Әшімбаев М.С., кеңес төрағасы
Асқаров Ә.А, жауапты хатшы
Абдрахманов С.
Атабаев Қ.М.

Аяған Б. Ғ.
Әбусейітова М.Қ.
Әжіғали С.Е.
Әлімбай Н.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Балықбаев Т.О.
Дүйсембаев Е.С.

Есім Ғ.
Жақып Б.Ө.
Жұмағалиев А.Қ.
Қозыбаев І.М.

Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.
Құл-Мұхаммед М.А.
Құрманбайұлы Ш.

Мәжитов С.Ф.
Мұхамедиұлы А.
Мыңбай Д.Қ.
Нысанбаев Ә.Н.

Өскенбаев Қ.А.
Салғара Қ.
Самашев З.
Сариева Р.Х.

Сұлтанов Қ.С.
Тұяқбаев Қ.Қ.
Түймебаев Ж.Қ.

«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының
Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері:
Қасқабасов С.A. (төраға), Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары),
Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Кенжалин Қ., Әзібаева Б.,

Күзембаева С., Қирабаев С., Мамыраев Б.
Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Томның редакция алқасы:

Томды құрастырып, баспаға дайындаған:
филология ғылымдарының докторы, профессор Керім Шамшәдин
Жауапты шығарушы:
Т.Әкімова

ІSBN 978-601-292-097-0 (т. 64)
© Әдебиет және өнер институты, 2010

© «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2010
00(05)—09

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов
атындағы
Әдебиет

және
өнер
институты
Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық

көретін «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басы­
лымын әзірлеуді одан әрі жалғастыруда.
Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған алпыс үш томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы

болып саналатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек
айтқанда, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы,
діни дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың он бір
томы, тарихи жырлардың он бір томы, батырлар жырының

жиырма томы, сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы
әзірленіп, баспа бетін көрді. Бұл басылымдардың он томы
Қытайдағы қазақ фольклорына арналғаны мәлім.
Оқырман назарына ұсынылып отырған 64-том жұмбақтар­ға

арналды.
Жұмбақтар—ежелден келе жатқан әрі қазіргі қоғамда тәрбие­
лік мәнін жоғалтпаған, халық мұрасының арналы бір саласы.
Қазақ жұмбағын жинауда біршама шаруа атқарылған,

әртүрлі қолжазба қорларындағы ертелі-кеш хатқа түскен ау­
қым­ды жұмбақтардың біразы қалың көпшілікке жол тартып үл­
гер­се, кейбіреулері қауымның игілігіне айналмай келеді. Оқыр­
ман­ға ұсынылып отырған томда түрлі қорлардан, ел аузынан

алынып, алғаш рет айналымға қосылып отырған үлгілер аз емес.
Басылымды әзірлеу барысында жұмбақтардың көп вариант­
тық нұсқаларын да қамтуға тырыстық. Топтамада мәтіндерді
неғұрлым толығырақ қамту мақсаты қойылғандықтан, екі

шешімі бар жұмбақтарды әдейі енгіздік.
Күні бүгінге дейін жұмбақ топтамаларын құрастырушы­
лар мәтіндерді мазмұнына карай тақырыптарға бөліп беруді,

жұмбақтар
не мәтіннің басқы жолындағы бірінші сөзін бағдарда ұстап,
әліпбилік тәсілмен жүйелеу тәсілін қолданып келеді. Бұл
кітапта мәтіндер алдыңғы тәсіл, яғни тақырып бойынша топ­

тастырылды.
Жұмбақ
топтамасын
даярлау

барысында
халықтық
жұмбақтардың авторлы дүниелермен біте қайнасып, кейде
араласып жататыны қосымша қиындық туғызды. Өйткені

бұрынғы жұмбақ топтамасына кірген не ел аузынан хатқа
түскен кейбір мәтіндерді қазіргі ақындардың жинақтарынан
кездестіруге болады. Бұның себебін екі жақты қарау керек.
Біріншісі, халық аузында айтылып келе жатқан жұмбақтарды

ақындардың иемденуі; екіншісі, авторлы жұмбақтардың ел
арасында жатталып, айтылып жүруі. Айтушы жұмбақты жа­
дына ұстағанымен оның авторына мән беріп жатпайды. Әдеби
жұмбақтардың ұжым иелігіне көшуі—көз алдымызда жүріп

жатқан процесс. Сондықтан кейбір жұмбақтың халықтыкі, не
белгілі ақындыкі екенін тап басып, үзілді-кесілді шек қоя ажы­
рату оңайға соқпайды.
Жұмбақтың әр алуан жанрлармен астаса келіп, аралық жанр

түзетін мазмұндық-түрлік құрамын жан-жақты көрсету үшін
байлауы мен шешімі де өлең түрінде келетін мәтіндер және
халықтық айтыс жұмбақтар жеке топтастырылды, әрі «қара
сөз жұмбақтар» деген тақырыппен логикалық қисындағы, есеп

жұмбақтар да қосылды.
Ұсынылып отырған томда қазақ жұмбақтары толыққанды
сипатта жинақталып, ғылыми талапқа сай тұңғыш рет дайын­
далды. Томға енген жұмбақтардың саны—екі мыңнан астам.

Том соңында берілген ғылыми қосымшаларда жұмбақтар­
ға жазылған түсініктемелер, мәтіндерде кездесетін тарихи
тұлғалар туралы түсініктер, жер-су атауларына сипаттамалар,
жұмбақты айтушылар мен жинаушылар туралы мәліметтер,

пайдаланылған әдебиеттер тізімі, том туралы орыс және
ағылшын тілдеріндегі қысқаша мазмұндама қамтылған.
Томға енген мәтіндер М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтының және Орталық ғылыми кітапхананың

қолжазбалар қорында сақталған түпнұсқалар негізінде дайын­
далды.
Томның көлемі—27 б.т.

Халық мұрасының үлкен бір мәуелі бұтағы—жұмбақтар.
Жұмбақтар телегей-теңіз фольклорлық дүниеліктер арасында
ауқымды орны бар, халық болмысымен ежелден біте қайнасып
келе жаткан, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, казіргі уақытта да

тарих сахнасынан сыпырылып қалмай, жаңа даму кезеңін бас­
тан өткеріп отырған бағалы жауһарлар санатына жатады.
Әрбір жанрдың алғашқы даму тегі, бастау алатын көзі,
оның поэтикалык, өзгеше түр ретінде қалыптасу кезеңдері бар.

Жұмбақ бір күнде пайда бола салған құбылыс емес.
Адамдар
ертеректе
өзін

қоршаған
ортаның,
табиғат
сырларының байыбын жете түсінбеген. Осындай дәуірлерден

бастау алатын жұмбақ сандаған буынның көркемдік талап-
тілектеріне жауап беріп, қилы сатылық дамуды бастан өткеріп
келе жатқан түр.
Қазақ жұмбағы жайында М.Әуезов, Ә.Марғұлан, М.Әбжанов,

Ж.Адамбаева, Н.Оңғарбаева т.б. бағалы ой-тұжырымдар жа­
сайды.
Қазақ
жұмбақтарын

қағаз
бетіне
түсіріп,
жариялау

XІX  ғасырдың аяғында басталып, XX ғасыр басында жандан­
ған болса, кейін Кеңес үкіметі тұсында жалғаса түсті.
Ел аралап, жер кезсек, халық аузында жүрген, әлі хатқа
түспеген сан алуан жұмбақтарды естиміз. Ұлттық Ғылым

академиясының кітапханасында және М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорында әр
кезде халық арасынан жиналған, бірақ көпшілікке бей­
таныс жұмбақтар өте көп. Осы аталған материалдарды ек­

шеп, жүйелеп, бұрынғы жинақтарға қосып халық назарына
ұсынатын кез жетті.
алғы  сөз

жұмбақтар
Жұмбақтың екі жағы бар: бірінші тыңдаушының көз алдын­
да тұратын сурет те, екіншісі—тыңдаушы назарына ұсынылған
бір зат, не құбылыс. Осы астарлы бүркемені білу үшін болжал­

дап, ой жүгірту керек.
Жұмбақтың композициялық құрылымы, әдетте, екі бөлікті
болып келеді. Оны қазақ дәстүрінде «жұмбақтың байлауы»
және «жұмбақтың шешуі» дейді. Шешуі болмаса—жұмбақ

мағынасыз. Әрине, әдейі адамдарды адастыру үшін ойлап
табылған әзіл үлгілері де кездеседі.
Әрбір жанрдың пайда болуы кажеттіліктен туындаған,
қоғамдық өмірдің мұқтаж талап-тілектеріне орай өрістеп

отырған, қоғамдық сұранымға ие болмаған рухани құбылыс
дамуын тоқтатқан. Жұмбақтың тәрбиелік уытты қызметі
бүгінгі танда да солғын тарта қойған жоқ. Десек те бұрын жұм­
бақ айтысуға жас-кәрі түгел қатысып белсенділік байқатса,

қазір балаларға ғана бағышталған түрге айналған. Жұмбақ
жасөспірімдердің дүниетаным көкжиегін кеңейтіп, ойын
ұшқырлап, тұспалды сөздің мәнін ұғынуға септігін тигізіп,
тапқырлығын шыңдайды.

Жұмбақ қоршаған ортаны, заттарды көркем тілмен бейне­
леп, адамдардың әсемдік талғамын оятады. Тыңдаушының
сезімін қозғап, сүйсіндіреді де, баурап та алады. Онда карапай­
ым заттардың өзі асқақ поэтикалық толғаныспен бейнеленеді,

демек, эстетикалық қызметі де тегеурінді деген сөз. Жұмбақ­
тың тілі қарабайыр тіл емес, образды сөз, одан бір кездердегі
халықтың сұлулыққа құштар талғам-түсінігін аңдаймыз. Бір
ғана мысал: киіз үй—көшпелі қазақтың қатты қадірлеген,

күтіп ұстаған ең бағалы мүлкі. Оның іші-сыртын көз тартар­
дай етіп безендіруге, ою-өрнектермен, кілем-киіздермен, түрлі-
түсті бояулармен сәндендіруге көңіл бөлген. Қазақта киіз үй,
оның түрлі бөліктері, жиһаздары туралы жұмбақтар мол. Киіз

үйді жай суреттей салмай:
Бұғы, бұғы ұзын,
Бұғыдан да бойы ұзын.
Алтын қошқар мүйізі,

Аба киік терісі,—
деп ерекшелесе, оның жиналу, құрылу сәттерін:

алғы  сөз
Қазша қанатын жаяды,
Үйрекше мойнын созады.
Құсша қонады,—

деп елестетеді. Ал керегені:
Алтынменен аптадым,
Күміспенен күптедім.
Бірін өрге шығарып,

Бірін жерге түптедім,—
деп те сипаттайды.
Киіз үйді бірде айдаһарға балап, «ішіндегі сүйектері
бақша-бақша, жарқылдар жалғыз көзі төбесінде» деп сурет­

тесе, енді бірде «ұзын-ұзын әулие, төбесін құрт жеп қойған
тұғыр төбе әулие» деп кестелейді. Бұл жұмбақта шаңырақ пен
уық тұспалданған. Енді бірде киіз үйдегі уық санының отыз
болатындығы—отыз

омыртқа,
керегесі—қырық
қабырға,
шаңырағы—ауыз омыртқа деген тамаша ауыстырулармен

меңзеледі.
Осылайша, тұрмыстағы мүлік-заттарды жарастықта бейне­
леуді мақсат еткен.
Жұмбақта байламының қасиеттері, қимылы, жеке бөлік­­

тері басқа бір құбылыспен салыстырыла отырып сипатта­ла­ды.
Адам айналасындағы, әлемдегі шексіз құбылыстар мен зат­
тарды бір-бірімен салыстыру арқылы таниды, салыстыра­тын
нәрсе­лер­дің жеке жақтары мен қасиеттерінің аралығын­дағы

заңды бай­ланысты табады.
Жұмбақ кейде бір затты, не құбылысты ғана нысанаға алу­
мен шектелсе, кейде бірнеше нысананы арқау етуі мүмкін.
М.Әуезов атап өткендей: «Жұмбақтың көп кездесетін тағы

бір ерекшелігі—заты шағын нәрселерді қосарлап, парлап
айту. Қол мен аяқ, қыс пен жаз, күн мен түн, күн мен ай деген
сияқты».
Бұл құбылыстар өзара ұқсас, тектес, ортақ қасиеттері бар

немесе қызметі жағынан бірдей болады. Мысалы:
Бір бие желіні егіз тапқан,
Айғыры туар күні үйірін тапқан.

жұмбақтар
Бірі ұлпал, ласының бірі жаңқа,
Япыр-ай, неткен зерек мұны тапқан.

(Саба, піспек, май, құрт)
Бір зат не құбылыстың жеке бөліктерін санамалап өтеді.
Киіз үй хақындағы жұмбақтар осы сөзіміздің айғағы:
Әлім, шәлім,

Екі байдың қызы екі ханым,
Төрт жеңгесі бар екен,
Қызмет қылған немересі.
Буы-буы, буы ұзын,

Буынан да қолы ұзын,
Аба киік терісі,
Алтын қошқар мүйізі.

