы Петр Петрович Семенов-Тянышанский ғана. Әзірше жадырай кеңесер достардың тобына араласа қойған жоқ-ты.

— Шоқан Шыңтысович, мен сені біраз дем алсын деп қыстамадым. Қалай, бойыңды жинадың ба? Бүгінгі келуімдегі бір басты тапсырмама, сіз мына Қашғариядан алып қайтқан мәліметтеріңізді бір ретке келтіріп, осыдан жинақтап «Жол дәптерінен» дейтін очерк жазыңыз. Және тез жазыңыз. Оны мына География қоғамының шығармалары ретімен бастыру қажет. Ал сіздің мына бөлек-бөлек әрбір мекемеге берген қысқа хабарларыңыз бытыранды болып біразда аяқсып қалады. Бұл өте құнды ғылыми мәлімет. Мүмкін, сенің өзіңе жай бір жеңіл-желпі көрген-білген болып көрінер. Ал үкіметімізге, ғылымға тамаша жаңалық, — деп Шоқанға ағалық әрі ғылымдық кеңесін айтты.

— Петр Петрович, мен әлі ойымды жинақтап, тұтас бір шығарма яки жол әсерін жазармын деп ойлаған жоқ едім. Сіз маған жаңа ой туғыздыңыз. Алғыс айтам. Бастыруды сіз басқарасыз, мен жазуға отырам. Сізге менің әлі айтпаған бір жаңалығым бар, — деп Шоқан Семенов-Тянышанскийге жымия қарады.

— Шоқан Шыңғысович, сенен мен әрдайым жаңалық күтем. Алдыңғы жылы Ыстықкөл жақта Диқанбай деген кісі мені бастап жүрді. Сол кісі бір жерде мынадай бір қазақ мақалын айтты. Мен тілмаш арқылы жазып алдым. «Қой асығы демеңіз, қолайыңа жақса сақа той, жасы кіші демеңіз, ақылы асса аға ғой» деген. Мен сіздің халықтың тілін білмеймін ғой, ақылды айтылған сөз бен білімді сіздің халқыңыз жоғары бағалайды екен. Сондай-ақ біздер география ғалымдары мына біз сізді жассынбаймыз. Сізді үлкен болашақ ғалым деп бағалаймыз. Біздің халқымыздың да мынадай бір мақалы бар ғой. «Кімге көп берілсе, содан көп дәметеді» деген. Сізге талант та, ақыл да мол берілген. Сондықтан сізден анау халқыңыздың дәметері көп. Ол халық былай тұрсын, ғылым қоғамы мен біздің сізден әлі дәметеріміздің ұшы-қиыры жоқ, — деп тоқтады. Шоқанның бір ауыл «Менің тағы бір жаңалығым бар», — деген сөздерінен Семенов-Тянышанский ақ көңіл, әділ ойынан Шоқанға деген мейірбан ықыласын төге салғандай болды. Ал енді Шоқан Шыңғысович, мен тыңдауға әзірмін, — деп Семенов трубкасын тартып, салмақтана отырды.

— Сіз анада маған неміс ғалымы жиһанкез Гумбольт деген кісінің жайын әңгімелеп, ол кісінің шығармаларын маған танысуға берген едіңіз. Сол кісінің шәкірті Адольф Шлагинтвейттің Қашғарияда қатерге ұшыраған уақиғасын анықтап естіп қайттым, — деп аяқтағанша Семенов-Тянышанский Шоқанды тура құшақтап, жүйесі босап сүйді де:

— Шоқан Шыңғысович, тәңірім саған ұзақ ғұмыр, қажымас қайрат берсін. Бұл бір бүкіл еуропа ғалымдарына, тіпті барлық еуропа мемлекетіне жұмбақ та, арман болған жайт еді. Ол бір өр талант, асқан келешегі мол ғалым еді. Оның тағдыры жөнінде әкелген хабарың бүкіл Еуропаны күңірентеді, — деп өзін-өзі әрең басты. Шоқан Адольф Шлагинтвейттің тағдыры жайында өзінің шәукенінен естіген және сол хабардың ізімен өзі анықтап жазып алған жайтты айтып шықты. Шлагинтвейт жайындағы Шоқан айтқан уақиғаны тыңдап болып, Семенов-Тянышанский:

— Шоқан Шыңғысович, сіз осы Шлагинтвейт жеңінен анықтап қайтқан хабарыңызды бүгіннен бастап отырып жазыңыз. Мен оны газетке бастырамын. Бұған Германия, Англия ғалымдары жылап көріседі. Оның тағдырынан олар ешбір хабар ала алмай қапалықта, — деп Семенов-Тянышанский Шоқанға әрі шұғыл, әрі жауапты міндет тапсырды.

— Петр Петрович, сіз тапсырған нәрсе міндетті түрде орындалады. Сондықтан да жазып, өзім қолыңызға берем, — деген уәдені Шоқан күлімдей айтты.

— Шоқан, мен сіздің басыңызға бүгін біраз міндеттер арттым. Бұлар менен гөрі езіңіз үшін керек. Бірақ істеледі, оған сенем, тек, кешіктіре көрме. Тағы бір ұсынысым бар, менің осы Петербургтағы біраз әдебиетші достарым маған бір қолқа салып жүр. Олар ақын да, халықшыл зиялылар. Сізбен таныстыр деп өтінеді. Мына бір алдыңғы хабарды жазсаң, ол газетке шығысымен олар мені тағы мазалайды. Мен оларға өзіңмен келіспей, уәде бере алмадым. Олармен кездесуді қалай қарайсыз? — деп тоқтады.

— Петр Петрович сізге дос кісі, маған да жат емес. Мен Петербургтың зиялы қауымымен қалай танысам, солардың ортасына қалай кірем, деп келген адаммын. Мен қуанышпен танысам, — деп Шоқан қуанып кетті. Семенов-Тянышанский көп отырған жоқ:

— Шоқан Шыңғысович, мен сізді үйден күтем. Кешіктіре көрме. Және бір ескертерім — аузың мен айналаңа сақ бол, сонау Омбыдағы Фридрихе сияқты «достарыңның» мұнда да үндестері аз емес, — деп қош айтысты. Шоқан жазып берген Шлагинтвейт жайындағы хабар Петербург газетіне шыққан күні Шоқанды шетелдер департаментіне бірнеше шетел журналистері, ғалымдары іздеп келді. Олар Шоқанның қабылдауын сұрап, Петр Петрович Семеновтың мазасын алды. Бәрімен болмаса да Семенов-Тянышанский өзіне сенімді бірлі-жарымына жолықтырды. Әрине Шлатинтвейттің басынан кешкен қайғылы хал, бір ғана Шоқан біліп қайтқан хабармен тынбады. Бірақ бұл хабар жұмбақ болып үні өшіп жатқан бір зор уақиғаның жүлгесін тапты. Оның қымбаттылығы да сонда. Әрине, Шлагинтвейттің күнделігі де ізделер, ғылымға қосқан жаңалығы да мүмкін табылар. Бірақ соны іздестірер жол осы Шоқан алып қайтқан хабар ғана. Семенов-Тянышанскидің тапсыруымен Шоқан өзінің «Жол дәптерінен» деген очеркін жинақтауға шұғыл кірісті. Соны жазып жүрген кезінде Петр Петрович анадағы ескертуін қайталап:

— Шоқан Шыңғысович, сен ертең демалыс ет. Біздің үйге кел. Достармен таныс, — деп арнайы шақырды. Шоқанның Петербургқа келгелі құмарта күткені Петербург зиялыларымен кездесіп, пікір алысу. Сол мақсатының бастамасы болар деген сәтті ынталана қарсы алды. Шоқан Семенов-Тянышанскийдің үйінде бұрын тек атын еститін екі ақын — Аполлон Николаевич Майков, Я. П. Полонскийлермен танысты. Бұлар халықшыл, өте мәдениетті, сол кездегі Петербург жұртшылығының сүйіп оқитын ақындары еді. Петр Петрович Семенов-Тянышанский Шоқанды ақын достарына таныстырып:

— Қымбатты ақын достар, таныс болыңыздар, сұлтан Шоқан Шыңғысович Уәлиханов. Біздің Россия ғылымының Шығыс Азиядағы жас та, талантты да қайраткері, — деп бір тоқтап. — Шоқан, Шыңғысович, танысыңыз, анада езіңе айтып едім, біздің Россия халқының көкейіндегі көрікті сырын шертер ақындары — Аполлон Николаевич Майков, Яков Петрович Полонский, — деп екеуінің аты-жөнін айтып ұғындырды. Бұдан кейін сөзді Майков бастап:

— Сіздің әріптесіңіз өте талантты ғалымды сыртынан естіп ынтызар едік. Сізге рақмет, таныстырдыңыз. Біздің Россия халқына күңгірт жатқан Шығыс Азияның шалғай өлкесінің шымылдығын ашып келгені ерекше батылдық. Ол біздің Россия ғана емес, бүкіл Еуропа үшін зор жаңалық, — деп тоқтады. Ақындар ағытыла, әсіресе Шлагинтвейт жайында әңгіме қозғап, ынталана тыңдасты. Шығыс Түркістанның Алтышәрі жайынан, әсіресе мемлекеттік тәртіптерінен сұрап танысты. Шоқанның Қашғарияда Жаркент өзенінің бойындағы құм аймақтарда өсетін өсімдіктермен онда мекендейтін жәндіктер жайынан сұрап танысты.

— Егер рұқсат етсеңіз, тұрған үйіңізге біраз уақытқа кіріп шығар едім. Мен сіздің асқар Алатаудың мұзды қырқасынан, Жаркент алқабындағы құба құмнан жинап қайтқан өсімдік түрлерімен танысар едім. Есту мен ұғу бір басқа, көзбен кәріп сезім алу өзгеше ғой, — деп Майков ақын бір тілек айтты.

— Мен сізді қазір ертіп баруға дайынмын. Құрметпен күтем, — деп Шоқан екі ақынның екеуін де пәтер үйіне шақырды. Достар халық жайында, әсіресе Николай І-патшаның қатал да қайырымсыз жазалаған кезіндегі жер ауған зиялылар жайында пікір алысу болды. Олардың біразы Николай І-патшаның өлімінен кейін еркіндік алып, мекендеріне оралғаны айтылды. Пікірлес достарының Александр ІІ-нің алдына тілек қойып, оларды қызметке отырғызу, еңбекке еркіндік алуларын іздестірген жайлары өз болды. Осы ретте Федор Михайлович Достоевскийдің Петербургқа келуі жайында пікірлесті. Шоқан мемлекеттік департаментте бір мезгіл істейтін қызметінде Петербург қауымының ашық пікірлі адамдарымен танысып, достар тобын молайта түсті. Вильяминов-Зернов сияқты ірі ғалыммен, Чернышевскийдің пікірлес достары — В. және Р. Курочкиндермен танысып өте жақын достасты. «Орыс география қоғамы жазбасы» атты журналдың редакторы профессор А. Н. Бекетовпен танысып, пікірлес болды. Шоқанның сонау Омбыда оқыған кезінде аса үйірлескен үйінің бірі Капустиндердің үй-іші болатын. Яков Капустинның, Екатерина Ивановнаның қызы Вера Яковлевна осы Петербургта нағашы ағасы Менделеевтің қолында оқуда. Шоқан Петербургқа жүрерде Капустиндердің үйінде болып, Вера Яковлевнаның адресін алған. Бірақ Петербургқа келгелі Вераны іздеуге мұршасы болмаған-ды. Осы біразда өз жұмысының басы қайрылғандай болған соң, Шоқан Вераны тауып амандасты. Сонау бір пароходқа шығарып салғаннан кейін дидарласпаған замандастар қуаныса амандасып, туыстарша шүйіркелесті. Вера өзін іздеп келген дос-жар құрбысы Шоқанды нағашы ағасымен де таныстырды. Бұрын атын естігені болмаса, таныспаған талантты талыммен де жақсы сөйлесіп, көп пікір алысты. Вера ой тоқтатып, білім өрісіне бой ұрып, бұрынғысынан әлдеқайда өсіп кеткен. Екеуі де біріне бірі бір кездегі әзілдестік жайдан сөз қозғаған жоқ.

— Вера Яковлевна, мен сізді үйімді көруге шақырамын. Алдағы демалыста күтем, — деп Шоқан шығарып салған замандасына өтініш айтты.

— Шоқан Шыңғысович, сіздің достарыңыз да көп, жұмысыңыз да көп. Мен көп нәрсеге бөгет жасаймын ғой, — деп Вера көкірегінде көптен ойлаған назының лебін осы жерде шығарды.

— Вера Яковлевна, ол сылтауыңызға мен жол бермеймін. Күтемін. Келіңіз, — деп Шоқан ширай да, өтіне де айтты.

— Күтіңіз, барайын. Ренжитін қабақ көрсеттіңіз ғой, — деп Вера Яковлевна жымиып Шоқанмен қош айтысты. Шоқанның Петербургқа бет алғандағы бір жолығармын деген қымбатты адамы осы Вера еді. Вера алдында кешірім сұрар жолы бар. Вера келеді, сонда Шоқан әңгімені неден бастамақ? Шоқанның бір қиналған ойы осы. Бірақ ол өзін өзі ширатып: «Жоқ, мен еш нәрсені жасырмаймын. Мен бүкіл мемлекеттік ұлы тапсырмамен бардым. Ал ол барған елімнің тәртібіне мойын ұсындым. Шынын айтам. Оған бағынбасам, менің де көрер тағдырым анау Адольф Шлагинтвейттің тағдырындай болмақ. Ал ол жағы бір болған күнде Вера екеуміздің еліміз екі қиырда, біріне бірі еркін қойындаспаған, іргелес тату ғана көрші. Вераның елі болса мынау, патшалы Россия, менің елім анау көшерін жел, қонарын сай біліп жүрген дала қауымы. Вераның айтқанын істесем, маған үмітпен қараған елімнен қол үзем. Патшалы Россияның шенді төресымағы болам. Жоқ, мен ол болмаймын. Мен Вераға шынымды айтам». Шоқан осындай толғаныс күндерін өткізіп, ғылыми еңбегін де, міндетті қызметін де істеп жатты. Бір күні Петр Петрович Семенов-Тянышанский өзі келіп, Шоқанмен амандасып, біраздан бері әдейі хабарласпағанына себеп болған бір жайсыз хабар айтты.

— Мен кеше шетелдер министрлігінің құпия бөлімінде болдым. Мені шақырып сұраған хабары, Шоқан Шыңғысович, сіз туралы болды. «Уәлиханов сол Шлагинтвейттің күнделігін тауып алып, сонымен мақтанып жүр. Және өзі Қашғарияда үйленіп, сол елге азамат болуға сенім беріп келген болуы ықтимал. Уәлихановқа онша сене бермей, сақ болыңыздар. Ол кісінің Омбыдағы жағдайы да бізге мәлім. Қай-қайдағы патша үкіметіне сенімсіз жер ауған адамдармен үнемі байланыс жасап отырады» депті. Мен бұл туралы Игорь Ковалевскийге айтып, Омбыдағы Ивашкеевич Фридрихстердің жайын түсіндірдім. Ол кісі Горчаковпен өзі сөйлеспек. Сіз оған күдіктенбеңіз. Бірақ әлі де ескертерім — аса сақ болыңыз. Қазір сіз айрықша аңдуылдасыз, — деп Петр Петрович өзінің достық ақылын айтты. — Сонымен қатар бір қуанарлық жай, Федор Михайловичтің інісіне жолықтым. Ол ағасының Петербургқа келуін ізденіп жүр екен. «Жуырда рұқсат болады» деп қуантты. Семенов-Тянышанскийдің мына әкелген хабарлары қауіпті-қатерімен бірге қуанышты. «Еңбегімнің адалдығына, барған міндетімді мүлтіксіз орындағаныма зиялы әділ қауымның көзі жетеді. Қорықпаймын» деп Шоқан әдеттегі тәуекелшіл қажырына мінді. Анадағы айтқан уәдесі есінде болған Аполлон Майков Шоқанның үйіне келіп, мәжілістесті. Майковке Шоқан Алатау, Ыстықкөл және Қашғария жерлерінен жинаған өсімдіктер түрлерін көрсетті. Майков ақынға әсіресе ұнағаны Алатау қиясындағы мұз белдеу өсімдіктері болды. Қытай, Индия, Азия шеберлерінің қолынан шыққан аса нәзік өрнекпен жасалған бұйымдар да ерекше ұнады. Майков ұзақ әңгімелесіп отырып, қайтар шатында Шоқанға өз қалауын айтты.

— Шоқан Шыңғысович, сіз маған мына асыл бұйымдарды жайып салып, — қалаңыз, сүйгенін алыңыз, — деп отырсыз. Мен бұйымнан гөрі, сезім жинаған жанмын ғой. Маған мына бір мұз белдеуде өскен гүлдің жапырағын сыйлаңыз. Ой салып, қалам тебірентер сыйлық болсын, — деді.

— Аполлон Николаевич, бар ықыласыммен сыйлаймын. Менен сізге сезім оятар дүние табылса, еңбегім жанғаны ғой, — деп Шоқан Майковтың қалаған гүлін кішкене әшекейлі сауытқа салып ұсынды.

— Рақмет сізге, Шоқан Шыңғысович, амандық болса лирикалық бір-екі шумақ өлең күте беріңіз, — деп күле қош айтысты. Аполлон досын жөнелтіп, Шоқан Манас жайынан жинаған қолжазбаларын аударыстыра бір қарап өтті. «Көкетай асы» дейтін бөлімінен «Қанікей көші» дейтін тарауды орыс тіліне қара сөзбен аударып көрді. «Шіркін, ақын болсам, мына Қанікейдің сипатын қандай суреттер едім» деп қиялдады. Уәделі демалысында күткен Шоқанды Вера Яковлевна көп зарықтырмады. Айтқан сағатында әзілшіл сыпайы мінезін істеп қалжыңдай кірді.

— Шоқан Шыңғысович, сіз туралы өсек бар көрінеді. Менен несін жасырасыз. Қашғарияда үйленіпсіз. Мүмкін, осында алып келген боларсыз. Егер Азия әйелдерінің әдетімен паранжы жамылса, оны да жасырмаңыз, — деп күлді.

— Вера Яковлевна, жасырынбақ ойнап көрген жан емеспін. Оны өзіңіз де білесіз. Барлығын ашып өзім айтайын. Қашғарияға қандай мақсатпен барғаным сізге айқын. Мен өзімнің еркімнен халқым мен үкімет тапсырмасын жоғары санайтын жанмын. Сондықтан мен барған мемлекеттің тәртібін бұза алмадым, — деп Шоқан ойлана төмен қарады.

— Шоқан Шыңғысович, сіз ол жатынан менен кешірім сұрамай-ақ қойыңыз. Оны мен ұғам. Енді жай достықпен әңгімелеселік. Менің нағашы ағам сізге сондай құмартып қалыпты. Менен сіз туралы көп жайларды сұрады. Сірә, екеуіңіз дос болатын шығарсыздар. Оны өмір көрсетер. Енді сіздің алып қайтқан мүліктеріңізбен танысалық, — деп Вера Шоқанның бір сөре етіп жинап қойған дүниелерімен танысты. Онан соң Шоқанның қолжазбаларын, жер бейнесінен, адам түрінен салып алған суреттерін керді. Шоқан бір әсем қобдиды бірден аша қоймай, басқаларын көрсетіп еді, Вера көңіл бөле ішін аштырды. Бұл — Қытай шеберлерінің бамбук ағашынан піл сүйегімен оймыштап нақыстаған аса әдемі мүлік еді. Ол мүліктің сыры сыртындағы әшекейінде ғана емес, оның ішінде ақ торғынға ораулы жатқан Қашғардың қара көз сұлуының суретінде еді. Осы суретті көре салып:

— Мына сурет сіздің жарыңыздың суреті болар. Жасырмаңыз, — деп Вера қадала түсті.

— Иә, Вера Яковлевна, сол уақытша тәуелді болған адамым осы. Оны мен ұмытпас үшін салғаным жоқ. Қашғар қыздарының киім киісі, жалпы бейнелері мына Еуропалық халықтарға танылсын деп салдым, — деп өзінің шын сырын сөйледі. Шоқан көрсеткен әйелдің суретіне Вера үңіле отырып:

— Біздің естуімізіше, Азия әйелдері сиықсыз болады, шаштары білтеленген, сойдақ тіс, тапал денелі деуші еді. Мына сіздің тәуелдіңіз көрікті екен, — деп тоқтағанда, Шоқан іле сергіп:

— Азия жайында алыстан естігенде әр алуан сөз айтылады ғой. Сол азиялықтар еуропа әйелдерінің сипатына жиіркене қарайды. Әр халық өзін мадақтайды. Ол да адам баласындағы қалыптасып қалған ұлт айырмашылығынан шыққан солақай көзқарас, — деді. Ұсынған базарлығынан Вераның еш нәрсе алмағаны Шоқанға ауыр тиді. Бірақ ықтиярынан аттап Вераға еш нәрсені ұстата алмады. Тек ішінен: «Мынадан бір нәрсе алсам, соны көрген сайын Шоқан көз алдыма келер, тез ұмытуыма сыйлағанын алмағаным дұрыс деп ұқты ғой» — деп топшылады. Вераны шығарып салып, Шоқан өзінің жұмыстарына кірісті. Біраз уақыт өтті. Шоқанның қолжазбалары «География қоғамының жазбасы» атты мерзімдік жинаққа дайындалды. Осы бір жұмыс аяқталып қалған кезде, бір күні Аполлон Майков күлімдеп жетіп келді:

— Шоқан Шыңғысович, мен сізге сезім ұшқынынан бір нәрсе туса, әкеліп берермін деп едім ғой. Мына бір кішкене нәрсені жазған болдым. Құр уәде болғанша, жарты түйір болса да жазба болсын, — деп өлеңін оқыды. Өлеңімнің аты: «Мұз белдеуде».

— Рақмет сізге, Аполлон Николаевич. Тамаша лирика. Мінеки, сезім өлеңі, — деп Шоқан қайта-қайта, алып оқып:

— Ең болмағанда сіздің осы өлеңіңіз менің жер кезген жүрісімнің бір белгісі болар. Мен көшіріп алайын, — деп Шоқан жазып алды. Ақын қиялы жүйрік қой, бір мұз белдеуге өскен бір бозғылт гүлдің қураған жапырағынан сыршыл өлең жазды. Шіркін, шын ақынның қиялы қандай көреген. Будалап зорлықпен ұйқастырып, өз айтарын өзі ұқпаған ақындардың жыры мен сырынан кейде адам мезі де болады ғой. Шын ақын шіміркене шырын төгеді. Жан жүйеңді тебірентіп, жүрегіңді шымшиды-ау, — деп толғанды. Шоқанның осы бір кейінгі күндердегі қуанышы сонау Омбыдан аттанарында өзіне соғып Тверь қаласына жүріп кеткен досының інісі М. М. Достоевский айтқан Федор Михайлович Достоевскийдің Петербургқа келетін хабары болды. Сонау Одессаға барып, еркіндік алып, ақындық еңбегіне кіріскен Сергей Дуров досынан да жиі-жиі хат алып хабарласып отырды. Осындай көңілді болар шағында іштей денесін әлсіретіп, мазасын алған сырқат шырмауына ұшырады. Амал не, өмірде бәрі тегіс берілмек емес. Шоқан Петербургта татар ғалымы Хұсайын Файызхановпен танысты. Хұсайын Шоқанмен ана тілінде сөйлесіп, шығыс елінің ертегі, дастандары жайында пікірлес болды. Сонау Ыстықкөл сапарында жинап қайтқан Алатау қырғыздарынан Манас жырымен Хұсайын құштарлана танысып, кейбір жағдайда пікір қорытысты. Хұсайын татар, башқұрт, қазақ елдерінің түбірлес жыры, ауыз әдебиеті жайлы көп ізденген тәжірибелі адам еді. Оның Шоқанға серіктесе үн қосуы өзін таты бір қанаттас досқа душарластырды. Хұсайын досына «Манас» дәптерін бере отырып Шоқан:

— Сіз Хұсайын мырза, татар халқының ертеректен жазба қоры бар, қолжазбасы бар дүниесіне жастай қанықсыз ғой. Бірақ қазақ-қырғыз сияқты көшпелі елдің ауыз әдебиетімен әлі көп таныспаған боларсыз. Мен, әрине, қазақ халқының күні бүгін әлденеше дастандарды ауыз-екі ұғып, мүлтіксіз айтып шығатын өрен ақындарын көрдім де, білемін. Оның біразын әкемнің алдында ағыта үздіксіз айтқандарынан тыңдағам. Ал мына қырғыз елінің Манасты жырлайтын ақындарын «Жұмоқшы» деп атайды екен. Олар осы «Манас» жырын жұмалап емес, айлап жырлайды екен. Және бүкіл шығыс көшпелі елінің көне өмірін тегіс қамти, шіге-бүгесіне дейін мүлтіксіз айтады. Әрине, кей жерлерінде қайталау да болады. Жазылмаған ауыз әдебиетте ол болмай қоймайды. Қырғыз ақындарында тек қана «жұмоқшы» емес, ғажап бір дарынды ақынына кездестім. Ол ақынды Қашғар сапарына бет алғанда шекараға дейін ертіп бардым. Өзі бір адал жанды, асқан төкпе ақын еді, — деп қазақ, қырғыз ауыз әдебиеті, ақындық дарындары жайында Хұсайынға қызықтыра сөйлеп кетті.

— Шоқан мырза, сол ақын бұл күнде бар ғой. Аты-жөнін жазып алған боларсыз? — деп Хұсайын ол ақынның аты-жөнін білгісі келді.

— Иә, жазып алғам. Тіпті жазып алмасам да Борсық пен Төлтайды ұмытпаған болар едім. Шіркін, сол Төлтайлар, анау Боранбай манаптар, оқыса, қырғыз елінің атақ, абыройын талай жерге апарар еді, — деп көшпелі, сауатсыз елдің жайына күйіне тоқтады. Шоқанның сырқатқа шалдыққан жайынан хабар алған Шыңғыс, баласына аталық мейірбан ықыласымен хат жазып, анасының, бауырларының сәлемдерін жеткізді. «Шоқан, сені анаң Зейнеп, інілерің, қарындасың бәрі де сағынулы. Ал халық та сенің абыройлы қызмет етіп шетелге барып қайтқаныңды естіп, өзіңді көріп, лебізіңді естуге құштар. Жаз ауылға кел. Мына даланың таза ауасы, қымыз, ат үсті сені сауықтырады. Қатты сағынудамыз» деп жазды. Шоқан да сол туған жер, өз аулына барып дем алсам, сауығып кетермін деп ойлайтын еді. Шоқан сырқатқа шалдыққалы өзінің достары арқылы қаралып, ем алып жүрген талым дәрігері бар-ды. Ол кісі де:

— Сіз сахара баласысыз. Мына Петербургтың күн сәулесі аз түсетін дымқыл ауасы сізге ауыр. Мүмкін болса еліңізге барып, қымыз бен таза ауада емделіңіз. Жазылып кетесіз. Саулығыңызды сақтаңыз, — деп қамқорлық кеңес берді. Семенов-Тянышанский, Достоевский сияқты абзал достары «ауылыңа барғаның оңды, саулығыңды сақта» дейді. Осы жуырда ғана Сергей Дуровтан да хат алды. «Шоқан досым, мен сенің тек ғылыми еңбектерің емес, суретшіл өнеріңді де «Суреттеу» журналынан көріп қуандым. Достардан алған хатқа қарағанда, сен мейлінше шаршап, сырқатқа шалдыққан көрінесің. Ауылыңа бар. Біраз уақытқа демалыс істе. Өзің жіберіп, сіздің ауылда болған бір жазғы дем алысым, маған міне әлденеше жылға күш-қуат болды. Анау сіздің Көкшетау алқабы қай аурудың болсын дауасы ғой», — деп жазды. Шоқаннан бір жыл бұрын жай тыңдаушы болып Петербург университетіне оқуға келіп түскен Григорий Потанин де Шоқанға: Шоқан Шыңғысович, сіз жүдеп барасыз. Тезірек ауылға қайтыңыз. Мұндағы еңбегіңіздің жарық көруіне қолдан келгенді аямаспыз, — деп үлкен өтініш айтты.

