— Осы жалғыз мола осынау елсіз жотаға пайда болғалы, міне, биыл жүз рет жадырап жаз келді. Бұ содан бергі дәуірлер мен буындардың үнсіз куәсі осы мола ішіне ауыр сыр бүккен мола еді. Мезгіл сайын соғып өткенде, арылмаған қарызым бардай боламын. Бұнда жатқан қыз Еңлік пен жігіт Кебек. Екеуін махаббат үшін буындырып өлтірген еді. Жүз жылдан бұрын да, содан кейін де, дәл бүгінгі күнге шейін де ұлға тұсау, қызға ноқта болған ел заңы осы екеуін естімеген сұмдық еткен сендерсің деп ат құйрығына байлатып, сүйретіп өлтірген... дейді.

— Еңлік пен Кебек құзғыннан қашып, аңдай боп тау ішін паналап аз дәурен сүрген еді. Сол бұйырмаған махаббат достықтан біткен бала, жөргектегі нәресте, жас ұлан әкесі мен шешесін өлтірген күні жөргекте жылаған күйінде осы иесіз биіктің басына апарып тасталған. Сол күні қара күні байып батқанша ішегі қатып жылап жатып, меңіреу, суық тылсым дүние арасында үні өшкен, мәңгі өшкен. Абай сөзін бітірді.

— Кім бұйрығы солай етті?

— Өлтірген, өлтірген кім?! — деседі.

— Өлтірткен Кеңгірбай. Біздің атамыз, мынау елдің анандай йен күшін бастаған әруағым Кеңгірбай! – дейді. Ойға таман қарайды.

— Елдің мынандай йен көшін бастаған, ол күнгі би, бүгінгі иенді әруақ Кеңгірбай?!. Кеңгірбай! — дейді.

— Жүрек тілегін, жұмбақ, сырлы шыншыл жүрек сырын ең алғаш рет бұл өлкеде бірде-бір ғана рет батылдықпен жариялағысы келген Еңлік еді. Перде жыртып, шынжыр үзіп көрмек еді. Содан бері ол шынжыр қазақ қызының мойнына бұрынғыдан да темір бұғаудай бата түсті!.. — дейді.

— Керім — Кеңгірбай! Әруақты бабамыз Кеңгірбай!.. – деп тұнжырап қалғанда, Айдар бір оқыс оймен селт еткендей болып, Абайға:

— Абай аға, рұқсат етіңізші, талай өткінші, жолаушы осы жүз жыл бойында құранын оқып, бата қылды ғой Еңлікке. Мен бүгін соның жүрегіне арналған ерекше бір құран оқиын, рұқсат па екен? — дейді.

— Еңлік — Кебек құраны мынау болсын!.. — деп алып, шырқап тұрып әсем сұлу ән бастайды. Абайлар үнсіз тұрып, құптағандай тыңдайды.

— Ей, ағайын, неткен жансыңдар? — дейді. Абайдың жас жолдастары жалт қарасады.

— Қаралы көш келеді. Жарын жоқтап дауыс айтып келеді Ажар. Дауыспен қай ән таласушы еді. Тоқтат, жандарым, құдайға қарасаң! — дейді.

— Міне, сол Еңлікті буындырған арқан астында тұншығып кеткен шер бар еді ғой. Ең болмаса бүгін күн осы мола, осы жүрек сырын ел-жұртқа дат ететін шақ жетті. Еңлік үнімен қыз жүрегі сыр айтсын, Кебек жүрегімен ер ашуы айтылсын. Ақынсыңдар. Осы жайдан әсем ұзақ жыр тусын. Қызығарың бар ма? Кімің жазасың, кәне!? — дейді.

— Абай аға, осы жайды мен жазам! — дейді Керім.

— Абай аға, мен бағана бекінгем, мен жазам, — дейді Айдар.

— Жоқ, мен жазам!

— Сен емес, мен жазам.

— Жоқ, сенің жөнің жоқ. Кеңгірбай мінезі жалпы қазақ ескілігінің мінезі. Еңлік жалпы қазақ халқының шерлі қызы. Мен де ортақпын, мен жазам! — дейді Айдар.

— Айт, айт, сен айт! — деседі Айдар мен Керім.

— Ендеше, анау бір тауларда бір топ дуадақ отыр. Қаршығаларың көріп келеді. Қазір екеуің де құстарыңды қатар жіберіңдер. Кімнің құсы бұрын барып дуадақ ілсе, Еңлік жайын сол жыр етсін!.. — дейді. Абай күледі де, қостағандай болады.

— Ал, Абай аға, осы билік байлау ғой? Солай емес пе? — дейді.

— Абай аға, осы байлау ғой? – деп тағы қадалып сұрайды.

— Байлау былай, тыңдаңдар. Анау құстарың дуадақты барып ілгенше, бір-бір ауыз өлең айтыңдар, — дейді.

— Абай аға, мынау сын емес, жаза! — дейді.

— Айдар, Айдар, шүйінші. Еңлік жыры сенікі! — дейді. Айдар аттан секіре түсіп, қолына құсын алып міне береді.

— Масқара! Керім, құс дуадақ ілудің орнына, дуадақтан қапа шегіп, қорлық көріп қалыпты! — дейді. Айдар да күледі. Керім қаршығасын жерден алады. Қыранның үсті-басы су, үрпиіп қалған.

— Басына дуадақ саңғып кетіпті!.. — десіп тағы күліседі.

— Япырай, жақсы талап үстінде ырымы қалай жаман еді мынау жаман шәулінің, — деп тағы күледі.

— Көкпай-ай, сенде ақыннан көрі Көкпай көп болғаны несі екен?

— Қаршыға өзіңе жаман құс емес. Ашу мен намыстың жиын оты бір басында болатын. Не жаманат болса өз басына! Керім, сен жазасың! — дейді. Айдар қуанғанынан атын шапшыта секіртіп шаттана жүйткиді. Қос аяқтап шапшып тұрған ақбоз аттың үстінде Айдардың қуанып ақсия күлген жүзі жалын атқандай. Қолындағы қаршығасы да талпына ұшып шабытқа тіленеді.

— Қаралы жылың аяқтап келеді. Жастай бақытың күйіп еді. Бірақ бала болмадың. Байсал тапқан кәрідей қаралы жылды өзгеге өнеге қып отырдың. Жаңағы қайнағаң Нарымбет те азалы аға жолынан танған жоқ. Жыл бойы сенің қасыңа кеп уайымына уайым қосып, күндегі құранын ұмытқан жоқ. Қара тастан басқаның бәрі жаңғырады. Енді алдыңды ойлайтын шақ жетті...

— Не демексіз? Менде өмірден үміт қалды деп отырсыз ба?

— Үмітсіз жалғыз шайтан ғана, олай деме. Енді мына қара желек сенен арылатын күн тақау. Ата-анаңның жолы сол. Жаңағы қайнағаң Нарымбет маған айт деп тапсырып кетті. Жесіріме ырзамын. Енді құдай жолын, ата жолын орындап, өзім алам дейді.

— Екі қатын үстіне, соған тиемін бе? Жоқ, жылатпасын мені. Одан да бітпесін осы қаралы күнім... бітпей, тынбай мәңгі қара, қаралы аспан тұрсын басымда... Зорламаңдар! Айтпа, айтпа оны!

— Жаманшылық тілеме... Доғар ол сөзді. Шақырма пәле басыңа.

— Шақырамын. Ақ бұйрықты ажалын шақырамын құдайдың. Тілейтінім өлім... бүйткен, өртенген тірлік бергенше өлім, өлім жібер, жасаған!

— Ақ бұйрық осы. Қосағың Нарымбет. Білдіргенім сол! — деп, ақырын басып, көлеңкедей жылжып шығып кетеді.

— Менің ән тыңдауым қалыппеді? Бар, қу, анау ән айтқышты. Аулақ кетсін!.. — деп төсегіне киімшең кеп сылқ етті. Жатпай түрекеп, бауырына үлкен жастықты бүктеп құшып басып тұр. Ән тағы келеді, ызамен жалт қарап атып тұрады.

— Әнің жұртты қинайтын көрінеді ғой, ей, жас жігіт! Қаралы көңіл жаралы ғой. Тыйсайшы.

— Айтпайын ба біржола?

— Маған салсаң, арырақ барып айтар ем.

— Талай түннен бері естіп келем осы әнді... Қаралы күнім бітерге жеткен сайын осы ән... Ия, дәл осы ән маған мұң қосты. Кім, айтушы кім?.. Әлде... Әлде бітер күнім, өтер өмірім иманы тәрізді ме осынау ән? Солай. Тағы... өмірге айтқан қош-қошым болсын ба? Шерлі, жетім жүрегімен шығарып салар сәлемшім... сәлемшім, сырласым, мұңдасым болшы сен, ән.

— Қош бол, шерлі бір ән... Менің шерімді айтқан ән! — деп тұрып, тастан тұңғиыққа қарай секіріп кетеді. Ұйқылы суық су шапшып барып құшағына алды. Су жағасыңда алысырақта ойда тұрған Айдар жартастан секірген адам бойын көріп қап, атқи жүгірді. Терең судың бетінде бір батып, бір шығып, екі адам жағаға қарай жылжып келеді. Ажар судан қолын суырып алып, өзін құшақтап жүріп келе жатқан Айдарды итеріп, бетке ұрып, құтылмақ болады.

— Босат! Нең... бар? – дейді

— Неге бүйттің, Ажар жаным!.. — дейді.

— "Етімді шал сипаған құрт жесін деп,

— Абай, Абай ағам ед.. Ия!..

— Нарымбет!.. Екі қатын үстіне тоқалдыққа алмақ па?

— Ендеше, сол... — Айдар түсінді.

— Неге алып қалдың мені, кім үшін, қандай үміт үшін айырдың өлімнен? — деп қайта талықсып кетеді.

— Ән айтқан сен бе едің?

— Мен едім... ұзақ-ұзақ, көп-көп түндер айтып ем.

— Рас ... Бар түнде де естіп ем, сол әнге ұйып өлмек боп ем.

— Ол ән өлімді айтқан жоқ еді. Бірақ сен өлсең, бірге өлем десе қайтесің?

— Сондай да досым бар ма, менің! Мендей бақытсыздың?..