түндік, кереге, уық, киіз, шаңырақ)
Мәселен, түйе туралы жұмбақта түйенің өркеші, шудасы,
құйрығы, төрт аяғы, құмалақ тастауына дейін сөз болады.
Мәтіндегі сипаттамадан тұспалды құбылысты таба қою

әрдайым оңайға соқпайды, жұмбақ байламын оның логикалық
қалыптарын жіті ұғынып меңгерген адам сипаттама көмегі­
мен сезініп, тез көз алдына келтіреді. Жан-жақты білімді,
дүниетанымы, ой-өрісі кең, ұшқыр адам кез келген жұмбақты

жеп-жеңіл шеше алмауы мүмкін, өйткені оған да белгілі
дәрежеде дайындық, дағды керек-ті. Ести, тыңдай келе адам
жұмбақтың логикалық қалып түрлерін меңгереді, оны ше­
шуге машық калыптасады. Соны логикалық қалып түріндегі

жұмбақты шешуде адамның ойы әр саққа жүгіріп, іркіліп ка­
латыны да сондықтан.
Жұмбақтарда құбылыстың негізінен жанды-жансыздығы,
адам не хайуан екендігі, кеңістіктегі орны мен мекені, ауыр не

жеңіл қасиеттері нұсқалады.
Жұмбақта заттың түр-түсі, көлемі, қасиеті ауызға алыну­
мен қатар, оның атқаратын қызметі немесе қимыл-әрекеті
тілге тиек етіледі. Самаурын турасындағы жұмбақтардағы:

алғы  сөз
«Халықты айналдырып жиып алып, ол ердің бергеніне жұрт
қанады»; «Бір адамды қинайды, көп адамды сыйлайды»;
«Үлкен-кіші жиналса, отырады қасында»; «Ішіндегі қазинасы

сол сары алтын, жақсылар бөліп алады бәрі болып», «Өзіне көп
адамды асық қылған»; «Хан да жақсы көріп отырады қасында»
деген жолдар оның адамдар арасындағы қызметін паш еткен­
дей. Бұл жұмбақтар жай айтыла салмай нақышпен, жан беріле

суреттеледі. Самаурын адамға ұқсатылып, ер адам, келіншек,
ақ сәлделі қожалар кейпіне енеді, оған бөрік, тақия, камзол
кигізеді, екі иініне екі үкі тағады, самаурын сары айғыр, алтын
сандық не жәндікке ұқсатылады.

Бір зат қаншалықты көп жұмбақтардың өзегіне айналса,
әр жұмбақта нысана алуан түрлі өрнекпен бейнеленіп, алуан
белгілері төбе көрсетеді. Оның себебін адам танымының шек­
сіз мүмкіндігінен іздеу мақұл, айналадағы құбылыстар мен

заттардың қасиеттері ұшан-теңіз, адамның ой-өрісі кеңейген
сайын әр құбылыстың бұрын байқалмаған сыр құпиялары
ашылып, ол жайлы мағлұматтары мен түсінік шеңбері кеңейе
түспек. Демек, құбылыстардың қыр-сыры неғұрлым көп бол­

са, соғұрлым жұмбақталу ықтималдығы мол. Жұмбақшыға
биік ой-өремен бірге титімдейге дейінгіні қалт жібермей, дәл
көретін байқағыштық керек.
Жұмбақ өзі тұспалдаған заттың барлық қасиетін толық

қамтып, тұтас кескіндей алмайды. Жасырушы байламның бес
саусағындай білетін сан қасиеттер мен ерекшеліктерінің іші­
нен өзі қажет, маңызды, мәнді дегенін таңдап, талғап алады.
Осы тұста байлам мен образдың сәйкестігі, бірін-бірі ауыстыра

алатындай үйлесімділігі, логикалық қисындығы, көркемдік
сипаты ескеріледі. Жұмбақ—таным құралы, бір құбылысты
түрлендіре құбылту арқылы әр тарап, сан қырынан тануға бо­
лады.

Байламның қасиетін суреттеуде адамның барлық сезім
мүшелері ат салысады, өйткені адам айнала болмыспен
сезім мүшелерінің жәрдемімен қатынасқа түседі, көру, есту,
иіскеу, дәм тату көмегімен бір заттың екінші затқа ұқсас,

дара қасиеттерін ажыратады. Жұмбақта көру сезімі арқылы
білінген нысананың тұрпаты, көлемі, түр-түсі, кеңістіктегі
орны, қимыл-әрекеті көрінсе, басқа сезім мүшелері арқылы
қабылданған дыбыс шығару, ащы, тәтті, қышқыл дәмдері,

жұмбақтар
жақсы, жаман иістері, ыстық, суық, ауыр, жеңіл, қатты,
жұмсақ секілді толып жатқан белгілері мен мұндалайды. Бірде
жұмбақтар құбылыстардың сыртқы көзге көрініп, не сезілетін

қасиетін айтудан қашқақтап, тек ойлауға, қисынға негіздел­ген
қасиеттерін арқау етеді.
Кейде жұмбақ шешуінің нақты белгісі тым елеусіз болып,
абстракциялық логикамен ғана емеурін сәттері бар.

Мысалы:
Алпыс аттың етін жер,
Жілігін шақпай майын ішер.

(Алты ай қыс)
Жұмбақ ұлттық болмыс, дүниетаным, менталитеттен бастау
алатын кұбылыс болғандықтан, оның кейбір үлгілерінің басқа
этнос өкілдеріне түсініксіз, кілтін таптырмайтын, құпиясын

ашпайтын құлып болып қалуына таңданбаймыз.
Бұдан шығатын қорытынды: бағзы жұмбақтардың шешуін
табу үшін сол халықтың әдет-ғұрпын, салт-санасын да жақсы
білу қажеттілігі.

Жұмбақтың нақышты да айшықты образдарына, алмасты­
руларына арқау болатын нәрселер—адамдардың күнделікті
тұтынып, қолмен ұстап жүретін заттары, айналасында байқап
жүрген құбылыстары. Халықтық жұмбақтарымызда қазіргі

жас ұрпақ үшін беймәлім, ескілікті этнографиялық айғақтар
да қылаң береді.
Мысалы:
Ашамайын арта салдым,

Айыл жібін тарта салдым,—
дегендегі «ашамай»—сиырға салынатын ер. Не шыбынды
«қарқаралы қара құс» деген бейнелі жолдармен кестелейді.
Қарқара—қыздың сәукеле тәрізді бас киімдерінің сәндік үшін

қадалатын құс қауырсыны.
Сондай-ақ көшті кие тұтқан қазақ шаңырақ артылған
түйенің үстіне бірнеше шоқ қауырсыннан жасалған қарқара ор­
нататын болған. Ондай көшті «қарқаралы көш» деп, салтанат

алғы  сөз
образдың қазіргі оқырманға бейтаныс этнографиялық астары
бар.
Сандығымның ішінде сақам бар,

Бүк екенін, шік екенін білмеймін,—
деген жұмбақта әйелдің ішіндегі баланы меңзеп отыр. Мұн­
дағы «бүк» және «шік» сөздері ұлттық асық ойындарымыз­дан
туындаған атаулар. Жұмбақ байлауында «бүк», «шік» деп ұл не

қыз екенін емеурін еткен.
Әрбір жұмбақ—өз дәуірінің жемісі. Оларда сол дәуірдің бол­
мысы сәулеленеді, сол уақыттың шындығы бейнеленеді, осы­
лайша, жұмбақтар адамдардың шаруашылық, тіршілік тыны­

сынан, тұрмыс халінен мағлұматтарды жайып салады.
Мәселен:
Үй артында бір дуан,
Бір ұлы бар ханға дуан,

Қырық сегіз қызы бар,
Бәрі жуан,—
деген жұмбақтан Ресей патшалығы даламызда жүргізғен
отаршылдық нәтижесінде пайда болған әкімшілік жүйенің

таңбасы сезіледі. Дуан—аймақ, облыс деген мағынада, қазіргі
оқырманға жат архаизм.
Жұмбақтар көшпелі тарихты, жағдаяттарды суреттеуді
мақсат етпейді, оқиғаларды да баяндамайды, тек адам

айналасындағы зат-құбылыстарды тілге тиек етеді, олардан
образдарға нақыш боларлықтай өрнектер табады. Жұмбақтар­
дың қоршаған орта құбылыстарының, объектілерінің жеке
бөліктеріне назар аударатынын байқаймыз. Мәселен, адамның

дене мүшелерінен құлақ, мұрын, ауыздан басталып, айтыл­
майтын дүние қалмайды.
Жұмбақтың тақырыптық аясы өте кең. Кейінгі кезде
дәстүрлі тақырыптардың арнасы оқу-білімді, ғылым мен тех­

ника жаңалықтарын өзек еткен жұмбақтармен толыға түсті.
Жұмбақ тек заттарды сипаттаумен шектелмей, құбылыс
қозғалыстарды да көрсетеді.
Ескі кезеңдерде жұмбақтардың дені көшпелі өмір, қазақ­тың

жұмбақтар
тілерді көбірек қаузап, өзек етті. Жаңа дәуірде жұмбақ жа­ңа
зат, құбылыстарды бейнелеуде елгезектік танытты, бұрынғы
қорымыз отарба, ұшақ, ғарыш т.б. туралы жұмбақтармен байы­

ды. Адам танымының кеңеюімен байла­нысты құбылыс­тар­
дың ғылым арқылы айқындалған қасиеттерін суреттеу де өpіc
алды, мәселен, жер туралы жұмбақтарда оның домалақ­тығы,
қозғалатындығы тұспалданатын болды.

Абстрактілі құбылыстар туралы жұмбақтар сирек. Оның
себебі жұмбақтың дәлдікті, дәйектілікті калайтындығынан,
жанр дерексіз, бұлдыр қасиетті құбылыстардан әдейі қашып,
керісінше, қолға ұстарлықтай, көзге көрінердей нақты белгісі

бар заттарды бейнелеуге үйір. Абстракцияға негізделген
жұмбақтар адамның ойлау жүйесі марқая биіктеп, дамыған
кезеңдерде дүниеге келген.
Жұмбақтың айтылатын жері—көбіне ойын-сауық үсті,

той-думан, ол шілдехана кезінде көңіл көтерудің, сейілдеудің
құралы болған. Бұрын магиялық, ғұрыптық-діни нанымды
білдірсе, кейін мұндай сипатынан айрылған.
Жұмбақты дұрыс шешпеген кісілерді көпшілік күлкіге

айналдыра отырып, намысына тиіп, қалайда сайысқа даяр
болуға, есесін жібермеуге үйретеді. Қиын-қыстау жерде абыр­
жып, ыңғайсыз жағдайларға түсіп, тәлкекке ұшырамас үшін
жұмбақтың образдық өрнегіне, айтар тұспалына ойлы көзбен

қарауға, тапқырлық пен сергектік танытуды жүктейді.
Қазақ халқы жұмбақты адамдардың білім шарқын, параса­
тын байқататын үлкен өнер деп есептеген. Сондықтан жар таң­
даған қыздар, ақындар ғана емес, ел ішіндегі шешен, би тағы

басқа данагөй, қадірменді адамдардың бір-біріне жұмбақ жол­
дап, ақыл-ой сынасып, білім жарыстырып, таным салысты­ра­
тын да жарасымды өнегесі болған. Өзінің бастау көзін, өсіп-өр­
кен­деу жолын фольклор қойнауынан алатын жұмбақ бүгінде

жазба әдебиетімізде жалғастық тауып отыр. Жазба әдебиеті­
міз­дің көрнекті өкілдері—Абай, Шәкәрім, Сұлтанмахмұт т.б.
жұмбақ жанрларында қалам тартты.
Қазіргідей заманда көптеген фольклорлық жанрлар өмір­

ден ығысып, біржола өшіп жатқанда жұмбақ өміршеңдік
таны­туда. Дегенмен мәні біршама өзгеріп, басқаша оң сипатта
ғұмыр кешіп отыр. Әуелде халықтық жұмбақтар ауызша туып,
ауызша таралып, сақталып келсе, енді оқырман жұмбақтар­

алғы  сөз
мен кітап, газет-журнал беттерінде қауышады. Бұрынғыдай
фольклорлық жұмбақтар үздіксіз дамып, ұдайы тоқтаусыз
жаңа нұсқалар туып жатыр деп айту қиын. Өйткені ертеректе

ересектер өзара сынасатын болса, осы бір жарасымды дәстүр
ұмытылып бара жатыр. Жастар түрлі жиын-отырыстарында,
сауық кештерінде жұмбақты сирек айтатын болып жүр.
Қазіргі уақытта ересектер жұмбақты балаларға бағыштап

айтады. Демек жұмбақ тәрбиелік мүддеге толықтай бағын­
дырылған жанрға айналған. Жасөспірімдер қиял-ғажайып
әлеміндей ертегіні, қимыл-әрекет қажет етер ойынды жан
дүниесімен қандай сүйсе, жұмбақты соншалықты ұнатады.

Аталған жанрда белгілі бір өлеңдік қалып сақталмайды.
Оның ырғақтық-ұйқастық құрылымы сан түрлі өрнектеледі.
Олардың ішінде төрт аяғын тең басқан өлең түріндегі үлгілер­
мен қатар, қарапайым қара сөзбен келетіндері аз емес. Жұмбақ

жанрына тән басты ерекшелік—көлемі шағын, құрылымы
жағынан жұп-жұмыр, шымыр болып, аз сөзбен көп нәрсені айта
білуге бейімділігі. Кейде образбен өрілген кішкене ғана ұғымды
білдіретін сөйлем, не сөз тіркесі түрінде кездеседі. Осы жағы­

нан алып қарағанда мақал-мәтелге қатты ұқсайды. Жұмбақ
ішіндегі ассонанс пен аллитерация қатарласа, кабаттаса орна­
ласып, методикалық негіз жасайды, әуезділікке, саздылықка
жол ашады, әрі ойнақылық, жеңіл серпін туғызады. Мұндай

дыбыстық үндестіктер жол ішінде де ұшырасады.
Жұмбақтың көркемдігі жайында сөз қозғаған ғалымдар­
дың дені оның ең басты поэтикалық құралы ауыстыру.
(метафора) деп түйеді. Жұмбақ байламының бөлек, оқшау

тұратын, оның өзіне ғана тән, өзгелерде қайталанбас қасиетін
тайға таңба басқандай етіп ұсыну ауыстыруға тәуелді. Ауыс­
тыру құбылысты даралап, оның басқа құбылыстарда жоқ белгі­
сін көрсетуі қажет. Жұмбақта тұспал дап-дайын, ап-айқын

күйінде көрінбей, емеурінмен елес береді. Міне, ауыстырудың
дәнекерлік қызметі осы тұста. Ауыстыру арқылы байламның
сыңар бейнесі сомдалады, оның бейнесі басқа құбылысқа
көшіріледі. Яки ол тұспал мен байламның арасын байланыс­

тыратын «көпір» тәрізді міндет атқарады. Ауыстыруға түсер
салмақ—тұспал заттың ішкі, не сыртқы қасиетін тыңдарман
құлағына жеткізу, көзіне елестету.