— Мен өзім де қайтуға бел байлап отырмын. Жалғыз қайтпаймын, өзіммен пікірлес бірнеше жас достар бар, соларды ала барамын. Олар біздің елдің жайы-күйімен таныспақ. Бір кісінің үні қаншаға жетеді, бірнеше үн қосылса біраз жерді жаңғырықтырмай ма. Ең болмағанда олар біздің еліміздің төбесіне қамшы үйірген қаныпезер чиновниктердің иттігін көздерімен көріп кепке жайса деп ойлап отырмын, — деді. Шоқанның мына кейінгі ойын Григорий қуана қоштады. Шоқан елге қайтуға қамданып жүрер алдында Федор Михайлович Достоевскийдің үйіне келіп, біраз кеңестер шертті.

— Шоқан досым, мен сізді қалай жақсы көретінімді айтқам, әлі де айтарым — алдымен саулығыңды сақта. Халыққа деген жақсылықты кісіден сұрап жарымаймыз. Халық оянса, өзі еріксіз тартып алады. Тек, сол халықтың санасын ояту ертелі-кешкі еңбектің арқауы болсын, — деп тоқтады. Шоқан аға досының осы бір орынды айтқан кеңесін көкейіне сақтай, өзінің де алдағы мақсаты сол екенін таты да қайталады. Достар ұзақ сүйісіп, қош айтысты.

— Келші жаным, Шоқаным, тұла бойы тұңғышым, жан сәулем, — деп зарыға құштарлана құшақтап көзінен мөлтілдете жас төгіп, маңдайынан, бетінен кезекпе-кезек сүйіп әрең дегенде мауқын басты. Шолжың сөйлейтін майда, нәзік үнімен:

— Шоқанжан, зайықтидың ғой, неге жүдеушің? — деп өкси сөйледі.

— Апеке, келдім ғой, енді сіздерді зарықтырмаймын, — деп, Шоқан біраз отырып, Петербургтен ертіп келген жолдастарымен ауылын таныстырды. Сонан кейін әке-шешесінен рұқсат алып, өзіне тігілген үйге барды. Шоқан өз үйіне келгенде, үй сыртында күтіп отырған жұрт өре түрегеліп, әлгінде кезек тимегендері амандасты. Шоқанның қасына Петербургтен күтуші болып еріп шыққан татар жігіті анталаған қауымға:

— Төре жолдан қатты шаршап келді. Сіздер біраз іркіліңіздер, мен ол кісіні шешіндірем, киімін жаңалаймын. Менен хабарсыз үйге кірмеңіздер, — деп жариялады. Келген қонақты реттеп түсіріп жүрген Жақып болатын. Ол біраздан кейін күтушісінің сөзін тыңдамай, Шоқан жатқан ақ үйге кіріп:

— Шоқан аға, сіз шешініп жайлансаңыз, сыртта Орынбай ақын бастаған өнерпаз жас қауым күтіп отыр. Олар амандық айтып, бүгін әнмен, күймен ойын-күлкі жасамақ, — деп өтініш айтты.

— Ол дұрыс болған, келтір, — деп Шоқан рұқсат етті.

— Құсайын мырза, сіздер қазақ, қырғыз әндері анайы, мәнерсіз деп ойлайтын сияқты едіңіздер. Қалай ұнай ма? Мынау нағыз адамның жан-жүйесін балқытатын ән емес пе? — деп күлді.

— Шоқан мырза, мен ешқашан сіздің халықнның өнерін суккән емеспін. Бұл бір ғажайып саз, тұла бойны тербәтә, — деп шын сүйсінгенін айтты. Төлепберген әні аз тоқталып, Шоқан Орынбай ақыннан Төлепбергеннің жөнін сұрады.

— Шоқан сұлтан, бұл әншінің әкесін өзіңіз біліп те қаларсыз, атақты Тулақ қобызшы. Бұлар бірнеше атадан үзілмеген әнші, күйші. Сырымбеттен қозыкөш жерде «Тораңғұл» деген көл бар. Тулақ қобызшылардың қонысы сонда. Ән мен күйдің қоныстаған шаңырағынан шыққан, — деп Орымбай Төлепбергенді біраз таныстырып өтті. Шоқан ертеңінде Айғаным ордасына барды. Айғаным шаңырағындағы Ханқожа төренің кешегі шұбырған елдің ішінде болмағаны — Шоқанның өзінің келуін тосқандық еді. Асыл ана, әже орнына келгенде Шоқан халық дәстүрін істеп, анадай жерден жаяулай келіп, есікті өзі ашып кірді. Ерекше жақсы көріп, сүйсіне құрмет тұтатын Ханқожа Шоқанды құшағына алып, құштарлана сүйді. Ана орнының үңірейіп тұрған мұңын да айтты. Шоқанды жолдастарымен қонақ етіп, Шыңғысты, да шақыртып алып әже орнында жақсы мәжіліс жасады. Қобызының үнін, сыбызғысының сазын сағынған Шоқан басқа ешкімге домбыра тартқызбай, тек Ханқожа күйлерін тыңдады. «Қорқыт» күйін, «Балбырауын» күйін, Соймақтың «Сарыөзенін» тыңдап, қазақ елінің көкірегі мен көңілінде сыр мен жыр болып қалған әсем аңызға мейірленді. Әсіресе Ханқожа күйлері Хұсайын Файызхановқа ғажап ұнады. Хұсайын бір әредікте:

— Сізнің тұқымлар бек өнерлі заттан болған. Әрбір адамдарыңызның өзіне хас өнер өзгешелігі бар. Мына сізнің әткәңіз сахаруи халық ішінде бек мәдениетлі икән, — деп тоқтады.

— Бұл тұқымға бәрі қонған. Батыры да бар, өнерпазы да бар, — деп қарқылдай күлді. Осы бір өзге жауап қайтарып Шыңғыс:

— Иә, біздің Сал ақсақал дұрыс айтады. Батырымыз да бар, тентегіміз де бар. Өнер Ханқожада. Азды-көпті бақ бізде. Ата орнын күңірентпей жүріп жатырмыз, — деп күлді.

— Қонақ мырзалар, ертең ұйқыларыңыз ерте бұзылады. Ауыл көшеді. Жаңа жерге қонады. Үй тігесіңдер, — деп күлді.

— Үйні тіккені қалай? Біз ни ішләйміз, Шоқан Шыңғысович, бізге үйрәт. — Тағы да біраз отырып, үйдің шаңырағына, керегелеріне қарап:— Мына үйні қалай куәрәләр? — деді Файызханов.

— Бәрін де ертең көресіңдер. Тек жігіттер, қыз-келіншектер көрсеткен жұмысқа дайын болыңдар! — деп Шоқан қонақтарының сұрағын дауалатты. Шоқанның ұйқысы қануын күттіріп, Шыңғыс алдымен өзінің ауылын көшірді. Өздері барып жайланғаннан кейін Шоқанға тігілген ақ үйді көшіретін адамдарды жіберді. Он қанат ақ үйдің ішіне ұсталған жібек кілем, қалы бауларды босатып, жылпың жігіттер, жинақы сылаң келіншек, қыздар ойнақы қимылдайды. Тізерлей шөгерілген атпалы атандарға үйдің туырлық, үзіктерін, түндігін қомдап, қызылды-жасылды боялған жүнмен шымдап оралған әдемі шилерді бүктеп, шиыршықтап әкеліп артып, қыз-келіншектердің қолдары қолдарына жұқпайды. Көшпелі елдің жастарының мына қимылдарына петербургтықтар таңдана қарайды. Бір ғажап болғаны — ақ үйдің сырлы есігін шешіп, алып алшайған керегенің кең ашылған аңғарынан салт атпен қолына бақан алған екі жігіт кіріп, шаңырақтың күлдіреуішінен тіреп, екі жерден ерсілі-қарсылы тұра қалды. Осы сәтте дайын тұрған қыз-келіншектер уықтың бауларын сыпылдата шешіп, шаңырақтан ағытып алып, жерге қатарлап жинай бастады. Бір-ақ сәтте тіреп тұрған уықтар топ-топ болып буылды да, шаңырақ баяу төмендетіліп, жаяу тосып тұрған жігіттердің қолына берілді. Керегелер таңғыш, шандуынан шешіліп, олар да тарбиған қанаттарын жинап, жалпақ, тақтайға ұқсап ыңғайлана қалды. Осы бір үйді жыққан тамашасын көріп таңданып тұрған Файызханов:

— Шоқан Шыңғысович, мен ойлаған едім, нишік жинайлар деп мынау кибиткәні, алай исә бик шибәр жиялар, — деп осыны отыра қалып қойын дәптеріне жаза бастады.

— Инді, анық тіккәнін дә курәбіз, — деп Файызханов үйінің жығу, тігу тетігін қадағалап білгісі келді. Шоқандар өздеріне ерттеліп қойған аттарына мініп, жаңа жұртқа тартты. Ақ үйді артқан салтанатты көш осылармен қатарласа жүрді. Алдыңғы ақ бас сары атанға отырғызған Шоқан үйінің орындық, столдарының үстінен асыра жапқан түрлі түсті жібек кілемнің шашақтары жерге жете шұбатылады. Анадайдан қарағанда әлдебір әсем дүние иіріле сорайған түйенің мойнымен жылжып бара жатқан тәрізденеді. Алдыңғы нар бас атанның бұйдасын қолына алып, сүліктей қара жорғаның үстінде, күмістеген ер-тоқымның жүген-құйысқанын, үзеңгі-таралтысын жарқылдата толықси отырған ақ құба келіншектің реңі күн көзінде бал-бұл жанады. Сол сұлудың ақ торғын желегінің шашағы желбірей үйілгенде, бар әлем сұлулығы қара жорғаның томағадай сауырында дөңгелегендей болады. Орда үйінен біраз жер оңашалай шөгерілген көш түйелерінен ақ үйдің сүйегі, жүгі түсіріліп, бағанағы жылпос қауым үй тігуге кірісті. Алдымен он қанат керегенің қоспасын біріне бірін қиюластыра таңғышпен шандып жіберіп, шаңырақты көтеруге кірісті. Бұл жолы кереге ішіне бағанағыдай атпен кірген жоқ. Екі жігіт жайған керегенің ортасынан екі жүк аяқ қойып, соған шығып шаңырақты ұзын қайың бақанға отырғызып алып, аспандата көтерді. Осы сәтте төрт жігіт белсене келіп, келіншектер қолдарынан берген уықты шаңыраққа ат үстінен шаншып, қыз-келіншектердің кереге басына байлауына тастап сыпылдатты. Уықтар лезде қатарлана шаншылып, шаңырақ орныққан кезде келіншектер уықты өздері шаншып байлай бастады. Осы бір кейінгі үй тігу жайын Файызханов Тақырбастан қайталап сұрап жазды. Жаңа жұртқа қонып, ауыл еру-жайға ауысқаннан кейін, Шоқанды жолдастарымен Шыңғыс өз ордасына шақырып:

— Шоқанжан, әжеңнің салдырған мешітін көрген де жоқсың. Ол кісі бізге үлкен мұра, өсиет қалдырды. Мына өзің сәлем беріп танысып отырған ақсүйек пайғамбар әулеті Қожа. Осы кісі — қазіргі имамымыз. Бүрсігүні құрман айты, сол мешітке барып намаз оқылады. Халықты мешітке жиналсын деп хабарладық. Сол айт күні әжең басына да, мешітіне де баруың керек. Халық сыйлауға қарсы болмассың, болмассың, — деп Шыңғыс өзін ара-тұра қайталап дыбдырлата айтатын әдетімен Шоқанға көп көзінше өз хабарын айтты. Көптің көзінше баласына аталық әмірмен ана аруағын көлденең тарта айтқан Шыңғыстың өзіне Шоқан құптағаннан басқа сөз айтқан жоқ. Ауыл отырған жайлаудан Сырымбеттегі хан ордасы мешіт тұрған жер қозы-көштей ғана еді. Шыңғыстың тапсыруымен мешіт басындағы күзетші үйіне барлық жабдық жеткізіліп, ертеңгі айт дастарқанына ерекше дайындықтар істелді. Имам Қожа, Шыңғыс, Зейнептер қонаға, шәк күні кешке, мешіт басында болды. Хан үйінің құрмалдыққа шалатын алты жасар құр өгізі де сол кеште мешіт күзетшісінің үйіне әкеліп байланған. Айт намазына жиналған жұрттан кешікпе деп тапсырған Шыңғыс өзі бойынша Шоқандар да ерте аттанып ордаға келді. Қара нөпір жиналған қалың жұрт, кірлеген жыртық сәлдесін көкіте ораған соқыр сопылар да көбейіп кеткен. Имам хутбасын аяқтап қалған екен. Шоқандар келіп шеткерірек тұрып тыңдасты. Мына ұйып тыңдап тұрған қалың қауымнан бір пенде ұқпайтын араб тілінде сыдырта оқыған хұтбасын аяқтап, имам Қожа мінбеден түсті. Сонан келіп имамдық істеп халықты екі рәкат намазға жықты. Ел намаздан шығып мешіт айналасында, бұлақ басына қарай тарай берген мезгілде бажылдаған бір ащы зарлы дауыс естілді. Жолдастарымен қалың топтан шеттей тұрған Шоқандарға қарай басынан қан аққан, үсті-басы алба-жалба, қара сақалды бір адам келе бере етпетінен түсті. Осы сәтте «әкет ананы былай. Не қыл деп масқара болып жүр» деген Жақып даусы да шықты. Жақыптың жанындағы бір жылпос жігіт келе әлгі жығылып, өкіріп жатқан адамды жұлмалай бастап еді:

— Кет былай, — деп жігітке ақырып, — ананы тұрғызып алып кел, — деп Шоқан қасындағы күтуші жігітіне әмір етті. Барып қолынан сүйемелдеп, Шоқанның алдына жете бергенде, әлгі қара сақалды адам, бетінен қан жосыған қалпында: «Алдияр, жас сұлтан» деп тізерлеп отыра кетті. Шоқан қасына таяп келіп:

— Көтер басыңды. Мына айт күні неге мұнша қанға боялып жүрсің? — деп жай салмақпен сұрады.

— Алдияр тақсыр, жас сұлтан, сіздің алдыңызды көріп өлсем арманым жоқ, — деп едім. — Енді арманым жоқ.

— Мына үсті-басыңды қан жауып, қан жылап жүріп арманың жоғы қалай! Кімнен осынша қорлық көрдің, айт именбе, — деп еді, әлгі адам еңкілдеп тағы да жылап жіберді.

— Айтсам да өлем, тақсыр, айтпасам да өлем. Маған осы қорлықты көрсеткен сіздің бөтеніңіз емес...

— Әкем болса да айтшы, не істеді? — деп Шоқан қадала сұрады.

— Айтсам, ана Шепе батыр, жалғыз дөнен өгізім бар еді, соны құрбандыққа шалам деп даладан айдатып алып, айтқа шалып тастады. Артынан іле қуып келіп едім, «өзің де бір егізге мінгесетін сегіз кісінің бірі боласың, сен құдайдың құлы емессің бе, Қожекем айтқан, саған да құрбан шалу парыз. Бізде жасы құрбанға шалуға толған семіз өгіз жоқ екен. Ортамыздан шаламыз, — деді. Мен бермеймін дедім. Өгізге таласып алып кетпек болып едім, өзімді көкала қойдай етіп сойды. Өгізді өз көзімше құрбанға шалды. Көпке топырақ шашам ба, күштіге амалым бар ма. Базарға апарып пұл етем бе деген жалғыз қарам еді, бар қуат қылғаным. Өзіңе осы арызымды айта келдім, — деп солқылдап жылап жіберді. Шепеге әкесінің әмірі жүрмейтінін білетін Шқан Шыңғысқа сабағат салмастан, қасына Жақыпты шақырып алып:

— Бар, ана Шепе атайдың үлкен баласын ертіп кел, — деді. Жақып барып Шепенің үлкен баласын ертіп келді. Оның жасы Шоқаннан үлкен болатын. Шоқан оған сәлем берді де:

— Менің сізді шақыртқаным, мына бір кедей кірме төленгіттің жалғыз өгізін ана атай айдатып алып, құрбанға шалып тастапты. Өгізіне таласқан бұл сорлыны таяқтап көк ала қойдай етіп сойған. Мына сіздерше мұсылман қауымның ұлы күні мына сияқты үстемдік істеу бір емес, он есе күнә болатын шығар. Оны ана тұрған пайғамбар әулетінен сұрап біліңіздер. Мен сізге Уәлихан тұқымы төре атынан айтпаймын, анау Петербургтағы Азия департаментінің бөлім бастығы қызметім атынан айтам. Мына кісінің өгізінің орнына — ат мінгіз! Үстіндегі жыртылған киімін бүтінде, шапан кигіз! Сақалынан қорық! — деп әмір ете айтты. Шоқанның кейінгі айтқан сөздері аса зілді екенін ұққан төре баласы:

— Құп, ақ патша офицері. Қазір орындалады. Енді бұл кісі сіздің алдыңызға жылап келмейді, — деп Петербургтан келген азаматтардың көзінше Шоқанды патша чиновнигі ретімен сыйлап, әміріне бас иді.

— Ал тұр, мына кісімен еріп бар. Разы етеді. Егер айтқан уәдесін орындамаса, өзіме кел, именбе! — деп Шоқан мөлиіп отырған адамға қайрат бере орнынан тұрғызды. Ішінен: «Мінеки, мешіт пен пайғамбар әулетінің қазақ даласына әкеліп орнатқан әділеттігі мен діні, иманы», — деп налыды.

— Әке, сіз ағалығыңызды Шыңғыс атаға істегенмен, Шоқанға ол кісінің әмірі жүрмейді. Өйткені Шоқан балаңыз маған әмір айтқанда, Петербург патшасының атынан айтты. Патша Шоқанға үлкен ерік берген көрінеді. Және ана мұсылман еліне барып қайтқандықтан, шариғат жолын да бізден гөрі көбірек білетін сияқты. Ақы иесінің рұқсатынсыз біреудің малын құрбандыққа шалу он есе ауыр күнә, — деді. — Сіздің қудай жолына шалған құрбандығыңыз қабыл болсын деп ақы иесінің разылығын алдым, — деп баласы Шепені әрең дегенде тоқтатты. Шоқан үйінің маңы арыз айта келген адамнан мүлде босамайтын болды. Біреу байдан, жуаннан көрген зорлығын айтады. Біреу адал ақысына қолы жетпеген кемшілігін айтады. Біреу қонысынан айрылып, көрген жапасын айтады. Біреулер патша чиновниктерінің елге шыққандарынан көрген қиянат, жеген таяғын айтады. Ең аяғы шаңырақ басы түтіннен алатын шығынның әділетсіз бөлінетінін, атқамінерлердің зұлымдығын арыздайды. Шоқанның оқу бітіріп, Батыс-Сібір өлкесінің мекемесіне қызметке орналасқаннан бергі қолға алып танысқаны қазақ-қырғыз елдерінің ішкі тәртібі жайында болатын. Сол тәртіптің жайын нақтылы бір жобаға келтіру мақсатымен анау Гасфортпен бірге Жетісу өлкесіне барғанда да, Ыстықкөл қырғыздарына да барғанда да осы жайдан естіген, білгендерін жинақтап, көп көңіл бөлетін. Әсіресе Россия қол астына қарамай тұрғандағы қазақ халқының атақты билерінің, хандарының билік жобаларымен де танысып көп сұрастырған. Өзінің әкесі, аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың ел ішіндегі айтыс-тартысқа қолданатын жобасын да сұрап, қадағалап талдап отыратын. Нағашы ағасы Мұса Шормановтан да ертедегі халық билерінің билік жобасын сұрап жазып алған еді. Осылардың бәрін қарастырып келгенде қорытары — әлі тәртіпке қойылған дәлді жоба жоқ. Кейбір жағдайда қазақ халқының көне билік жолын қолданса, кей жерде жаңадан кіре бастаған, қожа, молдалар таратып жүрген шариғат жолы қолданылады. Онымен қатар патша үкіметі тарапынан жүргізілетін әкімдік жолы тағы бар. Осы сияқты сан сипатты ел билеу, дау-шар шешу жолы, үнемі күшті, беделді жандардың қолшоқпары, қалай бурам десе, солай қисайта салады. Осы бір түйінді таратып бір ізге түсірер жол табар ма? Мына әділетсіз, жолсыздықтың сойқанынан момын қауым серпілер ме, осыны ойлады. Шоқан ана Петербургтан елге келгенде, демалыс етіп, әлсіреген саулығын түзетпек еді. Сатынған даласына сайрандамақ еді. Ешкімге әкімшілік жүргізіп, ел арызын тексермек емес еді. Амал жоқ, жылауқор елдің тілегіне құлақ аспауға таты болмайды. Сондықтан ол осы бір тәртіпке келтіруді өте керек етіп отырған жағдайды қағазға түсірді. Батыс-Сібір өлкесінің қазақ-қырғыз елдерінің ішкі тәртібін басқарып отыратын бөліміне өзінің ойын толық етіп жазып жіберді. Әсіресе қырға шыққан әкімдердің тәртіпсіздік істейтінін, заңсыз үкім жүргізіп, патшалы Россия заң-законының бұрмаланатынын көп дәлелдермен келтіріп жазды. Сонымен қатар, жоғарыда айтылған үш тармақ жобаның жайсыз екенін, бір дұрыс жоба алынып, тиянақты жол салыну керектігін ұсынды. Ана Петербургтан еріп келген бай баласы бірер айда-ақ саулығы түзеліп, құлындай ойнады. Шоқанға арнап шатын қара сабаға жекелеп ашытып, құты қара торсыққа құйылып қоятын қымыздан бірге ішті. Күнде таңертең қазының уілдірігін салып, бір жігітті салт атқа мінгізіп, құты торсықты қанжығасына байлап шайқалтып түсірген қымыздан құныға ішкен жас жігіт лезде семіріп, сауығып кетті. Ол Шоқанға, оның ата-анасына алғысын айта, әкесіне хат жазып, алдырған асыл сыйлықтарын беріп қайтатын болды. Файызханов та өзінің ерекше ізденген мақсаттарының көп жағдайларын тауып, ауыз әдебиеті, халық, өнері дегеннен құшағы толғанша алып, ол да Петербургқа қайтты. Шоқан әлі де болса саулығына сене алмай, қысқа шейін аулында болуға шешті.. Әкесінің надан елдің ықпалына түсіп, мына негізсіз дін жолына берілген жайы қатты күйзелтті. Осындай бір күйзеліс кезінде Шоқан өзінің аса сүйікті көретін досы Аполлон Николаевич Майковке хат жазды. «Аса сүйікті көретін Аполлон Николаевич, мен сізге әлдеқашан хат жазбақ едім. Алдымен сіздің үй-ішіңізге бас иіп құрмет етемін. Сонау бір танысқан күннен бастап ерекше сүйкімділік көрсеткендеріңіз өмірі естен кетер емес. Кеш те болса осы хатты жазып отырмын. Әсіресе сіздер арқылы танысқан Петербургтық жолдастар қандай асыл жандар еді. Мен қазір өзімнің туған елімнің, дос, ағайын туыстың ортасындамын. Бірақ олармен өткізген осы бір күндерімді, қонысы бөлек, туысы басқа асыл жандармен достасып өткізген сағаттарыма теңемеймін. Өз туған-тұқымдасыммен ұғыныса алмай-ақ қоятын түрім бар. Менің әке-шеше, туыстарым есті де, білімді де жандар. Бірақ туған-өскен ортасы — мынау анайы өмірден қорек алған қазақ ортасы. Олар сонау-сонау ата тегінен тұқым қуалаған орынсыз өз шамасынан тысқары кісілік арқалап жүретін тоң мойын қара сенім шырмауындағы жандар. Әсіресе Орта Азияның қанат жайған фанатик мұсылмандық, анау атам заманнан бойына сіңген шамандық, дін қара түнегімен ұштасуда. Осы бір түйін сонау ата салтын қуған таңмойын көнімсіздіктің бір тірегі. Менің «жарлы жақыбайға жәрдем көрсетем, еңбегін қанамаңдар, ол да адам баласы» деп «құл-құтан» атанатын қауымға ара түскенім өз үй-ішіме де ұнамайтын болды. Осындай ұғыныспаған қауым ортасында жалғызсырайсың. Пікірлес достарды сатынасың. Менің өз әке-шешемнің маған деген бір үлкен наразылығы — мені үйлендірмек болды. Оған мен ырық бермедім. Әрине, мен өз ұлтымнан әйел алуға қарсы емеспін, ол кісілердің ойынша мен ақсүйек — хан тұқымымын ғой. Қалайда, мен ақсүйек тұқымына үйленуім керек. Ол кісілердің өздерінше құдаласып маған әпермек қыздары, мына Орынбор даласындағы бір сұлтанның қызы екен. Ал ол қызбен менің тетелес інім танысып, көңіл қосқан жайы бар екен. Оны екеуінің жазысқан хаттарынан көріп білдім. Оған мен қалай үйленбекпін. Содан бас тартқаныма әке-шешем қатты өкпелеп, көргісіз болып алды. «Оқуға бердік, тәрбиелеп өсірдік, еңбегіміз далаға кеткем екен. Бұл орыс болып бұзылып кеткен. Бізге елдігі жоқ» деп мүлде үңіліп қалды. Шешем «емшегімді көкке сауам, сол қызды алмасаң, ақ сүтімді кешпеймін» деп өлердегі өзін айтты. Қайтейін, қыз сырын біле отыра, өз арым көтермейтін орайсыз жайға бара алмадым. Әрине, менің бұл қылығым біздің мына қазақ ішінде мейлінше дінсіздік. Соның бәріне шыдап жүріп жатырмын. Қалай, біздің достар, Достоевскийлер жақсы жайда ма? Олардан көптен хат алғаным жоқ. Оған мен өзім кінәлімін. Өйткені салақсып хат жазу арасын ұзатып алдым. Менің Сібір өлкесінің үкімет басшыларымен қандай жайда екенімді Федор Михайлович жақсы біледі. Мен ол кісіге бір жағдайды жазғанмын. Сібір өлкесінің чиновниктері, біздің халқымызды жан деп санамайды. Бұратана бір нәрсе деп бағалайды. Оған қайдан шыдарсың. Аполлон Николаевич, менің хал-жайым осындай. Менің еңбектерімнен Петербург баспа орындарында басылары бар ма, қарастырсаңыз, мен сізге үлкен алғыс айтар едім. Менің қазақ ертегілерінен, шаман дінінің жайынан жазғандарымды «Отечественных записок» баспасы қабылдамас па екен. Мен сізді өзімсініп, көп міндет тапсыра, бар сырымды ақтара жазып отырмын. Асыра көп айтып мезі етсем, кешірім етерсіз. Сіздің үйдің адамдарына, әсіресе менің кішкене досыма сәлем айтыңыз. Сізді ерекше құрмет тұтушы Уәлиханов». «Менің адресім — Батыс-Сібір, Петропавл қаласы арқылы, Көкшетау станциясы». Шоқан осы бір хатты Петербургтық ақын досына ашына жазған. Бұл хатта Шоқанның халық қасіретіне уланған сыры айқын суреттелген. Шоқанның осындай өз ауылы, өз үй-ішімен ұғыныса алмай жүрген шағында Батыс-Сібір өлкесінен бір хат келді. Ол хатта: «Құрметті Шоқан Шыңғысович, сіздің мына қазақ даласының ішкі тәртібі жайлы ұсынысыңызды алғанбыз. Сол ұсынысты қарастырып, көшпелі дала халқының әкімшілік тәртібі, заң-закон билік жобасы жөнінде ойласуды, соның жобасын жазуды ұйғарып отырмыз. Соған қазақ елінің бұрынғы билерінің билік жобасы жөнінде кеңесші ретінде сізді шақырамыз, мүмкін болса Омбыға келіңіз» деп жазыпты. Мекеме қатынасымен қатар Карл Казимирович те Шоқанның Омбыға келуін, мына келелі істе кеңесші болуын қалап хат жазыпты. Шоқан осы хатты алысымен, кешікпей Омбыға жүріп кетті. 25 мамыр, 1967 жыл.

