В.Т. МЕДВЕДЕВ, О. Е. КОНДРАТЬЕВА, А. В. КАРАЛЮНЕЦ

В.Т. МЕДВЕДЕВ, М.А. КОПБОСЫНОВТЫҢ редакторлығымен Оқулық

ӘОЖ 331.45:621.039(075.32) КБЖ 65.247:31.2і723

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

Медведев В.Т.

М42        Энергетикдағы        еңбекті        қорғау:        орта        кәсіптік        білім саласының студенттері үшін / В.Т. Медведев, О.Е. Кондратьева,        А.В. Каралюнец;        В.Т. Медведев, М.А. Копбосыновтың редакторлығымен. — М., 2017.— 426 с.

Оқу құралы ФГОС СПО талаптарына сәйкес «Электр және жылу энергетикасы» мамандықтарының кеңейтілген тобына арнап құрастырылды. Сонымен қатар, жалпы кәсіптік «Еңбекті қорғау» пәнін оқып үйрену үшін пайдаланылуы мүмкін. Энергетика саласындағы еңбек қорғау мәселелері жан-жақты қарастырылды: заңнамалық база, еңбек жағдайларын арнайы бағалау және жұмыс барысындағы жазатайым оқиғаларды тергеу тәртібі. Еңбекті қорғаудағы арнайы тақырыптарға баса назар аударылып: электромагнит әсері, ионды сәуленің әсер етуі, электроқондырғыларға қымет көрсету, объектінің өрт және жарылыс қаупін бағалау, жеке қорғаныс құралдары және т.б. мәселелерге ерекше көңіл бөлінеді.

Орта кәсіптік білім беретін оқу орындарының студенттері үшін.

Құрметті оқырман

Оқу құралы «Электр және жылуэнергетика» мамандықтарының кеңейтілген тобына арналған оқу-әдістемелік жиынтығының бір бөлігі болып табылады және жалпы кәсіптік «Еңбекті қорғау» пәнін оқып үйрену үшін пайдаланылуы мүмкін. Жаңа буынға арналған оқу-әдістемелік жинақтары жалпы және жалпы кәсіби пәндерді және кәсіби модульдерді оқып-үйренуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу-әдістемелік материалдарды қамтиды. Әрбір жинақта жұмыс берушінің талаптары ескеріле отырып, жалпы және кәсіби құзыреттілікті меңгеру үшін қажетті оқулықтар мен оқу құралдары, оқыту және мониторинг құралдары жинақталған. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстарда интерактивті жаттығулар мен тренажерлар, мультимедиялық нысандар, интернетте қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер жасалған теориялық және практикалық модульдер бар. Оған терминологиялық сөздік және оқу үрдісінің негізгі параметрлері белгіленетін электронды журнал кіреді: жұмыс уақыты, бақылау мен практикалық тапсырмалардың орындалу нәтижесі. Электронды ресурстарды оқу үдерісінде  пайдалануға ыңғайлы және әртүрлі оқу бағдарламаларына оңай бейімделеді.

Кіріспе

Қазіргі заманғы адам өмірінің белсенділігі оған «адам - автокөлік - қоршаған орта - адам» жүйесінде денсаулығы мен өміріне төнген қауіп-қатерлерді талдауға және бағалауға мүмкіндік береді. Бұл туындаған жарақаттық жағдайлар мен кәсіптік ауруларға сай нақты, дер кезінде қауіпсіздік шараларын қолдануға мүмкіндік береді. Осыған орай, еңбекті қорғау мәселелері қазіргі таңда ерекше маңызға ие. Адам өмірінің қауіпсіздігін қамтамасыз етумен байланысты міндеттерді табысты жүзеге асыру адамның кәсіптік қызметінде туындайтын әр түрлі факторлардың әсерін дұрыс түсіну және бағалау арқылы, сондай-ақ өндірістік процестердің қауіпсіздігіне қойылатын негізгі талаптарды дер кезінде орындаумен ғана мүмкін болады. Еңбекті қорғаудың қалыптасқан тарихына үңілер болсақ,  1772  жылы М.В. Ломоносов «Металлургия немесе кенді өндірудің алғашқы негіздері» атты ғылыми-зерттеу бағытындағы еңбегін жариялады. Онда ғалым кеншілердің еңбегін қорғау мен өндірістегі қорғаныс құралдары мәселелерін қозғады. Еңбекті қорғаудағы санитарлық-гигиенаның негізін қалаушылардың бірі ретінде Ресей ғалымы Ф. Ф. Эрисманды атауға болады. Ол ХХ ғасырдың екінші жартысында алғаш рет Ресейде 1080 кәсіпорынға санитарлық   тексеру   жұмыстарын   жүргізді.   Зерттеудің   нәтижелері «Кәсіптік гигиена» (1871) кітабына негіз болып және «Гигиена бойынша  нұсқаулық»   (1872   -   1877   жж.)   еңбектерін   құрады.  Ф.Ф. Эрисманның аталған еңбектері ұзақ уақыт гигиена саласы мамандарының пайдаланатын басты кітабы болған және қазіргі күні де үлкен сұранысқа ие [1]. Экономикалық қызмет салаларының алуан түрлерінің қатарында энергетика еңбек қорғау тұрғысынан ерекше орын алады. Өйткені энергияны өндіру, тасымалдау, бөлу және тұтыну процестері адам өмірінің қауіпсіздігіне әсер ететін көптеген өндірістік факторлардың пайда болуымен байланысты. Өз кезегінде, электр қондырғыларындағы электр қауіпсіздігі мәселесі еңбекті қорғау жүйесінің маңызды құрамдас

бөлігі болып қала бермек. Өйткені электр тогында адамға жасырын әсер ету қаупі бар. Электр қауіпсіздігі саласындағы теориялық және практикалық зерттеулердің негізін салушылар қатарында ағылшын зерттеушілері Уориша, италян ғалымдары Гальбани және Полеттоны атауға болады. Олар өз зерттеулерінде адамға зиянды статикалық электр разрядтарының қуаты ғана емес, сонымен бірге разрядтардың электрохимиялық элементтерден де шығуы мүмкін екенін анықтады. 1863 жылы француз ғалымы Лерой де Меркир тұрақты ток толқындары әсерінен пайда болатын өнеркәсіптік жарақаттарды жан-жақты сипаттады. Ал 1882 ж. австриялық ғалым ауыспалы ток әсерінен болатын жарақаттарды анықтады [1, 2]. Ресейлік ғалымдар электр қауіпсіздігі теориясы мен практикасына баға жетпес үлес қосты. Зерттеулерінің нәтижелерін ғылыми журналдарда  жариялады.  Осылайша,  1880  жылы  Ресейде  құрылған «Электрэнергетика» журналында электр тогына байланысты болған бақытсыз жағдайлар оқиғаларының есебі үнемі жарияланып отырды. Мұндай басылымдар басқа ресейлік журналдарда да пайда болды. Мысалы, «Электротехник» журналында 1898 жылдан 1903 жылдар аралығындағы ауыр зардапты 20 электрлік жарақаты жағдайының сипаттамасы жарияланды [1]. Адам ағзасына электр тогының және электромагниттік өрістердің әсерін зерттеуге қомақты үлес қосқан отандық ғалымдар, физиологтар мен    электротехниктер:Н.Л. Гурвич,    А.П. Киселев,    И.Р. Петров, В.Е. Манойлов,    А.И. Кузнецов,    А.А. Труханов,    Ю.Г. Сибаров,   Г.С. Солодовников,   В.Я. Табак,    В.И. Щуцкий,    Б.А. Князевский, П.А. Долин, Б.И. Косарев, С.И. Коструба, Б.Г. Меньшов, Н.В. Шипунов, Б.М. Ягудаев, А.И. Якобс, Е.С. Колечицкий және т.б. Мемлекеттік дұрыс саясаттың арқасында еңбекті қорғау саласында қауіпсіздік шараларын қамтамасыз ету жөніндегі міндеттер басымдыққа ие. Ал оларды оң шешу еңбек қорғау саласына қажетті білімі мен дағдысы бар мамандарды даярлаусыз мүмкін емес.

Оқырманға ұсынылған осы оқулық қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету бойынша білім комплексіне ие мамандарды даярлау және өндірістегі әртүрлі факторлы жағдайлардағы еңбек қорғау мәселелерін қарастырады. Оқулықты дайындау барысында тиісті әдебиеттерде көрсетілген қолданыстағы стандарттар, ережелер және басқа да нормативтік құжаттар, сондай-ақ зерттеулердің нәтижелері пайдаланылды.

1 Тарау

Жұмыс берушілер мен қызметкерлер арасындағы еңбекті қорғау өзара қарым-қатынастардың бірыңғай тәртібін реттеп, қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету, кез-келген жұмыс орнында шаруашылық қызметтің көлеміне қарамастан, кәсіпорындарда, мекемелерде және ұйымдарда меншік нысандарының барлық түрлері Ресей аумағында қолданылатын нормативтік-техникалық құжаттарды қатаң сақтау арқылы ғана жүзеге асыра алады. Еңбекті қорғау бойынша қызметкерлердің құқықтары мен кепілдіктері заңнамалық деңгейде бекітілген, оның сақталуы барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер үшін міндетті. Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі қағидаттары РФ мен оның құрамына кіретін республикалардың мемлекеттік және атқарушы билік органдарының қызмет бағыттарын айқындайды. Оның құрамы жұмыс берушілер қауымдастықтары, уәкілеттік берілген кәсіподақтар мен қызметкерлер және басқа да өкілетті органдардан тұрады. Осы органдардың және қоғамдық ұйымдардың бірлескен іс- қимылдары өндірістік қызметтің нәтижелеріне қатысты қызметкерлердің өмірі мен денсаулығының басымдылығын мойындау және қамтамасыз етілуі, т.с.с. өндірісте немесе қызметтің басқа саласына қатысатын адамның өмірі мен денсаулығын сақтау шарты орындалуы тиіс. Ресей Федерациясының қолданыстағы заңнамасына сәйкес «РФ еңбекті қорғау негіздері туралы» 1999 жылғы 17 шілдедегі № 181-ФЗ қызметкерге  -

істеу        қабілетінің        төмендеуіне        әкелуі        мүмкін        зиянды        өндіріс факторларынан қорғалған жұмыс орында жұмыс істеуге  құқығы бар.

Жұмысшының мыналарға құқығы бар: 1) еңбек міндеттерін орындаумен байланысты жарақаттану немесе кәсіптік ауруға шалдыққанда келтірілген зиянға өтем алуға; 2)жұмыс берушіден жұмыс орнындағы жұмыс жай-күйі мен еңбек жағдайы туралы, сондай-ақ денсаулығына зиян келтіру қаупі бар және зиянды (қауіпті) өндірістік факторлардан қорғау жөнінде қабылданған шаралар туралы сенімді ақпарат алуға; 3) ұжымдық және жеке қорғау құралдарын алуға, жұмыс берушінің қаражаты есебінен қауіпсіз әдістер мен жұмыс тәсілдерін оқуға;

Жұмыс беруші адам ағзасы мен денсаулығына әсері туралы арнайы сараптамадан өтпеген жаңа материалдарды немесе шикізатты пайдалануға жол бермеуі керек.

Егер қауіпті заттар кәсіпорында өндірілсе немесе пайдаланылса, жұмысшыларға осы заттар әсерін тигізбеу үшін ұйымдастырушылық- техникалық, санитарлық-гигиеналық, медициналық-профилактикалық және басқа да шаралар жүзеге асырылауы тиіс. Заңда көрсетілгендей, жұмыс беруші еңбек қызметін жүзеге асыру барысында алдын-ала медициналық тексеруді, сондай-ақ мерзімдік медициналық тексерулерді ұйымдастыруға және өткізуге міндетті. Егер қызметкерлер зиянды немесе қауіпті өндіріс факторларына байланысты кәсіби ауруларының немесе денсаулықтың нашарлауының белгілерін тапса, жұмыс беруші медициналық қорытынды негізінде оны басқа жұмысқа ауыстыруы қажет. Ұйымда қауіпсіз еңбек жағдайлары мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша міндеттемелер жұмыс берушіге жүктеледі.

Жұмыс беруші мыналарды қамтамасыз етуі керек:

а) еңбекті қорғау туралы нүсқаулықпен таныстырады; б) қауіпсіз әдістер мен тәсілдерді оқыту және оны жұмыстарды орындау барысында қолдануға үйрету,зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсетеді;

е)  емдеу-профилактикалық тағамдар.

Аталған ережелердің көпшілігі негіз ретінде ұсынылады және еңбек шартын (келісім-шартты) жазбаша түрде жасағанда назарға алынуы тиіс.

Бұл құқықтар мемлекеттің заң шығарушы, атқарушы және сот билігі тарапынан кепілдендірілген.

Сонымен қатар, қызметкер міндетті :

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес еңбекті қорғауды мемлекеттік басқару Ресей Федерациясының Үкіметі тікелей немесе оның тапсырмасы бойынша еңбек қорғау мәселелеріне жауапты атқарушы биліктің федералды органы және басқа федералдық атқарушы органдар арқылы жүзеге асырылуы тиіс.

Еңбекті қорғау жөніндегі мемлекеттік басқару шеңберіндегі заңнама РФ министрліктері мен ведомстволарында, сондай-ақ еңбек мәселелерінде, еңбек қорғау органдарының қауымдастықтарында және басқа да бірлестіктерінде белгіленеді. Заңнамада белгіленгеніндей, еңбекті қорғау жөніндегі қызметтері міндетті түрде құрылуы тиіс. Егер олар жасалмаса, онда бұл заңның талаптарын бұзу ретінде қарастырылады. 100-ден астам қызметкердің өндірістік қызметін жүзеге асыратын әр ұйымда еңбекті қорғау қызметі құрылады немесе еңбек қорғау маманы енгізілді. Қызметкерлер саны 100 адамнан аз болса, жұмыс беруші осы ұйым қызметінің ерекшелігін ескере отырып, еңбекті қорғау жөніндегі қызметті немесе қауіпсіздік техникасы жөніндегі қызметкерді енгізу туралы шешімді өзі қабылдайды. Сонымен қатар, жұмыс беруші келісім-шарт негізінде тиісті мамандарды жұмысқа тарта алады. Қызметкер еңбек жағдайларын жақсарту және еңбекті қорғау шараларын қаржыландыру бойынша шығындарды көтермейді.

қаржыландыру федералдық, салалық және аумақтық бағдарламалар шеңберінде жүзеге асырылады : Ұйымдастырушылық-құқықтық        нысандарға        (федералды мекемелерді қоспағанда) ұйымдарда көрсетілген іс-шараларды қаржыландыру өндірісті өндіруге жұмсалған шығындар сомасының кемінде 0,1% мөлшерінде,ал операциялық қызметті жүзеге асыратын ұйымдарда операциялық шығыстар сомасының кемінде 0,7% мөлшерінде жүзеге асырылады.

Еңбекті қорғау саласындағы құқықтық сала өзара байланысты төрт деңгейлі құқықтық нормативтен тұрады: бірыңғай,  салааралық, салалық, кәсіпорын нормативі.

Бірыңғай құқықтық нормативтер негізгі мемлекеттік құжаттарды қамтиды, олар еңбекті қорғау саласында мемлекеттің іргелі принциптерін белгілейді. Бұндай құжаттарға: РФ Конституциясы, «РФ еңбек қорғаудың негіздері туралы» Федералдық заңы, РФ Еңбек  кодексі, «Қауіпсіздік туралы» Федералдық заңдары жатады.

Салараралық құқықтық нормалар экономиканың барлық саларында жұмыс істейтін еңбек қорғау саласындағы мемлекеттік құжаттар болып табылады,   өйткені   оларда   салалық   сипаты   жоқ.   Бұған,   мысалы,

құрылыс және жөндеу жұмыстарының қауіпсіз жүргізілу ережелері, еңбек қауіпсіздігі стандарттарына (ССБТ) енгізілген стандарттар, белгілі бір қауіпті және зиянды өндірістік факторлармен күресудің санитарлық нормалары мен ережелері және басқалары кіреді.

Белгілі бір кәсіпорында еңбекті қорғау жөніндегі нормативтік құжаттарға осы кәсіпорынға ғана қатысты қолданылатын нормалар, бұйрықтар, шешімдер, еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаулар жатады.

Еңбек қорғауға қойылатын талаптарды қамтитын мемлекеттік нормативтік құқықтық актілер негізіндегі РФ субъектілерінің атқарушы органы еңбек қорғау туралы тиісті нормативтік құқықтық актілерді әзірлейді және бекітеді.

Еңбекті қорғау мәселелерінде жедел басқаруды қамтамасыз ету үшін ұйымдардың стандарттарын (ЖК) мен қызметкердің белгілі бір жұмыс түріне арналған еңбек қауіпсіздігі бойынша нұсқаулықты (ИИИ) кәсіпорындар, мекемелер және ұйымдар әзірлеп бекітеді. Олар мемлекеттік нормативтік құқықтық актілерге және Ресей Федерациясының субъектілерінің тиісті нормативтік құқықтық актілеріне негізделіп жасалады.

Кәсіподақтар өздерінің тиісті органдарында және уәкілді өкілеттік органдарында басқа да уәкілетті қызметкерлердің еңбек қорғау туралы нормативтік құқықтық актілерін әзірлеуге және үйлестіруге қатысуға құқылы.

Еңбекті қорғаудың қазіргі заманғы жүйесіеңбек қауіпсіздігі талаптарын стандарттау және техникалық шектерді анықтауға, стандарттар мен техникалық шарттарда еңбек қауіпсіздігі талаптарын енгізу мәселелерін шешуге арналған [56]. ССБТ стандарттары бес қосалқы жүйеден тұрады, оларға сандар беріледі: 12.0; 12.1; 12.2; 12.3; 12.4 (табл. 1.1).

Жаңадан жұмыс істейтін барлық адамдар нұсқаулықпен танысу керек .

Кіріспе нұсқаулық объектіге баруға рұқсат алғанға дейін жүргізіледі, содан кейін жұмыс орнына баруға рұқсат алғанға дейін бастапқы нұсқаулық жүргізіледі.

жаңадан қабылданған өндірістік қызметкер қолданыстағы қағидалар жайындағы білімі (саларалық және салалық) және  өндірістік нұсқаулар туралы білімін тексерудің бастапқы сынағынан  кейін  дербес жұмыс істеуге рұқсат етіледі. Жұмыс барысында барлық қызметкерлер қауіпсіз және апатсыз және үнемді ең озық әдістемелерді игеру, сондай-ақ екінші мамандықтарды игеру, кәсіби білімді жетілдіру мақсатында жүйелі өндірістік оқытудан өтуге міндетті. Өндірістік-техникалық оқытудың және қызметкерлердің біліктілігін арттырудың міндетті формалары:

Кесте 1.1.  Еңбек қауіпсіздігі стандарттары жүйесінің құрылымы

Стандарттар еңбек қауіпсіздігі саласындағы қауіпті және зиянды факторлардың жіктелуін, жұмыстың қауіпсіздігін бағалау әдістерін және т.б. құрылымын, міндеттерін, мақсаттарын, терминологиясын белгілейді.

12.1. Қауіпті және зиянды өндірістік факторлар түрлері бойынша талаптар мен нормалар стандарттары Зиянды заттармен жұмыс істеу кезінде қауіпсіздіктің түрін, сипатын, барынша рұқсат етілген мәндерін, бақылау әдістерін, сондай-ақ талаптарды белгілеу Бұл топқа өрт қауіпсіздігі мен жарылыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету, электр қауіпсіздігі, сәулелену, вибрациялық және биологиялық қауіпсіздік, сондай-ақ шудан, инфрақызыл және ультрадыбыстық, электромагниттік өрістерден, зиянды заттардан, жарықтандыруға және ауа кеңістігіне қорғау талаптарын қамтитын стандарттар кіреді.

12.2. Өндірістік жабдыққа қойылатын қауіпсіздік стандарты Мұнда техника және оның компоненттерін жеке-жеке дайындауға арналған қауіпсіздік талаптары, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарын сақтауды бақылау әдістері анықталған.

12.3. Өндірістік процестерге қойылатын қауіпсіздік стандарты Қауіпсіздік талаптарын орындауды бақылайтын басқару жүйесі жабдықтарды орналастыруға және жұмыс орындарын ұйымдастыру, технологиялық жабдықтардың жұмыс тәртібі, жұмыс орындарына қойылатын талаптар мен жұмыс тәртібін бақылайды.