жұмбақтар
Ауыстыруға арқау болған сөздер жай ғана алына салынған
баламалар емес, өмірден алынған нақтылы әсерлер, тәжірибе­
лерге сүйеніп, екі нәрсе, құбылыстардың ұқсастығын айқын

аңдап байқаудың нәтижесінде дүниеге келген.
Жұмбақтың тілдік өрнектерінде халықтың тарихи-қо­
ғамдық өміріндегі, тұрмыс-тіршілігіндегі өзгешеліктерді та­
нытатын, солардан туындаған нақыш-өрнектер, ауыстырулар

өте мол. Көбіне көзбен көріп, қолмен ұсталған, тұтылған заттар
ауыстыруларға желі болады. Ауыстыруларға ұйытқы, тірек
сөздер алуан түрлі, олар сан саналы табиғат құбылыстарына,
тұрмыс пен шаруашылық, әдет-ғұрып қоғамдық қатынастарға

байланысты лексиканы қамтиды. Желілік өзекті бейне ретінде
көрінетін аңдар мен құстар дүниесіне қатысты атаулар да
қисапсыз. Оларға аспан әлемі, өсімдік дүниесі, табиғаттың
мыңдаған құбылыстары арқау болады. Мәселен, жануарлар­

дан қоян—айнаға, ақ аю—түтінге, есек—арыстанға, ақ күшік
түкірікке ұқсатылады. Өсімдіктерге байланысты туындаған
ауыс­тырулар кем ұшырасқанымен, айрықша суреттілікке ие.
Қырғауылды «бір топ жыңғыл ішіндегі бір жапырақ қызыл

гүл» деп емеурінмен сездіру—сәтімен табылған образ. Не­
месе жылды бәйтерекке балап, оның жапырақтарының саны
арқылы он екі ай, күн, ай, түнді пернелеп жеткізуде кандай
жарасымдылық бар десеңізші.

Төмендегі жұмбақтың көркемдігі, адам сезіміне тигізер әсе­
рі де күшті.
Дүниеде бір қарбыз бар солмайтұғын,
Жаз иіріп, қыста үсіп тоңбайтұғын.

Жаһанның жерін, суын, жәндіктерін,
Іші кең бәрін салса толмайтұғын.
Жұмбақ нысанаға алған аспан мен көк әлемін ғажайып алып
қарбыз күйінде әсерлеп беріп отыр.

Ауыстыруларға діңгек болатын заттар мен құбылыс атау­
лары өте көп: олардың кейбіреулері жұмбақ мәтіндерінде үнемі,
тұрақты қолданылса, екіншілері арагідік ұшырасады.
Салыстырулардың молдығы—халық қиялының сергекті­

гін, аңғарымпаздығын танытады, ойының ұшқырлығын мә­
лім­дейді. Әр тараптағы құбылыстардың арасынан ұқсастық

алғы  сөз
тауып, оларды теңестіру нәтижесінде пайда болған ишара
тыңдаушының ой сезімін қозғайды, көңіліне ұялап, ассоциа­
ция туғызады.

Қазақ жұмбақтарының ішінде адам, оның дене мүшелерін
өзек еткен жұмбақтар көп. Адам бірде бәйтерекке, тауға салыс­
тырылады. Адамның дене мүшелерін араб әліпбиіндегі оның
белгілеріне ұқсатылуы да қызғылықты:

Бір «әліп» мұнарадай көрім керген,
Екі «мәт», екі «сәкин» оған ерген.
Болғанда «иа» ден камал, нұрдан гауһар
Болады данышпандық мұны білген.

(Адам, көз, жас, екі құлақ)
Бұл жұмбақ Қытай қазақтарының арасынан жазылып
алынған. Қытай қазақтарының күні бүгінге дейін араб әліпбиін
қолданып отырғаны мәлім.

Әліп, яки «алиф»—араб әліпбиінің алғашқы әрпі, ұзын
таяқша түрінде оған адам ұқсатылады, мәт, яки «мадда»—сөз
басы мен сөз ортасында екі алиф қатар келгенде қойылатын
белгі, көзге баланған, сәкин—«сукун» екі дауыссыз арасында

дауысты дыбыс болмаса, бірінші дауыссыздың үстіне «сукун»
қойылады. «Сукун» көзден аққан жасқа, арабтың «иа» әрпі
құлақка теңестіріледі.
Кейде

жұмбақ
қалыпты
өмірді
әсерлеп,

асқақтатып
бейнелеуі мүмкін. Тұрмыстағы қарапайым жай заттардың
өздері де көркем, әдемі, жанды суреттеледі. Жұмбақтың тілі—
сөзге қанат бітіретін нақысты, бейнелі тіл.

Халық әдебиетінде жиі ұшырасатын айқындау алтынға
байланысты. Қазақ жұмбақтарында «алтын» айқындауы әсер­
лілік үшін заттың, не құбылыстың ерекше касиетін аңғарту
мақсатында жұмсалады. «Алтын» сөзі күнге байланыс­ты

жұмбақтарда «алтын бесік», «алтын бәкі», «алтын алма» деген
тіркестердің құрамында келіп, күннің нұрлы, шашақты түсін
бейнелейді.
Айдын көлде алтын тас,

Ау салса да алынбас,—
2-298*

жұмбақтар
деген жұмбақта «алтын» деген айқындау тістің саф таза,
жарқыраған түсін елестету үшін алынған.
Метафора кейде кейіптеу түрінде бой көрсетеді. Жұмбақ

табиғат құбылыстарын құдды тірі адамдай суреттеп, оған жан
бітіруге бейім. Жұмбақ неғұрлым қиын болса, оны шешу де
соғұрлым күрделі. Осыны күрделендіру мақсатымен көбіне
жанды зат болса, оны жансыз затқа теңестіріп айтады. Керісін­

ше, жансыз затты жанды затқа балап, соның қасиеттерін да­
рыта бейнелейді.
Қазақ жұмбақтарында тек табиғат құбылыстары ғана емес,
сонымен бірге тұрмыстағы заттар, шаруа құралдарына қызық-

қызық қимылдар жасатып, тың шырай беру мәнері өрістеген.
Жұмбақ жансызды қимылдатып қана қоймайды, сонымен бірге
сөйлетеді де. Кейбір заттар адамша сөйлеп, адамша ойлайды,
хатты «аяғы жоқ жүреді, аузы жоқ сөйлейді» деп астарлап

сөйлеу—осы ойымызға айғақ.
Жұмбақта адам ойына келмейтін оқыс, шындықтан шалғай
құбылыстарды бейнелеп көрсете беру қалыпты машық болып
табылады. Осылайша, тыңдаушыны жауапты тап басудан адас­

тырады.
Мысалы, найзағай туралы:
Әуеден күбі түсті,
Күбінің түбі түсті,—

деген жұмбақты алайық.
Әрине,
аспаннан
күбінің

түсуі—өмірде
болмайтын,
қисынсыз, адам сенбейтін сурет. Оқыс сурет адамды бей­жай
қалдырмайды, шешуін іздеп, басын қатыруға жетелейді. Не­

месе:
Қырымда бір құдық бар суы батпан,
Сол суы шілде күні мұз боп қатқан.
Сіресіп бауырдай боп қатқан мұздың

Бетіне бетегесі шығып жатқан,—
деген
шумақтағы
образды

жолдар,
күрделі
ауысты­
ру тыңдаушыға ой салмай қоймайды. Қырым—жер аты,

алғы  сөз
рихи жағдаяттарды, Алтын Орда, Ноғайлы дәуірлерін еске
түсіретін атау. Қырымдағы құдық ауызға алынады, алайда
оның суының шілде күні, жаздың ыстығында мұз боп қатуы

кісіні иландырмайды, десек те тындаушыны селт еткізеді, ой-
қиялын әр тарапқа жүгіртеді. Образды ой одан әрі үстемелене,
еселене түседі. Сіресіп қатқан мұздың бетіне бетегесі шығып
жатуы қалай? Жұмбақтың шешуі күнде ішіп жүрген айраны­

мыз. Алайда оның шешуін табуға ойы ұшқыр болмаса, кез кел­
ген кісінің зердесі жете қоймайды. Жұмбақ әлгіндей оқыс су­
рет, парадокстарға әдейі ұрынады.
Жұмбақта құбылтудың бір түрі әсірелеу, яки гипербола­

ны кездестіреміз. Әсірелеу дегеніміз—ойды көркем, бейнелі
жеткізу үшін бір затты немесе құбылысты әдеттегісінен гөрі
үлкейтіп, асқақтата, әсерлеп беру тәсілі:
Алып соғып арс етті,

Даусы Самарқанға жетті,—
дегендегі «алып»—мылтық, оның даусының құлақ жарар­
дай қаттылығымен бір қиырдағы Самарқанға жетеді деу адам
сенгісіз, тек әсерлік үшін алынған. Екінші бір жұмбақта

мылтықтың даусын былайша ұлғайтып суреттейді:
Қара күшігім қаңқ етті,
Даусы Бұқараға жетті.
Немесе:

Шешесі мәсісін кигенше,
Қызы Мәскеуге барып калды,—
деген жұмбақта түтіннің жылдам қозғалысы ақылға сыймай­
тын шамада бейнеленген. Осылайша ұлғайту арқылы тыңдау­

шы­ны оқыс сурет, образбен елең еткізуді, көңілін аудартуды
мақ­сат етеді.
Қазақ жұмбақтарының көркемдігін сипаттайтын және бір
қасиеті—формулалық қайталама жолдардың, тұрақты об­

раз жолдардың молдығы. Әлгіндей дайын машық, жаттамалы
жолдар жұмбақтың ауызша туу табиғатымен байланысты, олар

жұмбақтар
қолма-қол суырып айтуға мүмкіндік туғызады. Енді осындай
көп қайталанып келетін ұйтқы образдардың кейбіреулеріне
тоқталып өтелік. Сондай тұрақты ауыстыру—құдық. Көшпелі

қазақтың тұрмыс-тіршілігі құдықпен байланысты. Құдық де­
генде ең алдымен су көз алдымызға тұра қалады, су—тіршілік
негізі. «Кішкене құдығымның суы тәтті»—деген жіліктің ма­
йын меңзеген. Жұмбақ көлемі шағын болуына қарамастан, тар­

тымды. «Суы тәтті» дегеннің тасасынан жілік майының ерекше
дәмділігі аңғарылады, әрі дараланып, әрі шұрайлы беріледі.
Дәуіттегі сияны құдық ішіндегі суға балайды:
Жапанда бір құдық бар суы тәтті,

Ішінде бір бәйтерек бек айбатты.
Жаралған десең болар қандай шебер,
Адамзат не бол десе, сол болыпты.
Дәуіттің сыртқы пішінін, қасиетін құдыққа ұқсатуы

байқағыштық, сия—су тәрізді сұйық зат, құдық та сауыт та
сұйықты сақтайтын орын, ал құдықтағы бәйтерек—ұзын
қаламның тұспалы. Бұл екеуінің сыртқы тұрпатынан сәйкес­тік
тапқан.

Жалғанда бір құдық бар суы тәтгі,
Қауғасын бес бәйтерек мықтап тартты,—
деп мал саууды құдықтан қауғамен су тартуға салыстыруы шы­
найы, құдық суы да, сүт те—сұйық, екеуі де тәтті, құдық—

иініп тұрған мал, су тартатын қауға—сүт құятын шелек, ал бес
бәйтерек—сүт сауған бес саусақты елестетеді. Бірнеше ауыс­
тырулар тізбектесе келіп күрделі ауыстыруға айналған.
Жұмыртқаны құдыққа ұқсатып, оның ішіндегі уызын суға

балағанда да уыз бен судың сұйық екендігіне негізделеді.
Бір құдықтың екі алуан суы барды,
Қайнатса оның суы мұз болады.
Жұмбақ парадокс тәсіліне жүгінген. Құдық суының екі

алғы  сөз
ды таң тамашаға қалдыратын оқыс көрініс, осынысымен ойға
жетелейді.
Бір тастың қақбасында құдығы бар,

Құдықтың айналасы бәрі де жар,—
деп білте шаммен құдықтың сыртқы пішінінен ұқсастық іздейді.
Жоғарғы мысалдар жұмбақтың тұрақты ауыстыруларды сан
құбылтып, тосын мағына беріп қолданатындығын көрсетеді.