— Ал, Көксеген, шекілдеуік томарларын мына оттың қоламталанған жеріне көміп жібер. Әлде қорқып отырсың ба? — деп қасақана Көксегеннен сұрады. Үйткені, Өтештің бір-екі рет жалтақтап қорқақтап жүргенін байқаған болатын.

— Жоқ, қорықпайым. Кімнен қорқам? Балта бар, мылтық бар! Аю келсе атамыз, — деп Көксеген Өтешке қарады. Көксеген қорықпайды. Бұл тауда біз қорқатын не бар. Бұл жерде аю жүрмейді. Еліктің өзі бізден қорқады. Құны болса келіп көрсін, соғып алып, терісінен Көксегенге төсек қылып берейік, — деп Өтеш өзі бір батырымсынып қойды.

— Ей, Өтеш, құны дегенің әлгі — бір кер жағал ма? Ол өзі түнде ғана ұрлап қораға кіретін бір қу көрінеді ғой. Былтыр біздің колхоздың қорасына кіріп, бір қойдың құйрығына жабысқан жерінен Асылбек атам ұрып алыпты.

— Ол онша қорқынышты емес, борсық тектес аң ғой, кісіден жаман қорқады, — деп Зарқұмар жай сөз ғып, жолдастарының жүрегін жауландыра, отты лаулата жақты. Шекілдеуік томарларының бырсылдап піскендерін шетке отырғызып, шетінен алып шаға бастады. Біразда шекілдеуік томарының сыртындағы қара шайыры еріндеріне, қолдарына жабысып, үшеуі де біріне-бірі мұртты кісі болып көрініп, бірін-бірі мазақтап күлісіп алды. Самырсын саясының жаңбыр тиіп көрмеген құрғақ мүгі құс төсектей былқылдайды. Орындары жайлы, шекілдеуік соқтасын көп қып пісіріп, өздері де тамақтанды. Түнере жауған салқын жаңбырдан бұларға бір тамшы да түспейді. Бойы жылынып, тамақтанғаннан кейін үшеуі де көңілденіп, әңгіме соқты. Әлде неден Көксеген елең еткендей болды. Сонша болмады, Өтеш те елеңдеп қымсына Зарқұмарта қарай таяй түсті. Мына жолдастарының елеңдеуінен секем алған Зарқұмар өзі де құлағын жел суылына, қарағай сыбдырына төсей, айналаны көзімен шолды, бірақ түнгі от сәулесіне шағылысқан кезіне түк көрінбеді. От әлі лаулап жанып жатыр. Тау кенересіне кешке жақын оралған жер тұман көтерілген жоқ. Өздерін қостарынан адастырғанда сол жер тұман. Әлден уақытта азынаған бір үн тап-таяу жер¬ден шыққандай болды. Сол үнді үшеуі де ап-анық естіді. Зарқұмар естиярымсып, сыр білдіргісі келмеді, Өтеш пен Көксеген екеуі үрейлене, Зарқұмарға тығыла түсті. Үн үзіліп барып, қайтадан таты естілді. Жел ызыңынан әлсіреп естілген үн әлденеше түрлі дауысқа ұқсады. Бірде арсылдаған қасқыр үні тәрізденіп, бірде арылдаған аю үні тәрізденеді. Булыққан адам үніне де ұқсайды. Бұлардың еш қайсысы да аю үнін естіп көрген жоқ-ты. Тек Жәнгүдей мергеннің өзі аю болып ақырғанын ғана Көксеген еститін. «Етер қақпанын сүйретіп жүрген ызалы аю болса, онда бізге шабады», деген ой бұлардың әрқайсысын үрейлендіріп барады. Бірақ, біріне-бірі айтуға да бата алмады. Көксеген де, Өтеш те, Зарқұмарды естияр адам ретінде есептейтін. Зарқұмар бұлардың арасында естияр, Жәнгүдеймін бірге бірнеше рет аңға да барған болатын. Тап-таяу жерден әлгі үн әлсіреп таты есітілді. Әлде ненің арсаң-қүрсең қимылын жел лебі таяу жерден жеткізіп тұрғандай болды.

— Осы жерге жатпалық, ілгері баралық деп ем, болмадың, — деп Көксеген Зарқұмарға наразылық білдіре, өзі Өтештің қасында жатқан мылтықты алып, сақтана жан-жаққа қарады.

— Е, бұл жерде не тұр? Мына түнде қайда бармақпыз?

— Бақырып жүрген күдір шығар, содан да қорқамыз ба? — деп Зарқұмар қолын ішіне ала жантая бергенде, ышқынып бақырған бір үн тап екпе тұстарынан саңқ ете түсті. Үшеуі де орнынан ұшып тұрды. Қанша естиярсынғанмен осы сәтте Зарқұмардың да буыны босап, жүрегі аузына тығылып кетті. Бұлар жатқан үлкен самырсынның жоғарғы жатында шаншыла біткен зәулім жартас үстеріне құлап келе жатқандай, Зарқұмардың қараңғылыққа қадала қараған көзіне әлденелер елестеді. Ол әлгі дыбысты осы жартастан шықты деп ойлады. «Мүмкін, мұнда біз абайламаған аюдың үңгірі бар шығар. Бірақ, жаздыгүні аю інде болмайды. Тек қысқа керекті жемін ғана сонда тасиды. Әлде ініне келіп біздің иісті сезді ме. Үйдеуге жел жартас жақтан соғып тұр»... Сонша болмады, әлде не бір жәндік жартас кенересіне ербең етіп, зу ете түскендей болды. Зарқұмар жартас қиясынан елең еткен жәндіктен сескеніп, селт етіп қалғанда оған тығылып тұрған Көксеген қалтырап, қатты қысып құшақтай берді. Өтеш етпетінен жата қалды. Екі жолдасының жүрегін басып, Зарқұмар қайраттана: — Біз әншейін елегізіп босқа үрейлендік, түк те жоқ. Қорыққанға қос көрінеді деген, мына желдің екпінінен сыбдырлаған қарағай бұтағы, — деп екі жолдасына сыбырлады. Бірақ, өзі әлгі зу еткен жәндіктің не екенін абайлай алмай, дел-сал боп біраз тұрды. Қайтадан дыбыс шыққан жоқ. Біраздан кейін жел тынды. Аздап жылы жаңбыр себелеп барып о да көтерілді. Ала бұлттанып аспан өзінің меруерттей жылтылдаған әдемі жұлдыздарын көрсете бастады. Алыс аспандағы әдемі жұлдыздардың көрінуі, бар қорқынышты серпілткендей, балалар сергіп кетті. Балалардың бойын басқан қараңғылық, үрей, қорқыныш серпіліп, маужыраған ұйқыға кірісті. Зарқұмар басын көтеріп аз отырды. Түнгі қорқыныштан түк із қалмай серпілген. Алтай асқарының көк меңзеген кенерелерін таңертеңгі күн шапаты шомылдырған, зәулім самырсындардың көкжасыл бояқтай бүрлерінде жаңбыр тамшылары меруерттей мөлтілдеп, тізіліп тұр. Түнімен қорқыныш елесін төндірген зәулім жартас, алапатты алып денесімен күн шұғыласына малынып, әсем сыйпатқа кірген. Қолдарын ішіне алып, ұйықтаған екі жолдасын Зарқұмар оятпай, ақырын орнына тұрды. Самырсын саясында мамықтай бұрқырап жатқан жұмсақ мүк төсек былқылдап, борсылдап қана Зарқұмардың салмағынан ойылады. Көксегеннің кішкене танауы пысылдап, ұзын кірпіктері сәл ашылыңқырап жазық қана дөңгелек маңдайы жарқырап, демін ішіне тартты. Тартқанда, әлденеден өксігендей қатты тартты. «Көксегеннің түндегі қорыққаны-ау мына өксігені» деп Зарқұмар ілгері қарай баса бергенде, жартас иығынан өзіне ұмтыла қарап тұрған үлкен қара қоңыр аюдың басын көрді. Буыны қалтырап, есі шытып кетті. Ақырындап қана екі жолдасына қарай шегінді. Шегінгенде шошып, сасқалақтап шегініп, Өтештің аяғына сүрініп шалқасынан түсті. Үстіне құлаған Зарқұмардың салмағынан Өтеш шошына басын көтеріп алғанда, Көксеген шошына орнынан атып тұрды. Біріне-бірі әлі үн қатқан жоқ. Тек үрпие шошынып қаратайға қарай ығыса берді. Зарқұмардың үрейленген қалпынан, босқа қорыққаны болмаса, Өтеш пен Көксеген әлі ешнәрсені біле қойған жоқ. Зарқұмардан сұрауға да мұрша жоқ. Зарқұмар самырсынға тырмыса келіп:

— Ал екеуің мына бұтақтан жоғары өрмеле, мен көтеріп, жіберейін деп екеуін кезекпен кезек бұтаққа шығарды. Өзің де шық, — деп Көксеген бұтақтың үстінен Зарқұмарға қолын созды. Аташ бұтағына тиынша қарғитын Көксеген самырсынның басына қарай өрлеп кетті. Зарқұмар да бұтақтан ұстап ырғып шығып жоғары ерледі. Үшеуі де ілезде-ақ жоғары көтерілді. Қарағайдың орта жеріне келіп бір жуан жалпақ бұтаққа Зарқұмар орныға отырып, енді аюға қарады. Аю әлі сол ойға үңіле қараған қалпында орнынан қозғалмаған тәрізді. Тек жартастың үстіндегі тырбиған аласа самырсынның түбіне ұзынынан түсе, ойға қарап жатқан тәрізденеді. Зарқұмардың бағанағыдай емес, жүрегі орнына түсті, бойын жыяйын деді. Аюдың мына жартасқа келіп бұлай жатуы тегін емес деп ойлады. Енді шошынбай екі серігіне айтпақшы болды. Аю деп айтсам, шошып құлап кете ме деп жолдастарынан сақтанып, аз тоқталды. Бірақ айтпауға болмайды. Бағанадан бері, ағаш басынан айналаны аптыға қарап, әлі көзіне түк көрінбеген Көксеген әлде нені көріп қалғандай жан-жағына алақтап қарап, сасқалақтай бастады. Оның үлкен көзі бадырайып ұзын кірпігі шанжаулап көзіне жас та іркілгендей болды.

— Көксеген, сен саспа, ана аюды кердің бе? Ұйықтап жатыр, қазір ұрып аламыз, — деп Зарқұмар қолымен жартастан ойға қарай үңіле жатқан аюды нұсқады.

— О не, кәне? — деп Өтеш те қабаттаса, бұтақтан бойлай жартастың өне бойына көзін жүгіртті. Басын төмен сала жатқан аюдың басын Көксеген, Өтеш екеуі де анық көрді. Бірақ, бұлар да Зарқұмардың орнықты салмақпен шошынбай отыруына иек сүйегендей, аса абыржымай ғана қарасып отырды. Өзі неткен үлкен аю. Анадағы Жәнгүдей ағам қақпан құрып аңдып жүрген аю осы болмаса игі еді. Ол болса кісіге шабады деген. Күршім жақтан келіпті. Аққабаның басында ұялаған, кісіге шабатын кер аюдың ізін көрдім. Оған үш жерден қақпан тастадым, — деп айтып жүрген, — деп Көксеген өзінің аң дегенде құмарта сөйлейтін ұққыштығын істеп сөйлеп отыр.

— Осы-ақ қай-қайдағыны естіп жүреді, — деп Өтеш Көксегеннің сөзін ере бастыртысы келмеді. Көксегеннің айтқан сөзінен Зарқұмардың ойына мына аю қақпанға түскен екен, мүмкін қақпаны не тасқа, не аташқа оралған шығар, деген сенім сап ете түсті. Әйтпесе неге жатады. Және Жәнгүдей айтқанда аю таңсәріден еріп жайылымға кетеді дейтін, әлі күнге сау болса жатпайды. Осы ойына бекініп не де болса түсіп байқайын деп бір ойланды да, жоқ, осы жерден мына бытырамен атып көрейін, ұйықтап жатқан аю болса не қашсын, не қайрат істесін, — деп Зарқұмар Көксегеннің мылтығын сұрап еді, Көксеген бермеді.

— Өзім атам, сен тигізе алмайсың — деп өзі аюдың басын көздеп басып салды.

— Мынаның мылтығын тыңдаған аю көргенім жоқ, — деп Өтеш Көксегенді тәлкектей бастады. Енді сырыңды білдім дегендей Зарқұмар ақырындап бұтақтан сырғып жерге түсті.

— Неге түстің, аюға барасың ба? Мен де барам, — деп Көксеген де бұтақтан сырғып түсуге айналды.

— Қозғалма, аюды мен өзім жалғыз ұрып алам, ол арқандаулы аю, — деп Зарқұмар күлді.

— Қой, ұрғызбайды, бармаңдар, — деп Өтеш бұтақта отырып тыпырлады. Зарқұмар мен Көксеген мылтықты қолына алып жартасты қиялап аюдың сыртқы жағына қарай айналды. Олар жартастың бір тегістеу жерін алыстан орап аюдың сырт жатынан келіп шықты. Алыстау бір тұрғыдан келіп аюдың жатқан жерін қарады. Аңның жатқан жерін қия жартастың кенересінен шаншыла біткен жалғыз самырсын тасалап, анықтап көрсетпеді. Зарқұмар одан ілгері жүруге сәл жүрексінейін деді. Көксеген Зарқұмардан оза тағы ілгері жылжып, таяу жерден келіп қарады. Бұл жерден анығырақ көрінді. Зарқұмарды шақырып алды. Аюдың жартастан асыла жатқан басы әрі салбырай ойға төне, әлде неге ілініп тұр. Ал ұлы денесі қызы лала, додасы шығып желініп қалған тәрізді. Көксеген мен Зарқұмар өз көздеріне сенбегендей таңырқап, біраз тұрды. Біраздан соң көздері үйреніп, бәрін анықтады. «Бұл аю тірі емес, тек жемтігі жатыр, баралық» деп Көксеген Зарқұмарды жүр-жүрлеп қуанып кетті. Өзі орнынан атып тұрды. Тұра жүгіріп барғысы келсе де сәл жүрексінгендей болып:

— Кәне, жүр! — деп кейін тұрған Зарқұмарға бұрылды. Көксеген де сыр білдіргісі келмей ілгері жүрді.

— Пәлі, айтам ғой, мына аю Жәкем құрған қақпанға түскен екен. Мына қара, бір аяғы қақпанда. Өзі самырсынға қақпанымен оралып қалыпты, — деп Көксеген Зарқұмардан бұрынырақ келіп, аюдың терісін, басын қозғап, — рас айтам, бәсе, бұл Жәнгүдей атамның қақпанына түскен аю ғой. Апырай, мұны қай аң жеді екен. Не деген көкжал аң аюға батып жайратып жүрген? — деп Зарқұмар ойлана қалғандай. Қасқыр шығар, одан басқа қай аң жейді, — деп Көксеген бір аңсақ білгір кісімсіп жай сөз қылды.

— Қой, қасқыр аюға ненің батсын, — деген Өтештің сөзіне Көксеген:

— Енді қасқыр болмағанда, осы араға жолбарыс келді ғой деп тұрсың ба?

— Сілеусін шығар.

— Я, мүмкін, — деп Зарқұмар, өзінің жолдасы Уәлидің сілеусін жөніндегі бір айтқан әңгімесін есіне алды.

— Алтайдың бұл кенересінде жолбарыс та, сілеусін де жоқ дейтіні қайда, Жәнгүдей ағаның? — деп Көксеген аң жайында екі жолдасынан кері қабары көбірек екенін білдіргісі келді.

— Жолбарыс пен сілеусін Жәнгүдеймен ақылдасып келе ме, келсе келе береді де. Мына Алтайдың қай қарағай, қай биігін Жәнгүдей қолымен орнатыпты, — деп Зарқұмар бұл жерге келгенде Көксегенге қосылмады. Зарқұмар Жәнгүдейдің мергендігін жақсы көрсе де оның барлық аң тілін өзі ғана біліп, есіп отыратын мінезін ұнатпайтын. Үшеуі құрғақ таласты қойып, аюдың қалған терісін, қақпанды алмақ болды:

— Жоқ, мұны қозғамайық, мүмкін, осы жерге бір әдісті жасап аюды жеген аңды қолға түсірер, онан да ауылға барып Жәнгүдейдің өзіне айталық, — деді Көксеген.

— Ол дұрыс екен, я қозғамайық, — деп әлі де сескеніп тұрған Өтеш қостай кетті.

— Ол өзі томырық, қызғаншақтау кісі еді. Аюды аң жегенін бізден кәріп жүрер, — деп Зарқұмар да тоқталып қалды.

— Көрсе көре берсін. Қай-қайдағыны сен-ақ ойлай бересің. Сонда біз аюды тірідей жеді деп ойлар деймісің? — деп Көксеген екі жолдасын күлдірді. Бұлты айығып, айнадай жарқыраған аспанға шілде күні ысып көтерілді. Жаңбыр суын бойына тартып, балбырап тұрған тау белдеуінің балаусалы шалғыны аяққа оралады. Шекілдеуік толтырған қаптарын арқалаған Көксегендер қостарына қарай еңкейгенде, қостан шығып «әне, келе жатыр» деген жолдастарының даусы да бұларға естілді.

— Сірә, бізді іздеген ғой, — деп Өтеш алға қарай асыға жүрді.

— Сен бұрын жетіп, көрген-білгендеріңді дабырлатып айтып, сүйінші алмақсың ба? Неге састың? — деп Зарқұмар Өтештің асыққанына мін таға сөйледі.

— Ішіне сыймай келеді ғой, деп Көксеген өзі бір сабырлы кісімсіп қалды.

— Айтпағанда, айтамын, — деп Өтеш ұмтыла басып, шапшаң аттап жүре бергенде сүрініп кетті. Қабы қолынан шығып, аузы ашылып шекілдеуік томары төгіліп те қалды. Зарқұмар мен Көксеген жарыса:

— Ал, айт, — деп, шекілдеуігін жинап салысып жатып, Өтешті ызаландыра күлді.

— Я, айтам деп қашан... — деп жасып, жығылғанына намыстанып, Өтеш ыза болған күйінде қабын арқалай тағы оза жөнелді.

— Сендер адасқаннан саумысыңдар? Әне келеді, міне келеді деп түнімен алаңдап ұйықтамадық, — деп Оралтай алдымен қолды қойып жіберіп, қаптағы шекілдеуік томарларын алып, өзі пісуге айналып қалыпты деп жанып жатқан отқа көме бастады.

— Біз адасқанымыз жоқ. Аңшылық істедік. Көксегеннің бытыра мылтығымен бір аю атып алдық, — деп Өтеш кекете күлді. Өтірік айтып көрмеген Өтештің жаңағы сөзді жолдастарына қуланып айтса да, соның өзіне қызарып, қысылып, тұрған түріне көзі түскен Оралтай:

— Өтірігіңе береке берсін, мына бытыраға өлсе, онда Алтайдың аюы көртышқан болған шытар? — деп сықақтай бастады.

— Жүріңдер нанбасаңдар көрсетейін, — деп Көксеген батырлана сөйлеп еді.

— Аюды қоя тұрып, шөпті шабалық. Екі күннен бері босқа жаттық, — деп ересектеу біреуі басалқа айтқан болды.

— Шөптің аздап суы көтерілсін, бәрібір азырақ дегдімесе шабылғанмен бөкесте шіриді, — деп Зарқұмар мылтықты жайлап орнына қойып, шалғыны алып жүзін көріп, жұмысына қамданды. Өздерінен көрі шаруа жәйін жақсы білетін естияр Зарқұмардың мына сөзі жолдастарына да орынды көрінді. Бәрі де от қоламтасына көмген шекілдеуіктерін алып шаға бастады.

— Мына келе жатқан Жәкемнің өзі емес пе, сірә қақпанына келе жатыр-ау, — деп Көксеген, таудың балағынан көтеріліп келе жатқан бір аттыны көрсетті.

— Я, тап өзі. Бұл енді келе бізді бидайықтай қуырады. Шөпті неге шаппайсыңдар деп ығыртады, — деп Зарқұмар Жәнгүдейдің кейбір орынсыз зейілситін мінезін де айтып қойды.

— Шапқан пішендерің қайда? Мұнша неге көп ұйықтайсыңдар? — деп Жәнгүдей келе жастарды тексере бастады.

— Кеше күнімен, бүгін түн ортасына дейін жауын болды. Шөп су, дымы кішкене бойына тартылсын деп отырмыз. Өзіңіз сүйінші беріңіз, — дей берген Зарқұмардың сөзін кие Көксеген де:

— Ата, сүйінші! Сүйінші, — деп Өтеш те өндіркелей сөйлей бастады. Барлық балалар да таңдана Көксегендердің сөзін күтіп анталай қараса қалды.

— Я, неткен сүйінші? — деп салқын үнмен Жәнгүдей түсін жылыта қоймай хабар күтті.

— Аға, қақпаныңа аю түсіпті, біз көрдік, — деп Көксеген бұрынырақ айтып қалды. Жәнгүдейдің салқындау тыңдағанына кежірленіп қалған Зарқұмар таласа сөйлемеді.

— Қай жерден көрдіңдер? Тірі ме екен? — деген сұраққа Көксеген Зарқұмарға жалтақтап бөгеліп қалды.

— Қақпанға түсуін түскен екен. Бірақ аюыңызды басқа бір аң талқанын шығарып жеп кетіпті. Әзі бір келіскен аса үлкен аю екен, — деп Зарқұмар сөзінің аяғында әдейі Жәнгүдейдің қышуына тие сөйледі.

— Қай жерде екенін айтпайсыңдар? Мен әдейі сол қақпанымды көргелі келе жатыр едім. Және сендерге соғып, шөптің жайын біл деп бастық тапсырып еді, — деп Жәнгүдей, басқа аң жеп кетіпті деген қосымшаға нанар-нанбас болып: — Шын-ақ бір нәрсе жеген бе екен? Бұл бір қызық екен, — деп аз отырды.

— Өзі де қайдағы қиынға барған екен. Сендер оған қайдан бардыңдар?

— Біз балқарағай іздеп барып кездестік.

— Өздерің шөп шабады десе, балқарағай іздеп, тау кезіп жүрсіңдер ме?

— Күн жауын, босқа отырғанша барып қайттық. Бұдан кейін Жәнгүдей басқа сөз сұраған жоқ. Ол аз отырып атына мінді де, Бітеу биігінің қия бетіне өрлеп жүріп кетті. Әлі де Зарқұмардың әңгімесін жете айтқызбаған жолдастары иіріле қалып, бұлардан бар көргендерін сұрап білді. Екі күндей дем алып, тынығып қалған балалар пішен шабуға құлшына түсті. Жаңбыр суын бойына тартып балбырап алған балаусалы көк шалғын асыл орақтардың алмас жүзі сыдырғанда, шумақтанған жасыл жібектей ширатыла, орала түскен бөкестер жол-жол болып жосылып жатты. Көкбұзау белдеуінің жалпақ шабындысын бір жұмада шауып, үйіп-жайып қайтуға міндет алып аттанған жастар жауыннан тоқталған күнін еселегілері келіп, ымырт жабылғанша тоқталмады. Жалпақ шабындысын жосытып салған балалар өздерінің бүгінгі қимылдарына сүйсінгендей аса көңілді еді. Күлісе, әзілдесе, әндете ымырт жабыла қостарына келді. Ертең күн ашық болса шабылуы бітер еді, бірақ дегдігенін жинауға бірнеше баланы бөлу керек, — деп Оралтай ертеңгі жұмыстың жайын да сөз етті.

— Бәрі де істеледі, барысымен тамақты ішіп, демалу керек. Күндегідей ойынды қойыңдар. Ертең ерте тұрамыз, — деп Зарқұмар тұжыра тәртіп айтты. Бұлар қосқа келіп отырған кезде, бағанағы кеткен жағынан Жәнгүдей де оралды. Аюдың қалған терісін сойып, артына бөктеріп, ала келіпті. Жерге түсірісімен балалар жабыла келіп көріп, әсіресе бас терісін өлшеп, біреуі «үлкен екен» біреуі «орта ғана аю екен» деп өзара сөз таластырып жатты.

— Аға, орнына не істедің, қақпанды құрдың ба? — деген Көксегеннің сұрауына Жәнгүдей:

— Бір емес үш қақпан құрдым, — деп дүңк еткізіп бір-ақ айтты. «Үш қақпаны қалай? — деген пішінмен, балалар аңыра қалды да мәнісін сұрауға батпады. Таты да Көксеген еркелене:

— Неге үш қақпан құрдыңыз? Аюдың өзін жеген қандай аң екен таптыңыз ба? — деп аюдың терісінде келген май табаны мен тырнақтарын көріп Жәнгүдейге қарады. Жәнгүдей тұйықтанып біраз отырды да, сөйлерде бас киімін алып, басын бір сипап қалатын әдетін істеп:

— Ғажап бір қызық нәрсе, мен сан аюды алдым, сан қияны кездім, аюды қасқырдың жегенін көргенім осы. Өзі де бір керсендей үлкен айғыр аю екен. Және біздің бұл Кенеренің аюы емес, мына Аққабадан асып келген, Күршім аюы. Анада осы Бітеудің басынан қар арылмай тұрғанда екі аюдың ізін көріп, Күршімнен бері қарай аю өткені қалай деп ойлап ем. Өйткені, іздері бөлек еді. Ал, мынау қақпанға түскен, сол аюдың біреуі ғой деймін. Анадағы «Қызыл жұлдыз» колхозының сиырына шауып бұқасын жеп кеткен, «Қызыл шығыс» колхозының жылқысына шауып, айғырын жаралап өлтірген де осылар болар деймін. Біздің бұл Кенеренің аюы малға шаппайды. Егінге, балға барғаны болмаса және саусақтары қысқа, денелері дөңгелек келеді. Мына аюдың саусақтары салалы, өздері ұзын жарау, жүндері де бөлек. Жәнгүдейдің аюдың ата тегін таратып, ұзаққа созған әңгімесін Зарқұмар ықлассыздау тыңдап:

— Ағай, аюдың бізге ата тегінен гөрі, сол аюдың өзін жеген қандай аң екен, сол қызықты болып тұр, — деп әңгіменің аяғын соған бұрды.

— Өздерің жатқан жеріңнен есік пен төрдей жерде қасқырдың мүкте жатқан ізін көрмедің бе? Мұны жеген қасқыр, — деп құмарлана айтып отырған әңгімесін бөлген Зарқұмарды ұнатпай, Жәнгүдей қыжырта жауап берді. Кеше өздері самырсын түбіне паналап отырғанда, арсыл-күрсіл етіп шыққан дыбыс, бақырған үн қақпандағы аюды қасқырдың жеп жатқан кезі екен-ау, деген ой Зарқұмарға жаңа келді. Өзі шақпақ шатып от жатып, шекілдеуік пісіріп отырған кезде қастарынан зу етіп ете шыққан, сол қасқыр екенін де ол жаңа топшылады. Атын отқа жіберіп, ер-тоқымын қосқа әкелген Әтештің үлкенді сыйлағыш ықшамдылығына көңілденді ме, қалай, Жәнгүдей бағанағыдан гөрі жадырап әңгімесін аяқтап:

— Аюдың етіне ол қасқыр қалайда бір соғады, — бұлғын да келуі мүмкін, олар қандай иісшіл. Бәріне де арнап қақпан құрып кеттім. Аю қақпанды ол жерден алып, Кемпірқалған шыңына апарып құрдым. Өкше ізіне қарағанда, мына аю сол жақтан келген тәрізді. Ана қалған біреуі де сол Шабанбай жайлауында, осы жақта ғой, деп ойлаймын, — деп Жәнгүдей күні бойғы жүрісінің, аңшылық әдісінің бәрін де біртіндеп айтып өтті. Аузын аша құмарта тыңдап отырған Көксеген, әңгіме біткеннен кейін де ақырын күтіп біраз отырды. Біраздан кейін балалар кешкі тамақтарын ішіп, демалысқа жатты.

