Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа
қызмет қылмай қоймаймын!..
Потомки ханов имеют непреходящий долг перед казахами и,
пока я жив, не перестану служить казахам!..

1917–1924
(Алаш–Омбы–Мәскеу–Ленинград–Ақтөбе–Қызылорда)
Астана, 2013

1917–1924
(Алаш–Омск–Москва–Ленинград–Актобе–
Кызылорда)
Астана, 2013

«Мәскеу[.] РКИ ОК[.] Сталинге. Ташкенттен.
Қырреспубликасы басшыларының өкімімен 14 қазан­
да Қарқаралыда Әлихан Бөкейханов тұтқындалды. Алаш­
ордашыларға рақымшылық жариялау жөніндегі декретті,

совет өкіметінің Қырғызияның жергілікті бұқара халқымен
әлсіз байланысын, Қырғызия советтері соңғы сиезінің
жұмысының нәтижесінде пайда болған ахуалды қаперге
ала отырып, сонымен бірге бұл хабардың халық арасында

дүрбелең туғызуы мүмкіндігін ескере отырып, егер оның
тұтқындалуына негіз жоқ болса, Бөкейхановтың тез арада
босатылуына Сіздің араласуыңызды сұраймыз.
ТурЦИК төрағасының орынбасары Қожанов,

Совнарком төрағасы Рысқұлов» [№ 2 сурет].
Осы жеделхатты оқи отырып советтік Қазақстанның –
сол кездегі Қырғыз және Түркістан АССР-інің басшылары
Сұлтанбек Қожанов пен Тұрар Рысқұловтың Алаш көсемі

Әлихан Бөкейханды негізсіз қудалау мен тұтқындаудан ара­
шалау мақсатында қолдарынан келгенінше әрекеттенгенін
байқаймыз. Және ең бастысы, олардың келтірген дәйектері
Кремльде назарға алынған. Бұған РӘСТММ қорындағы келесі

құжаттар дәлел бола алады.
Оның біріншісі – РКП (б) ОК Хатшылығының 1922 жылғы
2 қарашадағы мәжілісінің хаттама көшірмесі. Хаттаманың 39
бөлімінде Қыробком мен ГПУ-ден Әлихан Бөкейхановтың

тұтқындалу себебін сұрау жөнінде айтылған [№ 3 сурет].
Екінші құжат – осы сұрауға Қыробкомнан оның хатшысы
Коростылев деген әлдебіреудің «қатаң құпия» деген таңбамен
1922 жылдың 11 қарашада қайтарған жауабы.

Белгілі тарихи фактілер мен деректерді ескерер болсақ,
бұл құпия жеделхатта қазақ ұлт көсемінің тұтқындалуының
дұрыстығын дәлелдеу үшін Коростылевтің келтірген дәйектері
түгелдей ойдан шығарылған өтірік. Бірақ өткен ғасырдың

20-жылдарындағы советтік жазалау жүйесінің жұмыс істеу
тәсіліне барынша сай келеді. Енді осы жеделхатты оқып көріңіз:

«Мәскеу. ЕРКАПЕ ОК-не. Қатаң құпия. Бөкейхановтың
тұтқындалуына оның ҚЦИК өкімдеріне жүйелі түрде
бағынбауы, Түркістанға қашу ниеті, қырғыз жастары­
на іріткі салып болған, Монғолиямен байланысы бар Се­

мей губерниясындағы Алашорда бөлімдерінің ыңғайға
көнбеген басшыларын жоюмен байланысты болды. № 75.
Қазобком хатшысы /Коростылев/. 11 қараша, 22 ж.
Орынбор қаласы, Советская көш. № 37. «ҚырОбКом»

[№ 4 сурет].
Қыробком хатшысы сөзінің жалғандығы мынада. Қырғыз-
Қазақ АССР-інің 1920 жылы Орынборда өткен құрылтай сиезінің
жұмысына қатысқан соң Әлихан Бөкейхан 1922 жылдың қазан

айында тұтқындалғанға дейін Семей облысы Қарқаралы оязы
Тоқырауын болысындағы өзінің туған ауылында болды.
Бірақ дәл осы 1920 жыл мен 1922 жылдың күзіне дейін
ұлт көсемі Әлихан Бөкейханның советтік әкімшілік және

шаруашылық жұмыстарына тартылуы да әбден мүмкін. Осы
жерде Әлихан Бөкейханның қай жерде, қашан және қандай
нақты әкімшілік қызметте болғанын анықтау қажеттігі туын­
дайды.

Бұдан соң бұл құжаттық деректер мен Алаш көсемінің інісі,
сұлтан Смахан Бөкейхан мен өзге де жақындарының естелікте­
рін салыстыра қарайтын болсақ, онда Әлихан Бөкейханның
1922 жылдың күзінде екі рет тұтқындалғанын байқауға бола­

ды. Бірінші жолы Тұрар Рысқұлов [№ 5 сурет] пен Сұлтанбек
Қожановтың [№ 6 сурет] Сталинге жеделхат жолдаған кезінде,
яғни, 1922 жылдың 14 қазанында тұтқындалып, қараша айының
басында босатылды. Көп ұзамай осы айда Әлихан Бөкейхан

тағы да тұтқындалған. Бұл жолы қолына кісен салынып, ОГПУ-
НКВД жендеттерінің қатаң күзетуімен Мәскеуге жеткізілді.
Осының өзі Кремльдің, нақтылай айтқанда Сталиннің,
Қазақстандағы қабырғасы қатая қоймаған Совет өкіметіне

қалың елі – қазағын қарсы көтермей ме деген қауіппен Алаш
көсемін өзінің туған жерінен барынша жырақта, өз бақылауында
ұстағысы келгеніне анық дәлел болады.

Алаш көсемінің қарашада тұтқындалып, Мәскеуге өз
ықтиярынсыз мәжбүрлеп жөнелтілуі мен оның Мәскеудегі
КСРО халықтары Орталық баспасының Қазақ секциясында
әдеби қызметкер болып жұмыс істей бастаған мезгілдері дәлме-

дәл келеді. Осы жолдардың авторына РӘСТММ ұсынған тағы бір
мұрағаттық құжат Әлихан Бөкейханның жұмысына, нақтылай
айтқанда, оның КСРО халықтары Орталық баспасындағы
әдеби қызметкер болып жүрген жерінен жұмыстан кенеттен

босатылғанына байланысты.
Мысалға, Әлихан Бөкейханның осы Орталық баспадағы
жұмысына қатысты жазылған пікірде «азамат Ә. Н. Бө­кей­
ханов 1922 жылдың 14 желтоқсанынан 1927 жылдың 1

қазанына дейін Мәскеудегі КСРО халықтары Орталық
баспасының Қазақ секциясында әдеби қызметкер болып
жұмыс істеді» делінген. Бас редактордың орынбасары Вели­
ковский мен хатшы Дурасс қол қойып, сол бір қанды кезеңнің

рухында жазылған пікірде біздің кейіпкеріміздің жұмысына
барынша жақсы, тіпті жоғары баға берген: «Өзінің ғылыми
және әдеби жұмысында... Ә. Н. Бөкейханов қазақтардың тілін,
ша­руашылығы мен тұрмысын білумен қатар өзіне артылған

міндетке барынша ынта-ықыласымен қарады» [№ 7 сурет].
Әрі қарай азамат Бөкейхановтың мінәйі себеппен, «штат
қысқартуға» байланысты 1 қазаннан бастап қызметінен
босатылғандығы жайында сыпайылап қана айтылады.

Осы тұста ерекше назар аудара кететін тарихи факті бар.
Мысалға, осы жолдардың авторына сонау 1991 жылдың қазан
айында
КСРО-ның

Мемлекеттік
қауіпсіздік
комитетінің
Мәскеудегі қоғаммен байланыс Орталығы (ЦОС КГБ СССР –

№ 8, 9 сурет) жіберген Әлихан Бөкейханның бір хаты­
на қарағанда, Алаш көсемі – Әлихан Мәскеудегі КСРО
халықтарының кіндік баспасынан өз ықтиярымен жұмыстан
шығып, туған еліне оралуға әлденеше рет тырысып көрген.

Оған хаттың мәтіні айқын дәлел болады.
Сонау баста – 1925 жылдың 25 қазанында қазақ тілінде
жазылған хат ОГПУ-НКВД тергеушілерінің бұйрығымен
Жанұзақов деген адам орыс тіліне аударғанға ұқсайды. Хаттағы

1925 жылдары Қазақстанның жер жөніндегі халық комиссары
болған Әлиасқар Әлібековтің атына жолданса керек. Ол туралы
хаттың орыс тіліне аударылған нұсқасының көшірмесінде айты­
лады» [фото № 10]. Ал енді хаттың мазмұнына көңіл аударайық:

«Ж[олдас]. Әли.
Сен Қазжерхалкомы атынан мені 15 қазанға қарай
Қызылордаға шақыратын қағаз жазып жіберші маған. Осы
қағаздың негізінде мен ЦИЗ3-дің алдында өзімді жұмыстан

босату мәселесін қоямын. Ондай негізсіз ЦИЗ мені
жібермей отыр. Ал негіз болса, мен оның ықтиярынсыз-
ақ жұмыстан босаймын. Және осылайша біздің [ЦИЗ-бен]
арақатынасымыз біржаққа шығады. Оның үстіне мені

ұстап отыру – маған да, оған да [ЦИЗ-ге де ме?] еш қажеті
жоқ. Егер сондай қағаз жазсаң, оны маған Смағұл [фото
№ 11] арқылы жіберші».
Алайда алдыңғы мұрағаттық құжаттың мазмұнына қайта

оралсақ, ондағы көрсетілген «штатты қысқарту» шарасы тек
Әлихан Бөкейханға ғана қатысты болғандығын және оның
жоғарыдан берілген нұсқау арқылы ғана жүзеге асқанын аңғару
қиын емес.

Әңгіме – Сталиннің екі нұсқадағы шифрланған, яғни
құпия жеделхаты жөнінде болады. Қолжазба нұсқасы «бүкіл
халықтар әкесінің» жеке қолтаңбасына қатты ұқсайды, бұған
қоса жазу машинкасымен басылған нұсқасы да бар. Жеделхат

Филипп Голощекин мен Нығмет Нұрмақовқа 1927 жылдың 17
мамырында жолданған [№ № 12, 13 суреттер]. Егер осы дата­
ны есте ұстап және «Бөкейхановтың Қазақстанға уақытша
баруына немесе оның сіздерде тұрақты жұмыс істеуіне

қарсысыздар ма? Осыны жедел хабарлаңыздар» деген же­
делхат мазмұнына назар аударар болсақ, Алты Алаш көсемін
жұмыстан шығару туралы шешімді КСРО халықтары Орталық
баспасының басшылығы емес, Кремльде Сталиннің тікелей

өзінің қабылдағаны туралы қорытынды жасауға болады.
ЦИЗ – Ц-ентральное ИЗ-дательство сөздерінің қысқартылған атауы.

Кәнігі
психолог
Иосиф
Сталин

өзінің
сұрағын:
«ҚАРСЫСЫЗДАР МА?» деп тұжырымдаған. Яғни, онда­
ғылардың еріксіз «ИӘ» деп жауап беруіне мәжбүрлегендей.

Егер сұрақ әдеттегідей: «ҚАРСЫ ЕМЕССІЗДЕР МЕ?» – деп
қойылар болса, онда Сталинге қажетсіздеу: «ЖОҚ, ҚАРСЫ
ЕМЕСПІЗ», – деген жауаптың болуы ықтимал еді.
Енді Сталиннің құпия жеделхаты жолданған адамдар мен

олардың мүмкін болар жауабына қатысты бірер сөз. Бұлардың
біріншісі – Филипп Голощекин [№ 14 сурет] – қазақтардың та­
рихында қасіретті рөл атқарған советтік мемлекет және партия
қайраткері. Оған қоса Голощекин – патша Романовтар әулетін

атуды ұйымдастырушылардың бірі.
Қазақ өлкелік РКП(б) комитетінің хатшысы болған 1924–1933
жылдар аралығында Филипп Голощекин көшпелі қазақтарды
отырықшы өмірге күштеп көшіру шараларын жүзеге асырып,

осының салдарынан болған Ашаршылықтан түрлі есеп бо­
йынша 1,5–2,5 миллиондай адам немесе қазақ халқының жар­
тысынан астамы қырылды. Филипп Голощекинді жақсы тани­
тын «Қазан бүлігінің» тарихшысы В. Бурцев ол жайында: «Ол

алмайды. Бұл сипат оның бейнесінен анық аңғарылып
тұрады: жендет, қатыгез, бойында азғындаудың кейбір
элементтері бар», – деп жазды.
Партиялық өмірде ол менмендігімен ерекшеленді, көпірме

сөзге құмар, арсыз адам болды. Қазақстанға келмей жатып Фи­
липп Голощекин бұл жерде совет өкіметі орнамаған, сондықтан
мұнда «Кіші қазан төңкерісін» [«Малый октябрь»] жүзеге асы­
ру керек» деп даурықты.

Сталиннің құпия жеделхаты жолданған екінші адам –
Нығмет Нұрмақов [№ № 15, 16 суреттер]. Ол 1924 жылдың
күзінде 29 жасында Қазақ (Қырғыз) АССР Халық комиссарла­
ры кеңесінің төрағасы болып, 1929 жылдың сәуір айына дейін

Қазақстандағы екінші басшы болып қалды.
Филипп Голощекин мен Нығмет Нұрмақовтың Сталиннің
жеделхатына не деп жауап бергені бізге белгісіз. Алайда
сталиндік жазалау машинасы көп ұзамай олардың өздерін де

Фото № 17-сурет
Фото № 18-сурет

(От составителя)
Первые советские руководители Казахстана всячески
пытались оградить лидера движения «Алаш» и главу авто­
номии Алаш-Орда Алихана Букейхана от безоснователь­

ных преследований и арестов карательного органа совет­
ской власти. Об этом свидетельствуют новые документы,
среди них шифрованная телеграмма Иосифа Сталина.
Копия лишь одного из семи документов, предоставленных

Российским государственным архивом социально-политиче­
ской истории (РГАСПИ), свидетельствует о том, что бывший
председатель Народного совета национально-территориаль­
ной автономии Алаш-Орда Алихан Букейхан (Букейханов) в

1920 году находился – я подчеркиваю – пока еще на свободе.
Это выписка из протокола заседания Политбюро ЦК РКП (б)
от 8 марта 1920 года (пункт № 17) «о вызове Букейханова на за­
седание Совнаркома». В остальных же шести документах речь

идет в основном о причинах и обстоятельствах ареста лидера
национально-освободительного движения казахов конца 19-го

некогда находилась под грифом «совершенно секретно», в чем
убедимся чуть ниже.
Судя по этим архивным свидетельствам, Алихан Букейхан
с 1922 по 1937 год подвергался аресту по крайней мере... триж­

ды. Сколько же раз его временно задерживали, чтобы провести
очередной допрос с пристрастием против пока еще действу­
ющего руководства Казахстана, особенно в период его нахож­
дения «под домашним арестом» в московской коммунальной

квартире с октября 1927 по июль 1937 года, точно неизвестно.
И это происходило несмотря на «высочайшее» постановле­
ние ЦК РКП (б), объявившего еще в 1919 году полную амнистию
всем руководителям, активистам и членам партии «Алаш» и

рара Рыскулова на имя Иосифа Сталина. Телеграмма отправ­
лена из Ташкента.
Содержание телеграммы говорит само за себя (текст публи­
куется с незначительными поправками):

«Москва ЦК РКИ Сталину. Из Ташкента.
Распоряжением властей Карреспублики 14 октября [в]
Каркаралинске арестован Алихан Букейханов[.] Принимая
во внимание декрет амнистии Алаш-Ординцев[,] слабую

связ[ь] соввласти [с] массой коренного населения Кирги­
зии[,] атмосферу[,] создавшуюся [в] результате работ по­
следнего съезда Советов Киргизии[,] [а] также учитывая воз­
можность неблагоприятного отражения этого сообщения

[в] массах кирнаселения, считаем необходимым просит[ь]
Вас вмешаться [в] это дело и [в] случае отсутствия основа­
ния предложит[ь] немедленно освободит[ь] Букейханова
из под ареста[.] 564 – –

Зам. председателя ТурЦИКа Ходжанов.
Председатель Совнаркома Рыскулов» [фото № 2].
Читая эту телеграмму, можно убедиться, что первые казах­
ские советские руководители Казахстана – в те годы еще Кир­

гизской и Туркестанской АССР – в лице Султанбека Ходжанова
и Турара Рыскулова предпринимали посильные меры с целью
оградить лидера нации Алихана Букейхана от безоснователь­
ных преследований и арестов. И самое важное – их аргументы

были приняты во внимание в Кремле, о чем свидетельствуют
следующие архивные документы из фонда РГАСПИ.
Первый из них – пункт 39 из протокола заседания Секрета­
риата ЦК РКП (б) от 2 ноября 1922 года с рекомендацией запро­

сить Киробком и ГПУ о причинах ареста Алихана Букейханова
[фото № 3], вторым же документом является ответ под грифом
«строго секретно» на этот запрос из Киробкома за подписью
его секретаря, некоего Коростылева, от 11 ноября 1922 года.

Аргументы Коростылева, приведенные в этой секретной
телеграмме в пользу ареста казахского национального лидера,

если исходить из известных исторических фактов и сведений,
насквозь надуманны и лживы, но в то же время вполне соответ­
ствуют методам «работы» советской карательной системы на­
чала 20-х годов прошлого века. Далее вчитайтесь в эти строки:

«Москва. ЦК ЕРКАПЕ. Строго секретно.
Вашу 17743–6127/[неразборчиво] Арест Букейханова вы­
зван систематическим неподчинением распоряжениям
КЦИК[,] намерением бежать [в] Туркестан[,] лик­видацией

руководящей нелояльной части Алаш-Орды Семипала­
тинской губернии[,] имеющей связь [с] Монголией[,] разла­
гающей киргизскую молодежь № 75.....
Секретарь Киробкома /Коростылев/.

«11» ноября – 22 г. гор. Оренбург[,] Советская ул. № 37[.]
«Киробком» [фото № 4].
Откровенная ложь секретаря Киробкома заключалась в том,
что после участия в работе учредительного съезда КиргизКа­

захской АССР в 1920 году в Оренбурге Алихан Букейхан нахо­
дился в своем родном ауле Токраунской волости Каркаралин­
ского уезда Семипалатинской области вплоть до своего первого
ареста в октябре 1922 года.

Хотя вполне возможно, что именно в период с 1920 по осень
1922 года Алихан Букейхан – «сын Алаша» – привлекался к со­
ветским административным и хозяйственным работам. И здесь
возникает необходимость установить точно: где, когда и какие

конкретно административные должности занимал Алихан Бу­
кейхан?
Далее, если сопоставить эти документальные свидетельства
с воспоминаниями младшего брата лидера «Алаша», султана

Смахана Букейхана и других близких, то выходит, что Алихан
Букейхан осенью 1922 года подвергался аресту дважды. Первый
раз, как об этом свидетельствует телеграмма Турара Рыскуло­
ва [фото № 5] и Султанбека Ходжанова [фото № 6] Сталину,

Алихан Букейхан был арестован 14 октября 1922 года и где-то
в начале ноября отпущен. Правда, ненадолго, поскольку Али­

хан Букейхан был снова арестован в этом же месяце. Но на этот
раз для того, чтобы доставить его в Москву. В наручниках и под
конвоем.
Это может служить ярким свидетельством того, что Кремль,

а если быть конкретнее, то именно Сталин, решил держать
«под колпаком» и как можно дальше от родных степей лидера
казахов во избежание нежелательных для Советов последствий.
Ноябрьский арест лидера «Алаша» и его принудительная

доставка в Москву точно совпадают с датой начала его работы
литературным сотрудником Казахской секции Центрального
издательства народов СССР в Москве. Следующий архивный
документ, предоставленный РГАСПИ автору этих строк, нераз­

рывно связан с работой Алихана Букейхана, точнее – с внезап­
ным его увольнением с должности литературного сотрудника
Центрального издательства народов СССР.
«Гр. А. Н. Букейханов служил с 14 декабря 1922 г. по 1

октября 1927 г. литературным сотрудником Казакской
секции Центрального Издательства Народов С.С.С.Р. в Мо­
скве», – говорится в отзыве о работе казахского лидера в
этом издательстве» [фото № 7].