— Бар... Сен өлсең іркілмейді. Сол өлімге бірге кетеді. Ажар толқынып, жалын атқандай боп:

— Ендеше, өлмесін ол ән!

— Баймағамбет! Бәкең! Қаладан Бәкең келді! — дейді.

— Шүйінші! Шүйінші, Еркежан! Абай аға... Әбіш, Әбдірахман келе жатыр, келіп қалды, — дейді.

— Әбіш келе жатыр!... Мен жаңа ғана озып кеттім. Тақап қалды!.. — дейді.

— Қасында Долгополов Нипон!

— Долгополов па... жақсы! — деп, Абай Еркежанға: —Ал, әзірленіңдер, тосып алыңдар! — дейді.

— Міні, міні... Кітап осы болса керек. Долгополов пен Әбіш осыны әсіресе мақтап алғызды.

— Рас, Бәке, бұл екеуімізге жаман азық болмас! — дейді.

— Осыны тез оқып шығып, әңгімесін айтып беріңіз, Абай аға. Өзге ертектерім ескіріп қалды. Тіпті "Шорнайбек", "Таза бұлақ", "Петр бәлекейді" білмейтін баласы қалмапты осы елдің. Енді осы "Үш мушкатер" болмаса Баймағамбет ертекті балалардан сұрайтын болар.

— Әбіш, үш жыл бойы келмеген Әбішім! — деп Еркежан жыламсырайды.

— Таныс болыңдар. Мынау— Әлизаде. Менің қонағым, досым. Қиырдағы Кавказдың ұлы! — дейді. Танысу.

— Жиренше! Шешен Жиренше, ұмытқан жоқсыз ба мені? — дейді.

— Мына жиынға орысшасын айтып берсең қайтеді, Нипон! — дейді.

— Нарымбет, тез атқа мін!

— Немене!

— Ажар жоғалды. Біреумен кеткен тәрізді!

— Кіммен? Қайда? — Нарымбет үркіп, ашулана қарайды.

— Кіммен кеткені мәлімсіз... Бірақ қашып кетіпті.

— Жиренше! Ұстаз Жиренше сіз! — дейді.

— Қарағым, бүгін үйіңе ғана емес, бар еліңе сый қонақ ең. Бірақ сенің келген қарсыңа сұмдық сый тартты бір дұспаның.

— Немене, не болған?

— Нарымбеттің қолындағы қаралы жесірі Ажарды жаңа біреу алып қашып кетіпті. Саған да салған жарасы ғой. Нарымбет намысыма ара түссін, атқа мінсін деді! — дейді.

— Абай аға, не мәні барын ұқпадым. Бірақ Айдар шапқыншы жіберіпті. Өмірде бір-ақ рет жәрдем қолын созсын деп, тілерім осы жол. Басым қатерде, тез жетсін, — депті.

— Не дейсің! Ол қайда жүр? Жыр жазып жатқан жоқ па еді?

— Жазып жатыр еді. Күні-түні көрінбей, жазып жатқан "Еңлікті". Бізге міні, бүгін сәлемі осы. Кешікпейік. Атқа мінсеңіз деймін.

— Бізге қуғын жақын. Жаңағы тұмсықтан андыздап қуғыншылар шықты. Көп аттылар. Алдында Мес пен Нарымбет.

— Aт! Шапшаң! – деп Нарымбет бұйрық етті.

— Қаш, жөнеле бер!.. — деп жүгіре басып кеп, Ажардың шауып келе жатқан атына қарғып мініп алды. Тебіне берді. Местің мылтығын Нарымбет жұлып алып, өзі дәлдеп атып жіберді. Соңғы ат тағы омақаса жығылды.

— Жаным, жалғыз сертім, өлсем аузымдағы иманым сенің әнің болады! — деді.

— Айдар бауырым, отқа өртесе арманым жоқ. Жат өмірде жалғыз көрген жарығым өзің ғана!..

— Байла мына жүзі қараны да! — дейді.

— Көрдіңдер ме мына қарабеттерді! Жазаңды айт, жан күйер жақыным болсаң, түге!

— Ұлықтан кәр кетсе, елден ар кетеді. Қорлық, сұмдық ат мініп, түйе жетелеп келмес. Келгені осы ғой. Айт, Тәкежан! — деп, Тәкежанға барлық жиын қамалай қарайды. Тәкежан:

— Аянып қалар түгім жоқ. Туысқаным да, құда досым да сендерсің, бердім. Білгеніңді қыл, аяма!

— Айдар!.. Бұ не? — дейді.

— Айдар емес, оның аты қара бет. Қорлағаны мені мен сен. Жақыным болсаң аяма, өлтір қолыңмен, — дейді Нарымбет.

— Не қылмақсыңдар бұны? — дейді. Тәкежан атын ілгері бастырып:

— Ат құйрығына тағып, сүйретіп өлтіреміз қазір! — дейді.

— Мін, мін атыңа! — дейді.

— Жоқ! Доғар! — дейді. Нарымбет екі көзі алара қарап, ашуменен қанталап:

— Әбдірахман, сенгенім сен бе едің? Жақыным, жан күйерім келді ме десем, жатым болып келіппең. Бара тұр!

— Тұрмаймын! Сенің қарындасыңды біреудің қаны, құнымен алам деп келгем жоқ, бермеймін.

— Тоқтат! Араша! Доғар жазаны! — дейді.

— Айдар, бұ неткенің? Жыр жазбағың осы ма?

— Абай аға, жырым да, сырым да бір қосылды.

— Не сөз болушы еді, бұл қаңғырған бұзықпен... Жой көзін!

— Сен екеуіміз аға мен ініміз. Бір Құнанбайдың баласымыз. Найзабас жау боп шығу үшін іздегенің сылтаумеді? Қарасуыр сияқты ініңді бері қазады десе, әрі қазайын деппең. Неменеге құрық беріп тұрсың?

— Қорғамақ ойдамысың, Абай?

— Араша тілеймін.

— Кеңгірбай келеге салып, жолымен өлтірген. Сал тергеуге. Елдің талқысына сал. Ел бұйырса, сонда өлтір.

— Абайдың Айдарға болысып, мына Нарымбеттің қатынын алып қашқызғаны қылмыс па?

— Ендеше, Абай халық алдында тентек, бұзар кісі ғой?

— Бұзар кісі!

— Бәрекелді, олай болса, патсаның заңы да бұны істеген Абайды бұзар деп есептейді. Және бір сыр — Семейдің жандаралы да Абайды сенімсіз бұзық кісі деп санайды. Оның осы сахарадағы бар істеп жүрген ісін ұлық біледі. Жек көреді.

— Ендеше, ұлық болыссын бізге осы жолы! — дейді Нарымбет.

— Болыссын ба? Дұрыс ол айтқаның. Жә, олай болса неге арыз жазып бермейсіңдер? — дейді Самойлов.

— Абақтыға салсақ, айдатсақ Абайды дәл сонда күшейтеміз. Барлық қалың қазақ жоқшысы боп шулап түрекеледі. Біздің басымыз қорлықта қалады, — дейді Жиренше. Арғыман ызаланып:

— Ия, арыз беруден қорқасыңдар. Өйткені Абай қалай барып ұлыққа арыз берушіні шағымшы, залым, бұзық деп, бар еліңмен жамандап, манаттап қойған. Содан қорқасыңдар ғой.

— Жандарал кеңсесіне Қызыладыр болысынан арыз түсті. Болыстарды Абай масқаралап, халыққа жаман үлгі таратып жатыр дейді. Ал сол болыс мынау, Құнанбаев, сенсің... Сендер өз абыройларыңды да қорғаудан жасқанасың Абайға қарсы? Солай ғой?

— Оның үстіне бүгін біреудің атасы қосқан қатынын алып қаштырып, елді бүлдіріп отырғаны мынау. Ертең бар қатын бұзылады. Бар қыз қашады! – дейді. Арғыман іле жөнеліп:

— Қалыңмал, бата, неке бұзылады... Сол ма тосқандарың? Беріңдер арызды.

— Мырзалар, сендер біздің ақылға құлақ салыңдар. Арыз жол емес.

— Неге?

— Жасырынып барып, сыбырлап айтатын арыз, шағым әлсіздің ісі.

— Сендер қандай қайрат істемексіңдер?

— Біз Абаймен ел жолымен ашық алысамыз. Абайды ел алдында әйгілеп, ел көзіне тентек тебір қып көрсетіп, жеңіп алғанша, өзге қимыл қатыспау керек.

— Сонда жеңуге көздерің жете ме?

— Ертең Айдар бұзақылығы үшін Абайдың өзін айыпкер етіп, ел заңын, ата жолын бұзған адам етіп масқаралаймыз.

— Әлдерің келе ме?

— Келеді. Біз Абайды атадан азған, елді бұзған кісі қып шығарамыз.

— Осы қолдарыңнан келсе, айтқандарың жөн! — дейді Арғыман.

— Ендеше, біз осының артын күтеміз, — деп аз отырып Самойлов: — Сендер осы әйел дауының үстінде ел жолымен тентек етіңдер! Табалаңдар. Солай ететін уақыт келді. Өйткені Абайдың басқа да үлкен кінәсі көп, — дейді.

— Қандай кінә? — дейді.

— Абайдың патшалыққа қарсы айыбы көп. Соның бірі: оның қолында Сібірдің каторгасынан қашқан, патшалыққа қатерлі және бір адам алты айдан бері тығылып, ұлықтарға ұстатпай жүр дейді!

— О қандай адам? — дейді Тәкежан.

— Ол Кавказ адамы, қашқын, Әлизаде!

— Әлизаде? Әлизаде!.. — десіп Нарымбет, Тәкежан, Жиренше бір-біріне қарасады.

— Міне, дәл осындай адамның Абай ауылында бары рас емес пе?.. Бар болса біз ұстатпақпыз! Сендер не білесіңдер, осындай? Айтыңдар, кәне!

— Жо-жоқ. Ай, ондай адамды естімедік қой, — дейді.

— Есіткен бе едіңдер? Қаңғыған бір бөтен адам! Білсеңдер несіне іркесіңдер? Айтыңдар! — дейді Арғыман.

— Қашқын десе, осы қашқынның үлкені Долгополов емес пе? Патсаға қарсылықтан айдалған дейді ғой осы жақ!? Рас па сол?

— Рас!

— Ендеше, соны неге емін-еркін жібереді Абайға?