— Таңертең бізді оятып жіберіңіз, сіз біздей емес, сергексіз ғой, — деп Оралтай, Жәнгүдейге өтініш айтты. Пішенші жастардың ауыз үйінің дәл төрінен төсек салып алып орныққан Жәнгүдей бірсыпыраға дейін үйықтай алмады. Оның күндізгі жүріс-тұрысы қақпанға түскен аю, оның шың жартастың қырына біткен жалғыз самырсынға қақпанмен келіп оралуы, оны арт жатынан келіп қасқырдың жеуі, бірінен соң бірі шұбырып ұйқысы ашылып кетті. Ауыз үйдің күншығыс жақтан салынған әрі есік, әрі терезесінен сығалаған ай сәулесі, ұйқылы-ояу жатқан Жәнгүдейдің бетіне түскенде, тегіс тынығып ұйықтап қалған балалардың еркіндей жарыса алған демдері, бір тыныштық рахат демалыстың белгісі болып байқалды. Күнімен пішен шапқан түлектердің таза ауада соншалық рахаттана ұйқтап жатқан тыныштығы Жәнгүдейге өте қызықты тәрізденді. Тазқара шыңынан асыла көтерілген ай табағы тау алқабын жап-жарық қылып жайнатып жіберген. Аспан меңзеген асқар шыңдар буалдыр көкшіл мұнарға бөленіп, үнсіз маужырайды. Тау белдеуіне сыңси өскен жасыл қарағай қара барқын тартып, әлде қандай бір сыр шерткендей болады. Алтай тағылары осы шыңда да, анау орманға қоныстай өседі, өрбиді. «Ол бізге жұмбақ тәрізді, ал аңдар үшін жайлы қоныс. Тау мен орманда жаратылыстың бір тұрпаты. Ол ешкім үшін өсіп-өнбейді. Бірақ оны есебін тапқан жәндік пайдаланады» деп Жәнгүдей Алтай тауының жарық айлы түндегі үнсіз сипатына сырласқандай көп ойларды кезді. Әлден уақытта оның көзі ілініп ұйықтап кетті. Оралтай тапсыруы ойында болғандықтан ба, Жәнгүдей оянып көзін ашып алғанда, таң атып қалыпты.

— Кәне,тұрыңдар,таң атып, күн шығуға таяныпты, — деп Жәнгүдей жастарды ду көтере оятып жіберді. Казармадан дабылға оянған жауынгерлердей жас түлектер орындарынан тегіс түрегелді. Ауыз үйдің сыртқы кенересінде сүйеулі тұрған шалғыларын алып, жастар шабындыққа жөнелгенде, Жәнгүдей де далаға шықты. Түнгі шықпен балбырап тұрған көк шалғынды жастар бара сыдыра бастады. Атын көздеп, ауыз үйге келе бере, Жәнгүдей есік алдына өзінен өзі кідіріп қалды. Уыздай кілең жасөспірімдер мынау қысқа таңда ұйқысы ашылып алакөлеңкеден шабуға жөнелгенде, өзінің жалғыз келіп қоста жатуын ерсі көргендей, үйте кіре алмады. Екі жеңін киіп пішеншілерге келді.

— Балалар, әлге қуат, — деген Жәнтүдейдің ырымшыл мәтел сөзін жас шалғышылар ықыластана тыңдағанмен, жауап айтқан жоқ. — Менде қоста жата алмадым, орақтарыңды жанып берсем де қастарыңда болайын деп келдім. Маған басы артық орақ бар ма? Жоқ болмаса, кезек шабармын, — деп Жәнгүдей есіліп түскен бөкестің үстіне келіп отырды. Түн дымқылын бойына тартқан тау белдеуінің көк шалғын исі кеудені жарады. Алуан гүлдер мен ұйыса өскен сарбас жоңышқалы, жасыл миялар жапырыла түсіп сұлағанда, әлдеқандай бір әдемі иіс бұрқырап аспанға ұшады. Шалғыларының жүздері жарқ-жұрқ етіп, қатарласа жарыс салған жастар бөгелер емес, лезде-ақ бірсыпыра жерді жосылтып салды. «Менің келгенім, мына жастарды қозғады-ау деймін. Ішінен шаппай, балқарағай теруге тау қыдырып жүрсіңдер ме? дегенім қамшы болған шығар», деп Жәнгүдей жастардың мына жұмысын өзінің келуімен байланыстырғысы да келді. Бірақ жұмыстан көрі аңшылық жағына көп салынған өзінің бұл сияқты жұмысқа тік аяқтау екенін де есіне алып, мына жастардың елгезек, еңбек сүйгіш қылықтарына сүйсініп отыр.

— Аға, орағымды жанып берші, — деген Өтештің сылтауратқан сезін сезе қойған Жәнгүдей:

— Сен аз дем ал, мен бір-екі жол қайырайын, — деп шалғыны алып, пішенге келіп түсті.

— Ал, Жәке, жүріп керіңіз, бізге пішеннің шабуын үйретсеңізші, — деп Зарқұмар келіп Жәнгүдейдің артынан түсті. Алған бетінде ілестірмей кеткісі келген Жәнгүдей, «міне, былай шабу керек» деп оң қолының шынтағын көтере, сол қолының шынтағын сырт айналдыра сермеп, шалғыны әжептәуір-ақ құлаштап тартып керді. Бірақ, Зарқұмар бір қалыпта салмақпен сермеп жылжи басып құтқарар емес. Қайта келіп түскенде, «кәне, жүріңіз» деп тақымдап, Жәнгүдейдің аяғына өзінің бөксесінен түсірген шөбін будырата төңкеріп Зарқұмар қысайын деді.

— Пәлі, аға, Зарқұмар әдейі сіздің артыңызға түсіп жүр. Ол шыдатпайды, еркіңізбен қысылмай тартыңыз шалғыны, — деп Көксеген ағасына, жолдасының сырын айтты.

— Ұзаққа болмаса да бір-екі жолға кісіге шаңымды көрсетпеуші едім, мына Зарқұмар қояр емес, — деп Жәнгүдей де Зарқұмардың жалынды жас қайратына жол бере, жеңілгенін мойындады.

— Ылғи сушыл жігіттерді іріктеп алып, бұл жұмысқа мен кірісейін, өзің «Үкектен» әкелінетін ағаштардың жетуін тездет, — деді Плотников Садуақасқа.

— Бұл дұрыс-ақ ұсыныс, ағашты мен жеткіздіртейін, сен дайындық жұмысын карқындат. Бір жұмада көпір дайын болсын, екеумізге сын осы. Әйтпесе егінді кешіктіреміз, — деп Садуақас тоқтағанда, отырған ел бір ауыздан дұрыс-ақ десті.

— Таңдаулы жігіт, қарулы атты ал, керекті кісілерің басқа жұмыстан босатылады, енді қандай айтарың бар? Біз ағаш жеткізуге жүреміз, — деп Садуақас көпір тағандарын орнатып жатқан Плотниковке келді.

— Әлі де бізге керекті бір ат, бір кісі жұмысынан босап келмей жатыр.

— Ол қайсысы?

— Ол — Көкжортақ пен Көксеген.

— Көкжортақты сен алсаң, жаңа машинаны Мұса қай атпен жүргізеді. Көксеген екеуін Мұса бере қоймас. Ол пісіп тұрған егінді орталы аңдып отыр емес пе? •

— Машинаға басқа ат та жарайды. Мына суға, бөренені Көкжортақтан басқа атпен сеніп кісі алып түсе ала ма? Ал Көксеген сияқты Ақбұлаққа қарсы жүзетін бала бізге су білмейтін бес жігіттен артық. Қалайда бізге бергіз. Сез соған байлансын, — деп Плотников қатты айтты. Көк атпен, Көксегенді көпір жұмысына бер деген Садуақастың тапсыруын Мұса жалқаулау тыңдап, біраз үндемей отырды. Ұнатпаған ісіне, қып-қызыл болып тығыла қалатын Мұсаның оралымсыз мінезін білетін Садуақас:

— Пішендегі сары ат пен Оралтайды сен ал, шеп еңсеріліп қалды ғой, деп көңілдендіре қойды. Мұса қынжыла отырып көк ат пен Көксегенді көпірге қайырды. Жаны судағы балықтай, Ақбұлақ ағынында балықша оршығанын өзіне демалыс көретін Көксеген әндете жөнелді. Үстіне кісі мінгенде ойнақтап, басымен алысатын көк тарлан лыпылдап аяңдап Көксегеннің тақымында ойнады. Етінде жүрсін, пішенде жүрсін, суға түссін — Көксегеннің айтатын бір ғана әні бар. Ол мектепте үйренген «Көңілді балалар әні». Көксеген ол әнді айтқанда, Көкжортақ кербездене шекесінен қарап алшаңдай аяңдайды. Көксеген биыл он беске ғана шығады. Екі жылдан бері оқудан тыс кезде машинаны өзі жүргізіп, көк атпен әбден сырлас болып алған. Елгезек, алғыр Көксегеннің бетін қайырмай, көк атты колхоз бастықтары үнемі соған беріп қойған. Ақбұлақ суы бүгін күндегісінен де көтеріле тасыған тәрізді. Үйткені, екі сетке үздіксіз жауған жаңбыр кеше түс ауа ғана ашылды. Алтай тауларының қарлы құздары, жалбыр жүнді қарағайларын бұлт сүтіне шомылдыратындай қара барқыттанып, үйіріле төнген қалың бұлттарды үдерте түнетіп, үздіксіз жаудырып, саласынан сан бұлақты сарқыратты. Сол бұлақтардың бәрі келіп Ақбұлақты аймалай ақтарылған, ақтарылғанда ағынды күшейткен, суды тасытқан.

— Ал, Көксеген, сен тезірек кел. Қазір мына бөренелерді ортадағы тағанға жеткізуің керек, — деп көпіршілер бер жақтан айқай салды. Судың екі жақ жиегінен орнатылған таған ағаштары су тасқынына ерегісе қабырғасын төсегендей берік отырған қалпында сіреге орнатыпты. Ал қала жақ басынан үстіне салар бөренелер жарыстыра салынып, оны да шегелеп байлап жатқан еді. Орта жерінен қойылған екі таған әлі нық отырмаған тәрізді. Екеуі де шеткі таған ағаштардан кері сәл көтеріңкі. Жоны шыға сіресіп тұр. Асты ауыр бөренемен шегенделіп, төрт тағаны су арнасының табанына сұғына отырғызған ауыр таған мызғымастай берік еді. Сан көпірді жасап, сан тағанды орнатып әдіс алған «Берель» колхозшылары бұл жолы қапысыз істедік деп мейлінше бар шеберлікті салған. Көпірдің қала жақ басынан үстіңгі бөренелерді салып болып, тағы бір тағанына көпіршілер бөрене салуға бет алды. Қабақтағы бөренелерден төрт кісі бір бөренені алып ағынға түсті. Ең алдында бөрененің басын иығына көлденеңдете салып Мәнеш ұмтыла аяғын ілгері сала бергенде, бұрқыраған үлкен ақ толқын келіп ұйтқи ұрып жіберді. Мәнешке жалғаса бөрененің басын иығына қатар қойып келе жатқан Жақи екеуі де басынан толқын жалы асып суға көміліп кетті.

— Қап, ормаға түсті, бөренені жіберме, — деп Сәлім бастаған арттағылар суға қарғып-қарғып түсе қалды. Жабыла ұстаған бөрене артқы екі жігітпен жүгіріп келгендердің қолында қалып, Мәнеш пен Жақи сүңгіп барып анадай жерден су бетіне малтып шыға келді. Екеуі де ширақ, шапшаңдықпен қарсы жүріп, судың жиегіне шықты. Осы сәттегі барлық жанталасты көріп, атымен малтып жете алмай келе жатқан Көксеген көк атты тебініп ұмтыла жүздірді.

— Тез жет, неғып жүре алмай келесің, — деген Сәлімнің даусы құлағына естілер-естілмес еміс-еміс шалынған Көксеген көк аттың шоқтығына қаршығаша құнтиып көпіршілерге қарсы малтыды. Ақ бұйра толқын аңдаған, аптыққан екпінмен ұрылып артқы жағын бұрса да, басын жоғары ұстап көк ат өрге қарай жантая, ыққа қарай көлбеп, толқынға қарсы малтып, көпірдің жоғарғы жағымен тура салды.

— Өрге тарт көпір ығына түспе, онда ормаға түсесің, толқын тіпті жаман соғады, — деп Сәлім Көксегенге безек қақты. Сонша болмады, көк атпен Көксеген малтып отырып көпірдің жоғарғы жағынан келіп бөрене ұстап тұрғандардың қасынан шықты.

— Кәне, Көксеген, бері тая, — десіп жігіттер көк атпен екеуін асығып тосады. Жаңағы өздерің түскен жер орма, мен ол жермен бармаймын, қиястай берейін, бөренені маған бір беріп көріңдер, жететін мықтап тақтыңдар ма? — деп Көксеген қиыстай жүздірді.

— Рас мына жерден сақтан, оның дұрыс. Біз иыққа салып саумалап тұрамыз. Жетек арқаны мықты — деп жігіттер бөренені дайындап, Көксегеннің жетуін күтіп тұр.

— Ендеше, беріңдер басын, — деп Көксеген жетекке ұмтылды.

— Міне, әдіс жаңа табылды, — деп Сәлім өзі бөренені көтерісіп Көксегеннің қолына жетекті мықтап ұстатты. Көк атпен омыраулап келе бөренеге жанаса беріп, арқанды алып Көксеген тағанға қарай жүздіре жөнелді. Алдыңғы аяғы Мәнештер түскен ормаға лық етіп түсіп кеткен көк ат суға күп етіп көміліп барып, малти бастады. Арқаннан айрылмай атының басын көтере қамти ұстаған Көксеген ағынға қарсы жүзбек болды. Ондағы ойы тағанның ығына түспей сырт жатынан келіп, Қожаштарға арқанды беру еді. Көксегеннің осы ойын тақымынан сезгендей көк ат басын жоғары алып ағынға қарсы малтыды. Лып етіп жетіп қалған Көксегеннің қол айқасар жерден қиыстатпай арқанды іліп алуға Қожаш та таған үстінде бар күшін жинап күтіп тұр. Бір қолында аттың тізгіні, бір қолында арқан тақымын көк аттың орнықты шоқтығына қамти қысып Көксеген:

— Ал, Қожаш аға, — деп арқанды сермегенше көк атты аптығып келген бір үлкен толқын тағанға әкеліп ұрып жіберді. Аттың басынан су асып, тағанның астына кіре суға көміліп кетті. Осы сәтте Көксеген мысықтай епті шапшаңдықпен тағанның үстіне ырғып кеп қалды. Көксегеннің алғашқы сермегенде қолынан арқан ұшын іліп алған Қожаш сәтте болған уақиғаны ажырата алмай, тек « Көксеген!» дегеннен басқа тук айта алған жоқ. Тек тағанға жармаса тырмысып шыға келген Көксегенді ғана көрді.

— Көк ат көрінбей кетті, жазым болмаса игі еді, — деген Әбілдің үні шыққанда, тағанның ық жағынан едәуір жерде барып көк аттың су астында бұлқынғандай бір аяғы, қабырғалығы қылт етті. Бөренені көтеріп саумалап беріп тұрған жігіттерден Мәнеш қарғып түсіп көк атқа қарай малти жөнелді.

— Ана ат тізгініне оралды, басын көтере алмады, жануар суға кетті-ау, — деген дауыстар шыққан кезде Көксеген де таған үстінен суға лып етіп түсіп, су ағынына домалана малти жөнелді. Толқынмен дөңбекшігендей көк ат жөнделе алмай ағып барады. Мәнеш келіп көк аттың қасына жанаса беріп, басынан жүгенін сыпырмақ болды. Аттың жан таласқан серпінінен қорғанып кейін серпілді. Көксеген де толқынмен алыса жанқиярлық еткендей дөңбекшіген көк аттың жанына жете бергенде Мәнеш:— «кейін шегін, өзің суға кетесің» деп айқай салды. Сәті түскенде жүгеннің желкелігі үзіліп, ат басын көтеріп алды. Көк аттың басы судың бетіне қылт етіп шыға келді. Өлім шырмауынан өмір аспанына ыршып шыққандай желбезегімен суды қақ жара дем алып, ат түзеле қырға қарай малтыды. Аттың құйрығына қолы тиген Мәнеш:

— Ал, Көксеген, қырға қарай қиыста, менен ұста, — деп, дыбыс берді. Көксеген де Мәнештен жабыса ұстап малтып қырға шықты.

— Апырмай, Көксеген! Көк атқа шын жолдастық істедің. Өзің судан қорықпайсың-ау, тіпті. Аттан бұрын сенен шошындық, — деп Сәлім судан шыққан Көксеген мен Мәнешке жүгіріп келді. Көксеген жеткізіп берген арқанмен бөренені тағанға жеткізіп төсеген Қожаштар, қалған бөренені қатарластыра жетектеп көпірдің екі тағанын жалғастырып орнатып жатты,

— Бұл жерге комбайн келе алмайды, жері Алтайдың биік белдеуі. Осының қиындығынан әлі электр станциясын да салып болғанымыз жоқ. Шеткеріліктің аты шеткерілік, орталықтан өте алыс. Барлық іс қиынға түседі, — деп Садуақас, егін басу машинасын керіп жүргізіп байқап жатқан Қобайдың қасына келді.

— Мына егінді аман-есен орып алып, бір бел асалықшы. Осы айтып тұрғаныңның бәрі тап осы жерге орнайды. Комбайнмен оратын егін саған қашан бітіп еді. Үйіңнің іргесінен шыққан егінді көрсең, биыл ғана көріп отырсың. Онда да Нұриланың еңбегі. Комбайнды мына сияқты өлке бойы түгіл, ана тауға да жүргізетін етіп жасайды, біздің шеберлер, — деген Қобайдың сөзін есіткенде, Көксеген, бәрі қазір орнағандай қуанып кетті.

— Ата, олар қашан келеді? — деп Қобайға таяна жымыңдап қасына келді.

— Я, ертең келеді. Бұларға бәрі қолма-қол орнай қоятындай болады, — деп Садуақас әлденеден терісі тарылып, күйгелектеніп тұр. Нұрила ұнатса мен ертең егінге машина жүргізсек деймін, — деп Садуақас, темекісін орап қомағайлана тартып біраз үнсіз тұрды.

— Нұрила бағана көріп әлі де бір-екі күн күтеміз, жауыннан ба, әлі дәні шираған жоқ, — деп кетті. Ал өзінің жазуына қарағанда, есепті күні толыпты, — деген Қобайдың сөзін Садуақас іле тұра қалып:

— Өзі дәл неше күн деп еді, жетпіс екі ме, жоқ жетпіс төрт пе, — деп өз қойнындағы дәптерін алып қарай бастады.

— Мына егіндерін тек аман алғызсын, өзі оруға келіп қалған тәрізді, — деп Жәнгүдей артына бөктерген қасқырының терісін шұбалта келіп, машинаның қасына тұра қалды.

— Е, мерген майланған екен. Мынау анадағы аю жемтігіне құрған қақпаныңа түскен бе? — деп Қобай мен Садуақас жарыса сұрай келе, қасқырдың терісін қарасып жатты. Оқусыз адам аяғының астындағы асылды көрмейді екен ғой. «Осы өлкеге бидай шықпайды, шықса піспейді» деп бұрын бұл жерге бір дән сеппейтін еді. Нұриланың бидайы әсем-ақ болып шығыпты. Естуім осы бидайдың тұқымын өзі өсіріпті ғой. Әйтеуір мақтанбаса әкесі айтып еді. Бұл өзі бірнеше жыл Қалба жақта агроном болыпты ғой, сонда жүргенде осы Алтай өріне өсетін бидай тұқымын іздестіріп, өзі іріктеп алыпты. Жылдағы егіннен ерте пісіп шыққан бастарын теріп масақтап сонан жинаған дейді. Агрономың бидайды малша түстейтін, тұқым-тұқымға бөлетін көрінеді ғой, — деп Жәнгүдей егінге көңілі тола қуанышын да, егін жайында естіп-білгенін де айтып жатты.

— Ол рас, ана жылдар әкесі барып қайтып, үйге келе қоймады деп жүргенде осы бидайдың тұқымын іріктеп, «ауылға барсам, құр қол бармаймын деп осы тұқымды ала келем деп жүріпті ғой, — деп Садуақас Жәнгүдейдің сөзін қостай, Нұрила жөніндегі өз білгенін о да айтты.

— Аға, мына алғаның сол аюды жеген қасқырдың өзі ме екен? — деп Көксеген аюды жеген аңның анығын білгісі келіп, сұрай кетті.

— Балалық-ай, Жәнгүдей қай қасқырға аюын қолдан қызылға байлапты. Қақпанға түскен қан түрткен қасқыр да, — деп Садуақас, елеусіздеу сөйлеп қоя салды. Алған қасқырын жәй қасқыр емес, аю жеген сырттан дегісі келіп, аң жайы сөз болғанда көтеріліп кететін Жәнгүдей:

— Садуақас, сен ит пен қасқырды бірінен бірін ажырата аласың ба? Мына көріп тұрғаның ненің терісі? Бұл суыр жеп ұйпалақтанып жүрген, Шабанбайдың көк сүмелегі емес, бір керемет қызыл шолақ. Мына жонын байқа, құйрығын көр, — деп атынан түсіп қасқырын шеше бастады.

— Немене, сенің қақпаныңа түскен аю да басқа жерден келген сырттан, қасқыр да сырттан. Ылғи сырттанның бәрі сенің қақпаныңды іздеп шыққан ба екен, қоныстарынан, — деп Садуақас, Жәнгүдейдің әлгі сөзіне шамданайын деді.

— Іздеп шықпайды, ізін тапсаң, кездеседі. Құруын білсең, қақпаныңды басады.

— Мерген-ау, сен Бітеуге шығып қақпан құрып, түн қатып жүрсің. Мына Ойсудың басындағы біздің араға аюлар күнде келетін көрінеді. Құсайынның бес шелек балын жеп кетіпті. Аю да Құсайынның қартайғанын білсе керек. Баяғы жас күні болса Қоқаң пышағымен айқасып көрер еді. Жәнгүдей келсін деп сәлем айтыпты, — деп Қобай екеуінің сөзін бөліп, әңгімені басқа жаққа аударды.

— Балға бір дәндесе, ол енді шықпайды. Оған мына бастық өзі барады да. Бал сыраны осы ішеді. Ең болмаса аюдан қорғап ішсін, — деп Жангүдей бағанағыдай емес, өзін шақырыпты дегенге өңі жылып, қалжыңдай сөйледі.

— Тәйір-ай, кісі құнттап артына түспейді ғой, әйтпесе аюдың алуын бір сенен басқа кісінің қолынан келмейтіндей сөйлейсің. Қақпанға түскен бір-екі аюды алғанда, жолбарыс соққандай боласың, — деп Садуақас өзін кеміттіргісі келмей, Жәнгүдей сөзін баса жастап, Қобайға қарады.

— Жолбарыс аюдан мықты емес. Бірақ, жүректі ғой. Және қандай шапшаң, біз Қиыр Шығыста жолбарыстың талайына кездестік. Жолбарыс адамға аюдан әлде қайда қауіпті. Ол адамды әрі епті аңдиды, — деп Қобай өзінің әскерде болған өмірін есіне ала, алыс атырапқа қарады. Батқан күннің ақтаңдағы батыс жақтағы Алтай тауларын аспандатып, жоталарынан атой берген батырдай ереуілдеп тұратын қарағайларын аңдатып іңір жарығы жер бауырлады. Көз байлана жұмыстарын тоқтатып, стан басындағы үйге қарай бет алып келе жатқан кісілерді көріп, Садуақас, Қобай, Жәнгүдейлер де солай қарай жүре сөйлесіп келеді. Жәнгүдейдің жуан жарық қарын көк атына мініп алған Көксеген, өзін бір қасқыр бөктерген үлкен кісімсініп жан-жағына қарап қояды. Ондағысы, қос жақтан Өтештер көрінсе, мақтанбақ. Бірақ құрбыларынан ешқайсысы кездеспеді. Стан үйінің алдындағы бөренелердің үстінде отырған Мәнеш, Мұса, Нұрилалар жабырлай амандасып, Жәнгүдейдің қасқырын сөз қыла тұрып, ұстап көрісіп, біреуі «өзі бір көкжал екен», біреуі «деген қызыл шолақ» десіп жатты. Аң жайынан сөз қозғалғанда Қобай шығыстағы өзі көрген бір әңгімесін бастап кетті. Қобай өзі әскерде жеті жыл жүріп, былтыр ғана қайтқан. Басында әскерге алынған жылы Қиыр Шығыстағы шекара әскерінде болып, одан Батыстағы майданда болып, Берлинге дейін барып қайтқан офицер. Қазірде «Берель» колхозының егін бригадирі. Өзі сабырлы, көрген-білгенін ұмытпай, әдемілеп айтатын, тілі де орамды болатын. Сыртынан қарағанда, Қобайдың сүйегі аласалау тәрізденетін, бірақ иықты, жұлын тұтасы тұтасып келген кеуделі, қабағы шығыңқы, қой көзі кісіге қарағанда, аржақ-бержағыңнан өтіп кететіндей ажарлы еді. Ал, әңгіме айтарда алдындағы кісіге қадала қарап, ойланып сөйлей жөнелетін. Әңгімені таяу отырып, тыңдатысы келіп қарсы алдынан отырған Көксеген өзіне Қобайдың көзі түскенде, қозғалып қайта қырындап отырды.

— Я, Шығыс орманы, адам мен азулы аңдардың тек сырттандары ғана жортатын ерлер ұясы тәрізді. Оның дүм қарағайының алаңдарында атан түйенің табанындай бадырайта басылған із жатады. Ол орман алаңында алаңсыз жортатын тәкәппар арлан жолбарыстың ізі болады. Бұл із орман жортушыларын аңдыған жауынгерлерге, адам сырттаны алыптарға таныс із. Олар ондай алаңдарға кездескенде, ізді қарап жіберіп, қашан басылғанын, қанша жастағы жолбарыс екенін біле қояды. Іле аңдиды. Жолбарысты алдынан емес, артынан тосады. Әйтпесе жолбарыс өздерін мерт қылады. Шығыс ормандарда біз тұрғалы жылдан асып кетті. Талай жыныс орманды аралап із кестік. Талай жолбарыс сырттанының табаны тиген құмайт алаңда отырып, жолбарыспен кездесуді қиялдадық. Біз, әрине, аң қуған мерген емеспіз, бірақ аңдар ғана жортатын жұмбақ алаңды, бекініс түбектерді тінту біздің міндетіміз.

— Дүлей, үнсіз орманның ішіне түскен із бізге сырлас тәрізді. Біздің аңдитынымыз, жолбарыс емес, адам жыртқышының ізін кесеміз. Біз бір жазда маневрге шығып дүлей орманның ішінде жаттық. Онда бұрыннан салынған жалғыз үй бар. Ол шекарашылардың маневрде жататын орны. Бұл үйдің жан-жағын қоршаған, аспанмен тілдескен қарағай мен кәрі емендер. Үйден біраз жерде ағыны астына тартып, шырайланып жататын тұңғиық терең көл. Айналасы түйе көрінбейтін самсаған биік қамыс. Біздің ол жерге келіп ойнап жатқанымызға бірнеше күн болды. Күндіз-түні кезекпен күзетте тұрып, ойын кезінде қай-қайдағы дүмге кіріп кетеміз, кейде орман ішінен із кесеміз. Танкымен жыныс орманды бытырлатып қақ жара жүріп етеміз. Бірнеше күндей жауын бас алдырмай, Шығыс орманын басқан қалың бұлт ашылмай қойды.

— Мына жауын енді октябрь бітпей тоқталмайды, өстіп түнеріп құяды да тұрады. Жолбарыстың азық аңдып көп жортатын кезі де осы айлар болады, — деп Сызов бізге айтып қояды. Шығыс орманының сырын жаттаған жігіт еді. Жауын ашылып бір күні таты жүріске шықтық. Үш танкпен дүм қарағайдың ішін қақ жара жүріп келеміз, аспан зәулім кәрі қарағайлар, кей жерде қартайып құлап күл болып кеткен бойлары үгіліп ұнтақ болып та жатады. Үш танкының үшеуі де бірінің артынан бірі тізіле жүріп, келе жаттық. Біраз жүрген соң, командир тоқтату хабарын берді.