В отзыве за подписью заместителя главного редактора Вели­
ковского и секретаря Дурасса, написанном вполне в духе той
кровавой эпохи, работе нашего героя дана достаточно положи­
тельная, если не сказать высокая, оценка: «В своей научной и

литературной деятельности... А. Н. Букейханов наряду с осно­
вательным знанием языка, хозяйства и быта казаков проявил
весьма добросовестное отношение к возлагающимся на него
обязанностям».

Далее как-то неожиданно и как можно деликатнее сообща­
ется о том, что гражданин Букейханов освобожден от занимае­
мой должности с 1 октября по самой что ни на есть безобидной
причине – «ввиду сокращения штатов».

Здесь очень важно заметить, что судя по письму Алихана
Букейхана, предоставленному автору этих строк еще в октябре

1991 года Центром общественных связей КГБ СССР в Москве
[фото № № 8, 9], лидер Алаш предпринимал неоднократные,
но, по всей видимости, безуспешные попытки добровольно
уволиться из ЦИН СССР и вернуться в родные степи. Об этом

свидетельствует содержание самого письма.
Это письмо, в оригинале написанное на казахском языке, но
переведенное, вероятнее всего, по заданию следствия ОГПУ-
НКВД на русский неким Джанузаковым, датировано 25 октя­

бря 1925 года и адресовано, как следует из него, некоему «т.
Али». В копии перевода письма, предоставленной автору этих
строк ЦОС КГБ СССР [Центр общественных связей Комитета
государственной безопасности СССР], в частности, отмечено,

что «Письмо Алихана Букейханова в адрес, очевидно, тогдаш­
него Наркомзема Алиаскара Алибекова» [фото № 10].
«Т. Али. Ты от имени Казнаркомзема напиши мне бу­
магу с приглашением в Кзыл-Орду к 15 октября. На осно­

вании этой бумаги я поставлю перед ЦИЗ3 вопрос об осво­
бождении. Без такого основания ЦИЗ меня не отпускает.
А так я буду освобожден, вопреки его желанию. И, таким
образом, наши взаимоотношения определятся, тем более,

что задерживать меня и для меня, и для него [ЦИЗ?] нет
необходимости. Если напишешь такую бумажку, то пошли
ее мне через Смагула» [фото № 11].
Однако, если исходить из предыдущего архивного докумен­

та, то нельзя не заметить, что «сокращение штатов» почему-то
коснулось лишь одного Алихана Букейхана и оно состоялось не
без прямого указания сверху.
Этим документом является шифрованная, то есть секретная,

телеграмма Сталина в двух вариантах – рукописная, очень на­
поминающая личную подпись «отца всех народов», и уже отпе­
чатанная на машинке. Телеграмма, адресованная Филиппу Го­
лощекину и Ныгмету Нурмакову, датируется 17 мая 1927 года

[фото № № 12, 13].
ЦИЗ – сокращенно «Ц-ентральное ИЗ-дательство народов СССР.

Если держать в уме эту дату и обратить внимание на содер­
жание самой телеграммы: «Сообщите немедля[,] возражаете
ли против временной поездки Букейханова в Казахстан или
постоянной его работы у вас [?]», то напрашивается только

один единственный вывод – решение об увольнении казахского
лидера под предлогом «сокращения штатов» было принято в
Кремле и лично Сталиным, а не руководством Центрального
издательства народов СССР.

Тонкий психолог Иосиф Сталин свой вопрос сформулиро­
вал так: «ВОЗРАЖАЕТЕ ЛИ?», как будто диктует своим адреса­
там предпочтительный ответ на него: «ДА». В случае правиль­
ной постановки вопроса: «НЕ ВОЗРАЖАЕТЕ ЛИ?» – вероятнее

Теперь же что касается личности адресатов сталинской шиф­
рованной телеграммы и их вероятного ответа на нее. Первый из
них – Филипп Голощёкин [фото № 14], член большевистской
партии ВКП (б), советский государственный и партийный дея­

тель, личность, сыгравшая в современной истории казахов тра­
гическую роль. Кроме того, он один из организаторов расстре­
ла царской семьи Романовых.
В его бытность секретарем Казахского крайкома РКП(б) с

октября 1924 по 1933 год, Филипп Голощекин осуществил на­
сильственные меры по переводу казахов-кочевников на осед­
лый образ жизни, в результате которых жертвами Голода стали
по разным оценкам от 1,5 до 2,5 миллиона казахов, или более

половины.
Историк революции В. Л. Бурцев, знавший Филиппа Голо­
щекина, писал о нем: «Это типичный ленинец. Это человек,
которого кровь не остановит. Эта черта особенно заметна в его

натуре: палач, жестокий, с некоторыми элементами дегенера­
ции».
В партийном быту он отличался высокомерием, был демаго­
гом, циником. Казахов он вообще за людей не считал. Не успел

Филипп Голощекин появиться в Казахстане, как заявил, что со­
ветской власти тут нет и надо устроить «Малый октябрь».

За семь лет он ни разу не выезжал за пределы столицы Кы­
зыл-Орды и Алматы, не интересовался как живут люди. В Ка­
захстане о проведении здесь под его руководством коллекти­
визации и раскулачивания люди вспоминают со смешанным

чувством ненависти и ужаса.
Второй адресат сталинской шифровки – Ныгмет Нурмаков
[фото № № 15, 16], он осенью 1924 года, когда ему было всего 29
лет от роду, стал председателем Совета народных комиссаров

Казахской (Киргизской) АССР и оставался вторым руководите­
лем Казахстана до апреля 1929 года.
Ответы Филиппа Голощекина и Ныгмета Нурмакова на те­
леграмму Сталина из Москвы, судя по их биографии и проис­

хождению, могли и, по всей вероятности, были диаметрально
противоположными.
Первый из них, по натуре «палач, жестокий, с некоторыми
элементами дегенерации», похоже, ответил утвердительно. И

ответ Филиппа Голощекина был весомее, поскольку он, буду­
чи секретарем Казахского крайкома РКП (б), являлся первым
должностным лицом республики. Второй же, как в случае с Ту­
раром Рыскуловым и Султанбеком Ходжановым, по всей види­

мости, не возразжал против «временной поездки» лидера на­
ции в Казахстан и тем более «его постоянной работы» в родном
краю.
В пользу именно такого ответа Ныгмета Нурмакова свиде­

тельствуют следующие факты из его дальнейшей служебной
карьеры. В 1929 году Ныгмет Нурмаков, как и Турар Рыскулов,
был вызван в Москву также под благовидным предлогом – на
учебу – до 1931 года.

Далее в 1931–1937 годах Ныгмет Нурмаков, как и его соо­
течественник Турар Рыскулов, работал на престижных и мно­
гообещающих, на первый взгляд, центральных партийно-го­
сударственных должностях в Москве: заместителем секретаря

Всесоюзного центрального исполнительного комитета (ВЦИК),
заведующим отделом Президиума ВЦИК и так далее.
Однако ему и лидеру всего казахского народа Алихану Бу­
кейхану, за которого он пытался заступиться в 1927 году в ответ­

1917 жыл (год)
Петроград–Мәскеу–Минскі–Орынбор–Томскі–
Омбы–Алаш (Семей)
Петроград–Москва–Минск–Оренбург–Томск–Омск–Алаш

«Алаш» партиясының бағдарламасынан:
«Россия «демократическая, федеративная ре­
спублика»
болу....

Қазақ
жүрген
облыстардың
бәрі бір байланып, өз тізгіні өзінде болып, Россия

республикасының федератсиялық бір ағзасы бо­
луы. Реті келсе, Қазақ автономиясы сыбайлас
жұрттармен әзірге бірлесе болуы, реті келмесе –
бірден-ақ өз алдына жеке болуы.

Жер законында жер сату деген болмау, әркім
өзі пайдалану. Пайдасынан артық жер сатылмай,
земствоға алыну. Жердің кені, астығы, байлығы
қазынанікі болып, билігі земство қолында болу».

Жер законында жер сату деген болмау, әркім өзі пайдала­
ну. Пайдасынан артық жер сатылмай, земствоға алыну. Жердің
кені, астығы, байлығы қазынанікі болып, билігі земство қолында
болу.

Аса зор ағаш, зор өзендер мемлекеттікі болып, аз ағаш һәм
көл байлықтары земство мүлкіне саналу.
Жоба жасаушылар:
Ғали хан Бөкейханов,

Әзімбек Бірімжанов.
«Қазақ» газеті, № 251, 1917 жыл.
Орынбор қаласы

Г. Н. Потанин получил из Оренбурга от Ал. Н. Букейханова
следующую телеграмму:
«Тургайский областной съездъ совета казахских и крестьян­
ских депутатов, обсудив проект автономии Сибири, одобрил

его и делегировал на будущий сибирский съезд Букейханова,
Нурмухамедова [?], Гаврилова и Колонтаевского. Просим теле­
графировать о времени съезда».
Газета «Сибирская жизнь»,

№ 205 от 21.09.1917 г.
Томск.

«Я представляю себе Россию федеративными
штатами не по губерниям, а по областям: район
озерный – один штат, московский промышленный
район – другой, приволжские губернии – третий, Се­

верный край Европейской России – четвертый, при­
уральский край – пятый и т.д.
Счастье народа будет в федерации. Нужно предо­
ставить народам [право] жить не по Марксу, не по

готовым формулам, а так, как они захотят.
Упреки в том, [что] народы России хотят выде­
литься из нее – напрасны...»
А. Н. Букейхан.

(Выступление А. Н. Букейханова, представителя казахов,
на первом сибирском областном съезде)
Г[осподин]. Букейханов, представитель казахов1: – Все орато­
ры, выступавшие здесь, произнесли прекрасные речи, такъ как

они прошли хорошую школу. Но и мой народ[,] пославший
меня, прошел большую школу – школу Столыпина и Плеве.
Когда началась война [Первая мировая война 1914 года. Прим.
составителя], всем національностям было заявлено, что мы во­

юем не за рынки, не для обогащения капиталистов, а за свобо­
ду, за самоопределение народов, и мы теперь требуем, чтобы
намъ дали то, что обещали.
Когда началась революция, мы обрадовались ей больше

всех, так как мы страдали сильнее других, выносили на своих
плечах массу несправедливости и своеволия.
Здесь нам говорят о федерации и об автономии, мы же тре­
буем себе самоопределения, предоставления нам права самим

решить, как нам управляться и жить.
Нельзя управлять страною из Петербурга, конечно, то же
можно сказать и про Сибирь – нельзя ею управлять из одного
места.

Я представляю себе Россию федеративными штатами не по
губерніям, а по областям: районъ озерный – один штат, москов­
ский промышленный район – другой, приволжские губернии –
третий, Северный край Европейской России – четвертый, при­

уральский край – пятый и т.д.
Счастье народа будет в федерации. Нужно предоставить на­
родам [право] жить не по Марксу, не по готовым формулам, а
так, как они захотятъ.

Упреки в том, [что] народы России хотят выделиться из нее –
напрасны; мы будем вести войну вместе с русскими до конца, а
также до конца будем защищать и свободу.
Газета «Сибирская жизнь»,

№ 225 от 15.10.1917 г. Томск.
В оригинале: «киргиз».

(Выступление А. Н. Букейханова, представителя казахов, на
первом сибирском областном съезде)
Г[осподин]. Букейханов: – Сибирь предполагаютъ разделить
на 3 района. Я взял слово только затем, чтобы деленіе произво­

дилось более внимательно и чтобы Тургайская и Акмолинская
области, вообще вся сибирская степная область, были выделе­
ны в подрайон (Из 2 пункта постановления «По областному
устройству Сибири»: Признать необходимым учреждение в

Сибири экономического комитета с тремя районами: запад­
но-сибирским (в составе Тобольской, Томской и Алтайской г.,
Тургайской и Акмолинской областей), восточно-сибирским
(Енисейской и Иркутской губернь) и дальневосточным (Амур­

ская, Приморская, Камчатская и Сахалинская обл.), соответ­
ственным преобразованием действующих в Сибири районных
организаций по снабжению).
Газета «Сибирская жизнь»,

№ 226 от 17.10.1917 г. Томск.
№ 10

г. Семипалатинск, 24 октября 1917 г.
Следующим выступил представитель казахов г. Букейханов,
который подчеркнул в своей речи, что нужно предоставить на­
родам право жить не по Марксу, не по готовым формулам, а

так, как они захотят...2
ЦДНИ ВКО, газета «Свободная речь»,
24 октября 1917 г. Семипалатинск.
Опущен текст, не касающийся раскрываемой темы.

«Қазақ болып автономия боламыз десек, алды­
мызда шешуі қиын бір жұмбақ бар. Орал, Торғай,
Ақмола, Семейде көп мұжық бізбен қоныстас...
Мұжықпен аралас қазақты тастап, алғы қазақ

болып шығамыз десек, қазақ орыста қалады, қазақты
бұл жерден көшіріп аламыз десек, бұл қазақ ата
қонысынан көшпес, көшсе ақылсыздық болады.
Түбінде, қазақ ұлты бір автономия бола қалса,

іштегі орысты ала кетеміз бе деген үміт. Біздің
қазақ ұлтының автономиясы енді тұрмыс халда
туысқан автономиясы болар емес, жерге байлаулы
автономия болмақ».

Қыр баласы.
31 қараша, 1917 жыл. Семей.

жер алғанда қылғаны – біздің қазақтың жерін алғанда істеген
іс, қазақ жерін қалай алғаны біздің оқушыларға белгілі. Мұны
сиезде айтылғанменен, мұнда жазып орын алмаймын.
Қазақ жүрген жер өлшеніп, түгел планға салынған жоқ. Есеп

болмаса, даукес жалғаныш күшейеді.
Өлген мекемесі қазақ жерін 240 миллион деп есеп шығарды.
Бұл есептен қазақтың адам басына 44 десетина жер келеді. Бір
үйде 5 адам десек, үй басына 220 десетина жер келеді. Біздің

қазақтан жер алғанда да осы өзін есепке атты айдайтын.
Бұрятты да осы тобалаңға салатын. Зорлығып осыны айтып
отырып қалатын. Ақтөбеде, Көкшетауда, Өскеменде, Алматыда
үй басы 220 десетина түгіл мұның оннан бірі жоқ қазақ аз емес.

Бұл неден болған? Жер алған қулардың зорлығынан болған.
Бостандық, теңдік, туысқандық болғаны рас болса, біз қазақ-
бұрят енді бұл зорлыққа көнбейміз; біздің жерге енді мұжық
уақытша, өзіміз жер еншімізді алып орныққанша келмесін.

Үшредительное собрание жер мәселесін негізгі законмен
шешкен соң, алдымен қазақ, бұрят, Алтайдағы түрік баласы
жер еншісін алсын. Адамға, үйге тиетін жер сыбаға шаруаға
жердің топырағына, жергілікті табиғатына байлаулы болсын.

Қай облыста, қай жерде сыбағасын – норманы жергілікті жер
комитеті кессін.
Қазаққа жер кесілгенде ауылға, болысқа, руға, өздерінің
тілегіне қарай, бір табақ бір тартылсын, орысша: жер общинаға

кесілсін.
Жерді бірге алған ру, ауыл, болыс өз ішінде өздері тәртіп
жасап, әділдікпен файдалансын. Жер сыбағасы тұрған жерден
берілсін.

Ертіс бойындағы «он шақырымдағы» қазақ Ертістегі жерден
жер алсын.
Атты казак бермеймін дер, біз Ертістен кетпейміз, жер ал­
май қоймаймыз. Жерді жолмен, законмен аламыз. Қазақ һәм

бұрят сыбаға жерін алған соң қалған жер мемлекет қазынасы
аталып, мұның жергілікті жұрт мехкемесі қолында болсын.
Орысша: бұл артық жерді «земство» билесін. Орыстың дворя­
нында мұжықтың жарымысында жер түпкілікті өз қолында,

Біздің башқұрд та жерін сатуға ерікті болатын. Мұндай
жерді орыста «собственность» дейді. Қазақта, бұрятта бұл
болған емес. Орыстың дворяндарының, башқұрдтың, Түркістан
сартының жер тарихынан көрініп тұр: жерге еңбек сіңірмесе,

жер қолға ұстаған судай шығып кетеді.
Елу жыл бұрын, мұжықты азат қылғанда, дворян жері 180
миллион еді, осы күні 43 миллион-ақ болып қалды. Қалған 137
миллион дворян уысынан шығып, жерге еңбек сіңіре білетін

мұжыққа кеткен.
Башқұрд, біз сықылды жалқау, бар сататын жерінен айы­
рылып отыр. Мұны тағы мұжық алған. Түркістанда жер, бала­
лар асығындай ауысады: жер файдасын жергілікті жұрт көріп

отырған жоқ, мәдени дәрежесі артық қулар көріп отыр.
Жер ұжмағы – Түркістан жұртының бейшаралығының бір
себебі – осы ескі үкімет ақылсыз болып, біздің қазақтың жері
жұртқа қалып тұр. Ескі үкімет есті болса, қазақ жері өзінікі

дер еді. Қазақ жері өзінікі болып, сататын болса, біздің жұрт
башқұрдша біраз жылда жердің жақсысын сатып, қайқайып
шыға берер еді. Құдай сақтап, біздің қазақ бұл күнге келді.
Енді жер жұрт қазынасы болғаны өз файдасы. Біз осы себеп­

термен біздің республикада жер сатылатын болмасын дедік.
Бұл фікір қалың мұжық партиясының фікірі. Жалпы Сібір
сиезі біздің жоғарыда айтылған тілегімізді қабыл алды.

Сібір автономиясының негізгі законын жазатын Томскіде
тұратын комитет сайланды. Бұған біз Семей Ушредительное
собраниеге сайлап отырған Әлімхан Ермек баласын сайлап,
қазақ атынан қойып кетті. Мұнан басқа Сібір шаруа мәжілісі,

орысша «экономический совет» сайланды. Шаруа жолында
қазақ облыстары өз алдына бір бөлім болатын болды. Лайықты
қазақ жігітін таба алмай, бұған біз Ғали ханның бір жолдасын
А. Зборовски дегенді сайладық. Бұл жүйрік, білгіш жігіт.

Ана комитет ағасы Сібір советі сайлауы. Мұның ағзалары
Томда (Томскіде) тұрмайды, сиезге шақырылады. Бұл советте
облыстардан Халел, Ережеп, Сағындық, қазақ жұртының аты­

«Совет өкілі Жангелдин ескі өкімет заманында
қазақ шапанын кабинет киіміне, ислам дінін христи­
ан дініне айырбастап, Жангелдинді Степановқа ай­
налдырып, миссионер болып еді.

Міне, осы бұралқы Степанов март ішінде «Пе­
троград советінің өкілімін» деп, алғашқы ашылған
Торғайски обласной комитетке келеді.
Советтер оны қорғады, ішкі істер министерство­

сымен хаттасып, «біріккен шарттың» шағымынан
басқа жұмыс жоқтай, әуре болдық. Ақырында, халық
төреші, Жангелдин һәм ол арқылы ақымақтанған
Совет ісі туралы әділ төресін берді».

Қыр баласы.
1917 жыл. Орынбор.

Өткен март айында жұмысшы һәм салдат депутаттарының
Петроград советі Торғай оязының қазағына жаңа тәртіпті
түсіндіру үшін ас ішіп аяқ босатар Жангелдинді шығарған
еді.

Совет өкілі Жангелдин ескі өкімет заманында қазақ ша­
панын кабинет киіміне, ислам дінін христиан дініне айыр­
бастап, Жангелдинді Степановқа айналдырып, миссионер
болып еді.