— Долгополов туралы жандарал кеңсесі, Семей шаһарының полицмейстрі арқылы мына болысқа, Тәкежанға қағаз жіберіп отыр.

— Ескерсе, ұлық ең алдымен соны ескерсеші.

— Оны неге айтасың? — дейді Самойлов.

— Айтатыным Абайға неше алуан тіл жеткізіп, хат, кітап жеткізіп, елден, жұрттан ұзатып бара жатқан сол емес пе? Осы сонау өздерің жақтағы патсаға қарсының бәрі білген теріс сөзді ұғындыратын сол емес пе?

— Оның жәйі, жүрісі ұлыққа мәлім. Ол өз жөніне. Сендер қазір жаңағы Әлизаде турасын айтыңдар. Білетін сияқтысыңдар. Айтыңдар. Келгені бар ма? Қайда сол адам?

— Абайға келмейтін кісі жоқ. Талай бөтен жан келіп, кетіп жүреді. Қиырдан келіп, Қырымға кетіп жатады. Біз ойланайық! Есімізге түсірмесек?

— Ия, соған рұқсат етіңдер? – дейді Тәкежан.

— Ал, ойланыңдар! — дейді Арғыман.

— Ойлансақ, оңаша барып ойланып көрейік! Тәкежан, Нарымбет, екеуің бері жүріңдерші, – деп Жиренше Тәкежан мен Нарымбетті ертіп кетеді.

— Басталды қырдың саясаты! — дейді.

— Абайды ұстап бергісі келмейді бұлардың. Елден қорқады. Атағынан қаймығады.

— Осы соңғы жайды его высокопревосходительство губернатор да ойлайды білем.

— Бірде-бір жан айтпайды. Не деген қиын шытырман? Тінтсе қайтеді?

— Ол рұқсат етілмеген. Мыналарды тосайық. Абайды осылар ел алдында жыққан сағатта аңду керек. Дәл сол уақытта Әлизадені ұстап алып, Абайдың өкімет алдындағы айыбын тағы тосу керек. Сол екі айып, екі үлкен айып Абайды ел арасынан айдауға мейлінше жетеді.

— Әлизаде! Өзі әлі кеткен жоқ қой? — деді.

— Кеткен жоқ, Абай мені аяп отыр ма? Ұстату керек осыны! — дейді Нарымбет.

— Мені қайтесің, Нарымбет. Ол ауыл Абай ауылы деп аталмайды, Құнанбай ауылы дейді. Әкем Құнанбайдың ауылынан қонағын ұстатып беріп, мен жер үстінде қайтіп жүрмекпін?

— Рас айтады. Ол елде жоқ сұмдық. Абайды бұнымен жықса, ұлық өзі жықсын. Біздің жарамыз ол емес, Айдар пәлесі де жетеді. Ел көзінде былғанбай алысамын. Тигізбейміз ол қашқынға! — дейді.

— Әлизаде дегендерің жай жала болу керек. Ол бұл маңда болған емес, — дейді.

— Ендеше, сендердің сертің айтылды. Абайды мына Айдар билігінде барды салып жығуға, жұрт көзінде масқаралауға міндеттісіңдер! — дейді.

— Міні, бұның ақыл. Бұл біздің адал ашу жолында қатты аямай соғатын жеріміз, — дейді Жиренше.

— Аямайтын би де керек. Сырттан сондай билікке берік пе? — деп сұрайды Арғыман.

— Сырттанға өздерің ата жолын берік ұста, жазалыны аяма деп қатты айтыңдар! – дейді.

— Ата жолынан ұл мен қызды аздырушы ата дұспаны, ел дұспаны. Өлім керек болса, өлім бұйыр, ақсақал. Ұлық қостамайды екен деме? Ұлық елдің тыныштығын бағады. Серігің берік. Шалқайсаң Шыңғысың, еңкейсең Ертісің сияқты артыңда ата жолы, алдыңда закон, ұлық жолы! — дейді.

— Ара бимін. Билігіме қолқа жоқ. Тексеремін, турасын айтам. Жазықты болса, менің жолым қатты жол. Тек, бірақ, билігім қағаз жолымен жүрмейді, құдай жолымен жүреді. Төрем, білдің бе? Сөзім сол-ақ. Сөйлемеңдер. Килікпеңдер! — дейді. Жұрт үнсіз. Арғыман өзінің байламы етіп:

— Абай масқара болу керек ел алдында, осы билік үстінде. Ел жиреніп лағнет айтып шығу керек оған!..— дейді. Өзгелер үнсіз.

— Мені қандай отқа салып жүргеніңді ұғатын күнің бар ма осы сенің!

— Не бопты?

— Әлизадені ұлық қуғызып отыр. Самойлов көп стражникпен қуа шықты. Енді сенің ауылыңнан ұстатамын!

— Ұстат! Несі бар. Несі бар. Кешегі Айдарды ұстатқаннан қиын боп па? Ұстат ұлыққа!

— Ұстатар ем жіпті. Ауыл сенікі емес. Әкемнің, Құнанбайды ауылы, әруағын қайтіп аттаймын. Мен Әлизаде бұл жақта жоқ дедім. Өтірік айттым. Бірақ ол қаншаға аужал болмақ? Өтірігім ашылған күні мен не болмақпын? Өтірік емей немене бұл? Ол ғана емес, кеше Долгополов саған қонаққа келді. Бүгін, міне, сонымен ілесіп жандарал кеңсесінен қағаз кеп отыр. Ол патсаға қарсы адам. Көз алмай бақсын депті. Ол қайда, менің әкем ауылында... Кімнен? Сенен? Бұл өтірік емей немене?

— Өз елінен қуғын көріп, қашып шыққан Айдар әні. Бауырыңа алып, ел көрмеген бүлік басы болып отырғаның. Кімнен айрылып, кімді тауып отырсың? Ағайын мен жақынның көңілін қарайтып отырған жоқпысың? Бұл өтірік емей немене... Жолдасың қазақ емес, орыстан, жөні түзу адам емес, қашқыннан, бүліктен... Қайда барасың осы сен? Бүгін бас тартпасаң, ел биі ертең Айдар үшін сені жығады. Не болдың сонда? Алыстағы ұлықтан, жақындағы елден, бәр-бәрінен сенімен қоса мен де ажырайын ба?.. Түспеймін ендігі отыңа!

— Ендеше, арыла келген екенсің. Бар да мені жаулай бер. Кімге қосылу өзіңе пайдалы болса, соған қосыл, ұқтың ба?..

— Ең болмаса маңыңнан кетірші. Кетірші анау Долгополовты.

— Кетпейді ол. Менің ардақты досым сол. Бірақ оны айтып-айтпай немене, сен екеуіміз ұғыспайтын жерге кетіскеміз.

— Ендеше, тым құрымаса Әлизадені ұстатамын. Абыройдан айрыла алмаймын біржола.

— Әмірің жетсе, ұстатып көр.

— Абай аға, өмірде бір жанға қарыздар болсам, оным сіз. Көп жақсылық көрдім. Енді маған рұқсат етіңіз. Мына Тәкежан маған бүгін барды айтты. Мен жүремін.

— Жоқ... Мені ұстаушылар жосып жүр. Ең болмаса сенің ауылыңда ұсталмаймын. Бұны қатты өтінем. Енді мені жөнелт, Абай аға.

— Олай болса, сен ұсталмайсың. Еліңе аман жетесің. Мынау болыс сенің досың емес. Бұл менің ағам болса да, менің де досым емес. Бірақ көзінше айтар сертім сол болсын. Бүкіл сонау Атырау теңізіне шейін қазақ баласы бар жерде, менің сәлемімді ашып айтып отырып жол тарт. Мынау Баймағамбет сені көп жерге шейін шығарып, ертіп апарып салады, — дейді.

– Жолдағы қалың ел қарындасқа арнаған мынау менің бедел хатым. Баймағамбет осы ұлан-ұзақ Арқада кім болсын, кім ұлық болса, тіпті, соның өз ауылына қондырып түстендіріп отыр. Ұқтың ба? Болыс қасың болса, дәл соның ауылынан, маңындағы елінен талай жас досың болатынына мен кепілмін. Сенің елің намыс елі еді. Сондайлық елдің қасиет намысы менің халқымда да бар. Соған сен, ол сені ешкімнің қорлығына бермейді. Бұл сахара жайлаған, ар-намыс, абырой күткен ел ішінде, — дейді.

— Ол ғана емес, Абай аға! Алты ай бойы қасыңда болғанда, сенің еліңнен алған сенімді берік серіктерім тағы бар. Оны жандарал мен болыстардың қылыш-мылтығынан осал деп білмеймін. Қасымда сен болған соң, мен қатіргіден кетіп, осы сахарада ұсталсам өлгенім артық... — дейді.

— Мынау бір-екі топ қалың қол келеді. Шет ел, алыс ел адамдары. Іздегеніміз Құнанбай баласы дейді.

– Құнанбай баласы болса мұнда! Мынау Тәкежан! Бері шақыр! — дейді Жиренше.

— Уа, жол болсын? Ағайын, не қып жүрген жансыңдар? – дейді Жиренше.

— Уа, біз мына екі топ жауласып, қан төгісіп жатқан екі ру елдің елшісіміз. Менің тобым сонау Жетісуға қараған Найман. Мынау топ түу анау Қарқаралыға қараған Керей. Елімізден осылай қарап шыққалы апта болды. Арада қатты дауымыз бар. Балқыбек деген бір өзенге даулымыз. Келіссөзбен тоқтаса алмадық. Елдеріміз алысып, шабысып жатыр. Бірнеше кісі өлімі болды. Сол елдеріміз арадан әділет, туралық билік айтсын деп осында жіберді. Іздеп келе жатқаным Құнанбай баласы. Соның әділетін іздеп келеміз. Жөнін айтып, жолын көрсетіңдер, ағайын! – дейді.

— Алыс жол шегіп, арман етіп келген екенсіңдер. Құнанбай баласы ат шалдығатын жерде емес. Дәл міне, алдарыңызда отыр, — деп, Тәкежанды көрсетеді. Жортар, Қартпай екеуі де Тәкежанмен түрекеліп, құшақтасып көріседі.

— Өксіп келдік, қарағым! — дейді Қартпай. Жортар Жиреншеге қарап:

— Қалған жөнін тағы өзің айт, Құнанбайдың қай баласы бұл кісі? — дейді.