— Мына алдымыз қалың қопалы көл, мынау жарлауланған қалың қамыс, мына жатқан жолбарыс ізі. Ал сол жолбарыс қазір осында болуға мүмкін. Танкілеріңді қамыспен бүркеңдер, — деді. Жолдасыммен екеуміз танкімізді қамыспен бүркеп қойып, люктен қарап отырдық. Біздің күткеніміз, жолбарыстың қамыстан шыға келген суық көрінісі және істер қайраты. Әлден уақытта биік қамыс жел үйіргендей теңселіп, бұлан-талан болды. Бір жерде емес, бірнеше жерден қамыс іші теңселіп, үйіріліп бұлқынып кеткендей. Жолдасым екеуміз демімізді шығармай өзімізді танкіге ұрлап тығып отырған тәріздіміз. Екі көзімізді қамыс ішіндегі қозғалыстан алмай батып отырмыз. Сонша болмады, тебінгідей екі құлағы салбаңдап бір ұзын тұмсық қамыс арасынан оқысынан ербең етіп шыта бергендей болып еді, таяқтай екі азуы ақсиып, көзіне қарай қарсы сорайған қара сұр қабанның өзі де шыға келді. Оның бүйірінен жосыған қан шапшып, жан-жағына атқылап келеді. Қабанның басы-аяғына көз жүгіртіп болмай-ақ, таяқтай ұзын мұрттары тікірейген, оттай жайнаған екі үлкен көзі жалындап қамыс ішінен оқтай атылып бір жолбарыс қабанның оң жақ бүйірінен ыршып түсті. Қабан тоңқалаңдап тұра ұмтылганша жолбарыс тағы оқтай атылып қабанның үстіне міне түсіп, желкеден қос аяқтап басып жібергенде, қабан сүрініп те кетті, шыңғырып та жіберді. Қас қаққанша қып-қызыл ала қанға боялған қабан қозғалуға шамасы жоқ, шыңғыруы әлсірей бастады. Алысқан жауын қанға батырып, жылы қан соқтасына тұмсығы ілінген жолбарыс қабанның бүлкілдек сүбесінен ауызды салып жіберіп, бір жұлып алып, қылғып тағы да ауызды үңги салып жатты. Ол қызыл тұмсық болған кезде: — «ал, атыңдар!» деген команданы естідік. Бәріміз қатарынан басып салғанда, жолбарыс оқтың екпінімен жарыса ұшқандай есік пен төрдей жерге барып мұрттай ұшты...

— Қобай аға, қабан өліп қалды ма? — деп ұғынып отырған әңгімесін әлі де құмарлана қайталай сұрады.

— Қайтсын, жолбарыс жайратып тастаған бетінде талқаны шығып жатты, — деп Қобай әңгімесін аяқтата берді. Қобайдың көзі күлімдеп, әңгімесі елге ұнағандай болғанына көңілденіп аз отырды. — Мен өзім тап сол сияқты үлкен аңды көргенім жоқ. Шіркінді қос өкпесінен мылтықтың қарауылына дәл қойып қапысыз атып жібергенім әлі есімде. Өз қолыма сол жерде өзім бір сүйсіндім, бірақ жалғыз менің оғым емес-ті, қатарынан атылған төрт мылтықтың оғынан бой берместен әудем жерге барып жығылған жолбарыс қайраты мені одан да сүйсіндірді. Жолбарыс барып жығылған жерінен бірнеше рет басын көтеріп сүйретіле ұмтылды. Бірақ төрт жерден тиген оқ одан әрі қайрат етуіне мұршасын келтірмеді. Командир танкіден қарғып түсіп, қабанның азуын ұстап жүзін көріп, «Қабанның денесі суынбай тұрып мына тіспен сақал қырып алуға болады, көріңдерші» деп күліп, екі азуын екі жауынгерге суыртып алғызды. Жолбарыс пен қабанды қатарынан танкіге салып алып, бекін үйге келгенде сәске көтеріліп, орман ішінің салқын ауасы аздап жылынайын деді. «Шіркін шығыс орманындағы жолбарыс адамды аңдығанда қараңғы түнде ториды. Есебін тапса көзге түспей сыртынан алып қашады. Ал көзге көзі түссе батпайды, адамнан именеді», — деп Қобай өзі көрген батыр аңның жайын айтып шықты. Қобай әңгімесін айтып болып, жан-жағына қарағанда, аңыра қарап қалған жұрттың ішінде, Жәнгүдей күлімдеп:

— Шіркін-ай, танкі деймісің, сол машинамен аю аңдыр ма еді. Аю ондай нәрсені көрсе қашпайды, өрбиіп алдыңғы екі аяғын көтеріп түре келеді. Жекпе-жекке шыққандай қасқиып тұрады ғой, сонда танкімен кеудесінен қаға басып өтсе. Аю бұрылу, айла қылу дегенді біле ме, қандай олақ, — деп өзі білетін аю сырын айтып қалады. Өзі әлі бетпе-бет кездесіп көрмеген аю, жолбарыс сияқты ірі, азулы аңдардың қайратын, әдісін есітіп Көксеген, таңдана Жәнгүдей мен Қобайдың бетіне кезекпе-кезек қарап, ойланып отыр.

— Ал, сонымен, қарындасым, егінге машинаны қашан жүргіземіз. Аман-есен бір орып алғанша жаным жай табатын емес, — деп Садуақас Нұрилаға қарады. Мен әкемнен сұрағанымда, бұл белдеуге боз қырау ең ерте түскені былтыр екен ғой. Сонда ескіше августың үші күні қалың бозқырау болды дейді. Бұған қарағанда, біздің бидайымыз, бозқырауға ілікпес деймін. Бүгін, мына Сақаты жақ шеттегі он гектарға тұқым шашылғанға жетпіс үш күн. Әлі де дәні уыздау екен, оны жауыннан көрем. Ең соңғы еккен мына Құйғанға түсер жердегі аңыз. Оған да алпыс тоғыз күн болды. Ертеңгі күнді бидайдың сабақта тұруына беріп, Бүрсігүні бастарсыздар. Машина, көлік, кісілер дайын ба? деп Нүрила Садуақасқа қарап жауап күтті.

— Егіннің ору машинасы түгіл, басу машинасын да дайындап қойдық. Мына отырған Көксегендерге ал, машинаға мін! — десе, қазірде дайын, — деп ол Көксегенге қарап күлді.

— Ағай, осы менің көк атым анада суға жығылғанда, бір жері ауырсынса керек, оң жақ алдыңғы аяғын, аз қолтаулап басады. Егер бүрсігүнге дейін жазылмаса, машинаны тарта алмас, онда маған сары атты бер, жарай ма? Әйтпесе Өтеш менен озып кетеді. Оның қос қоңыр аты мықты-ақ, — деп Көксеген өзін ауызға алғанға көңіліндегі бір тілегін айта қойды. Бұл іңірдегі кішкене бас қосу осымен аяқталып, Садуақас, Нұрила, Мәнеш, Қобай, Жәнгүдейлер ауылға қарай жүрді.

— Аю күнде келетін болып алыпты, колхоздың аңға қойған мергені — сіз, Құсайынның омартасына барып, аңдып көрсеңіз дұрыс болар, — деп Садуақас Жәнгүдейге қарады.

— Ол жерден қақпан құруға болмайды, мылтықпен тура жекпе-жекке сайланып бару керек, — деп Жәнгүдей, баруға мойындап, үйіне қарай бұрылды.

— Сенің енді азамат болғаның, күнім, ер қара болып ел қатарында, еңбекте болдың, — деп баласын мақтан еткендей жымыңдап аз отырды. Әкесінің мейірбан, ақкөңіл мінезіне еркелене балқыса да, Көксеген өзін аса кішкене бала көріп «ел қатарында ер қара» деген сөзіне іштей намыс еткендей болды. Мен осынша әлі бұғанам бекімеген, тіпті нашармын ба, деп езіне өзі кез жіберді. «Жоқ, мен өзім қатарлы баланың бәрінен де қайраттымын» деп өзін бір алып күштің иесі етіп мақтан еткісі келеді. Баласына сақтаған ірімшік, қаймақ, тәтті-дәмді тамақтарын мол-мол әкеліп, Дүрия жеңгей мырза қолын бұрынғыдан да баса жұмсады. Үй ішінің мәре-сәре қуанышы іңір бойына созылып бірсыпыра отырды. Көксеген өзі пішенде жүргендегі үйіне келген газеттерді, пионер журналын қарап біраз әңгімелерін әкесіне де оқып берді. «Құлын, бұзау, лақ» деген қысқа әңгімелерге Көксеген қызыға оқып отырып:

— Осы, әке, менің қоңыр қодығым әбден жазылды ма, езі үйіріне еріп кетті ме, әлі де жеке жайыла ма? — деп сұрады. Сенің қоңыр қодығың көбінесе жекерек жүреді. Қазір көрсең танымайсың, мүйізі тамаша болып өсіп келеді. Ал аяғы әбден жазылды. Басқалардай ол өте таты емес, мен кейде атымнан түсіп қасына барып, қол көтерсем тұрады. Арқасын қасып, аятын көріп анада бір тұяғын жонып жібердім. Өзі күбідей болып тойып семірді, — деген Келгембайдың сөзі аяқталғанда Көксеген қуанып кетті,

— Өзі ұстата ма?

— Ұстатады.

— Қай өрісте?

— Найзатас өрісінде. Өзі әзір қолға үйір, бақташыны қара тартады. Осы таяу өрістен әрі кетпейді. Ал енесі Қосқоңырдағы тобында, оған жоламайды. Қыстай қолда тұрды ғой, енесін ұмытқан да шығар, — деп Келгембай қоңыр қодықтың барлық жайын айтты.

— Онда, мен ертең барып оны ұстаймын, мүйізін қасып, қолға үйретем, — деп Көксеген қоңыр қодықтың келешек өмірін қолға жақындатқысы келгендей болды.

— Қолға үйреткенде қайтесің? Оны үйретіп мінесің бе? Жегесің бе? — деп Келгембай баласын бір жағынан қызықтай, аздап мысқылдап та күлді.

— Несі бар, мінсем, үйретіп мінем. Әке, сіз білмейсіз ғой, мен кітаптан оқығам. Терістік тундырада тұратын ел, бұғы, маралды мінеді, жегеді, сауын да етеді.

— Ол бұғылар бұдан тұқымы бөлек шытар, мен тіпті бұл тұстағы елден бұғы, маралды мінді, жекті дегенді естіген емеспін. Біз түгіл, жеті жұрттың тілін білген Полтовский де бұғыны жегіп, сауып көрген жоқ, — деп Келгембай, баласына мойындай қойғысы келмеді.

— Ендеше, мен сізге суретіне дейін көрсетейін. Сіздің Полтовскийіңіз жеті жұрттың тілі түгіл, хат та танымайды екен ғой, селсоветтегі архивтен қойған қолын кердім — деп, Көксеген бұғының тобымен шанаға жегілген суретін салған кітабын көрсетті. — Коми, Турухан өлкелерінде, Камчатка, Якутияда ылғи ғана бұғы, маралды өсіріп, етін жеп, сүтін ішеді, өзін жегіп, терісін киім етеді. Керек болса күркелерін де бұғының терісімен жауып баспана етеді.

— Біздің жерде мал көп болғандықтан бұғының тек мүйізін пайдаланып, басқа ешбір пайдасын көрмейміз, — деп әкесін бұғы жайында көп нәрсеге түсіндірді,

— Кәрі қойдың жасы үлкен, ісек қойдың басы үлкен — деген осы-ay, жасы үлкен-үлкен емес, заманы үлкен-ау! Оқымаған адамның аты оқымаған. Біз соқыр адам тәріздіміз, — деп бір қойып, Келгембай аз сөйлейтін тоқтағыш әдетін істеп, мойындап қалды. Әкесінің сөзіне Көксеген мақтанып, өзі бір көп білген кісімсіп, жан-жағына қарады. Баласының, әкесіне білмеген нәрсесін айтып отырғанын мақтан етіп, Дүрия да жымыңдап отырған болатын. «Қарағым, өмірлі бол!» деп күбірлеп қана қойды, шешесі... Ерте тұрған Келгембайдың дыбысынан сергек жатқан Көксеген де орнынан ұшып тұрды. Көксеген далаға шыққанда, жаңа көтеріліп келе жатқан күн жер бетіне нұр сәулесін шашырата, Алтай алабының қалғып тұрған табиғатын оятып жіберген еді. Айналасы ат шаптырымға созылған биік қашалар, әлде қайда созылып, тізбегін, жазбай қабақшаларды асып бой жасырады. Жасыл шыққа боялған көк бұйра бүрлі қарағайлар, бар сырын ішіне жинаған жанша, үнсіз ғана жалбыраған бүрлерін төгілтеді. Көк меңзеген найза тас биігі тігінен шаншылған асқар жартасын ереуілдетіп тұңғиық ауыр көлеңкесін әлі бауырына тартқан жоқ. Көксегеннің ойы өзі қыстай бағып еңбек еткен сонау қоңыр қодығында. Әкесі айтқаннан бері оны көруге құмарланып еді. Ол жүгірген бетімен әкесіне келді. Қаша ішіндегі кек шалғында жайылып тұрған атын Келгембай жаңа ғана ұстап ерттегелі жатқан еді. Оның әдеті, ала кебеден атқа мініп, қашаны шалады, бұзылған жері жоқ па, суық із, сұғанақ ауыздан аман ба — шолып қайтады, тағылардың тау қиялай өрген топтарын сырттан шөлкемдеп қарасыға есептейді. Қасына келіп баласына таңдана қарап:

— Таң атпай неге тұрдың! — деді.

— Өзіңмен бірге барып қодығымды көрем...

— Оны қайдан табасың? Ол көбінесе сорғыштай жайылып, қайдағы жыныс қалыңда жүреді, — деп Келгембай үйінде қалдырғысы келді.

— Маған жүретін жерінің жобасын көрсет, өзім тауып алам, — деп Көксеген тоқтамады. Найзатастың қалың қарағайлы теріскей бетіне қарай аз жүріп, бір қалың ағашты қолатты меңзеді де:

— Көбінесе осы қалыңда жүретін, суды ана бір сайдан түсетін сарқырамадан ішеді. Өзін мен көрмегелі де бірсыпыра уақыт болды, — деп Келгембай, Найзатас бөктерін балақтай орнатылған қашаларды іргелей, Тазқара биігіне бет алды. Әкесінен бөлінісімен Көксеген бұта-бұтаның ішімен, із шала жоғары өрледі. Ағаш ішінің көк шалғынына түскен шық әлі көтерілген жоқ. Жосылып түскен ізді көріп: «бұл маңда бар болса, ізімен тауып алам, ендігі жусауынан ерген шығар», деп іздеп келеді. Сыбдыр еткен бұта, шыр еткен орман құстарының дыбысына құлағы елеңдеп, жан-жағына жалтақтап қарайды. Алуан үнмен шырлаған тоғай жыршылары, орман құстары біріне-бірі үн жалғағандай үздіксіз сайрайды. Кейде балқарағайдың бүрін аңдып шуылдаған шау қарғалар да тобымен ұшып, қарағайдан қарағайға жапырлай қонады. Кейбір жерден самырсын бұталарын теңселтіп, әлденелер ыршып-ыршып кетеді. Көксеген оған аса таңданбайды, ол қыста қалай аңдып атып алған қара қоңыр, ұзын құйрығын арқасына төңкеріп, үрейлене секіріп жүрген әдемі тиынды сыбдырынан таниды. Өсе бер, жетіле бер, шекілдеуік дәндерін шекіп алып сайранда, мен де бір кезде сенімен ойын салармын дегендей көңіліне тоқ санауда. Көксеген біраз жер жүрді, әкесі айтқан тұйықтан қоңыр қодық түгіл басқа бұғылар да кездеспеді. Тіпті ізі де жоқ. Найзатастың шың жартасын кеуделеп келіп қайтты. Тастың қиясына келіп аз отырды. Осы жерден ол айналасына көз жіберді. Бірақ қалың қарағайдың иін тіресе өскен қалың салалары ешнәрсені болжатпады. Біраздан кейін таты жүрді, енді жартасты өрмелемей, бауырлай көлденең тартты. Бұлтсыз ашық аспанға көтерілген тамыз күнінің ыстық лебі шықты көтеріп,шөпті құрғата бастады. Енді із болмайды, тек үстінен шығып қалмасам деп Көксеген, әрбір дыбысқа құлақ қойып, аяғың аңдап басады. Қарсы алдынан кездескен кішкене қабақша, аржағындағы қолатты, шымылдықтай жалтартты. «Осы қабақтың аржағында жатқан шытар, не жайылып жүрген шығар» деп Көксеген қабақшаға еппен өрледі. Ол айналасына жалтақтай қарап, алдына аса бергенде, өзіне таяу жерден бір бұтаны сыбдырлата жөнелген ірі аңның жүрісін байқады. Бірақ қарасын көзі шалмады. Қалың ағаштың қай жерінен жып беріп кеткенін аңғара алмады. Енді жүгіре басып аңның жүріп кеткен жеріне келгенде құрғақ шөпті сындыра жосылта жөнелген із жатыр. Ол отыра қалып ізді қарады. Торпақтың ізіндей ғана түскен бедер, бір кішкене мүктен ғана анық көрінді, басқа жерден тек сорабы болмаса, ненің ізі екені абайлатпады. Іздің маңдай жағына қарай жүгіре отырып бір кішкене алаңға шыға келгенде, жайылып тұрған кішірек бұғыны көрді. Көксеген қозғалмай тұра қалды. Өзін далдалаған, балапан қарағайға сүйеніп, аңның тұла бойына көз жіберді. Өзі асыраған қодығын, Көксеген көргеннен-ақ тани кетті. Әсіресе, өзі белгі болсын деп құйрығының ұшындағы қара қылын шорт кесіп жіберген еді. Оның үстіне, қыста өскен оң жақ мүйізінің бір бұтағы сыртына қарай шалқая теріс өскен болатын. Ол осы белгілерін анықтасымен, қарағайдан шыта: «Қоңыр, қоңыр» деп дыбыстап тура жүрді. Ойда-жоқта шыта келген адамнан үркіп қалған аң атып кетіп барып, дыбысты ескергендей тұра қалды. Көксеген осы сәтте қолын көтеріп, өзінің қысты күнгі әдетін істеп, дыбыстай тағы жүрді. Аң аса безерленбей азырақ қозғалақтап тұрып, ырғып таяудағы бір тасқа шықты. Көксеген қолын көтерген бетімен қасына келді. Қыстай қолынан жем беріп үйреткен Көксегеннің дыбысын танығандай екі құлағын алдына қарай тігіп, екі көзін Көксегеннен алмай біраз тұрды. Қанша айтқанмен заты тағы емес пе, тастан түсіп, жүре беріп, артына қарады. Көксеген осы кезде жерден жұлып алып, бір уыс әдемі шөпті ұсынып «Қоңыр» деп дыбыстады. Қолынан жеген шөп пен жемі есіне түскен аң, қайрыла жеген шоп пен жемі есіне түскен соң, қайырыла қарап тұрып қалды. Көксеген ақырын басып қасына келді. Қолындағы шөбін аузына беріп, үйреншікті арқасын сипап мүйізінің түбін қасып, мойнынан құшақтады. Бағанағыдай емес, үріккенді қойып, қышына арқасын төсеп, Қоңыр қодық тұра берді. Көксеген оның қыста жараланып жазылған аяғын сипап көрді. «Қоңырым, қоңырым» деп әукесіне қағып, мойнынан құшақтады. Осымен екеуі біраз тұрды. Әкесі айтса айтқандай, Қоңыр қодық қыстыгүнгіден әлде қайда өскен. Семірген, ақсақ аяғы жетіліп, шорланбай қалпына келіпті. Әсіресе, жаңа бұтақтанып өсіп келе жатқан үшінші сала мүйізі сонша әдемі. Ол әлі қатайған, піскен мүйіз емес, жұмсақ, былқылдақ, қалың қыртыс тәрізді. Көксеген өзін жатырқамай ұстатқан Қоңыр қодыққа сонша қызықтап қуанды. Ол өткен қыста Қоңыр қодықты алғашқыда әкесі өңгеріп әкелген түрін есіне түсірді. Алтай қысы, сұрапылдана бірсыпыра уақытқа созылады. Мынау тұрған зәулім таулар жел үрлеген қалын қардың ойнағындай, түтек басып көрінбей кетеді. Ондай кезде қаша ішіндегі бұғылар, ықтасын сайлап, үюлі мая шөптердің ығында тұрып жан сақтайды, бірақ алай-түлей боранда кейбір топ бұғылар желдің өтіне кездесіп, күйсіздікке ұшырайды. Келгембайдың боран кезінде аңдитыны осындай, оппа қарлы жартас, жел өтіндегі болады. Адасқан бұғылар болса не ықтасынға, үюлі шөпке қайырып паналатады. Қақпатасқа ілінген оппада қалғандарын аршып алып, үйіріне қосады. Осындай бір боранда, Келгембай мына Найзатастың жел бетін қарап, ықтаған бұғыларды шөпке қайырып жеткізіп жүрді, күн кешкіріп, үйге қайтар мезгілде, шеткергі бір жартасты шала шаңғысымен сырғытып келе жатқанда, кардан кішкене мүйізі ғана шығып бүк түскен кішкене бұғы қодығына кездесті. Тұра қалып, қарды аршығанмен, аяғы тасқа ілініп қалыпты. Үйірінен бөлініп қалуы да содан болған, қарды тазалап аяғын шығарып алғанмен, жүре алар емес, аяты қатты ақсаған, өзі де ұшып қалыпты. Келгембай дереу қодықты ішкі шолақ тонына бөлеп жіберіп, шаңғының артқы жағына таңып алып, үйіне тартты. Осы кештен бастап Көксеген Қоңыр қодықтың күтімін өз қолына алды. Оған жегізбеген тамағы жоқ. Аяғын емдеп өзі жазды. Жаз шыққанша қолда болып, Қоңыр қодық әбден жазылып үйіріне қосылды. Орнынан қозғалмай жатқан бірнеше уақытта Көксеген, қолынан су, шөп беріп, арпа, сұлы жаншып беріп күтті. Біразда Қоңыр қодық, Көксеген келе жатқанда дыбыс беріп, тамақ дәметіп тұратын болды. Арқасын тосып сыйпа, мүйізін төсеп қасы деп, еркелік мінез шығарды. Міне, сол үйірлік әлі де ұмытылмаған. Заты аң болғанмен, момын бұғының жас қодығы, күткен қол, жеген жемін ұмытпаған, құлқын сезімі арқылы, Көксегенге сонша үйірленген еді. Көксегеннің осы қодықты күтіп мал еткені, колхоз балалары, мектеп пионерлері арасында көп үлгі болып айтылды. Ендігі ойы осы қодықты қолға үйретіп, қыста жегіп байқау, бірақ ол сырын Көксеген әлі ешкімге айтқан емес. Әлден уақытта оралып Келгембай да Көксегеннің жанына келді. Қодығын тауып, құмарынан шыққан баласын қуаныштап, қасына келіп, аттан түсіп біраз отырды.

— Мынау езі әбден қолға үйір болған, әлі ұмытпай жүргенін қара, — деп Келгембай таң еткендей, Қоңыр қодықтың жүре жайылып бара жатқан тұлғасына көз жүгіртті. Осы кезде сәскелікке көтерілген күннің ыстық лебі жалын атып, қарағай ішінің шайыр исін бұрқыратып жіберді. Ішінен: «Міне, саулықтың емі» деп Келгембай таза шайыр исін жұтып біраз отырды. Біраздан кейін баласын ертіп үйлеріне кайтты.

— Мынаны жылдағы құрғақ туратын орынға қоймай, күйе жепті ғой. Енді бұл тебуге келмейді, — деп шаңғысын қолына алып қаптаған терісін сыпырып тастады.

— Енді мен аңға қалай барам, — деп Көксеген ренжи бастады.

— Сен шаңғымен барасың, бүгінше шыда, ертең өзім қаптап берем, — деп Келгембай баласын лезде қуандыра қойды.

— Үкектің жонына кар түскелі бір жұмадай болып қалыпты. Және «Аршаты», «Орлы» колхоздарының мергендері қаптамай тұрған соны кезінде барамын, — деп Жәнгүдей Келгембай үйіне келгенде, Көксеген де оқуынан келгені сол еді. Менің биыл тізем шаңғы тептіретін емес, өзім бармағанмен, Көксеген барады, — деп Келгембай, Жәнгүдейге өзінің жайын айтты.

— Аға, қашан жүресің, демалыс ертең, — деп Көксеген, Жәнгүдейдің жүрісін сұрады.

— Мына қар қалыңырақ түсіп, шаңғымен жүруге іліксе, ертең ерте шығам, баратын болсаң ертең Үкекте тиын атамыз, дүйсембіге қарсы үйде боламыз, — деп Жәнгүдей, жүріс жобасын ұғындырды. Көксеген жүру қамына кірісе бастады.

— Шаңғысын, мылтығын кешеден бері білгендей дайындап жүргені ғой, құлыным, — деп Дария баласының қутыңдап жүрген дайындығын қызықтап, қуанып қойды. Сондайда көп сөзді ұнатпайтын Келгембай, баласының мылтығын, оқтаулы патрондарын, шаңғысын әкеліп көріп, Дарияның ауызша сөз қуанышына өзінің іспен қызықтаған шеберлігін көрсетті.

— Құр үйде отырып «құлыным, пәленім» деген бос сөз сөйлегенше шаңғысын күйеге жегізбесең етті, — деп Дарияны бір сүріндірді. Таң ата Жәнгүдейдің есік қағуымен Дария баласын оятты. Өзі де сергек жатқан Көксеген лезде киініп, Жәнгүдеймен мергендік сапарға аттанды. Қара құламен жаңадан жаба қаптаған шолақтау жалпақ шаңғысын киіп алған Көксеген ауылдан шыға, Жәнгүдей ағасымен жарыса жөнелді. Танауын жиі-жиі тартып Көксеген алға түсуге ұмтыла сырғанайды. Өрге қарсы өршелене басып, мосқал, әдісқой Жәнгүдей оздырар емес. Жәнгүдейдің жасы жер ортадан асып, Көксегенге шал сияқтанып көрінгенмен, ол шаңғы тебуде жастардың көбіне ілестірмейді. Келгембай екеуінің шаңғыға аяғы тигенде Алтай таулары аяқ астында қалады. Кішкене бала күнінен әдеттенген жүйрік шаңғышылардың бірі болған Жәнгүдей Көксегенді ілестірер емес. Алтай кенересінің бұл тұсында тұратын елдің кәрі-жасы демей, шаңғы тебуге әдеттенеді. Өйткені аң қуады. Елік, марал, тау теке, күдір сияқты қоңыр аңдар қай-қайдағы қиын тауда болады. Шаңғымен бармаса аңду қиын-ақ. Жалғыз таудың шаншыла біткен шаршы өрі, шаңғышыларға шалқая түскендей, барған сайын алыстай береді. Күн көтерілгенше қырқаға ілінсе, арғы жер алыс болмас еді. Бірақ, қыр қиясы жеткізер емес. Қар басып тұнжыраған Алтай шыңдары меңіреу ұйқыға бөленгендей. Салалы биік самырсын қарағайлар, шудалы атандай, айқара жамылған бүрін селт еткізбейді. Жел жоқ, тымық тау ішінің жаңа түскен ұлпа қарына жаңа жортқан аң ізі әлде қайдан көрініп, олар да жосылып жатыр. Бір қырқаға шыта бере Жәнгүдей, айналасына көз жіберді. Өрге қарсы ентіге келіп тұра қалған Көксеген көзі бұлдырап тер жауып, ешнәрсені абайламады.

— Мынау көлденең өткен іздер күдірдікі ғой деймін. Өзі тіпті жаңа жүріпті, аса ұзамаған болар, — деп Жәнгүдей арғы бетке қарай жосыла түскен ізге көз жіберді. Күдірдікі дегенге құмарлана Көксеген ізге үңіле қарап, ағасына жанаса берді. Оның әлі де басынан шыққан тері бұрқырап, құлақшынын қолына алып, бұлдыраған көзін бір сүртіп, ізге қайта-қайта үңіле қарайды.

— Бұл күдірдің үйірі онша алысқа ұзамайды. Аңдып көрейік, сәті түссе атып алармыз, — деп Жәнгүдей ізге түсе жылжып сырғанай бастады.