Бірақ ол өзінің өкіл аталарының үмітін босқа шығарды.
Олар Степановты сүйрелеп, түрлі мекемелерде перевод­
шик, хатшы қылып та қарады. Степанов барып тұрған
сәулесіздің өзі болғандықтан, еш жерде орын теуіп тұра ал­

май, тіршілікке қыры жоқ қаңғыбас болып кеткен еді.
Міне, осы бұралқы Степанов март ішінде «Петроград
советінің өкілімін» деп, алғашқы ашылған Торғайски об­
ласной комитетке келеді. Степановтың кім екенін бұрыннан

білетін комитет, Петроград советінен сұрайды: дін өзгертуі
қулық биенің сауынынан да жиі бұл күнде қайтадан ислам
дініне шыққан Степанов-Жангелдин Совет өкілі екені рас па?

оязына сотсиал-демократ партиясының пікірін таратуға
шығарылғаны рас, – деп.
Степанов-Жангелдин жаз бойы Торғай оязын аралады, Со­
ветке қазақ атынан шүбәлі арыздар берді, комиссарлардың

Торғай облосной управа ағзаларының һәм Ушредитель­
ное собраниеге сайланатын кандидаттардың үстінен түрлі
шағым жүргізеді, «кадет» деді, қазіргі заманның түрлі «күнә-
сұмдығын» солардың үстіне аударды.

Советтер оны қорғады, ішкі істер министерствосымен хат­
тасып, «біріккен шарттың» шағымынан басқа жұмыс жоқтай,
әуре болдық. Ақырында, халық төреші, Жангелдин һәм ол
арқылы ақымақтанған Совет ісі туралы әділ төресін берді.

Торғай облысында кезінде Ушредительное собрание сай­
лауы болғанда бәйге алғандар:
1-інші нөмір – Алаш партиясы – 54 мың 978
3-інші нөмір – Сотсиал-демократ – 41 дауыс алды.

Міне, балық пен халықты адастырушы ұятсыздардың ісіне
жұрт төреші екені осы!
Қыр баласы.
«Қазақ», газ., № 253, 1917 жыл.

Жері бар, ата қонысы бар жұрттар: қазақ, бұрят, яқұт һәм
Алтайдағы неше бөлім аз ата баласы түріктер. Яқұт алыста
жатыр. Алтай жұрты тауда жатыр. Көп жер қазақта, бұрятта.
Бұлардың жерінен ауған мұжыққа көп жер алынған, бұряттан

жер алғанда қылғаны – біздің қазақтың жерін алғанда істеген
іс, қазақ жерін қалай алғаны біздің оқушыларға белгілі. Мұны
сиезде айтылғанменен, мұнда жазып орын алмаймын.
Қазақ жүрген жер өлшеніп, түгел планға салынған жоқ. Есеп

болмаса, даукес жалғаныш күшейеді.
Өлген мекемесі қазақ жерін 240 миллион деп есеп шығарды.
Бұл есептен қазақтың адам басына 44 десетина жер келеді. Бір
үйде 5 адам десек, үй басына 220 десетина жер келеді. Біздің

қазақтан жер алғанда да осы өзін есепке атты айдайтын.
Бұрятты да осы тобалаңға салатын. Зорлығып осын айтып
отырып қалатын. Ақтөбеде, Көкшетауда, Өскеменде, Алматыда
үй басы 220 десетина түгіл мұның оннан бірі жоқ қазақ аз емес.

Бұл неден болған? Жер алған қулардың зорлығынан болған.
Бостандық, теңдік, туысқандық болғаны рас болса, біз қазақ-
бұрят енді бұл зорлыққа көнбейміз; біздің жерге енді мұжық
уақытша, өзіміз жер еншімізді алып орныққанша келмесін.

Үшредительное собрание жер мәселесін негізгі законмен
шешкен соң, алдымен қазақ, бұрят, Алтайдағы түрік баласы
жер еншісін алсын. Адамға, үйге тиетін жер сыбаға шаруаға
жердің топырағына, жергілікті табиғатына байлаулы болсын.

Қай облыста, қай жерде сыбағасын – норманы жергілікті жер
комитеті кессін.
Қазаққа жер кесілгенде ауылға, болысқа, руға, өздерінің
тілегіне қарай, бір табақ бір тартылсын, орысша: жер общинаға

кесілсін.
Жерді бірге алған ру, ауыл, болыс өз ішінде өздері тәртіп
жасап, әділдікпен пайдалансын. Жер сыбағасы тұрған жерден
берілсін.

Ертіс бойындағы «он шақырымдағы» қазақ Ертістегі жерден
жер алсын.
Атты казак бермеймін дер, біз Ертістен кетпейміз, жер ал­
май қоймаймыз. Жерді жолмен, законмен аламыз. Қазақ һәм

бұрят сыбаға жерін алған соң қалған жер мемлекет қазынасы
аталып, мұның жергілікті жұрт мехкемесі қолында болсын.
Орысша: бұл артық жерді «земство» билесін. Орыстың дворя­
нында мұжықтың жарымысында жер түпкілікті өз қолында,

бұл жерді бұлар сатса ерікті.
Біздің башқұрд та жерін сатуға ерікті болатын. Мұндай
жерді орыста «собственность» дейді. Қазақта, бұрятта бұл
болған емес. Орыстың дворяндарының, башқұрдтың, Түркістан

сартының жер тарихынан көрініп тұр: жерге еңбек сіңірмесе,
жер қолға ұстаған судай шығып кетеді.
Елу жыл бұрын, мұжықты азат қылғанда, дворян жері 180
миллион еді, осы күні 43 миллион-ақ болып қалды. Қалған 137

миллион дворян уысынан шығып, жерге еңбек сіңіре білетін
мұжыққа кеткен.
Башқұрд, біз сықылды жалқау, бар сататын жерінен айы­
рылып отыр. Мұны тағы мұжық алған. Түркістанда жер, бала­

лар асығындай ауысады: жер файдасын жергілікті жұрт көріп
отырған жоқ, мәдени дәрежесі артық қулар көріп отыр.
Жер ұжмағы – Түркістан жұртының бейшаралығының бір
себебі – осы ескі үкімет ақылсыз болып, біздің қазақтың жері

жұртқа қалып тұр. Ескі үкімет есті болса, қазақ жері өзінікі
дер еді. Қазақ жері өзінікі болып, сататын болса, біздің жұрт
башқұрдша біраз жылда жердің жақсысын сатып, қайқайып
шыға берер еді. Құдай сақтап, біздің қазақ бұл күнге келді.

Енді жер жұрт қазынасы болғаны өз файдасы. Біз осы себеп­
термен біздің республикада жер сатылатын болмасын дедік.
Бұл фікір қалың мұжық партиясының фікірі. Жалпы Сібір
сиезі біздің жоғарыда айтылған тілегімізді қабыл алды.

Қыр баласы.
«Сарыарқа» газ., № 18, қараша, 1917 жыл. Семей.

«Қазақ жұрты болып бас қамын қылмасақ, бола­
тын емес.
Есік алдынан дауыл, үй артынан жау келді.
Алаштың баласы, «ақтабан шұбырынды, алқакөл

сұламадан» соң 200 жылда басыңа бір қиын іс келді.
Ақсақал аға, азамат іні, отбасы араздық-дауды
қой; бірік, жұрт қызметіне кіріс! Алаштың басын
қорғауға қам қыл!»

Қыр баласы.
12 желтоқсан, 1917 жыл.
Алаш (Семей).

Біздің орыс Еуропа соғысынан шығып қалды. Уақытша
үкімет абақтыда. Найзаның ұшыменен, айбалтаның жүзіменен
болған өкіметті Россия жұрты өкімет демей тұр. Финляндия,
Украина, Кавказ, тәмәм қазақ жан сауғалап, «бұл пәледен аулақ

боламыз» деп бөлініп кетті.
Ушредительное собрание жақын арада болатын емес. Рос­
сия мемлекетінің халі нашар. Соғыстан шықтық, «уағданы
бұздың» деп Англия, Франсия, Америка, Жапон, Италия бізге

соғыс ашса – ғажап емес. Бұлай болса, біздің Россия мемлекеті
жоғалуы мүмкін. Біз қарап отырсақ, қосақ арасында бос кетеміз.
Қазақ жұрты болып бас қамын қылмасақ, болатын емес.
Есік алдынан дауыл, үй артынан жау келді. Алаштың бала­

сы, «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламадан» соң 200 жылда
басыңа бір қиын іс келді.
Ақсақал аға, азамат іні, отбасы араздық-дауды қой; бірік,
жұрт қызметіне кіріс! Алаштың басын қорғауға қам қыл!

Қыр баласы.
«Сарыарқа» газ., № 24, 12 желтоқсан, 1917 жыл.
Алаш (Семей) қаласы.

«Ульяновъ-Ленинъ, Председатель Народныхъ Ко­
миссаръ, распоряжается единолично, какъ царь Ни­
колай,...контроль народа надъ распоряженіями пра­
вителей называетъ «буржуазнымъ предрассудкомъ».

Ульяновъ-Ленинъ, какъ Николай, считаетъ на­
родъ за безсловесное животное.
Большевики считаютъ свободы гражданъ и Учре­
дительное собраніе «буржуазнымъ предрассудкомъ».

Запомните, крестьяне, рабочіе и солдаты, съ лица
большевика спала красная маска революціонера и об­
нажила его сущность черносотенца!»
1 декабря 1917 года

крестьянамъ, рабочимъ и солдатамъ
Ульяновъ-Ленинъ, Председатель Народныхъ Комиссаръ, рас­
поряжается единолично, какъ царь Николай, не желаетъ давать
отчета ни передъ кемъ, контроль народа надъ распоряженіями

правителей называетъ «буржуазнымъ предрассудкомъ».
Безответственность Правителей мы видели при царе Нико­
лае. Большевисткій председатель Ульяновъ-Ленинъ, какъ Ни­
колай, распоряжается самодержавно. Ульяновъ-Ленинъ, какъ

Николай, считаетъ народъ за безсловесное животное.
Большевики разогнали Московскую и Петроградскую
Думы. Они были избраны всеобщимъ, прямымъ, тайнымъ
голосованіемъ всемъ населеніемъ Москвы и Петрограда.

Демократія – слово иностранное, она означаетъ «на­
родовластіе» – власть народа. Большевики власть народа счита­
ютъ «буржуазнымъ предрассудкомъ».
Большевики закрываютъ газеты, разгоняютъ собранія.

Комиссаръ большевиковъ Ованесовъ, раньше собиравшій
объявленія для буржуазныхъ газетъ, свободу собранія, свободу
слова назвалъ «буржуазнымъ предрассудкомъ».
Большевикъ, никому неведомый раньше, Володарскій объ­

явилъ, что большевики не страдаютъ парламентскимъ крети­
низмомъ.
Преклоненіе народа передъ решеніемъ народной святыни

власть народа, Володарскій считаетъ глупостью, «буржуазнымъ
предрассудкомъ».
Большевики заявили, что они разгоняютъ само Учреди­
тельное собраніе, избранное всеобщимъ прямымъ, тайнымъ

голосованіемъ народа. 28-го октября, въ день открытія Учре­
дительнаго собранія, большевисткіе депутаты не явились на
заседаніе.
Большевики само Учредительное собраніе считаютъ «бур­

Большевики арестовали членовъ Собранія Шингарева, Ко­
кошкина, Долгорукова, Панину. Большевики считаютъ свобо­
ды гражданъ и Учредительное собраніе «буржуазнымъ пред­
рассудкомъ».

Запомните, крестьяне, рабочіе и солдаты, большевики счи­
таютъ:

Большевики освободили изъ тюрьмы главу «СОЮЗА РУС­
СКАГО НАРОДА» Дубровина, черносотенца, слугу Николая,
организатора убійства члена первой Государственной Думы
М. Я. Герценштейна, павшаго въ борьбе за землю для народа.

Запомните, крестьяне, рабочіе и солдаты, съ лица больше­
вика спала красная маска революціонера и обнажила его сущ­
ность черносотенца!
01.ХІІ.1917 года.

А. Букейхановъ.
Тургайскій областной комиссаръ.
Николаевская, 10.

«Қазақ жұрты болып бас қамын қылмасақ, бола­
тын емес.
Есік алдынан дауыл, үй артынан жау келді.
Алаштың баласы, «ақтабан шұбырынды, алқакөл

сұламадан» соң 200 жылда басыңа бір қиын іс келді.
Ақсақал аға, азамат іні, отбасы араздық-дауды
қой; бірік, жұрт қызметіне кіріс! Алаштың басын
қорғауға қам қыл!»

Қыр баласы.
12 желтоқсан, 1917 жыл. Алаш (Семей).

болған өкіметті Россия жұрты өкімет демей тұр. Финляндия,
Украина, Кавказ, тәмәм қазақ жан сауғалап, «бұл пәледен аулақ
боламыз» деп бөлініп кетті.
Ушредительное собрание жақын арада болатын емес. Рос­

сия мемлекетінің халі нашар. Соғыстан шықтық, «уағданы
бұздың» деп Англия, Франсия, Америка, Жапон, Италия бізге
соғыс ашса – ғажап емес. Бұлай болса, біздің Россия мемлекеті
жоғалуы мүмкін. Біз қарап отырсақ, қосақ арасында бос кетеміз.

Қазақ жұрты болып бас қамын қылмасақ, болатын емес.
Есік алдынан дауыл, үй артынан жау келді. Алаштың бала­
сы, «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламадан» соң 200 жылда
басыңа бір қиын іс келді.

Ақсақал аға, азамат іні, отбасы араздық-дауды қой; бірік,
жұрт қызметіне кіріс! Алаштың басын қорғауға қам қыл!
Қыр баласы.
«Сарыарқа» газ., № 24, 12 желтоқсан, 1917 жыл.

Алаш (Семей).
№ 45

С информацией об образовании автономии «Алаш» и
­Временного Комитета «Алашорды»
20 декабря 1917 г.
г. Оренбург

Киргизский съезд постановил организовать автономию
всех казаков-киргиз и избрал временный комитет управления
«Алашорды» в составе 25 лиц, из которых 15 представителей

казаков-киргиз и 10 представителей других народов, живущих
среди казаков-киргиз. Временное пребывание Алашорды – Се­
мипалатинск.
Председатель Алашорды

[Алихан] Букейханов.
г. Оренбург.
Известия Временного Сибирского областного совета.
Томск. 1918. 1. С. 6–7.

«Біздің
қазақ
жерді
меншікті

қылып
алса,
башқұрдша көрші мұжыққа сатып, біраз жылда сы­
пырылып, жалаңаш шыға келеді!

Кадет партиясы Ұлт аутономиясына қарсы. Біз
Алаш ұранды жұрт жиылып, Ұлт аутономиясын
тікпек болдық.
Осы үш жол айрылғаны биыл жазда ашыққа

шықты. Мен сонан соң қазаққа Алаш партиясын
ашуға кірістім. Мен мұны июлдегі Жалпы қазақ
сиезінде айтқан едім».
Ғали хан.

1918 жыл (год)
Алаш (Семей)–Томскі–Уфа–Омбы
Алаш (Семипалатинск)–Томск–Уфа–Омск

Өтініш
Қазақ-қырғыз жалпы сиезі қазақ-қырғыз ұлтының Кіндік
комитетіне председател сайлап, Орынбордан кетпек болғаным
себепті Орынбор городской думасының гласнилығын тастауға

тура келді.
Жолдастарыма жұрт һәм отан игілігіне еткен жұмыстарына
өнім, береке берсін деп тілеймін. Қайда жүрсем де бар күшімді
отанның бағы һәм еркі жолына сарп етпекпін.

Орынбор городской думаның гласниі Ғалихан.
«Қазақ» газ., № 59 (260), 1918 ж. Орынбор қаласы.

Қазақ-қырғыз жалпы сиезі қазақ-қырғыз ұлтының Кіндік
комитетіне председател сайлап, Орынбордан кетпек болғаным
себепті, Орынбор городской думасының гласнилығын тастауға
тура келді.

Аманат етіп, сайлаған мұсылмандарға көп рахмет айтамын.
Бос уақытым кем болғандықтан, бауыр жұртымның еткен ама­
натын көңілдегідей ақтай алмағаныма өкініште болып, ұлт
мәдениеті өсіп, өзін-өзі меңгеру жолында бауыр жұртымның

еткен жұмыстарына бақ, береке тілеймін!
Орынбор городской думасының гласниі Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 59 (260), 1918 ж. Орынбор қаласы.

«Бәлшебектің мұнысы – аллалап отырып, қонған
үйінің қатынына қол салатын жалған қожа ісі бо­
лып шықты.
1905-інші жылы 9-ыншы януарда астанадағы неше

мың жұмысшылар «бостандық бер» деп Николайға
барған. Николай бұларға «пулемет бостандығын»
көрсеткен еді. Бәлшебек Николайдың аяғын құшты.
Аға-іні, Алаштың азаматы, бірік, бүгінгі үйара

уақ істі таста, мына қараңғы қара бұлт Россия
ылаңынан Алаш басын қорғайтын жолға шық!
Көш бастаған ақсақал аға, зиялы іні, жергілікті
жұрт қызметін таза атқар! Жалпы жұртқа

мұрындық бол!»
Ғали хан.
1918 жыл. Орынбор.

Саяси сараптама
5-інші януарда Россия құрылтайы жиылды һәм бәлшебек
күшімен қуылды.
Біздің оқушыларға белгілі: сентәбірде мемлекет мәжілісі

құрылғаны. Бәлшебектер бұл мәжілістен шығып кеткен еді:
«себебі – мемлекет мәжілісі Россия құрылтайын жинайды; біз,
бәлшебек, қару-жарақ жұмсасақ та құрылтайды жиямыз», – де­
ген еді.

Өктәбір аяғында мемлекет мәжілісін бәлшебек күшпен қуып
таратты, Уақытша үкіметті абақтыға салып, жоғалтты.
Шынымен бәлшебек Россия құрылтайын жимақ болғанда,
күш-қуаты қолында, 28-інші ноябірге құрылтайды жияға

жаһид етуі керек еді. Бәлшебек өкіметі астанадағы Құрылтай
сайлауының комиссиясын абақтыға салды. 28-інші ноябірде
құрылтай депутатын қуды. Онда: «депутат саны 400-ге толмай,
құрылтай ашқызбаймыз», – деп еді.

5-інші януарда 500-ден аса депутат жиылған еді. Бұларды
бәлшебек мылтық жұмсап тағы қуып, Россия құрылтайын
тарқатты. Николай түскеннен бері жұрттың сүйенгені,
таянғаны – құдайдан соңғы құрылтай еді. Құрылтай басына

бұтын көтеріп, бәлшебек сариды.
Енді Николай өлді. Енді қамшы жоғалды, енді билік жұртта,
билік жұртта болса, жұрт жалпы, жасырын, төте сайлаумен
шығарған депутат мәжілісі – құрылтайда деген еді.

«Билік жұртта» деп өзгеге кезек бермей, айғайлап алды­
мен шабатын бәлшебек еді. Бәлшебектің мұнысы – аллалап
отырып, қонған үйінің қатынына қол салатын жалған қожа ісі
болып шықты. «Соғысты тоқтатам, бітім қылам» деп қараңғы

салдатты ертіп алып, демагогияға сүйеніп іс жүргізген еді. Бітім
жоқ. Құрылтайды қорғаймын деген қауым кісілері – құрылтай
депутаттары абақтыда.
Құрылтай ашылған күні көп жұмысшылар, өзге көп қала

Осы топты бәлшебек әскері шатырдан пулемет астына алып,
көп кісіні өлтіріп, қуып тастаған.
1905-інші жылы 9-ыншы януарда астанадағы неше мың
жұмысшылар «бостандық бер» деп Николайға барған. Нико­

лай бұларға «пулемет бостандығын» көрсеткен еді. Бәлшебек
Николайдың аяғын құшты.
Николайдың да, мұның емшектес інісі – бәлшебектің де пу­
леметтеп жатқаны жалпы жұрт, екеуінің де сүйенгені – қараңғы

салдат.
Құрылтай алдымен жұртқа беделді үкімет сайламақ еді.
Құрылтайға сүйенген күшті үкімет, босаған тізгінді жиып
алып, тежеп ұстап, тентек бастықты тиып, жұртқа пайдалы

тәртіп шығарып, елді билемек еді.
Құрылтай өзі Россия мемлекетіне негізгі закон шығарып,
мемлекет күшін түзетіп, жұртқа пайдалы бітім қылып, жақсы
сапарға жұрт тілеген тартпақ еді.