— Сендер іздеген баласы осы. Осы болу керек!

— Сонда да атын, жөнін айтшы. Іздегенім бе екен?

— Құнанбай аға баласы осы. Болыс баласы осы. Іздегенің емей кім болушеді.

— Уа, жолың болсын, азамат. Жөнін ұғындырдың. Бұл мырзаның да жолы болсын. Бірақ біздің іздегеніміз бұл баласы емес еді.

— Е, енді кім керек? Үлкені осы, болыс ұлығы осы.

— Уау, үлкен іздесем, ол үлкен елімізде де бар еді. Өзім де бір топтың үлкені едім. Менің іздегенім Құнанбайдың Абай деген баласы, енді айтайын.

— Абай не ғып ыстық боп еді? — дейді Арғыман.

— Жасы үлкен әр жерде көп, әділеті үлкен Абай ғана деп есіттік. Болыс деген одан да көп, Абай біреу ғана деп есіттік, — деп Тәкежанға қарап:

– Айып етпе, сен мырза, Абайдың "Әділет деп, елім деп" айтқан өсиет, өрнек сөзі еліміздің ішіне толы еді. Балабақыршымызға шейін бар жақсы лебізін білуші еді. Абай сенің ғана інің емес, Тобықтының ғана баласы емес. Қалың қазақ баласы еді. Соның өзі өсиет еткен әділетін іздеп келеміз! – дейді.

— Надан, соқыр жұрт! Адам керек пе, атағы керек бұған. Атағы барға барын апарып үйіп-төгеді, — дейді.

— Қалай айтқан? Жақсы мен жаманды айырмай айтқан. Ара би айтты деп Керей Балқыбектен айырылса да, сол жүз жылдан бері әділет көрмедік, қиянат, теріс билікке ұшырадық деп наразы боп келген. Әлде болған күнінде ол осы өзен үшін, жүз жыл үшін кем қойса, жүз рет алысқан, қырқысқан болар. Енді биыл сол жүз жыл ар жағында жатқан сырдың бір түйіні табылды. Мына Найман ішінде Керейге ұзатылған Таңсық дейтін қыз болыпты. Бүгін сол Таңсық 80-ге келген кемпір. Найманның сол жүз жыл бұрынғы дауында елінің тап қол басы, найза басы болған мықты ауылдың қызы еді. Сол кемпір өмір бойы жасырып келген бір сырды ашты. Найман қолы Таңсық кемпірдің жақсы көрген немересін өлтіріп еді. Соған күйініп барып, бүйткен Найман менің елім болудан кетті. Енді аталы ел Найман намыс деп іркіп келген сырымды ашамын деп, соноу жүз жыл бұрын болған Кеңгірбай билігінің сырын ашты. Ол сырды бұл кемпір өзінің сол заманда келіншек болған шешесінен, Қамқадан ұғыпты. Және не сыр дейсіздер ғой? Сырдың ауруы да, айыбы да сол. Кеңгірбай Найманға Балқыбекті Керейден алып бергенде, пара aп жеп отырып алып беріпті. Таңсық кемпір сонда параға берілген бұйымды айтады. Ол үлкен күміс — бесік жамбы екен. Жәй жамбыдан бөлегі не?

— Жәй жамбыдан бөлегі осы мына таңба. Кеңгірбайға параға беретін күні жаңағы кемпір Таңсықтың атасы жамбыға "күндердің күні үшін" деп осындай таңба соқтырыпты да, Қамқаға оюын шектіріп сандығына қалдырған екен. Міні, менің, менімен бірге елімнің дауы да, дәлелі де осы. Жүре ме осы куәлікке? Бола ма осы айғағым айғақ? Әділ таразыңа сал, өзің шеш, Абай.

— Жортар-ай, өзің ұзақ жортсаң да теріс жорттың-ау. Кестені жүз жыл бұрын шеккен қол бүгін де шеге алады. Жамбы деген бір тас. Онда тіл жоқ. Қай жамбы мен сол Найман берген жамбымын деп тіл қатады? Әдейі келгенде Абайға басқа бір іркіп келген айғағың бар ма деп ем. Мынауың күлкілі ғой. Айтар дауым да жоқ тіпті мұныңа. Түс пе, алжу ма, бұл немене? — деп тағы күледі. Тобықтылардан жас жігіт намыстанып үн қатады:

— Көрде жатқан атамыз Кеңгірбайға кір тағып, осындай бұлдырды қуып та келеді екен? — дейді.

— Кеңгірбай би. Сол айтқан Кеңгірбай менің атам, Жортар қария! — дейді.

— Шақырыңдаршы Еркежанды! — дейді.

—Ашшы, Еркежан, мынау сандықты! — дейді.

— Кеңгірбай — менің атам. Мынау жамбы сол кісінің заманынан біздің тұқымның үлкен шаңырақтарын аралап келе жатқан ескі бұйым еді. Осыны менің үлкен шешем Зере марқұм арғы, үлкен биден алған "көз" деп еді. Екі елдің арасына билік айтқанда әділдік үшін алған сый деп еді марқұм. Таңсық кемпір бүгін ауыр сырдың түбін аударыпты. Маған да ауыр сыр ашыпты. Көр, халайық, мінеки, — деп жамбыны жұртқа бұрады. — Не деп тұр мына куәліктер? — дейді. Кесте мен жамбы таңбасы оң шығады.

— Би емеспін. Бірақ шындықты ашар айғағым бар. Куә болдым, ағайын. Алыс заманнан бүктеліп келген жат бір сырдың куәсі болдым. Атам айыбы үшін ұяламын. Жүз жыл бойы керей көрген әділетсіздік үшін қиналамын, қан жұтам, — деп жамбыны қолына көтеріп отырып:

— Пара алған қол мен берген қол екеуі бірдей кінәлі қол.

— Жамбы Найман өзіне қайтса, іс адалын тапсын. Балқыбек өзені, Керей, сенікі, — дейді. Керейлер қуанып, жадырап, алғыспен қарайды. Жортар жаңағы отырған қалпынан атқып келіп, Абайды құшақтап алып:

— Төреңе құлдық, қазым! – дейді.

— Аға, келер ұрпақ нәсілің үшін де, солардың арын ақтағаның үшін де алғыс айтар, — деп әкесінің қолын сүйеді. Керім бағанадан билік үстінде қиналып отырған қалпында қалады, тұнжырап отыр. Абай соған қарап:

— Немене, Керім! Сен неге тоқырап қалдың? — дейді. Керім ауыр қозғалады, төмен салған басын жәй ғана көтеріп, Абайға қарап:

— Абай аға, мен қиналып отырмын.

— Көріп отырмын, мәнін айт.

— Қыбыла қайда екенін жаңылып бара жатқан сияқтымын. Ел қыбыласы не боп барады? Не істедіңіз? Күдікте қалдым ғой, Абай аға...

— Біз ұлы қыбыла іздеп жүргеніміз жоқ. Ел үшін де, өзіміз үшін де тірлікке жетекші болатын қыбыламыз деп жүрміз, ақын досым. Ол қыбыланы жүріспен, жорықпен, тартыспен барып табамыз. Бүгін саған айқын болмаса, ертең еңбекпен өмір талқысын көріп барып ашылғанда, алдыңнан мен мұндалап көрінеді. Алдыңа сен. Артыңа сиынба! — дейді.

— Суреті міні!.. Кеткені жаңада... жетіңдер!.. Аз күн ішінде осында, дәл осы араға алып жетіңдер! – дейді.

— Сырттан келді!

— Сырттан... Сырттан қарт келді! — деседі.

— Айдарға кесік айтатын үлкен би! Ара би сол Сырттан! Бар, қарсы алыңдар!..

— Ағайын ел қолқа салды. Алмасымды аламын, баспас жерге басам да.

— Біздің де ара биге тілегеніміз сізсіз, қария. Аманат ауыр екенін білеміз. Бірақ жасы үлкен ағасы боласыз халықтың. Сіз көтермей, кім көтерсін салмақты.

— Анау адасқан әйелді, Ажарды шақырттым осында. Сенің көзіңше сұрайтыным бар, — деп жастарға қарайды. "Барыңдар!" дегендей белгі етеді. Абай да жастарға қарап, басымен белгі етеді. Керім, Көкпай, Әбіш шығып кетеді.

— Айтыңыз, қария.

— Ағайынның жүгініске барғаны жұлысуға шыққаны. Билікке бармай бітім тап азарыңмен.

— Қалай тап дейсіз?

— Айдарды айыптысың деп тыйым салып тоқтат та, Ажарды Нарымбеттің ауылына қайтарт.

— Ақсақал, Айдар жалғыз. Жауы менсіз де көп. Жау тобына қосыла алмаймын.

— Қосылмасаң қалыс бол. Қорғама Айдарды, бойың тарт!

— Оған да жоқпын, ақсақал.

— Ара ағайын, ара бимін, соңғы сөзім: тобыңа да, өзіңе де пәле шақырасың. Жау шебі молаяды. Елден, жұрттан айрыласың, соққы жейсіңдер. Осынша пәле тілеп не күн туды басыңа сенің, Абай.

— Қалың топ қарғадан қорқып, ұясын тастап безер бөдене бола алмаймын. Алысып көрем не көрсем де, ақсақал.

— Ата-баба көрген емес сен істеген сұмдықты. Мынау сақал, шаш ағарғанша мен естіген емен мұндай сұмдықты. Қаралы күн өз ұясына жетіп батып болмайынша үзілген емес талтүсте, қаралы ноқта өзі шешілмей кесілген емес күнакар қолмен. Өздігіңмен басқан жоқсың бұл жолға, аздырған, жетектеген бар. Ол — Айдар! Сол емес пе? Айт шыныңды.

— Алдияр, ата, ол емес... айыпты өзім! — дейді.

— Арашалап, ақтамақсың Айдарды. Ендеше, бірге бастың қазаға. Алдың — өлім.

— Қадірменді қария, ел ағасы жақсылар, алдым өлім болса, ең соңғы бір датымды айтсам, рұқсат па?

— Жалған араласса, билігіме жарғыласқалы тұр, ағайын. Азамат қаны төгілгелі тұр. Адасқан бейбақ сорлы әйел, білермісің барды сен. Жан күмәнің үстінде имандай шыныңды айт десе, танырмысың таразының қасиетін. Жаныңменен шыныңды айт десе, ер-азамат болса арынан жанын садаға етер еді. Айтармысың сондай қиын шыныңды.