Бұл стандарттар қорғаныс құралдарын жіктейді және қорғаныс құрылғыларының жекелеген типтері мен түрлерінің операциялық, конструктивті және гигиеналық көрсеткіштеріне, сондай-ақ олардың бақылау мен қорғау әдістеріне, оның ішінде қосалқы құрылғыларға қойылатын талаптарды, қоршау, бұғаттау, сигнал беру, сенімділік және күш, қолды, басты, тыныс алу органдарын және есту органдарын қорғау құралдарына және т.б. қорғаныс және қауіпсіздік техникасы бойынша қауіпсіздік талаптарын белгілейді

Кіріспе нұсқаулықты (инструктаж)

жаңадан алынған жұмыскерді өндіріс ерекшелігімен, цехтағы немесе учаскедегі техника қауіпсіздігімен, цех жағдайына қатысты өндірістік санитариямен, өрт қауіпсіздігімен және қауіпсіздік ережелерімен таныстыру.

Нұсқаулық цехтың нұсқаулық журналында, нұсқаушының және жұмысқа қабылданушының қолымен ресімделеді.

Мерзімді (жоспарлы) нұсқаулық мақсаты жұмыскерді дұрыс және қауіпсіз жұмыс әдістеріне, бар жабдықтарды техникалық қызмет көрсету ережелеріне оқыту,

цех басшылары, аудан, қосалқы станция, зертхана, кезек басшылары, учаскелер, шеберлер және кезекші инженерлер өткізеді.

Нұсқаулық

жасалады.

Қызметкерді теориялық тұрғыдан даярлау тұрақты курстарда, білім беру кешендерінде немесе кәсіпорындарда қолданылатын оқытудың басқа түрлерінің көмегімен жүзеге асырылады.

тәжірибелі адамның жетекшілігімен және жауапкершілігімен жүргізеді, ол тыңдаушының қауіпсіздігіне және оның оқыту сапасына жауап береді. Сонымен қатар, тыңдаушы жұмыс орнына сәйкес келетін мөлшерде қауіпсіздік ережесін, алғашқы медициналық көмек көрсету ережесін және т.б. білуге тиіс. Көшіру, яғни жұмыс орнындағы кезекшінің міндеттерін орындау, тексеруден өткеннен кәсіпорынның басшылығы белгілеген уақыт  ішінде ең басты тәжірибелі қызметкердің қадағалауымен еңбек қорғау және өндірістік нұсқаулықтар туралы білімдерін тексергеннен кейін жүзеге асырылады.

Білім тексеру қызметкермен ережелер мен нұсқаулықтарды тексеру бастапқы, мерзімді және кезектен тыс болуы мүмкін.

Бастапқы білімді тексеру өндірістік оқытудан кейін, жалданған адамдар оларды өз бетімен жұмыс істеуге мүмкіндік берер алдында, сондай-ақ адамдар сол кәсіпорынға басқа жұмысқа (лауазымға) немесе басқа кәсіпорынға (сол қызметке) көшкенде және разряд көтерілген кезде жүргізіледі.

Білімдерін мерзімді (тұрақты) тексеру , инженерлік-техникалық, жедел және жөндеу энергетикалық кәсіпорындардың қызметкерінің, өндірістік қызметтер аудандық энергетикалық басқармалар (АЭБ), жедел диспетчерлік пункттер (ЖДП), жөндеу және техникалық қызмет көрсететін кәсіпорындар мен ұйымдардың инженерлік-техникалық қызметкерлеріне арналған, жөндеуге тікелей байланысты, электр станцияларының және желілерінің энергетикалық жабдықтарын сынау және реттеу, сондай-ақ басқа да инженерлік-техникалық қызметкерлер, электр қондырғыларына ауысқан кезде жылына кем дегенде бір рет өткізілуі керек. Басқа инженерлік-техникалық, сондай-ақ барлық кәсіпорындар мен бөлімшелердің жетекші қызметкерлері, кәсіпорындар мен ұйымдарды жөндеу және түзету (РЭУ) қызметкерлері, үш жылда бір рет мерзімді

білімді тексеруден өтіп отырады.

Кезектен тыс білімді тексеруді еңбек қорғау ережелерінің және өндірістік нұсқаулықтың талаптарын бұзған адамдармен жүргізеді. Білімді тексеру өндірістің басшылығы бұйрығымен құрылған кем дегенде үш адамнан тұратын арнайы комиссиясының (нұсқауы) бойынша жүзеге асырылуға тиіс. Жабдықтар мен өндірістік нұсқаулықтарды қолдануға қатысты қолданыстағы ережелер туралы білімді тексеру, әдетте, еңбекті қорғау туралы білімді тестілеуімен бір мезгілде, бірақ арнайы журналда бөлек тіркеу арқылы жүзеге асырылуы тиіс.

Тексеру жеке негізде жүзеге асырылады.

Білімді тестілеу нәтижелері бойынша білімі, тәжірибесі мен тәжірибесіне сәйкес электр қауіпсіздігі бойынша біліктілік тобы тағайындалады. Білімді бастапқы тексеруден өткен адамға «Электр қондырғыларының жұмысында техникалық пайдалану және қауіпсіздік техникасы ережелерін білу туралы куәлік» құжаты беріледі. Сертификатта білімді тексеру нәтижелері және электр қауіпсіздігі бойынша тағайындалған біліктілік тобы енгізіледі. Мерзімді және кезектен тыс тексерулердің нәтижелері сертификатқа енгізіледі.

белгілейтін негізгі мемлекеттік құжаттарды көрсетіңіз.

2 Тарау

2.1.

Еңбекті қорғауды мемлекеттік басқаруды Ресей Федерациясының Президенті немесе оның атынан Ресей Федерациясының Үкіметі айқындайды, еңбекті қорғау саласындағы функциялары мен өкілеттіктерін анықтайтын мемлекеттік орган (Ресей Федерациясы Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі) жүзеге асырады. Ресей Федерациясының аумағындағы шаруашылық қызметтері мен ведомстволық бағыныштылығына қарамастан, барлық министрліктер мен ведомстволардың, барлық меншік нысанындағы кәсіпорындар мемлекеттік орган бекіткен нормалар мен ережелерді орындау міндетті болып табылады Еңбек қорғау жөніндегі мемлекеттік органның лауазымды тұлғалары шаруашылық қызметтің және ведомстволық бағыныштылығына және қажетті ақпаратқа қол жеткізуіне қарамастан, мүліктің барлық нысандарының кәсіпорындарына еркін әкелуге құқылы. Еңбекті қорғауды басқарудың икемді жүйесін (ЕҚБЖ) құрудың негізгі міндеті - ол жұмыс процесінде жұмысшылардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін күтпеген жағдайлардың болу себептерін дер кезінде анықтап жауап береді. Ақаулы жағдайлардың пайда болу себептерін тексерді. Басты мақсаты (ЕҚБЖ) - қауіпсіз және зиянсыз еңбек жағдайларын, қызметкерлерге арналған медициналық-профилактикалық және санитарлық қызметтерді құру үшін бірқатар міндеттерді шешу  жолымен қауіпсіздікті қамтамасыз ету, жарақаттану мен жазатайым оқиғаларды азайту мақсатында жұмысты ұйымдастыруды жетілдіру.

РФ еңбек қорғау басқару жүйесі көп деңгейлі басқару жүйесі және  ол федералдық деңгейді, РФ субъекті деңгейін, жергілікті деңгейдегі басқару жүйесін қамтиды

-ны табысты іске асыру құқықтық-нормативтік, ұйымдастырушылық, техникалық, экономикалық, әлеуметтік, санитарлық-гигиеналық және психофизиологиялық шаралар мен салдарларды дұрыс қолданған жағдайда ғана жүзеге асады.

Сурет. 2.1 кесте көрсетілген

(СУОТ), еңбек қорғауды басқару жүйесінің негізгі элементтерін көрсетті. Кесте авторы —  профессор В.Т. Медведев, кесте РАО «ЕЭС России» тапсырысы бойынша әзірленді[19]. Бұл кесте энергетика саласында ғана емес, сондай-ақ экономикалық қызметтің басқа салаларында да еңбекті қорғауды басқару басқару жүйесін дамыту мен жетілдіруде кеңінен қолданылды.

(СУОТ) мақсаттарын, міндеттерін және саясатын табысты іске асыру мына қызметтер арқылы жүзеге асырылады:

басқару; Барлық басқару қызметтері өзара байланысты және бірін-бірі толықтырады. Бір басқару функциясының орындалуын елемеу немесе азайту басқа бір қызметтің іске асуын баяулатады.

Сурет. 2.1. ЕҚБЖ құрылымдық кестесі

Мысалы, кез-келген ЕҚБЖ міндетін шешу кезінде қызметтерді таратуды толық есепке алмау, басқару объектісінің жай-күйін талдау және бағалау мүмкіндіктері мен бақылау функцияларын, әсіресе жоспарлау және болжау т.б. қызметтердің іске асырудың тиімділігін күрт шектейді.

Талдау және нақты тапсырмалар деңгейі анықталады :

Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары: Мемлекет заңнамалық және атқарушы билік органдарында жұмыс берушілермен, кәсіподақтармен және өкілетті органдардың басқа да уәкілетті қызметкерлерімен бірлесе отырып, халықтың қауіпсіз еңбек және тұрмыстық жағдайларын қамтамасыз ету саласындағы келісілген саясатты жүзеге асырады және мерзімді түрде тексереді . Жұмыс берушілер мен қызметкерлердің 10-нан астам қызметкері бар кәсіпорындарда еңбекті қорғау жөніндегі ынтымақтастықты ұйымдастыру мақсатында жұмыскерлердің, кәсіподақтардың және қызметкерлермен уәкілетті басқа да өкілді органдардың өкілдері кіретін тепе-теңдік   негізінде   еңбек   қорғау   жөніндегі   бірлескен   комитет

(комиссия) құрылады.

Кәсіпорындағы еңбек жағдайлары мен еңбек жағдайлары үшін жауапкершілік жұмыс берушіге жүктеледі.

Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудің экономикалық механизмі: Еңбек қорғау қызметі мен қоршаған ортаны қорғау қызметі жүзеге асыратын тапсырмалар арасындағы айырмашылықты көп жағдайларда айыруға болмайды. Сондықтан осы қызметтегі мамандардың тығыз қарым-қатынасы немесе олардың күшінің бірігіуі, адамдар үшін қауіпсіз экологиялық қатынасты құруға бағытталған

жұмыс істейтін адамдар өзара қатынасып, «адам-машина-өндірістік орта-адам» жергілікті экологиялық жүйені қалыптастырады. Қазіргі уақытта биосфераның және ноосфераның классикалық түсініктерімен қатар, биосферадағы барлық нақты процестерді қамтитын адам еңбегінің кейбір интегралды жиынтығы ретінде қарастыруға болатын тіршілік ортасының - техносфераның (биотехносфераның) жаңа ортасы пайда болады .

Биосферадағы  тұрақсыздандырушы  фактор

теңдік жүйесі ретінде қарастырылып, өз кезегінде техносфера техногенездің нәтижесі болып табылады.

Экологиялық жүйенің астында ақпараттық өзін-өзі дамытушы, термодинамикалық ашық биотехникалық компонент және зат пен энергияның абиотикалық көздері бар екенін түсіну керек. Осы тұрғыдан алғанда, кез-келген өндірістік кәсіпорын, оның ішінде өндіріс процесіне қатысатын материалдық, энергетикалық және адами ресурстарды экологиялық жүйе ретінде қарастыруға болады.

Мұндай экологиялық жүйелер мына сипаттарға ие:

Бұдан кейін бұл үдерістер «адам-машина-өндірістік орта-адам» экожүйесі үшін тозған процестер деп атауға болады. Жергілікті экологиялық жүйелерді ескере отырып, ең алдымен, еңбек жағдайларына әсер ететін ішкі өндірістік орта сапасы, атап айтқанда антропогендік өндірістік факторлардың әсері туралы айту керек.

Антропогендік өндірістік фактор (АӨФ)

бұл фактор, өндірісте жұмыс істейтін адамның денсаулығына кері әсер етуі мүмкін. Табиғаты бойынша ACE физикалық, химиялық, биологиялық; психофизиологиялық болуы мүмкін.

Оның әрекетін мына төмендегідей етіп бөлеміз:

Зиянды антропогендік өндіріс факторлар детерминистік сипаттағы қауіпті және өте  қауіпті, - стохастикалық болып табылады. Стохастикалық АӨФ сандық бағалау осы факторлардың пайда болу ықтималдығын қамтиды . Антропогендік өндірістік факторларды анықтау және талдау, адамның  қоршаған  ортамен  өзара  әрекеттесуін  үйлестіруге мүмкіндік

беретін әдістер мен құралдар жиынтығын әзірлеу қауіпсіз еңбек жағдайларын жасау үшін негіз болып табылады.

2.2.

ЕҢБЕК ҚОРҒАУ ТАЛАПТАРЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДЕГІ АДАММНЫҢ АНТРОПОМЕТРИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫНЫҢ РОЛІ

Қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз етуде адам ағзасының мөлшері мен оның жеке бөліктері анықтайтын антропометриялық сипаттамалар ерекше орын алады

. Антропометриялық сипаттамалар мынадай мүмкіндіктер береді: Адам антропометриялық сипаттамаларының ең аз және ең жоғары мәні жұмыс операцияларын орындау үшін немесе бейімделу параметрін қалыптастыру үшін қауіпсіз және қолайлы жағдайлар жасағанда пайдаланылады. Оператор бірдеңе алу керек болғанда, бір нәрсеге жету керек болғанда, ең төменгі мәндерді таңдап,ал орындықтың өлшемін анықтаған кезде, аяғы үшін орынның биіктігінің ең жоғары мәндерін таңдайды

2.1. Кесте.  Адам қолы жететін аймақтың өлшемі

Сурет. 2.2. Аймақтар (1-8) тік және көлденең жазықтықтағы  адам қолының жетуі

б - тік жазықтықта «тұру» жағдайында

Антропометриялық сипаттамалар динамикалық және статикалық болып бөлінеді. Динамикалық антропометриялық сипаттамалар жұмыс қозғалысының     көлемін,   аймақтарға    жетуді        анықтау    үшін қолданылады

. Еңбек кеңістігін ұйымдастыру осылайша талданады.

Статикалық антропометриялық сипаттамаларсызықты немесе доғал болуы мүмкін (2.3-сурет). Дененің бағытына байланысты кеңістікте сызықты өлшемдер бойлыққа (еденнен немесе орындықтан жоғары әр түрлі нүктелердің биіктігіне байланысты), көлденең (иықтың, жамбастың және т.б.) және артқы жақтан (қолдардың жетуіне байланысты) бөлінеді.

ауырлық орталығы көтерілгендіктен, ол әлдеқайда тұрақты ,

сондықтан бұл қалыпта тез шаршайды. «Отыру» жұмыс позициясы «тұру» позциясымен салыстырғанда артықшылықтары бар:ауырлық орталығы тірек нүктелерінің төмен жағында орналасқан. Бұл ағзаның тұрақтылығын арттырады және б

ұндай қалыпты сақтау ағза күшінің төмендеуін айтарлықтай азайтады . Ауырлық орталығының кескіні (проекция) тірек аймағының шегінен асып кететін жұмыс қалпы, бұлшық еттің үлкен күштерін (статикалық кернеулер) тудырады. С татикалық бұлшық етке ұзақ уақыт күш түсіру тез шаршауға, жұмыс қабілетінің төмендеуіне, жарақаттануға, омыртқа қисаюы сияқты кәсіптік ауруларға, тамырлардың кеңеюіне, май табан ауруларының тууына себеп болуы мүмкін. Жұмыс орнын жобалау кезінде төмендегілерді есепке алу қажет. Егер тікелей отыру кезінде «отыру» бұлшықет жұмысы 1-ге тең болса, онда тік тұрақтылықпен «тұру» бұлшық еттердің жұмысы 1,6 құрайды;

Жұмыс аймақтарын дұрыстап құру жұмысшының оңтайлы көзқарасымен сәйкес келуімен анықталады.Динамикалық антропометриялық сипаттамаларды негізге ала отырып,жұмыс үстіндегі қызметкердің қол бұру әрекетіндегі иығы немесе шынтақдеңгейлері доғалармен беріліп сипатталады, ал қол қимылын адам көз түзетуіне сәйкес миы арқылы басқарады.

а

б

1-аймақ (2.3-сурет) ең қолайлы болып табылады, себебі, онда екі қолдың жұмысы визуалды бақыланып, дәл және кішігірім монтаждау жұмыстары жақсы жүзеге асады. Осы аймақтағы жедел жұмыс жағдайында оператордың жиі пайдаланатын басқару құралдары мен индикаторлары қарқынды және тез болуы керек. 2 және 3-аймақтары бірде оңай қолжетімді және бірде қол жетімсіз. Сонымен қатар, визуалды бақылау күрделі. Бұл аймақтарда жұмысшы оң (сол жақ) қолына жиі алатын немесе басқару органдары, визуалды бақылауды үнемі талап етпейтін құралдар мен материалдарды орналастыру ыңғайлы. 4 аймағы (запас) - қиын аймақ. Ол 2 және 3-аймақтарға сәйкес келмейтін құралдар мен материалдарды орналастыра алады. 5-аймақ (6- аймақ) оң қол (сол қол) ғана қол жетімді. Мұнда кейде сирек қолданатын (мысалы, өлшеу құралдары) құралдар мен материалдарды немесе басқару органы «қарамастан» қолданатын құралдарды орналастыруға болады. Суретте. Кестеде 2.4. 2.2, 2.3-де адамның басы мен қолының антропометриялық өлшемдері көрсетілген.

б)

65 — 68

Кішісі, мм

Олар жеке қорғану құралдарын дұрыс таңдауда және жұмыс орнын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады.

3 Тарау

3.1.

Электрлік бөлмелер электр жабдықтары орналасқан жайдың бөліктері немесе қоршалған (мысалы, торлар), тек білікті техникалық қызмет көрсету қызметкеріне ғана қол жетімді .

Барлық бөлмелері:

Шаңды бөлмелері ток өткізетін және ток өткізбейтін бөлмелері бар жайға бөлінеді;

шөгінділер немесе қалыптар пайда болады.

Сондай-ақ,        мамандандырылған        әдебиетте        мынадай        ұғымдар енгізілген: а) қауіпсіз жайлар - көп немесе ерекше қауіп-қатер туғызатын жағдайлар болмайтын жайлар; б) қауіптілігі жоғары жайлар - жоғары қауіптілік туғызатын мынадай шарттардың бірі болуымен сипатталатын жайлар: в) ерекше қауіпті жайлар - ерекше қауіп тудыратын келесі шарттардың біреуімен сипатталатын бөлмелер: Адамдарға электр тоғының соғу қаупіне қатысты ашық электр қондырғылары аумағы ерекше қауіпті жайлармен теңестіріледі.

Электр қондырғысы электр энергиясын өндіруге, трансформациялауға, таратуға және оны басқа энергия түрлеріне айналдыруға арналған машиналар, аппараттар, желілер мен қосалқы жабдықтардың жиынтығы (олар орнатылатын қондырғылар мен жайлармен бірге) .

Электрлік қондырғылар, тек бастырма, торлы қоршаулармен және т.б. қорғалса сыртқы ретінде қарастырылады. Жабық немесе ішкі электр қондырғылары ғимараттың ішінде орналасқан атмосфералық әсерлерден қорғалған электр қондырғылары. Әрбір электр қондырғысындағы бірдей шин (өткізгіштердің) әріптік- сандық және түсті белгілері бірдей болуы керек: Бірфазалы ток шиналары, егер олар үш фазалы жүйенің шиналарынан болған тармақ болса, тиісті үш фазалы ток шиналары ретінде белгіленеді;

4 Тарау

ЭЛЕКТРЛІК ТОК ӘСЕР ЕТКЕНДЕ АДАМ АҒЗАСЫНДАҒЫ ПРОЦЕСТЕРДІ ТАЛДАУ

4.1.

Ресей және шетел ғалымдарының токтың тірі теріге әсер ету сипаттамалары бойынша жүргізген зерттеулерінің нәтижелері басқа факторлардан (химиялық заттар, булар, сәуле және т.б.)  биообъектілерге электр тогының қолданылуы кезінде зиянды әсердің айырмашылығы туралы айтуға мүмкіндік береді. Электр тогының тірі терілерге әсері бойынша келесі әрекеттерге тән: жылу, механикалық, электролиттік, биологиялық. Электр тоғы адам ағзасынан өткенде физикалық-химиялық  процестер пайда болады, олар тірі және тірі емес терілерге тән. Бұл жағдайда электр тогы тірі теріге тән биологиялық әсерді береді [1-4, 16, 19]. Ағымның жылу әсері дене бөліктерінің күйіктерінде көрінеді. Бұл жағдайда ағымдық жолдағы қан тамырлары, жүрек, ми және басқа органдар жоғары температураға дейін қызады, бұл елеулі функционалдық бұзылуларға әкеледі.