Бұл мақсаттың бәрі 5-інші януардағы пулемет оғымен құйын
соққан күлдей ұшты. Орыс жұртының ұлтшылдары, жұртына
жанашыры, қабырғасы қайысатыны азда қалды. Ақылды, ұлт
пайдасын демагогия, қараңғылық басты. Серт пен бітім жоқ.

Соғыстан бұрын Германия 70 миллион еді, енді орыспен бі­
тім қылмақ, адамын 143 миллион қылып, бұлай болса бұрын­ғы
160 миллион Россия мемлекеті 87-де қалады.
Бұл болмайтын бітім емес. Украина, Дон, Кавказ, Түркістан,

Сібір, Орынбор, өзге неше ішкі қалалар бәлшебекпен соғысып
жатыр. Майдандағы салдат үйді-үйіне қашып жатыр. Мұжық,
салдат: «Біз бәлшебек дініне кірдік» деп, қаланы, помещикті,
бай мұжықты талап жатыр. Теміржол тоқтады, астаналар,

астық сатып алатын уалаяттар, майдандағы әскер жұтап жатыр.
Біздің қазақ әзір бұл Россия ылаңынан аман.
Алаштың баласы аман қалар ма, жоқ па? Болжап болмай­
ды. Қорқамын: жалпы жұрттың қараңғылығынан, «басшы бо­

ламын» деп тонын айналдырып киіп, жұрт тілегін өзінің соқыр
тиынына айырбастағаннан!
Аға-іні, Алаштың азаматы, бірік, бүгінгі үйара уақ істі тас­
та, мына қараңғы қара бұлт Россия ылаңынан Алаш басын

от 11-24 июня 1918 года
Постановили: На территории автономии Алаш восстано­
вить земские учреждения, введенные по закону Временного
правительства 17 июня 1917 года и упраздненные советской вла­

стью, там, где земские учреждения еще не введены, ввести их
немедленно, согласно тому же закону 17 июня 1917 года. Впредь
до введения волостного земства признать законною властью в
волостях волостные, аульные и сельские комитеты, образован­

ные населением после февральской революции.
Председатель Алаш-Орды
А. Букейханов
Члены:

от 11–24 июня 1918 года
Постановили: Образовать при Алаш-Орде военный совет из
трех лиц, возложив на него функции военного министерства и
предоставив ему открывать областные и уездные военные сове­

ты при областных и уездных отделах Алаш-Орды. На военный
совет возлагается обязанность призывать джигитов для борьбы
с большевиками.
Председатель Алаш-Орды

А. Букейханов
Члены:
М. Тынышпаев

от 11–24 июня 1918 года
Постановили:
[Статья] 1) Алаш-Орда управляет территорией автономии
Алаш через местные советы – областные и уездные,

[Статья] 2) временно состав областных и уездных советов на­
значается Алаш-Ордой,
[Статья] 3) областные и уездные советы состоят не менее как
из трех человек,

[Статья] 4) при первом очередном земском собрании, об­
ластном и уездном, гласные из казахов выбирают членов об­
ластных и уездных советов из числа всех граждан автономии
Алаш, имеющих от роду не менее 21 года и не опороченных

[Статья] 5) выборные члены областных и уездных советов ут­
верждаются Алаш-Ордой,
[Статья] 6) областные советы Алаш-Орды ведают:
[Часть] 1) призывом джигитов для создания алашского вой­

ска, для чего ведут призывные списки, определяют количество
подлежащих призыву джигитов, распределяют их по уездам,
определяют порядок призыва, заботятся об обеспечении вой­
ска довольствием,

[Часть] 2) сбором налогов, установленных общеказахским со­
ветом 5–13 декабря 1917 года в городе Оренбурге, а также дру­
гих налогов, которые могут быть установлены Алаш-Ордой,
[Часть] 3) делом подготовки материалов к созыву алаш­

ского учредительного собрания,
[Часть] 4) делом культурно-экономического развития насе­
ления Алаш,
[Часть] 5) охранением государственного порядка и обще­

ственного спокойствия,
[Часть] 6) подготовкой материалов для разрешения аграрно­
го вопроса в пределах автономии Алаш, а также делом наблю­
дения за точным исполнением закона Алаш-Орды от 24 июня

1918 года о временном землепользовании на территории авто­
номии Алаш,
[Часть] 7) областные советы имеют право в важных случаях
вступать во временные блоки с правительствами соседних ав­

тономий для защиты интересов Алаша. Условия соглашений
представляются Алаш-Орде, которая вправе принять или от­
вергнуть их,
[Часть] 8) земские учреждения, а там, где земство еще не

введено, исполнительные комитеты, милиция и органы пере­
селенческого управления впредь до ликвидации их исполняют
[в ориг. «используют»] законные распоряжения областных со­
ветов Алаш-Орды,

[Часть] 9) уездным советам Алаш-Орды предоставляются в
пределах уездов те же права, какие предоставлены областным
советам, за исключением права по охранению государственно­

го порядка и общественного спокойствия и права вступать во
временные блоки с автономными соседями,
[Часть] 10) уездные советы исполняют законные распоряже­
ния и поручения областных советов,

[Часть] 11) в случае превышения или бездействия власти, а
также за злоупотребления члены областных и уездных советов
привлекаются к уголовной ответственности на общем основа­
нии.

Примечание к статье 4-й: Если и не казахское население изъ­
явит желание остаться в автономии Алаш, то советы избирают­
ся земским собранием.
Председатель Алаш-Орды

А. Букейханов
Члены:
М. Тынышпаев

от 11–24 июня 1918 года
Постановили: Впредь до издания новых законов признать
действующими на территории автономии Алаш законы и де­
кларации временного правительства о свободах совести, слова,

печати, собраний, союзов и неприкосновенности личности.
Председатель Алаш-Орды
А. Букейханов
Члены:

от 11–24 июня 1918 года
Постановили: Проект правил о временном землепользова­
нии на территории автономии Алаш утвердить.
Правила:

нием закона о земле, на территории Алаш временно устанав­
ливается следующий порядок пользования землею:

ки и прирезки к ним, произведенные после февральской рево­
люции, признаются недействительными,

ковные, монастырские, скотоводческие, курортные, школьные,
торгово-промышленные, оброчные, также не заселенные хуто­
ра передаются в пользование местного населения:
а) участки, находящиеся среди казахских земель, передаются

прежним владельцам,
б) участки, которые расположены между казахскими земля­
ми и наделами русских поселков, распределяются между насе­
лением органами местного земского самоуправления,

временными комиссиями участках, не покинутые владельцами
к моменту февральской революции, остаются на этих участках,

революции, но еще не отмежеванные в натуре участки, возвра­
щаются прежним владельцам,

ственного владения казны между населением предоставляется
органам местного земского самоуправления,

управлением государственных имуществ на участки, указанные
в пункте «б» сих правил, аннулируются. Для ликвидации арен­
даторских хозяйств на этих участках издать особые правила,

сельскохозяйственные фермы с отведенными для них участка­
ми, инвентарем передаются в подлежащие земства,

передачей технических организаций их, как-то: агрономиче­
ской, врачебной, гидротехнической, статистической, межевой,
школьной и прочей в ведение соответственных отделов местно­
го земства.

Председатель Алаш-Орды
А. Букейханов
Члены:
М. Тынышпаев

от 11–24 июня 1918 года
Постановили: Разрешение на постройку железных дорог
местного значения на территории автономии Алаш дается
только Алаш-Ордой.

Председатель Алаш-Орды
А. Букейханов
Члены:
М. Тынышпаев

от 11–24 июня 1918 года
Постановили: Все государственные налоги, падающие на
население территории Алаш, поступают в кассу Алаш-Орды.
К сбору кибиточной подати приступить немедленно.

Председатель Алаш-Орды
А. Букейханов
Члены:
М. Тынышпаев

от 11–24 июня 1918 года
Постановили: Учредить суд и следственную комиссию.
Председатель Алаш-Орды
А. Букейханов

Члены:
М. Тынышпаев

от 9–22 октября 1918 года
Постановили: Утвердить и ввести в действие немедленно в
областях, в коих уже функционируют казахские суды, в обла­
стях, в коих не организованы суды, ввести в действие не позже

1-го января 1919 года.
Председатель Алаш-Орды
А. Букейханов
Члены:

Жергілікті Алашорда собеттері уақытша қазақ халқының са­
яси һәм мәдени істерін қарай тұрады. Бірақ олар земски һәм
шаһар самоуправлениелерінің ісіне қол сұқпау керек.
Кідірмей 1917 һәм 1918 жылы салық ақшаларын жинай

бастаңыз. Бірінші ретте өз еркімен шыққан милиция құрыңыз.
Оның шамасы әр болысқа 30 жігіт, әр болыс шығарған ел
қорғаушыларына ат мінгізіп, ат тұрманын мықтап берер.
Ел қорғаушыларды жию ісін осы телеграмды алған күннен

бастап үш жұманың ішінде үлгерту керек. Орынбор атты-
казагінің атаманы Дутовпен қорғаушылар үшін қару-жарақ,
ат тұрман алу, оларды үйрететін инструкторлар табу жайын
кеңес. Істің барысын әлсін-әлсін бізге білдіріп тұр.

Семей мен Ақмола милиция жинау ісіне аса шұғыл кірісіп,
олардан әтрәдтар құрылды. Ондай әтрәдтардың бірсыпырасы
атты-казак һәм офицер (ақ гвардиялармен) қосылып Жетісу
облысындағы бәлшебектермен соғысуға кетті.

Түркістан жағына атты-казак һәм башқұрт жігіттерімен
бірге бәлшебектермен соғысуға аттанғаныңыз ұнайды. Бұл ту­
ралы Дутовқа телеграм берілген. Ахмет Байтұрсынов 29 июн­
де Қостанайға кетті. Міржақып Дулатов екі жұма шамасында

мұнан шығар. Қазақтан шыққан бәлшебектерге ешбір рахым
болмасын.
Алашорда председателі
[Әлихан] Бөкейхан.

«Қазақ» газеті, № 61 (262), 30.06.1918 ж.
Алаш (Семей).

Семей облысына кеткен жолаушылардан майдың бас кезінде
бәріміз аманбыз деген телеграм алып едік. Онан соң почта, те­
леграф тоқтап қалғандықтан, хабар ала алмадық. Ғали хан мен
Міржақып Семей облысында еді.

Ахмет, Шәуешектен алынған телеграмға қарағанда, сон­
да екендігі білініп еді. Бұлардан Ғали хан өз елінде қызмет
атқарып жүрсе, Міржақып пен Ахмет Жетісу һәм Сырдария
облысындағы аш-жалаңаш бауырларына елден жәрдем жинап

жүргендігін білеміз.
Елдес Омаров Қостанайға қайтқан. Ахмет пен Міржақып үй-
іші шығыны жоқ, аман. Самардан Ғали хан үйіндегі жеңгейден
де аманбыз деген телеграм алдық.

Болшевик келген жерінде Темірге кеткен, онан шағым бо­
йынша ұсталып Орынборға келген жерінде Темірдің бір жігіті
Әліби Жангелдиннен сұрап босанып алған Сейідәзім Кәдірбаев
та аман. Тұтқыннан босанған осы 4 айдай Орынборға жақын

Бөрте елінде жақсылық болуын күтіп жататын еді.
Қаланы қазақ-орыс алысымен хабар жіберіп шақыртып
алып едік, иесіз қалған облыс тізгінін осы күні Сейідәзім өз
қолына алды. Жақын жерде оның болғаны абырой болды. Ол

болмаса, Торғай мекемелерінің басына тұрысымен ізеттегі
біреулердің ие болуында шүбә жоқ еді.
Газетіміз
басылардың

алдында
Семей
облысында
Алаш қаласында «Алаш Орданың председателі Ғали хан

Бөкейхановтан төмендегі телеграм алынды:
«Алынды 15 июл (жаңаша), 1918 жылда Орынборға, атаман
Дутовқа. Копиясы Байтұрсыновқа. Заречное Слободкадан.
Сыбайласымыз атты казактардың бұралқы бәлшебектерді

жеңгенін есітіп қазақтар аса қуанды.
Жетісу облысында бәлшебектер атты казак қалаларын бірін
қоймай қиратқан. Қатын, бала-шағаны қырған, сондықтан сол
бейшараларды бәлшебек қолынан құтқару үшін біздің қазақ

«Алаш Орда» атты-казак, біздің қазақ, сарт һәм башқұрт
жұрттарынан құралған Түркістан жағына әскер жіберуіңізді
өтінеді. Ташкент алынса, Сырдария, Закаспи облыстары
өзінен-өзі алынғанмен бір есепте. «Алаш Орда» Торғай облы­

сын билеу­ге Сейідәзім Кәдірбаевты көрсетеді.
Нөмірі 83. «Алаш Орда» председателі Бөкейханов, Әлихан.
[не «Қазақ», не «Сарыарқа» газ.], мамыр-маусым, 1918 жыл.
Алаш (Заречная Слободка, Семей) қаласы.

«Автономия Алаш объединяет 6-ти миллионное
казак-киргизское население Казакского Края, никогда
не входившего в состав Сибири и Туркестанских обла­
стей, Автономия Алаш, подобно Сибири, занимает

территорию, имеющую форму почти круга, состав­
ляет крупную, с 10 миллионным населением полити­
ческую единицу.
Разнообразные взаимные интересы Сибири и Алаш

диктуют тесный союз обеих автономий. Взаимное
признание единит их силы.
В час смертельной опасности для родины и свобо­
ды нашей взаимная поддержка крайне необходима».

Председатель Алаш-Орды А. Букейхан.
Омск, июль 1918 года.

ствами, находящимися на поверхности земли, водами, их бо­
гатствами, а также недрами земли, составляют собственность
Алаш.

меньшинства. Во всех учреждениях автономии Алаш предста­
вители всех наций должны быть представлены пропорциональ­
но. Предоставляется также экстерриториальная и культурная
автономия тем, кто без территории окажется в пределах авто­

хии организовать временный народный совет Алаш-Орда, со­
стоящий из 25 членов, 10 мест из которых представить русским
и другим народам, живущим среди казак-киргиз. Местом пре­
бывания Алаш-Орда временно избрать Семипалатинск. Алаш-

Орда немедленно должна взять в свои руки всю исполнитель­
ную власть над казак-киргизским населением.

тельное собрание автономии Алаш на началах, выработанных
им применительно существующим правилам о производстве
выборов в общероссийское собрание.

вести переговоры о блоках с другими автономными соседями,
причем самое заключение договоров предоставляется учреди­
тельному собранию Алаш.

представить выработанный проект конституции Алаш».
Сибирское правительство в лице областного совета отнес­
лось весьма сочувственно к автономии Алаш. Оно не только

обменялось приветственными телеграммами, но вступило тог­
да же в деловые сношения с Алаш-Орда, как правительством
автономии Алаш. Но вскоре большевистская волна докатилась
и до окраин. Законодательные учреждения и правительства

автономных областей были разогнаны большевиками и члены
частью были арестованы, частью скрылись, эта же участь по­
стигла всеказакский совет Алаш-Орда.
Силою штыков легко было захватить власть, но погубить дух

народа, отнять у [в ориг. «от»] него идею, которой он живет,
оказалось невозможно.
Экономический развал, продовольственная разруха, полное
расстройство транспорта, окончательное убийство торговой

и промышленной жизни страны, расхищение, разграбление
народных средств при полном отсутствии хоть какого-нибудь
правопорядка, подливали масло в огонь, вызывали крайнюю
ненависть к большевикам у всех граждан. Везде усиленно гото­

вились к перевороту. Представитель Алаш-Орды для установ­
ления связи и координирования действий был делегирован в
Томск к уполномоченному временного сибирского правитель­
ства, после переворота – члену западно-сибирского комисса­

риата П. Я. Михайлову. Достигнут был полный контакт для
совместного выступления против советской власти во имя са­
моопределения Сибири и Казакского Края, во имя торжества
идеи народоправства.

Теперь очищена от большевиков почти вся Сибирь и часть
Казакского Края. Постепенно освобождаются от советской де­
спотии и другие части Российской Республики. Но и к данному
моменту России, как единого цельного, не существует. Не суще­

ствует единой государственной власти. Правительство какой-
нибудь автономной области, конечно, не может претендовать
на признание другими областями. Единственно поэтому силой
исторических событий, освободившиеся от власти большеви­

ков автономные области и народы вынуждены встать на путь
государственной самостоятельности, и власть преемственно
должна перейти к тем органам, какие существовали до больше­
висткого переворота. Но все эти области не могут остаться изо­

лированными: они должны искать тесного контакта, единения
своих сил. До создания общероссийской федеративной власти
освободившимися автономными областями, взаимное сотруд­
ничество их является государственно необходимым.

События наших дней идут с кинематографической быстро­
той. Каждый день приносит весть об образовании нового про­
винциального правительства. В Самаре образовалось прави­
тельство комитета членов учредительного собрания, на Южном

Урале башкирское правительство, в Уральской области – пра­
вительство уральского вилаэта.
Освобождающаяся от большевиков Россия вступает на опас­
ный путь раздробления на множество губернских автономий,

не признающих друг друга в момент, когда так нужно едине­
ние.
Автономия Алаш объединяет 6-ти миллионное казак-
киргизское население Казакского Края, никогда не вхо­

дившего в состав Сибири и Туркестанских областей, Ав­
тономия Алаш, подобно Сибири, занимает территорию,
имеющую форму почти круга, составляет крупную, с 10
миллионным населением политическую единицу.

Разнообразные взаимные интересы Сибири и Алаш дикту­
ют тесный союз обеих автономий. Взаимное признание единит
их силы.
В час смертельной опасности для родины и свободы нашей

взаимная поддержка крайне необходима.
Затянувшиеся наши переговоры с правительством Сибири
лишили автономию Алаш Уральской области. Возможно, что
другие казак-киргизские области, освободившись от больше­

виков и не дождавшись автономии Алаш, последуют дурному
примеру Урала, а дальше будут сепаратно искать ориентаций
с Туркестаном, находящимся, с занятием немцами Баку, под
угрозой немецкого завоевания.

Опасность распада автономии Алаш вынудит Алаш-Орду
решиться на крайние меры, отказаться от союза с Сибирью,
объявить автономию Алаш и спасать единение казак-киргиз­
ского народа, пожертвовав выгодами союза с Сибирью.

ванию. Сибирское правительство должно обеспечить армию
вооружением, снаряжением, продовольствием и военными
инструкторами. Казакская армия, как особая военная единица,
должна пользоваться самостоятельным хозяйственным и вну­

тренним управлением и во всем подчиняться военному отделу
Алаш-Орды и главному штабу при нем. Первой своей задачей
Алаш-Орда считает очищение от большевистских банд терри­
тории Алаш и оказание помощи Туркестану и Семиречью.

совые учреждения, имеющиеся в пределах территории ав­
тономии Алаш, подчинены пока временному сибирскому
правительству, необходимость обеспечения сибирским прави­
тельством займа Алаш-Орде.

путатов автономных народов и окраин, очищенных от больше­
виков, с целью создания федеральной власти, которая, несо­
мненно, сплотит еще теснее разрозненные части России, спаяет
их прочным цементом и поднимет силу и мощь ее для защиты

интересов Союза как от внутренних, так и от внешних врагов, в
этом отношении представляется в ближайшее время возмож­
ность федерации Сибири, Алаш, Башкирии и Туркестана.
Июля 13/26 дня 1918 года, гор. Омск.

Подлинное подписали:
Председатель Алаш-Орда
А. Букейхан
Члены:

П. 6. Пункт 6 признан не подлежащим включению в проект
соглашения. Самая же мысль о созыве конгресса депутатов ав­
тономных народов комиссией поддерживается.
В результате обсуждения комиссией одобрен следующий

Алаш-Орда и установления границы ее, считаясь с требования­
ми момента, Алаш-Орда находит возможным:
а) сохранение в настоящем виде всех смешанных учрежде­
ний, земств, городских дум, под контролем комиссаров, назна­

ченных сибирским правительством по соглашению с Алаш-
Орда в области со смешанным населением, Акмолинской,
Семипалатинской и Тургайской.
б) временное подчинение государственных и смешанных

учреждений, управлений и самоуправлений распоряжениям
временного сибирского правительства, при участии в этом по­
следнем, при решении относящихся к названным областям во­
просов, представителя Алаш-Орда.