— Алдияр аға, айтайын жанымдай жалғыз шынымды.

— Сөйле ендеше.

— ...Бекінгенім өлім еді. Тәңірінің жарық күні сөнген еді мен үшін. Көк тамырда тірлік қамы емес, өлім көлеңкесі жыбыр қағып жылжушы еді. Нарымбет алмақшы, қаралы күн бітпекші, үш қатынның бірі болсын деген дағдылы зорлық әмірі келді тірліктен. Шошына кірді қаралы мұңды отауыма. Мен өлімге бекіндім. Тек қана сол шақта барлық жастық жүрегімнің әлсіз нәзік тіліндей боп ән жетті бір жақтан. Әуелі менің арманымды, қыршын өмірімнің иманы болар дедім. Бір түн емес, көп түндер естушем. Менің ғана тірлігімнің зары. Менің ғана жүрегімнің өзіне ғана айтқан сыры деуші ем. Бір түні ән жақындады. Бақсам, айтушы кісі бар екен. Жердің, адамның әні екен. Ессіз болдым. Құрымақ болдым. Бұрынғы көп түндер қиял серігім болған шағын ойладым, сол әнді еске алып тұрып өлмек болдым.

— ...Қара түнде мойныма арқан тағып, енді асылып өлмекке жеттім. Сонда арқанның шалма тұзағы кеңейіп, екінші бір бас келіп, арқанға бірге асылмақ болды. Ән... ән иесі сол екен. Оның өлімге бірге басуға бекінгенін көрдім де, тірлікке мен өзімді шақырдым. Ол емес, мен бастадым қарсылыққа! — деп тоқтайды.

— Қылған ісің жат еді. Сырың да сондай жат екен. Ата жолдан, қаралы қалдан аздырған сені ән екен. Сыры бөлек ән екен. Өзің білемісің, есіңде ме сол ән?

— Білемін... Есімде... — дейді.

— Айт ендеше.

— Білмекпін мен барыңды. Айт сол аздырған шыныңды. Барлық бөгде сырыңның ұшығына жеткіз көзімді, — дейді.

— Кім айтты? Кім өлеңі бұл өлең? Жоқтау сөзін жойдырып жалын тастаған кім бұл өлеңмен, айт!

— Қария, бұл сөзіңді Ажардан сұрама, менен сұра!.. Ол орыстың мұңлы қызы Татьяна айтқан шер еді. Жазған орыс бәйітшісі Пушкин. Мынандай сөз, мынау әнмен ел жасына жайған мен, мен едім! — дейді.

— Естір жайларды естіп, білер бәленің бәрін біліп болдым. Енді билік күнім жақын. Ана жақтың даугер биін айтпақпын. Ол — Жиренше. Енді сендер биіңді ата. Сөздеріңді кімге ұстаттың, білдір маған! — дейді.

— Кімге ұстатамыз? Ұстайтын — мен. Мен өзім сөйлеймін Айдар, Ажар арызын! — дейді.

— Жоқ, сен сөйлемейсің! — дейді.

— Неге, қария?

— Сен жауапкерсің. Жаңағы сыр нені айтты? Кімді ұстатты? Жауапкер болсаң даугер бола алмайсың.

— Япыр-ай, не дейді. Сондай тосқауыл бар ма еді жолыңда, есіл Ажар! — дейді.

— Айт, ата биіңді. Мен жүремін. Абай Керімге қарап, үмітпен оянып:

— Ендеше, біздің сөзді ұстайтын Керім! — дейді. Керім жақтырмағандай, күтпегендей үркіп, қарсылық білдіргісі келеді.

— Жоқ, сен, сен айтасың. Ең аяулы ақын інімді ең жүйрік жақын інім деп саған тапсырам. Саған тапсырам Айдар, Ажар тағдырын! — дейді.

— Айдар өлім күтеді, Абай аға. Өлмейін деп отырған жоқ. Бірақ ер сынын білдіреді. Жазып отыр. Талмай, қайтпай жазып жатыр Еңлікті!

— Жеткіз менің ағалық үнімді, Көкпай. Жазсын Айдарым. Ажар маған барды танытты. Інім, бауырым, ақындарым ғана емес. Халқымның санасы оянған, қыз да сондай қанатым, жетіліп қатарға қосылып қапты. Екеуінен аянар жаным жоқ. Осыны айт. Екінші жазсын. Төгілмей жазсын Еңлікті деп отыр.

— ...Солай деді Абай ағам. Қараңғы қамау орнына келер заман күнін көріп отырып жазсын...

— Келер заман күні... — деп Айдар ашаң жүз, жарқыраған көзін жоғары көтереді.

— Ажарым... Ажарым не болады?.. О сорға батқан Еңлігім менің... — дейді. Бірақ жасып айтпайды, тістенгендей.

— Терең шыңыраудың, қараңғы қамау зынданның түбінен алыстағы аспан көкке көз салсаң, күндіздің өзінде жұлдызды көресің деп еді, бірде Абай ағам. Мен осы қамау қорлық зынданның түбінен көпті көріп отырмын, — дейді.

— Міні, ендеше осыны айт жырыңда, жасқанбай айтсын... жеңдірмесін жазаға... Қара толқын қайғы-шер ақын намысын уламасын бір сәтте. Толқыған теңіз жағаға меруерт атқандай, осы уайым, ауыр ой нұрдай жарқын жыр толқысын халқына деді Абай ағам, — дейді.

— Кім дедің осы сен мынау адамды?

— Каторгыдан шыққан мейман дедім.

— Қашып шыққан ғой?

— Ия, рас, қашқын.

— Ендеше, Әлизаде ғой, солай ма? Айт шының!

— Оның рас. Қайт дейсің? — деп Баймағамбет ашулана бастап қымызды жерге қойып, шаншыла қарайды.

— Ұста! — деп болыс атшабарларына бұйрық етеді.

— Ұстасын, алыспа, Бәке! — деп Әлизаде түрекеліп, күліп тұрып қолын созды. Ал, болыс, ұста! Құмарыңнан шық! — дейді.

— Бұ не?

— Бұ кім?

— Не жазығы бар? – десіп, қаптай басып келеді.

— Бол, тез алып барып өз қолына табыс ет. Тез жеткізсін, Шыңғысқа, Құнанбай ауылына жеткізсін деген бұйрығын орындап, қашқынды ұстап жөнелтіп отырған мен Шаған болысы Молдабай де! Тарт жөнел! Тездет! — деп аттарын ерттегенге тақат қылмай дегбірсізденіп жүр.

— Бұ не дейсіздер ме? Болыстан сұраңдар! Мен мынаны-ақ айтайын. Туысқан бауырлар, — деп, Абайдың: "Босқа әуре боп келдің бе тағы мұнда" деген өлеңін бастайды.

— Не дейді!.. Қандай сөздер айтады?

— Өлеңші ғой.

— Сөз тегін болмас. Естілген сөз ғой! Бұ кім сөзі еді! — деп шал ентелейді. Әлизаде өзі ойымен өзі болғандай айта береді.

— Абай, Абай сөзі ғой! — деп, жүзі жарқ етіп жана түсіп, бір жас жігіт ілгері ентелеп шығады.

— Бұ не, жаным, бұ кім еді? Абай сөзін айтып, жөнін айтса кешірер еді.

— Ия, айтқаны Абай сөзі... Ал сендер ше... балаң ше? Балаң абақтыға ұстап берсін. Сүйт! — дейді.

— Өзі кім еді бұның?

— Өзі алыстағы жақсы елдің асыл абзал ұлы екен. Тұтқыннан қашып еліне барады. Осы жұртты елім деп шығып, сеніп келіп еді. Ал сендер, сендер бүйттіңдер, айдаттыңдар қайтадан, – дейді.

— Бәйбіше, бұл үйге келген қонаққа кісен салу осы сіздің байыңыздың заманынан бар ма еді? Бұл шаңырақ қашаннан бері елден ерек көргенсіз еді! — дейді. Болыс та келген. Ашулы. Тоқтатпақ. Жұртқа "тара" дейді. Кемпір ашумен қарсылық білдіріп, жұртты жібермей тұрып, Әлизадеге үңіліп:

— Балам, Абай сөзін айттың ғой, елімнің асыл адамын қадірлеген жанбедің? — дейді.

— Шеше, мен қадірлеп еліме жеткізбек ем. Бірақ балаң оған жібермейін деп тұр ғой. Енді бір соңғы сөзін айтайын мен қадірлеген Абайдың, тыңда, ағайын, — деп, әндетіп кетеді.

— Ал, жетті, шығар! Алып жүр. Атпен шапшаң! — дейді болыс.

— Доғар былай! Қорлама, былғама менің шаңырағымды. Жер қылма әруағымды! Бермеймін мен! — деп, кемпір Әлизадені қоршап қалады.

— Қой, апа, не болды саған!? Ұлық бұйрығы, — дей берген баласын кейін қағады.

— Сөзім қысқа, Абай атын пана қып кеп отырған бір елдің азамат арысына қас еткізбеймін мен. Оны істегенше жерге кір! Жоғал көзімнен! — дейді.

— О, қой, қойшы әрі, aпa! — дегенде шеше ілгері ұмтылып, жүзін аспанға көтеріп, қатты түйілген қабағын өзгеше салқын, суық қайратпен баласына салып:

— Ей, балам... тыңда мені! Ақырғы ана даусын тыңда!.. Осы жанды егер осыдан тұтқын етіп жөнелтер болсаң, мына аналық ақ шашымды омырауыма жаямын. Мынау аналық ақ сүтімді көкке сауамын! — деп кеудесін ұстай береді.

— Босат! Өз қолыңмен босат! — деп ана әмірлі қатал бұйрық етеді.

— Босат, шықпа алдынан, жетті. Босат тез! — деп, халық болысқа жан-жағынан қадала қарайды.

— Ұсталған, ұсталған жерден болыс ауылының қатындары жасырын босатып жіберіпті. Тағы қашып кеткен. Соншалық керек адам. Болатын билікке шейін не қыса ұсталып, алып келінетін адам. Тәкежан! Тұр, шақыр тілмашты!