Механикалық (динамикалық) әсері дененің әртүрлі ұлпаларына, соның ішінде бұлшық ет тініне, қан тамырларының қабырғаларына, өкпе тіндерінің тамырларына және т.б. сияқты тесілу, жарылыс және басқа да ұқсас зақымдарға әкеледі. Бұл зақымдар электродинамикалық әсердің  нәтижесінде  туындайды,  сондай-ақ  будың  қызып  кететін ток

тіндік сұйықтық .

Электролиттік қолданысқа арналған ток физикалық- химиялық құрамы бойынша елеулі өзгерістерге әкелетін органикалық сұйықтықтың, соның ішінде қанның ыдырауында көрінеді . Токтың биологиялық әсері ағзаның тірі ұлпаларын тітіркенуге және қозғаумен, сондай-ақ қалыпты жұмыс істейтін организмде кездесетін және оның өмірлік функцияларымен тығыз байланысты ішкі биологиялық процестерді бұзумен көрінеді. Басқаша айтқанда, дене арқылы өтетін электр тогы, мысалы, бұлшықет тінінен (тікелей әрекет), тірі терілерді салыстырмалы физиологиялық тыныштық жағдайынан қозғыш күйге ауысатын жауап береді. Осылайша, ағым бұлшықет тінінен өт кеткенде, қозғалыс бұлшықеттің қысылуының еріксіз түрінде көрінеді . Ағымдағы іс-қимыл тінінің қоздыру ағымдағы ток жолында орын алған, (орталық жүйке жүйесі арқылы) тікелей емес болуы мүмкін, сонымен қатар рефлекстік болуы мүмкін. Үлкен мөлшерде арнайы жасушалар тіндері қол жетімді және жоғары сезімталдығы бар - адам ағзасына арқылы өтетін ток, (тітіркендіргіш) рецепторларды қосады. Нәтижесінде, қозғалған сенсорлық рецепторлардың байланысты жүйкелік және қозу толқыны туралы 27 м/с жылдамдықпен (бас миы және жұлынның) орталық жүйке жүйесіне беріледі және жұмыс органдарын (бұлшық, бездері, қан тамырлары) арқылы берілетін жүйке импульсінің айналады. Орталық жүйке жүйесіндегі рецепторларға табиғи тітіркенудің әсерінен, орынды деп аталатын реакция орын алады: мысалы, егер адам ыстық затқа кездейсоқ тиіп кетсе, адам қауіпті әсерден «босатып», қолын созып тастайды. Қазіргі кезде орталық жүйке жүйесі өміршең органдардың белсенділігін, соның ішінде жүрек және өкпелерді қоса, елеулі бұзылуларды тудыруы мүмкін. Тірек тінінде, ең алдымен жүрек тінінде, сондай-ақ орталық және перифериялық жүйке жүйесінде тірі ұлпаларда қозу үрдісінің пайда болуы мен таралуымен байланысты биопотенциалдар бар болады. Мәндері кішкентай болатын биотоктармен өзара әрекеттесетін сыртқы ток, тіндер мен адам ағзаларына биотоктардың әсері сипатын бұзады.

Ток ағымының  әртүрлі әрекеттері  электр  жарақаттарының әр түрлі

түрлеріне әкеледі. Электр жарақаттарын екі түрге бөлуге болады:  жалпы - электрлік шок пен жергілікті жерде жарақаттар бар болады. Жергілікті электрожарақаттарда электр тоғының немесе электр доғасының әсерінен тері, соның ішінде сүйек тіндерінің тұтастығын жергілікті бұзушылығы анықталады. Жергілікті электр травматикасы емделуге жатады және адамның жұмыс қабілетін толығымен немесе ішінара қалпына келтіреді.

Электр жарақатынан туындайтын ауыр күйіктермен адам өлуі мүмкін. Өлім себебі электр тогы емес, денеге жергілікті  келтірілген зиян болуы мүмкін.

Жергілікті электр жарақаттары сипатталады [4, 15, 16, 19]:

Статистика көрсеткендей, адамдарға электр тогы соғуының басым көпшілігі жергілікті электр жарақатының пайда болуымен бірге жүреді, олардың арасында зардап шеккендердің 70% -нан астам электрлік күйік пайда болады. Жәбірленушілердің 30% -ы жарақат алады, олар электрлік белгілермен, тері металдандыруымен және офтальмиямен жүреді.

Шығару шарттарына байланысты күйіктің екі түрі бар:

Ағзаның ағымдық күйі электр энергиясын жылу энергиясына айналдырудан туындайды. Байланыс күюінің салдары ағымның шамасына, ағымның өту уақытына, адам ағзасына әсер ететін электр қарсылығына байланысты. Мысалы, ашық өткізгіш бөлігімен байланыс орнында салыстырмалы төмен кернеулер токтармен салыстырғанда, ағымның тығыздығы үлкен мәнге жетуі мүмкін, себебі дененің байланыс аймағы әдетте кішкентай болады және теріге төзімділік ішкі кедергіден бірнеше есе көп.

Сурет. 4.1. Электр жарақаты: a –байланысты күйік айнымалы токпен, б- доғалы күйік бет, мойын және қолдың күйіп кетуі, в - ток тізбегіне электр тізбегі арқылы өту нәтижесінде кеуде қуысының қатты күйіп кетуі, демек, жылудың максималды саны жылу байланысының нүктесінде теріге жіберіледі.

Сондықтан мұндай күйдіру, әдетте, тері күйік болып табылады. Алайда, адам ағзасында үлкен ток ағып жатқан жағдайларда, тері астындағы тіндердің зақымдануы мүмкін . Суретте. 4.1, а, жәбірленуші 220 В үй желісіндегі екі жалаңаш сымға тиіп кеткен кезде адамның қолының күюі көрсетіледі [16, 19]. Жоғары жиіліктегі токтардан туындаған күйіктермен бірдей салдар байқалады. 6 кВ дейінгі қуаты бар электр қондырғыларында күйіктер қысқа тұйықталудың нәтижесі болып табылады, мысалы, жылжымалы құралдармен өлшеу кезінде және т.б.. Суретте. 4.1, б мысал ретінде кескіш сым арқылы кездейсоқ жабылған  жағдайда  электр  доғасының  пайда  болуының  нәтижесінде 380 В кернеуіндегі электр қондырғысын жөндеу кезінде электр монтердің алған күйуін көрсетеді. Білек пен иықтың күйіп кетуі киімнің өртенуінен пайда болды, ал ток адам ағымы арқылы өтпеді.

Жоғары кернеу кезінде доға келесі жағдайларда пайда  болуы мүмкін.

адам мен ток өткізгіш бөлік арасында өтеді.

Электр доғада қатты күйіп кетуі мүмкін, тіндердің терең күйіп кетуі, дененің немесе аяқтың терең күюі қаптайды. Электр жарақатының басқа түрі кейде теріде сызаттар, кішкентай жаралар, қан кетулер түрінде дөңгелек немесе сопақ нысанын сұр немесе сұрғылт сары түстің өткір нүктелері болып табылатын электрлік белгілер (электр тектері) болып табылады (4.2-сурет). Біраз уақыттан кейін терінің зақымдалған аймағы қатайып қалады: терінің үстіңгі қабатының некрозы, электр белгісі беті құрғақ күйде қалады. Әдетте, электрлік белгілер ауыртпалықсыз, уақыт өткен сайын терінің үстіңгі қабаты түсіп, зарарланған аймақ түпнұсқатүске, икемділігі мен сезімталдығына ие болады [4, 16, 19].

Теріні металлдандыру [4, 16, 19] балқытылған металдардың бөлшектерін электр доғаның әсерінен терінің үстіңгі қабаттарына енген кезде пайда болады

(рис. 4.3).

Теріні металдандыру

Балқытылған металдың шағын шашырауы жүктемелер мен ажыратқыштарды қосқанда, сонымен қатар қысқа тұйықталу кезінде пайда болуы мүмкін. Динамикалық күштердің және жылу ағынының әсерінен бұл жоғары температура спрейлері жоғары жылдамдықпен барлық бағытта шашырап кетеді. Бақытымызға орай, осындай спрейді жылудың шағын шегі бар, соның салдарынан дененің ашық бөліктеріне ғана әсер етеді. Тері металданған кезде, зардап шеккен аймақ беткі қабатқа ие болады және зардап шеккен адам металл бөлшектердің қызуының әсерінен зардап шеккен аймақ күйіп қалудан зардап шегеді және онда терінің шиеленісі оның ішіндегі бөтен дененің болуын сезінеді. Уақыт өтуі кезінде ауырсыну сезімдері жоғалып кетеді, зақымданған тері түседі және бұл аймақ қалыпты келбет пен серпімділікке ие болады. Көздің жарақаты болған жағдайда, емдеу ұзартылуы мүмкін, кейде сәтсіздікке ұшырауы мүмкін, жәбірленуші көруден айрылуы мүмкін. Тұрақты токпен тері металдандыруы ағзаның кернеу астында ағымдық бөлігімен тығыз және жеткілікті ұзақ байланыста болған электролиздің нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Электролиз процесінде металл бөлшектерін теріге органикалық сұйықты ыдырайтын, негізгі және қышқыл иондардың пайда болуына себепші болатын электр тоғымен теріге енгізеді. Металдың қышқыл иондарымен өзара әрекеттесу нәтижесінде теріде пайда болуына әсер етеді: теріге мыс енгізілгенде қызыл, көк-жасыл түс, қорғасын қосылғанда сұр-сары қорғасын енгізілгенде пайда  болады. Тері металданудан сәтті жазылады. Кейбір жағдайларда адам ағзасынан өтетін электр тогының әсерінен бұлшықеттердің еріксіз тартылу нәтижесінде механикалық зақымданулар (сіңірлер, тері, қан тамырлары және жүйке тіні, сондай- ақ сүйектердің сынуы) орын алады. Адам ұзақ уақыт стресс астында болып табылатын 1000 В желілерде жұмыс істеген кезде механикалық зақымдану сирек кездеседі. Механикалық зақымдануы электр тогымен жүреді, ал кейбір жағдайларда олар байланыс орган күйігімен жүреді. Көрінетін жарық және ультракүлгін сияқты қарқынды сәуле көзі болып табылады және инфрақызыл (жылу) сәулелер көздің қабынуы сыртқы   мембраналарының   орны   электр   доғасынан   пайда болатын

ультракүлгін сәулелерінің күшті ағыны, нәтижесінде электрофтальмия пайда болады . Электрофтальмия ультракүлгін сәулеленуден кейін 4-8 сағаттан кейін дамиды және көздің қабағының, лакримацияның, көзден іріңді кетудің, көздің қабығының және көздердегі өткір ауырлықтың (фотофобия) қызаруы мен қабынуы сияқты көрінеді. Әдетте, ауру бірнеше күн созылады, ал шырышты мөлдірлікке зақым келтірген жағдайда, көру қабілеті төмендейді. Электр тоғымен зақымданған кезде, бүкіл дененің зақымдану қаупі өмірлік органдардың және жүйкенің қалыпты белсенділігінің бұзылуына алып келеді. Электрлік шок дененің тіндері арқылы электр тогының ағып кеткенде пайда болатын әртүрлі бұлшықеттердің еріксіз конвульсиялық күйінде көрінеді. Ең әлсіз электр тоғының соғуы токтың кіріс және шығыс бөлігіне жақын орналасқан бұлшықеттің бұзылуына әкеледі. Күшті электр тоғының соғуы өкпенің, жүрек қызметінің бұзылуына немесе аяқталуына әкеліп соғады, бұл өлімге әкеп соғады. Бұл жағдайда адамның бірдей сыртқы зақымдануы мүмкін емес.

Өлімге әкеп соқпаған электр тоғының ағзаға әсер етуінен кейін және бірнеше сағаттан кейін, бірнеше күн, айдан кейін дереу көрінетін организмдегі ауыр бұзылулар тудыруы мүмкін. Ұзақ мерзімді статистика көрсеткендей, зардап шеккендердің 80% - дан астамы электр тоғына ұшырады. Олардың 2/3-ден астамы өлімге әкеледі.

Өлімнің 60% -ы  аралас  зақымданулардың  салдарынан болды. Яғни,

бір мезгілде электр тоғының соғуы және жергілікті электр травмалары (күйік), бірақ бастысы - электр тоғының соғуы [4,16, 18, 19].

4.2.

Қабылданған терминологияға сәйкес, өлім негізгі физиологиялық процестердің тоқтатылуында (сана, тыныс алу, пальпитация, сыртқы импульстарға реакция және т.б.) көрініс тапқан қоршаған ортаға қатысты қарым-қатынастың толық тоқтатылуы болып табылады. Кең мағынада өлім - белоктар ыдырау сүйемелдеуімен ағзадағы зат алмасудың қайтымсыз тоқтатылуы. Өлімнің екі негізгі кезеңін: клиникалық және биологиялық [4, 16, 17, 18, 19] ажырату қабылданады.

Клиникалық (ойдан) өлім

Бірінші өлетіндер - оттегі ашығуына өте сезімтал және олардың қызметі сана мен ойлаумен байланысты нейрондар (мидың жасушалары). Нейрондардың бірнеше рет ыдырауы нәтижесінде ми жасушаларының қайтымсыз бұзылуы орын алып, ағзаны жандандыру мүмкіндігі іс жүзінде жоғалады. Тыныс алу мен жүректің белсенділігін қалпына келтіру мүмкін болса да, біраз уақыттан кейін жәбірленуші, әдетте, өледі немесе ақыл-ойы жетіспейді. Клиникалық өлім үшін жүрек қызметінің және тыныс алу аяқталғаннан кейін уақыт ұзақтығы анықталады (- 6 минут шамамен 4) ми жасушаларының бұзылуы басталады. Кейбір жағдайларда, электр тоғының әсері нәтижесінде клиникалық өлім ұзақтығы 7-8 м жетуі мүмкін.

Мұндай органның жасушаларының жүрек  массажы және осылайша,

оттегі жеткізу арқылы ағзадағы жасанды тыныс немесе қан айналымын қалпына келтіруді пайдаланып, қанда оттегі байыту қамтамасыз ету ретінде жәбірленушіге тиісті көмек дер кезінде қамтамасыз етілсе, жәбірленушінің өмірін сақтауға болады.

Биологиялық (шынайы) өлім клиникалық өлімнің аяқталуынан  кейін пайда болатын белоктар құрылымдарының үзілуі, сондай-ақ жасушалар мен ұлпалардың биологиялық қызметінің тоқтатылуын куәландыратын қайтарымсыз процесс. Электр тогынан өлім себептері: жүректің жұмысын тоқтату, тыныс алуды тоқтату және ток соғу. Жоғарыда аталған себептердің екеуі немесе тіпті бір мезгілде қолданылуы мүмкін. Электр тогының әсерінен жүрек қызметінің тоқтатылуы - ең қауіпті, себебі бұл жағдайда жәбірленушінің өмірге қайтарылуы, әдетте, тыныс тоқтағаннан немесе шок басқаннан гөрі күрделі мәселе  болып табылады . Жүрек бұлшықетіне электр тоғының әсер етуі тікелейс немесе рефлекторлық болуы мүмкін. Тікелей әсерімен ағым тікелей жүрекке өтеді. Рефлекс әрекеті арқылы орталық жүйке жүйесі арқылы ағымдағы жол осы аймақтың сыртында жатыр. Екі жағдайда да жүрек қан тамырларының фибрилляциясы- хаотикалық, жүрек бұлшықетінің талшықтарының (фибриллярлар) бір мезгілде болмайтын жүрек фибрилляциясы, тамырлар арқылы қанды жүргізе алмайтын жүрек-қан тамырлары болуы мүмкін. Жүрек қалыпты жұмыс барысында ауыспалы жүрек қан толтырылған, оның ішінде демалыс кезеңдерін және жүйке импульсін жүйке-бұлшықет аппаратының (синусты) жауап жүрек бұлшық ет талшықтары (фибриллы) барлық кезеңдерде қысқарту жүреді. Қан тамырларындағы ішіне итеріп отыру, фибрилляциясы нәтижесінде одан әрі тітіркенуін электр тогының әсеріне ұшыраған кезде болады. Жүрек кезектен тыс төмендеуіне жауап, тоқ арқылы бірнеше элементар жіптер бір мезгілде төмендету сынған болады. Жүректің фибрилляциясы адам денесімен бірнеше секундқа 50 Гц жиілікте 50 мА-ден астам күшпен бірге қол мен қол немесе «қол-аяқ» жолында ауыспалы ток өтуінен туындауы мүмкін [1, 4, 16]. 50 мА-ден кем және 5 Гц-ден 50 Гц-ге дейінгі ағындар, әдетте, жүрек фибрилляциясына әкелмейді.

Фибрилляция қысқа ағымның ағымы нәтижесінде бірнеше минутта (2-ден 3 минутқа дейін) тыныс алу жалғасады және адам ағзаның  жоғалу сәтіне дейін тез ағып, өмір белгілерін көрсете алады, тіпті бірнеше сөз айтуға болады. Дегенмен, жүректің  фибрилляция сатысында сорғы сияқты жұмыс істемейді, сондай-ақ  қан  айналымы мен организмнің тоқтатылуына оттегінің берілуі тоқтайды. Дем алудың тоқтатылуымен жалпы жағдайда күрт нашарлау болады. Нәтижесінде клиникалық өлім пайда болады. Дем алуды тоқтату әдетте тыныс алу процесіне тартылған кеуде қуысының бұлшықеттеріне тікелей әсер ету нәтижесінде пайда болады. Адам бұл тыныс алудың жиырылуы кезінде 50 Гц жиілігінде 20-25 мА- тан жоғары токтарда жиырылуды бастан кешіреді. Күші 25 мА-дан (50 мА-ға дейін) ұзақ уақыт ағымы асфиксияға - тұншығуға, организмде оттегінің және артық көміртегі диоксидінің болмауына байланысты ауыр күйге әкеледі. Ауруды жоғалту кезінде адам сананы жоғалтады, сезімталдық жоғалады, рефлекстер жоғалады, дем алуды тоқтатады, жүрек тоқтайды немесе оның фибрилляциясы пайда болады, яғни клиникалық өлім [4, 16, 18, 19]. Электрлік шок - электр тогымен тітіркену үшін дененің ауыр нейрондық-рефлексиялық реакциясы. Электрлік соққы, әдетте, қан айналымы, тыныс алу, зат алмасу және т.б. терең бұзылуымен қатар жүреді. Электр тоғының соғуымен зардап шеккен адамда пайда болған ауырсынуға, қан қысымының көтерілуіне және т.б. жауап беру кезінде қысқа мерзімді қозғалыс кезеңі болады. Сонда жүйке жүйесінің тежелуі мен сарқылуы фазасы келеді. Сонымен қатар, қан қысымы күрт төмендейді, импульс азайып, жиірек болады, тыныс алу әлсіреді, депрессия пайда болады, яғни сезімін сақтай отырып, күйзеліске ұшырап, қоршаған ортаға толықтай бей-жай қалдырады. Соққы күйі бірнеше ондаған минуттардан бір күнге дейін созылады, содан кейін адамның өлімі өмірлік функциялардың толық жойылуынан немесе уақтылы медициналық араласудан кейін қалпына келуінің нәтижесінде пайда болуы мүмкін [1, 3, 4, 16, 19].

4.3.

Электр тогына түскен адамға алғашқы көмек екі кезеңнен тұрады: Жәбірленушіні ағымдық токтан босатқан кезде ағымның әсерінен зардап шеккен адамды бөлшектермен байланыстырудан босату қажет, сонымен қатар зардап шеккен адамның бөлшектерімен немесе денесімен байланысын болдырмау, сондай-ақ қадамның кернеуі астында болмауы керек. Қондырғыны өшіріп тастаған жөн, ал егер бұл мүмкін болмаса, 1000 В дейін кернеуі бар қондырғыларда сымдарды тұтқалы балтаман  немесе оқшауланған тұтқалары бар құралдармен кесу қажет. Әуе жолын өшіру үшін оны жалаңаш сым арқылы қысқа тұйықтауға әкеліп тоқтату мүмкін. Жәбірленуші ағымдық бөліктен, киімінен тартып, құрғақ болса және денесінің арт жағында болса. Жәбірленушінің денесіне, аяқ киіміне, шикізат киіміне және т.б. ылғалды болса қол тигізбеңіз. Қажет болса, жәбірленушінің денесін, күтім жасаушы диэлектрлік қолғап киіп қолдарыңыздың оқшаулануы керек. Диэлектрлік қолғап болмаған жағдайда, мысалы, құрғақ шарфпен қолыңызды орап, қолыңызға қалпақ,кигізіп ұстаңыз. Қолыңызды оқшауламаудың орнына, сіз резеңке галошты аяқтарыңызға немесе резеңке матамен, тақтайшада және т.б. тұрып, өзіңізді оқшаулауыңызға болады. Егер жәбірленуші сымды қолмен қатты қысса,  диэлектриялық қолғап кигізіп, қолдарын босатып, әрбір саусақты жеке-жеке қайыру керек.