в) назначение на ответственные посты в пределах поименных
областей с согласия Алаш-Орда.

циональностями территории Алаш, Алаш-Орда является ор­
ганом власти казак-киргизского народа. Все национальные
общественные организации и учреждения подчиняются толь­
ко Алаш-Орда. Она имеет право сбора кибиточной подати и

специального обложения в свою казну. Алаш-Орда организует
национальные суды, местные советы Алаш-Орда, ведающие на
местах всеми национальными делами казак-киргизского насе­
ления, остающимися за пределами компетенции восстановлен­

соблюдаются следующие условия:
а) изложенные ниже пункты соглашения сохраняют силу до
момента создания федеративной власти: автономной Сибири
и автономии Алаш, – или общероссийской федеративной вла­

б) казакская армия совместно с армией автономной Сибири
защищает территорию последней и Алаш и выполняет все опе­
ративные задания, которые ставятся сибирской армией.
в) до наступления момента, указанного в подпункте 1, ка­

закскую армию мобилизует Алаш-Орда, по соглашению с
военным министром временного сибирского правительства,
поскольку число мобилизуемых ограничено наличностью воо­
ружения, обмундирования, довольствия и прочих средств орга­

низации, отпускаемых временным сибирским правительством.
г) национальная казакская армия комплектуется по терри­
ториальной системе.
д) казакская армия до создания единой федеративной армии

организуется, управляется, обучается и снабжается на основах,
принципах и по плану сибирской армии, но с необходимыми
дополнениями и изменениями, вызываемыми местными осо­
бенностями жизни и быта казаков и вводимыми Алаш-Орда

по соглашению с военным министром временного сибирского
правительства.
е) части казакской армии по мере формирования сводятся
в более крупные единицы, которые до создания федеративной

армии входят нераздельной единицей в сибирскую армию.
ж) до наступления момента, указанного в подпункте 1, и во
время войны казакская армия подчиняется общему командова­
нию в рядах войск автономной Сибири.

з) сибирское правительство при полной поддержке и энер­
гичной помощи Алаш-Орда обеспечивает казакскую армию
вооружением, снаряжением, обмундированием, довольствием
и военными инструкторами.

и) для учета военнообязанного населения, призыва, распре­
деления его, а равно для решения вопросов снабжения при
правительстве Алаш-Орда организуется военное управление.
к) Казакская армия формируется на следующих началах:

а) выборное начало недопустимо.
б) при назначении на командные должности не принима­
ются в расчет ни чины, ни возраст, ни национальность, а лишь
знание, способность и опыт.

в) существование каких бы то ни было комитетов в армии
недопустимо.
г) строгая дисциплина, отдание чести и полное подчинение
воле начальника.

д) старший начальник казакской армии и командиры от­
дельных казакских частей назначаются командующим Сибир­
ской армией с согласия правительства Алаш-Орда.

линской и Тургайской остается status quo до решения земель­
ного вопроса всероссийским учредительным собранием.
Председатель комиссии:
В. Сапожников

Члены:
А. Букейханов

«1) Алаш-Орда является единственным органом
управления на территории автономии Алаш в пре­
делах[,] предоставленных Алаш-Орде прав... 5) Ввиду
военного времени и слабого развития путей сообще­

ния для фактического управления западной частью
автономии Алаш, в которую входят Букеевская
орда, Уильский оляят, Мангышлакский у[езд]. Зака­
спийской области, Актюбинский и Киргизский уезды

Тургайской области, образуется отделение Алаш-
Орды...»
А. Букейханов,
11 сентября 1918 года.

11 сентября 1918 года, город Уфа
Присутствовали: председатель А. Букейханов.
Члены: В. Таначев, Х. Досмухамедов, Дж. Досмухамедов,
А. Беремжанов, А. Ермеков, М. Тынышпаев.

Слушали: Вопрос об управлении автономией и организа­
ции местного управления на территории автономии Алаш.
Постановили:

на территории автономии Алаш в пределах[,] предоставлен­
ных Алаш-Орде прав.

новании законов, изданных временным правительством в 1917
году, причем вопросы, требующие по закону разрешения цен­
трального правительства, разрешаются Алаш-Ордой.

дой и временно пользуются всеми правами, предоставленными
им законами временного правительства 1917 года.

щения для фактического управления западной частью автоно­
мии Алаш, в которую входят Букеевская орда, Уильский оляят,
Мангышлакский у[езд]. Закаспийской области, Актюбинский и
Киргизский уезды Тургайской области, образуется отделение

Алаш-Орды.
Алаш-Орда: Сборник документов //Составитель Н. Мартыненко.

номии, получив указания важных и принципиальных вопросов
от Алаш-Орды.

ва отношений с Алаш-Ордой, отделение пользуется всеми пра­
вами Алаш-Орды.

редительного собрания от Букеевской орды), Х. Досмухаме­
дов (член учредительного собрания от Уральской области),
Дж. Досмухамедов (член учредительного собрания от Ураль­
ской области), И. Турмухамедов (член учредительного собра­

представителями от неказахского населения территории отде­
ления по выбору самого населения.
11 сентября 1918 года. Город Уфа.
Подписали:

Председатель Алаш-Орды
А. Букейханов
Заместитель управляющего делами
А. Беремжанов.

Комиссарам Алаш-Орды, земским и городским самоуправ­
лениям Букеевской орды, Уильского оляята, Мангышлакского
уезда Закаспийской области, Актюбинского и Казахского уез­
дов Тургайской области.

Алаш-Орда предлагает вышеназванным органам управле­
ния сноситься непосредственно с отделением Алаш-Орды по
управлению западной частью автономии Алаш, имеющим ме­
стопребывание в Джамбейте Уильского оляята (Уральской об­

ласти).
Копия 17/ІХ – 18 года. № 120.
Алаш-Орда: Сборник документов /Составитель Н. Мартыненко. – Ал­
маты: Малое издательство «Айқап», 1992 г. 98 стр.

Құрылтай уәкілдігінің комитеті Алашты автономиялы жұрт
деп таныды. Бар күшті ұлт әскерін жасауға салыңдар. Алаш –
Россиядағы одақтас мемлекеттердің бірі. Сондықтан тіреудің
бір ұшы – Алаш әскері. Алаш полкіне не керегін тауып беріп,

таратпаңдар. Керек нәрсені, қаншама болсын, қарыздануға
қорғанбаңдар. Жетік, білікті қару алсын. Алаш отрядының
Орал, Торғай бөлімдерінде әскер жасау жұмысы жалғассын.
Оралда қазақ офицерлерін шығармаңыз. Алашорда бастығы

«Абай», 1918, 25 қыркүйек, № 10.
Алаш (Заречная Слободка, Семей) қаласы.

1919 жыл (год)
Омбы–Алаш (Семей)–Қарқаралы
(Омск–Алаш (Семипалатинск)–Каркаралы)

«Мы – западники. В своем стремлении приобщить
народ к культуре мы не смотрим на восток, в Монго­
лию – мы знаем, что там культуры нет. Наши взоры
устремлены на запад».

«Милиция наша – это войско. Оно уже фактиче­
ски существует: 700 наших джигитов находятся на
фронте в Семиречье, 540 человек у Троицка, 2000 чело­
век в Уральской области. Когда вы читаете сообще­

ния об успехах на семиреченском фронте, то знайте,
что эти успехи достигнуты благодаря нашим отря­
дам...
«Штаб армии будет общим с русским. В осталь­

ном отношении армия должна быть организована
наподобие казачьих войск с самостоятельным вой­
сковым управлением».
А. Букейхан.

Просит присутствующих высказаться по поводу поставлен­
ных вопросов.
А. Н. Букейхан. Представители правительства Алаш-Орды
хотели бы, чтобы в первую очередь был поставлен вопрос о су­

дах: – Это наиболее больной вопрос нашей жизни. Русский суд
не удовлетворяет требованиям жизни. Русские судьи, не зная
языка, быта населения, находятся в полной зависимости от пе­
реводчиков, людей малокультурных.

Далее А. Н. Букейхан характеризует работу казакского наци­
онального суда за короткий срок его существования (было раз­
решено до 1000 дел, энергичная борьба с конокрадством, почти
прекратившая его).

Затем комиссия должна рассмотреть вопрос о сельском
управлении. – Мы бы хотели, чтобы сельское управление было
поручено нам, нашим существующим национальным органи­
зациям на почве указа 22/4 октября 1918 года. В вопросах зем­

ского строительства мы будем учиться у русского населения,
мы сторонники смешанного земства и для нас закон 17 июня
1917 года приемлем.
Третий вопрос, который должна рассмотреть комиссия – во­

прос земельный. [А. Н. Букейхан:] – Политика переселенческого
управления в наших областях была политикой завоевательной
по преимуществу. Казакское население постепенно вытеснялось
из своих зимовок, у него отнимались мечети, в которых

переселенцы держали телят. Никакие жалобы не действовали
на действия переселенческого управления, не имели результата.
Наша степь пестра. На севере почва черноземная, удобная для
земледелия, на юге – земледелием заниматься нельзя. Если

А. А. Астахов: – Прошу разъяснить, какие существуют наци­
ональные казакские организации?
А. Н. Букейхан. Говорит о национальных организациях – со­
ветах волостных и уездных. Эти национальные органы будут

ведать всем тем, что выходит за пределы компетенции земских
самоуправлений.
П. Ф. Коропачинский: – Чем они ведают в настоящее время?
А. Н. Букейхан: – Они управляют степью. Ведают теми де­

лами, которые были подведомственны крестьянским начальни­
кам. Работают по набору милиции. Действуют они тайно. Ула­
живают дела таким образом, чтобы казакам не приходилось
обращаться к русским властям.

П. Ф. Коропачинский: – Таким образом, наряду с органами
земского самоуправления должны существовать национальные
организации, ведающие делами, выходящими за пределы ком­
петенции земских самоуправлений?

А. Н. Букейхан: – Да.
П. Ф. Коропачинский: – Как разделить сферу их действий?
А. Н. Букейхан: – Сельское управление наше. Думаем, что
национальным организациям будет передано сельское и во­

лостное управление – это не касается земства.
П. Ф. Коропачинский: – Представитель Алаш-Орды пред­
ложил ряд вопросов на обсуждение комиссии в дополнение
к предложенным мною, рассмотрение их выходит за пределы

указа 22/4 октября 1918 года. Вопросы эти выходят за пределы
полномочий, данных членам нашей комиссии, так что без осо­
бых распоряжений я не имею возможности поставить их на
обсуждение. Остальные вопросы органически связаны с вопро­

сами, предложенными мною для обсуждения. Существенным
вопросом является вопрос о должности главноуполномоченно­
го по Алаш-Орде и взаимоотношениях между ним и централь­
ными органами власти. Прошу членов комиссии высказаться

по поводу сделанных замечаний.
В. З. Малахов: – Вопросы, которые предложил обсудить
представитель Алаш-Орды, в комиссии В. В. Сапожникова

были отложены до учредительного собрания. В нашей комис­
сии нет оснований рассматривать эти вопросы, так как рассмо­
трение их затянет рассмотрение насущных вопросов, которые
требуют немедленного разрешения сейчас же. Можно ли гово­

рить о вооружении казакской милиции, когда у нас совершен­
но нет винтовок?
П. Ф. Коропачинский: – Нам нужно разрешить вопросы,
касающиеся главным образом самоуправления, взаимоотно­

шений между национальными органами и органами государ­
ственной власти. Могут ли представители Алаш-Орды пред­
ставить какие-нибудь готовые проекты, например, по вопросу
о суде?

А. Н. Букейхан: – Мы просим в первую очередь рассмотреть
вопрос о суде. Суд нужен для успокоения населения. Наш суд
ведь уже существовал и мы можем предложить на обсуждение
комиссии готовый проект и материалы для обсуждения в этой

области.
Что же касается земельного вопроса, то мы не просим, что­
бы в этой комиссии был разрешен аграрный вопрос, его раз­
решит учредительное собрание. Мы просим в области земель­

ного вопроса не повторять ошибок прошлого, не делать того,
что делалось до февральской революции. Мы просим вернуть
земельный вопрос в то положение, в каком он был при времен­
ном правительстве Львова-Керенского. Мы видим, что комис­

сия собралась разрешить узкий круг дел, а мы пришли сюда
разрешить наш вопрос в рамках указа 22/4 октября 1918 года.
В вопросе о милиции вы меня не поняли. Милиция наша – это
войско. Оно уже фактически существует: 700 наших джигитов

находятся на фронте в Семиречье, 540 человек у Троицка, 2000
человек в Уральской области. Когда вы читаете сообщения об
успехах на семиреченском фронте, то знайте, что эти успехи
достигнуты благодаря нашим отрядам.

В. З. Малахов: – Значит, дело идет о национальной армии?
А. Н. Букейхан: – Да.
В. З. Малахов: – Имеется ли у вас какое-нибудь решение по
земельному вопросу?

А. Н. Букейхан: – Да, у нас есть закон, изданный Алаш-Ордой
и постановление временного всероссийского правительства от
4-го апреля 1917 года (телеграфное распоряжение за № 1038).
Подполковник Оберюктин: – Вопрос о национальных вой­

сках предусмотрен временным сибирским правительством.
Вам надлежит обратиться с проектом организации националь­
ной армии к военному министру.
В. О. Петропавловский: – Как мыслится вами организация

национальной армии?
А. Н. Букейхан: – Штаб армии будет общим с русским.
В остальном отношении армия должна быть организована
наподобие казачьих войск с самостоятельным войсковым

управлением. К военному министру мы обратимся после того,
как вопрос об армии будет рассмотрен в этой комиссии.
П. Ф. Коропачинский: Просит представителя министерства
юстиции познакомить в одном из последующих заседаний ко­

миссию с точкой зрения министерства юстиции по вопросу о
национальном казахском суде.
Н. К. Федосеев: – В вопросе земельном министерством зем­
леделия будут приняты меры к исправлению тех ошибок, кото­

рые были в деятельности переселенческого управления в отно­
шении к казакскому населению. Я здесь не считаю возможным
обсуждать вопрос о земле. Мы пришли в комиссию для обсуж­
дения вопросов административно-хозяйственного устройства

казакского народа. Прежде чем рассматривать земельный во­
прос в этой комиссии, представителям Алаш-Орды следовало
бы представить свои соображения по этому вопросу министру
земледелия.

В. Таначев: – Мы мыслим работу комиссии в рамках указа
22/4 октября 1918 года, нам же предлагают по разным вопро­
сам входить предварительно в различные министерства. Мы
полагали, что в соответствии с указом будут организованы две

комиссии: одна для выработки положения о представительном
органе казакского народа, другая – для выработки положений
о главноуполномоченном по Алаш-Орде. Мы думали, что совет
министров выработает те положения, на основании которых

комиссия будет вести свои занятия. Мы не знаем теперь, како­
вы задачи настоящей комиссии, не знаем – имеем ли мы право
голоса в ней. Мы говорим, что для управления Алашем нужен
суд, разрешение земельного вопроса, милиция и пр. Нужно

выяснить положение этой комиссии, входит ли в ее компетен­
цию рассмотрение указанных вопросов.
Что же касается вопроса о главноуполномоченном, то мы по­
лагали, что у правительства есть уже выработанное положение.

Главноуполномоченного по Алаш-Орде мы мыслим как лицо
на правах генерал-губернатора или с правами статс-секретаря
Индии.
П. Ф. Коропачинский. Предлагает представителю министер­

ства земледелия выяснить, считает ли министерство земледе­
лия возможным обсуждать земельный вопрос в комиссии. В
отношении организации милиции – национальной армии –
необходимо выяснить в военном министерстве, в какой мере

вопрос этот может быть предметом суждения настоящей ко­
миссии.
Подполковник Оберюктин. Вносит предложение включить
в число членов комиссии представителя ставки, так как боль­

шая часть территории, населенной казаками, находится в сфе­
ре военных действий.
П. Ф. Коропачинский. Предлагает представителям Алаш-
Орды дать возможность комиссии ознакомиться с материала­

ми, имеющимися в распоряжении правительства Алаш-Орды
по вопросам о суде, земельном, организации армии и пр.

Из Декларации Комитета членов всероссийского
учредительного собрания:
«Многомиллионное население казак-киргизских об­
ластей должно иметь свои автономные права...

Впредь до утверждения положения о правах авто­
номной области Алаш, автономия последней времен­
но признается комитетом членов всероссийского уч­
редительного собрания...

Впредь до определения границ Алаш всероссий­
ским учредительным собранием спорные участки и
территории подлежат включению в состав Алаш по
соглашению с органами власти прилегающих заинте­

ресованных областей и в соответствии с волеизъяв­
лением местного населения...».

тральной всероссийской властью, а до создания ее с комитетом
членов всероссийского учредительного собрания;

редительным собранием спорные участки и территории под­
лежат включению в состав Алаш по соглашению с органами
власти прилегающих заинтересованных областей и в соответ­
ствии с волеизъявлением местного населения, выраженного пу­

тем всенародного голосования или через орган местного само­
управления.
Провозглашая
изложенные

начала
автономии
Алаш,
комитет членов всероссийского учредительного собрания

твердо убежден, что эти начала в полной мере отвечают
стремлениям автономии областей Алаш и находятся в
соответствии с правильно понимаемой идеей демократической
федерации. Вместе с тем комитет членов всероссийского

учредительного собрания выражает глубокую уверенность, что
казак-киргизский народ со свойственными ему мужеством и
сплоченностью примет самое деятельное участие в решитель­
ной борьбе с узурпаторской советской властью, ее немецкими

союзниками, в борьбе, от исхода которой зависит спасение
или гибель России, свобода или порабощение населяющих ее
народов.
Председатель комитета членов

всероссийского учредительного собрания
Вольский
Управляющий ведомством иностранных дел
Беденяпин

Секретарь
Широкогоров

г. Каркаралы, 14 марта 1919 г.
По вопросу о возбуждении ходатайства перед Верховным
Правителем, Председателем Совета Министров, министрами
юстиции, военным, внутренних дел, Сибземгором и председа­

телем Алаш-Орды Букейхановым об освобождении из-под за­
ключения из тюрьмы гласного городской думы Якупа Акпаева.
Заседание состоялось под председательством председателя
думы Ю. Асанова.

Присутствовали гласные: Абдулмажит Бекметев, Ж. Сугра­
лин, Б. Кутчанов, С. Мамбетев, К. Ежебаев, Ш. Ержанов, Н. Са­
гатов, Д. Баиджигитов и А. Бектыбаев.
Всего из 20 гласных, положенных по закону, присутствовали

10 человек.
Доложено: председателем думы Ю. Асановым, что гласный
городской думы Якуп Акпаев, приехав на днях в г[ород] Кар­
каралы по вызову уездной земской управы на чрезвычайное

собрание гласных земства как председатель собрания, 11 мар­
та с[его] г[ода] был вызван начальником гарнизона для объяс­
нения по поводу выяснения места сохранения присланных из
Семипалатинска винтовок. Акпаев, объяснив последнему, что

винтовки эти хранятся у него, выдал расписку о доставке тако­
вых по принадлежности в недельный срок.
Спустя два дня, то есть 13 марта с[его]г[ода], начальником
гарнизона упомянутый выше гласный Якуп Акпаев арестован и

заключен в тюрьму.
Выслушав доложенное и принимая во внимание, что Акпа­
ев как честный общественный деятель, сторонник законности и
порядка, активный деятель по борьбе с большевиками, а также

и один из организаторов по образованию киргизского полка,
борющегося против большевиков на Семипалатинском фрон­
те, дума постановила:

хранятся у него, выдал расписку о доставке таковых по принад­
лежности в недельный срок.
Спустя два дня, 13 марта с. г., начальником гарнизона, упо­
мянутым выше, гласный Якуп Акпаев, арестован и заключен в

тюрьму.
Выслушав доложенное и принимая во внимание, что Акпаев
как честный общественный деятель, сторонник законностей и
порядка, активный деятель по борьбе с большевиками, а также

и один из организаторов по образованию киргизского полка,
борющегося против большевиков на Семиреченском фронте,
дума постановила:
возбудить телеграфом ходатайство перед Верховным Прави­

телем, Председателем Совета Министров, министрами юсти­
ции, военным, внутренних дел, Семземгором и председателем
Алаш-Орды Букейхановым об освобождении гласного город­
ской думы Я. Акпаева из-под стражи.