Жұмбақтағы бүркеме зат адамның күнделікті өмірден көріп-
біліп жүрген заттарымен ұқсатылғанда тартымды, әсерлі бола
түспек. Құдық бақташылық кәсіппен шұғылдану, еңбек әрекеті,
тұрмыс қажеттілігі арқасында қазаққа етене жақындығы­мен

жұмбақтың ұдайы ауыстырылуына өзек болған.
Дария—казақ жұмбақтарында белсенділік танытқан об­
раз. Дария деп ағып жатқан үлкен ағынды су, өзенді атайды.
Сондықтан қазан ішіндегі сорпаны—дарияға, пісіп жатқан

етті дарияда жүзген жайынға теңеуі нанымды, ауыстырулар
кішірейту, яки литота тәсілімен берілген.
Дария—тоқтаусыз қозғалыс үстіндегі сұйық, сол себепті
жұмбақ диірменге салынып, содан тоқтаусыз ақ ұн болып

шығып жатқан бидайды дарияға теңеуінде қисын бар. Дария
сөзі жұмбақ мәтіндерінде өзінің нақты мағынасына қосымша
ұғым-түсініктер жамап алады.
Дүниеде бір дария беті қатқан,

Бетіне бетегесі шығып жатқан.
Қараса, сол құдыққа көз жетпейді,
Құр қалмас сол құдықтың суын татқан.
Бұл жерде дария—шетсіздіктің өлшемі. Жұмбақ оқу, білім

алуды жасырып отыр. Оку-білім іздеу «инемен құдық қаз­
ғандай» тынымсыз еңбектенуді тілейді, соңына түскен адамға
ұшы-қиыры жеткізбейтін шексіз, сарқылмас қазына, мұнда
байламның ішкі мәнін айтпақ. Жұмбақтың кең, шетсіздікті

оқу-білімнің соңына түсудің киындығымен қиюластыру көр­
кем­дік ассоциация.
Дария арқылы меңзелген оку-білімнің ауырлық ұғымы
келесі жолдағы құдық ауыстыруымен толықтырылады, екі

жұмбақтар
образ бір-біріне сәуле шашып, тізе қосып мазмұнды аша­
ды. Құдық түбіне қарасақ, көз жетпейді, демек, түпсіз терең,
оқудың түбі шыңырау, оны қазған адам тұңғиығына жет­пейді,

осы екі құбылыс көркемдік ассоциация жолымен тоқай­лас­
қан. Құдық дегенде оның суы болатыны айтпаса да түсінікті,
бірақ жұмбақта су ауызға алынбаған, эллипсис тәсілімен тас­та­
лып кеткен. «Құдықтың дәмін тату»—оқу-білімге бет қоюдың,

рухани жетілудің ишарасы. Кеңестіктің көлденең алғандағы
шексіздігі—дария, тігінен алғанда тереңдігі құдық ауысты­
руларымен нұсқалған. Дария, кұдық ауыстырулары мәнді,
мағыналы тұжырымдарды әсерлі жеткізген.

Демек, руханият дүниесіне қатысты абстрактілі, дерексіз
ұғым нақты зат-құбылысқа.
(құдық, дария) баланып, көрнекті сипат алады, деректілік
күйге енеді, нәтижесінде рухани құбылыс материалдық сипат­

пен елестейді.
Жұмбақ жан-жағын жалмап, тып-типыл етіп өте шығатын,
тілсіз жау—өртті жалмауыз, мешкей, адамзатқа залалды
айдаһар кейпіне көшіреді. Өртке күйіп, шаруаға қол-аяғы жа­

рамай қалатын адамды:
Аузына айдаһардың түскен елдер
Жарамай іске енді деп бара атыр,—
деп суреттейді. Жұмбақ нысананың өзі қалаған, сүйіп, ұнатқан

қасиетін дөп басуға ұрымтал образдар іздейді.
Ертегілерде айдаһар аузы ерекше үлкен болып көрсетіледі.
Ол оянып кетіп, ысқырып аузын ашқанда, адам болсын, ұшқан
құс болсын, мал болсын, аң болсын—бәрі домалап жұтылып

кетеді. Көріктің от шашқан қалпын айнытпай жеткізу
мақсатымен жұмбақ оны «аузын ашқан айдаһарға» ұқсатады.
Қақпанның «иір тілі», қармақтың «жалғыз тілі»—айдаһар
тіліне жанастырылуы нанымды. Қақпан мен қармақ өзіне

жақындаған, сүйкенген жандыларды айдаһар тәрізді «тірі
жібермейді», ажал құштырады. Ертегілердегі айдаһар—көп
басты мақұлык, Қайшыны жұмбақ екі басты айдаһарға балай­
ды. Алдына келгенді турап түсетін өткір бәкіні де суреттеуде

алғы  сөз
Айдаһар жылан көрдім екі басты,
Бір басы бір басынан екі елі асты.
Аузына қанша нәрсе түссе дағы

Аптығып өз-өзінен жұта алмас-ты.
Нысананың қасиеттерінің толық ашылуы ауыстыруды
қыбын тауып ұсынуында. Жұмбақ бәкінің тек кесіп, жеушіге
даярлауға көмектесетін қызметін «аптығып өз-өзінен жұта

алмас-ты» деп даралайды.
Қазақ жұмбағының шабыттана, кең камтып кестелеген
тақырыбы—аспан әлемі, күн, ай, жұлдыз, найзағай т.б. Әсіресе
ай бейнесі жан-жақтан, әр тараптан жарқырай ашылып, алуан

ауыстырулардың өзегіне айналған. Нақтылай айтсақ, жарты
күлше, ақтоқым, ақ үйрек, түйір қалам, кепкен бауыр, жарты
нан, дуадақ, тайдың ізі, бір қалаш т.б.
Жұмбақтың айды «күндіз жатып, түнде шығар айдаһардай»

деп бедерлеуі де әсерлі, бағалы айқындауларға артылар жүк
тұспалды нысананың ішкі-сыртқы көріністерін тыңдарман­ның
көз алдына елестетумен шектелмейді, әрі селт еткізер, қиял
қозғар, ойды оятардай тегеурінді образ сомдау қоса жүктеледі.

Айдаһарға тұрақты ауыстыруы жұмбақ байламдары тура­сында
мәлімет жеткізіп қана қоймай, оны бейнелі, ғажайып сурет­ті
етіп кескіндейді.
Жұмбақтағы хайуанаттар дүниесінен алынған үйреншікті

образ—құс. Жарғанат пен үкі туралы жұмбақта құс бала­
масының қолданылуы тегін емес. Осы балама тындаушыға
тұспал бейнені құстар әлемінен іздеуге жетелейді. Жарға­нат­ты
«ішкен асын жан білмейді, адамға жұмыртқасын көрсетпей­

ді» деп жалпылай нұсқаса, үкінің өзгеше қасиеттерін «тұмсы­
ғы—имек, көрмейді күндіз көзі, шарықтап көкті кезіп, күндіз
ұшады» деп қолға ұстатады. Жәндіктерден сары маса мен шы­
бынды құсқа теңестіруінде де логикалық қисындылық бар.

Сары маса мен шыбын да құс тәрізді қанатты, әрі ұшады.
Масаның адамзат пен жануарларды шағып тыным бермес
қасиетін төмендегідей жолдармен даралайды:
Барлығы мақұлықтың ығыр болып,

жұмбақтар
Жансыз заттар мен құралдардан құсқа ұқсатылатындар:
қайшы, пароход, телефон, қалам, айна, ұршық, вело­сипед,
киіз үй, атылған оқ, баспа машинасы, түндіктің бауы.

Пароход пен атылған оқ қасиеті мен кеңістіктегі орны­
на қарай құспен ауыстырылған: Пароходтың суда құсша
еркін жүзетіні, ал атылған оқтың құсша аспанда зымырап
ұшатыны мәлім. Ал аты жоғарыда аталған заттар мен құсқа

сыртқы пошымы жағынан ұқсатылып отыр. Киіз үйдің өзін
құсқа теңеумен бірге оның шаңырағы мен түндігін де құс
бейнесіне ендіреді.
Қазақы тымақты сыртқы түріне қарап құсқа балауында да

нанымдылық байқалады:
Басы жоқ, құста біткен екі қанат,
Адамнан қалмаймын деп қылдым талап.
Ішінде қанатының екі жіп бар,

Не нәрсе бұл айтқаным, тезірек тап.
Бас киімді—тымақты құс кейпінде берудің үлгісін «Ко­
декс—куманикустен» де оқимыз. Дойбы тастарының тақ­та
үстінде тізіліп қойылуын «бір топ қонған құс» ретінде сурет­теуі

де шындыққа жанасымды.
Бесік ішінде аяқ және көкірек тұсынан баумен шандып
байланған бүлдіршін бала кейпін тебіренерліктей бейнелейді.
Ағай, ағай, ағай құс,

Аяғынан танған құс.
Көгей, көгей, көгей құс,
Көкірегінен танған құс.
Ағай, көгей—мағынасы жоқ айқындаулар, осы сөздердің

үш рет жол соңында құс ауыстыруының еселенуі жұмбақка
ырғақтық, өлеңдік әуезін дарытады.
Халық ұғымында жорға—жүйріктіктің, алғырлықтың
бейнесі, дестіге сөз бермейтін шешенді жорғаға теңестіреді.

Жорға деп жылқының төрт аяғын тең салып, ырғатыла, тайпа­
ла басқан жайлы жүрісін айтады. Міне, сондықтан түйенің маң-
маң басып келе жатқанын «боз жорғаға» теңестіреді. Жорға­ның
басқа жылқы түрлерінен өзгешеленер тұсы—жүргіш­тігін­де,

алғы  сөз
ұзақ шабатын шыдамдылығында. Боранды «ақбоз жорға»,
«бозжорға» бейнесінде алғанда оның қозғалыс жыл­дам­ды­ғын
суреттемек ниетте. Инені «табаны үшкір көк жорға» дегенде

жылдам, сумаң-сумаң еткен қимыл шалттығын көрсет­пек­
ші. Қаламның қағаз үстінде жазу жазғанын жылқының жорға
жүрісіне балайды. «Бесеу ара бір ат» дегенде қалам ұста­ған бес
саусақ көз алдымызға келе қалады. Шананы да жорғаға са­

лыстырып, былайша кестелейді:
Тайпаңдайды бүгілігі құла жорға,
Маңызданып аяғын басар зорға.
Неше күн дамыл алмай жүрсе де,

Иіліп жерден шөпті жемес сонда.
Бұрыннан сыр мінез жорға заманамен келген жаңалықты,
аэропланның талмас, қайтпас суретін бейнелеуге келген­
де икемділік байқатады. Мотоциклді жорғаға теңеуінде де

шындықка жанасымдылық бар.
Жұмбақтардағы тұрақты қыз ауыстыруы тұспалды сипат­тан
хабар беріп қана қоймай, оны реңді етіп, шырайландыра түсетін
образ. Қыз—сұлулықтың, әдеміліктің, тазалықтың белгісі.

Бойжеткен сымбаты, ең алдымен, қыпша белімен, сұңғақ бойы­
мен көз тартады. Сондықтан тұлабойы жып-жинақы, белі бір­
неше жерден қылдай байланған сыпырғышты шашын тарап,
бетін жуған нәзік белді, талдырмаш қызға теңестіруі әрі дәл

һәм ұғымға қонымды.
Жұмбақ өзі жасырған нысананың ұзын да жіңішкелігін
баса көрсету үшін қызға ұқсатады. Сөзімізге айғақ етіп жы­
ланды, сәбізді, шалғының шөп шабуынан қалған ізді қызға

айналдырғанын айтар едік.
Құлпырған терісімен көздің құртын жер қызыл түлкіні
қызға теңеу халық ауыз әдебиетінде бұрыннан бар. Міне, осы
дағдылы образ жұмбақта ауыстыру түрінде қайта жаңғырады.

Қыз сөзі ауыстыруларда түпкі мағынасынан алшақтап, сан
қилы қосымша бұрма мағыналар үстемелеп алған. Қыз қол
жетпес құштарлықтың, адамды алдаусыратар құмарлықтың
символына айналған. Халық жұмбағы аруды ауызға ала оты­

рып, кісіні сағымдай тартып, арбайтын жан рахаты—сейіл
құрып, аңшылықка шығуды ымдайды. Қызды айту арқылы

жұмбақтар
аңшылық кезінде түлкі оңай олжа, жеңіл сауға болмайды
дегенді нұсқайды:

Бір қыз бар дүниеде шынарланған,
Со қызға елдің бәрі құмарланған.
Бір адам, бір хайуан, бір жануар,
Ақыры сол қызды үшеуі алған.

Жұмбақ дүниеге ақынша карап, нәзіктікпен қабылдайды,
қоршаған орта, табиғаттан жарастық, сұлулық іздейді. Мәселен,
аспандағы самсаған жұлдыздардан әдемілікті көріп, сезінеді,
оларды қыз бейнесіне көшіреді.

Шыбындарды да «бір топ қыз» кейпінде ендіріп, олардың
салқын түсе жоқ болатынын, жаз шыға қайта пайда болаты­
нын:
Қырға барып қырылдық,

Уағында тірілдік,—
деген жолдармен тұмшалайды.
Жұмбақтардың тағы бір стильдік ерекшелігі—экспрессивті
бояуы күшті, модальдік реңкі бар сөздерді образ үшін кәдеге

жаратуы.
Мұндай
мақсат—ойға
алған

заттың
белгісін
тыңдаушыға дәл әрі сезіміне әсері тиетіндей етіп жеткізу.
Осы орайда еліктеуіш сөздерді жатсынбай пайдаланатынын

баса көрсеткен жөн. Еліктеуіш сөз деп табиғатта ұшырасатын
сан алуан құбылыстар мен заттарды бірін-біріне қақтығысу-
соқтығысуларынан туған дыбыстарды есту қабілеті арқылы
белгілі-белгілі түсініктер ретінде қабылдаулардан болған және

сол түсініктердің атаулары есебінде қалыптасқан сөздерді айта­
мыз.
Мысалы, қамырды «былқ-былқ, былқ семіз», ал түтінді
«елбең-елбең етеді» дегендей бейнелеуіш сөздермен жандан­

дыра суреттейді. Бұл мысалдар көзбен көруге арналған образдар
болса, төмендегілер дыбысқа еліктеуден туған сөздер: самау­
рынды «салдыр-салдыр сары айғыр», есікті «әрі лап-лап, бері
лап-лап», кілтті «кірт етіп кіріп кетті, сырт етіп шығып кетті»

алғы  сөз
Жұмбақтардың ішінде өлең түрінде келетіні де аз емес.
Образдық жүйесінде ең көп қолданылатын поэтикалық құрал—
ауыстыру. Бұл жанрда тұрақты формулаға айналған образдар,

сөз тіркестері баршылық.
Көптеген жұмбақтардың ұзақ уақыт өміршеңдікпен халық
жадында ұмытылмай сақталуының сыры неде? Себеп—
жұмбақтардың сүрең, қарабайыр жолдар болып келмей, мар­

жандай тізілген ашықты, әсем образды сөздерге толы бо­луын­
да. Қиыннан қиысу, ықшамды, қысқа болуына қара­мастан,
ойнақы, сыңғырлаған поэзиядай сұлулық—жұмбақтарға тән
қасиет.