а

б

Егер жәбірленуші биіктікте болса, қондырғыны ажырату оны құлдырауына әкелуі мүмкін болса,бұл жағдайда жәбірленушінің ықтимал құлдырауы жағдайында қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдау қажет. Жәбірленушінің жағдайын анықтау үшін оны арқаға жатқызып қойып, сананың болуын тексеру қажет. Сана болмаған кезде тыныс пен импульсты тексеріңіз. Жәбірленушінің тыныс алуының болуы көкіректің көтерілуіне және төмендеуіне байланысты анықталады. Импульстік тест сәулелік артерияға бас бармақтың негізіндегі немесе каротид артериясында орындалады (4.4-сурет). Егер артерияда импульс болмаса, онда оны каротид артериясында мойынға оң жақ пен сол жақтан - қалқанша шеміршектің - адамның кеңірдегінен тексеріңіз. Денедегі қан айналымның болмауы көз жанарынан болып есептеледі, ол жүрек тоқтағанан кейін бір минутқа созылады. Жәбірленушінің жағдайы 15-20 секундтан аспайтын мерзімде тез тексерілуі керек. Алғашқы медициналық-санитарлық көмек жәбірленушінің оқиға орнында болған жерде токтан босатылғаннан кейін дереу жүргізу керек. Егер жәбірленуші саналы болса, ұзақ уақыттан бері (І дәрежелі ток соғу) болса, онда оны төменіштер салу керек, дереу дәрігерге қоңырау шалыңыз және оның келуіне дейін тыныс пен импульсты үздіксіз қадағалап отыруды қамтамасыз етіңіз. Егер дәрігерге қоңырау шалу мүмкін болмаса, зардап шеккен адамды медициналық мекемеге жеткізу

өте маңызды, өйткені электр тогының теріс әсері дереу пайда болмауы мүмкін, бірақ минуттар, сағат және тіпті күндер керек болады. Жәбірленуші бейсаналық, бірақ тұрақты тыныс және импульс (ІІ дәрежелі электр шок) бар болса, оны төсенішке жатқызып, таза ауамен қамтамасыз етеді, сұйық аммиак себілген мақтаны мұрына әкелу керек, денені жылытып. дереу дәрігер шақыру керек. Егер жәбірленуші бейсаналық болса, тыныс алу - сирек, тырысқақ, тұрақты емес және жүрек әдетте жұмыс істейді (ІІІ дәрежелі ток соғуы), жасанды тыныс алу жасау қажет. Өмір белгілері болмаса - тыныс алу және импульс (клиникалық өлім жағдайы келгенде, біз дереу жандандыруға тиіспіз, яғни жасанды тыныс алу және жабық жүрек массажын жасау керек. Есте сақтау керек: тыныс алу және жүрек соғысы тоқтаған науқасқа көмек көрсетуден ешқашан бас тартпау керек. Өлім туралы айтуға құқылы дәрігер ғана.

Қол жасау әдістері тыныс алу бұзылыстарының пайда болуына бірден қолдана алады, сонымен бірге аппараттық құралдарға қарағанда әлдеқайда тиімді және көп жұмыс күшіне ие. Жасанды тыныс алу әдістерін «ауыздан ауызға» немесе «ауыздан мұрынға» жасауға болады, ал көмекші ауаны өкпеден ауыз немесе мұрын арқылы жәбірленушінің өкпесіне апарады. «Ауыздан - ауызға» әдісі көптеген аварияларда: тұншығу, улану, есірткінің тым үлкен мөлшерін алу, бастың жарақатын алу, суда апат болған жағдайда қолданылады. «Аузыдан - ауызға» әдісі басқа қолмен жасалған әдістерге қарағанда тиімдірек. Оның артықшылықтары:

(кеуде қуысының кеңеюі және түсіруі арқылы).

Бұл әдістің жетіспеушілігі өзара жұқтырудың және жүрек айнуы сезімінің болуына мүмкіндік береді, сондықтан инъекция орамалмен, дәке немесе арнайы түтік арқылы жүзеге асырылады.

Жасанды тыныс алу үшін жәбірленушіні дайындау келесідей.

Дайындық операциялары аяқталғаннан кейін жасанды тыныс дереу жасалуы керек. Мұны істеу үшін 2-ден 3-ке дейін терең тыныс жасаңыз. Терең дем алып, жәбірленушінің ерінін жабады, күшті соққы жасайды (4.6-сурет).

Егер жәбірленуші аузын аша алмаса, демін «мұрнынан ауызға», яғни мұрыннан ауаны үрлеп, жәбірленушінің аузын жаба алады.

Сурет. 4.5. Жәбірленушіні жасанды тыныс алуға дайындау: а

Ауа қабылдауды бақылау әр кеуде қуысының кеңеюі арқылы және оны төмендету арқылы жүзеге асырылады. Егер адамның әлсіз демі болса өз тынысымен біріктірілетін жасанды тыныс алу. Жасанды тыныс алу дәрігердің көмегінің басталуына дейін немесе терең тыныс алу тынысы қалпына келтірілгенге дейін орындалуы керек. Жабық (жанама) жүрек массажы жәбірленуші денесінде қан айналымын  жасанды  қамтамасыз  ету  және  жүректің  қалыпты табиғи

қосылуын қалпына келтіру үшін жасалады.

Қан айналымы органның барлық мүшелеріне және тіндеріне оттегін береді. Сондықтан, жүрек массажымен, жасанды тыныспен бір мезгілде жасалады. Жүректің массажына дайындалу жасанды тыныс алу үшін дайындық болып табылады, өйткені олар бірге жүзеге асырылады. Массаждың тиімділігі үшін жараланғандардың аяқтарын 0,5 м көтеру ұсынылады. Жүрек массажын жасағанда, сізге жанында тұру керек, әлдеқайда аз немесе үлкен мөлшерде бейімділіктің болуы мүмкін. Басу үшкірдің төменгі жағында орындалады. Кеудешені - қабырғаларды байланыстыратын онтогенездің алдыңғы бөлігінің сүйегі. Бір қолдың алақаны, екіншісінің алақаны бірінші артқы бетіне қою керек. Кеудешені басу, алақанның негізімен, қолдың саусақтарын көтеріп, жәбірленушінің кеудесіне қол тигізбеуі үшін, бүкіл алақанмен жасалуы керек. Төменгі бөлігін төмен жылжыту үшін барлық әрекеттерді жасау үшін жылдам басу арқылы басыңыз (4.7-сурет)).

а

Суре   т. 4.7.  Жәбірленнуші жүрегіне массаж жасау: а

б

Кеудешені басу жеткілікті қан ағымы үшін секундына бір рет орындалады. Үлкен қамқорлықпен қабырғалардың сынуы мен кеудешенің бұзылуына байланысты жәбірленушіге массаж жасау керек. Жүрекке массаж және жасанды тыныс алу кезекпен жүзеге асырылады. Жабық жүрек массажының дұрыстығын бақылау жәбірленген адамның каротид артериясына импульсті зерттеу арқылы, сондай-ақ көздерді тарылтып, науқасты дербес тыныс алуына, терінің жылтырлығы мен көрінетін шырышты қабығын азайтуға әкеледі. Импульстың ұзақ болмауы жүректің фибрилляциясының белгісі ретінде қызмет етеді. Бұл жағдайда дәрігерге ауруханаға жеткізілгенге дейін көмек көрсетуді жалғастыру қажет. Жүректің қалпына келуі науқастың өз пульстінің пайда болуына байланысты болады.

және импульсті бақылауды жалғастырыңыз.

Егер импульс пайда болмаса, дереу жүрек-өкпе реанимациясын бастаңыз. Егер бір адам көмектессе, ол міндетті 2 қысқа соққылар жасаңыз, 15 асқазанға қысым жасаңыз. Егер көмек екі адаммен жасалса Реанимация импульстік пайда болғанға дейін немесе өздігінен  тыныс алу алдында немесе жедел жәрдемнің көмегінсіз тоқтатылмайды.

5 Тарау

Барлық электр желілері бөлінеді:

Кернеуі 1000В-ға дейінгі желілерге тұрмыстық және өнеркәсіптік мақсаттар        үшін        электр        қондырғыларын        электрмен        қамту        үшін пайдаланылатын желілер жатады, олардың кернеуі 1000 В-тан аспайды . Электрлік қондырғылар 1000 В жоғары кернеулі тұтынушылар мүддесі үшін электр энергиясын беру, айырбастау және тұрақты  тарату

үшін пайдаланылатын 1000 В-нан астам желі кернеуі пайдаланылады. Желілердің бұл бөлімі желілерді пайдалану кезінде қызметкерлер қауіпсіздігін қамтамасыз ету және кернеуі 1000 В жоғары кернеулі

Электр қауіпсіздігі бойынша барлық электрқондырғылар бөлінеді: а) 1000 В дейінгі кернеудегі ток кернеуі:

Тиімді жерге қосылған бейтарап электр желісі бұл 1000 В-тан жоғары кернеуі бар үш фазалы электр желісі, онда жерге тұйықтау коэффициенті 1,4-тен аспайды.

1000 В дейінгі кернеулі электр қондырғыларында келесі белгілер қабылданады:

а

б

бейтарап жерлендіру;

Ауыспалы токтың - TN-Sжүйесі , б, в — тұрақты токтың: 1 — ауыспалы токтың көзінен бейтарап жерлендіру ; 1-1 — тұрақты ток көзінен шығу жерлендіру; 1-2 — тұрақты ток көзінен орта нүетеден жерлендіру; 2 — ашық өткізгіш бөліктер; 3 — қуат көзі

Бірінші әріп жердің энергетикалық көзінің бейтараптығын көрсетеді: T - жерге тұйықталған бейтарап;

T - ашық өткізгіш бөлшектер қуат көзінің бейтараптылығына немесе жабдықтау желісінің кез келген нүктесіне қарамастан, жерге тұйықталған; N-ашық өткізгіш бөлшектер қуат көзінің жерлендірілген бейтараптылығына қосылған. N әрпінен кейінгі әріптер комбинацияны бір өткізгішке және нөлдік қорғаныс өткізгіштердің функцияларын бөліп көрсетеді:

S - нөлдік жұмыс (N) және нөлдік қорғаныс (PE) өткізгіштері бөлінеді;

5.3 сурет.TN-C-S жүйесі: а

б, в

1-1

1-2

5.4. сурет TN-S жүйесі: а

б, в

C - нөлдік қорғаныс және нөлдік жұмыс өткізгіштердің  функциялары бір өткізгішке (PE өткізгіш) біріктіріледі;

N-нөлдік жұмыс (бейтарап) өткізгіші; РЕ-қорғаныс өткізгіші (жерге қосу өткізгіші, бейтарап қорғаныс өткізгіші, потенциалды теңестіру жүйесінің қорғаныс өткізгіші);

PЕN біріктірілген нөлдік қорғаныс және нөлдік жұмыс өткізгіштер .

тікелей қосылған трансформатордың немесе генератордың бейтараптығын білдіреді [8]. Жерлендірілген үш-сымды тұрақты ток желілеріндегі бір фазалы айнымалы ток көзі немесе тұрақты ток көзі болуы мүмкін.

Бейтарап оқшауланған

Электр өткізгіш бөлік электр өткізгіш бөлік болып табылады, ол жұмыс кернеуінде, соның ішінде нөлдік жұмыс өткізгіші (бірақ PEN- өткізгіш) емес [ПУЭ] арқылы жұмыс істейді.

Ашық өткізгіш бөлік (ОПЧ) әдетте кернеу астында болмайтын, бірақ негізгі оқшаулау зақымданған кезде қуатталуы мүмкін электр қондырғысының өткізгіш бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс [8].

Сурет. 5.5.

в, г

1-1

1-2

Тікелей жанасу адамдардың немесе жануарлардың тірі бөлшектерін электр қуатымен байланыстыру. Тікелей жанасудан қорғауға кернеу астында ток өткізу бөліктермен байланысқа жол  бермеу керек [8] .

Жанама байланыс оқшаулау зақымданған кезде кернеу астында жүретін ашық өткізгіш бөліктері бар адамдардың немесе жануарлардың электрлік байланысы [8]. Жанама байланыстан қорғау - оқшаулау бүлінген кезде бұзылуға ұшыраған ашық өткізгіш бөліктерге тиіп тұрғанда ток соғудан қорғау. Бұл жағдайда оқшаулау зақымдануы оқшаулаудың жалғыз зақымдануы ретінде түсініледі.

6 Тарау

ЭЛЕКТР ҚАУІПСІЗДІГІ БОЙЫНША НЕГІЗГІ ТАЛАПТАР.

Электр қондырғыларына қызмет көрсететін қызметкерлер үшін өндірістің біліктілігіне, электр қондырғыларындағы жұмыс  тәжірибесіне және электр қондырғыларының қауіпсіздігі ережелерін білуге байланысты 5 электр қауіпсіздігі тобы енгізілді [5, 19]. І тобы электр қондырғыларына немесе ұқсас электр қондырғыларына, электр қондырғыларымен айналысатын электр емес қызметкерлерге (құрылысшы, тазалағыштар, автокөлік жүргізушілері, жүк көтергіш машиналар мен механизмдері машинасттері және т.б.) қызмет көрсетуге тәжірибесі жоқ адамдарға тағайындалады. І топты алу үшін осы электр қондырғысындағы электр қауіпсіздігі жөніндегі нұсқаулықты өтуге тіркелу жеткілікті. І топтағы қызметкерлерге куәліктер беру талап етілмейді . ІІ топ кәсіби және жоғары техникалық білімі бар әкімшілік, өндірістік және жөндеу, техникалық қызмет көрсету персоналынан басқа адамдарды қоспағанда, оларға қызмет көрсететін немесе олармен ұқсас электр қондырғыларында жұмыс істеген тұлғаларға тағайындалады. ІІ топ осы санаттағы адамдарға қызметтің ұзақтығына қарамастан тағайындалады. Электр емес қызметкерлер кем дегенде екі ай жұмыс тәжірибесі болуы керек.

техникалық, кезекшілік, пайдалану және жөндеу-техникалық қызмет көрсету персоналы үшін екі ай;

тек әкімшілік, техникалық, кезекшілік, және жөндеу-техникалық қызмет көрсету қызметкер  тұлғаларына беріледі. Бұл жағдайда алдыңғы топтағы тәжірибеңіз болуы керек :

айтып беріңіз.

7 Тарау

ЭЛЕКТР ҚАУІПСІЗДІГІНІҢ НЕГІЗГІ ӘДІСТЕМЕЛЕРІ ЖӘНЕ ҚҰРАЛДАРЫ

7.1.

Қолданыстағы ережелерге сәйкес, электр қондырғыларында жұмыс істеуге рұқсат берілетін адамдар: Электр қондырғыларында жұмыс кезінде электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бірқатар шаралар әзірленді және қолданылады. Іс-шаралар кешені, басқалармен қатар, бірқатар ұйымдастырушылық іс-шаралардан тұрады. Қолданыстағы электр қондырғыларындағы жұмыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін келесі ұйымдастырушылық шаралар жүзеге асырылуы тиіс:

7.2.

ЭЛЕКТР ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ӘДІСТЕМЕЛЕРІ ЖӘНЕ ҚҰРАЛДАРЫ

Отандық және шетелдік ғалымдардың теориялық зерттеулері, сондай-ақ жинақталған тәжірибе адамды электр тогының және электромагниттік өрістердің әсерінен қорғаудың көптеген құралдарын және тәсілдерін жасауға  мүмкіндік берді. Электр қондырғыларында жұмыс істейтін қызметкерлердің жарақат алу қаупін төмендетудің, жұмыстың жоғары тиімділігін растайтын техникалық құралдар мен әдістер олардың мақсатына сәйкес бөлінеді. Тікелей ток өткізгіш бөліктермен кездейсоқ байланысудан қорғауды қамтамасыз ету үшін келесі әдістер мен құралдар қолданылады:

Оқшауланудың зақымдалуына байланысты қуатталуы мүмкін металл өткізбейтін бөлшектерге тиіп тұрғанда ток соғудан қорғауды қамтамасыз ету үшін келесі әдістер: Техникалық тәсілдер мен құралдар оңтайлы  қорғауды қамтамасыз ету үшін бөлек немесе бір-бірімен үйлесімде қолданылады. Техникалық әдістер мен қорғау құралдарына қойылатын талаптар стандарттар мен техникалық шарттарда белгіленуі керек.

8 Тарау

8.1.

ТОКТЫҢ ЖЕРГЕ АҒУЫН ТАЛДАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ

Жерге ток ағымы тек қана кездейсоқ немесе әдейі болуы мүмкін тікелей байланыста болатын өткізгіш арқылы ғана пайда болуы мүмкін. Жерге тікелей немесе аралық өткізгіш орта арқылы электрлік байланыста электр өткізгіш бөлшектердің өткізгіш бөлігі немесе көп бөлігі өзара байланысқан

топ

𝜑

басқаша айтқанда, ток өткізгіш бөліктер тұйықталады, ағым жерге тең болады.

𝜑

= 𝐼

𝑅

(8.1)

мұнда H

өз жолында кездесетін қарсылық (жер бетіндегі жазықтықтың ток ағысына кедергісі,Ом

Жерге қатысты кернеу [8] - жерге тұйықталу тогының таратушы тогынан тыс жердің нүктесіне қатысты кернеу, яғни, кернеу. әлеуеті шартты түрде нөлге тең деп есептелетін нүкте, ал әлеует жердегі салыстырмалы кернеуге баламалы деп түсініледі. Жерге келетін ток ағыны жердің электродтарында және,  тиісінше, жер бетінде жерге тұйықтау қосқышында кейбір әлеуетті пайда болуымен бірге жүреді. Жерге ағып кету үдерісін талдау және топырақты қосқыштар мен жерге тұйықтау құрылғыларының алуан түрлілігін, сондай-ақ жинақталған тәжірибені талдай отырып, әртүрлі конфигурациялардың жерге қосқыштарынан токқа түсетін кезде пайда болатын құбылыстарды талдауды алдымен шарды жерге қосу қосқышын қарау керек [8, 16, 18, 19, 30, 32 - 35]. Жердің радиусының шыңы шексіз үлкен тереңдікте болсын  делік. Бұл болжам жер бетінің әсеріне назар аудармауға мүмкіндік береді. Бұл шар арқылы - жердің электроды - ток жерге түседі (8.1- сурет).

𝜑

= 𝐼

Сонда, қашықтықта жердің электродтарының орталығынан Жердің қашықтыққа дейінгі C нүктесінде әлеуетті Ф үшін біз жаза аламыз:

= 0 нүктесінде x = t қашықтықта жерге тұйықталу электродынан нүкте болады. РУЭ [8] сәйкес, нөлдік әлеует аймағы (жермен салыстырмалы) әсер ету аймағынан тыс жердің бір бөлігі болып табылады.

Сурет. 8.1. Жерге үлкен тереңдікке енген шарлы жерлендіру.

электрлік потенциалы нөлге тең деп есептелетін кез-келген жердің электроды. Іс жүзінде нөлдік әлеуетті аймақ жердің электродынан шамамен 20 м қашықтықта басталады деп есептеледі. Максималды әлеует жер асты радиусына тең, яғни тікелей жердегі (шарды жерге қосу бұрышының әлеуеті) ең кіші мәнде болады:

𝜑

= 𝐼

Біртекті жер жағдайда, ток радиусы бойынша барлық бағыттарда біркелкі және симметриялық түрде ағып кетеді, ал жердегі ток тығыздығы жердің электродтарынан кетіп бара  жатқанда төмендейді. ПУЕ [8] сәйкес, тарату аймағы (жергілікті аймақ) жерге қосу коммутаторы мен нөлдік әлеуетті аймақ арасындағы жер аймағы болып табылады. Бұл жағдайда «жер» термині  тарату  аймағында жер ретінде түсінілуі керек. Шардың ортасынан x қашықтықта, ток тығыздығы, А / м2, теңдеу арқылы анықталуы мүмкін:

𝐼 з

(8.4)

Тұрақты ток кезінде, сондай-ақ 50 Гц жиіліктегі айнымалы ток кезінде, өткізгіш ортадағы ток таратушы өріс E, V / m  қарқындылығы қатынасы бойынша ток тығыздығына байланысты стационарлық электр өрісі ретінде қарастырылуы мүмкін

/р¸

(8.5)

мұнда p - топырақтың кедергісі.

Арақатынас (8.5) - Ом заңы дифференциалды түрде. Айта кету керек, бұл жағдайда электр өрісінің кернеулері ток тығыздығының сызықтарымен сәйкес келеді. Электр өрісінің кернеуі далалық беріктік сызығымен байланысты кернеудің төмендеуіне тең, яғни өріс кернеулігі сызығымен сәйкес келетін бірлік жолында кернеудің төмендеуі:

Е =dU/dx ,

(8.6)

мұндағы dU - dx бөліміндегі кернеудің төмендеуі, яғни қалыңдығы dx жердің қарапайым қабатында.