Заседание закрыто в 9 час. 45 мин. вечера.
ЦДНИ ВКО, ф.48., оп.1., д.150, л.17–18.
Заверенная копия. Рукопись.

ПО 1-Е ИЮНЯ 1919 г2.
Не ранее 1 июня 1919 г.
…С захватом в октябре м[есяце] 1917 года власти большеви­
ками и возникновением повсеместно Советов рабочих, солдат­

ских и крестьянских депутатов, начались в целях укрепления
Советской власти попытки большевиков овладеть положением
на местах.
Эти попытки большевиков в отношении Семипалатинской

области начались с декабря мес[яца] 1917 года, встретив оппо­
ЦДНИ ВКО, ф. 200П, оп. 1, д. 140, л. 241–246. Копия.

массы газетой «Свободная речь» путем возбуждения грубых
инстинктов против Советской власти, выразившегося, в частно­
сти, в статье «Сим и победивши», постановил: 1) немедленно за­
крыть газету «Свободная речь», 2) конфисковать ее имущество

и капиталы в пользу Российской Советской Федеративной Ре­
спублики и 3) поручить исполнение сего постановления члену
высшего Совета П. П. Салову. Вслед за сим было выпущено тем
же Советом за подписью советских деятелей казаков-интелли­

гентов, в том числе и Алимбекова, отпечатанное в «Известиях
Семипалатинского Совета рабочих и солдатских депутатов»
воззвание о формировании «Красной социалистической армии
в целях расширения завоеваний Октябрьской революции».

Лояльность в отношении Советского правительства прояви­
ли казаки интеллигенты из уездов: председатель Каркаралин­
ского уездного земского собрания Акпаев 9-го марта телеграфи­
рует «Совету Советской республики» и областному казакскому

комитету о том, что местный Совет рабочих депутатов и казак­
ский комитет постановили признать власть народных комис­
саров. Затем Семипалатинский уездный Совет крестьянских,
казакских и рабочих депутатов срочным циркуляром за подпи­

сью товарища председателя А. Козбагарова уведомил уездные
комитеты об организации в Заречной Слободке – Алаше кур­
сов для делегатов всех казакских волостей от бедного населения,
но отнюдь не от имущего класса, по проведению на местах со­

ветской власти и правильному проведению в жизнь декретов
Совнаркома.
В половине апреля месяца отношение деятелей «Алаш-Ор­
ды» с представителями Советской власти так хорошо налади­

лись, что заместитель председателя областной земской управы
Габбасов 1-го апреля телеграфирует уездным казакским ко­
митетам о том, что по прямому проводу ведутся переговоры
с Совнаркомом относительно автономии Казакского края и от

представителей казаков в совнаркоме получен ответ о пред­
ложении создать казакский комиссариат из лиц, назначенных
«Алаш-Ордой», и что автономия «Алаш-Орды» будет спустя
некоторое время совершившимся фактом.

Затем, когда взаимные отношения «Алаш-Орды» с вождем
большевиков не заставляли желать ничего лучшего, казакская
интеллигенция г[орода] Семипалатинска, стоявшая на стороне
Советской власти, узнав о существовании в городе тайной ор­

ганизации против советской власти из лиц военного и граж­
данского ведомств и, зная до некоторой степени персональный
состав этой организации, пользовавшейся удельным весом в го­
роде, учла серьезность положения Советской власти, для коей

удачное выступление организации могло бы быть весьма чрева­
то по своим последствиям, и вошла с ней в связь, выразив готов­
ность совместной работы с организацией.
Наметившийся в начале мая месяца в кругу казакской ин­

теллигенции поворот от советской ориентации в сторону пра­
вительственной власти явился не результатом искреннего со­
чувствия последней со стороны деятелей «Алаш-Орды» к делу
возрождения России, а результатом правильного учета соотно­

шения сил, стремлением использовать в интересах автономии
Казахии предстоящее столкновение двух стихий, и в первые же
дни по свержении Советской власти «Алаш-Орда» становится в
равноправное положение с Временным Сибирским Правитель­

ством в деле разгрома советской власти: председатель «Алаш-
Орды» Букейханов дает 12/25 апреля циркулярную телеграмму
всем земским управлениям об организации на местах советов
«Алаш-орды», воспрещает вмешиваться в деятельность город­

ских и земских самоуправлений, предлагает организовать на
местах милицию для действия в контакте с Временным Сибир­
ским правительством и проч[ее].
Одновременно с этим дипломатическим выступлением в

пользу казакской самостийности принимаются меры к закре­
плению идейных завоеваний за счет русской государственно­
сти: Букейханов телеграфирует председателям уездных земских
управ, требуя изыскания податей за 1917 и 1918 года и внесения

их в Казначейство в депозит «Алаш-Орды», об организации
конной милиции по 30 человек и проч. Но призыв этот «Алаш-
Орды» к обособлению в финансовом и военном отношении от
государственной власти встретил оппозицию со стороны казак­

ского населения, которое в большинстве относится скептически
к автономии: председатель Усть-Каменогорской уездной зем­
ской управы Айтбакин сделал распоряжение о сдаче податей
в депозит 3емской Управе, а не «Алаш-Орде» и уклонился от

участия в организации казакской милиции. Тогда Букейханов
пригрозил ослушникам, приказав доставить в следственную
комиссию казаков Аманаева и Сапырова, но Айтбакин, поняв,
что названным казакам инкриминируется не сочувствие их идее

автономии, отказался их выслать, а также отказался и поехать
лично на вызов Букейханова. Также ответил отказом внести в
депозит «Алаш-Орды» подати и Зайсанский уездный исполни­
тельный комитет.

Из вышеизложенного приходится прийти к заключению,
что «Алаш-Орда», объединившая в своем составе часть казак­
ской интеллигенции и ставшая в период большевизма во главе
Казакского края, ставила своей задачей достижение автономии

и самостийности, вопреки желанию казаков, не стесняясь в вы­
боре средств в достижении обоих сепаративных стремлений. В
период большевизма «Алаш-Орда», возглавляемая Букейхано­
вым, всецело стояла на платформе Советской власти; в период

угрожаемого положения этой власти деятели «Алаш-Орды» в
целях осуществления личных, а не народных стремлений, так
как казакские массы очень недоверчиво и скептически относят­
ся к автономии края, становятся на полпути между Советской

властью и властью нарождающегося сибирского правитель­
ства, примкнув к тайным организациям, намеревавшимся вы­
ступить против большевиков с оружием в руках; с падением
Советской власти в Сибири деятели «Алаш-Орды», не уверен­

ные в прочности правительства, делают решительные шаги к
автономному положению Казахии и при неудачах в своих по­
пытках в этом направлении выражают недовольство, робко за­
являя, что «Алаш-Орда» – самостоятельное казакское учрежде­

ние, могущее не считаться с распоряжением Правительства.
В настоящее время ввиду упрочения власти Российского
правительства, конечно, деятели «Алаш-Орды» будут в отно­
шении правительства лояльны.

В гор[оде] Тюмени Тобольской губернии в половине марта
сего года было подавлено восстание мобилизованных, благо­
даря исключительно части гарнизона, оставшейся верном пра­
вительству и распорядительности чинов городской милиции и

местной тюрьмы.
В пределах Кузнецкого уезда Томской губернии, Тургайской
и Акмолинской областей в апреле и мае сего года имели место
случаи народных восстаний под влиянием агитаторов-боль­

шевиков и мобилизованных, уклонившихся от призыва. Эти
восстания были ликвидированы отрядами правительственных
войск под командой полковника Катанаева и других начальни­
ков, посланных на места восстаний отрядов.

В мае сего же года в г[ороде] Семипалатинске управляющим
областью при содействии отряда атамана Анненкова была про­
изведена ликвидация большевистского заговора, поставившего
задачей захват власти в г[ороде] Семипалатинске и области.

«...Мы, находящиеся в настоящее время в гор. Ом­
ске, другие члены Алаш-Орды, на правах представи­
телей казахского Народа, считаем своим священным
долгом высказать перед Всероссийским Правитель­

ством свои взгляды по данному делу.
Акпаев, являясь Членом правда не существующе­
го, но формально не аннулированного Всероссийского
Учредительного Собрания, должен быть судим в осо­

бом соответствующем его званию и вне обычных для
остальных граждан порядке, если он совершил какое-
либо преступное деяние».
А. Букейханов

Господину Министру Юстиции
[От] Членов бывшего Киргизского
Правительства Алаш-Орда
А. Н. Букейханова, А. Т. Турлубаева

Нами получена из Каркаралов телеграмма следующего со­
держания: «Приговором [от] 17 июня Каркаралинского При­
фронтового Военно-Полевого Суда Якуп Акпаев присужден по
117 ст. за хранение оружия смертной казни с признанием Ак­

паева, ввиду чистосердечного сознания, заслуживающим снис­
хождения[.] Приговор направлен Командиру Второго Степно­
го Корпуса».
Присужденный к смерти Якуп Акпаев в марте сего года был

заключен в Каркаралинскую тюрьму, после доклада МВД при­
казом Верховного правителя был освобожден, но вскоре опять
был заключен в тюрьму.
Присяжный поверенный Якуп Акпаев состоял гласным

Семипалатинского Областного Земского Собрания[,] Карка­
ралинского Уездного Земского Собрания[,] Каркаралинской
Городской Думы[,] Председателем Каркаралинского Уездного
Земского Собрания[,] Членом Всероссийского Учредительно­

го Собрания и членом бывшего Киргизского Правительства
Алаш-Орда.
Ввиду того, что приговор Прифронтового Военно-Полевого
Суда еще не утвержден, мы, находящиеся в настоящее время в

гор. Омске, другие члены Алаш-Орды, на правах представите­
лей казахского Народа, считаем своим священным долгом вы­
сказать перед Всероссийским Правительством свои взгляды по
данному делу.

ЦГАОР (Центральный государственный архив Октябрьской револю­
ции), фонд 176, опись 4, дело № 52, лист 265.

формально не аннулированного Всероссийского Учредитель­
ного Собрания, должен быть судим в особом соответствующем
его званию и вне обычных для остальных граждан порядке, если
он совершил какое-либо преступное деяние.

Алаш-Орда, существовавшего суверенно вплоть до издания
Временным Всероссийским правительством указа от 4 ноября
1918 года.
Оружие, за хранение которого Акпаев приговорен к смерти,

в марте 1918 года еще до образования Западно-Сибирского Ко­
миссариата Каркаралинским Уездным Киргизским Комитетом
было перехвачено у большевиков при отправке в Каркаралин­
ский совдеп из Семипалатинска и в дальнейшем Уездным Ко­

митетом было предоставлено в распоряжение Алаш-Орды для
вооружения организованной для охраны порядка Алашской
милиции и формируемых для борьбы с большевиками боевых
дружин, ныне действующих на Семиреченском фронте в каче­

стве киргизских полков. За хранение оружия для своих нужд
Суверенным Правительством Алаш-Ордой до 4 ноября 1918
года, т. е. до дня упразднения его Членов[,] Акпаев единолично
теперь не должен подвергаться ответственности.

Согласно 3 пункту указа 4 ноября 1918 года[,] после упразд­
нения Правительства Алаш-Орда, сохраняются все его органы
управления, ввиду чего после 4 ноября 1918 года на законном
основании существовала Алашская милиция с ее вооружением

и выполняла все свои прежние обязанности. Продолжая вы­
полнять задания Алаш-Орды по управлению и охране поряд­
ка, надо полагать, Акпаев не должен был отвечать за хранение
оружия, составлявшего законное вооружение милиции, и по­

Начальника Гарнизовна г. Каркаралы 10 марта сего года Ак­
паев согласился сдать через несколько дней все оружие, но вы­
полнить это лично не мог вследствие заключения его в тюрьму,
как это видно из прилагаемой при сем копии объяснения, при­

сланного Акпаевым Алаш-Орде из Каркаралинской тюрьмы 15
марта 1919 года.
Все изложенное выше и некоторые[,] связанные с данным
делом, обстоятельства приводят нас к уверенности, что все дело

предания Акпаева Военно-Полевому суду основано на каком-
то печальном недоразумении иного характера, чем хранение
оружия.
Доведя до Вашего сведения, Господин Генерал Прокурор,

изложенные наши соображения, мы покорнейше просим Вас
сделать соответствующий доклад его Высокопревосходитель­
ству Верховному Правителю по делу Акпаева и ходатайствовать
перед ним об отмене приговора Каркаралинского Приф­

ронтового Военно-Полевого Суда от 17 июня сего года.
А. Букейханов [личная подпись]
В. Таначев [личная подпись]
1919 год, июня 20 дня, город Омск.

1921 жыл (год)
Семей–Орынбор–Ташкент–Қызылжар (Петропавл)
(Семипалатинск–Оренбург–Ташкент–Петропавловск)

жатқан ішкі, сыртқы талас-тартыстар жоғалып, халық қатарына
қосылар деген үміт тұр.
Жазға жақын оқудан босап елге шығып бара жатқан жас
оқушылар!

Ендігі жұмыс: өздерің де елге шығып қарап жүрсеңдер де,
жоқ болмаса, ел ішінде болып жатқан жаман әдеттерді топта­
стырып жазып алып жүрсеңдер де, қандай болып жүрсеңдер
де қазақ-қырғыз халқының оқушы жастары да аман-есен бо­

лып, күзгі оқуларыңа қайтып, ойлаған талаптарыңа жетулеріңе
шын көңілмен тілектеспен.
Қадірлі [жастар], жолдарың болсын! Сендердің талаптарың
шыққан елдеріңе құтты қонымды болсын!

Ғалихан.
«Жас алаш» газеті, № 4,
9 мамыр, 1921 жыл. Ташкент.

1922 жыл (год)
Қарқаралы–Қызылжар (Петропавл)–Мәскеу–Петроград
(Ленинград)
(Каркаралы–Петропавловск–Москва–Петроград (Ленинград)

Газет оқушыларға белгілі көп уақыт өткен жоқ. Жуырдағы
арада дүние жүзіндегі капитал мемлекеттері тарапынан
Американың Уашингтон дейтін шаһарында «Уашингтон жиы­
лысы» болып таралды.

«Уашингтон жиылысында» қаралып шешілмек болған
мәселелер – алдымен дүние жүзіне тегіс тамыр жайып таралған
жиһангерлік соғысын тоқтатып, қару-құралды тастап, жалпы
халыққа тыныштық орнатпақшы еді. Екінші – қай мемлекет бол­

са да ... мемлекеттер арасында ертеден ортақ пайдаланып келе
жатқан теңіздерді қалай пайдалану, һәм совет өкіметі сықылды
капитал мемлекеттеріне қырын жүрген өзгеше жеке тілек
қолданған мемлекеттердің болашақ тағдырын қарап шешпекші

еді.
«Уашингтон
жиылысында»
қаралатын

мәселелердің
сыртқы өтуі сұлу болса да, жиылыс құрылып ... қарала бастаған
соң, баяғы менмендік бойларына ... өз пайдаларына құныққан
капитал мемлекеттер өзара нендей істерде болса да тайсалмай

ақыры барып пайдасыз ...пен тарқады. Баяғы жар салған сырты
сұлу ізгі ниет іске аспастан жолда қалды. Жалғыз-ақ «Уашинг­
тон жиылысының» сырт қараушыларға қалдырған нәтижесі
сол – сыртқы сыр мен бірін-бірі арбап, ішіндегі түйіндерін

шеше алмай, іштерінен тынып жүрген капитал мемлекеттері
беттерін ашысып, қайсысының қандай ниетте жүргендігін ашық
көрсетті. «Уашингтон жиылысына» өкілдер бірыңғай капитал
мемлекеттерінен шақырылды. Бұлардың ішінен жалғыз-ақ бұл

жиылысқа қатынаспаған Германия мемлекеті, біздің Россия
мен Түркия мемлекеттерін есепке де алмастан, өгей қараспен
қарап, арнап өкілдер шақырған жоқ. Германия мемлекеті
соңғы екі мемлекетпен түстес болмағанмен, алғаш жиылысты

шақырушы мемлекеттердің қарауынша бізден айырмасы онша
жоқ еді деп айтуға тұрарлық еді.
«Уашингтон жиылысы» болып таралған соң, сол жиылыстағы
қаралған мәселелерді өрісін кеңітіп қайта қарамақшы болып

һәм Қиыр Күншығыс туралы сөз қозғамақшы болып Еуропа
мемлекеттерінің кеңесі Италияның Генуя шаһарында март

айына жиылыс құрмақшы болып, әр мемлекеттерден тағы
өкілдер шақырып отыр.
«Уашингтон
жиылысына»

шақырылмаған
Германия
мен Россиядан бұл жиылысқа арнап өкілдер шақырылып
отыр. Түркиядан өкіл шақырылған-шақырылмағаны анық

мәлім емес. Мүмкін, бұл жиылыстың әзіргі беталыс екпініне
қарағанда, Түркиядан да арнап өкіл шақырылып қалуы.
27-нші януарда [қаңтарда] жалпыроссиялық кіндік өкімет
тарапынан құрылған сәуеттер [советтер] жиылысында Россия­

дан «Генуя жиылысына» баратын өкілдердің сайлауы да болып
өтті.
Россиядан «Генуя жиылысына» баруға сайланған өкілдер
мыналар:

...Жалпы Россия сәуеттер өкілдерінің бастығы жолдас Ле­
нин, орынбасары Шишерин [Чичерин], мүшелері Литвинов,
Йоффе һәм Варовский. Украинадан Раковский, Әзірбайжаннан

дян, Бұхарадан Қ. Хожанов, Қиыр Күншығыс республикасынан
доктор Янсен (?), кәсіпшілер ұйымынан Шлепиков, Сафронов
һәм Рудзутак.
Бұл жиылысқа баратын өкілдердің ішіне езілген Күншығыс

халықтарынан да, яғни Бұхара мен Әзірбайжан республикала­
рынан бармақшы болып өкіл сайланып отыр.
Өктәбір төңкерісі болғаннан бері социализм жолында тар­
тып келе жатқан Россия еңбекшілерінің басшысы капитал

мемлекеттерінің өкілдерімен тұңғыш бетпе-бет жүздесуі осы
«Генуя жиылысында» болмақшы.
«Генуя жиылысы» – болып өткен «Уашингтон жиылысы»
сықылды – сәует өкіметіне жағдайсыз болады деуге қазіргі бета­

лысына қарағанда мүмкін емес. Бірақ, қазіргі уақыттағы көзге
көрініп тұрған нәрсе сол – газеттердің соңғы хабарына қарағанда
«Генуя жиылысына» барудан Америка мемлекеті бас тартқан
көрінеді. Американың «Генуя жиылысына» қатынаспауында

«Бостандық туы» газеті, № 48, 21 ақпан, 1922 жыл.
Қызылжар (Петропавл) қаласы.

«Бірі бірімен даулы болса, я партия болса сол
уақытта оқығанды керек қылады. Болмаса жалпыға
пайдалы болатын бір игілік істі істету үшін не­
месе жас буындарға басшылық қылу үшін керек

қылмақшы емес.
Қара халық баласын оқытса да, түпкі ойы бала­
сы оқып әжетке жараса, жазу-сызу білсе, сол білгенін
білек қару қылып өзіне беттескен дұшманын

мұқатып кек алу, не болмаса төре болып ел билеп
шенді болса екен деу ғана. Орысқа баласын оқытқан
қазақтың түпкі пікірі осыған барып тиянақтайды.
Жақсылап дауын даулап, партиясына қатысып,

сойылын соқпаған оқығаннан жұрт еш жақсылық
күтпейді».

Қай жұрттың болсын болашақ тұрмысына ерік беріп
жаңалық кіргізетіні, халықтың ұлғайып кеңеюіне кедергі бо­
латын зиянды ғұрып-әдетін, қараңғылығын жоятын жолбас­
шы көсемі – сол халықтың өз арасынан шыққан оқығандары.