Жұмбақ әр алуан жанрлармен араласып, тоғысып жата­
ды, аралық жанр да түзеді. Зерттеу барысында төмендегідей
аралық түрлер айқындалды: жұмбақ сауал, санамақ жұмбақ,
шешендік жұмбақ, мақал жұмбақ, өлең жұмбақ, әбжад жұм­

бақ, есеп жұмбақ, түс жұмбақ, ертек жұмбақ т.б. Эпостық жыр­
ларымыз бен ертектеріміздің ішінде жұмбақтар мол табыла­ды,
кейіпкерлер жұмбақ арқылы тілдесіп, ақыл-ой сынасады.
Ертегілердің сюжеттік желісінде жұмбақтардың белгілі

дәрежеде орны бар, көркемдік айшықтаушылық құрал ретінде
де жұмсалады. Жұмбақтар ертегінің сюжеттік композиция­лық
желісінің шымыр өрілуіне септеседі.
Төл мұраларымызды Алтай түріктерінен бастап Анадо­

лы түріктеріне дейінгі аралықтағы қандастарымыздың жұм­
бақтарымен салыстыра қарағанымызда, егіздің сыңарындай
ұқсастықтар мен ортақ қабаттарға айрықша бай екендігіне
көзіміз жетті. Мысалы, жұмбақтардың туысқандықты өзек

еткен логикалық қисындағы түрі тек қазақтарда ғана емес,
қарашай, түрік жұрттарында да таралғандығын аңғардық.
Жұмбақты топтасып жасыру, шешу ғұрпы, шеше алмағандар­ды
жазалау, мазақ ету үрдістері түркі бауырларымыздың біразын­

да үндесіп жатады.
Айтыс арқылы қазақ жұмбағы жаңа биікке көтеріліп,
іргесі беки түскен. Суырып салма ақындар жай сөзбен бірін-
бірі жеңе алмаған жағдайда жұмбақ айтысына көшіп, білік,

ой таластырған. Жұмбақ айтыс жазбаша сипатта да дамып,
ақындардың хатпен жұмбақ жолдау салты да жайылған. Ай­
тыс­қа ұласқан жұмбақтың тақырыптық аясы кеңейді, қоғам­
дық, әлеуметтік мәселелерді көтеруге икемділігі байқалды.

Төңірегі тең көрініп,
Теген жатыр төңкеріліп,
Жас та сиған, кәрі сиған,
Астына оның бәрі сиған.

(Аспан)
Күндіз беті таза,
Түнде бетін әжім басты.

Дүниеде бір қарбыз бар солмайтұғын,
Жаз шіріп, қыста үсіп тоңбайтұғын.
Жаһанның жерін, суын, жәндіктерін,
Іші кең бәрін салса толмайтұғын.

Бір түкті кілем,
Бірі түксіз кілем.

Жапанда жайнап тұрған бір бәйтерек,
Заты бар бұтақ сайын жанға керек.
Балта, шөміш, түрен мен мойынтұрық-
Төртеуін таңдап алдым ерекше елеп.

жұмбақтар
Түбі көк дария,
Іші мұнара,
Отыз шешегі.

Екі тері,
Екеуі де кең тері.

Тең, тең, тең киіз,
Екі ортасы кең киіз.

(Аспан, жер)
Бір қоян қайың тауды арқалаған,
Ертерек қоян еді марқалаған.
Жолында алтын гауһар толып жатыр,

Бір үйде қос сұлу қыз ағайынды,
Екеуі қызықтырған талайыңды.
Жүдемес төрт маусымда мұңаймаса,
Тұрады нұрға малып маңдайыңды.

Су ішінде екі жайын,
Бірі кетсе, бірі дайын.

Айтайын мен жұмбақ сексен сегіз,
Шешуі қиын емес ескерсеңіз.
Болады бірі өткір, бірі өтпес,
Ақылы мұны тапқан ұшан-теңіз.

Тең,тең, тең киіз,
Екі ортасы кең киіз.
Арасында киіздің
Сайрандаған қос мүйіз.

аспан  әлемі
Біреудің бір ұлы бар және қызы,
Біледі ол екеуін дүние жүзі.
Ұйықтайды ұлы түнде, қызы күндіз,

Алтын кетті,
Күміс келді.

Дарияда жайын жүзер дөп-дөңгелек,
Қанаты асты қара бір көбелек.
Жанады бір шаһардан сансыз шырақ,
Адамға қиын екен санап білмек.

Бір анасы, бір атасы,
Бірнеше мың баласы.

Көрінді ту алыстан көкше теңіз,
Тырнадан он бірі арық, бірі семіз,
Бөлініп бір топ үйрек кетті-ау ұшып,
Ол үйрек әлде жеті, әлде сегіз.

бірде жеті,бірде сегіз болып көрінуі)
Ай далада ақ шатыр,
Ақ шатырдың ішінде
Қызыл көзді шал жатыр.

Жалғанда бір нәрсе бар аяқ қапты,
Ұшады кешке дейін дамыл таппай.

жұмбақтар
Күлген көзі күмістен,
Келе жатыр қоян ақ.

(Күн)
Ар жағында орманның,
Ар жағында таулардың,
Алтын кеспек домалар.

Дүниеде бір алыпты көрдім күшті,
Бар салмақ дүниедегі соған түсті,
Құнарлы қуатынан тояттанып,
Әртүрлі жер бетінде жеміс пісті.

(Күн)
Көк жиекті шай табақта
Алтын алма тербелер.
Кейде бүркер алма жүзін

Қызыл күлше тау асады,
Ыстық нұрын шашады.

Аспанда бір айна бар,
Әлемді көріп айналар.

Ұзын-ұзын сырғанақ,
Ұшығына кім жетер?
Асыл бесік күйкентай,
Жұмыртқасын кім табар?

Ақ сандығым ашылды,
Ішінен дүрлер шашылды.

аспан  әлемі
Ақ сандығым ашылды,
Қызарып жалын шашылды.

Жалғанда бір нәрсе бар аяқ қапты,
Ұшады кешке дейін дамыл таппай.

Керегенің басында кепкен жаулық,
Кет десем де кетпейді, неткен жаулық?

(Күннің кереге басына түскен сәулесі)
Бір анасы,
Бір атасы,
Бірнеше мың баласы.

Көк жүзіне қарасаң, төбеңде тұрады,
Көл бетіне қарасаң, төменде тұрады.

Ғажайып сылақтаған бір арғымақ,
Бірі алтын, бірі күміс екі құлақ,
Болғанда жеті әйелмен аямай-ақ.

Қарындасы қонаға
Ағасын іздеп келгенде,
Ағасы қашып кетеді,
Үйден шығып бір жерге.

Ақырған айдаһардай арыстаным,
Айтысып тағы жұмбақ қалыспағын.
Екі өркеш, жеті башпай жұмбағым бар,
Осыны ойламай тап, данышпаным.

жұмбақтар
Қонақтап күнде қонар су бетіне,
Сүйсінер барлық адам келбетіне.
Тұлғасы су ішінде көрінеді,

(Ай)
Төсек астында жарты нан.

(Ай)
Үй астында ақ тоқым.

Көлде жүрген ақ үйрек,
Түнде бар да, күндіз жоқ.

Керегенің басында кепкен бауыр,
Кесіп алса таусылмас неткен бауыр?!

Айдаһар күндіз жатып, түнде шығар,
Қаһарлы қалыбына әркім құмар,
Болыпты туғаннан-ақ күнмен талас,
Күнді көрсе, айдаһардың жүзі солар.

Күндіз әйнегі сынады,
Түнде орнында тұрады.

аспан  әлемі
Жабықта жарты нан.

(Ай)
Көк көрпенің ішінде жарты нан.

Қонақтап күнде келер су бетіне,
Пар келмес гауһар заты келбетіне.
Сәулесі су жүзінде дірілдейді,
Тамаша қарап тұрсаң суретіне.

Күндіз күннен таярмын,
Түнде әлемге аянмын.

Кейде орта, кейде толы бір тегене,
Көрінер кейде күндіз, кейде түнде,
Бетіне ақ шағыдан перде тартқан,
Балалар, ойлап қара, бұл немене?

Он төрт—он бес жасында
Адамның басындай.
Бір және отыз жасында
Адамның қасындай.

Тап-тап, табан ақ,
Табаны жалпақ қоян-ақ,
Тайшыағардан су ішіп,
Туып тұрған дуадақ.

(Ай)
Көп бауырсақ ішінде бір қалаш.

(Ай)
Қырда қылыш жарқырайды,
Ойда атан бұрқырайды.

жұмбақтар
Тақырда тайдың ізі,
Айналасы қойдың ізі.

(Ай мен жұлдыз)
Әуелі айтатыным асыл шөлмек,
Бір толып, бір азайып қайта келмек.
Сарайда жанып тұрған сансыз шырақ,

Тақырда Аймағамбет өліп жатыр,
Қасында есек жемі толып жатыр.

(Жұлдыз)
Үй үстінде алтын тас,
Алайын десем алынбас.

Көп моншақ үй үстіне қойдым шашып,
Қарасам толып жатыр көзін ашып.
Үйіме сәулеленіп түссе жарық,
Кетеді әлгі моншақ бәрі қашып.

Біреуде отряд көп сан жетпейді,
Күндіз олар ешкімге көрінбейді.
Мізбақпай ұзақ түнде күзетте боп,
Тұруға бір орында ерінбейді.

Етегім толы сөк,
Ерте тұрсам жоқ.

Тақиям толған сөк,
Ерте тұрсам дым да жоқ.

аспан  әлемі
Шым-шытыр,
Шиедей қотыр.

(Жұлдыз)
Біз, біз, біз едік,
Отыз арба қыз едік,
Бір тақтайға жиналдық,

Бірталай тары шаштым там басына,
Әуре болып толтыра алмай қамбасына,
Қиыстырып өлеңмен жұмбақ қылдым,
Ойлағандар мәнісін аңдасында.

Бір байдың мың қойы қоздайды екен,
Біреуі біреуінен озбайды екен.
Болғанмен алтын астау, күміс күндеу,
Болғанша қиямет қайым тозбайды екен.

Атасы мен анасы,
Миллионнан көп баласы.

Күндіз бәрі қашады,
Түнде аспанды басады.

Көкте күлімдейді,
Қолға ілінбейді.
Бірінен бірінің
Қашықтығы білінбейді.

жұмбақтар
Күн батқан соң жайылдық,
Таң атқанша тойындық.
Таң атып жарық түскен соң,

(Жұлдыз)
Шым-шытыр, шиедей қотыр,
Оның ішінде әкем отыр.

(Жұлдыз бен ай)
Қиырсыз бір теңіз бар ол немене,
Құбылып қалқиды алтын бір тегене,
Сансыз құс жүзеді ортасында,

Алты қаз, жеті үйрек, үш бөдене.
Оқшау жүр ақ шағала, көк шағала,
Теңіздің ортасында күміс кесе.

Алтын бәкі,
Күміс сәкі,
Қырық қысырақ,
Бір сәуірік.

(Күн, шолпан, жұлдыз, ай)
Бір емен, жеті терек, алты қайың,
Бұтағы толып жатыр дайым, дайым,
Ішінде шынар терек, үш қарағай,

Өңгесін айта беріп не қылайын?
(Шолпан, жеті қарақшы, үркер, үш таразы)
Аспанда ұшып жүрген жеті торғай,
Барады бір-біріне қосыла алмай.

(Жеті қарақшы)
Жеті ағам жерге түспейді.

аспан  әлемі
Тұнық пенен лайдың арасынан,
Бір аққу ұшып шықты қанат кере.

(Жеті қарақшы Шолпан, үркер, күн)
Алты қоян қашады бұдан былай,
Жеті лашын қуады ұдай-ұдай.
Артынан екі бүркіт тағы кетті,

(Үркер, жеті қарақшы, ай, күн)
Мен бір жұмбақ айтайын асыл досқа,
Бір сарай толып тұрған ақ күміске,
Болғанда алты тауық, жеті тақ-тақ,

(Үркер, жеті қарақшы, Шолпан)
Бап-бап, басы бар,
Алтын ердің қасы бар,
Бұны тапқан адамның

Байладым бір қазыққа екі жылқы,
Екі жігіт ала алмай болды күлкі,
Жетеуі бір қызға ғашық болып,
Ағарды қасіреттен сақал-мұрты.

Туғанда алтау едім,
Өле-өле жетеу болдым.

(Үркер)
Аспанда ұшып жүрген алты торғай,
Өмірбақи жүреді жерге қонбай.

Бар ма, жоқ па, анық білмейсің,
О жоқ жерде өмір сүрмейсің.

жұмбақтар
Бір нәрсе жер мен көктің арасында
Көрінбейді өзі түгіл қарасы да,
Білінбей жер үстінде жүрсе дағы,

(Ауа)
Салмағың бар өлшесем,
Көрінбейсің көзге сен.

(Ауа)
Аппақ жолға қараймыз тамсанып,
Сүтін төгіп кеткен кім, жол салып?

Сатайын десем ауыр кілем,
Сатпайын десем тәуір кілем.

(Жер)
Өлшеусіз піштім,
Жіпсіз тіктім.

(Жер)
Зер, зер кілем, зер кілем,
Көтерейін десем зор кілем.