— Делбегетай болысына!.. Не қылса ұстап, кісендеп, түнделетіп шапқызып отырып жеткізсін. Әлизаде... Бүгін ерекше керексің, Әлизаде... Тәкежан, тілмаш, бар ұшыңдар, шапшаң, қос атпен. Үкілі поштамен жеткізіңдер. Делбегетай болысы, жеткізіңдер Самойловқа!.. — дейді. Тәкежан, тілмаш жүгіре басып кетіседі.

— Ия, Нарымбет, Жиренше де қадалады. Ол ағайын, ел-жұрт демексің ғой.

— Тіпті заң ғана да емес. Жалпы әруақ, ата-жұртың, қалың қазақ қадалады. Ол да емес. Семей, Семейдің ұлығы... Алдымен әскери жандарал көзі де қадалады.

— Е, оларға не жоқ! Нарымбеттің жесірі үшін жандарал не қып жанкүйер бола қалды?

— Абай соған да жеткізіп отыр. Міні, біліп қой. Бұл жолғы дау жесір дауы ғана емес. Дұрыстық пен тартыстың жасақ дауы. Және айтайын, Айдар ғана емес, Абай басы қатерде. Елді бүлдіртіп қоя алмайды ұлық. Абайдың өзі мен соңына ерген өзге жасақшысы, көмекшісі де қатерде.

— Сен, Арғыман, қазақ баласының, халықтың, ел-жұрттың намысы деген асыл қасиет бар. Оған қол сұқсаңдар – азғаның. Мен ұлықтың қоқан-лоқысына елімнің намысын, елдігі сыналар кезді сатпаймын. Абыройымды сатпаймын.

— Неге олай дейсің? Елдің намысын несіне айтасың.

— Елдің билігі, ата жолы, ежелгі тарихы сатылмайтын, жалтармайтын, ешкімге жағынбайтын және зорлыққа бағынбайтын сара жол. Ақжол. Мен сонымен болармын.

— Ә, жақсы айттың. Бол! Бол! Тек дәл сонымен бол. Бірақ қатерді ескертем. Ол қатер әсіресе Абайдың бұрын оңайырақ, жеңілірек жағын бұрын қамтыр, соны ескертем.

— Мен қатерге Абаймен бірге басудан таймаспын, Арғыман. Абайдан жаным ардақты демеспін, білдің бе? — деп атқып тұрып кетеді.

— Ә, ә, Абайдың ақтығына көзің жетсе, мейлің. Бірге бас. Ал бірақ Абай ата жолынан азған, ел аластайтын бүлік, сотқар болса, сонда да бірге болам десең, онда өзіңді-өзің жойып жүрме? Осыны ойла кетсең де. Ел Абайдан үркіп шыққан жерде қасында қалам деп пана да болмассың! Көре тұрып адасқаның үшін адамдық бағадан да айрыларсың, қанжығада текке қан боп кете бармасаң не қыласың? Бара бер... бірақ осындай алдыңдағы ізді ойлан, бар. Мен құрбылық қарыздан құтылдым, болды! – дейді. Керім жалғыз, қатты қиналып үріккендей боп ойланып кетеді.

— Қаш! Жөнел! — деп Баймағамбет атын тебініп жөнеле берді. Әлизаде атын қамшылап жосыта жөнелді.

— Түс! Түс! Бас... бас көзіңді!

— Түс аттан, жаның барында! — деп бағанағы басшы өзі жетіп кеп, Әлизаде мен Баймағамбетті бір-бір жасқап, салып-салып өтті...

— Өй, тым құрмаса бір су басына апарып тастаңдар. Мінгестір! Өлтіремісің түге! — деп оралып жүр.

— Уай, сөзі жөн ғой сорлының. Қаталап өлер. Тым құрса мынау тау астындағы бұлаққа апарып тастайық! — дейді.

— Ал, ұрылар! Қызық болды, ә? — дейді.

— Е, бұдан артық не қызық бар?

— Ат-тұрмандарыңды бердік, қызық әкелгені рас... — деп қылжақтай береді.

— Ат-тонды тонағаның рас. Бірақ біздің әлі барымызды алған жоқсыңдар, — дейді. Кәрі ұры қызыға түсіп, жақын кеп:

— Ал ендеше, қалағаныңды айт.

— Айтам, отырыңдар! – дейді. Ұрылар Баймағамбетті мазақ етіп, бұлақ басына отырысады. Барлық жиын бұлақ суында мөлдіреп қозғала түсіп, күрсініп отыр.

— Ұрылар, сендерде қызықта болады. Бірақ іші пысатын сары бейнет те көп, солай емес пе? — дейді. Ұрылар қызыға түседі. Анталап тыңдағандай.

— Мысалы cap даладан жолаушылар келе жатыр. Тосып отырсың. Келді. Қаптадық, алдық. Немесе түнде жылқыға кірдің. Жылқышыны қан-жоса қылдың. Жылқыны сойылдап қуып, алып шықтың. Бұл қызық. Бұл рақат-ақ. Ал бірақ, үнемі ол бола бермейді. Кейде күнұзақ елсіз тауда, ессіз таста тоналатын кісіні күтіп сарыласың да отырасың. Ешкім келмейді. Ұшқан құс, қыбыр еткен тышқан жоқ. Сонда қайтіп күн көресіңдер. Іш пысады ғой. Мынау Әлизаде елі өмірде сондайға деген ем бар. Біріңе бірің ертек айтып отырсаң қандай рахат! — дейді.

— Айт, ендеше, бір қызық ертек айтылады да ермек ететін, — дейді.

— Бәсе, солай. Ал, тыңда, — деп бастап кетеді. — Уа, Нидерланд деген жұртта, Левдин деген шаһарда инквизиция деген сот бопты. Ұрылар ынтыға түсіп, түсіне алмағандай:

— Не дедің, өй?

— Орыс ертегісімеді өзі? — Баймағамбет басын зорға бұрып:

— Орыс емес, француз ертегісі! — дейді. Айтып, сөйлеп жатыр.

— Е, оны сен қайдан білдің?

— Абай айтқан... Абай айтып берген ертек.

— Абай, Абай деймісің? Абайды қайдан білуші ең? – деп ұрылар жақындай береді.

— Е, Абай менің жолдасым емес пе?

— Абай сенің жолдасың деймісің? Не дейсің, ей, өзің...

— Сол осы Абай, Абай деген атты талай есіттім. Өзі кім дейді сол?

— Ол ақын, даулескер ақын дейді ғой. Солай ма, ой? — деп қарт ұры сөйлейді.

— Ақын да, білгір де, жақсы да сол.

— Ендеше, соның бір өлеңін айтшы! — деседі. Барлық ұры күліп анталай келіп, үнсіз тілейді.

— Өлең бе, өлең, ендеше, тап мына тоналған жігіттің кеудесіне лық толы, бәрі Абай өлеңі! — дейді.

— Бүгін билік. "Көзін жой, қанын төк!" деп, ер-азаматты аттандырып жатыр ашынған ел. Сорлы бейбақ, адасқан, азған бейбақ, тіл құдайдан. Не деп барасың, не жүзбен барасың ием тәңірімнің алдына? Күнәлы сұмдығымды кешіре көр деп тіле! — дейді.

— Қаптап барады. Жер қайысқан қол. Найза, сойыл, шоқпар да алысқан.

— Түстері қалай айдынды. Қайда барады бұлар? — Айдар үйде елең етіп, жалт қарайды. Жабыққа ұмтылады. Жабыса қарайды.

— Қалпы қандай суық еді. Билікке барады. Бүгін мынау жаралылардың билігі.

— Бәсе, қол басында Нарымбет, анау Мес!

— Әне біреу салмақпен, жекеленіп бара жатқан кім!

— Ол би Жиренше ғой, – деді қарауыл зығыры қайнап, әрлі-берлі жүріп.

— Барып тыңдап, көре де алмадық. — Айдар Жиреншені көрді. Қап-қара атқа мінген, қара киімді. Жалғыз алда қолбасыдай.

— Әлдекімнің соры екен! Өзі қырғын шабыс боп кетпесе нетсін!

— О да болмай қалмас. Билік ырза қылса Жиренше, Нарымбет дегенін істейді, ырза қылмаса қол қимылды ойламаспекен осылар?

— Мынау жасанған қол тапап, басып, талқан етіп жібермесе не қылсын! — дейді.

— Бүгін маған өлім айтар күн болса, өлтірер болса өз құлағыма естіртіп айтсын. Тым құрмаса бір ауыз сөзімді тыңдап өтсін!

— Бұл тілегің болмайды. Бұл сахара көрмеген жол!

— Не қылса да қолыңдамын! Қашып жүргем жоқ. Отырмын ғой қолында. Кісенімен апарсын. Жалғыз сөз... — дей бергенде Тәкежан:

— Әділ билік алдында қара жүзді айыпкер отырар орын жоқ! — деп есікті жаптыртып тайып кетеді.

— Қаптап келеді! Соғысқа, шабуылға беттегендей. — Еркежан, Қарлығаш, Көкпай, Долгополов есіктен қарайды. Жан-жақтың барлығынан қалың қол, аттылар қаптап келеді. Алды ауыл жанындағы көк төбенің етегіне барып түсіп, аттарын қалмақша байлап-байлап тастаған. Сойыл, найзалары ерлердің қасына сүйелген.

— Айтқыза ма билікті!?

— Түстері қалай суық еді! — деп Көкпай, Еркежан жүдеп, күрсінеді. Әбіш алтыатарына оқ салып болып, қалтасына тығады.

— Абай қасында болсаңдаршы! Қасынан ұзамасаңдаршы тым құрыса. Я, құдай, сақтай гөр! – дейді.

— Билікке омырау жасамаса, тірі қалмақ қой... — дейді Керім..

— Бұның бір үлкен қамы мынау. Қазір тезінен осы маңдағы халықты, кәрі-жасты, малшы-көршіні, көпшілік елді жию керек! — дейді. Әбіш тез ұғынып:

— Рас, олар қарулы қол жиса, біз ел жиюымыз шарт. Тез-тез. — Долгополов Көкпай, Әбішке:

— Ал тез кісі жөнелтіңдер, шақыртыңдар! Жұрттың бәрі, биеші, түйеші, қойшы-қолаң. Бәр-бәрі жиылсын деңдер! — дейді.

— Ол ем болса, Көкпай, шапшаң барсаңшы! — дейді. Көкпай тысқа кетеді.