Демек, жердегі кез-келген нүктенің әлеуетін анықтауға болады:

Сурет. 8.2. Жартылай сфералық шардың электрод айналасында жер бетіндегі әлеуетті бөлуі

𝜑

= ∫ d U , x

Іс жүзінде, жер шары жер астында болғанда (8.2-сурет), яғни біз жарты шарды жерге қосатын қосқышпен жұмыс жасайтын боламыз [16, 90]. Осындай жердің үстіңгі қабаты үшін жер бетіндегі әлеуетті қисық теңдеуі (сондай-ақ жер көлемінде) форманы алады

φ  = 𝐼

Бұл теңдеуді шарды жерге қосу қосқышының ықтимал қисық сызығына теңдеумен салыстыруға болады. Бұл жағдайда жарты шардың ортасынан x м қашықтықта жердегі ток тығыздығы (А / м2) теңдікпен анықталады

Жерге қосу құрылғысының φ

= 𝐼

Гиперболаға тең І

3r

Демек, жер бетіндегі жердің әлеуеті гипербола заңына сәйкес,жерге тұйықтау жердің қашықтығынан максималды мәнінен нөлге дейін төмендейді. Нақты жағдайда жердің айналасындағы электрод біртекті болмаса, эквипотенциалды сызықтар шеңберлерден айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін, ал жерге қосқыштан алынып тасталғанда әлеуетті өзгеріс гиперболаға емес, басқа да қисық сызықтарда болады. Айыратын жерге тұйықтағыштар конструкциясында ең кең таралған серіппелі жерге қосуды алды.

Суретте. Мысал ретінде 8.3 суретте серіппелі жерге тұйықтау коммутаторының әлеуетті қисықтары тараптардың қатынасы 1 / d = 50. Сурет. 8.3. Жер бетіндегі серіппелі жерлендіру айналасындағы әлеуетті бөлу l/d = 50 (l = 2,5 м, d = 0,05 м)

Жердің әлеуеті кез-келген пішіндегі жерлендіргіш құрылғыдан 20 м-ден артық қашықтықта болса, оның ішінде жарты шарлы жерге қосатын қосқышты нөлге тең деп санауға болады.

Жерге тұйықтау өткізгіштің ток ағысына немесе қарапайым кедергіге кедергісі - бұл жерге электр тогының жер бетіне өтіп кету кезіндегі ток күші.

Бұл кедергі үш кезеңнен тұрады:

8.2.

Техникалық қызмет көрсету қызметкерлерінің қауіпсіздігі жағдайында, бір жерге электродтың геометриялық өлшемдерін ұлғайту немесе бірнеше параллельді электродтарды, топтық жердің электродтарын пайдалану арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін. Ол салыстырмалы төмен қарсылыққа ие болуы керек. Осындай жерлендіргіш құрылғыны пайдаланып, жерге тұйықтау  электродтары орналасқан жерде әлеуетті теңестіруге болады. Кейбір жағдайларда мұндай қосқыштар қызмет көрсету қызметкердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Топтың жерге тұйықтағыш электродтары арасындағы шексіз үлкен қашықтықта (әдетте 40 м астам), олардың айналасындағы ағымдық өріс іс жүзінде өзара әрекеттеспейді және әр электродтың әлеуетті қисық сызықтары бір-біріне сәйкес келмейді (8.4-сурет) [16, 19, 90]. Топтың электродтары арасындағы топырақты электродтар арасындағы шағын қашықтықта ағымдағы таратушы өрістер бір- бірінің үстіне қойылады, соның нәтижесінде ықтимал қисық сызық қиылысатын және қалыптастыратын топтық жерге қосу қосқышының жалпы әлеуетін қисық қалыптастырады.

Нәтижесінде жердің беті электродтар арасындағы бөліктерге әлеуетті ие болады. Бұл жағдайда жалпы потенциалды қисықтың пішіні электродтар, олардың өзара орналасуы, саны, пішіні мен өлшемі арасындағы қашықтыққа байланысты. 8.5-де суретте екі бірдей жарты-сфералық электродтардан тұратын қарапайым топтық жерлендіретін электродтың әлеуетті қисық сызығы.

Сурет. 8.4. Әлеуетті қисық және топтық жерлендірудегі ток ағу өрісі электродтар арасындағы қашықтық s> 40 метр:

1, 2, 3 - электродтар

Электродтар бірдей және бірдей жағдайда болғандықтан, жерге ағатын ток тең бөлінеді, сондықтан әр электродтың әлеуетті қисықтары бірдей. Топтық жерге тұйықтаушы электродтар болған жағдайда, электродтар электрлік түрде қосылады және бірдей әлеуетке ие, яғни топтық жердің электродтары ф гр .

Сурет. 8.5. Әлеуеттік қисық топтық жерлендіру, екі бірдей жартышар электордтардан тұратын, бір-бірінен 20 метрден кем қашықтықта орналасқан . Топтық жерге тұйықтағыш электродтың электродтары өзара әсер етуімен топтық жердің электродтарының әр электродтың потенциалы ток пен оның басқа электродтармен туындаған потенциалдардың арқасында өз әлеуетін құрайды: n

𝜑 rp = φ

+ ∑ φ H , n=1

(8.13) мұнда ф01 = І1R1 - бірінші электродтың тиісті әлеуеті; І1 - бұл электродтың жерге түсетін ток; R1 - оның таралуына төзімділігі; n - топтағы электродтардың саны; fn - көрші электродтардың біреуінің бірінші электродында пайда болатын әлеуеті. Мысалы, егер әлеует радису r жарты-жарықты электродымен индуцирленген болса, онда кез-келген пішіндегі басқа электродта оның мәні теңдеулермен сипатталады

𝜑

= φ

r/x

=  φ

Жалпы электродтардың потенциалы тең емес. Басқа электродтардан туындаған потенциалдар да тең емес. Дегенмен, барлық электродтар үшін электродқа келтірілген өздігінен және барлық әлеуеттердің сомасы бірдей және фгр тең. Басқаша айтқанда, әрбір электрод, жерге қосылған электродтың бір  бөлігі  болып  табылатын,  әлеуеті  топтың  жерге  тұйықтаушы

қосқышы әлеуетіне тең .

Топтық жердің электродтары тұрақты көпбұрыштың шыңдары бойымен орналастырылған бірдей электродтардан тұратын болса, онда электродтар сол арқылыжерге ағып өтеді.

Бұл жағдайда φρρ есептеу үшін келесі теңдеуді жаза аламыз: n

𝜑 rp = φ

+ ∑ φ H , n=1

n

Сурет. 8.6. Әлеуетті қисық топтық жерлендіру, бір түзуде орналасқан үш бірдей электродтан (1, 2, 3):

𝜑

𝜑

𝜑 н1 ,

𝜑 н2

Жоғарыда айтылғандай, электродтар арасындағы шексіз үлкен қашықтық (40 м-ден асады) олардың әрқайсысы басқа электродтардан ағымдық тарату өрістерінен тыс орналасқан. Демек, электродтардағы индуцирленген потенциалдар жоқ және топтық жердің электродтарының потенциалы осы жағдайда көбінесе φ арқылы белгіленеді, топтық жердің электродына енгізілген электродтың ішкі потенциалының шамасына тең ең аз мәні бар:

φ ∞ = φ

= φ

n

n ;

φ ∞

n

n ;

, ... nэлектродтар арқылы ағып жатқан ІR-токтар, A; R u

... RR-токтарыныңқарсылықағыны.

Егер электродтар бірдей болса, онда олар арқылы өтетін ағымдар бірдей, яғниІ

= ... = Ір.

Демек, топтық жерге қосу комутаторының әлеуіеті

φ ∞

(8.19)

мұнда R

8.3.

Контурлы жерге тұйықтау құрылғысы (бөлінген) [8, 16, 19, 90] жерге тұйықтаушы қондырғылар жақын орналасқан жердегі жерге қосу жабдығының айналасында, қазіргі тарату аймағында орналасатындығымен сипатталады (8.7-сурет). Контурлы жерге тұйықтау қондырғысының негізгі ерекшелігі мынада, бұл жерге тұйықтағыштың ішіндегі жер корпусқа қысылған кезде жерге тұйықталатын электр жабдықтың әлеуетіне жақын әлеуетке ие болады. Бұл жағдайда жанасу кернеуі азаяды. Жасанды жерге тұйықтағыштар тік және көлденең электродтар түрінде жасалуы мүмкін және тек жерге тұйықталу үшін пайдаланылады. Тік электродтар болат құбырлар, бұрыштық болат, диаметрі кем дегенде 10 мм болаттан жасалған болат сым ретінде пайдаланылады. Көлденең электродтар көлденең электродтарды біріктіру үшін немесе өздігінен қолданылады және болат немесе дөңгелек болаттан

жасалады .

Табиғи жерге тұйықтау құрылғылары

Табиғи және жасанды жерге қосқыштарды бірге немесе бөлек қолдануға болады. Бірақ кез келген жағдайда жерге тұйықтау құрылғысының қажетті қарсылық мәні қамтамасыз етілуі керек. Пайдалану кезінде, жерге қосу тогының жобаланған мәннен тыс таралу қарсыласуының жоғарылауы болуы мүмкін, сондықтан жерге

қосқыштың қарсылық мәнін мезгіл-мезгіл тексеріп отыру керек. Жерге тұйықталу тогының таралу қарсыласуын өлшеу нормативтік- техникалық құжаттамада белгіленген мерзімде (ПУЭ, СНиП және т.б.) жүзеге асырылады. Я

өлшеудің ең кең таралған әдістерінің бірі

Жерге ағатын токты

з , жерлендіргіш арқылы өлшеп 3, және жерлегңштің әлеуетін, кернеудің төмендеуін

и кедергіге Я

кедергі мәнін есептеуге болады

φ

(8.20)

Осы әдіспен R

өлшеміндегі қателік үлкен, неғұрлым күшті вольтметрдің ішкі кедергісі және электродтың ағымдағы Р

таратылуына кедергі соғұрлым көп.

Сондықтан электрлік немесе электростатикалық ең үлкен ішкі кедергісі бар вольтметрді таңдау керек.

Вольтметрдің ішкі кедергісі R

кедергісі шамамен 50 есе, өлшеу қателігі 2% -дан аспайды.

Өлшеу дәлдігі қуат көзінен әсер етеді. Желіні тікелей қуат көзі ретінде қолдану ұсынылмайды, өйткені бұл жағдайда өлшеу нәтижелеріне жерге қатысты сымдардың оқшаулауға кедергісі немесе жердің бейтарап төзімділігі сияқты параметрлер ықпал етеді. Қуат көзі ретінде бір фазалы төмендету трансформаторын пайдалану ұсынылады, мысалы дәнекерлеу трансформаторы. «Ампермер-вольтметр» әдісінің көмегімен топтық жерді ажыратқыштарды пайдаланған кезде ток ағынына төзімділікті өлшеуге болады.

қисық сызығын сипаттайды (жерге қосу қосқышының өлшемімен салыстырғанда)?

9 Тарау

АДАМДАРДЫ ЭЛЕКТР ТОГЫ СОҒУ ҚАУПІН ТӨМЕНДЕТУ ҮШІН ҚОРҒАНЫШ ЖЕРЛЕНДІРУМЕН ҚОРҒАНЫШ

Жердің баламасы өзен немесе теңіз суы, карьерде көмір орындары және т.б. болуы мүмкін. Қорғаныш жерлендірудің мақсаты - электр қондырғысы корпусымен және қысқа тұйықталу салдарынан кернеу астында қалған басқа да ұзақ мерзімді метал бөлшектерімен және басқа себептермен байланысқан жағдайда электр тогының соғу қаупін болдырмау. Қауіпті және аса қауіпті бөлмелері бар жайларда, сондай-ақ 42 В айнымалы және 110 В тұрақты электр қондырғыларының сыртқы қондырғыларында қорғағышты жерге қосу міндетті болып табылады [8]. 380 В кернеуінде және одан жоғары 440 В электр қондырғыларында қауіптілігі жоғары бөлмелерде қорғаныс жерлендірілуі де мідетті.

а

б

, r з

Жергетұйықтау (функционалдық) - бұл электр қондырғысының жұмысын қамтамасыз ету үшін (электр қауіпсіздігі мақсаттары үшін емес) электр қондырғының ток өткізгіш бөлшектерінің нүктесі немесе нүктелері.

Басқаша айтқанда, ол электр тізбегінің жекелеген нүктелерінің негізіне әдейі байланыс, мысалы: Жұмыс жерге тұйықтау қалыпты немесе төтенше жағдайда  электр қондырғыларының жұмысын қамтамасыз етуге арналған және тікелей өткізіледі, яғни жерлендірілген бөліктерді жерге тұйықтағышқа   өткізгіш   арқылы   немесе   арнайы   құрылғылар    -

пирсингтік сақтандырғыштар, ажыратқыштар, резисторлар және т.б. жалғау арқылы жүзеге асырылады.. Қорғайтын жерге тұжырымдау принципі және басқа да себептерден туындаған жанасудан және кернеулерден қауіпсіз мәндерді азайту болып табылады. Бұл жерге негізделген әлеуетті төмендету арқылы қол жеткізіледі жабдықты (жерге қосу қосқышының кедергісін азайту арқылы), сондай-ақ адам тұрған жерге және жер үсті жабдығына негізделген базаның әлеуетін теңестіру арқылы (адам тұрып жатқан базаның әлеуетін көтеру, жерге қосылған жабдық әлеуетінің шамасына жақын мәнге дейін).

орналастырылған электр жабдықтары.

Осы бөлмелердегі потенциалды теңестіру және жерлендіру қолданылатын сыртқы қондырғылар үшін жердегі желіге мыналар қосылуы керек: Бұл жағдайларда біріктірілген табиғи байланыстар жеткілікті. ПУЕ бойынша [8] қауіпсізжерлендіруге жатпайды: 1.жерге сенімді электр байланысын қамтамасыз ету кезінде  электр жабдықтарының 1. корпустары, құрылымдардың құрылғылар мен компоненттер, жерге тұйықталған металл құрылымдар, тарату құрылғыларының, тақталарда, тақталармен, панельдер, машина жақтауы машиналарда орнатылған. Кез келген сыныпты қауіпті аудандарда жерге қалқан шкафтар және мелелл құрылғы орналасқан жабдықтарды қоспағанда, жерге металл конструкцияларда орнатылған электр жабдығы жерлендірілген болуы тиіс. Бұл жағдайда, бұл құрылымдар оларға орналастырылған басқа жабдықтарды жерге орналастыруға болмайды. Ағаш тіректегі металдан жасалған қабықпен немесе оқшауланбаған жердегі өткізгіштің кабелін салғанда, осы тіректегі бөліктер жерге тұйықталады.

және т.б. ашпалы немесе алынбалы болады.

Жерге қосу өткізгіштерінің мақсаты болып, мөлшері және орналастыру, жерге жеке жерлегіш тізбектегі кезінде байланыс кернеуі мен қадам рұқсат етілген мәннен аспайды: есептеу  қорғаныш жерге негізгі параметрлерін анықтау үшін жасалады.

9.2.

тікелей қосылған трансформатор немесе  генератордың бейтараптығы болып табылады. Нығыздалған жер үш сымды тұрақты ток желілерінде орташа нүкте болуы мүмкін, сондай-ақ екі сымды желілерде тұрақты ток көзін шығару. Нөлдік емес бейтарап нүктесімен нөлдік бөліктердің осы қосылыстарын қамтамасыз ететін өткізгіш, сондай-ақ ток көзінің терминалы мен аралық нүктесі нөлдік қорғаныс өткізгіш деп аталады . Зарарландыру электр қондырғысының корпусымен байланысқан жағдайда электр тоғының соғу қаупін болдырмауға арналған және жер бетіндегі кернеу астында болған басқа металдық өткізбейтін бөлшектер [8, 16, 19]].

Нөлдік нүкте жұмысының принципі - фазалы қысқа тұйықталу, яғни фаза мен нөлдік қорғаныс өткізгіштер арасындағы тұйықталу, қорғауды іске қосуға қабілетті үлкен ток жасау және электр желісінен бүлінген электр қондырғысын автоматты түрде өшіру  үшін трансформация..

Мұндай қорғаныс құралы ретінде:

Корпустарды бейтарап өткізгіші арқылы жерлендіру төтенше жағдайлар кезеңінде олардың жерге қатысты кернеуі төмендейді.

Нөлдендіру екі қорғаныс шарасын қамтамасыз етеді:

Төрт сымды желілерде нөлдендіру схемасы бейтарап қорғаныс өткізгішті қайтадан жерге тұйықтау күріш. 9.2.-сурет. Цикл (фаза-нөл) бойымен қысқа тұйықталудың ағымдағы ағыны сөндіргішті      немесе     сақтандырғышты     сөндірген        электр қондырғысын белсендіруге әкеледі.

Автоматты қорғау іске қосылмайынша, электр қондырғылары кернеуде болады.

r

п

Байланыстың және ток кернеулерінің рұқсат етілген ең жоғарғы мәндері ГОСТ 12.1.038-82 «Байланыстың және ток кернеулерінің рұқсат етілген ең жоғарғы мәндерінде» реттеледі. Қысқа тұйықталу тогының жоғарылауы кезінде артық токтан қорғау құрылғыларының жауап уақыты азаяды. Осылайша, қауіпсіздіктің шарттарын ескере отырып, адамдағы токтың рұқсат етілген уақытын қамтамасыз ету үшін, Ік қысқа тұйықталу тогы бір қорғаныс құрылғысының номиналды тогынан артық болуы керек. І қорғаныс құрылғысының астында ұзақ уақыт ағып кетуі мүмкін, мысалы сақтандырғыш арқылы сақтандырғыш байланыстың күюін болдырмайды. Қысқа тұйықталу тогының номиналды токқа қатынасы ретінде анықталатын көпше факторын ескере отырып, автоматты ажыратқыштардың        сақтандырғыштар        мен        жылу шығарылымдарының сақтандырғыш байланыстары үшін біз 1к> k кас

num

𝜑 = 220 В желілері үшін, 0,4 с-тан аспайтын автоматты өшірудің рұқсат етілген ең ұзақ уақытын ескере отырып 1к және 1н арасындағы қатынас анықталады. 9.2 Суретте көрсетілген мысалда нөлдеу кезінде бейтарап қорғаныс өткізгіші, ток көзінің бейтарапты жерге тұйықтауы және

бейтарап қорғаныс өткізгішінің қайтадан жерленуі бар.

Мұндай схеманың әрбір элементі қауіпсіздікті қамтамасыз етуде белгілі бір рөл атқарады. Үшфазалы үш сымды айнымалы желілер үшін осы элементтердің мақсатын қарастырыңыз. Суретте көрсетілген нөлдік қорғаныс өткізгіші жоқ схеманы қарастырайық. 9.3. Фазасы жер бетінде қалыптасқан тізбегі жер арқылы жабылған ток ағымы болады.

𝐼

= 𝑈 ф

/(𝐼

+ 𝑟

(9.1)

ф

, г k

Ағымдағы көздің орамаларының кедергісі (желіні беретін трансформатор) және электр сымдары r

және r

-мен салыстырғанда аз, сондықтан осы кедергілермен есептеулер жүргізгенде ескермеуі мүмкін.

Ағымның І

ағымының нәтижесінде ағзаға жер бетіне қарсыласу r k арқылы жердің U-ға қатысты кернеуі бар, бұл кернеудегі кедергі бойынша төмендеуге тең r к

k

=  𝐼

r k

ф /(r

+ r k )]r k

(9.2)

тоғы ток соғудан қорғау үшін жеткілікті болмауы мүмкін (осы схемаларда сақтандырғыштар).

Мұндай жағдайға жол берілмейді, өйткені бұл жағдайда зақымдалған жабдықтың корпусына немесе осы қосылуға болатын металл заттарға тиіп кеткен адамдарға электр тоғының соғу қаупі бар. Бұл қауіпті жою үшін токтың жылдам автоматты түрде тоқтап қалуын қамтамасыз ету керек, яғни қорғау арқылы өтуді  ұлғайту. Бұл үшін нөлдік қорғаныс өткізгіштің тізбегіне лайықты өткізгішті енгізу арқылы осы ток тізбегінің кедергісін азайту керек. Бұл айтылғандардан қорғаныс өткізгіші жоқ жерге тұйықталған бейтараппен 1000 В дейінгі үш фазалы желіде фазаның корпусқа тұйықталғанда қауіпсіздігін қамтамасыз ету мүмкін емес деп қорытынды жасауға болады.

Сондықтан мұндай желі (9.3-сурет) пайдаланылмауы тиіс.