Қараңғы халықтың тұрмысын гүлдендіріп, жарыққа шығаратын
да, халықтың еңсесін құрытып ұйқыға салатын да – оқығандар.
Оқығансыз қара халық ешқайда бармақшы емес.
Сондықтан оқыған деген сөз түсініп бағалай білген кісіге зор,

терең мағына иеленбекші.
Оқыған деген сөз не мағынада? Оқыған адам деп шын
мағынасында қандай адамды айтуға керек?
Әрине, бұл сұрауларға әр халық өз ұғымының дәрежесіне

қарай жауап береді. Мысал үшін біздің жалпы қазақ халқының
оқыған туралы ұғымын алайық. Қазақша «оқыған» – ақтан
қараны тани білсе, оңған сырылға (?) қағаз бетіне із сала білсе,
сыртқы сипаты оқыған адамдар осылай болатын шығар-ау де­

ген ұғымына тура келсе, болмаса біреу араларынан шығып, 4–5
жыл бөтен жақта жүріп сыртын бояп «оқыдым» деп қайтып кел­
се, не болмаса – біреулер үстел артында отырып мекемелерде
қызмет істеп жүрген болса, осылардың бәрі де жалпы жабайы

халықтың көзінде «оқыған» болып табыла бермекші. Халықтың
«оқыған» дейтін адамдарының көбі осы жоғарғы айтылған адам­
дар. Қара халықтың оқығаннан күтетін жақсылығы да жоғарғы
ұғымнан ұғымына түстес келеді. Басына іс түсіп, сорлы болып

дауға ұрынса, я болмаса басқа да сол сияқты оқығанға тіленетін
істерге кездессе, сол уақытта оқығанды қажет ескереді.
Оқығанды аса қажет, керек қылатын жері екі ел. Бірі бірімен
даулы болса, я партия болса, сол уақытта оқығанды керек

қылады. Болмаса жалпыға пайдалы болатын бір игілік істі
істету үшін немесе жас буындарға басшылық қылу үшін керек
қылмақшы емес.
Қара халық баласын оқытса да, түпкі ойы – баласы оқып

өзіне беттескен дұшманын мұқатып кек алу, не болмаса төре
болып ел билеп шенді болса екен деу ғана. Орысқа баласын
оқытқан қазақтың түпкі пікірі осыған барып тиянақтайды.
Жақсылап дауын даулап, партиясына қатысып, сойылын

соқпаған оқығаннан жұрт еш жақсылық күтпейді. Ондай
оқығандардан болған, дегеніңді істеп беретін ауызы түкті
ағамыздың өзі анағұрым екі емес пе дейді (?).
Халықтың бұл пікірі бұдан бұрынғы жиырма жыл

шамасындағы пікірі деп айтуға болады. Жалпы жабайы
халықтың осы пікірі көп жерде әлі бұл күйден айнымастан
келеді. Халықтың бұл пікірінің өзгермеуінің себебін тексерме­
стен бұрын қазақтың біраз оқығандарының қандай түрде екенін

тексеріп өту қажет.
Қазақтың оқығандарының көбінің өзінше оқығандармыз деп
жүргендердің біразының мінез-құлқын, ой-қырын, тұтынған
мақсатын тексерсек, жоғарғы айтқан жалпы ел адамының

пікірінен онша ажырап ұзап кетеді деп айтуға болмайды.
Көбі тексеріп келгенде ел адамдарымен бір типтес бо­
лып шығады. Көбінің көксегені бақ, дәреже, күйттегені – сән-
салтанат, мақтау, мақтану. Өзінің өзгеден үстемдігін сүю,

дұшманын мұқату, жақынын жақтау, партия құмар, қара
басының қамын ойлау. Міне, осы сипаттарды бойларына тегіс
сіміріп жүрген оқығандардан бұрынғы уақыттарда болсын,
әсіресе соңғы кездерде аяқ алып жүре алмастай болып кетті.

Көбі отырған орнымен бағаланады. Мұнысы былай тұрсын,
бойына өлшеп тон пішпейді. Ілгергі ірі орындарға басқыштап
секіре бергісі келеді. Көбінің [аңсағаны] ауына алтын балық
іліккен балықшы шалдың кемпірінің [аңсағанына] ұқсайды.

Сырттың сұлулығын күйттеу адамшылықтың бір [нысанасы]
деп біледі. Ел арасына шықса аты үстінен қарайды. Ауызымен
орақ орады, сөйлемейтін жақта көпіреді. Дүниенің тұтқасы
қолында болады, алдына жан салмайды. Мінін айтса – дұшман

көреді, қатесін мойнына алмайды. Өзінше интеллигентпін
(оқығанмын) деп дағуа қылса мас жүзінде демагог, өзін сүйгіш
болып шығады. Жақынына болысып, олардың дауын даулай­

ды. Көбіне қиянат істерге кіріседі, ақты қара қылады. Бейу­
аз [?] жазықсыз адамдарды нақақтан жаздырады. Осы ретпен
ел арасына бишекеш законшіктерді көбейтеді (Ел арасында
момындарға әкімшілік қылатын законшіктердің қайсысының

болсын не ояздық, не гүберниялық шаһарларда бір басқышы
болмай қоймайды. Олар әкімшілікті жоғарғы арқа сүйер та­
янышына сеніп істейді, не оқыған жақыны болса, соны бәлек
қылып сыртынан атын сатады немесе әлгідей жақынына сенеді:

әйтеуір, не қылған күнде ел бұзықтарының жоғарыда бір
басқышы болмай қойған емес). Елдің партиясын көбейтеді, бір
сайланған халкомдардың бастықтары жылында неше рет сай­
ланады.

Партия дауын даулап екі елді біріне-бірін шағыстырып,
дауға ұрық шашып жүретін оқығандарды екінің бірінен
табасың. Осы жоғарғы жаман мінездердің көбін тудыратын
оқығандардың қара басын күйттейтіндігі. Шоқтай болып

киініп, тамаққа тойып, шылымды, әне, неше түрлі тартып, екі
қолын қалтасына салып, қарақан басына қаранып «черт возьми:
везет мне!» деп оңды-солды жүріп, екі езуі құлағында. Дауы­сын
көтере сөйлейтін, тойғанын көтере алмай, газеттің фельетоны­

на қыстырылып жүретін оқығандар – о да екінің бірінен табы­
лады.
Жоғарыдағы елдің адамдары мен оқығандардың көбі бір
типтес деуіміздің себебі осы. Оқығандардың көбі осындай

пікірде, оқыған осындай мінез-құлықта жүргенде, ел адам­
дарына жоғарғы айтылған ұғымдар жүктелмегенде қайтсін.
«Оқыған» деген сөздің қысқаша мағынасын түсіндіргенде,
бойдағы надандық сипаттары түлеп, адам өзіне меңсіз ақ

болмағанмен де, білім тек адам баласының шын мағынасында
мінез-құлқын түзеуге үлгі боларлық сипаттарды жүктеуі керек.
Яғни жоғарғы айтылған біздің оқығандарда болған сипаттар
шын мағынасында оқыған адамдарға шектесетін сипат емес.

Оқыған адамдарда болатын сипаттар жоғарғылардың
керісінше болмақшы, оларға қарсы болмақшы. Оқыған адамға
адамшылыққа бейім сипаттар мына төмендегі түрде болып
шығуы керек.

Оқыған адамдарда ең бірінші қасиетті сипат сол – алды­
мен оларда дүниеден қараған бір белгілі көзқарасы болады,
нық бекіген бір мақсаты болады. Айнымайтын бір белгілі идея
меншіктенеді.

Міне, бірінші оқығанның сипаты осы болса, төменгі айтыл­
ған сипаттар өздігінен туа бастайды. Яғни оқыған адамдар,
жоғарғы айтқандағыдай өмірі аз, байлық, билік, дәрежені
олар мақсат қылмайды һәм ондайларды олар бақ-дәреже

деп танымайды, мақтану үшін іс қылмайды, сыртқы бояуға
масаттанбайды. Анық әділдік, адамдығына жұрт сенеді. Мы­
нау былай шығар-ау деп айтудан тіл күрмеледі. Жат-жақын,
туған-туысқан демейді. Өзін адам баласы үшінмін деп, өзі

үшін өзгені құрбан қылмайды. Өзін-өзі күзетеді, сырқ жалын
айқайды қолданбайды, «ақырын жүріп анық-анық бас, еңбегің
кетпес далаға» дейді. Шын досынан айнымайды, басқаға кек
сақтап, дұшмандық ұрығын шашпайды. Болашаққа үлгі болу­

ды мақсат қылады.
Міне, шын оқыған адамдарға, сырт қарағанда, болатын
сипаттардың нешелері осылар. Мұндай сипатты елеген адамда,
әрине, басқа да түрлі қасиеттік сипаттар өздігінен туа бермекші.

Сөздің қысқасы, біздің қазақ салты оқығанға кедейміз.
Шын бар деген оқығанымыз арамызда санамалы ғана. Ол
оқығандар ... ... ... ... оқығандары әр жерден бір жарқырап
жанған шырақтың жарығы қаншаға жетпекші. Біздің малда­

нып жүрген оқығандарымыз, шынын айтқанда, оқыған емес.
Біз өзімізді-өзіміз алдап жүрміз. Өзіміз былай тұрсын, олары­
мызбен халықты алдап жүрміз. Оқыған атын жүктеуге хақымыз
жоқ. Сөз жоқ: наданбыз. Бұл жерде надандықтың өзін де өз

түсінгенімше ашық айтып кеткім келеді.
Меніңше, надан екі түрлі ғой: өзінің надан екенін білмейтін,
надандығын мойнына алмайтын, білмесе де білем дейтін, әлін
білмеген үмітсіз надан бар.

Екіншісі, алғашқының керісінше[сі]: анық өзінің надан
екендігін сезетін, өзін-өзі қарайтын, бойына лайық тон пішетін,
надандығы өзінен өзгеге онша залалды емес надандық бар.

Біздің жоғарғы айтылған бояма оқығандарымыздың дені көбіне
осы айтылған екі шын наданның алғашқысына [лайық] болып
шығады. Асылы – оқыған жағынан біздің қазақтың халі нашар:
«оқыған» деген оқығанымен осындай күйде тұрғанда, қазақ

халқының болашақ тағдыры қай түрде шешілер – оны келешек
көрсетер.

«Бостандық туы» газеті, № 6 (62), 12 сәуір, 1922 жыл.
Қызылжар (Петропавл) қаласы.

18 май күні Семейден басқармамызға мынадай телеграм
алынды.
«Қазағыстанның күнбатыс жағында ашығып жатқан қазақ
еліне тезден жәрдем қылу ниетіменен Семейдің гүбернелік аштарға

жәрдем қылу комитеті мынадай шараларға кірісіп, соларын іске
асырғалы жатыр. Семей гүбернесінің үйездеріне бөліп 20 шақты
қазақтың азаматтарын жіберді. Олардың көбінесе жинағандары
аяқты малдар. Бұл малдарды осы тірі күйінше ашыққандарға

жіберу үшін Ақмола һәм Қостанай гүбернелерінің жәрдемдес болып
көмек көрсетулері қажет.
Сондықтан ол жаққа екі кісі жіберіп отырмыз. Олар біздің
аяқты малдан берген жәрдемдерімізді ешкімнің қатысына қарамай-

ақ бөліп береді. Һәм Семейден жиналған малдарды ашыққандарға
аман жеткізіп беруге де олар көз болады».
Бөкейханов.
«Бостандық туы» газеті,

1922 жыл, № 12 (27), 2 бет.
Қызылжар (Петропавл) қаласы.

Көкте теңелгідей бұлт жоқ. Күн шуақ, жылы. Өзен жіңішке­ріп,
ағыны жайланып, шаршап, ақырына жақындаған өмірдей түсі
қара... алған, ағаштар түрлі-түрлі: кейбіреулері өлгелі жатқан,
ұзақ ауырып шынын жоғалтқан кісідей, жазғы ыссыға күйіп, ...,

кейбіреулері жапырақтарынан айырылып, жалғызынан айы­
рылып ... жұтқан кемпір-шалдай қуарған; кейбіреулері жасыл
түсін жоғалтпай, дұшманына сыр білдірмей, ішінен қайғырып
қабағын түйіп тұрған ақылды адамдай тынып тұр. Бұлардың

арасында кейбір ...тарда топырақты өлімнің азалы асында
тамағы тойып, бетіне қан жүгірген арсыздай дәмі ащы, қасқа
жемістер гүл-гүл жайнап тұр.
Ұсақ орман құстары әр ағаштың басында шиқылдап ұшып-

қонып, берекетсіз, тынымсызданып жүр. Жасыл кесірткелер
құйрықтары қиқаңдап, сылдырлатып, жапырақтардың ара­
сымен жорытып жүр. Өзендегі ұсақ шабақтар мезгіл-мезгіл
дүркірей қашып, судың... кешке нәзік шілдерімен ой басып

тұрған орманды оятып...
...бек әдемі, мұңды, қызғанышты суретте, көңілді біресе
түрлендіріп,
біресе

қайғыртып
тұрған
шағы.
Сентәбір

жұлдызының орта шамасы еді... Осындай тым-тырыс... Айна­
лада жан жоқ... Қалың орманда, өзеннің жағасында екі ағаш,
ұзақ па, қысқа ма өзендері де ..., сүйісіп, қол ұстасып, біріне-
бірі қарап сөзсіз, ымдасып түсінісіп, ғашықтық отымен жанып,

асықтық шарабына қанып, жүрегі «бұл тұрмысты бұзып алам
ба» деп қорыққандай жетілеп, жәйлап соғып тұрған күйде еді...
Әрі әдемі, әрі қайғылы, әрі жіңішке мұңды түрінен, суық түсе
ұзақтамай орман, тоғай, аққан өзен... бүкіл дүние айрылмақшы

еді...
Жаратылуы
себептерге
байлаулы

болғандықтан,
ұзақтамай екі ғашық та айырылмақшы еді... Асықтармен
айналысқандағы дүние мұңдас (үш сағаттай), айырылуын сез­
ген табиғаттың әдемі түрі, құшақтасып сүйісіп, жүрегі елжіреп

өте, бойы үлбіреп тұрған екі ғашық та тілсіз айтысқан сөздеріне
түсінісіп, мұңдасып хош айтысты. Дүние, табиғат қажып
талғандай жым-жырт. Ғашықтар жүрегі бұл жым-жырттың

Тарих – елдің айнасы, тарихтан ел өткен уақыттағы мінін
көреді. Айна жоқ болса адам бет-аузын көре алмайды. Тарих
жоқ болса – ел өткен күнін һәм мінін көре алмайды. Мінін көре
алмаған соң, өмірін оңдай алмайды. Оңдамаған соң мәжнүн бо­

лып, құдыққа құлайды.
Тарихтың негізі тап тартысы: бай мен жарлы, хан мен қара,
құл мен қожа дүние жаратылғаннан тартысулы. Тартысқандағы
таласы күн көру, тесік тамақ қамы. Шаруаның оңуы, ғылым-

өнердің артуы, күн көрудің қиындап оңайлауы осы таптар тар­
тысына байлаулы. Орыстың патша, ақсүйегі, байлары жеңіп
тұрған уақытта гүл жастанып рахат дариясында жүзді. Өктәбір
төңкерісінде кедейлер жеңіп еді, байлар шайтанның отындай

тозды. Қазақтың төрелері, ақсүйектері, әпесерлері үйге дәрет
сындырып тастап түкіртті. Бейнетқорлар жеңіп еді, суық Сібір,
ит жеккенге жіберіп айғыр қуған саяқтай сырдан асты...
Осы реттер, өзгерістер барлығында шаруа жасаудың ретіне

байлаулы. Шаруаның қай уақытта қандай өзгерісте болғаны,
болашақта шаруаны дұрыс алып баруға аса қажет. Олай бол­
са тарих қажет. Тарих болса ел өсіп, өнеді. Тарих болмаса ел
жоғалады. Бұл – хақ нәрсе.

Жоғарыда біз айтып өттік – елдің ел болуына тарих шарт деп,
тарих елмен бірге өседі. Ел күшті болып, өмірі қайнап тұрса
тарих күшті, сегіз қырлы болады. Қалың, қалың кітаптардың
бетін толықтырады.

Ел азған болып, тап тартысы аз, өмірі солғын болса, тарих та
солғын болмақшы. Көбіне кітапқа жазылмай, ауыздан ауызға,
құлақтан құлаққа қыдырып неше түрлі өтірік жамылып, «тоғыз
тоңқылдақ, сегіз шіңкілдек» ертегісі сияқты бір мағынасыз

әңгіме болып жүре береді.
Ел оразды боларда тарих жұмысын қолға алады. Тарих­
ты теріп қағазға жазады, адамның өмірінің сипаттары қандай
көп болса, тарих түзудің негізі де сондай көп болады. Мысалы,

түрлі халық ауызында жүрген өлеңдер, мақалдар, тақпақтар,
ертегілер...
Басынан Қаратаудың көш келеді,
Сілкілдеп қара жорғам бос келеді.

қаптаған жара-қотыр, құжынаған бит-бүрге... көп қазақтың
тұрмысы болатын... Бұның қай жерінде елдің халықтық, қай
жерінде шаруа, халық шаруасы тұрмақшы?..
Өрістегі жер қайысқан төрт түлік мал – ақтылы қой, ала­

лы жылқы, қатарлаған кілем жапқан көш, жаңқаң ақ орамал­
дар, жорға мінген, оқалы тон киген, айт-айттап, той тойлаған
мырзалардың бір уыс байлардың, ақсүйек төрелердің балала­
ры болатын. Шаруа, байлық, мал, рахат... осылардікі болатын.

Бұлар ел бола ма? Бұлардың шаруасы, байлығы ел шаруасы,
халық шаруасы бола ма?
Талас жоқ – болмайды.
Олай болса, Өктәбір төңкерісіне дейін қазақ елінде шаруа

болған жоқ...
Бұл күнде не бар? – деп сұрар оқушылар. Айтатынымыз:
Бұл күнде жоқ болса – жоғалтқанымыздан жоқ болып отырған
емес, жоқтығынан жоқ болып отыр. Енді жасау керек. Басы

азаттық алған сорлы қазақ енді өнер-білім іздеуі, бейнетке
жегінуі, бейнетін жеңілдетіп, жемісін молайту үшін жол іздеуі
керек. Бейнеттің жеңілденуі уақыт, күш ұтумен болады.
Күш ету, уақыт ұту үшін кетпендеп жер жырту орнына

аспап-құралды дұрыстау, ғылым-өнер үйреніп, адам күшінің
орнына аспап күшін, машина, бу, жел, су, электрика күшін
жұмсау; екінші – бас қосып бірігіп, күш қосып қостатып шаруа,
саясат, өнер-білім дүкендерін гүрлету керек. Қол диірменмен

[түпнұсқада: «тиірменмен»] бидай тартқаннан жел диірмен
оң, су диірменнен от диірмен оң, кетпендеп жер жыртқаннан
бөкірмен [?] жыртқан, бөкірден электрикпен жыртқан оң.
Падводдан [подвод – атарба] құтыламын деп арбасының

дөңгелегін сындырып тастап отырған, атын сойып алып
отырған қазақ сорлысы ақылға сорлылығынан, надандығынан
жасап отыр. Ортақ өмірге, мемлекет өміріне ене алмай отыр.
«Ортақ өгізден дара бұзауым» деп азын аяп көптен құр қалып

отыр.
Өзімшілдік мінез, халық шаруасын оңдап Ақорда тігуден,
өзінің лашығын артық көру саяси соқырлық, надандық. Мұны
жою халық шаруасын оңдау, халық шаруасын жоқтан бар етіп,

1923 жыл (год)
Мәскеу–Ленинград
(Москва–Ленинград)

«Бекет батырдың қатыны артынан айдалған
батырды қуып барып, қашуға көмек қылып, ба­
тыр қашып елге қайтыпты. Орыс жұртында
айдалған байына ерген қатын көп болады. Біздің

әйеліміз жақсы деп, орыс жұрты мақтан қылады. Екі
декабрістің ханымдары – кнегине Волконская һәм
кнәгине Трубетскаяға орыстың ақыны – Некрасов
шығарған өлең бар: «Русские женщины» деген. Бұлар

каторжная работаға айдалған ерлерін қуып барған.
Бекеттің жырына қарағанда біздің қазақ әйелі де
мақтануға жарайтын...
«Бекет батыр» жыры мектепте балалар жатқа

алатын кітап».
Қыр баласы.
1923 жыл, Мәскеу.