— Бүгін Айдардың қыз алып қашқаны ғана тергелмейді. Айдар ғана емес. Бастығы Абай боп, өзің де тергеуде боласың. Осыған бекініп ал! — дейді.

— Бүгін тергелетін ақындық пен ақын. Бұл елдің аузында бұрын малды қорғаған, жерді қорғаған дау болушы еді. Бойыңдағы қасиетіңді, елдің қасиеті болатын асылыңды қорғауға сөз таппасаң не дейін! Жеңесің, Керім! — деп, құшақтай, жұлмалай түседі. Көңілдендірмек болады.

— Жиренше, кәрі түлкі, сені тасқа түсіруге тырысар. Бірақ қанша жүйрік болса да, ол артқа молаға қараған, әруақтан басқа нені сүйеу етеді. Сенің күнің алдыңнан, оңынан туған. Білім жарық күні. Жеңілетін жөнің жоқ! — дейді.

— Артқа, молаға, әруаққа қараған деймісің. Дегеннің бәрі мола болса, барлық жер үстіндегі халықтардың діндері де бұрыннан қалған. Оны мола деу оңай ма, Нипонт. Дегенмен жеңу оңай ма, Әбіш!? — дейді де күледі. Жұмбақтау. Бірақ өзіне-өзі мығым.

— Ойлансаң ол қиын емес, Керім. Қысқасы, сенің жүйріктігіңе, біліміңе, өнеріңе де үлкен-үлкен сын осы ғой, — дейді Долгополов.

— Ұсталған! Ұсталыпты Әлизаде! Жіберілген осылай! Қайда, қазір қайда?

— Әкеле жату керек. Мені әдейі алдынан шаптырды.

— Қарауыл мығым ба?

— Мығым! Өңшең сенімді атшабардың бесеуін қосыпты!

— Шап! Тәкежан! Бер, қосар атты! Шаптыр. — Есі шыққан, шаршаған атшабарға: — Қазір қайта шап алдарынан. Тездет. Қазір қолма-қол жеткіз! Қуып отырып, анау Абай ауылының үстінде жиын боп жатыр, соған бір-ақ әкеліп түсіріңдер! Мені сонан табыңдар! Шап! Жөнел! – деп бұйрық етеді. Атшабар қос ат алып қайта шауып бара жатады.

— Істің бетін білдің бе? — деп, қадала жанасады.

— Мерейі үстем, үндеме! Ана жақ шүйкімдей. Жиреншені көрмеймісің зар күйінде! — дейді.

— Ол ғана емес! Әлизаде ұсталыпты!

— Ұсталып па, қайда?

— Осында алып келеді, бүгін, қазір жеткізіңдер деп бұйрық еттім.

— Е, той болды десеңші! Самойловтар, стражниктер қайда, әзір ме?

— Жетеді... Әлизадені алып олар да жетеді. Той сонда басталады! — дейді.

— Енді қашан?..

— Сырттан қашан келеді? — десіп дегбірсізденіп, айналаға мойын созып қарасады.

— Немене омыраулап, шетіңнен? Ел-жұртты баса-көктеп қайда барасың? — деді.

— Е, қу дала, қу медиен дөңнің басын да қызғанамысың бізден. Бұл араға саған әкеп табақ тартатын кісі жоқ көрінеді. Сыбағаңды жемейміз, отыра бер әрман! — деді. Қасындағы жұрт ду күлді.

— Уа, Асқар, мақұл айтасың. Мырзанікі төр болғанда, малайдікі дөң басы емес пе десеңші! — дейді. Тағы күлкі. Асқар басын шұлғып, иек қағып, аузын ашып, үнсіз күледі. Тісі жоқ. Екі езуінде екі ақ ұрт бар... Соған көзін сығырайта күлімсіреп отырып, ойнап мазақтап:

— Сал көзіңді, ашық дөң басына! Ерте шық, түсте шық, кешке шық, уа, түнде шық! Күзет малды! — деп дөң басын осы жылқышы, қойшы бізге-ақ бұйрып қоймаппең? Енді бұл кеш бұны да көп көрдің бе? — дейді.

— Уай, жарқыным, жетті! Болды!.. Еһе-еһе, еһе-еһе! — деп ұқсата мазақтайды. Нарымбет кісілері күледі. — Айт пен тойың емес. Күлкі күйлеп келгеніміз жоқ. Тек отыр, арман! — дейді.

— Е, күлкің келмесе, жылай бер ендеше!

— Біздің аузымызға сен иемедің?

— О несі? Күшіңді үйіңде айт! — деп, Асқарды, Орманды қостаған жұпыны киімді көпшілік әр жерден үн береді.

— Би қайда?

— Сырттан қайда бұл?

— Не ғып кешікті! — десіп Жиренше, Нарымбеттер күбірлейді.

— Сырттан ақсақал неғып кешікті? — деп Абай да асығып айнала қарайды.

— Шеш киіміңді! — дейді. Қарлығаш күліп жайнап шешініп, еркекше шалбар киеді. Шашын басып тымақ киген. Сырғасын алып лақтырып тастайды. Әбден киініп шымылдық ішінен күле шығып, қолына сарала қамшының сабын сәнмен алып, мықынына таянып тұрып:

— Ассалаумағалейкум!.. Мал-жан, қора-қопсы аман ба? — деп күліп қояды.

— Күлкіні қой, Қарлығаш!.. Күлерлік күн бе?.. Тек бар айтқандарын ұғып, естіп отыр. Түгел ұғып ал. Жеткіз бізге,— дейді.

— Әрі отыр, балам!.. — дейді, жуандатқан даусын Көкпай байқамай ығысады да, Қарлығашты танып, бетін әйелдерше шымшып:

— Ойбай, бетім, сорақы! Сені кім шақырды!? — дейді. Абай жаққа қарайды екеуі де. Қарлығаш Көкпайды иығынан жұлқып өзіне бұрып:

— Үндеме, керегім бар, естимін! — дейді.

— Ел ел болғалы ердің құны кесілетін дауға ең алғаш қатысатын сен боларсың. Бұ не масқара!? Жиреншеге айтсам ғой, тамтығың қалмайды қазір! — дейді.

— Осындай қорлықты көзі көріп, іші білсе де, жанға айтпай жасырып қалатын ең бірінші намыссыз еркек те сен боларсың! — дейді Қарлығаш күліп.

— Тоқта!

— Отыр!.. Би! Би келді!

— Билер келеді.

— Отыр!.. Тыныш отыр.

— Даурықпа! Би кеп қалды! — деседі.

— Би!

— Би келеді!.. — десіп төмендегі жиын да орнынан тұрып аңырып қалысады. — Би! Би келеді! – дескен сыбыр, шолақ-шолақ күбір таудың төбесінен етегіне жетіп, етектен қайтадан дүр-дүр етіп дөң басына қарап:

— Би, би келіп қалды! — деп, толқи сыбырлай, сусылдай жүйткиді. Дәл осы шақта көк дөңнің тап биік басына қарай шығып келе жатқан үп-үшкір қос құлақ көрінеді. Жұрт қайран.

— Өңшең аптал жүйріктер!..

— Бәрі де қатал билер!

— Бәрінен де Сырттан суық!.. — десіп Көкпай, Қарлығаш қасындағы жиын, томсара қарайды.

— Көкпай-ай, түстері қандай суық еді!.. — деп Қарлығаш Көкпайға қарай ығыса түседі.

— Ей, ағайынды-қарындас! Күн райы бұзылды. Бейбіт елдің бейқам көшін көремісің? Қай сорға кетіп барады? Отқа түсе ме, опқа бата ма, қайда әкетіп барасың! Тату едің, тәтті едің, қарға тамырлы қарындас ең. Кер кезеңде керісіп тұрғаның мынау. Не тығырыққа қамалдық? Қиялап шығар жол бар ма? Әлде заман азды, заң тозды дермісің? Бірақ қисайта қылыш сермейсің, кессең өз қолыңды кесерсің. Кімді мәнсұқ етерсің? Кесір насырға шапсын ба? Жо, телегей толқын сабасына түссін бе? Барар бетің немене? Алдыңды тостым, ағайын...

— Абай... Нарымбеттер сөйлетпейді. Қызу.

— Қарыздармын. Халық... өз әкем үшін, мыналардың әкесі үшін де...

— Дәл біздің болыс.

— Ол емес, дәл әкесі. 15 жыл болғанда осымен болды ғой.

— Оны айтамысыңдар? Біздің Абралы болысы да осы ғой.

— Абай айтқан деймісің? Жарықтық қалай-қалай тауып айтқан?

— Қой мені неғысын?

— Сен басшы боп тұрсың ғой. Қол-аяғымызды байлап. Сыпайы, жақсы екен. Абайдың көз алдына барарсың, бәлем, Ыбырай, осылай байлап...

— Е, Абай сендерді не қысын, біз қашқынды...

— Абайдың осы қашқын досы болса қайтесің...

— Досы? Абайдың ба? Бұлар бір елдің еңіреген азаматы.

— Е-е... Бәсе, бұ қайдан біледі десем. Солай ма едің, жігітім!?

— Пай-пай, мына күн қызар болды-ау! Ел бар ма? Ел қайда, ойбай, ел қайда? — дейді.

— Бәсе, ел қайда? Шөлдедік, қажыдық қой, — деп жас атшабар жалына қарайды.

— Тоқта! — деп Тайқар бұйрық еткен. Төрт атшабарға екі жақтағы төрт бел биіктерін көрсетіп: — Сен анаған, сен анаған. Уа, сен анаған барып қарауылдап, ел бар ма біліп келіңдер. Жүре алмаймыз мына күнде, өлеміз бе? Ел тауып келіңдер! Бар, шап! — дейді.

— Жатайық... ұйықтайық! Келіңдер, ұйықтаңдар! – дейді.

– Әрине! — деп қояды. Әлизаде сескеніп қалады. Баймағамбет міз бақпайды.

– Әрине...

– Уай, ендеше ұйықтап жатқанда қол-аяғыңды байлап кетсек жақсы болды ғой! Ә? — дейді.

– Әрине! Абайға сәлем де!.. — дейді.

— Енді жыр айтылсын!

—Бәсе, жыр, Айдар жыры бар деп ең, Абай. Соны айтқызайық.

— Айтқызыңдар. Келтіртіңдер Айдарды! Қайда Айдар... — деседі. Абай сүйсіне күледі.