— Аға, осының өзі анық күдірдің ізі ме, еліктікі емес пе? — деп Көксеген, жолдан кездескен көлденең ізге бұрылғанды ыңғайсыздау көріп тіл қатты.

— Жоқ, еліктің ізі мұндай болмайды. Ол ашалы, адымы алыс, мынау қысқа аяқты кішкене күдірдің ізі. Бұл саған керек, анықтап ұғып ал. Күдір аса ұзағыш аң емес. Мына қалың самырсынның мүгіне жайылымға шыққан ғой, — деп Жәнгүдей әзінің із жөніндегі аңдар жайынан білетін тәжірибесін Көксегенге айтып түсіндірді. Елік пен күдірдің ізін айырмай аңғал айтып қалған олақтығына ұялғандай Көксеген үндемей қалды. Ап-айқын жатқан күдір ізін қалай абайламады. Тіпті, ойланбай айта салған өзінің жаңғалақтығына ішінен намыстанғандай, тұқыра о да ілгері сырғыды. Жалғызтау биігінің Ойсуға қараған қиясын қырқалап, ізге түсе екеуі атып отырып қарсы бетке келіп шықты. Құжырты қырқаларына жаңа көтерілген күн сәулесі тау қияларын алтын сәулеге бөледі. Жаңада түскен мамықтай ақ қарды жамылған жалбыр бүрлі самырсындар, күн шұғыласына бөленіп, қызғылт рең киінді. Жаңа көтерілген күннің тау қиясына себілген сәулесін тамашалағандай екі шаңғышы біраз іркіліп тұрды. Олар іркілейін деп тұрған жоқ, ізді аңғарып тұр. Із осылардың алдында көлденең жатқан құзды шатқалды құлдылдай Ойсу өлкесіне түре жөнелді. Еңіске зулап аққан шаңғының сырғуына ыңғайланып өне бойларын ықшамдап, белбеулерін, арқадағы алған жол жабдықтарын бекіне байлап алды. Алдына түскен Жәнгүдей зырқыратып жөнелді. Делбеңдеген кішкене танауын бір тартып Көксеген де зырлатты. Ойға қарай аңқытқан шаңғы жұлдыздай ақты. Алдынан кездескен бір көлденең жартастан Жәнгүдей аққан бетімен асып әлде қайда бір бұтаның ішіне барып дік ете түсті. Сәл қиыстау келе жатқан Көксеген Жәнгүдейден қалыспай ағызып кезікенде, бір қалың қарға көміліп кетті. Өзінің қайда түсіп кеткенін ажырата алмады. Көксеген малтыға, тұншыға, түзелмек болғанмен жөнделе алар емес. Бір аяғындағы шаңғы айналып көлденеңдеп кеткен тәрізді. Тұрайын десе жығылады, малтығады. Ұмтылса домалап кеп кетеді. Аласұра тыпыршып бір қарманғанда оның қолына бір бұта ілінгендей болды. Бар қайратын жиып орнынан тұрмақ болды. Аяғы тірелмейді, жылжып барады. Әлі басын көтере алған жоқ. Бірақ бұғыдан айрылмады.

— Не болды саған, аңдамайсың ба, суға түсіп кете жаздадың ғой, — деп Жәнгүдей келіп Көксегенді қолынан тартып, орнынан тұрғызды. Басы қар-қар болып Көксеген түрегелді. Кішкене танауының ішіне дейін қар кіріп кетіпті. Басындағы құлақшыны бауы үзіліп, қардың астында қалып қойыпты. Бет-аузына жабысқан қарды жеңімен бір сүртіп жіберіп, Көксеген аятының астына қарады. Өздері тұрған жартас кемерінің ойы қарауытып әрең көрінді. Тастан тасқа ұрып ыршып жатқан су осы жартастың бауырын кеулеп кетіп жатыр. Көксеген жаңа ғана түсінді. Әлгі жанталаста қолына ілінген бір түп тасжарған, өзін ажалдан алып қалған. Мына қабақта бір сырғып кетсе, анау ағынға түседі. Не болады? Өмірдің қауіпті жағынан гөрі қызықты жағын ойлауды жақсы көретін Көксеген әлгі бір сәтте болған қатерді ойына түсіргісі келмеді. Жемісі жоқ, өне бойы өткір тікенек, түрі көріксіз тасжарғанды, Көксеген бұрын таста тұрғанын көріп жек көретін. Жүрген-тұрған кісінің үстін жыртып, босқа өсіп тұрған бір пайдасыз өсімдік деп ойлайтын. Тап осы сәтте, әрбір өсімдік өмірге пайдалы, тетігін білсе керекті, деді ішінен. Өзі үшін өспегенмен, бір қатерлі сәтте қолына ілініп, өзін қатерден алып қалған бір түп тасжарған оған мына құламаға біткен өмір тиянағы тәрізденді.

— Енді ұзамайды, жан-жағыңа қарай отыр, — деді Жәнгүдей Көксегенге. Өзі күдір ізінің бір бұтадан өтер жеріне келіп тұра қалады. — Кел, Көксеген, мына иісті қарашы, жаңа ғана сарыпты, — деп Жәнгүдей бөгеліп тұра қалды.

— Аға, өзі жұпар аңқиды ғой, неткен тамаша иіс.

— Күдірдің бар қасиеті осы жұпары. Мынау еркегінің тоқтап сарыған жері. Бұл иіс, тек еркек күдірде болады. Ал, осы ізден айрылмайық, — деп Жәнгүдей ізбен айдай жөнелді. Әлгі иіс мұрнынан кеткенше Көксеген сан алуан ойларға түсіп, о да Жәнгүдейден қалмай сырғытып келеді. Жәнтүдей бір топ қарағайдың ішіне кіре Көксегенге қолын сермеп тұра қалып, мойнынан мылтығын жұлып алды. Көксеген де мылтығын алып ыңғайланды, бірақ ешнәрсені көрген жоқ. Осы сәтте қолымен үнсіз белгі беріп Жәнгүдей, бір жуан қарағайға жабыса, мылтығымен оқтала берді. Көксеген де бір қарағайға жабыса Жәнгүдейдің қимылын бағып, ентігін баса алмай алқынып тұр. Қадала көздеп тұрған бетінен қолын түсіріп Жәнгүдей Көксегенге қолын сермеп ым қақты. Ата әмірін күтіп әлі ешнәрсені ұқпаған жас аңшы лып етіп сырғып қасына келді.

— Сен көрдің бе, екі күдір дәл әне бір шоқ балапан қарағайдың түбінен атып тұрып әрі кетті. Сірә, бізді байқап қалды білем. Атуға ілінбегені, енді ол аса ұзамайды, екеуіміз екі бөлінелік. Сен мына бір жылғамен ана қалың қарағайға барып, арғы қабақшаға шық. Мына күдірдің өрген ізімен, қарағайдың ішін аралай, артына түсейін, — деп Жәнгүдей жүруге ыңғайланды.

— Аға, кездесіп қалса, атайын ба? — деп Көксеген ағасынан ақыл күтті.

— Байқап ат, босқа алыстан атып шошытпа, — деп Жәнгүдей қысқа ғана тіл қатып, тез жөнел деп қолын сермеді. Көксеген Жәнгүдей айтқан қабақшаға шыққан кезде, Жәнгүдей кеткен қалың қарағайдың ішінен бұрқ еткен көк түтінмен аралас мылтық үні тарс етті. Бір емес, екі атылды. Сонша болмады, өзінің арт жағынан, кер жағал бір аң зу етіп өте шықты. Бас-аяғын абайлауға Көксегеннің шамасы келмеді, тек зу ете түскен қарасын ғана көзі шалды. Сонша болмады «Көксеген!» деген ағасынын зор даусы айналаны жаңғырықтыра саңқ ете түсті. Аға дыбысы шыққан жаққа қарап еді, сырғытып бауыздалып жатқан тіп-тік қана, жұмыр кішкене қоңыр мүйізді кер жағал тағыны көрді. Міне, күдіріңіз,- жануар аңқау болады, шошынып тұрса да орындарынан ұзамапты, ұзамай-ақ алдымнан кез бола кеткені, — деп Жәнгүдей көңілі жадырап, Көксегенге мақтана қарап. — Саған мен қызық көрсетейін, бері кел, — деп күдірдің бұртиып тұрған баурындағы үрпін көрсетті. Үрпінен аңқып тұрған жұпар иісі айналаға хош иіс жайып, мұрынды жарады. Жаңа саған көрсетіп едім ғой, күдірдің сарыған жерін, сол иіс осы үріптен шығады. Бұл күдір тек осы Алтай кенересінде ғана бар. Мына жұпары ете қадірлі, бұдан дәрі де жасайды, — деп Жәнгүдей күдірдің терісін іреп, үрпін ойып алуға кірісті. Жон жүні елікке ұқсас қылшық жүн, қоңыр жағал аяғы жіңішке сыйда ғана аң. Көксеген қадала қарап кеп тұрды.

— Ата, мұның етін алмаймыз ба, әлде жеуге болмай ма, өзін қайтесің, осылай тастайсың ба? — деп Көксеген түсінбеген жайларын сұрай бастады.

— Етін жеуге болады. Әйтпесе мен бауыздаймын ба, бұл айыр бақайлы қоңыр аң, шөптен басқа жері жоқ. Ешкі тұқымдас. Тек жануардың қасиеті мына жұпары. Мұны қазір ойып алып, иісін далаға шығармай түйіп, сонан азырақ майда түз салып тобарсыту керек. Сонан иісі өмірі кетпейді. Қашан болсын аңқиды да тұрады, — деп Жәнгүдей ұғындырып отырып, күдірдің еті мен терісін ақтармалап қарға көмді. Жерін белгілеп, Үкекті бетке ала тартты. Жаратылыс ғажап, бір аңның қасиеті мүйізінде, мысалы, бұғының мүйізіндегі қан сан ауруға дәрі. Мына күдірдің кіндігіндегі жұпар да сондай қымбат. Ал аюдың еті сан жараға ем, — «міне, ғажаптар» деген ойлар Көксегеннің өзі білетін аңдарынан аңдаған сырларын қозғап, Жәнгүдейдің ізімен зулата сырғып жүріп кетті.

— Ителгіні қара, айтқаным келді ме? — деді Сәтжан Жанайды түртіп. Жанай ителгіні керіп, Сәтжанға сөз қайырған жоқ. Енді екеуі жартастың жан-жағына тегіс көз жіберіп ұяға баратын жол іздеді. Оған жартастың солтүстік қиясынан ғана өрмелеп шытуға болатын тәрізді. Қолына бұтадан шыбықша кесіп алып, Сәтжан ұяға бармақ болды. Жанай мен де барамын, деп еді:

— Бұзау иесіз қалады — деген Сәтжанның сөзіне түсініп ол тоқталып қалды. Сәтжанның қасынан екі елі айрылмайтын Бөрібасар жартасқа өрмелеген Сәтжанға еруге о да орнынан тұрды. Қасына ерткісі келмей зекірерде қарайтын суық бейнесімен «кет» деп ақырды Сәтжан. Мұндай зекуді Бөрібасар Сәтжаннан өте сирек еститін. Естігенде қатты елеп қорқып қалатын. Сол әдетімен Сәтжанға ере түскен жеріне шөкесінен түсіп қала берді. Сәтжан жартастың басына қарай көтерілгенде, маңдайлары жарқырап етектегі көгалда жусап жатқан бұзаулар аса әдемі болып көрінді. Жартастың орта белдеуіне барғанша секірмелі, оңай да еді. Ителгі балапандарының дауысы шыққан ұя әлі жоғары. Сәтжан бірде тік жүріп, бірде тасқа жабыса өрмелеп жартастың кеудесіне таман келді. Бірақ, үясы бар қуысқа бара алар емес. Қатарынан біткен аспан зәулім екі жартастың орта жерінде сәл ғана жарықшақ қуыс бар. Ұя тап сол қуыста. Бағанағы екі ителгі де сол жерден ұшты. Ұяға жете алмай, қияда дем алып, әрі балапандардың дыбысын аңдып Сәтжан біраз отырды. Жем іздеп, енелерін шақырып шарылдаған балапандардың үні тіпті анық естілді.

— Сәтжан-ау, неғып отырсың, «таушыл, сушыл, жүрісқор» едің ғой, — деп Жанай етектен айқай салды.

— Е, оңай болса, келіп шыта ғой, — деп Сәтжан Жанайға жартастың тіп-тік жалтыр текшесін корсетті. Сәтжан ұя іздеудің қызығына түсіп, тіпті жан-жағына да қараған жоқ-ты. Енді ол қияда отырып жан-жаққа көз жіберді. Өрістен оралып қайтқан сиырды сауып жатқан ауыл табан астынан ап-айқын болып көрінді. Екінші бір салада бойдақ сиыр бағатын Ахметтердің ауылы тұр. Ол сиырдың көбі былтыр ғана осы уақытта Сәтжанның өзі бағып жүрген қызыл қасқа бұзаулар. «Мына жатқан бұзаулар да ендігі жылы сол бойдаққа қосылады. Мына бұзауларды жаздай аман-есен есіріп, күз Ахмет баққан сиырға былтырғыдан жиырма бұзау артық өсіріп берем. Анау бойдақтың ішіндегі құнажындар тегіс қашқан шығар. Оны да біздің ферма бұзаулатады. Сонда арты жылы бұзаулы сиырымыз неше есе өседі. Сиыр бұдан да көбейіп өсе береді. Біз есіре береміз» деп Сәтжан қуанып кетті ішінен. «Осылай өсіргенде бес жылда біз қанша бұзау өсіреді екеміз, соны бір есептейін» деп ол қалтасындағы кішкене ақ бормен өзі сүйеніп отырған кереге жартастың бетіне жаза бастады. Ойында басқа ешнәрсе жоқ Сәтжан сандарды тізе бастағанда, оның көзіне тас бетінен айырықша бір бейнелер көрінді. О л жазуын қоя тұрып тастың бетіне үңілді. Анықтап қарай бастады. Тастың беті алуан сурет. Жылқы, түйе, сиыр, қой, ешкі бәрінің де суреті бар. Тастың бетінде сау жер жоқ. Апасының «Таңбалы тас» жайында айтатын аңызы осы жерде Сәтжанның есіне түсті. Әсіресе өзіне бір таяу тастың бетіндегі бүркіт ұстаған кісінің суретіне үңіліп көп отырды. Сәтжан суреттерді ойып салды ма екен, деп қолымен сипап көрді. Ешбір бедер жоқ. Қызғылтым келген теп-тегіс тастың бетіне қара-қоңыр бояумен салған сияқты. Апасы айтқанда да солай дейтін. «Ертеде елді қалмақ шауыпты» деп бастайтын, апасы әңгімесін. Сонда ел үркіп көшкенде, бір бала атынан жығылып жұртта қалып қойыпты. Жаудан қашқан ел жақын жерге қона ма, бала таба алмай, көштің сүрлеуімен мына өзен бойына жетіп, сонан осы «Таңбалы тасқа» келіп шыққан екен. Елден үміт үзген бала бүлдірген, жуа теріп жеп, бауырындағы бір бастаудан су ішіп күнелтіпті. Бала аса бір сыршы ұстаның баласы екен. Әкесінің жазғытұрым неше түрлі шөптің тамырын қазып, сонан бояу жасайтынын біледі екен. Сол өзі көрген шөптің түбірін жинап, бояу жасап, үлкен кереге жартастың бетіне сурет салған екен дейтін. Апасы айтқан «Таңбалы тас» әңгімесінің үстінен түскеніне Сәтжан аса қуанды. Ол барлық суретті көргісі келді. Бірақ, жалғыз өзі бара алатын емес. Жанайды шақырғанмен де қазір ол жерге бару қиын. Және бұзау иесіз қалады. Балапанды алуға, суретті көруге әдейі бір күні керек-жарақты алып сайланып келу керек, деді ішінен.

— «Не таптың, құсың қайда?»— деп Жанай алдынан шықты. Бұл кезде бұзаулардың алды өре бастап еді. Әсіресе «Қоянқұлақ», «Бөдене», «Майқарындар» соналағыш әдетін істеп, жотаны қабақтай қаптай жөнелді. Бұзаудың алды қайда беттесе соның алдыңғы жағында болып қарауылдап отыратын Бөрібасар да бұзаулардың алдындағы қабақтан көрініс берді. «Кеңқарын», «Үлкенқасқалар» бастаған бұзауларды Сәтжан өзі өргізіп жіберді.

— Сен олай көкеме. Мен саған қазіргі көргенімді айтсам не бересің? — деп Сәтжан Жанайға қарады. Әлденеден ойланғандай Жанай:

— Не көрдің, ақысыз-ақ айтшы, айтшы, — деп Сәтжанға таяна ынтыға түсті.

— Кәні, маған көрсет, әлгінде неге айтпадың? — деп ренжи бастады.

— Саспа досым, әдейі арнап келеміз, өзім көрсетем. Балапанды да аламыз, — деп Сәтжан сеніммен айтатын салмақты мінезімен Жанайды жұбатты. Қиясына қыран ұялатқан, қыналы бетінде ертедегі бір қиын күндердің ізін сақтаған зәулім жартас Сәтжанға терең сыр, үлкен құпиясымен аса ыстық көрінді. Ол жартастан ұзаған сайын қайта-қайта тастың сонау қиясынан көз алмай қарап келеді. Сонау балапанды алып құмары тарқағанша Сәтжан онан қол үзер емес. Түскі сүт тартылып, майы алынған сүттің салқындаған көзін бұзаулар да жаңылар емес. Бұзаулардың алды сүт құйған астауларына қарап шұбыра бастады. Сиыр фермасының үлкен қорасы аса әдемі салынған болатын. Он сиырға бір қора, он бұзау бір үйде асыралып, қашан жайлауға шыққанша осылай күтіледі. Бұзауларды туғаннан бастап күтетін Сәтжан әр үйдегі бұзауларға арнап ат қойып алады. Отығып жайлауға шыққанда бір үйде болған бұзаулар тобын жазбайды. Сүт бергенде болсын, қайырып қамағанда болсын, бұзаулар тобын өзі қойған атымен шақырып, сол ретпен бөледі. Әбден отыққан бұзаулар Сәтжанның дыбысы шыққанда шоқталып бөліне де бастайды. Бұзаулар өрістен келерде, орға түсіріп салқындатып қойған сүтін астауға құйғызып Зейне күндегі дайындығын істеді. Ауылға алдымен шұбырып түскен «Қоянқұлақ» бастаған жүрдек топты астауға жіберіп тұрған Зейнеге Сәтжан күндегіден де еркелей қуана келді. Жалғыз ұлы Сәтжанның еркелігін емірене қарсы алған ана, баласының бүгінгі қуанышында айрықша сыр барын сезді. Анасының мейірімді ажарына ақтарыла айтар қуанышын Сәтжан ірке алмады. Жартастан ителгі ұясын көргенін, анасының өзі айтатын тастағы. суреттерді тапқанын асқан қуанышпен айта бастады.

— Қуатым, өмірлі бол?, тірі болсаң талай тамашаны көресің, — деп Зейне баласын бауырына қысып бетінен сүйді.

— Апа сол балапанды ұядан алып асыраймын, қоян, шіл алдырамын. Ұрыспайсың ба деп қарады. Зейне:

— Ал, қарағым. Бірақ, әзір қозғама, әлі ерте. Балапан осы күнде ақ үрпік, ерте алсаң жатақ болып өліп қалады. Қара қанат болған кезде атаңды ертіп бар, өзі алып береді, — деді. Сәтжан бұған қуанып апасының айтқанын Жанайға жеткізуге шапқылап жүгіріп кетті.

— Ей, Сәтжан, сен екеуміз өстіп жүргенде балапан ұшып кетеді де, айрылып қаламыз ғой. Ол анадағы өзіміз барып басына шыққан Бүркіттінің тасынан қиын емес. Ешкімге айтпай алып қояйық, — деді Жанай. Жанайдың мына сөзі Сәтжанға ой салып, балапанды тезірек алуды дұрыс көрді. Шынында балапан үясы Бүркіттің тасынан киын емес еді. Бірақ, онда бұлар көп бала еді. Экскурсияға апарып, мұғалімдері өздері бастап, ақыл айтып отырып еді. Сәтжан осыларды ойласа да, албырт бала мінезі бойын билеп асықтырып «Жанаш қашан барамыз?» деді.

— Тезірек барғанымыз жақсы, — деді Жанай.

— Онда ешкімге айтпайық, жібермей қояды. Тек керекті жабдықты әзірлейік, — деп Сәтжан Жанайдың сөзін қостады. Өзен бойынан кешердегі кесіп алған ұзын тал құрықшаларын, бір мықты арқан, жіңішке жіп, қайыс, пышақ сияқты жабдықтарды буып-түйіп алдын ала бір өзекке апарып қойды. Ел жатар кезде екеуі бұзауларын қарастырған болып жүрістерін де ақылдасты. Егер біліп қойса, шешелері жібермейді. Әсіресе Зейне «тастан құлап жазым боласыңдар» деп аяғын бастырмайды. Ал, бұзауда жүріп балапан алам, деп алдану қауіпті. Бұзауларын иесіз тастауға болмайды. Не істеу керек? Неде болса ел тұрмай, таң ата кетіп қалып алып келу керек, көп болса таңертеңгілікте бұзауды біреуі өргізіп жая тұрар, — деп сөзді осыған байлады.

— Үй ыстық, далаға ұйықтаймыз, — деп Сәтжан мен Жанай екеуі далаға жатты. Олардың басқа ойы барын елеген ешкім болған жоқ.

— Таңертең төсек-орынды үйге кіргізіп қой, — деп Зейне Сәтжанға соны ғана тапсырды.

— «Тау соғар» тұр, таң атып келеді. Ел оянбай кетейік! — деген Жанайдың дыбысын өздерінің қасында жатқан Бөрібасардан басқа ешбір жан естіген жоқ. Мезгілсіз ерте оянған екі бұзаушыға таңданғандай Бөрібасар басын көтеріп барып қайта жатты. Екеуі сыбдыр шығармай киініп, керек-жарақтарын тығып қойған өзекке қарай жығып кетті. Екеуін аңдығандай арттарынан бұлаңдап еркелене басып Бөрібасар да жүгіріп келеді. Сәтжандар «Таңбалы тасқа» келгенде шығыс жақты алқызыл нұрына бөлеп күн де шығуға айналып қалған еді. Барлық нәрселерді арқаларына түйініп алған екі ұяшы тастардың жігімен ұяның жоғарғы жағына қарай өрлеп келеді. Бұлардан қалыспай Бөрібасар да із қуып, қиядан қияға секіріп барады. Бұрыннан белгілеп жүрген өздерінің орамды деген жерімен тырмысып келіп, екеуі ұяның үстіңгі жатына шықты. Бұлар келгенде жартастың қиясынан ұшып шыққан екі ителгі әлдеқайда көрінбей кетті. Ол екі ителгінің ұшқанын көргенде:

— Апырай, анау қанаттанып ұшып кеткен балапандар емес пе, — деп Жанай безек қақты.

— Жоқты айтады екенсің. Құстың балапанын арқардың лағы дейсің бе, туа салып аяқтанып енесімен ілесіп кететін. Әлі ұшуға жараған жоқ. Өзіміз-ақ аламыз, деп едің, кәні, қалай аламыз? — деп Сәтжан Жанайға қарады.

— Несі бар, ана құрықшаларды біріне бірін жалғап, осы арадан ұяға саламыз. Сөйтеміз де балапанды тұзақтап тартып аламыз, — деді Жанай.

— Тұзақтап аламыз деймісің, балапанның мойны жұлынып кетпей ме? Және осы жерден құрықша жете ме. Сен де ойланбай сыйымсыз бір нәрсені айта саласың-ау, — деп Сәтжан Жанайдың ойланбай айтқанын дәлелдеді. Сәтжан үстіндегі бар киімін шешіп жалаңаш етіне тонды киді. Арқанның бір ұшын ұяның дәл үстіңгі жағындағы жартастың бір мұрыншақталған өркешіне мықтап байлады. Бір ұшын өзінің ене бойына шандып орап:

— Мен мына арқанмен саумалап түсемін. Дәл ұяның тұсында бір кемерленген бунақ бар, соған ілінсем қалғаны оңай. Ал, сен мына бос арқанның бір ұшын ұстап отыр. Егер жазым болып тас байлаған арқан қиылса, не үзілсе, онда сен ұстаған арқанмен өрмелеп көрем. Бірақ, арқанды босатып жіберіп, мені құлатып, не өзің тартып тұра алмай ұшып кетіп жүрме, — деп Жанайға өз білген әдісін үйретті. Әншейінде жай қимылдап сөзді сараң сөйлейтін Сәтжанның мына сияқты әрі тез, әрі өте тапқыш қимылына Жанай таңданғандай бетіне қарай берді. Сәтжан өзі дайындаған құрықшаны қолына алып, арқаннан ұстап жылжып түсе жөнелді. Бағанадан бері жартастың басында шоқиып аңырып тұрған Бөрібасар әлденеден мазасызданып қыңсылай бастады. Ұяның тұсындағы мұрыншақ тасқа құрықшасын тіреп, Сәтжан мысықша тырмысқан ептілікпен дік етіп түсе қойды. Сол жерде тұрып балапандардың ұясына барудың әдісін ойлады. Ұяға сол жерден біраз солға қарай жағалап қол созбаса, балапан алынбайды. Ал, жан-жағына тиянақ етер бұдыр жоқ. Өзі тұрған тастың кемері тар. Әсіресе ұя жақ шетінің кемері өте жіңішке. Осы жермен ұяға бару, балапанды алу қиынның қиыны. Мына жерден қол да жетпейді. Өрмелеп шығуға тиянақ таты жоқ. Сәтжан аз ғана ойланып тұрды. Қылыштың қыры сияқты кенере, тез ойланып шешерлік қысылшаң жер. Құрықшаның жуантық басына байлап қойған қармақ темірдің керек жері енді болды. «Мынаны не қыласың, балапанды осы қармақпен аласың ба?» деген Жанайдың сұрағына Сәтжан: «Керегін кейін көресің, әзір айтқанмен ұтымсыз» деген болатын. Рас, керек жері жаңа келді. Сәтжан құрықшаның қармақты басын ұяның кемеріндегі тастан қапсыра салып тартып көрді. Көтеріле тартып салмағын салып та байқады. Сенімді тәрізді. Белде арқан, қолда қармақ. Тас ұяға талпынған жас қайрат қармақтан тартып, ұяға баруға бел байлады. Қарматын қапсырта қадаған жерінен алмай, содан ұстап тұрып өрмеледі. Ұяның кемеріне қолы ілінді. Тырмысып ұяға жетті. Сәтжанды көргенде, бұйығып жатқан екі ақ үрпік балапан одан шошына қозғалып шырылдай бастады. Тіршілік дәрменімен ауыздарын ашып, қарақаттай көздері мөлдіреп жан қорғау лажын істегендей болды. Беліндегі балапанға алған орауын шешіп Сәтжан екі балапанды ептеп қана алып, мертікпейтін етіп орап мықтап байлады. Беліндегі арқанның осыған арнап тағылған бос ұшына байлап, Жанайға «тарт» деп дыбыс берді. Бағанағыдай емес, балапанды алғаннан кейін Сәтжаннан қорқу, сескену қаупі қалып, мақсат орындалғандай тұла бойын қуаныш биледі. Ол өзінің әлі де қия жартастың бетіндегі жалғыз арқанның тілінде тұрғанын ұмытқандай болды. Сәтжанның дыбысымен балапанды тартып алған Жанай Сәтжанға қайта дыбыс берді:

— Енді ерлеп, тырмыса бер, өзіңді де мен тартам, — де¬ген даусы бүкіл зәулім жартасты жаңғырықтырып жіберді. Жаңа ғана екі балапанды аялап тұрған қия жартастың қиын қуысындағы әдемі ұя бар асылынан айрылып, құлазып қала берді. Арқаннан саумалай тартып Сәтжан жоғары өрмелеп кетті. Балапанды алып Сәтжандар ауылға келгенде күн көтеріліп қалды. Күндегі уақытта өре қоймаған бұзаулардың дыбысын сезген Зейне далаға шыққанда, балапан құшақтап үйіне келе жатқан Сәтжанды көрді. Баласының күн шықпай кетіп, алып қайтқан олжасына Зейне бұл жерде онша түсіне қойған жоқ. Ол бұзаулардың отынан қалып, өруінен кешіккенін көріп баласына қатты ұрыспақ болды. Тап осы сәтте ойда жоқтан жортып келіп қалған Серікбайдың балапан ұстаған Сәтжанды керіп дыбыстаған үні киіп әкетті.