Ағымдағы көздің бейтарапты жерінен оқшауланған желіні қарастырыңыз. Сонымен қатар, осындай желіде бейтарап қорғаныш өткізгіштің қайтадан жерге тұйықталуы болмайды (9.4-сурет). Бұл жағдайда нөлдік әлеуеті мен жерге ие бұзылған жабдықтың арасында желідегі фазалық кернеуге, ІP-ге жақын кернеу пайда болады. Кернеу бүкіл желі қолмен ажыратылғанша немесе жерге тұйықталмайынша, бар болады, себебі осы ақаулықпен ең жоғарғы ток қорғанысы жұмыс істемейді.

Бұл жағдай бейтарап оқшауланған желіде өте қауіпті.

Жерасты бейтараптамасы бар желіде осындай зақымдану жағдайында дерлік қауіпсіз жағдай қалыптасады (9.5-сурет), себебі бұл жағдайда

және  нейтралды  жерге тұйықталуына пропорционал бөлінеді г

Фазасы жабылған кезде жерге қауіпсіз.

3м

𝑟

= [𝑈 ф

/(𝑟 3м

𝑟

)]𝑟

(9.3)

Демек, жердегі оқшауланған бейтарап қорғаныс өткізгіші бар, яғни ток көзінің орамаларының оқшауланған бейтараптамасы және бейтарап қорғаныс өткізгішін қайтадан жерлендірусіз 1000 В дейін электр желісі электр тоғының соғу қаупін жасырады, сондықтан оны пайдаланбау керек.

Бұл жағдайда ақаулық орынның (В нүктесінің оң жағындағы бөлік) және оған қосылған барлық корпустың бейтарап қорғаныс өткізгішінің бөлімі U тең

k

(9.4)

мұндағы Іk - «фазалық-нөлдік» цикл арқылы өтетін қысқа тұйықталу тогы; gnzp - ток 1к, Ом (AB бөлімшесі) арқылы оңтайландырылған нөлдік қорғаныс өткізгіш бөлігінің кедергісі.

Кернеу авариялық кезеңде болады, яғни фаза корпусқа тиген сәттен бастап, желіден зақымдалған құрылғыны автоматты түрде өшірмес бұрын.

Егер   қарапайым   болса,   ток   көзінің   орамды   кедергісі   және «фазалық-нөлдік» циклдің индуктивті қарсылығы ескерілмейді, сонымен қатар фазалық және бейтарап қорғаныс өткізгіштер тек R және Y белсенді кедергілеріне бағынады

ф

ф

(9.5)

r n

r n /(r n + r

(9.6)

мұнда І

n,

aB

Осылайша, бейтарап қорғаныс өткізгішті қайтадан жерге тұйықтау фазаға дейінгі кезеңде  корпуста кернеуді азайтады. Нейтралды қорғаныс өткізгіштің бейтарап қорғаныс өткізгішінің нөлдік жерге тұйықталуына жол бермейтін жағдайда, қорғаныс өткізгіші бұзылған жерге тыс фазасы электр қондырғысының корпусында тұйықталған кезде, нөлдік қорғаныс өткізгішінің бөлігіне және оған бекітілген барлық электр қондырғыларына байланысты кернеу жақын болады желінің фазалық кернеуінің шамасына қарай (9.7-сурет,). Кернеу ұзақ уақыт бойы пайда болады, себебі бүлінген орнату автоматты түрде өшірілмейді және қолмен өшірілетін қызмет көрсетілетін параметрлер арасында анықтау қиын болады. Егер бейтарап қорғаныс өткізгіші қайтадан жерге тұйықталған болса (9.7, b), егер қорғаныс өткізгіштен ажыратылған болса, ток тізбегі 1с-ге дейін қалады, осылайша сыну аймағының артында орналасқан нөлдік корпустың кернеуі теңдеу арқылы анықталатын мәнге дейін төмендейді

n

r n

ф r n /r n + r

(9.7)

мұндағы r n

а

б

шиналар мен зауыттық құрылғыларға арналған металл қабықшалар мен тірек конструкциялары. Бейтарап қорғаныш өткізгіштердің номиналды көлденең қимасы Bv фазалық өткізгіштерінің көлденең қимасына байланысты таңдалады (1-кесте). 9.1) [8].

𝑈

=  𝐼

𝑟

=/𝑈 ф

𝑟

= 𝑈 ф

𝑟

(9.8)

Бір фазалық тұтынушыларды ток алу кезінде бейтарап қорғаныс өткізгіштің көлденең қимасы және бейтарап өткізгіштің көлденең қимасы тең болуы керек. ПУЭ [8] сәйкес, бірдей металл ток өткізбейтін бөлшектер нөлге ұшырайды, бұл жерлендіру жатады. Алдымен нөлдік қорғаныс өткізгіштер ретінде нөлдік ток өткізгіштерді пайдалану керек.

Қорғаныс өткізгіштер ретінде қолдануға тыйым салынады:

жұмыс өткізгіштер.

Сондай-ақ, нөлдік қорғаныс ретінде алюминий сымдардыпайдалануға тыйым салынады. Әуе желілерінде әдетте бейтарап қорғаныс өткізгіші орнатылмайды, себебі оның рөлі фазалық өткізгіштер сияқты сол тіректерде ілінген  бейтарап жұмыс сымымен орындалады [8]. Сым фазалық өткізгішпен бірдей материалдан жасалған және фазалық өткізгіштің жартысынан кем емес жалпы өткізгіштігіне ие болуы керек. Бұл сым бірдей изоляторларда фазалық өткізгіштерге салынған және барлық фазалық өткізгіштер мен шамдардан төмен орналасқан, егер  тіректе бар болса.

Қорғаныш өткізгіштерінің ең аз көлденең қимасы, мм

S<

S> 35

1 – тіректі саңырауқұлақ тәрізді сақтандырғыштар  тіреуде барлық сымдардан төмен орналасады; 2 - сыртқы жарық сымы фазалық өткізгіштердің астында орналасады; 3 - нөлдік сым төменде орналасады Нөлдік сымның астына тірекке орнатылатын сақтандырғыш р, сондай-ақ қорғаныс, бөлгіш және басқа құрылғылар (9.8 сур.) орналастырылуы керек. Әуе жолдарындағы механикалық беріктік жағдайларына сәйкес сымдарды, оның ішінде нөлді, кем дегенде көлденең қимасы бар сымдарды пайдалану қажет: Нейтралды сымды қайта жерлендіру үшін жерлендіргіш өткізгіштер ретінде, ең алдымен табиғи жерге тұйықтағыштар пайдалану керек:

бетон конструкциялары және т.б.

Адамды электр тогынан қорғау тұрғысынан нөлдендірудің ең тиімділігі қорғаныс өткізгіші ретінде PE өткізгішті пайдалану кезінде қол жеткізіледі [8]. Бұл жағдайда екі қорғаныс функциясы орындалады: Нөлдік жұмыс және қорғаныс өткізгіштермен, яғни TN-S жерлендіру жүйесінде [8] тікелей PE қорғайтын өткізгішке тікелей қосылған тұтынушылар үшін тиімді екенін атап өткен жөн. Бейтарап жолсерігі электрқабылдағыш нөлдік жұмыс сымына қосуға рұқсат етілмейді, бұл жағдайда, қауіпті кернеу пайда болуы мүмкін. TN-C жерге жүйесімен бір фазалы электр тұтынушыларды ток алу кезінде мұндай құрама әсіресе қауіпті болып табылады. Мысалы, егер бір фазалы электр қабылдағыштың жүктемесін беретін TN-C жерге тұйықтау жүйесіндегі (9.9, а) бейтарап өткізгіші бұзылса, электр қабылдағыштың корпусында фазалық кернеу пайда болады. TN-S және TN-C-S жүйелерінде нөлдік жұмыс өткізгішіне үзіліс болса электр қабылдағыш корпусындағы кернеуге әкелмейді. Сондықтан ПУЭ [8] сәйкес бірфазалы электр қабылдағыштарды электрмен қамтамасыз ету үш сымды схемаға сәйкес орындалуы керек: фазалық өткізгіш (L), нөлдік жұмыс өткізгіші (N), нөлдік қорғаныс өткізгіші (ПЭ) (сурет 9.9, б).

Сурет. 9.9. Бірфазалы электр қабылдағыштарды ток алу кезінде нөлдік өткізгішті бұзу. а

TN-С, б

и

Нөлдену пайдаланылатын желіде бұл корпусты бейтарап қорғаныс өткізгішке жалғамай, электр қабылдағыштың корпусын жерге орналастыру мүмкін емес, өйткені жерге тұйықталған, бірақ нөлдік қорғаныс өткізгіш корпусына қосылмаған жағдайда (9.10 сурет) ток тізбегі құрылады, Резервуардың жерге тұйықталу кедергісі арқылы өтетін және ағымдағы көздің r

k

r

(9.9)

Бұл нөлдік қорғаныс өткізгіш пен жерге, яғни нөлдік қорғаныс өткізгішке және жерге қосылатын барлық корпустар арасында кернеу жасайды (9.10-сурет)

r

(9.10

Жерге қосу кедергісі тең болса, яғни r s = r

үшін кернеу u   = U

= u.

Бұл  кернеулер  адамдар  үшін  қауіпті  және  зақымдалған орнату

желіден қолмен ажыратылғанша болуы мүмкін.

Бірдей корпустың бір мезгілде нөлге келтірілуі мен жерге тұйықталуы қауіпсіздік жағдайларын арттырып қана қоймай, сондай-ақ нөлдік қорғаныс өткізгішін қосымша жерлендіру.

9.3.

Орнату және жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін, сондай-ақ жұмыс кезінде ПУЭ талаптарына сәйкестігі үшін нөлдік жүйені тексеру қажет.

Циклдік қарсылықты «фаза-нөл» өлшеуі ең қуатты электр қабылдағыштарда, сондай-ақ ағымдағы көзден ең алыс жерде, бірақ бұл қабылдағыштардың жалпы санының кемінде 10% -ын құрайды. Өлшеудің мақсаты - «фазалық-нөлдік» циклдің қарсылығын шынайы мәнін анықтау. «Фазалық-нөлдік» циклдің кедергісі бір фазалы қысқа тұйықталу тогының зақымдалған құрылғыны желіден ажырату үшін жеткілікті болуы керек.

10. Бейтарап қорғаныш өткізгішті қашан пайдалану керек? 11.

Жерлеудің пайдаланылатын желісінде неге электр қабылдағыштың корпусын оны нөлдік қорғаныс өткізгішке қоспай, жерге орналастыру мүмкін емес?

10 Тарау

Қорғаныс мақсатында сөндіру деп автоматты түрде бір  фазалық (бір полюсті) контактілер электрқондырғыларында немесе электртоғы рұқсат етілген мәндерден асып кеткен жағдайда орындалады.

[8].

Қорғаныс мақсатында сөндіру ең алдымен электрқауіпсіздігін қамтамасыз етеді,ол адам үшін қауіпті тоқтың әсер ету уақытын шектеу арқылы жүзеге асырылады. Қорғанысқа арнайы сөндіру құрылғылары арқылы орындалады,кезекшілік режимдегі жұмысшы адам өміріне қауіпті іс-әрекеттердің болмауын қадағалайды. Қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғылары кез-келген электр қондырғыларының бойында кернеуі бар болса немесе кез-келген бейтарап режим барысында қолданады.Көбінесе сөндіру құрылғылары электрқондырғыларда және де кернеуі 1кВ-ке дейінгі және        жерлендіруі        бар,нейтральді        оқшауланған электрқондырғыларында қолданады. Қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғылары әрдайым кіріс сигналын бақылауда ұстап тұрады.Егерде кіріс сигналы белгіленген мәннен асып кетсе құрылғы жұмыс істеп тұрған электр қондырғысының жұмысын тоқтатып, желіден ажыратады. Кіріс сигналдары арқылы қорғаныс мақсатындағы құрылғылар электрлік желінің параметрлері арқылы адамға қауіпті болатын тоқ көздеріне қатысты ақпараттар бар[4, 8, 19, 25-29].

Сурет. 10.1.Қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғысының схемасы Қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғыларының кіріс сигналының бірнеше классификациясы: Мәселен сөндіру құрылғысы корпустың жер бетіне қатысты әлеуетін ескере отырып (10.1-сурет), электр қондырғысының жерге қосылған (немесе бейтараптандырылған) корпусы болған кездегі қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған. Датчик қызметін мұнда реле атқарады Р, оның орамасы электрқондырғының корпусы және де қосымша жерлендіруге қосылған Я в

жерлендіру токтарының таралу аймағынан тыс орналасқан Я з .

Қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғысының негізі: датчик,түрлендіргіш, атқарушы элеметтер.Қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғысын таңдаудағы ең негізгі параметрлер:

Жерлендірілген корпус тұйықталған сәтте

з

корпустың по- тенциалы өзгеріске енеді § з =1 з

з ,

Егерде қандайда бір себептермен,ф з

Қорғаныс мақсатындағы құрылғыларда  жерлендіру  немесе нөлдік жалғанумен қатар олардың атқаратын қызметтері бірдей болып табылады. Қорғаныс мақсатындағы құрылғылар жерлендіру немесе нөлдендіру тиімсіз болған кезде де, кез-келген режимде жұмыс жасайды. Ең көп қолданыстағы қорғаныс құралдарының бірі болып дифференциальдық қалдық тоққа әсер етуші құрылғылар болып табылады.Бұндай қорғаныс құрылғылары кез-келген өндірістік салаларда көптеп қолданады. Қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғылырының ерекшеліктерінің бірі болып оның көп функционалдылығы болып табылады.Бұндай қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғылары адам өмірін тоқтан сақтап қалуға көп көмегін тигізеді: Қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғылырының іске қосылу схемасы, нейтарльденген дифференциалдық жерлендірілген тоққа әсері,10.2 суретте көрсетілген. Мұндай қондырғыдағы датчик нольдік тізбектелген трансформатортоғы (НТТТ),шығыс орамасындағы дабыл белгісімен тоққапропорционалды

h .

RCD (R) кіріс сигналының мәнін белгіленген мәнмен салыстырады, оның мәні рұқсат етілген токпен анықталады.

Сурет.        10.2.

Қорғаныс        мақсатындағы        сөндіру        құрылғысының дифференциалдық тоққа әсерінің сызбасы :

1 - электр қондырғысы, 2 - магниттік стартер

Магниттік стартер сияқты атқарушы орган қорғаныс аймағында электр тоғының соғу қаупі туындаған кезде электр желісінен ажыратылатын сөндіру қорғаныс құрылғысы болып табылады. Қазіргі таңда қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғыларын отандық өндіріс орындары көптеп шығаруда.Сонымен қатар басқада шетелдік мемлекеттер қорғаныс мақсатындағы сөндіру құрылғыларын көптеп қолдануда.

ПУЭ [8] электр желілеріне сәйкес, мысалы, жарықтандыру бөлімі бөлінеді: ▪ қуат берушіжелісінде, яғни қосалқы станцияның тарату торабынан немесе әуе электр жеткізу желісіндегі тармағынанкіріс құрылғысының (КҚ) ғимараттың кіріс-тарату құрылғысы (КТҚ) немесе негізгі тарату тақтасына (НТТ)дейін; ▪ тарату желісі, яғни кіріс құрылғысынан тарату пункттеріне (ТП), топтық және пәтерлі қалқандарға (ТҚ) дейінгі желі,сондай-ақ  сыртқы жарықтандыру құрылғыларына қуат беруші пункттер; ▪ топтық желі, яғни  қалқандардан  жарықшамға,  желілік  розеткалар мен басқа электр қабылдағыштарға дейін. Фазалық және нөлдік өткізгіштердің кедергісі олардың қимасы мен ұзындығы бойынша анықталады . Өз кезегінде, осы кедергілердің мәндері күтілетін жанасу кернеуіне айтарлықтай әсер етеді. Желі ұзындығының артуы демек, оның кедергісін жоғарылату  электр сымдарының қысқатұйықталу тогының азаюына,соның салдарынан, артық ток қорғанысының жылдамдығының төмендеуіне әкеледі. Нәтижесінде, таратқыш және топтық тораптар үлкен ұзындыққа ие болады және кіші көлденең қима өткізгіштер электр қабылдағыштарын беретінжелілері қысқа тұйықталу тогын шектейді. Нәтижесінде, таратқыш және топтық тораптар үлкен ұзындыққа ие және аз сымдарының қимасын жабдықтаушы электр қабылдағыштар, бұл желілер қысқа тұйықталу тогын шектейді.

L ең көп ұзындықты анықтау, мысалы, ең жоғарғы ток қорғанысы белсендірілген топтық желі, оңайлатылған әдіс қолдану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Үшфазалы топтық желілер төрт сымды немесе бес сымды кабельмен жасалғандықтан, өткізгіштер арасындағы қашықтық аз. Демек, өткізгіштердің индуктивті кедергісі және олардың сыртқы индуктивті кедергісі өткізгіштердің белсенді кедергісімен салыстырғанда аз.

Сонда " фазалық-нөлдік" ілмек үшінбіз келесідей жаза аламыз

𝐼 к

= 0,8 𝑈 ф

/(𝑟 ф

+  𝑟 н )

(11.1)

ф

н

𝑆 ф

н

ток

𝐼 к

теңдеу арқылы анықталуы мүмкін.

𝐼 к

= 0,8 𝑈 ф

/(𝑝𝐼/𝑆 ф

+ 𝑝𝐼/𝑆 н ),

(11.2)

22,5 ∙ 10 −3 Ом

∙ мм

−3 Ом

∙ мм

ф

/𝑆 н ) өткізгіштердің аудандарының қатынасын сипаттайтын T коэффициентін енгізейік. Сонда

𝐼 к

= 0,8 𝑈 ф

𝑆 ф

, ондағымаксимальді ток қорғанысын іске қосуды камтамасыз етеді, теңдеу көмегімен анықталады.

ф

𝑆 ф

/[𝑝𝐼 защ

защ

защ шамасы ток мәніне тең (ток ағыны) электромагниттік босату және номиналды токқа қатысты қысқа тұйықталу тогының көптігін ескере отырып, уақытша ток сипаттамалары бойынша анықталады.

𝐼 защ

к

/ 𝐼 ном талап етілетін ток көптігі, сондай-ақ, уақытша-ағымдық  сипаттамаларырұқсат етілген ең ұзақ уақыт өшіру қауіпсіздік шарттарымен анықталады.

асып кетсе, «фазалық-нөлдік» топсасының кедергісі қысқа тұйықталу тогын аса ток қорғанысының жұмыс істеу деңгейі мен жылдамдығына сәйкес келмейтін мәндерге шектейді. Бұл жағдайда адамның қауіпсіздігінөлдік қорғаныш өткізгішке қосылған электр жабдығына жанама байланыспен қамтамасыз етілмейді.

ном

номиналды ток кезінде жұмыс істейтін жағдайда тізбектің ұзындығын есептеу қажет деп есептейік :

к

/ 𝐼 ном

= 3 − 5 қатынасына қатысты екенін қарастырайық.Зақымдалған жабдықтың сенімді ажыратылуын қамтамасыз ету және қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін

𝐼 к

/ 𝐼 ном ≥ 5

қатынасын пайдаланыңыз. Сонда.

𝐼 к

= 51 ном

сондықтан

ф

𝑆 ф

/[𝑝𝐼(1 + 𝑚)𝐼 к

] = (0,8 ∙ 220.2,5)/[22,5 ∙ 10 −3

𝐼 к

/ 𝐼 ном

к

/ 𝐼 ном

= 3  −

коэффициенттерінің барлық диапазонында тізбек ұзындығы ≤

Егер топтық желілердің өткізгіштерінің ұзындығы таңдалған сөндіргіштің жұмыс істеу шарттарына сәйкес ең жоғары мәннен асып кетсе, жанама түрлермен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін келесі нұсқаларды пайдалануға болады: Төменгі тағайындамалы автоматты ажыратқышты таңдаңыз, яғни, кіші арақатынасымен

𝐼 к

/ 𝐼 ном .

Сонымен қатар тізбектегі өтпелі процестер, мысалы, асинхронды электр қозғалтқыштарын іске қосу кезінде, автоматты сөндіргіштің жалған істен шығып қалмауын тексеру керек. Қорғаныс өткізгіштің қол тигізетін ашық және үшінші  тарап өткізгіш бөлшектерін қосатын шамасын қосымша теңестіру жүйесін пайдаланыңыз. TN-C жерлендіру жүйесімен жабдықталған электр қондырғыларында 4 және 5 нұсқалары пайдаланылмауы керек. TN-C жүйесінде бейтарап өткізгіші жұмыс істейтін N және PE қорғаныс өткізгіштерінің функцияларын орындайды және корпусқа қосылған қосымша қуат шамасы теңестірудің қорғаныс өткізгіштері PEN өткізгішіне паралелль қосылған, сондықтан олжұмыс тогының бөлігі олар арқылы өтетін болады

[8].