(Жер)
Қағар, қағар, қағар кілем,
Қағайын десе ауыр кілем.

(Жер)
Бір жатқан зор кемеңгер қара кісі,
Қимылдар сол кісіден елдің тісі.
Талқандап беті, жүзін тырнасаң да,

(Жер)
Жамандық қып, шапқылап жарсаң басын,
Жақсылық қып аямас сенен асын.
Күні-түні сонда да тепкілейсің,

жұмбақтар
Жаһанда бір алыпты көрдім күшті,
Барлық салмақ дүниеде соған түсті.
Қандайын дүниеде барлық жеміс,

Көк жүнді бір өгіз бар еті қара,
Тілгіле өне бойын етіп пара.
Етін жеп жатсам дағы майын сорып,
Болмайды өлмек түгіл титтей жара.

Көкторғын көрдім мен
Көп асыл қадаған.
Адам жоқ өмірде
Асылын санаған.

Бір зат бар дүниеде құшағы кең,
Ұшқан құс, жүгірген аң бәріне тең.
Адамзат, жан-жануар арасында
Мәңгілік өсіп-өніп өмір сүрген.

Жүресің-жүресің, ұшын таппайсың,
Ары жүрсең, қайтып келесің.

Жайы-жайы, жай кілем,
Жайылып жатқан бір кілем,
Түр-түр кілем,
Төгіліп жатқан кір кілем.

Аждаһа жерден шығып көкке өрлер,
Қысылып өзгелерден бұрын терлер.
Түрі бар аждаһаның неше түрлі,
Алады қолы жеткен мініскерлер.

жер,  табиғат құбылыстары
Ұзын кілемім бар,
Көтеріп ала алмаймын.
Ұзын арқаным бар,

Үлкен, үлкен түйені
Тастапты атам шөгеріп.
Өркеші бұлтқа тиеді,
Бауыры жатыр көгеріп.

(Тау)
Өркешіне мұз артқан,
Шудасынан су аққан,
Мынау неткен қара нар,

Көтеріп орман, тоғай, тастың бәрін
Жапанда шөгіп жатыр үлкен нарым.

Ақ жылан аяғы жоқ, көзі де жоқ,
Сөйлеген не бір ауыз сөзі де жоқ.
Тоқтамай қысы-жазы кезе берер,
Үстінде бір жапырақ бөзі де жоқ.

Күлің, күлің, күлің ат,
Күліп өтті, көрдің бе?
Көлеңкесін көрсетпей
Жүріп өтті, көрдің бе?

(Өзен)
Дедектейді, зырлайды,
Артқа мойын бұрмайды.

(Өзен)
Шыққанда шығыны жоқ,
Жауса жауын бүйірі тоқ,
104.

105.
106.
107.
108.

109.
110.
111.

жұмбақтар
Қыста жылтыр қақ болар,
Түртінектеп тынымы жоқ.

Бар-бар, атым бар,
Жүйрік қана затым бар.
Жылқыға ұқсап кісінемес,
Қолға ұстасам, тістемес.

Бір шұқырда көп шұқыр,
Іштен түртіп көп шұқыр.

Ақ боз атым арынды,
Ақ көйлекке малынды,
Таудан тасты атқылап,
Таудан түсті шапқылап.

Жылт-жылт еткен,
Жырадан өткен.

(Су)
Ұзын-ұзын ұз келеді,
Ұзын бойлы қыз келеді.
Қасы қалтырап,

Қара атым қалтырауық,
Қабырғасы жалтырауық.

Бір жылан жол салыпты әрбір сайға,
Сай түгіл жол салыпты әрбір жайға.

(Су)
Бар-бар, бар атым,
Бар бойынша жорға атым.
112.

113.
114.
115.
116.

117.
118.
119.

жер,  табиғат құбылыстары
Ажырақ көрсең, тістеме,
Байтал көрсең, кісінеме.

(Су)
Аяғы жоқ жүреді,
Сылқ-сылқ күледі.

Қасқанасы қылтылдап,
Көз қарасы жылтылдап.
Ұзын-ұзын ұз келер,
Ұзын бойлы қыз келер.

(Ағынды су)
Бар екен бір мақұлық өзі жансыз,
Келеді кей жері әлді, кей жері әлсіз.
Кеудесі жерден шығып, жерге кірген,

Базардан әкелген бұлымыз,
Жон терісін тіліңіз.
Еті арам, сорпасы адал,
Мұны не деп біліңіз.

Қайда қазған,
Тағдырда жазған,
Барлық жұртқа бір ана.

Отқа жанбас,
Суға батпас.

Суда жаралады,
Суда жоғалады.

(Мұз)
120.
121.
122.

123.
124.
125.
126.

жұмбақтар
Отқа күймейді,
Суға шөкпейді.

Қыста өседі ақ сәбіз
Төбесінде үйлердің.
Дәнегі жоқ шақсаңыз,
Соның үшін тимедім.

Арқалық салмай үй жаптым,
Суықта жылжымай жаттым.

Қарағайсыз, тақтасыз,
Көпір салдым балтасыз.

(Мұз)
Шешесі-су да, әкесі-суық,
Көктемде өлер, күз күні туып.

Төмен қарап өседі,
Күн жылына өшеді.

Қыстыгүні аппақ,
Жаздыгүні сұп-сұйық.

Ақ қойым тұрып кетті,
Қара қойым жатып қалды.

Қыста бар да, жазда жоқ,
Ол көп болса, көңіл тоқ.

(Қар)
127.
128.
129.

130.
131.
132.
133.

134.
135.
136.

жер,  табиғат құбылыстары
Ақ сиыр туып кетер,
Қара сиыр жатып қалар.

(Қардың кетуі)
Мамықтай ұлпа,
Қанттай ақ.
Қыста жер бетін басады,

Жерге қонған аспаннан көп көбелек,
Жазда іздесем, бірі де жоқ көбелек.

(Қар)
Бір көрпем болушы еді ақ бәтестен,
Кім екен ыстық қолмен оны сөккен.
Төсекке көк пүліштен кілем салып,

Аппақ етіп айналаны,
Ақ көбелек айналды,
Әбден қонып болған соң,
Жер әлемде жайланды.

Ақ жібек асыл көрпедей,
Қыс болса жерді жабады.
Жазғытұрым болғанда,
Су болып сайға ағады.

Батырмай жерге қонады,
Жердің беті оңады.
Қыста ғана тұрады,
Ұстасаң, қолың тоңады.

(Қар)
4-298*
137.
138.

139.
140.
141.
142.

143.
144.

жұмбақтар
Бір түйем жүре алмайды майы көптен,
Ол түйем тойынбайды жеген шөптен.
Егер де осы түйем өліп қалса,

(Қар)
Бөркін ағай киеді ошырайтып.

Бір нәрсе өліп жатыр, жетіп ажал,
Малының қисабы жоқ безбенге сал.
Сүйегі көкте де емес, жерде де емес,
Жігіттер, көңіл қойып, ойлаңыздар.

Ақ шапанын үстінен
Алты ай бойы шешпеді.
Қара шапаны үстінен
Алты ай бойы түспейді.

(Қысқы ақ қар, жазғы қара жер)
Жездекем жезді қамшысымен жер шұқылайды.

Жазда болмайды,
Қыста болады.
Терезеге қонады,
Әсем ою ояды.

145.
146.
147.
148.

149.
150.
151.
152.

жер,  табиғат құбылыстары
Құлағы мен көзі жоқ,
Жоқ тіпті қол мен аяғы.
Бірақ ғажап өнерпаз,

(Қырау)
Мөлдіреген жүзімді,
Ұстап едім үзілді.

Қолы жоқ, сурет салады,
Тісі жоқ, тістеп алады.

Есіктен кірді еңкейіп,
Төрге шығады қампайып.

Терісін жыртпай етін жеген,
Жілігін шақпай майын жеген.

Қуып едім мойнын бұрмады,
Ұстайын деп ем қолға тұрмады.

Қанаты жоқ ұшады,
Аяғы жоқ желеді,
Аузы жоқ ұлиды.

Қыс болса, қыр мен ойды аралайды,
Жаз болса, қозғалуға жарамайды.

Ұстасаң, қолға ілінбес,
Қарасаң, көзге көрінбес.
Жүрсе, ізі жоқ,
Көретін көзі жоқ.

154.
155.
156.
157.

158.
159.
160.
161.

жұмбақтар
Гулесе, күші бар,
Таңғаларлық ісі бар.

(Боран)
Қолтықтан кірер қоңқайып,
Төрге шығар томпайып.

Қусам да жеткермеді, тұра қашты,
Барды да бұрыш қаптың аузын ашты.

Ақ боз жорға,
Күн бұрын ойламасаң,
Кезігерсің көп сорға.

Жол үстінде семіз тоқты,
Құйрығын көтере алмай жерге соқты.

(Боран)
Шөміші жоқ, теңізді сапырады,
Кебісі жоқ, егінді жапырады.

(Дауыл)
Жоқ аяғы, жоқ қолы
Жұрттың бәрін сілкілейтін көк долы.

Қол-аяғы жоқ болса да,
Қақпа есікті аша алған.

(Жел)
Жерде емес, аспанда емес, арасында,
Қол жетпес ұсынғанмен саласына.
163.

164.
165.
166.
167.

168.
169.
170.
171.

жер,  табиғат құбылыстары
Өзінің ұшқырлығы құстан жүйрік,
Ойланып бұл жұмбақты табасың ба?

(Жел)
Бар екен бір мақұлық боздайтұғын,
Жұлқынып төңіректі қоршайтұғын.
Жаһанды жалпағынан басып өтіп,

Бір нәрсе көрінбейді, бар ғой өзі,
Адамзат ол нәрсені көрмес көзі.
Жансызды қимылдатып жанды қылар,
Ызылдап, ызың қағар айтқан сөзі.

(Жел)
Аяғы жоқ, қолы жоқ,
Жүретұғын жолы жоқ.
Мінезі де жеңілтек,

Тіл алмайтын бір тентек,
Шөпшілердің шөбін шашты,
Қалпағымды ала қашты.

Желіп кетсе, жеткізбес,
Жерге түссе, табылмас.

Әне барады өзі,
Көрінбейді ізі.

Құйрығы, екі мүйізі,
Түбінде шидің шықпаған.
Ту қоян жатыр тумаған,
Шыбықпен ұрсам, шықпаған,

172.
173.
174.
175.

176.
177.

жұмбақтар
Алдымнан өтті бұлдырлап,
Тұра қалдым жолында.
Ұстайын деп ойладым,

Бір нәрсеге қарап тұрсаң, дүбірлейді,
Алыстан көзің салсаң, күлімдейді,
Екпіні сонша қатты болса дағы,
Ұстасаң, қолыңызға білінбейді.

Бір нәрсе жер мен көкті шарлап тұрған,
Дамылсыз бәйіт айтып зарлап тұрған.
Тамаша қылығына қарап тұрсам,
Арасын жер мен көктің барлап тұрған.

(Жел)
Ашуланып бұртиды,
Аузы көпіріп құтырды.
Ашушаң ақымақ,

Өрге қарай құтылды,
Сырына келіп қосылса,
Өз-өзінен құтырды.

Жұмбағым жұтылды,
Ойға қарай құтылды.

Бір хайуан елге мәшһүр таңғажайып,
Жүреді кейде көп боп, кейде азайып.
Барлығы көпке мәлім болса дағы,
Еш адам ұстай алмас ебін тауып.

178.
179.
180.
181.

182.
183.
184.

жер,  табиғат құбылыстары
Қу талақай үйірілген,
Желден шүйке иірілген.

Бір нәрсе көруге көп, ұстауға жоқ,
Жаздыгүні көп болар, қыстауға жоқ.
Тұрмайды бір мекенде қарауытып,
Қаншама жалынып, жалпайсаң жоқ.

Алтын аяқ,
Жете алмадым,
Жалаң аяқ.

Кейде аққан судай,
Кейде қалың нудай.
Жақындасаң жоқ,
Алыстасаң бар.

Үстінде шөлдің,
Толқыған көлмін.

Алдымнан өтті бұлдырап,
Тұра қалдым жолына.
Ұстайын деп ойландым,
Ілінбеді қолыма.

(Сағым)
Бір нәрсе көруге бар, ұстауға жоқ,
Тұрады көк шәлідей шымылдық боп.

185.
186.
187.
188.

189.
190.
191.
192.

жұмбақтар
Толқып-толқып судай ағып,
Ешбір жанды кетпес қағып.
Көз көрсе де, қол ұстамас,

Бір кеме аспанда ұшқан, аяғы жоқ,
Қолына ұстап алған таяғы жоқ.
Күніне талай жерге кезіп кетер,
Не екен ол ешбір жерде саяғы жоқ.

Қанатсыз құс жақын барады,
Көзінен жас тамып барады.

Көк көрпенің мақтасы,
Әр жерде жүр бытырап.
Біріктіруге қол жетпес,
Болды-ау шіркін ысырап.

Бір нәрсе жердің бетін шыр айналған,
Мақұлық біз білмейтін қайда барған.
Арасын жер мен көктің мекен етіп,
Байлаусыз бір арада тұра алмаған.

Торғын көкте ағып құс,
Ағылып ұшып барады.
Айналасын қарайтып,
Күннің көзін жабады.

(Бұлт)
Бірде селбір жабағы,
Бірде теңбіл жабағы.

(Бұлт)
Будақ түтін түсі аппақ,
Көк жүзіне тұзақтап.
193.

194.
195.
196.
197.

198.
199.
200.

жер,  табиғат құбылыстары
Қойғандай-ақ жылжымай
Тауды өбеді құшақтап.

Бесірдегі бес бие,
Бесеуі де құлынды.
Құлындары торлы ала,
Құйрықтары сары ала.

(Ала бұлт)
Жардай дәулер соғысты,
Жарқ-жұрқ етіп оқ ұшты.