— Қарағым, мұны қайдан танып алып жүрсіңдер? Мынау бір тәуір ителгінің тұқымы. Ителгінің тұқымы төртке бөлінеді, оның асыл тұқымын қаражағал болады, мынау мен танысам тап соның тұқымы. Түлей келе көрерміз, ақ үрпік күнінің өзінде-ақ мына түскен қаражағал соның ізі. «Таңбалы тастағы» ұя қиын еді ғой. Оған осал ителгі ұя салмайды. Жазым болмай қалай барып алдыңдар? — деп Серікбай таңдана сөйледі. Ондай ойдан хабарсыз тұрған Зейнеге өзіне сезілген қатердің бейнесі енді елестеді. Ол қузар қиын жартастың қиясынан алған баласының табысына енді түсінді. Бала да, алған балапаны да олжа дегендей ішінен ғана ризалық етті.

— Әкелуін әкелді, баулуы атасынікі ғой, — деп Зейне Сәтжанның еркелеп тұрған бетінен сүйді. Зейненің тапсыруын тұспалдан ұққандай Серікбай Сәтжанға:

— Балапанның астына тобылғы төсеп қой, тұғырға отыруға жарап, оған қонғанша жатақ болып қалмасын, — деп ақыл үйретіп құс күйіне баули бастады.

— Мұны бүгін аса тойғызба, ертең, мына жердегі қара судағы үйрекке тағы бір салып көрелік. Үйрек ұшқыр құс, алыстан көріп мына шабан шіркін жете алмай қалмаса, мынау алады, — деп Серікбай Сәтжанды қуантып қойды. Бүгінгі түн Сәтжанға жылдан кем болған жоқ. Ол ителгісінің шырғаны басып жем алғанын, бүркітші атасының мақтап үйрек алады дегенін апасына айтып, түн ортасы ауғанша көзін ілмеді. Таң атып, бұзауын, бұзау емес ау торпақтарын өрістетіп қай ауылға әкеліп жеткізу сәтін өте ұзақ көріп, әрең дегенде ұйықтады. Сәтжанның әрбір талабына тағаты қалмай қызықтап қарайтын Зейне де баласынан аз қуанған жоқ. Ол тек, баласы аса әуейленіп кетпесін дегендей сыр бермей, салмақты ақыл айтып, шаруа жағына ойыстырып ой сала берді. Бірақ та, үйкүшік болмай түзшіл болуын, бұйығы болмай өршіл, ізденгіш болуын өте ұнатады. Көбінесе баласына ой салып, өнерге талпындыратын да Зейненің өзі. Ол баласына:

— Атаңнан мылтық атуды да үйрен, өзім мылтық алғызып берем. «Қару алсаң — мылтық ал, қарның ашса тамағың, талыққанда таяғың»— деген халық мақалын айтып, өнер таңдағанда үйрен дейтіні осындай нәрселер. Сәтжан күндегі әдетімен уақытында тұрып, торпақтарын өргізіп кетті. Ол атасы айтқан қара су бойына қарай өрістетіп, үйрек қарады. Салқындай бастаған солтүстіктің ызғырық желінен жиреніп, жылы жаққа бет алып, оңтүстікке қарай серпілген үйректер де қара су бойында жиналып қалған кез болатын. Ұйтқып ұшып, қоныстамай су бетіне шимай салып жүрген топ-топ шүрегей салмақпен ұшып, көгалы шөптесін, салынды бар жерді сағалай қонып, бұқпантайлап жүрген қос көкала мойындар да көрінді. Солардың бәрін бүгін ителгісіне қырғызатындай қызығып, Сәтжан екі көзін үйректерден алмады. Өзім бүгін ителгімді неге ала шықпадым. Мүмкін өз қолымнан-ақ алдырар едім, деп өкінгендей де болады. Оты қанған торпақтары түскі жусауына бой ұрып, ауылға қарай шалқыды. Әлденеше топ үйректің қара суға келіп қонғанын белгілеп, екі көзін су бойынан алмай, Сәтжан да ауылға жеткенше асығып келеді. Егер атасы алдынан ителгіні алып шығып, қазір жүр десе, ол тамақ ішпей-ақ жүріп кетер еді. Бірақ, атасы оны істемеді. Малын жайғастырып, алды-артын тиянақтап барып, алаңсыз кезді ғана тауып, үйретер өнеріне сонда баулиды. Сәтжанның асығып келген сырын апасы айтқызбай-ақ ұқты. Атасының уәделі сәті жетіп, бала мақсаты орындалар кез болып қалған тәрізді. Осыны түсінген Зейне:

— Атаңа бар, үйрекке апарам десе, бұзауды мен өзім оралтып қайтам. Құсыңды аяқтандыр, — деді.

— Апа, мына қара суға үйрек сыймайды. Атамды ертіп барам. Атам кеше өзі айтқан, барады, — деп Сәтжан қуанып кетті. Сәтжанның қуанышын ұғып отырғандай тұғырда тұрған ителгісі де, қолынан жем жеп үйренген иесін көріп, шарылдап шақырып-шақырып жіберді. Ителгіні алып Серікбай мен Сәтжан қара суға қарай жөнелгенде:

— Құсың аяқтанды, мынау құсыңның тырнақалдысы, сенің де тырнақалдың. Зейне үлкен той істейтін болды, деп күліп Серікбай қонышынан қара шақшасын алып, қағып-қағып насыбайын ерніне тастап жіберді. Атасының Сәтжанға жұмбақ болып тұрған әрекетінің бірі ителгіні алғашқы бір топ шүрегей үйрекке жібермей, ұстап қалтаны еді. Ол өз ішінен көп үйрекке жіберсе, кеп алар еді, мына жекеленген екі ғана үйрекке жіберіп, біреуін ғана алып қалдық деп азырқанып та қойды. Сүйтті де осы сырды атасынан сұрағысы келіп оқталды. Бірақ батылы бармады. Сәтжанның осы сырын қабағынан ұққандай, атасы ауылға бет алғанда, әңгіме етіп ұшқыр шүрегейдің ителгіге жеткізбейтінін, салған құсына жете алмаса ителгі беталды ұзап ұшып кететінін ұғындырды. Тырнақалды үйрегін алып ауылға келгенде, Сәтжанды шашу шашып қарсы алған Зейне, төбесі көкке жеткендей қуанып, бар тілегін осы сәтте баласына арнап шүкірана ойын айтып жатты.

— Ертең торпақтарыңды бойдаққа өткіз. Бәріміз көріп аламыз, — деген колхоз бастығының сөзін есіткенде Сәтжан аса қуанды. Соны жерге қонғаннан бері жетіле ержете түскен торпақтары, әсіресе, «Майғарын», «Қоянқұлақ», «Сидақасқалар» ірі көрініп, тіпті қызықты еді. Сол қызықты малын өсіріп, өріс танытып колхоз дәулетіне қосатын күн жетті.

— Бұзаулардың биылғы күтімі ерекше болған тәрізді. Торпақтар бұрынғы екі жылғыдан анағұрлым ірі. Ерекше етті, — деп Серікбайға қарады.

— Оның рас, Ахмет, — деді Серікбай. — Малмен біте қайнаған адамсың ғой, абайлауың дұрыс. Сәтжан биыл төлді өте жақсы бақты. Бұзауларын қашан есейгенше күнсітпей, талдан шарбақ тоқып, көлеңкеге жатқызды. Онан соң бұзауға беретін сүтті ор қазып, күн ыстықта соған қойып, суытып беріп отырды. Бұл бұзаулар ыстық етпей, күнсіген жылы сүт жұтпай, көлеңкеде жусап, сүтті бабымен ішіп майекті өсті.

— Бәсе, айттым ғой, әйтеуір бір айырықша күтім болған. Бұл әдісті кімнен үйрендің? — деп Ахмет Сәтжанға қарады.

— Жанай екеуміз, өзіміз ақылдасып істедік, — деп Сәтжан кең танауын бір тартып Серікбай ақсақалға қарады.

— Бұларға ешкім де үйреткен жоқ. Осы екеуінің өзі ерінбей-жалықпай-ақ істеді, — деп Серікбай екі баланың тел баққыш мінездерін көтермелеп қойды. Сәтжанның бүгінгі бір асыға істеп отырған жұмысы, ферманың айлық есебі. Ол ай сайын фермадан тапсырылған сүттің, қаймақтың есебін және сауыншылардың еңбек күнінің есебін жазып жіберіп отыратын. Ал, Байқошқарға келгелі жинақталып жазылған жоқ-ты. Ол таңертеңнен бері соны жазып, есеп дәптеріне қондырып жатыр.

— Сенің есеп қағазың келмегендіктен ауданға беретін мәлімет бөгеліп қалды және май мен сүттің жоспарын орындағаны туралы жазылатын хабарлау да сенің есебіне байланысты, — деп жазған колхоз есепшісінің қағазы, бар кінәні Сәтжанға аударып мойындатып қойғандай болды. Осы есепті алып баруға Жанай белгіленісімен-ақ Сәтжанды «бол-болдың» астына алып, ол да асықтырып отыр. Тез бітіруге Сәтжанның, өзі де соншалық асық. Кеше кешке Қанай сиыршы аңызда көп қаздың жүргенін айтып, Сәтжанды мүлде қызықтырып қойды. Кешкі шабытта ителгіні қазға бір жіберіп байқасам деп, іштен соны ойланып, асығып та отыр. Жанайға беретін қағазын бітіріп, Сәтжан далаға шыққанда, ауыл үстінен шулап ұшқан бір топ қаз тура егіндіктің орнына тартты. Қаз дыбысынан елең алғандай ителгісі талпынып, тұғырынан жерге қонып, аяқ бауын тартқылады. Далада отта тұрған кер құнанын Сәтжан алып келгенше, су бойынан кешкі жайылымға егіндік орнына қарай топ қаздардың тағы бірнешеуі ұшып өтті. Сәтжанның бір қарайлап тосқаны қырман басындағы ауылға кеткен Серікбай атасы еді. Ол кісі әлі көрінбейді. Баласынын құнанын ерттеп қамданғанын көрген Зейне:

— Қарағым, күн кешкіргенде қайда барасың, өзен бойына барма, — деп баласына әлденеден ой салды.

— Өзен бойына өзім де бармаймын, мына егіндік жаққа барамын. Құсымды қазға саламын, — деп Сәтжан не дер дегендей шешесінің бетіне қарады. Баласының кәнігі құсбегілерше қазға салам, деп ширап айтқан сөзіне разы болғандай, Зейне жаулығын қолымен иығына қарай бір серпіп:

— Түгі, торғайдай шіркінің қазды қайдан алсын. Ана жылғы бүркітін қасқырға салып өлтіріп алған аңшы атаң құсап, құсыңды қаз өлтіріп кетіп жүрмесін, — деді.

— Апам кейде жоқты айтады, ителгінің қаз түгіл киік алатынын естіген жоқ па едің. Өзің нанбасаң, аңшы атамнан сұрашы, — деп Сәтжан шынымен ренжіп қалды. Сәтжан құнанына мініп, құсын алып егіндікке жөнелгенде, Шақпақ жақтан соғып тұрған жел екпіндей түсті. Шабытына түсіп ашыққан ителгі салқын желге ширыққандай, алдынан пыр еткен торғайларға да лап қойғандай, қолға тұрмай, қымыңдап келеді. Өзіңе ере шыққан Бөрібасарды Сәтжан ауылдан ұзаған соң ғана көрді. «Ерсең ер, серік боларсың» дегендей Сәтжан оған жекіген жоқ. Жаздай бұзау бағуға мінілген кер құнан қамшыға еті үйреніп қырсаулау жүретін әдетімен аяғын керенау басады. Егіндік бірсыпыра жер, күн де еңкейіп барады. Сәтжан тез жеткісі келіп кер құнанды тебініп те, қамшылап та қояды. Бірақ жүрісі өнбей, егіндікке әлі жете алмай келеді. Ойдағы үлкен егіндікке иек артпа жерден бармақ болып Сәтжан даламен жортты. Әлденеден сезік алып, алда тұрған айқасқа әзірленгендей ителгі де жүнін жығып, екі қанатын салбыратып жұмып келеді. Ителгісінің мына мінезіне соншалық разы болған Сәтжан абайламай егіндікке қашаңдау бір белестен шыға келді. Егін орнында топ-тобымен бырдай болып жайылып жатқан қаздар кенеттен шыға келген Сәтжанды көре салып, топ-тобымен қаңқылдап көтеріле бастады. Қаздардың дауылдап ұшқан қызығына таңдана қарап келе жатқанда Сәтжан құсының сып етіп қолынан атып шығып кеткенін бір-ақ білді. Ителгі қиқулап көтерілген бір топ қазға қарай зыта жөнелді. Бірақ, қаздар жоғары көтеріліп кетті. Ителгіден шошынды ма, жоқ өздерінің ұшуы солай ма, қаздар барған сайын аспандап көтеріле берді. Біріне-бірін тіркеген көштің түйесіндей қаздар тізбектеліп Бақанас бойын өрлей оңтүстікке қарай тартты. Қаздардан әлдеқайда төменде ителгі де кетіп барады. Барған сайын жел көтерді ме, ителгі қаздарға жақындаған тәрізденді. Бірақ қаз тобына айқасқан белгісі білінбейді. Екі көзі аспанда, ителгісінің қарасынан көз алмай Сәтжан шауып келеді. Кер құнаны барлығып қалды ма, жоқ өзінің жалқаулығы ма, шабысы бәсеңдеп, қаздар тобы да, ителгі де ұзап кетті. Сәтжан ителгісін шақырып алатын әдістерінің бәрін істеді. Бірақ ителгісі оған ойысар емес. Барған сайын аспандап қазбен бірге бұлтқа кіріп қарасы әрең-әрең көрініп ұзай берді. Шығыс жақтан түннің қою қараңғылығы да көтеріле батады. Барған сайын айнала елсіз тартып түсі суық сүр бұлт қалыңдай түсті. Кер құнанның аяғы қоюлап, шоқырақтаудан да қалды. Ешнәрсені ұқпаса да, Сәтжанның шапқан бетіне қарай далақтап Бөрібасар беталды жүгіріп, о да қызыл танау. Ителгісін шақыра-шақыра Сәтжанның даусы қарлықты; жел кеулеп киімдерінің етегі далиып ашылып, құнанын қамшылаймын, деп қамшысының басы ұшып кетті. Қамшы болмаған соң кер құнан мүлде басынып, жортақты да қойып, тоқтауға таянып келеді. Байқошқардың Бақанасқа құяр қоспасына таянғанда ымырт жабылып, қаздар тобы да, ителгісі де көз ұшынан мүлде ғайып болды. Өзен бойының тал бұталары түн көлеңкесін оранып, мүлде түйілген қара көлеңке болып кетті. Әлі де қарлыққан даусымен ителгісін шақырып Сәтжан ілгері тебінеді. Түн болса мынау, ителгіден көз жазды. Енді неге айқайлайды, неге ілгері қарай тебінеді, оны өзі де білмейді. Солтүстіктің түсі суық сұр бұлты қалыңдап, қараңғылық қоюланып кетті. Бір топ талдың тұсына келгенде кер құнан мүлде аяғын баспай тұрып алды. Сәтжан құнаннан түсті. Бірақ, әлі де құсынан үміт үзбей аспанға, айналасына қарайды. Құнанына сүйеніп тұрған Сәтжанның аяғына тұмсығын сүйей Бөрібасар да ентігін баса алмай келіп шөкесінен жатты. Қою қара көлеңкеге шомылған шоқ тал әлденелердің ұясындай өте жат көрінеді. Ызыңдаған кешкі жел суылдатып үйірген тал бұталар, құрақ, шалғындар әлденені күбірлегендей, алуан үн ырғалады. Мына түнерген дүлей табиғаттың ортасында Сәтжан жалғыз болса қайтер еді. Болдырса да кер құнаны, Бөрібасары кәдуілгідей тиянақ. Бағанадан аттың қызуымен абайламаған Сәтжан енді байқады, өнебойы салқындап тоңып барады. Байпағымен сыймаған соң қоңылтақ кие салған жұқа етік және шолақ қамзол оншалықты пана болар емес, кешкі ызғар етін қари бастады. Біраз демігін басқаннан кейін отшаң кер құнан жайылғысы кеп жерге ұмтылды. Бағанадан бері тек құсының жайын ойлап ешнәрсені елемеген Сәтжан бас қамына енді ойысты. Айнала тастай қараңғы. Ауыл алыста. Кер құнан болса болдырып жүруге жарамай қалды. Үстінде жөнді киім жоқ. Күздің мынау ұзақ таңында, әсіресе, таңғы бозқырауға қалай шыдайды, өзен бойының елсіз жынысында қандай аңның мекендеп жүргенін кім біледі? Сәтжан енді аздап сескенейін деді. Оның ойына келген бір медеу өзен бойы ғой. Мұнда шабылған, үйілген шөп болса тауып алып, соны паналасам және құнанымды да сол шөпке қойып тойдырып алсам, деді ішінен, ол отыра қалып жерді қолымен сипалап еді тұрған жері шабындының орны екен. Ол қуанып кетті. Құнанын қоя салып жан-жаққа жүгіріп, үйілген шөп іздеді, дес бергенде өзі тоқтаған шоқ талдың жоғарғы жағында үйілген шөптің бейнесіндей бір шоғыр көрінді. Қайтадан құнанына келіп жетектеп, сол шоғырға қарай жүрді. Әлденелер үстінен зу-зу етіп ете шығады. Ондайда Сәтжан шошып та қалады, үміттеніп те қалады. Үйткені кейбір суыл ителгінің қолына қонарда суылдап келе жатқан екпіні тәрізденіп кетеді. Шынында ол Сәтжанның ителгісі емес, өзен бойын жобалап ұшып қайтып жатқан үйректер еді. Сәтжанның келгені сол өзеннің бойынан шауып үйген үлкен мая шөп болды. Ол бұған аулын тапқандай қуанды, Шөптің ық жағына келіп, құнанының, ауыздығын алып шөпке қойды. Өзі шөпті қуыстап жантайды. Сәтжанның аяқ жағына келіп Бөрібасар да бұйыға жатты. Ол кейде әлденелерге құлағын тігіп, дыбыс сезгендей Сәтжанға да қарап қояды. Сәтжанның ойына бұл түнде ұры кездесіп, құнанымды іліп әкетер деген қауіп келген жоқ. Ол тек қасқырдан қауіптенді. Қасқырға Бөрібасар сенімді күзетші. Құнаны шөпте, өзі шөптің жылы ықтасында. Алғашқыдай емес, өзен бойының түнерген қараңғылығына бойы да үйренді. Біраздан кейін маужырап, ұйқысы келіп, Сәтжан қалғып та кетті.

— Қуатым, Сәтжан-ау, қайда болдың, аман барсың ба? — деп ана лебізімен қарсы алды. Апасының мейірбан жүрегіне еркелене, өзінің құсынан айрылған арманын шаққандай Сәтжан жуасып темен қарады. Баласының мұңайып жасыған түрін көргенде Зейненің жаны ашып кеткендей болды.

— Қуатым, құсың қайда, қайда болдың? — деген сұрағын Зейне еріксіз тағы да айтты.

— Құсымды қашырып алдым, — деп Сәтжан ақырын ғана үн қатты.

— Қарағым-ай, өзің де балалық істедің. Тап күн батарда құс салған құсбегін естіген жоқ едім. Жарайды, өзің аман бол, құс табылар, — деп Зейне баласының көңілін аулай жылы сөз айтты.

— Біздің Жанай да әлі қайтқан жоқ. Соны колхоз есепшісі аудан басына жібермесе игі еді, деп отырмын. Әлде балалық етіп жолда тайынан айрылып қалды ма екен, — деп Жанайдың шешесі сөйлеп кетті.

— Ауданға жіберсе бара келсін, жаңа газеттер әкеледі және мектепке барып оқудың қашан басталатынын біліп қайтады, — деп Сәтжан Жанайдың ауданға барып қайтуын ұнатты. Жанай колхоз басқармасына келгенде, күн еңкейіп батуға барып қалған болатын. Есепші қағазды алып оқып:

— Атың қалай, жарамды ма? — деді Жанайдың бас-аяғына і өз жүгіртіп.

— Өзімнің тайым, — деді Жанай жауапты лып еткізіп тез айтатын әдетімен.

— Тайың болса, атың мықты екен. Мына қағазды ауданға жеткізіп бер — деп есепші Жанайға үзілді-кесілді бұйыра сөйледі. Тайын аяғанмен жұмыстың тығыздығын сезген Жанай «жарайды» деді. Жанай бірсыпыра жердегі ауданға баруға тайын да аяды. Және күн кешкіріп қалды, күн батқанша жете ала ма, жетпей ме. Одан да қорқады. Бірақ, тапсырылған жұмыс өте жауапты. Жанайдың осы ойын есепші біле қойды да:

— Сен бұл түнде ауданға жете алмайсың. Және барғаныңмен кеңседен ешкімді таппайсың. Бүгін жолдағы қой фермасына барып қон. Таңертең ерте апарып бер. Жаңа газеттер әкел, қолыңа берген почтаны қалдырма, — деп есепші жүріс жайын ұғындырып берді. Жанай қой фермасындағы ауылдан шығып өзен бойын өрлей жүріп келеді. Кеше кештен бері түнерген сұр бұлт таң ата серпілді, күннің көзі алыстан жүдеп жететін әлсіз жылуын жерге сараң ғана жіберіп тұрған тәрізді. Аудан орталығына таянған жердегі өзеннің қалың талдарын жиектей жүретін жолмен келе жатқан Жанай, өзен бойынан көз алмайды. Сәтжанның ителгісі үйрек алғаннан бері Жанай қайда жүрсе де үйрек, қаз сияқты су құстарын көргісі келіп, оны өзінің құсы алатындай қиялдап ойлай беретін. Бүгін де оған жол бойы ермек болып келе жатқан сол ой еді. Өзен бойының иірім қара суларына топ-тобымен түнеген шүрегей аралас сұқсұр үйректер ерсілі-қарсылы ұшып-қонып дуылдап жүр. Жанай кейде ән шырқап қояды. Ол ауданға жетуге асық. Үйткені көптен көрмеген Нариманға жолығады. Одан жаңа кітап, журнал алады. Жаздайғы көрген-білгенін айтады. Көп ойлармен келе жатқан Жанай аудан орталығының шет жағындағы Нариман үйінің қасына да келіп қалыпты. Қораның сыртқы жағы өзеннің құрғақ арнасы. Арнада жайылып жүрген бір топ тауық қырқылдап қораға қарай зытты. Сол кезде аяқ баулы бір кішкене құс Жанайдың алдынан зу ете түсті. Құс тауықтарға түйіліп келсе де Жанайдан қорғанғандай серпіліп барып қораның кемеріне қонды. Көз алдында ойда жоқта пайда болған қыран қимылына Жанай таңырқана қызығып атының басын бұрып тура ұмтылды, құс ұшып барып басқа бір қораның төбесіне қонды. Жанайдың көзіне құстың аяғында жүрген аяқбауы жылы ұшырады. Ол құстан онан сайын көз жазғысы келмей, оның барып қонған жеріне таяна жүрді. Құс Жанай таянғанда сескеніп тағы ұшып қайтадан Нариман үйінің сыртындағы биік талға барып қонды. Бұл құстың қолға үйренгені аяқбауынан да, айнала ұшуынан да белгілі. Әлде осы арадағы біреудің құсы шығар, деп Жанай бір ойланды да, жоқ, осының аяқбауы таныс тәрізді. Біздің Сәтжанның құсы болмасын, деп атынан түсіп Нариманның үйіне құстан тасаланып келді. Сол қораның ығынан құсты бас бағып қарады. Құс ешқайда кетер емес. Ол тайын сол жерге байлап, құсты қолын созып шақырды. Бірақ құры қол шақырғанға құс келмеді. Осы кезде үйінен шыға келген Нариман Жанайды көріп қуанып тура жүгірді.

— Қолыңды шошайтып бүркіт шақырып жүрсің бе? Ол не — деп әзілқой мінезімен Жанайды келе иығынан тартып ойнай бастады.

— Нариман, кішкене тура тур, мына құсты ұсталық. Көрдің бе, аяқбауы бар, — деп Жанай Нариманға құсты көрсетті. Екеуі құсты ұстамақ болып шақырды.

— Сіздің үйде кішкене ет бар ма? Көрсетіп шақырсақ ұстаймыз, — деп Жанай Нариманға құс тілін білетін кісіше сөйледі.

— Ет табылады, — деп Нариман үйіне жүгіріп кіріп кетті де, бір кішкене ет алып шықты. Екеуі құс қонған қораның қасына барып, құсқа қызылды көрсетіп шақырды. Ашыққан ителгі қызыл көрісімен ұшып келіп Жанайдың қолына қонды. Аяқбауынан мықтап ұстап, Жанай құсты айналдыра қарады. Алдымен аяқбауын таныды. Сәтжан осы жаңада ғана құсына аяқбауға Жанайдың ескі былғары белбеуін сұрап алып таққан, Жанай сол белбеуін анық таныды. Сен өзің құсбегі болыпсың ғой. Мына құсты таныдың ба. Бұл кімнің құсы? Өзі күйкентай ма, немене, — деп Нариман әзілдей бастады.

— Бұл Сәтжанның құсы. Анау күні үйрек алған, — деді Жанай.

— Оның құсы бұл жерге қайдан келеді? Сен шын танып тұрсың ба, жоқ әншейін беталды құсшылымсып тұрсың ба? деп Нариман Жанайдың өзін келеке ете түсті. Бірақ бұрын құс ұстап көрмеген Нариман жем іздеп қылқылдаған ителгіден жасқанып қалды. Нариманның онысын сезе қойған Жанай:

— Ал бәлем, сені алады. Сәтжанды жамандағаныңды біліп тұр, — деп Нариманға өзі құс тілін білетінсіді. Нариман қалжақтап айтқанымен, сонау Байқошқар қойнауынан Сәтжан құсының келе қоюы көлденең қарағанда қисынсыз еді. Бірақ, кеше кешке Сәтжанның құсы Бақанас өзенін өрлей оңтүстікке тартқан қалың қаздың соңынан кеп ұшты. Еті арықтау, қолбала ителгі қаздардың үстіне шытып одан жоғары көтеріле алмады. Бірақ, қаз қиқуымен аспандап алған ителгі желмен көтеріліп сырғып ұша берді. Әлден уақытта, қаздар қарасынан көз жазып төмендеп қалың талға келіп қонды. Ол осы талды бірнеше рет айнала ұшып, үстінен сүзіп өзіне жем қарап өтті. Бірақ, жем де, жем боларлық кішігірім құс я басқа қоян сияқты аң да кездеспеді. Жер бетін тұншықтыра басқандай өркештенген қара бұлт төмендеп, түн қоюлана берді. Осы түн қараңғылығында тал бұтасын тұғыр еткен қолбала ителгі де таң атқанша дем алды. Таң лебімен оянған табиғат сыбдыры қанат қақтырғандай, мойнын ішіне алып бұтаққа түнеген ителгі де дүр-дүр сілкінді. Әлден уақытта ұшып шарыққа шықты. Бойын жазып аяқ астынан өзі үйренген ауыл бейнесін көрді. Әзін ұстап жем беріп желпіндірген жандардың қарасы елестеді. Содан айналып шықпай, ашыққан қыран, асыраған қолдан қызыл дәметіп, сол айналадан көп ұзамады. Осы айналсоқта ол Жанайға кездесті. Жанай ителгіні Нариманның үйіне байлап қойып, почта конторына барды. Көптен көрмеген құрбысынан қалмай Нариман еріп жүрді. Почта беретін жерде Нариманның тәтесі қызмет істейтін, бауырымен бірге келген Жанайды көріп, жылы ұшырай амандасты, қолындағы почталарды алып, колхозға жіберілетін қағаздарды берді.