ПУЭ-ға сәйкес, TNN жүйесінде автоматты өшіруге рұқсат етілген уақыт белгіленген мәндерден аспауға тиіс. кестеде келтірілген.11.1 [8]. Кестеде келтірілген мәндер. 11.1 электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жеткілікті болып саналады, оның ішінде жылжымалы және тасымалданатын   электр   қабылдағыштар   мен   қол   электр құралдар

тобын қоса есептегенде 1.

Кесте 11.1. TN жүйесі үшін қорғаныс автоматты өшірудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты

0,8

0,4

0,2

Жоғары 380 0,1

Бөліп тарататын, топтық, қабатты және басқа қалқандар мен қалқандарды қамтамасыз ететін тізбектерде өшіру уақыты 5 секундтан аспауы керек. Кейбір жағдайларда кестеде берілген мәннен асатын өшіру уақыты рұқсат етіледі. Алайда, қоректендіруші тек тұрақты электр қабылдағыштары бөлу қалқандарынан немесе қалқаншалар талаптардың бірі орындалған жағдайда, тізбектерінің ұзақтығы 5 с аспауы тиіс:

/𝑈 ф ,

н

𝑈 ф

Потенциалды теңдестірудің базалық жүйесі ретінде бірдей сыртқы бөліктерді қамтитын қосымша қоспаөткізгіш байланыс жүйесі таратушы тақтайшалар мен қалқан РЕ шинасына қосылған . Электр тізбектерін қысқа тұйықталу токтарынан қорғаутоктың шамадан тыс асып кетпеуі үшін сақтандырғыштар қолданылады.

Сақтандырғыштар— бұл электр құрылғылары.

Токтың шамадан тыс басымдығынан қорғау үшінжылу релесі мен автоматты ажыратқыштар беріледі [20]. Сақтандырғыштың негізгі элементі тұрақты немесе ауыспалы көлденең қиманың сақтандырғыш-байланысы (11.1-сурет) жұмыс істейтін токтарда күйік (балқымалар), электр тізбегін ажыратады.

Сурет. 11.1. Сақтандырғыш-байланыстарды орындаудың әртүрлі нұсқалары: а — тұрақты қима, б - кернеуі 220 В аспайтын айнымалы пішінделген қимасы, 380 В жоғары кернеуге арналған айнымалы бөлік, в - толтырғышпен сақтандырғыштар үшін .

Фигуралы балқығыш ендірмені тұрақты қимасы бар ендірмемен салыстырғанда мынадай артықшылықтарға ие: ▪

іске қосылған кезде сақтандырғыштыңөте жоғары кернеу деңгейі төмендейді. ▪

аз дәрежеде қалыпішкі қуысыметалл буымен бітеліп қалады ; ▪

жылу шығыны төмендейді және т.б.

Сақтандырғыштарсондай-ақ, жиынтықта разрядтаушылар, электр тогын өшіргіш және ажыратқыштармен азайту үшін габаритті таратушы құрылғылармен жіберіледі. Қорғау функцияларын орындау үшін ажыратқыштарарнайы құрылғылармен жабдықталған - шығарылымдар, төтенше жағдайда еркін ажырату механизміне әсер етеді .

: а

б

Шығарылымдар жауап беретін авариялық режимнің параметріне байланысты олар келесі негізгі түрлерге бөлінеді: Зиянның ең қауіпті түрі қысқа тұйықталу тізбектерін ескере отырып, ажыратқыштар, ең алдымен, өте көп токтың шығуын қамтиды. 630 А төмендегі номиналды токтар үшін жаппай қолданудың ажыратқыштары        ең                қарапайым,        ең        арзан        және        сенімді электромагниттік                және        термобиметалдық                (жылулық)

кідіріссіз жұмыс  істейтін токтық реле болып табылады. Бұл шығарылымдар токтың қысқа тұйықталу аймағында қорғауға арналған. Термобиметалдық элемент қызған кезде пайда болатын, деформацияның серпінді күші

Мұндай элемент ретінде пластиналар жағынан сызықты кеңеюдің әртүрлі коэффициенттерінің арнайы қорытпасынан жасалған тақталар пайдаланылады. Термобиметалдық шығарылымдар тікелей және жанама жылумен қамтамасыз етіледі. Мұндай шығарылымдар уақыт кешігумен жұмыс істейді, кернеудің квадратына кері пропорционалды және артық токаймағында қорғау үшін қолданылады.Реленің негізгі сипаттамасы релелік жұмыс уақытының номиналды ток бойынша тізбектегі ток көптігіне тәуелділігі, яғни уақыт тогына тән сипаттамасы болып табылады. Электр қабылдағыштың фазалардың санына байланысты, мысалы жерге тұйықтау жүйесі, автоматты ажыратқыштар полюстардың санына қарай бөлінеді: Электромагниттік шығарылым жоғары токтар мен номиналды токтың үлкен артық қатынасында жұмыс істейді.

12 Тарау

ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ ЭЛЕКТР ТОГЫМЕН ЗАҚЫМДАНУ ҚАУІПТІЛІГІН ТӨМЕНДЕТУ ҮШІН ПОТЕНЦИАЛДАРДЫҢ ТЕГІСТЕУ

Потенциалды теңестіру жүйесі - металл заттарындағы немесе қол тигізетін өткізгіш беттерінде потенциалды қауіпті айырмашылықтар пайда болған жағдайда адамды электр қуатынан зақымданудан қорғайды. Потенциалды теңестіру жүйесінің негізгі элементі - негізгі жерге қосу шинасы (НЖШ).

Басты жерлендіру шинасы қосылады:

Ашық өткізгіш бөліктерге (АӨБ) және үшінші тарап өткізгіш бөліктеріне (ҮТӨБ) қосылған, бірақ бір-біріне гальваникалық байланыстырылмаған жекелеген жерлендіргіштердің болуы ғимараттың өткізгіш бөліктері арасындағы қауіптіпотенциалды айырмашылықтың тууына әкелуі мүмкін [8]. Ғимаратта орналасқан әр түрлі жерлендіргіштер мен өткізгіш бөліктерді қосу үшін мыстан жасалған негізгі жерлендіргішпайдаланыңыз. Басты жерлендіргіш шинаны болаттанжасауға рұқсат етіледі. БЖШ ретінде кіріс тарату құрылғысында орналасқанРЕ (нөлдік қорғаныш өткізгіш) шинасын пайдалану ұсынылған [8].

Орнату кезінде бөлек таратқыш құрылғысының басты жерлендіргіш

шина болуы тиіс қимасы РЕ - немесе PEN- кем емес қима өткізгіш қоректендіру желісінде орналасады жәнежабылатын шкафта  сақталады. Электрлік қондырғыларның ПУЭ [8] сәйкес 1000 В дейінгі  теңестіру шамасыныңнегізгі жүйесі мынадай бөліктерді қосу керек: РЕ шинасына желдеткіштер мен кондиционерлердіңқалқан қуат көзіне қосу керек); Барлық көрсетілген бөліктерді потенциалды теңестірудің негізгі жүйесімен байланыстыруқосалқы потенциалды өткізгіштерді негізгі жердегі шинаға қосу арқылы жүзеге асу керек. ПУЭ ға сәйкес жерлендіруді қосу мен біріктіру қорғаныш өткізгіштер мен өткізгіштерден потенциалдардың теңестіру және тегістеу жүйесі электр тізбегінің сенімділігі мен үздіксіздігін қамтамасыз етуі керек.

Қорғаныштеңестіру потенциалыэлектр қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған. Бірқатар жағдайларда, ПУЭ-ге сәйкес, стационарлық электрлік жабдықтың өткізгіш бөліктері мен бірыңғай қол жетімді болатын жанама өткізгіш бөліктерді, соның ішінде қол тигізетін ғимараттың құрылыс конструкцияларының металл бөліктерін, ТЖ жүйесіндегі қорғаныс өткізгіштер және АТ және ТТ жүйелеріндегі қорғағыш жерге тұйықтағыштар, сонымен қатар штепсаль розетканың қорғаныс өткізгіштеріне нөлге тең болуы тиіс қосымша потенциалды теңдестіру жүйесі пайдаланылады (cур. 12.1). Өндіріс ортасының нашар жағдайларына байланысты электр тоғының соғу қаупі жоғары жерлерде, мысалы, жоғары ылғалдылық пен температураны немесе белгісіз әлеуеті бар металлды технологиялық конструкциялардыңболуына байланысты болған жерде ғанақосымша теңестіру байланысын құру қарастырылады. Сыртқы өткізгіш бөліктерден ағып кететін ағымдарға байланысты қосымша потенциалды теңестірудің кемшіліктері бар екенін атап өткен жөн: Қысқа тұйықталу тогының қосымша потенциалды теңестіру өткізгіштері арқылы, содан кейін үшінші тараптың өткізгіш бөліктері ағуында автоматты өшіруге дейін орын алады:

а

б

н1 и г н2

доп

Қосымша потенциалды теңдестіру өткізгіші болмаған жағдайда корпус 1 және корпус 2 бір-бірінен нөлдік қорғаныс өткізгіштің кедергісі r н1

және r н2 қатынасына байланысты мөлшермен ерекшеленетін потенциалға ие (сурет12.2, б). Теңдестіру өткізгіштер ретінде пайдаланылатын қорғаныш өткізгіштің максималды көлденең қимасының кем дегенде жартысы болуы керек, алайда мыс ішінде 25 мм

Потенциалды теңестірудің негізгі жүйесі өткізгіштер қимасындакез келген жағдайда болуы керек: Егер найзағайдан қорғау қажет болса, теңдестіру өткізгіштер найзағайдан қорғау құрылғысына қосылуы керек. Қысқатұйықталу немесе шамадан тыс жүктеме, асқын кернеу немесе атмосфералық разрядтар салдарынан өтетін ағындардың пайда болуы, сондай-ақ басқа да себептер бойынша, электр қондырғыларының электр жабдықтардың тізбектеріндегі  немесе немесе электр машиналарының қашықтағы бөліктеріне де потенциалды жоюмәселесі туындауына әкелуі мүмкін. Теңдестіру өткізгіштердің болуы адамды автоматты түрде қорғау сәтіорындалғанға дейінэлектр тогының соғуынан қорғайды .

Потенциалды тегістеу

13 Тарау

Қорғаныс электр тізбектерін оқшаулау

500 В дейінгі кернеулі электр қондырғыларында пайдаланылады [8]: ▪ тікелей немесе жанама байланыста қауіпсіздікті қамтамасыз ету, мысалы, портативті және мобильді электр қабылдағыштарды  қауіпті және ерекше қауіпті, құрылыс алаңдарында, жөндеу жұмыстарында және т.б. ▪ қысқа тұйықталу кезіндегі өткізгіш бөліктерге электр қабылдағыштардың жұмысының үздіксіздігі, мысалы, жасанды тыныс алу үшін медициналық жабдыққа қуат берілсе, жүректің сыртқы электрлік ынталандырылуы; ▪

электрондық жабдықты қуаттау кезіндегі ток кһзінің сыртқа тебуі. Ток көздернің сыртқа ысырап болуын мүмкіндігінше азайту оқшауланған трансформаторға қосылған электр қабылдағыштардың санын шектеу арқылы жүзеге асырылады. Әдетте бұл бір немесе бірнеше, мысалы, жалпы қуаты 25 кВ аспайтын бір фазалы қабылдағыштар. Фазасы жерге тұйықталған кезде, бөлінген тізбек қалыпты жағдайдағыдай жұмыс істейді. Сондықтан, тізбектерді бөліп алу, мысалы, үнемі жұмыс жасап тұруы тиіс жабдықтарға, мысалы, медициналық жабдықтарды қуаттандыру үшін және электр қабылдағыштарға қолданылуы мүмкін. Ұзақ уақытқа созылғанапатты жағдайының нәтижесінде басқа қабылдағыштағы  корпустың  қысқа  тұйықталуы  орын  алуы  мүмкін,

нәтижесінде бөлінген тізбектегі қосарланған тұйықталудың нәтижесінде U

қабықшалары арасында жоғары кернеу пайда болып, адам өміріне қауіп төндіреді. Сондықтан, бірнеше электр қабылдағыштар ажыратқыш трансформаторға қосылған жағдайларда, олардың корпустарын әлеуетті теңестіру жүйесінің өткізгіштері  арқылы бір-біріне қосып, автоматты қорғаныс жағдайын қамтамасыз ету керек. Корпустың мұндай байланысы электр қабылдағыштардың корпусына қосарлы жабуды жеткізу желісінің өткізгіштерінің қысқа тұйықталу режиміне ауыстыруға және сақтандырғыштар немесе ажыратқыштар арқылы автоматты түрде өшіруді қамтамасыз етеді. Электр тізбегінің негізінде тізбектің байланыста болмаса да әсер ете алатын қуат көздері бар, яғни электр тізбектерінің әсеріе ажырату үшін тізбекте гальваникалық ажыратуды қамтамасыз ету керек, яғни осы тізбектерді қосатын өткізгіштер болмауы керек. Байланыстағы емес электр энергиясын беру төмендегіше қамтамасыз етілуі мүмкін: Электр қондырғыларында ең көп таралған қорғаныс тізбектерін ажырату ажыратқыш трансформаторлар арқылы трансформаторлық коэффициенттері тең дәрежедегі трансформаторды қолдану арқылы тізбектерді қорғаныстық бөлу әдісі болды.  Мұндай трансформаторларға енгізілген техникалық талаптардың неғұрлым толық зерттелуіне назар аударайық. Тізбектерді ажыратқыш трансформаторларды пайдалану қауіпсіздік техникасы ережелерімен реттеледі, мысалы, онда электр жабдықтарын немесе тізбектің жеке бөліктерін,портативті құралдарды, тұрмыстық электр қабылдағыштарды және т.б. [8]. Төмен вольтты жабдықтардың тізбектерін жеткізу үшін қауіпсіз ажыратқыш трансформаторлары қолданылады. Мұндай трансформаторларды портативті шамдар, портативті аспаптар, электрлік қоңыраулар, ойыншықтар және т.б. қуаттандыру үшін кеңінен қолданылады т.б.

Сурет. 13.1.Байланыстағы емес энергия тасымалдаудың мысалдары (бөлінген тізбектердің қуат көздері): а - бір фазалы оқшаулау трансформаторы, б - үш фазалы оқшаулау трансформаторы, в - электр машинасының түрлендіргіші (мотор- генератор), г-түзеткіш және бір фазалы оқшаулау трансформаторы, д – аккумулятор

Қолданыстағы нормативті құжаттарда стационарлы және ауыспалы бірфазалық немесе көпфазалық құрғақ  трансформаторларға техникалық талаптар қойылады, әуе, бөлгіш және қауіпсіз бөлгіш 1000 В дейінгі кернеу номиналымен және 1000 В / 28 пулсирлік тұрақты токпен, 500 Гц жиіліктегі қуатпен жүргізіледі, бірақ аспайтын:

а) бөлгіш трансформаторлар үшін: ▪

бірфазалы трансформаторлар — 25 кВ • А; ▪ көпфазалы трансформаторлар — 40 кВ • А; б)  қауіпсіз бөлгіш трансформаторлар үшін: ▪

бірфазалы трансформаторлар — 10 кВ • А; ▪

қалқанды, қорапта монтаж және орнату жұмыстарын жасырын істеу үшін; ▪

қосылу, (кіріктірілген, арнайы).

Кіріктірілген трансформаторлар өнімдерді кіріктіруге арналған.. Арнайы трансформаторлар электрлік аспаптарымен және құрылғыларымен жабықталған немесе оның комплесіне кіреді.

Кесте 13.1. Кабельдердің немесе қосылыстың сымдарының номиналды көлденең қимасы

1,0

10 << 16 1,5

16 << 25 2,5

>25 А дейін 32 А дейін 4,0

32 << 40 6,0

40 << 63

Қосылатын сымдардың кестеде келтірілгеннен кем емес көлденең қимасы болуы керек. 13.1 мәндері [8, 19]. Ток соғудан қорғау тұрғысынан трансформаторлар І, ІІ және ІІІ сыныптарға бөлінеді. абельдерді немесе І класты трансформаторлардың икемді кабельдерінің қосылуына арналған тізбектер сары-жасыл жабылғыда болу керек. Бұл өткізгіш трансформатордың жердегі терминалына  және егер бар болса,жерге тұйықталған штепселге жалғанады. Оқшаулау зақымдануы жағдайында қуатталу І класс трансформаторларының қолда бар металл бөліктері трансформатор ішіндегі қорғаныс жерге тұйықтағышқа тұрақты және сенімді түрде қосылуға тиіс.

ІІ класс трансформаторларында жерге тұйықтау құрылғылары болмауы керек. Қысқа тұйықталу тогының әрекетіне қатысты трансформаторлар мынадай түрде жіктеледі:

Бөлгіш трансформаторларды әр тармақтың немесе ораманың номиналды қосалқы кернеуін және әрқайсысының номиналды қуатын көрсететін бірнеше орамдары немесе бірнеше қайталама  орамалары бар қайталама орамалмен жасауға болады, егер олар бірдей болмаса.

14 Тарау

1000 В ДЕЙІНГІ ЭЛЕКТР ЖЕЛІЛЕРІНДЕГІ АДАМДЫ ТҮРЛІ ЭЛЕКТР ТОГЫНЫҢ СОҒУ ҚАУПІН ТАЛДАУ

1 4 . 1 .

Тұрақты өткізгіштерден айырмашылығы тірі дененің өткізгіштігі физикалық қасиеттермен, биохимиялық және биофизикалық процестермен сипатталады, тек тірі денеге ғана тән [1, 3, 4, 12, 14, 17]. Адам ағзасының қарсылығы көптеген факторларға байланысты сызықтық емес, айнымалы болып табылады, соның ішінде: ▪

терінің жағдайы; ▪

электр тізбегінің параметрлері; ▪

физиологиялық факторлар; ▪

қоршаған орта жағдайы..

Тірі теріде еркін электрондар жоқ, сондықтан оны электрлік ток - бос электрондардың реттелген қозғалысы болатын металл сымға тигізуге болмайды. Мысалы, электр тогының тірі теріге көшуі зарядталған атомдар немесе электролиттерге ұқсас атом - иондар топтары арқылы жүзеге асырылады. Бұл адам терілерінің көпшілігінде көп мөлшерде судың (массаның 60-90%) бар екенін растайды, сондықтан тірі тері  электролит ретінде қарастырылуы мүмкін, яғни ток арқылы ағып кеткенде химиялық түрде ыдырайтын ерітінді ретінде. Сондықтан тірі терінің иондық өткізгіштігі бар деп болжауға болады [4, 16, 19]. Энергияның жасушааралық қоныс аудару феномені тірі теріде байқалады, басқаша айтқанда, қоздырылған және жасырын емес жасушалар арасында электронды қозғаудың энергиясын резонанстық беруі байқалады. Тірі тіннің өткізгіш электрондар мен тесіктер арқылы тасымалданатын     жартылай     өткізгіштерге     тән   электронды-тесік

өткізгіштігі бар деп болжауға болады.

Демек, адам ағзасын бірінші түрдегі (жартылай өткізгіштер) және екінші түрдегі (электролиттер) өткізгіштерінің қасиеттеріне ие ерекше түрдегі қткізгіш ретінде қарастыруға болады. Адам денесінің түрлі тіндерінің электр кедергісі әртүрлі. Мысалы, тері, сүйек, сіңір және шеміршек салыстырмалы үлкен қарсылыққа ие, ал бұлшықет тіндері, қан, лимфа, әсіресе жұлын және ми аз қарсылыққа ие. Кестеде. 14.1 адам ағзасының әртүрлі ұлпаларының нақты жиіліктегі 50 Гц жиілігіндегі кедергілердің мәндерін көрсетеді  [4, 16, 19]. Кестеде келтірілген мәліметтерде, теріде адам ағзасының қарсылығын анықтайтын өте жоғары қарсылыққа ие екендігін көрсету болып табылады.

Тері екі негізгі қабаттан тұрады:

Эпидермис бес қабаттан тұрады, оның үстіне ең жоғарғы қабаты бір-біріне тығыз орналасатын таразылар сияқты көрінетін өлі  кератинге ұшыраған жасушалардың бірнеше қатарын қамтитын барлық басқа қабаттарға қарағанда қалың. Әрбір шақпақ - аз мөлшерде ауаны қамтитын кішігірім тегістелген жастық тәрізді шұңқыр. Қабық қабатының қан тамырлары мен нервтері жоқ. Қабырғасының қалыңдығы дененің түрлі бөліктерінде әртүрлі: 0,05-ден 0,2 мм-ге дейін.