— Жыр! Жырын айтқызайық. Жақсы жыр жазыпты дейді тұтқында.

— Айтсын жырын, тойына айтпай қайда айтады.

— Айтқыз жырын, Еркежан! — деп бәйбішелер, қартаң қатындар Еркежанды қоршайды.

— Қайырлы болсын, ақылыңнан, өнеріңнен айналдым. Ақтадың Абай ағам ұстаздығын! – деп кеп Айдармен сүйіседі.

— Жә, Керім, сен не дедің!.. – дейді.

— Не дейсің Керім... Ендеше, барыңды жеткізіп айт! — деп Айдар қадалып жауап күтеді.

— Барым сол, жесірін бір алып, әруағын екі қорлайтын, ұрпаққа таңбалап беріп қорлайтын жаумедің сен? Айт жөніңді, — дейді.

— Керім, ең үлгі, басшы болатын ақын атаның ғана ұлы емес, елдің ұлы. Көрмеппең, білмеушімең?

— Жоқ, мен елдің ұлы болу үшін, әуел атаның да жақсы ұлы болу керек деген жолдамын.

— Елден елді айырып ең, енді ағадан ініні айыруың қалды ма? Пәлесі болдың, сен бұл елдің.

— Сен аздың, ақын жолынан, ақ жолдан аздың. Қорқып, бықсып аздың.

— Айтқызбаймын бұл жырды, таратпаймын халыққа, айтып көр бүгін. Қарғыс! Қарғысы атар Кеңгірбайдың.

— Бәсе, тыңдасын Абай ағам. Ол рұқсат етпейді. Етпеу керек бұл жырды. Таратпау керек, жырлаумен біздің жолдан елді үркітетін пәле жырла демейді.

— Болды, байлау сол! Тыңдасын Абай ағам! — дейді.

— Жыр... Тамаша жыр!

— Айдар жыры.

— Жаңа жыр.

— Тыңдаймыз. Айтсын. Халыққа айтсын! — деп кернеп келеді. Ән аяқталды.

— Масқара...

— Әруақты қор еткен қастық бұл.

— Қарғыс!.. Қарғыс атсын бұл жыр иесін! — дейді. Жастар, үйдегі халық, сырттағы момын көпшілік таң қалған. Аңырған. Ашу жөнін түгел ұқпайды.

— Айт, Абай, жауабыңды. Кім айтқызды бұлай деп? — деп шал тепсінеді.

— Сен не дейсің осыған? Білемісің бұл сөзін, айт бірге, еліңе! — деп Тәкежан ентелейді керегеден.

— Абай, ағайын сенен жауап күтеді. Айт жауабыңды. Атамыз Кеңгірбайды қиянатқа салған мынаның өзі ме? Жоқ па? Аманмын де? Айт амандығыңды осы пәледен, Абай? — дейді.

— Уай, елім, жұртым! Менен жауап тілеймісің бұл жыр туралы? Ол жауапты менің өз жолымнан саған, сенің жасыңа, кәріңе айтқан көп мұңды баяу сөзімнен ұқпаппең, білмеппең!? Білсең керек еді. Бірақ жауап тілепсің... Айттым ендеше, міні. Тыңда, жұрт. Тыңда, жария ақсақал. Тыңда сен, Тәкежан. Ей, Жиренше, сен де тыңда! Тыңда да біліп ал, — дейді. Қалтасынан қағаз алып, халыққа қадала қарап тұрып соншалық ірі, өр, дана жүзбен өлең оқиды:

— Айтпаппем! — дейді. Керім сөйлеме дегендей төне түседі:

— Қолыңнан келер болса, әлің жетер болса, кетір, тез кетір Долгополовты осы ауылдан. Кетір Абай қасынан сол залалды бөтенді! Дертімді өзіміз емдейміз. Ол доңыздың жәрдемінсіз емдейміз. Кетір! — дейді.

— Айдар, сен жеңдің. Абай ағам мен жаңағы халық мені саған жеңіп берді. Дұрыстығыңа көзімді жеткізді, — дейді.

— Уф, бір дертім тағы да арылды ғой! Қуанттың ғой! — дейді. — Шөлдегенімді де жаңа білдім! Қымыз ба, мынау! — дейді.

— Мә, іш! — деп, қымызды ұсынады Керім. Айдар ішіп жатқанда Керім бетін бұрып, қатты шошынып, тітіреп тұрып барып, жүріп кетеді.

— Қаралы аспан басымда еді. Жалғыз көрген жарым, сен де тастап кетпекпісің мен сорлыны! — Айдар Ажардың бетіне алақанын төсеп:

— Жанып тұрған отқа бірге түсіп ең. Сенімен көрген күнім өмірімнің жапа-жалғыз шаттық күні еді. Тек жалғыз ғана күн болғаны несі? Не дейін, сорлы сүйгенім.

— Қанатым! Келер күнге қалдырар жалғыз үмітім! Айдарым менің! Не болмақ сенсіз артым?! Дүние-ау, сен не деген қызғаншақ, зұлым едің...

— Абай!..

— Немене, үміт бар ма биттей!? Досым! — дейді Абай.

— Құтқар, құтқара көріңіз! — деп, Ажар жалынады Долгополовқа.

— Абай, әл жи! Құр жылама. Айдардікі ауру емес. Қастық. Айдар уланған! — дейді.

— Алтын арай жырың қайда?

— Арманды Айдар! Бауырым!

— Асыл ұлан!

— Еңіретпеші еліңді! — дескен зар үндер келеді.

— Шақыр! Жи! Шапшаң жи кешегі Айдар үкімінде болған елді. Айтарым бар! Қазір айтар, білдірер сөзім бар. Жеткіз маған барлық мен деген халықты, — дейді. Көкпайлар жөнелте бергенде:

— Шақырт кешегі болған Сырттанды, айыптаушы болған Жиреншені, бәрін шақырт. Бері әпкел халық алдына! Айдарым... бүгін жыламаймын мен. Алысамын сенің ғазіз басың үшін! Өзгелер жыласын. Мен әуелі алысып жағаласамын сен үшін! — дейді, салқын қайратпен.

— ...У берілген Айдарға! Улатып өлтірген дұспан, ол дұспан Айдардың ғана дұспаны емес. Менің де, сенің де дұспаның, халық. Қараңғының досы. Жарықтың қасы, жат дұспан. Сенің бүгінгі буың, келер ұрпағыңның қасы! Жоқта, менімен бірге... Жаула, менімен бірге, жауыңды! — дейді.

— Айдарға у берген!

— Не деген сұмдық! Қандай жауыз!? — деп күңіренгендей боп сеңдей соғылысып, Абайға қарай ентелей қаптай жылжып келеді. Әр сөзін жүздеген үндер қайырып айтып, кек қайнап ілгері басып келеді. Қысылғандай, кірерге жер таппағандай Жиренше төмен қарап басылып барады. Қасында Сырттан салқын түйіліп, шошынғандай тіксініп тұр. Соған ығысатын сияқты.

— Айт, ата жаудың атын, Абай.

— Абай аға, көрсет бізге жауыңды! — деп жас жігіттер жақындай кеп Жиреншеге оқты көздермен қарасады. Көкпай осы топтың ең ортасында. Бір кезде ұмтыла беріп:

— Е-й, халайық. Тыңда... Тыңда менің сөзімді! — дейді.

— Айыпкер, жауапкерді іздейсің. Мен нұсқаймын сол жаудың жүзіне. Өзі істеді, өзі болмаса сол уды берген қол кімнің қолы екенін біледі. Тергет, жұртым, жұрт екенің рас болса! — дейді.

— Айт, айт. Көрсет соны! — деп жаңағы жігіттер тағы ентелейді.

— Кеше өлімін тілеген. Осы халық бәрінің алдында өлсін деген кім еді? Мынау. Міні! Терге осыны! – деп Жиреншеге кезеп тұрып нұсқай береді.

— Тоқтат әрман. Біл жөніңді! — дейді.

— Жоқ, бер жауапты! Сен... сен білесің! — деп кеп, үш жігіт жағадан ала түседі.

— Тоқтат, Сырттан ақсақал! — дейді. Сырттан қолын көтеріп, жігіттерге тоқта дегендей белгі етеді.

— Ей, Абай, айт өз аузыңмен, айт. Шынымен-ақ у берген мен деймісің? Көзім жетті деп айталамысың! Бер жауабымды! — дейді.

— Жаныңды бер. Жан иманыңмен ант ет. Болмаса сөзіңе сенбеймін, Жиренше, – дейді.

— Бер антыңды. Бер жаныңды. Айт, ақ болсын? — деп халық қаптай түседі. Жиренше енді ызалы, кекті жүзбен:

— Шулама шетіңнен. Сенбедің бе сөзіме. Менбекем арын, иманын сатар. Бірақ жауапты бәріңе бермеймін, көп шуылдақ. Алсын тергеуді мына Сырттан! — дейді.

— Бердім Сырттанға! Көзін жеткіз қарияның. Жаныңды бер де ақтал сол кісінің алдында. Бірақ қазір, қазір осы халық алдында көзім жеткіз ақтығыңа! — дейді.

— Қазір!

— Берсін қазір жауабын! — деп жұрт қостайды.

— Тапты! Айтылды. Неде болса бір шындық айтылды, — дейді Көкпай.

— Тимеңдер бұл жанға! — дейді.

— Асыл бауыр, арманды бауырым, қош! Қиянат әкеткен, қара жүзді зұлымдық әкеткен бауырым, қош. Кімнен сенің қазаң? Білсін әруағың. Біл, халайық. Біл, адал елім, жирен залымнан, қара албастыдан, жирен, жұртым, пәлекеттен! Көр, біл, міне, оның жүзін, — дейді. Тыстағы, үйдегі жұрт барлығы ентелеп басып үнсіз қатып тынып қалған.

— Өлтіруші алыстың жауы емес. Жақыннан шыққан. Қойныңдағы қара шұбар жыланнан келген бұл ажал. Міні, сені өлтірген жау! — деп Керімді нұсқайды.

— Жалғызбын мен. Бірін әділетсіз өлім алып кетті, бірін қараңғы жауыздық ертіп әкпетті. Кім қалды? Неге қалдым мен жалғыз!?. Тағы жалғыз!.. — деп сенделгендей кетіп барады.