Аспандағы көлеңке,
Жерге суын себеді.

(Бұлт арасындағы ай)
Қырда қылыш жарқылдайды.

Аспанда бір нәрсе бар жылмаңдайды,
Тау басында жүгіріп қылмаңдайды.
Жанына жан иесі жақын келсе,
Бақырып бас салуға тайынбайды.

Айдаһар аузын ашса, арс етеді,
Гауһары жерге түссе, жарқ етеді.

(Найзағай)
Арыстан арқырады,
Айнала жарқырады.

Бір нәрсе етегі кең, найзасы бар,
Қосылған адамзатқа хайласы бар.
201.
202.

203.
204.
205.
206.

207.
208.
209.

жұмбақтар
Мекені жерде емес, көлде емес,
Адамға әр уақытта пайдасы бар.

(Найзағай)
Бір нәрсе жоғарыда от жағып тұр,
Дабылдатып дабылын ол қағып тұр.
От жағып, дабыл қағып тұрғанында

Әуеден күбі түсті,
Күбінің түбі түсті.

Мені ешкім көрмейді,
Дауысымды есітеді.

Сарайдағы сары айғыр,
Сарнап-сарнап кісінер.

(Күннің күркіреуі)
Тау тарс етсе, тағы үркер,
Таудағы елдің малы үркер.
Қырдағы жылқы үркер,

(Күннің күркіреуі)
Бұлт ішінде бурыл ат кісінейді.

Аспандағы әсем белбеуді
Алып, белге буынсам.

Көкке шықса, бұлт,
Жерге түссе, шаңыт.

(Тұман)
210.
211.
212.

213.
214.
215.
216.

жер,  табиғат құбылыстары
Қара таудың басында
Киік кетіп барады.
Қол-аяғы баурына

Көтеріліп теңізден
Аспанға биік барамын.
Биіктен қайта түскенде
Өңі кірер даланың.

(Жаңбыр)
Көкте туып,
Жерде өледі.

Әуеде қызғыш, жерде бұзғыш.
Қызғыш айтады: «беремін» деп,
Бұзғыш айтады: «аламын» деп,
Берсе—барлық,

Таудан топ түсті,
Аяқ-қолы жоқ түсті.

Тырсылдап түседі,
Жер бетіне жетеді.
Жер бетіне жеткен соң
Ғайып болып кетеді.

Ақ моншақтар сабалар,
Қалмайды олар жанды аяп.
218.
219.

220.
221.
222.
223.

224.
225.

жұмбақтар
Жатып-жатып жоғалар,
Ешкім жинап алмай-ақ.

Аспаннан жауды ақ бидай,
Үйге қарай жүгірдім.
Ызғарына шыдамай,
Сүмелектеп бүгілдім.

Бір нәрсе жоғарыда от жағып тұр,
Дабылдатып дабылын ол қағып тұр.
От жағып, дабыл қағып тұрғанында
Сабалап төмен қарай су ағып тұр.

(Жаңбыр, найзағай)
226.
227.

Жүруге жоқ, шығуға жарар жаны бар,
Тәртіппенен тұратын өз әлінше сәні бар.
Керек болар кейін деп түйіп алған,
Азық қылар бір азырақ дәні бар.

(Егін)
Жеп жатарда жасқанбай бірді берсең,
Ондап-жүздеп аларсың, егер көрсең.
Еш уақытта еңбегің еш болмайды,

(Егін)
Біздің ел сұратады сегізіңді,
Бұғыдай мойны жуан семізіңді.
Алдынан алақанын төсеп алып,

(Егін)
Ұстарамен алынбас,
Ұйысып тұрған қалың шаш.

(Егін)
Қар астында қыстағаны,
Жасыл бөрік тыстағаны.

(Күздің егіні)
Жасынан тәрбиелеп бала бақтым,
Өсіріп ол баланы жұртқа жақтым.
Егіс және өсімдіктер

228.
229.
230.
231.

232.
233.

жұмбақтар
Күніне екі-үш рет көрмей тұрсам,
Болмайды бұл дүниеде менің нақтым.

Алтын аяқты,
Алтын десем—азығы жоқ,
Ол жоқ болса—алуы жоқ.
Дүние толған адамның

Баршасы да теп-тегіс,
Біріне-бірі қарауы жоқ.

Желі басында бес бие,
Бесеуі де жас бие.
Құлындары құла ала,
Құлақтары сары ала.

Аласа терек,
Алпыс бұтақ,
Бұтақ сайын ұя,
Ұя сайын жұмыртқа.

Мысық мұртты,
Өрмек басты.

Ұзын мұртты сарылар,
Қойнында наны бар.

Екі жағы бүртік,
Ортасы сызық.

(Бидай)
Қызыл керіш тас боп түседі,
Ақ ұлпа қар боп шығады.

(Бидай)
234.
235.
236.

237.
238.
239.
240.

егіс  және  өсімдіктер
Аласа ғана бойы бар,
Қойнына тыққан наны бар.

Өзі қызық,
Бауырында бар
Жалғыз сызық,
Бұған жұрттың бәрі де ынтық.

(Бидай)
Пісер күнін сарылып,
Күтіп жүрдік сағынып.
Күз келгенде болыпты

(Бидай)
Біреуін бердім
Онын тердім.

Бек тұрған,
Белін буып,
Тік тұрған.

Бір ағашта қырық бұтақ,
Қырық бұтақта қырық ұя,
Қырық ұяда қырық жұмыртқа,
Қырық жұмыртқада қырық балапан.

Қызыл күріш тас болып түседі,
Ақ ұлпа қар болып шығады.

(Бидай ұн)
Табаны суды сүйеді,
Қабығы күнге күйеді.

241.
242.
243.
244.

245.
246.
247.
248.

жұмбақтар
Бала, бала, балалар,
Мүйізінен су ішіп,
Таяғынан балалар.

Бір бұтаның қырық ұясы бар,
Қырық ұяда қырық мұрасы бар.

Мынау неге мұңаяды,
Бір жағына қыңыраяды.
Аузы-басын түк басып,
Тұмсығы неге қызарады.

Пәре-пәре болды,
Басы айналып жара болды.
Бастарына жүн шығып,
Басымызға бәле болды.

Бойы бір қарыс,
Сақалы екі қарыс.

Жерден шығар көгеріп,
Беліне қылыш байланып.

Қол басындай ағашта
Сансыз адам байлаулы,
Санасаң, саны бар,
Аяғында жаны бар.

Мұнда тау,
Онда тау,
Ортасында көп шөп.

(Пісте)
249.
250.
251.

252.
253.
254.
255.

егіс  және  өсімдіктер
Сары қызым көгенде тұрып семірген.

(Қарбыз)
Біреу-ақ анасы,
Мың шақты баласы.

Соғым үшін сайлап қойдым,
Бордақылап байлап қойдым.

Бір шар бар кіріп шығар есігі жоқ,
Су ішер, нан жемейді, тамағы тоқ.
Ішінде көп балапан етер мекен,
Ас қылып сойып жесең, балдай екен.

Өзі аласа, семіз, майы жоқ,
Терісі қалың, жүні жоқ.

Жерде жатып желіндейді,
Күзге дейін желінбейді.
Үндеместен төлдеп жатыр,
Су бермесең, шөлдеп жатыр.

(Қарбыз)
Көкала бешпет киеді,
Күннің көзін сүйеді.

Ара-арасы ақпа тіл,
Арасынан тастап тіл.

Қолымда сақинам бар алшығарай,
Қойды қасқыр жейді екен қан шығармай.
5-298*
257.

258.
259.
260.
261.

262.
263.
264.
265.

жұмбақтар
Бұл жұмбақты қайсы жігіт табады,
Сол жігітке тиемін мал шығармай.

(Қарбыздың тіліктері, қарбыз, пышақ)
Алуан түрлі түсі бар, сырты қатты,
Адамзат жеуге құмар, өзі тәтті.
Тоқсан күнде толықсып, күні бітіп,

(Қауын, қарбыз)
Көктемде тұзақ құрғанмын,
Қолайлы деген қырға бір.
Тамызда барып жинадым,

(Қауын)
Байлап қойдым қойымды,
Желіде жатып тойынды.

Сусыз піскен ас көрдім,
Домаланған бас көрдім.

Құдай-ай, құдіретіңнің панасынан,
Таңым бар мен Құдайдың бар күшіне,
Анасы туады екен баласынан.

Ұзын-ұзын әулие,
Онан да ұзын әулие.
267.
268.

269.
270.
271.
272.

273.
274.

егіс  және  өсімдіктер
Тораңғылдың түбінде
Теңкиіп жатқан әулие.

(Асқабақ)
Атан түйе тұралап,
Аштан қатып қалған ба?
Бір-ақ уыс құмалақ

(Асқабақ)
Кіп-кішкене қазан,
Іші толы тағам.

Ояғы тау, бұяғы тау,
Ортасында бұжыр тау.

Сырты тас, іші қуыс бөлек-бөлек,
Базардан оны сатып алса керек.
Алған жанға тағамдық пайдасы бар,
Шешіп бер, жұмбағымды болсаң зерек.

Асты тас, үсті тас,
Шағып жесең, піскен ас.

Алыстан қарасам, әңгір-күңгір,
Қасына келсем, қаптаулы темір,
Ашып қарасам, аппақ,
Жеп қарасам, тәп-тәтті.

(Пісте жаңғақ)
275.
276.
277.

278.
279.
280.
281.

жұмбақтар
Қозыларым көгендеулі күн ұзын,
Су ішкенмен шөп жемейді бір үзім.

Мәуе ішінде тас,
Тас ішінде ас.

Бар еді бір жұмбағым аты бүрлен,
Шіркінді нәпсі қойып шешіндірген.
Ішінде бір нәрсе бар дүмбірлеген,
Оны аламыз деп қылдық талап.

Алалмай бір қыдыру тұрдық қарап,
Отыз кісі жиылып алсақ қарап,
Нәрсесі ішіндегі доп-домалақ.

Домалақ қана албар,
Ішінде қатты дәні бар.

Кішкентай ғана құтша,
Іші толы мықша.

Алма дерсің, түсіне қарап,
Жүгері дерсің, ішіне қарап,
Татсаң, тәтті, бал шәрбәтті.

(Анар)
Қышқыл қызыл бытыра
Тығып алып ұртына.
282.

283.
284.
285.
286.

287.
288.
289.

егіс  және  өсімдіктер
Тымырайып тұрғаны,
Түк шығармай сыртына.

Үлкендігі алмадай,
Сырты жанған қызыл от,
Ішін жарып қарасаң—
Майда, майда қызыл шоқ.

(Анар)
Өзі қызыл, өзі қызық,
Ортасында бір сызық.

(Шабдалы)
Үстіне тігіп көк шатыр,
Астында қызғылт дәу жатыр.

(Қызылша)
Жер бетінде селдір шаш,
Жер астында жұмыр бас.

Үлпершекке қан құйып,
Үріп талға байладым.

Қыналы бармақ,
Жез оймақ.

Болған соң түсі қызыл, түсі шұбар,
Адамзат жеп көруге оны құмар.
Тегінде өне бойы болып тұрмас,
Біраз ғана боп тұрар уақтысы бар.

Біз, біз, біз едік,
Біз де бір топ қыз едік.
290.
291.

292.
293.
294.
295.

296.
297.

жұмбақтар
Бізді бізіп қойды,
Бір жіпке тізіп қойды.

Ирек-ирек әкесі бар,
Желбіреген шешесі бар,
Тәттібике деген қызы бар.

(Шие)
Түрі шар сияқты,
Түсі қан сияқты,
Дәмі бал сияқты.

(Шие)
Арбайған әкесі бар,
Тарбайған шешесі бар.

Атасы бүкір қожа,
Анасы жайма шелпек.
Баласы шырын, шекер,
Бір сабақта ғұж-ғұж жентек.

Бір анадан жүз бала,
Жүзі де боз бала.

Бұты, бұты ұзын,
Бұтынан да қолы ұзын.

(Жүзім)
Қыста—мазар,
Жазда—базар..

298.
299.
300.
301.

302.
303.
304.

егіс  және  өсімдіктер
Азар, азар кетті,
Әкесі мазар кетті,
Баласы базар кетті.

Аспай піскен,
Қайнамай түскен.

Отырған мекен етіп жапан дала,
Бір талай мақұлыққа болған ана.
Мезгілі жеткен шақта жүкті болып,
Алты айда табады екен сансыз бала.

Түсі бар ақты, көкті, қызыл ала,
Пайдасы адамзатқа тиген жаңа.
Қойыпты ортасына қазық қағып,
Сүйкімді көреді екен бала-шаға.

Әрі қызыл әрі тәтті,
Татқан жанды таңырқатты.

(Алма)
Ортасында қазығы,
Бұтағында азығы.

Гүлсіз миуа піседі,
Көп жесең, тіл жарады.
Ай сияқты дөңгелек,
Бұны кім табады?

Сырты қызыл, іші ақ,
Ортасында бір таяқ.

305.
306.
307.
308.

309.
310.
311.
312.

жұмбақтар
Сары қапта бір қап ұн,
Ұн ішінде бір ұстұн.

Болат жапырақ шешесі бар,
Тәтті бике қызы бар,
Тастай қатты баласы бар.

Әңкүр-мәңкүр әкесі бар,
Жайлы шыбық шешесі бар,
Сұлу бикеш қызы бар,
Арамзада ұлы бар.

(Сәбіз)
Жер астында қызыл қыз отыр.

Жер астында жез қазық,
Жеуге болар ас қазық.

Жаздай інге тығылып,
Жатқан қызыл түлкіні
Құйрығынан суырып,
Әкелді әжем бір күні.

Сары балам ішкері,
Сақалдары тысқары.

(Сәбіз)
Өзі жерде бұғып жатыр,
Сақалы сыртқа шығып жатыр.