3 · 10

Сүйек

Қан

Сурет. 14.1. Тері құрылымы: а - терінің сыртқы қабаты (эпидермис), б - терінің ішкі қабаты (дермати); 1 - қалың қабат; 2 - өсу қабаты; 3 - тері астындағы майлы тін; 4 - тер бездері; 5 - май бездері; 6 - шашты; 7 - қан тамырлары; 8 - сезімтал жүйкелік аяқталу

Құрғақ және ластанбаған күйде қалың қабат терінің ішкі қабаттарының және екі қабатының кедергісіне қарағанда, кедергісі 10

Ом · м, жүздеген және мыңдаған есе жоғары диэлектрик ретінде қарастырылуы мүмкін. Эпидермистің басқа қабаттары, негізінен, тірі жасушалардан қалыптасқан және негізінен тірі жасушалардан құралған, негізі жаңа тірі жасушалардың бөлінуі мен дамуы негізінде өсу қабатына біріктіріледі. Өсу қабатының жоғарғы бөлігінде кератинация орын алады және клеткалардың есебі өзгереді, осылайша олардың пішінін өзгертеді, тығыздалады және арнайы ақуыз затымен сіңдіріліп, терінің қабатына айналады. Кератинизация сатысында тұрған өлі жасушалар есебінен өсу қабатының электр кедергісі ішкі қабаттың (дерм) және дененің тері астындағы (ішкі) тіндерінің қарсылығынан бірнеше есе артық болуы мүмкін.  Дегенмен,  қалың  қабатпен  салыстырғанда,  өсу  қабатының

электрлік кедергісі аз.

Дермис мықты талшықтардан және серпімді терілерден тұрады, олар бір-біріне жақын және барлық терінің негізі болып табылатын тығыз қуатты тор құрады. Бұл талшықтардың арасында қан және  лимфа тамырлары, сондай-ақ жүйке аяқталуы, шаш тамырлары, тер және май бездері, эпидермисті ағызатын түтіктер тері бетіне

Адам денесінің қарсылығы дене бетіне жүктелетін екі электродтар арасында анықталады. Бір адамның денесінің қарсыласуын, өлшеудің шарттары мен уақытына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, кезінде 15-20 кернеу кезінде өлшенген, таза, құрғақ және бүлінбеген тері қарсылық – (3-100) · 10

Ом , тіпті кең ауқымды [3, 4, 12, 13, 16, 19]. Адам организмнің төзімділігі далалық қалың терінің электрод төзімділігі органның (1 - 5) · 10

дейін төмендейді, және тек сыртқы қабатты (эпидермис) алып тастау арқылы. Қалың қабатты шығарғанда 500-700 Ом дейін төмендейді. Барлық адамдардағы тері астындағы тіндердің қарсылығы бірдейдерлік және 300-500 Ом құрайды. Әртүрлі адамдарда дене кедергісі әртүрлі. Суретте. 14.2-де адам денесінің электр кедергісінің құрылымдық схемасы көрсетіледі, ол үш сатылы байланысты резистенттен тұрады: терінің сыртқы қабатының (эпидермис) бірдей екі кедергісі және ішкі тіндерінің бір қарсылығы, бұл өз кезегінде терінің ішкі қабаттарына (дерм) және тері астына дене тіндеріне кедергісі болады.

𝑍 ℎ

= 2𝑍 э

+ 𝑅 в

= 2/(1/𝑅 э

э

) + 𝑅 э

(14.1)

э

𝑅 э

және параллельді жалғанған ыдыстық х с

э

Сыйымдылыққа төзімділік электродтың адам ағзасына тиетін жерінде конденсатор қалыптасады, оның пластиналары сыртқы тері қабаты астындағы адамның денесінің электродты және өткізгіш терілерімен қалыптасады [3, 4, 12, 13,17, 19].

Конденсатордың сыйымдылығын есептеу үшін  келесі аналитикалық өрнекті қолдана аламыз:

э

= 𝜀𝜀

∙ 𝑆/𝑑 э ,

(14.2)

𝜀

=   8,854187 ∙

-12

= 8.85 ∙

-12

Ф/м);

; d э

: - эпидермис қалыңдығы, м.

э

сыйымдылығы бірнеше жүз пикрофарадтан бірнеше  микрофарадқа

, эпидермисінің қалыңдығына және эпидермистің нақты кедергісіне байланысты, оның мәні 10

-10

Ом · м:

𝑅 э

= 𝜌 э

𝒹 э

Бірнеше сантиметр шаршы эпидермис байланыс саласындағы кедергісі ондаған мың Ом дейін жетеді. Дене тінінің ішкі кедергісі таза белсенді болып саналады. Бұл тірі жасушаға қарамастан - өте төмен өткізгіштігінің бар сұйықтық толтырылған, яғни бастауыш конденсатор сыйымдылығының ұялы өткізгіштігін әкеледі, ол қалыптасады. ол салыстырмалы түрде жоғары иондық өткізгіштік жасушаларымен салыстырғанда шамалы. Дегенмен, бұл өткізгіштігін, ескермеуге болады.

Ішкі кедергінің шамасы мыналарға байланысты: ▪

ток ағымымен жүретін дене бөлігінің ұзындығы мен көлденең қимасы; ▪ 1000 Гц ток кезінде орташа мәні 1,5-2,0 мкм-нің ішкі тіндерінің нақты кедергісі; [3, 4, 12,16,19]. Схемадағы суретте көрсетілген ауыстыру сұлбасының трансформациясы нәтижесінде. 14.2, біз адам денесінің қарсыласуымен параллель қосылыс тізбегін аламыз (14.2-сурет, d)

𝑅 ℎ

= 2𝑅 э

+ 𝑅 в ;

ℎ

≈ 0,5𝐶 э

(14.5)

ℎ

𝐶 ℎ

Бұл жағдайда адам денесінің жалпы қарсылығын білдіру арқылы есептеуге болады

𝑧 ℎ

= 𝑅 ℎ

/√1 + 𝜔

𝐶

𝑅

Адам ағзасының кедергісін есептеу үшін алынған өрнек талдауы шағын сыйымдылық үшін кедергі

𝑧 ℎ

= 2𝑅 э

+ 𝑅 в

= 𝑅 ℎ

(14.7)

Терінің қарсылығы, демек адам ағзасының тұтастай алғанда, қарсылығы күрт төмендейді:

Теріні кесіп алу, сызаттар, парапиндер және басқа микро- жарақаттар адам ағзасының ішкі тінге төзімділік мәніне (500-700 ом) дейін төзімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Бұл электр тоғымен адам жарақат алу қаупін арттырады [1, 3, 4, 16]. Терінің ылғалдылығы оның бетіндегі минералды заттар мен май қышқылдарын жібітеді, олар денеден тер мен маймен бірге бөлінеді, нәтижесінде терінің электр өткізгіштігі жоғарылайды. Теріні ұзақ уақыт ылғалдандырған кезде, қалың тері босатылады және ылғалмен қаныққан болады, оның қарсылықтары күрт төмендейді, соның нәтижесінде адамның ток соғу жағдайында ауыр нәтижеге алып келеді.

Терінің төменгі (ішкі) қабатында орналасқан тер бездерінің (500 г / м

см) белсенділігінің әсерінен терлеу кезінде кездесетін минералды тұздар мен су жақсы ток өткізеді. Тым төмен ауа температурасы жағдайында терді үзіліссіз шығару, сондай-ақ жоғары ауа температурасы кезінде жоғары дене күші, ауру, және т.б. теріде төзімділіктің төмендеуіне әкеледі. Тері әртүрлі заттармен ластанған кезде, әсіресе жоғары өткізгіштігі бар (металл немесе көмір шаңы, масштаб және т.б.) адам терісінің кедергісі төмендейді. Бұл жағдайда тері мен май бездерінің өткізгіш  арналарында өткізгіш заттардың енуі терідегі ағымдық каналдардың пайда болуына алып келеді, оның кедергісін күрт төмендетеді. Адам ағзасының электр кедергісі [4, 16, 19] мына сияқты факторларға байланысты: Дененің әртүрлі бөліктеріндегі теріге бір адамның қарсылығын бірдей емес және ішкі жолдар бойымен ағымдық жол өзгерген кезде ішкі қарсылық бірдей болмағанын ескере отырып, оның тері қарсылығын бағалау тұрғысынан өте маңызды екенін дәлелдеуге болатыны электродтарды қолдану орны.

Терінің түрлі бөліктеріндегі қарсылықтың әр түрлі мәндері түсіндіріледі: Ағынның адам ағзасына өтуі терінің  жергілікті  жеріне жылытуымен және дене тініне тітіркендіргіш әсерімен бірге жүреді. Ағымдық артып келе жатқанда, жылу мен оның тітіркендіргіш әсері артады, бұл ағзаның тері жамылғыларының кеңеюі түрінде тез реакциясын тудырады және соның салдарынан қанның артуы және терінің жоғарылауы терінің электр кедергісін төмендетуге әкеледі. Суретте. 14.3 - адам ағзасының қарсыласуымен және ол арқылы өтетін токпен, қолданылған кернеуден байланысының сызбасы.

Сурет. 14.3. Адам денесінің толық тәуелділігі және қолданыстағы кернеуден адам арқылы ағып жатқан ток:

1 және 2 - 50 Гц айнымалы ток жиілігі; 3 және 4 - тұрақты ток

Бұл тәуелділіктер отандық және шетелдік зерттеушілердің нәтижелеріне сәйкес келеді (А.П. Киселев, В. В. Манойлов, В.В. Коувенховен, Ф.Дальциель және басқалар) [1, 3, 12, 13 , 16, 19]. Электр қауіпсіздігі саласында танымал отандық ғалымдардың бірі П.А. Долин [16] 5 В және одан жоғары кернеулер үшін 50 Гц жиілікте кернеуді есептеу үшін өрнек ұсынды zh, kOhm:

𝑧 ℎ

пр

пр

ℎ

пр

ℎ

<6,0 кОм):

𝐼 ℎ

= [𝑈 пр

(𝑈 пр

+ 10)]/(0,3𝑈 пр

ℎ

=  (80 − 10𝑧 ℎ

)/[𝑧 ℎ

(𝑧 ℎ

Тәуелділіктерді талдау (14.3-сурет) және өрнек (14.8) 50 В дейін және 50 Гц жиіліктегі айнымалы токтың кернеуінде, кедергісі

𝑧 ℎ 2,1 - 1,6 кОм дейін күрт төмендейді, содан кейін ең аз мәнге жақындаған қарсылықтың шамалы өзгерісі бар 300 Ом.

пр

ℎ

Қолданылған кернеу ұлғайған кезде, адамның терісінің қарсыласуының төмендеуіне байланысты кедергі азаяды. Бұл жағдайда тері арқылы  өтетін  ток  өседі,  ал  электр  өрісінің  кернеулігі  кезінде

мм болса және қарқындылығы

Осылайша, 50 В және одан жоғары кернеулер кезінде, эксперименттік зерттеулермен расталды, бұл қабатта теріден өту пайда болуы мүмкін. Адам ағзасының күрделі түрдегі жалпы қарсылығын өрнектің көмегімен есептеуге болады

𝑧 ℎ

= 2𝑧 э

+ 𝑅 в

= [2/(𝑅 э

+ 𝑗𝜔𝐶 э

)] + 𝑅 э

(14.12)

адамның кедергісін нақты түрде есептеу үшін теңдеуді жазуға болады

𝑧 ℎ

=  √{[4𝑅 э

(𝑅 э

+ 𝑅 в

)]/(1 + 𝑅

𝜔

)} + 𝑅

жиілігінде адам ағзасының жалпы қарсылығы өрнектің көмегімен анықталған ең үлкен мәнге ие болады

𝑧 ℎ

= 2𝑅 э

+ 𝑅 в

= 𝑅 ℎ

(14.14)

ℎ

жиілігінде адам ағзасының жалпы қарсылығы адам ағзасының ішкі қарсыласуына тең болады. Тұрақты токтың (14.2-суреттегі қисық) және тұрақты токтың қарсылық тәуелділігін талдау (14.2-суреттегі қисық) төмен кернеулер кезінде (10 В дейін) кедергі айырмашылығы маңызды екенін көрсетеді. Қолданылған кернеу ұлғайтылған кезде бұл айырмашылық азаяды,

кезінде адам денесінің тұрақты және ауыспалы ток кедергісі бірдей. Суретте. 14.4 - адам ағзасының импедансымен және оның өтуінен өтетін ток кернеуінің қолданыстағы кернеу жиілігіне тәуелділігі, бұл ағым қолмен жүретін қолға өтеді.

Сурет. 14.4. Адам денесінің кедергісінен тәуелділігі және ток арқылы өтетін ток,

𝐼 ℎ

қолданылған кернеу жиілігінде Эксперимент цилиндрлік электродтарды диаметрі 40 мм болатын 5 В кернеуінде 50 Гц жиілікте жүзеге асырылды [3, 4,16]. Адам ағзасының кедергісінің мөлшері электродтар S аймағына үлкен әсер етеді. Адам ағзасына қолданылатын электродтардың ауданы неғұрлым көп болса, кедергі төменірек болады (14.5-сурет).

ℎ

қолданбалы кернеу мен электрод аймағына жиілікте (қолмен қолға)

Тәуелділіктерді талдау, Сурет. 14.5 көрсеткендей, ағымның жиілігі артып, адам денесінің әртүрлі электродтар үшін жалпы қарсылығы азаяды және 10-20 кГц жиілікте электродтың ауданы кедергіге әсер етпейді.

ℎ

в

= 0) алаңына тәуелділігін талдау нәтижелерін растайтын өрнек түрінде

𝑧 ℎ

=  (1/𝑆)(2𝜌 э

𝑑 э

/√1 + 𝜌

𝜔

𝜀

𝜀

𝜀

атап өткендей, тершеңдік процесін күшейтті және электродтар астында тері қан айналымын жақсартылған, ағымдағы ағыны тері  тұрақтылығын арттыру ұзындығы, оған сәйкес болып, адам денесінің кедергісі азаяды. Сондай-ақ, адам ағзасының қарсыласуына келесі факторлар ықпал ететінін атап өткен жөн: ▪

жынысы мен жасы; ▪

физикалық тітіркену; ▪

оттегінің ішінара қысымының төмендеуі немесе ұлғаюы; ▪

қоршаған орта температурасының жоғарылауы; ▪

жоғары ылғалдылық.

Жыныс пен жасқа қатысты ерлерге қарағанда әйелдердің қарсылығы төмен, жастардың егде жастағы адамдарға қарағанда қарсылықтары аз, ал ересектерге қарағанда, балалардың қарсылықтары аз. Адам үшін күтпеген жерден пайда болатын физикалық  тітіркенулер, мысалы, дыбыстық немесе жарық сигналдары, инъекциялар, соққылар біраз уақыт бойы қарсылықты 20-50% төмендетеді. Қоршаған ортадағы оттегінің ішінара қысымының өзгеруі организмнің электр тогына сезімталдығының өзгеруіне алып келеді және осылайша адамға электр тоғының соғу қаупін арттырады. Мысалы, оттегінің ішінара қысымының төмендеуімен адамның электр тоғының соғу қаупі артады.

Адам ағзасының ағымды өзгерістердің әсеріне сезімталдығы және

ауадағы көмірқышқыл газының мазмұны өзгерген кезде болады.

Осылайша, жұмыс аймағындағы ауадағы көміртегі диоксиді мөлшерінің ұлғаюымен организмнің ток күшіне сезімталдығы артады. Мысалы, көмірқышқыл газының ішінара мөлшері санитарлық- гигиеналық стандарттарға қатысты 1% асып кетсе, организмнің ток күшіне сезімталдығы екі есе дерлік артады. Осылайша, жабық кеңістікте желдеткіш болмаған кезде адамдарға электр тоғының соғу қаупі артады, себебі мұндай бөлмелерде оттегі ішінара қысымы аз болады, ал көмірқышқыл газының мөлшері ашық ауаға қарағанда жоғары. Температураның жоғарылауы немесе адамның термалды сәулеленуі теріңіздің жоғарылауына және қан тамырларының теріге артуына әкеледі, яғни дененің қоршаған орта температурасының жоғарылауына жауап болып табылады, соның салдарынан адам денесінің қарсылығын азайтады. Жоғары ылғалдылықпен адам ағзасының қарсылығы төмендейді, нәтижесінде адамның тоққа сезімталдығы артады.

14.2.

Адамның ток арқылы жарақаттануы нәтижесінде туындайтын электр тізбегінің кем дегенде екі нүктесіне, оның арасында кернеу бар (потенциалды айырмашылық) болғандықтан болады. Адамның денесі арқылы өтетін токпен немесе сенсорлық кернеуі арқылы бағаланатын осындай жанасудың қауіптілігі:

Сурет. 14.6. Үш фазалы үш сымды электр желісінің сымдарына тиетін адамның жағдайлары (көрсеткілер ток ағынының бағытын көрсетеді): a - екіфазалық жанасу, б, в - бір фазалық жанасу; a, б - тікелей жанасу, в - жанама жанасу; z1, z2, z3 - жерге қатысты сымдардыңтолық кедергісі

Осылайша, кейбір жағдайларда электр тізбегіне адамның қосылуы шағын ағымдардың өтуімен бірге жүреді және қауіпті болмайды, ал басқа ағымдар өлімге әкелетін адамның жарақатына себеп болатын үлкен мәндерге жете алады [3, 4, 12, 16, 19]. Адамның ток тізбегіндегі сұлбасы әртүрлі болуы мүмкін. Ең тән  көп қолданылатын екі схема (14.6-сурет): ▪

электр желісінің екі фазасы арасындағы; ▪

бір фаза мен жер арасындағы.

Айнымалы ток желілерінде бірінші тізбек екі фазалы байланысқа сәйкес келеді, ал екінші схема бір фазалық байланысқа сәйкес келеді.

𝐼 ⋀

=  𝑈

/𝑅 ℎ

= 𝑈 ф

√3/𝑅 ℎ

(14.16)

Екі фазалық жанасу, әдетте, аса қауіпті, себебі берілген желіде ең жоғары кернеу дене кедергісіне қолданылады, ал адамға өтуі ең үлкен мәнге ие:

= 𝑈 ф

√3/𝑅 ℎ

ф

𝑅 ℎ

▪ 1000 В дейінгі электр қондырғыларында жұмыс істеудің нәтижесі (қалқанда, жинақтамаларда, әуе желілерінде, мысалы, ғимараттың кіреберісінде, күйген сақтандырғышты ауыстыру кезінде және т.б.); ▪ жекелеген        электр        қорғаныс        жабдығын        қолдану        (диэлектрдік

қолғаптар, тесіктер немесе резеңкесі жыртылған, зақымдалған оқшаулау құралы және т.б.); Бірфазалық жанасу әдетте екіфазалық жанасуға қарағанда қауіпті емес, себебі адам ағымы көптеген факторлардың әсерімен шектеледі. Дегенмен, бірфазалық байланыс екіфазалық байланысқа қарағанда жиі кездеседі.

14.3.

Ең қарапайым желілердің біреуін қарастырайық - жерге бірфазалы екі сым жерден оқшауланған, жер бетіне қатысты сымның сыйымдылығын нөлге тең. (14.7-сурет).

Мысалы, қысқа қашықтықтағы 1000 В дейін ауа желісі.

Біз осы желі сымдарының біреуіне тиетін адамның қауіптілігін бағалаймыз, яғни. желінің қалыпты жұмысы кезінде және төтенше жағдайда жұмыс кезінде (яғни, кез келген сым қосулы жерге қосылған кезде), адам арқылы пайда болған кернеудің шамасын анықтаңыз.

' а б Сурет. 14.7. Жерден оқшауланған бір фазалы екі сымды желі сымына адамның тиюі:

а - желінің қалыпты жұмысы кезінде, б - апаттық режимде

𝑈 пр

=  𝑈𝑟

𝑅 ℎ

/(𝑟

𝑟

+ 𝑟

𝑅 ℎ

+ 𝑟

𝑅 ℎ )

𝐼 ℎ

=  𝑈 пр

/𝑅 ℎ

= 𝑈𝑟

/(𝑟

𝑟

+ 𝑟

𝑅 ℎ

+ 𝑟

𝑅 ℎ

(14.18)

2. Апатты жағдайда, сымдардың біреуі, мысалы L

зм (14.7, b) арқылы жерге тұйықталған кезде, жұмыс сымына тиетін адамның кернеуі мен ток кернеуі анықталады (14.17) және (14.18) , мұнда

𝑟

және rзм кедергілерінің баламалы кедергісімен ауыстырылуы мүмкін,

𝑟 э

= 𝑟

𝑟 зм

/(𝑟

𝑟 зм )

(14.19)

𝑟

𝑟

ℎ

зм

пр

ℎ

пр

≈  𝑈; 𝐼 ℎ

= 𝑈/𝑅 ℎ ;

Бұл желідегі жерге қатысты сыйымдылық ескерілмеуі мүмкін. Осы желінің жерлендірілмеген сымына қол тигізгенде (14.8-сурет, а) ток адам арқылы өтеді, А:

𝐼 ℎ