— Мына қағазды ауылдағы мұғалімге өз қолыңмен тапсыр. Ондағы орта мектепте оқитын балалардың тізімін де тез берсін және өздерін де тез жіберсін, — деп қадағалап тапсырды. Жанай мен Нариман бір қап хат-хабарлар мен газеттерді алып, Наримандікіне келді. Жанай тайының ер-тоқымын жөндеп, тартпасын қайта байлады. Нариман екеуі қаптағы почтаны теңдеп ердің артына таңды. Содан соң Наримандікінен бір ескі тері қолғап тауып алып, ителгіні байсалды аңшыларша қолына отырғызып байқады. Нариман Жанайды үлкен жолдың бойына дейін шығарып салып, Сәтжанға сәлем айтып үйіне қайтты. Сәтжан Жанайды асығып күтті. Ол құсымды Жанай ұстап әкелер деп тіпті ойлаған да жоқ. Ол оны жаңа газет, журнал әкеледі және оқудың жайын біліп келеді деп күтулі. Құсынан айрылған, бұзауларын малға өткізген, жолдасы жолаушы жүрген Сәтжанға осы бір күн өте ұзақ тәрізді болып көрінді. Жанайды асығып күткен Сәтжан үйге кіргеніне аз-ақ, уақыт болған. Әлденеден жүрегі дүрсілдегендей ол үйде де отыра алмай, тағы тысқа шықты. Осы шығуында ол Жанайды көрді. Жанай да ителгіні көтере ұстап Сәтжанға қарсы масаттана жортты.

— Менің құсым, менің құсым, — деп Сәтжан тұра жүгірді.

— Иә, сенің құсың емес, өзім ұстап алдым. Құс өзімдікі, — деп Жанай біле тұрса да Сәтжанға құсты ұстатқысы келмеді.

— Иә, саған аяқ баулап ұстатқан шығар. Кәне, ителгімді берші өзіме, — деп Сәтжан Жанайға жабыса түсті. «Қалаған сүйіншіңді ал» деп өзіне жалынышты пішінмен сөйлеген Сәтжанның сөзі жүйесін босатып, Жанай кенеттен жайдарыланып кетті.

— Сүйіншімді өзің біліп бер. Мына құсың ауданға менен бұрын барған екен, сол жерде ұстадым. Оқу басталғалы жатыр. Екеумізге де мектепке тез келіңдер, деп жатыр, — деп барлық жаңа хабарын айтып салды.

— Пәлі-ай, ертең бір қансонар бола қалса, — деп тоқтады Серікбай.

— Сәтжан далаға шығып келші, қазір қар жауып тұр ғой деймін. Онда күн тез ашылады. Сәті болса ертең аңға кетем, сен де жүр, аң қағып үйрен, — деп Серікбай Сәтжанды жұмсады. Сәтжан үйге келіп қардың хабарың айтқанда Серікбай күлімдеп, — Зейнеге айт, атыңды қамда, — деді. Сәтжан өз үйіне келгенде қуана, шешесіне еркелей келді.

— Апа, аңшы атам ертең сонар болады, түлкіге ерте шығам, деп отыр. Сіз жіберсеңіз атаммен бірте аңға барам, — деп Сәтжан шешесінен жауап күтті.

— Қарағым, атаң апарса бар, жолың оңдалсын. Бірақ, сабатыңнан кешігіп қалушы болма, — деді. Осы сәтте ана мейрімінің арғы өзегін сезгендей Сәтжан жымиып күлімсіреді. Ол апасының рұқсатын алысымен аңшылық қамын істеп, жүгіріп атасына кетті. Түн ортасы ауа күн суытып, жапалақтап қар жауып, ашылды. Серікбай күткендей-ақ қансонар болып, қара жердің бетіне көпірген ақ қар төселді. Таң алдында сонаршылар атқа мінуге қамданды. Ителгісін ала жүрмек болып Сәтжан оны далаға алып шықты.

— Сәтжан, ителгіні апарып тұғырына қондырып бақылап кел. Сәті болса екеумізге мына саршегірдің де қызығы жетеді. Ителгің бүркітке бөгет болады, есіңде болсын, ителгіні көрсе бүркіт аңға ұшпайды. Бүркіттің бар қорқатын құсы ителгі ғой, — деп Серікбай ақыл айтты. Атасының айтқанын істеп, ителгіні тұғырына қондырып, Сәтжан да құнанына мінді. Жаңа түскен ақша қардың ызғары шымыратқан таң салқыны өтімді еді. Күйіне келіп аңсырап отырған кәнігі қыран ақша қардың ызғарына шымырап бойын жинағандай дүр-дүр сілкінді. Қыранның қанат-құйрығы жел үйірген шоқ құрақтай судыр-судыр етті. Аңға шыққанда құсын шақырып дыбыс бермесін деп, үндемей жортатын әдетімен Серікбай Ақшатау биігін бетіне алып жорта жөнелді. Кер құнанын тебініп жіберіп Сәтжан да атасына ілесті. Жауыны тынып жылтырап ашылған айлы түн, жаңа түскен ақша қар, ақ торғын жамылған сұлудай алыстан бұраңдап көрінген Ақшатау. Қабақ түйген қараңғы түн құшағы емес, жер әлемін нұрға бөлегендей үлпілдеп түскен тұңғыш қарға малынған Ақшатаудың қара жартасты зор қиялары еді. Таң белгісінен сұры қашып өлусірей бастаған жұлдыздар кек торғын шатырта шашылған бриллианттай алыста жылтылдайды.

— Балалар көп ұзамалық, мынау талдың ішінде бірлі-жарым қоян болу керек, сендер сол талға қарай барыңдар. Мен мына «Борша тастың» мұрыншағына шығып ителгіні ұстап отырайын. Сендер қоянды айдап шығыңдар, — деді Серікбай. Екеуі мына сөз құлағына тиісімен айдап жарыса жөнелді. Жортып барып Серікбай да мұрыншақ тасқа шықты. Атын тасаға қоя салып, ителгіні алып тастың басына шыққан да, Сәтжандар да талдың ішінен лақтай бір ақ қоянды үркітіп айдап шықты. Көптен аң көрмеген ұрыншақ ителгі етбетінен түсті. Серікбай да қолын көтере сілтеп, ителгіні қарсы алдынан көлденеңдеп өте берген қоянға жаба салды. Ителгі, әдеттегі теуіп түсетін дағдысын істеп, қоянның дәл үстіне келе беріп жарқ етіп аспанға көтерілді. Қорғалап, тығылар талдың ішінде жаңағы өзін қуған шаңғышылар жүр, мына сыртта өзіне құс жіберіп тұрған аңшы, су жүрек, сасқан қоян бой жасыра алмады, ителгінің көктен түйіп түсер темірдей тегеурініне қара құсын тосқандай артқы екі аяғымен шоқая қалды. Дәл осы сәтте, жоғарыдан шаншыла құйылған ителгі көктен түскен жайдай жарқ етіп қоянды желкеден түйіп өтті. Түсе бергенде атып кетіп, ителгіні жер соқтырам деген әдісіне қоян үлгіре алмады. Етбетінен түскен қоян тыпырлап орнынан тұра алған жоқ. Тал ішінен ағызып Сәтжандар да келіп жетті. Келе қоянды ұстап аталарына алып келді. Осы ителгі өте бір күйсіз қыран. Мынау етімен айнымай қоянға түсуі түсу-ақ, — деп Серікбай тымағын басынан алып бір сілкіп киді.

— Бұл қоян Жанайдікі, тағы қараңдар, — деп ителгіні қызылға шақырып алып Серікбай қайтадан тастың басына шықты. Талдан әлгіден басқа қоян табылмады. Бірақ өзеннің аржақ кабагынан бір топ шіл ұшып келіп төбенің күнгей бетіндегі бір кішкене қара сынға қонды. Шілді көре салып ителгі тағы етбетінен түсті. Серікбайдың қолынан шығысымен ителгі ойнап аспанға шығып алып шілдердің дәл үстіне түйілді. Ителгіні көрген соң бірде-бір шіл қонған жерден көтеріле алмай, жапырлай жер бауырлап сайдағы көпсік қарға сүңгіп кеп кетті. Шілдердің қарға кіргенін көріп тұрған Сәтжан мен Жанай ағызып келіп, қарға кірген шілдердің бірнешеуін ұстап алды. Қысқы каникулға босар алдында шаңғышылар үйірмесінде Сәтжан шаңғы жорығына шығуды ұсынды. «Жорға тауындағы қой фермасына барып қайталық. Малды көрейік, малшыларға газет апаралық,» — деді. Оның сөзіне Нариман қосылды. Оныншы кластың оқушысы Қапан:— «Онда біз Сәтжан ителгісіне Қайрақты өзенінің құры мен қоянын алдырамыз. Бұл бір тамаша серуен, демалыс болады», — деді. Сөзді осыған байлап, жүріс әзірлігіне жұмыла қам істеді. Шаңғышылардың бұл жүрісін аудандық комсомол комитеті де ұнатты. Комсомол ұйымы бұларға арнаулы тапсырма берді. Бұлардың бұл жүрісі «Жорға тауына жорық» деп жарияланды. Шаңғышылар алдымен ауданда, Жорға тауы мен Шұбарайғыр тауларының картасын жасап алды. Кісі басы бір-бірден құбыланама (компас) алды. Бұл жолдағы кездесетін үлкен қауіптің бірі топтанған қасқыр. Екіншісі, — түтей соғатын боран. Осылардан сақтану қамы ескеріліп, керекті құралдар да алынды, Сәтжан өзінің ителгісін алып жүрудің қамын істеді. Ителгісіне талдан иіп жіберіп бөлеу ағаш жасады. Дәл жүрерде соған жатқызып орап бөледі де арқасына іліп алды. Шаңғышыларды аудан орталығынан аттандырған ұйымдастырушылар ең шеткі «Еңбек» колхозына дейін шығарып салды. Сол жерден шаңғышылар таң ата тұнжыраған сырттың тұман басқан бұйратын бетке алып сызып берді. Белес-белес бүктетілген Жайлау тауларының сілемдерін кектей етіп, шаңғышылар ағызып келеді. Теңізге жүзген балықтай жүйрік шаңғышылармен қар теңізіне жер бауырлаған тұманға сүңгіп кетіп әлдеқайдан барып шығады. Жүрген сайын балғын денелерінен күш қызуы бұрқырап, жастық жалыны аспанға атады. Бірақ тұман жер бауырлап серпілер емес. Қапан тұра қалып сағатына қарады. Біз шыққалы үш сағаттан асып кетті. Бір қыдыру жерге келіп те қалдық. Тез дем алайық, деп шаңғышылар иріле қалды. Қалталарындағы картаны алып жайып, құбыланаманы қойып, жүріс бағыттарын қарастырды. Әзір бетіміз дұрыс тәрізді, деп аз демалыстан кейін таты жүрді. Барған сайын тұман белдеуленіп қоюланғандай. Күн көзінің бедері тұман пердесіне малтығып ешбір сызат бермейді. Жүрістің алдын бастап келе жатқан Қапан:

— Егер бетіміз дұрыс болса, осы алдымызда бір арна кездеседі. Сол арнамен құлдилап отырып Жауыртағы саласына барамыз. Егер ол арна кездеспесе, онда біз бір жағына бүйрек шығып кеттік, — деді. Шаңғышылар тағы біраз жүрді. Қапан айтқан арна кездеспеді. Бір қалың миқы адырдың ішіне түсіп, содан жуырда шыға алмады. Осы адырдың бір үлкен сайына келгенде, алдарынан жаңа ғана жорытқан бір топ қасқырдың ізі кездесті. Шаңғышылар үлкенді-кішілі жеті қасқырдың ізін санап шықты. Аңшы атамның айтуына қарағанда қасқырдың топталатын айы бола қойған жоқ. Бұл бір ұялас қасқырдың ізі. Егер ұялас тобы болса, олар көзіне көрінген қараға ұрынғыш болады деуші еді. Енді бірімізден біріміз аса ұзамалық. Және жан-жағымызды байқап отыралық, — деп Сәтжан түз тағыларының сырынан жолдастарына хабар білдіріп қойды. Біраздан кейін миқы адырдан шығып құлаш ұрған жазыққа түсті. Осы жазықта шаңғышылар бойларын жаза шаңғыларын жұлдыздай ағызды. Бірақ әлі де мөлшерлі жерден белгі тапқан жоқ. Біраздан кейін солтүстіктен жел лебі шығып тұманды сыпырып көтере бастады. Тым алыс атырап болмаса да біраз жердің бұйрат шоқылары көрінеді. Булыққан дала, тұншықтырған тұманнан серпілгендей болды.

— Біз жаңылыс жүріппіз, мынау Жауыртағы өзенінің Шұбартау жақ қабағындағы кең жазық. Қазір Жорға, Шұбар, Айғыр тауларының төбесі де көрінеді. Ал, басыңдар жолдастар! — деп Қапан бойы жазылып құлаш ұрған жүйріктей оза жөнелді. Алғашқыда сонша қунақы болғанымен Жанайдың балғындап қатаймаған әлсіз денесі шаршауға айналды. Ол осы сыдыруда бірсыпыра жер кейіндеп қалды. Кішкене белестен асқан жолдастары алыстап бара жатқан тәрізді. Қапанмен тізе қағыса сілтеген Сәтжан да қалыспай ағызып берді. Ерегіскен жүйріктей екеуі жүріс қызығына түсіп жолдастарынан ұзап кетті. Барған сайын жел көтеріліп, жақында жауған қырбақ қарды айдап, жаяу борасын басталды. Екі қара саны сырқырап шаңғыны сілтей сырғытуға келмей, Жанайдың денесі ауыр тартты. Айқайлап жолдастарын шақыруға намыстанып, ол әлі де болса күшін жинап қуып жетпек болды. Әсіресе оның қысылатыны Нариманның қылжағы. Егер Нариман Жанайдың болдырғанын білсе өмірі мазақтап иығынан түспейді. Барған сайын денесі ауырлап, Жанайдың жүрісі өнбеді. Әлде жолдастарының бәрі күшейіп көтеріліп кетті ме, әйтеуір өз жүрісіне көңілі толмайды. Көбіктеніп жатқан қарды қақпалап мініп жорғалатқан ерке жел, ақ жорға жаяу борасынды үдетіп барады. Алыстан андағайлап Шұбарайғыр тауының найза шыңы көрінді. Шаршап келе жатқан Жанай қуанып кетті. Ол шаңғысын тұқырта басып сырғытып зулата жөнелмек болды. Сонша болмады әлдеқайдан жел лебінде бір жат дыбыс талықсып келіп естілді. Дыбыс әлде ышқынып соққан жел дыбысы, әлде ұлыған қасқырдың дыбысы. Осы дыбыс құлағына шалынғанда Жанайдың шаршаған салмақты денесі түрпиіп, әлденеден шошынғандай жеңілденіп кетті. Оның көз алдына бағана кездескен көп қасқырдың ізі елестеді. Дауыс барған сайын молайып анықтала түсті. Ағызып барып-барып арттарына қараған Сәтжан мен Қапан жолдастарынан әлдеқайда ұзап кетіпті. Жел серпіп, тұман сырылуы, алыстағы таулардың басы көрінуі, бұлардың ойын сергітіп көңілдендіріп жіберді. Бірінің артынан бірі ілесе ағызып Нариман, тағы басқа жолдастары көрінді. Бірақ, бәрі түгел емес, тым кейіндеп қалды, қалай қалды? Олар осыны ажыратып болғанша кейінгі жолдастары келіп жетті. Жанайдан басқасы түгел. Тек арттарында қалған кішкене белес шымылдық болып Жанайды сол жасырғандай, бәрі соның жолын көздеді. Жанай тез шыға қоймады. Аз тосты, дыбыс күтті, Жанай жоқ.

— Ол жай бөлінген жоқ, не жазым болып шаңғысы сынды, не өзі бір бөгетке ұшырады. Бармаса болмайды, кәні менімен кім жүреді? — деді Сәтжан. Сәтжанның сөзін Қапан қостады.

— Екеуміз барайық, жүр, — деп Қапан шаңғысын кейін қарай бұрып алды. Бағанағыдан гөрі жел көтеріліп, боран үдей бастаған. Желге қарсы қасқая сырғытқан екі шаңғышы омырауын желге төсеп, тұқыра шапқан жүйріктей тізе катыса құлаш ұрды. Ұлыған дауыс барған сайын молайып, Жанайдың арт жағынан өзіне әлденелер лап қойғандай өне бойын елес биледі. Оның қорқу сезімі билеген денесі лез ширап, кенеттен дуылдаған бір қайрат қанат қақтырғандай шаңғысын зулатып келеді. Дыбыс өшті. Жел екпінінен әлдекімнің шуылдаған серпіні естіледі. Бүктетіліп құлаштаған жүйріктей алдына қарай сермеп келеді. Жанамалап өзіне келіп қалған көкжал қасқырдың арандай ашылған аузы әлі көзіне түскен жоқ. Бірақ өзімен жарыса өрекпіген қар құйыны, әлденені қоршап алып ұшқандай, көзі жайнаған сабалақ құйрық бір әппақ денені алдынан көлденеңдете берді. Көзі жайнап, тілі салақтаған тайыншадай көкжал қар топанын ұшырғандай алдын орай Жанайға тап бере өңмеңдеп таяна түскендей болды. Сол сияқты бір екпін сол жағынан да зуылдап келіп қалды. Жүрегі аузына тығылып, тек жан ұшыра шаңғысын қысыла сырғытты. Артынан қуалай соққан жел көбік қарды үйіріп әкеліп лап өткізіп атып жібергендей бұрқ еткізіп лақтырды. Кірпігіне қырау тұрып, жасаураған көзіне жан-жағының бәрі қасқыр болып қамап кеткендей болды. Сол сәтте қарсы алдынан ағараңдаған екі тұлға елең етті. Жүрегі қысылды, аузына тығылды, ол бірақ іле сергіп есін жиып алды. Неге сонша қорқады? Жолдастары қайда? Қасқырға алғызбайтын айла жоқ па? Ол осы ойларға келгенде сергіп кетті. Қалтасында жүрген жаңада ғана Нариманнан алған «күміс» оттығы бар. Қасқыр отқа жоламайды, Қазір орамалын алып, тұтатып қасқырды шошытады. Сөйтеді де сырғып кетеді. Мүмкін сол сәтте жолдастарына да жетер. Бес бөлтірігін ертіп алып, Жанайдың алды артынан орай қаптаған бір арлан, бір қаншық қасқыр, енді ғана бата қимылдауға бет қойып, жас етке сілекейі шұбырып-ақ еді, бірақ, ол үміттері орындалмады. Емін-еркін енді ортаға ала бергенде Сәтжандар келіп қалды. Жалтарған қасқырларды көре салып Қапан қолындағы оқтаулы бердеңкемен алдынан көлденеңдей басып салды, қасқыр қаңқ етті. Сүйтті де жел үйіріп айдаған қар топанына кіріп жоқ болды. Елсіз жайлауда азық іздеп аңдаған ашқарақ қанды ауыз қасқырларды Арқаның сұрапылы қақпалап шаңғышыларға көрсетпей түтей жөнелді.

— Жазым бола жаздадың ғой, неғып кейіндеп қалдың, — деп Жанайдан жай сұрай бастады. Жанайдың алқынған жүрегі сонда барып орнықты. Қапан үшеуі аз ғана дем алып алдағы шаңғышылар тобына келіп қосылды. Шаңғышылар ызғытып келеді. Күн еңкейіп қалды. Төбесі ашық, белдеулене соққан боран, кей жерде түтек болып түк көрсетпей, кей жерде алаң-бұлаң ашылып кетеді. Осындай бір алаң-бұлаңда шаңғышылар жер жобасын анықтап бетін түзетіп алды. Жорға тауының қой фермасы қыстаған кең саласына көз байланбай-ақ ілінді. Бірақ, үлкен ақтардан ағыза соққан боран бұл өлкеде ерекше түтеп кетті. Күн бата боран қоюланып, желде суыта бастады. Жер жобасын, қой қыстауын бұрын көрген Қапан құбыланамасына қарап алып желге қырындай тартты. Әлі ауыл белгісі жоқ. Алда жүріп келе жатқан Қапан бір дыбысқа құлағын тосып тұра қалды. Қалғандары да дыбыс шығармай бұрқыраған боран ішінен үн күтті. Бұлардың күткені ферма қораларынан шығатын дыбыс. Бірақ, бұл дыбыс оған ұқсамайды. Сәлден соң қарлыққан, шаршаған әлсіз дыбыс естіледі. Біраз жерге келгенде, ұйлыға ығып келе жатқан қалың қой кездесті. Қойды көргенде шаңғышылар қауіптеніп те қалды. Қалай иесіз, неғып ықтырып алды? Әлдеқандай бір уақиғаға кездесіп қой бөлінді ме? Міне, осы сұрақтар шаңғышылардың ойында аңдап тұрғандай болды. Әлгі естілген дыбыс таяу жерден таты шықты. Шаңғышылар қойдың алдын тоқтатып, ықтырмауға кірісті. Қойдың алды аздап бөгеле бергенде таты бір топ қой келіп қосылды. Осы топ қойдың ішінде дауысы барлығып, әбден қалжаураған қойшы да келді. Ойда жоқтан қойының алдын тоқтатып өзін қарсы алған жастарға қойшы қуанып та, таңданып та қарады. Жорта тепсеңінің сұрапылдана соққан дүлей боранына қойын ықтырмаймын, деп күні бойы алысып. Әбден қалжыраған қарт қойшы қайта ширағандай сергіп кетті.

— Қарақтарым, жолдарың болсын! Мал да өздеріңдікі, шал да өздеріңдікі. Ықтырмаймын деп алыса, алыса әбден қалжырадым. Ауыл мына тұсымызда алыс емес. Қырындата-қырындата бетін түзей алмай, жеткен жерім осы еді. Әзір қойым түгел, енді айрылам ғой деп қорқып ем, — деп қойшы шаңғышыларға барлық салмақты да, сенімді де тастай берді.

— Қойға енді біз ие, ал, ата, бетті өзің түзе, — деп Қапан жолдастарымен қойдың бас-аяғын ықшамдап меңгеріп алды.

— Алда қарақтарым-ай, есімді енді жидым. Есіл малдан айрыламын ба, әлде қасқыр киіп кете ме, деп шошып ем. Жолым болды, — деп қуанғаннан көзіне жас алғандай болды. Әрі қойны-қонышын қар кернеп, әрі шаршап әлсіреген қойшы тек жобалап ауыл жөнін ғана айтып нұсқап отырды. Шаңғышылар қойды топтап бытыратпай, қойшы айтқан жобаға беттетіп алып жүрді. Қойшы айтқандай ауыл да онша алыс емес еді. Аздан соң барлық қойды түгендеп ферманың қорасына енгізді. Шопандар аудан орталығынан әкелген жаңалық хабарға қанық болды. Сәтжандар ферманың ең шеткі ауылы Қайрақтыны қыстаған Ниязбай қорасына келді. Жорта саласынан шығатын Қайрақты бұлағы жазғытұрым тасып, жаз ортасына жетпей аяқсып тартылып қалады. Сол тасуында жайылған судың орнына тал аралас қалың бұта еседі. Қазір ол түйе көрінбейтін тоғай болып кеткен. Сол тоғайдың іші толған қоян, құр, қырғауыл неше түрлі ұсақ аңдар болады. Бұл аңдарға Ниязбай шопанның қызыл тазысынан басқа ешбір жәндік аяқ басып көрген емес. Ниязбай Қызыл тазыны ілуде болмаса бұл тоғайға әкелмейді. Көбінесе қырдағы түлкіге қосады. Аңы мен құсын төл өсірген Қайрақты бойы аңқұмар Ниязбай, жас талап Сәтжан бастаған жастардың аңсарын аударды. Әзілқой Нариман:

— Ал, Сәтжан, сенің қыраныңның қызығын қашан көреміз? — деді Қайрақтыдағы ауылға келген күні.

— Аңға шығып қыран сынайтын жерге жаңа келдік.

— Таңертең шығамыз, — деп Сәтжан Ниязбай ақсақалға қарады.

— Ондай ойларың болса тіпті жақсы. Өзім алып шығам, - деді ол.

— Сәтжан екеуміз ана қабақша тасқа шығамыз. Сендер осы арада қалып, мына тоғайдан бізге қарай қоян қағып қашырыңдар! Мүмкін, құр да бар шытар, — деді. Сәтжан мен Ниязбай барып қабақшаға шыққан кезде шаңғышылар тұс-тұсынан тоғайға кірді. Бөлеуінен шешіп алған ителгісін қолына алып Сәтжан да Ниязбаймен қатарласа келді. Жан-жағынан асыр салып кірген сергек жүрістен оянғандай тоғай іші үн қатты. Әлде не бір аңдар орғи-орғи үрке жөнелді. Сәтжан мен Ниязбайдың тап алдынан көлденеңдей жоғары қияға тартқан бір топ тағы ешкі, таңы жарқылдап жөңкіліп берді. Бұрын ешкіні көріп ит қосып көрмеген Ниязбай не дерін білмей сасып қалды. Сәтжанның қолынан лып етіп атып шыққан ителгісі жер бауырлап барып көтеріліп жосыған ешкі тобының үстіне шықты. Ниязбайдың айтатын күтпей-ақ ешкіге қосыла жөнелген қызыл тазы, о да тақымдап барады. Көрмеген аңдары алдынан өрген, күтпеген жерден итін қосып, құсын жіберген екі аңшы не қыларын білмей аңырып қалғандай болды. Ешкі тобының үстіне шыға көтеріліп алған ителгісі, құйқылжып келіп шаншыла бір ешкінің басына түйіліп қонып қалды. Сонша болмады, мөңки секірген ешкі өзге тобынан бөлініп айнала орғып бөгеле берді. Ителгі ешкінің басынан айрылмады. Шаңғысымен сырғытып келе жатқан Сәтжан да осы сәтте ителгі ұстаған ешкінің қасына зулатып жетті. Тоғай ішінен көре салып аңыратқан Қапан да бір жағынан келіп алдым. Бұлар келгенде екі көзінен қан ағып сорғалаған тағы жүре алмай, басына қонған ителгіден босай алмай, айнала орғып жүрді. Естиярлау Қапан келе тағы ешкінің аяғынан алып қарымды шапшаңдықпен жығып бас алды. Ешкінің басынан айрылмай далбырлаған ителгісін босатып алып Сәтжан қолына қондырды. Қияға қарай орғи жөнелген ешкілер тобының артынан қуған Ниязбайдың қызыл тазысы ешкілерге жете алмай үркітіп кайтқандай бір қиядан көрініс беріп шыға келді. Өрге қарсы атын тебініп әрең жеткен Ниязбай: «Балалар, майлансын!» деп таңданған пішінмен екі көзін ешкіден алмай, атынан домалай түсіп, ешкіні бауыздап тастаған Қапанның қасына келді. Көптен бері жоқ болып кеткен жануар еді. Қайдан келді екен? Анық ақбөкеннің өзі. Жер шала келген-ау, сірә. Қырда қар қалың, тоғайдың қары бос, шөбі қалың, соған келді ғой. Әйтпесе киік тоғайта кірмеуші еді, — деп Ниязбай ителгі өнерінен кері киік жайына түсіп кетті.

— Ата, сіз киікті айтасыз, мына Сәтжан балаңыздың құсбегілігіне не айтасыз? — деді Қапан, жолдасының өнерін мақтан етіп.

— Қарақтарым, өнер сендерден шытады ғой, оған таласымыз жоқ. Замандарың өнер заманы, өрлей беріңдер. Сәтжандікі өнер-ақ. Бірақ бұл ителгіні баулыған, аяқтандырған әлгі «саудайы сары ғой»— деп Серікбай құрдасын Ниязбай да әзілдей отырып көтермеледі. Онысы рас. Сонау бір кезде Сәтжанның ителгісіне қоян терісінен шырға тартқызып, үйрек алғызғанның артынан Серікбай таты бір саятшылық істеген. Ол егіншілерге азыққа әкелген көк серкенің басына өкпе байлап, ителгіні соған ұшырып қызыл тарттырған. Бір емес, бірнеше рет жіберіп, ителгіні әбден жаттықтырып: «Шіркін-ай, бұл жақта киік жоқ, егер киік болса, мынау киікті тобымен иіріп тұрып алар еді» — деп қызыға сөйлеген еді.