313.
314.
315.
316.

317.
318.
319.
320.

егіс  және  өсімдіктер
Қызыл, қызыл, қызыл қыз,
Бұрымы кеткен ұзын қыз.
Өзі ұйқыға батады,

Жерге қазық қақтым,
Басына айдар тақтым.

Жер астына түседі,
Сап-сары боп өседі.

Тоғыз қабат қызыл торқасында,
Өседі екен ақ сүйрік ішінде.

Аласа ғана бойы бар,
Тоғыз қабат тоны бар.

Қанттан ақ, бүйірі тоқ,
Жерден алар керегі көп.
Киетіні қызыл, жасыл көйлектер
Ол не екен, кәне, достар, ойлап көр?

Қалың киімді ұнатады,
Шешіндірсең жылатады.

Жер астында ақбоз ат,
Терісі бар он қабат.
Жалынан ұстап соярсың,
Жей бастасаң, жыларсың.

(Пияз)
Бар екен жер астында түйме басты,
Мәнісін адам тауып айта алмасты.
322.

323.
324.
325.
326.

327.
328.
329.
330.

жұмбақтар
Өзінің кемеліне әбден келіп,
Басына көріктей ғып ығыр шашты.

Формы бар домалақ,
Көміп қойдым сығалап.
Жақсы болса тұрмысы,
Шығады екен қоғалап.

Бес ай тамам біткенде,
Қаптап алдым құмалақ.

Кіргенде жерге сыңар-ды,
Ұрпағын ертіп ол шығарды.

(Картоп)
Ана ауылдың кемпірі өлді деген немене,
Топыраққа томпайтып көмді деген немене.
Анасы сол күйінде өліп қалады,

Аласа ғана бойы бар,
Қабат-қабат тоны бар.

Аласа талда алуан алма,
Алқызыл болмай аузыңа салма.

Шақырсаң, өздігінен бара алмайды,
Сұрасаң, бірде жауап бере алмайды.
Егер де отқа салсаң, өліп кетер,
Бір жерін кесіп алсаң, қанамайды.

(Ағаш)
Қозғалмай бір орында қарап тұрар,
Адамның қажетіне жарап тұрар.
331.

332.
333.
334.
335.

336.
337.
338.

егіс  және  өсімдіктер
Қаншалық жәбір көрсе, сабыр етіп,
Және де көбеймекке талап қылар.

Жазда жасыл тон киеді,
Күзде сары тон киеді.
Қыста, суық аязда
Жалаңаш тұруды сүйеді.

Өсіп тұрған бұл не,
Жаз болса, жайнап,
Саясында ән салып,
Құстар жүрген сайрап.

Салқын түссе, шешіліп,
Қалады өзі жайрап.

(Ағаш)
Қыс болса, ұзын бойлы жалғыз тұрған,
Жаз болса, түрлі құстар келіп қонған.
Қысты күні киімсіз, жазда киімді,

Ол өзі мекен еткен жаһан дала,
Атасы, анасымен біреу ғана.
Қысында бар баласы кетіп бітсе,
Жазында қайта бітер сансыз бала.

Айға, күнге көрінбес,
Ағашпенен тепе-тең.

(Ағаштың өзегі)
Шөлде гүлдейді, құлпырады,
Суда өмірі қырқылады.

(Сексеуіл)
Ұзын-ұзын ұзарады,
Ағарады, бозарады.
339.

340.
341.
342.
343.

344.
345.

жұмбақтар
Өскен сайын басын иіп,
Мұңаяды, қызарады.

Қалтырап жап-жалаңаш,
Тұрғанда терек, қарағаш.
Көк желегін жамылып,
Құлпырар қыста қай ағаш.

Жазы, қысы өзгермес,
Жаралған баста түрінен.
Қанша аяз болса да,
Айрылмайды гүлінен.

(Қарағай)
Жаз кигені жаңа нәш,
Қыста жап-жалаңаш.

(Терек)
Тікен, тікен тік пісте,
Қысы-жазы бір түсте.

Кескінсіз, талдай,
Миуасы балдай.

Күннің нұрын сүйемін,
Күнге басымды иемін.
Моншағым жоқ мойнымда,
Үлкен қалпақ киемін.

Бір сиырым ала бас,
Жан-жағына қарамас.

(Күнбағыс)
Қалпағы бар дөңгелек,
Сары гүлмен қоршаған.
346.

347.
348.
349.
350.

351.
352.
353.

егіс  және  өсімдіктер
Қарай-қарай күнге ерек,
Мойны талып шаршаған.

Жиып қойсаң анасын,
Жеуге болар шикідей,
Бұл іске қайран қаласың.

(Күнбағыс)
Жүзін орап гүлменен,
Күнге қарап телмірер.
Тіспен шағып, тілменен

Ол күнді күзетеді,
Күн оны түзетеді.

Күннен көзін алмайды,
Мойны бірақ талмайды.

Бір үйде бар мың қақпа,
Бір қақпасы күн жақта.

(Күнбағыс)
Сәл иіліп, сәнденіп,
Бақшада тұр сары бөрік.
Күзде жинап жаншысаң,

Өзінің жаны жоқ,
Айға, күнге қарайды.

Бір ел бар су ішетін тамақ емес,
Сөйлесіп бір-бірімен қылмас кеңес.
354.
355.

356.
357.
358.
359.

360.
361.

жұмбақтар
Үстіне жаздыгүні киім киер,
Қыстыгүні жалаңашы ештеңе емес.

Көгеріп май алдында түрге келген,
Күшімен адамзаттың өсіп-өнген.
Тамыз бен қыркүйекте күні толып,
Әлеумет пайдаланар алып жерден.

(Бақша)
Қырға кілем жайдым.

(Қызғалдақ)
Бес-бес біләлі,
Білектері қыналы,
Жасыл ала тон киіп,

(Қызғалдақ)
Қар астында қыстады,
Жасылмен бөркін тыстады.

(Гүл шешек)
Мұз астында қыстайды,
Жасыл тонын тыстайды.

Айт десе, жүгірмес,
Су тисе, сілкінбес.

Ұзын-ұзын ұзарды,
Іші неге қызарды,
Аузы-басын түк басып,
Басы неге мұңайды?

(Шөмеле)
362.
363.
364.

365.
366.
367.
368.

егіс  және  өсімдіктер
Бар екен бір асыл зат жерден өнген,
Кезуге жер дүниені өзі көнген.
Барады дөңгеленіп тор жорғадай,

Шеңбер жасап өседі,
Желмен бірге көшеді.

Бір-ақ жерде жасында
Тұрды оранып жасылға.
Қартайғанда сарғайды,
Кезіп кетті сай-сайды.

Ұшарымды жел біледі,
Қонарымды сай біледі.

(Қаңбақ)
Басына үлпілдетіп таққан шашақ,
Бұралып тал шыбықтай тұрған жасап.

Қатар-қатар тұрғандар,
Түлкі тымақ кигендер.

Тоғай толған жандар бар,
Әр жандардың ішінде
Бөлмелеп салған тамдар бар.

Бір нәрсе ұзын бойлы сәлдесі бар,
Қойнында құшақтаған баласы бар.
Айтайын мұның жайын сұрасаңыз,
Аққұба ұйықтап жатқан анасы бар.

370.
371.
372.
373.

374.
375.
376.
377.

жұмбақтар
Өзі ұзын жіңішке,
Бұтағы жоқ.

Өзі өте жіңішке,
Ішінен рулы ел көшіп өтеді.

Ұзын терек,
Іші кеуек.

Ақ сәлделі молдалар
Ертелі-кеш Аллалар.

(Қамыс)
Көлді жердің
Үкілі аруы.
Өкпек желдің

(Қамыс)
Буын-буын, буыншақ,
Түйін-түйін, түйіншек.
Қырық қыздың шешесі

Қатар-қатар тізілген,
Үкілі бөрік киінген.

(Қамыс)
Тасқа шығар көк,
Бірақ тамыры жоқ.

Онда барып, ондай болдым,
Мұнда келіп, мұндай болдым,
Белін буған қындай болдым.

(Ши)
378.
379.
380.

381.
382.
383.
384.

385.
386.

егіс  және  өсімдіктер
Өз елімде ел едім,
Желпілдеген жел едім.
Қырғызға түстім қиылдым,

Алыстан қарасаң, қара,
Жақындасаң, бала.
Ұстаған таяқ,
Жесең, тамақ.

Ұзақтан қарасам, аппақ,
Қасына барсам, шапшақ
Жеп қарасам, балдай,
Ұстап қарасам, талдай.

Айтайын мен бір жұмбақ қыл тамаша,
Тыңдама жұмбағымды ұнамаса.
Ішінде сүйектері бақша-бақша,
Басында бар шағасы оннан аса.

Сырты бүтін,
Іші түтін.

(Саңырауқұлақ)
Аяғынан қаз тұрған,
Қалпағы бар антұрған.

Бір кезде қыз, келіншек болған мырза,
Өзінің көркемдігіне болып ырза.
Біраздан соң түрін көрсең,
Қалады бөлек-бөлек болып сайда.

(Өсімдіктің өсуі мен қурауы)
6-298*
387.
388.

389.
390.
391.
392.

Бітік көз, салпаң құлақ, қайқы мұрын,
Көріп пе ең мұндай хайуан бұдан бұрын.
Домалақ, алды-арты бірдей екен,
Және де көріп жүрсіз әрбір түрін.

Өзі сұр, бөрі емес,
Ұзын құлақты, қоян емес,
Жұмыр тұяқты, жылқы емес.

Әртүрлі, орта бойлы, ұзын құлақ,
Өзіне міндеттесе, қызмет қылмақ.
Бүріскен жарық емес біткен тұяқ.

Жанды «сағат»,
Айқай салады.

Ол надыр құм жануары,
Көзі өткір, көңілі тар,
Басқа ұрсаң, қылмайды намыс-ар.
Қара түгіл, ханда бар,

Қытайда бар, Қырымда бар,
Түркістан, Үрімде бар,
Хоразым, Бұхарада бар.

(Ит)
Жануарлар, мақұлықтар
394.
395.

396.
397.
398.

жануарлар,  мақұлықтар
От басында орайған,
Құйымшағы сорайған.

Үй артында шоңқайма,
Буы шығып тұрмай ма?
Салпаң құлақ келед деп,
Қорқа-қорқа тұрмай ма?!

Төрт аяқты мақұлық
Үй күзетеді ақырып.
Тындырғандай кей жерде
Жата кетер аһ ұрып.

Бір балық көрер көзге жүні майда,
Тимейді майдалықтан ешбір пайда,
Қаруы денесінде бір-ақ жерде,
Саны бар, сапасы жоқ сида-сида,

Ибарат да тіршілік ойына алмайды,
Қонып, түнеп, жатады әлде қайда.

От басында құмған,
Екі көзін жұмған.

Мұрты бар, иегінде сақалы жоқ,
Тоны бар, киерінде шапаны жоқ.
Пайдасы үй ішінен табылған соң,
Далаға кіріп-шығар сапары жоқ.

Шықпайды үйден,
Тоны жібектен.
Күндіз ұйықтайды,
Түнде дамыл таппайды.

Аңға барады,
Сол аңды үйден табады.

(Мысық)
399.
400.
401.

402.
403.
404.
405.

жұмбақтар
От басында бүкір шал,
Құдайына шүкір шал.

Түссе күннің шуағы
Көзді еріксіз жұмады.
Жылы жерді сүйеді,
Беті-қолын жуады.

Аузы бейне шалғы орақ,
Шөп емес, бірақ мал орады.

Бір күні елден,
Он күні жерден.

Белестен шапқан бесті ат,
Бүкір келген желісті ат.
Бейғам елді іздейді,
Малдан күдер үзбейді.

Тоғайда айғыр кісінейді,
Ауылға, сірә, келмейді.

Жол бойында жортқан,
Сыбызғысын тартқан.

Тоң мойынды жуан көк,
Желіп, жортып бүкеңдеп,
Несібесі даладан,
Еңбек қылмай жүрер тек.

406.
407.
408.
409.

410.
411.
412.
413.

жануарлар,  мақұлықтар
Бір нәрсе қайраты көп, болған күшті,
Басынан өткізеді әрбір істі.

(Арыстан)
Жануар мақұлықтың біреуі өзі,
Іркілмей жұмсайтұғын ірі тісті.

Бар екен бір айуан көпке таныс,
Мекені жүрер оның тау мен қамыс.
Бұл өзі ойласа көп, шапшаң, епті,
Жүректі бір айуанға қойса бетті.

Қайтпайды жара алмаса, не өледі,
Өлмесе, тынбайды ол алмай көкті.

Кілемнің түрлеріндей жүндері бар,
Айбатты жан шыдамас үндері бар.
Шаршы бой, сұлу құйрық, қысқа құлақ,
Кететін зиян қылып бір жер бар.

Тауда жүрген құмайды
Көрген адам сынайды.
Жыл айналып толғанда,
Он екі бұтақ болғанда,

Түсі түйенікі,
Аяқ-басы сиырдікі.
Құйрығы ешкінікі,
Мүйізі ғана өзінікі.

Айтайын мен бір жұмбақ тым тамаша,
Тыңдама жұмбағымды, ұнамаса.
Бойы бар бір құлаштан астамырақ,
Басында мүйізі бар оннан аса.

(Бұғы)
414.
415.
416.

417.
418.
419.
420.

жұмбақтар
Төбесінде қу бұтақ,
Алар ма еді, бір бұтап.

(Бұғы)
Есек те емес,
Жылқы да емес.
Екеуінің ұқсастығы

(Құлан)
Пысқыратын не?
Ысқыратын не?

(Құлан, жылан)
Мақұлық бар екен даусы зор,
Адамға ұқсап бойында аяқ пен қол.
Мекені тас бұлақтың төңірегінде,