Әбубәкір Диваевтың жиған сөздері. Бастырған Түркістан
республикасының баспасөз шығарушы мекемесі. Ташкент, 1922
жыл.
«Кешегі өткен уақыттағы Арыстан ханның заманында Орын­

бор-Петербор деген жер бар екен. Алшын Жаппас (немесе
«Жаббас») деген ел бар екен», – деп Бекет батырдың жыры бас­
талады.
Арыстан ханы осы күнгі Бөкей, Орал, Торғай, Қостанай,

Ақтөбе, Адай гүбернелеріндегі Кіші жүзді билеген Әбілхайыр
ханның әулеті Арыстан төре болса керек.
Әбілхайыр хан орысқа 1732-нші жылы қараған. Бекеттің за­
мандасы Арыстан 19-ыншы ғасырда болса керек. Бекет батыр

орыс қазақты ноқталап мінген уақытта шыққан болады.
«Арыстандай айбатты, Рүстем-Дастандай қайратты, Арыс­
тандай жүректі, Жолбарыстай білекті» – деп жыр Бекет батыр­
мен оқушыларды таныстырдық.

Бекет батыр ақылды. Орысқа өзге жұрт қарағанда, Бекет ба­
тыр қарамайды – батырдың досы Шернияз Бекетті алдап, оязға
ұстап беріп, өзі оязға помошнек болыпты.
Ояз біздің қырға 1867-нші жылғы законде шыққан. Бекет ба­

тыр бұған қарағанда, жақын арада болған жігіт. Батыр қолға
түскен соң, Сібір айдалған. Бекет батырдың айдалып бара жа­
тып айтқан сөзінен:
Төменнен шығып өр барып,

Аруақ, ұран қолға алып,
Іліндім Бекет дегенге
Жоғарымын төменге,
Алшын, Жаббас шөменге,

Жасымнан шықты дабысым,
Мен қазақпын дегенге.
...........................................
Хандарменен қас болып,

Барлық жұртқа бос болып,
Жұрттан астым деп едім,
Хан ақысын жегенге,

Екі кісі бас қосып,
Бітім қылса көпірмін,
Бекет жан білсін дегенге.
..............................................

.......................................
Елге барсаң сәлемде!
Есет ағам Беренге,
Бекнияз ұлым Зеренге,

Бекет қайда қалды деп,
Сұрай қалса Есе-екем;
Бекетің түсті дегейсің,
Шықпайтұғын тереңге (6–8 беттер)

......................................
......................................
Есет еді жолдасым,
Жолдас болған жолбарысым.

Үйлі кәпір келгенде
Арыстан ханды өлтіріп,
Астынан міндім жорғасын.
Мен мұсылман дегенге

Үйлестірдім олжасын. (31 бет)
Жырда Есет батыр Бекеттің әкесі Сірге байға іні болады. «Есет
еді жолдасым, Жолдас болған жолбарысым» дегенге қарағанда,
бұл Есет тарихтағы белгілі Есет болады, Кіші жүзді Есет батыр

қазақ орысқа қараған соң, төрелермен көп алысқан:
Талтаңдаған төрені
Сақалынан ұстап алып,
Қонаққа сойған қозыдай

Қолымнан өлім бергенмін.
Өлтірген неше төрені,
Салмойын Бекет дегенмін! (15 бет)
Бекет батырдың қатынына айтқан сәлемі:

Ойнамасын, күлмесін,
Менен күдер үзбесін;

Кім біледі Бекеттің,
Бұл сафардан келмесін.
Көргенде сүйем деп,
Көпке сөзін салмасын;

Аш кісінің арқауы
Бүлдірмесін дүниесін.
Біреуге қиып бермесін;
Омырауда алтын түймесін,

Айнала біткен шектінің
Біреуіне қызығып
Сөйтіп іші күймесін.
Бекет батырдың қатыны артынан айдалған батырды қуып

барып, қашуға көмек қылып, батыр қашып елге қайтыпты.
Орыс жұртында айдалған байына ерген қатын көп бола­
ды. Біздің әйеліміз жақсы деп, орыс жұрты мақтан қылады.
Екі декабрістің ханымдары – кнегине Волконская һәм кнәгине

Трубетскаяға орыстың ақыны – Некрасов шығарған өлең бар:
«Русские женщины» деген. Бұлар каторжная работаға айдалған
ерлерін қуып барған. Бекеттің жырына қарағанда, біздің қазақ
әйелі де мақтануға жарайтын:

Қабыл болып тілегі,
Шернияздың түндегін,
Найзаменен ашады,
Қанын судай шашады.

Арадан күндер өткенде,
Мұратқа сөйтіп жеткенде,
Жасаған ием жар болып,
Шернияздың ниеті

Өз қанымен тынады. (27 бет)
«Бекет батыр» жыры мектепте балалар жатқа алатын кітап.
Қыр баласы.
«Темірқазық», 1923 жыл, № 1, 34 бет.

«Жырдағы Тоқтамыс хан да, Едіге де тарихта
болған кісілер. Атбасар үйезінде Ұлытаудың бір
биігінде қазақ әулие дейтін Едігенің обасы бар.
Едіге Тоқтамыс ханмен араз болып кеткен соң,

хан тоғыз батырларын жібереді – «Едігені шақырып
кел!» деп.
Шоқан жазған Едігенің жырында арапша, фарсы­
ша бір ауыз сөз жоқ. Қазақтың тілі өзге тілге ара­

ласпай тұрған уақытта Едіге жыры шыққан болса
керек.
«Мырза
Едіге»

мектепте
балалар
оқитын
кітаптың бірі.

«Темірқазық» Шоқан жазған Едігенің жырын да ба­
сады.
Қыр баласы.
1923 жыл. Мәскеу.

Әбубәкір Диваевтың жинаған сөздері. Түркістан рес­
публикасының баспасөз шығарушы мекемесі. Ташкент, 1922
жыл.
Жас күнінде Едіге бір жаман шал мен кемпірдің қолында

өседі. Едіге қой бағып жүрсе, бір түйеге таласып екі адам келіп,
қойшы балаға жүгінеді.
Қойшы дауласқан атанның енесі деп дауласқан екі інгенді
алғызып, атанның тақымына қылбырау салғызады. Атан

шыңғырғанда, інгеннің біреуі боздап қоя береді. Қойшы:
«атан боздаған інгеннің ботасы» – деп билік айтады. Бұл билік
жұртқа жайылады. «Сол аймақта ноғайлы деген ел бар екен.
Ноғайлының ішінде Тоқтамыс хан деген хан бар екен», – дейді

жыр.
Тоқтамыс хан билікті есітіп, қойшы баланы бала қылып
асырап алады. Бұл Тоқтамыс Алтын Орданың ханы. Тоқтамыс
Ақсақ Темірдің замандасы. Едіге әуелі Тоқтамыстың биі-батыры

болып, Алтын Орданың ханы Ақсақ Темірмен соғысқанда Темір
жақта болған. Ақсақ Темірдің қолын бастап жүріп, 1399-ыншы
жылы осы күнгі Полтава қаласы тұрған Ворксала үйезінің бо­
йында Едіге Литва кнезі Витовты жеңген.

Жырдағы Тоқтамыс хан да, Едіге де тарихта болған кісілер.
Атбасар үйезінде Ұлытаудың бір биігінде қазақ әулие дейтін
Едігенің обасы бар.
Едіге Тоқтамыс ханмен араз болып кеткен соң, хан тоғыз ба­

тырларын жібереді – «Едігені шақырып кел!» деп. Тоқтамыс­
тың тоғыз батырлары1 Едігені қуып келіп, сонда Кеңестің ұлы
Кенжебай батырдың Едігеге айтқаны:
Ер, Едіге сынды, енді қайтса не,

Қайтып Еділ өтсе не?
Еңсесі биік бұ зорда.
Еңкейіп сәлем берсе не?
Тоқтамыстың тоғыз батыры: Есентайдың Хұдайбердісі. Екі дос Дәулет

Арғынның атасы Қарақожа, Қара қыпшақ Қобыланды, Ақбалтыр ұлы Уақ,
Мәнжүрұлы Шуақ, Кеңестің ұлы Кенжебай (244 бет. Шоқан).

Еріні жұқа сары аяқ,
Ер сарқытын ішсе не?
Жаурындары жаңталы,
Түйме бауы тартпалы,

Үстіңе ал қара (киіс)2
Тон береді кисе не.
Көк ала жорға мінсе не?
Күн дабыл бас байланып,

Тұтам таулы сом алтын,
Ақ сұңқар құс береді,
Көл айнала шүйсе не? (226 бет. Шоқан)
Шоқан жазған Едігенің жырында арапша, фарсыша бір ауыз

сөз жоқ. Қазақтың тілі өзге тілге араласпай тұрған уақытта Едіге
жыры шыққан болса керек.
Едігенің Кенжебайға берген жауабы:
Осы барған жолыммен

Саты ханға қонармын;
Соған бала болармын.
Қанша жолдас болса да
Керегінше алармын.

Қайтып келіп еліңе;
Кәне кедей көркітіңді;
Тінекедей текшіңді.
Болдырып шауып еліңді,

Қылышымды суырып
Жосадай қанға шалармын. (15 бет)
Ат көтіне салармын.
Едіге енді Сатымыр ханға қызмет қылады. Сатымыр хан

Едігенің қатынын алам деп, бимен араз болады.
«Мырза Едіге» мектепте балалар оқитын кітаптың бірі.
«Темірқазық» Шоқан жазған Едігенің жырын да басады.
Қыр баласы.

«Темірқазық», 1923 жыл, № 2–3, 35-бет. Мәскеу қаласы.
Ә. Бөкейхан жазған түпнұсқада өшіп қалған.

(Қырымның ескі әңгімелерінен тәржіме)
Жын араласа, адам ажалы – алтын мен әйел.
Жан қуарса, тән суалса – алтын.
Қан қайнаса, көз ойнаса – әйел.

Жер үстінде Сәлиғаттың ханынан ақылды жоқ сияқты еді,
Дәуберім Арыстан герей дүниенің бәрін алып болып тойған
сияқты еді. Үш жүз ханым, екі жүз күң, асыл тастан сарай, бау-
бақша, сансыз көп жылқы, қора-қора қой... Енді тағы не керек?

Бұл – байлық көзге ғана осылай. Түн баласы герей ұйқы көрмеді.
Біреу келсе, мазасын алды: бәрі бар, бірақ алтын аз – деп.
Көп алтынды қайдан аламынға ұйқыдан қалған герей қалды.
Бір күні ханға бектері келіп еді. Хан бұларға жарлық қылды:

қол астындағы ақсақал-қарияларды шақыр деп.
Неге
шақырғанын
бектер

білмеді.
Қария-ақсақалына
қарамай әркім өз жақынын шақырып келді.
Хан: – Тасты алтын қылатын амал керек! – деді. Қария-

ақсақалдар, бектер ойлады: – Хан ақылынан адасты. Тасты
алтын қылуды білсе, баяғыдан бері тасты алтын қылып алмай
ма? Сонда да ханның жарлығына амал ойланайық, – деп аз
уақыт сұрады. Бір жұмадан соң тағы сұрады – «асықпайық!»

деп. Екі жұмадан кейін келіп, тағы: – Тоқтаңыз! – деп сұрап келе
жатқанда, хан ауыздарын ашқызбай қуып жіберді.
Хан – ақылды кісі. Өзі жұртын аралап, ақылды қарияны
таппақ болды. Бектер ханға: – Елді араламаңыз. Хан[ға] ел

аралаған жарамайды, не болатынды кім біледі? Енді хан [елді]
өзі араласа, хан құлағы есітпейтін сөздер естиді [- дейді].
Хан айтқанға көнбей, дәруіш1 болып киініп, жүріп
кетті. Бектердің айтқаны рас болды. Сәлиғаттың базарында

қонақүйлерін кезіп жүріп хан талай өзін, бектерін жамандаған
көп өсек естиді.
«Хан жынданды – тасты алтын қылмақ». Сонда тағы біреулер:

деп қойды.
«Дәруіш» – дүниені керек қылмай кеткен кісі. Қыр баласы.

Хан мен жынды арбаға мініп жолға жүріп кетті. Сегіз күн
жүріп, тоғызыншы күні Керш2 тауына келіп жетті.
Жынды «жүр» деп ерітіп жүрді. Көлеңке ұзарғанша таудың
ішімен жүріп отырды. Жынды тоқтап ойнады, қарғанды,

шақырды.
Тоғыз ауыз сөзде тас жарылып, үзіліп төменге тереңге
сырғанап кетті. Тастың артынан екі жылан ысқырып жер
астындағы есікпен кетті. Жыланның қабығы айдай жарқырайды.

жынды айқайлайды: – Хил-хала-хал!
Хан «хил-хала-хал» дегенде, темір қақпа шалқасынан түсіп,
хан бөтен дүниеге кіріп кетті. Жер астындағы үйдің қабырғасы
жазылып далиып кетті. Күміс үйдің төбесінің бриллианты

оттай жанды. Ханның басып тұрғаны алтын төбе, діллә [ділдә]
бұлт болып алдынан өтіп жатыр.
Жерден алтын тас шықты. Шыр айнала рубин3 – оттай
жанады. Ортасында лотостың4 үстінде сұлап жатқан қызды хан

көрді.
Қара ит ұлыды. Жынды сілкілдеді: – Қызға қарама!
Хан мас болып қыздан көзін айыра алмады. Бриллиантты
тот басты. Алтын жер болды. Дүниенің бар байлығы бір тал

қылдай көрінбеді, түк болмады. Хан қыздың дауысын естімеді.
Бірақ өз іші әнге толып, өлеңдетіп жаны ұжмақта болғандай
көрінді.

сенікі! – деп жынды ханға жүгірді.
Керш – Азов теңізі мен Қара теңіз арасындағы қаланы айтады.
Рубин – асыл қызыл тас. Қыр баласы.
Лотос – ұжмақ жапырағы деген бір гүл. Қыр баласы.

ерлікпен келді. Келіп мені сүйді, енді менімен қалады, – деп
қыз сыланып орнынан тұра келеді.
Ханға қарай: – Сүйемін! – деп құшағын қыз жайғанда жер
сілкінді. Алтын ұшқын [болып] көкке ұшты. Керш тауының

үңгірінен жындыны шығарып Сәлиғаттың базарына апарып
тастады. Жындыны жұрт қамады.

тапқаны артық! – деп жынды басын шайқады.
Қыр баласы.
«Темірқазық» журналы,
1923 жыл, № 1, 23-бет.

«Микропты өлтіріп қырып тастауға болады.
Сүтті, сорпаны, көжені 1050–1100 қылып қайнатып,
шикі ауамен қатынастырмаса, сүт айран, қатық,
саумал қымыз болмайды, сорпа, көже борсымайды.

Өстіп сұйық заттарды, әуелі қайнатқанды
Пастердің атынан «пасторизатсия» дейді.
Пастердің
жылы

жарығы
түспеген
адам
баласы жоқ. Келешек уақта Пастердің жарығына

жылынбаған адам баласы болмайды.
Адам баласы ұмытпайтын бір адам – Пастер».
Қыр баласы.
1923 жыл, Мәскеу.

(1822–1922)
27 декәбір
Өткен 27-інші декәбірде Луи Пастердің туғанына жүз жыл
болды. Пастер 28-інші сентябрьде 1895-інші жылы өлді, 73 жа­

сында.
Пастер орыста Лев Николаевич Толстой сияқты адам бала­
сына көп қызметін жұмсаған кісі.
Еуропаның газет, журналдары Пастердің туғанына жүз жыл

толды деп, мұның кім екенін оқушыларының есіне салды. Еуро­
пада бұл бір жақсы әдет. Біз Еуропаның жақсы жолын қолдан­
бақ болып, оқушыларымызды Пастермен таныстырмақпыз.
19-ыншы ғасыр оқымысты, данышпан ғасыры аталады. Па­

стер ұлы оқымысты атанған осы данышпанның бірі.
Пастердің әкесі солдат, бір жаман былғары заводының иесі.
Пастер жасында химия ғылымын оқыған. 26 жасында кітап

жазып, атағы шыққан. Пастер өз жұрты Франциядан басқа
жұрттың академия, университетінің ағзасы болып сайланған.
Бұл бөтен жұрттың Пастерге көрсеткен құрметі.
1870-інші жылы Германия Франсияны соғысып жығып,

жұртын таптап, жаншып 5 миллиард алтын айып алған. Сон­
да Германияның Бонн университетінің өзін сайлаған ағзалығын
Пастер қайырып тастаған.
Еуропа білімі жаны бар туатын, өлетін затты бір тұқымдас,

бір туысқан деп таниды, неше түрлі жануардың қалайша
бірінен-бірі құбылып болғанын Дарвин дәлелдеп көрсеткен.
Дарвин салған жолға білім жолында шек жоқ.
Ал бұл рас болса, құбылатын, өзгерілетін жанның атасы жа­

нуар қайдан шықты? Мәлімсіз.
1858-інші жылы бір білімді кісі Пуше Парижде тәмам
білімдінің тобында Париждің білім ордасында жануар атасы,
осы күні жаны жоқ заттан жаралуы мүмкін деп өзінің тапқанын

ортаға салған.
Пастер Пушенің айтқанын дұрыс таппай, өзі неше шеберлік
көрсетіп Пушенің айтқанын сынға салып, Пуше адасқан екен,
соны көрсеткен.

Өзіміз дәм алатын әлем быжынап тұрған, көзге көрінбейтін
жанды зат, мұның ұрлығы мың қайтара үлкейтсе, сонда
нүктедей ғана болады, әйтпесе бұ да жоқ, бұларды біздің
көзіміз көрмейді.

Біз бұларды көруге соқырмыз. Пуше да көп соқырдың бірі
болған екен.
Сүт ұйыса, қатық болып, биенің сүті саумал, қымыз бол­
са, сорпа көже борсыса, қант арақ болса, мұның бәрін қылып

отырған әуедегі көзге ілінбейтін жанды заттар – аты микроб
аталады.
Пастер осыны соқырға таяқ ұстатқандай қылып көрсеткен.
Микропты тапқан соң, тағы Пастер Пушені білімді түзу

жолға сілтегенімен қоймай, көп мағына шығарған.
Микропты өлтіріп қырып тастауға болады. Сүтті, сор­
паны, көжені 105°–110° қылып қайнатып, шикі ауамен
қатынастырмаса, сүт айран, қатық, саумал қымыз болмайды,

Өстіп сұйық заттарды, әуелі қайнатқанды Пастердің атынан
«пасторизатсия» дейді.
Англияның ауруды кесіп емдейтін – мұны «хирург» дейді –
Листер деген атышулы дәрігері пасторизатсияны құрал қы­лған.

Жаралы кісі енді көп бейнеттен, ажалдан құтылды. Жаралыны
көбінесе ауыртатын, өлтіретін микроб екен. Енді дәрігерлердің
қолданғаны – Пастер тапқан жол.
Осы күні Мәскеуде Америкадан әкеліп сүт сатады, бұл

сүт жыл тұрса бұзылмайды. Бұл пасторизацияның қолынан
өткізген.
Франсияның қара бұқарасы, жалпы жұрты жібек тышатын
құрт бағады. Бұл құрттың қойдың тобалаңындай ауруы бар

еді. Бұл микроптан екен, Пастер мұның микробын тауып, бұл
микропқа қарсы ем тапқан.
Тарих – Пастер осы құртты сақтайтын емді таппаса,
Франсияға 5 миллиард алтын айып төлеу Германияға аз уақыт­

та мүмкін емес еді дейді.
Пастор топалаң, жамандатқанның микробын тауып, бұған
қарсы ем тапты.
Біздің бұрынғы Россияда жылда топалаңнан, жамандатқан­

нан 14–25 мың қара өлетін. Біздің қазақ жерінде бір жылда
қанша қара мен қой өлетіні мәлім емес, мұны есеп қылған кісі
жоқ. Жүз мал ауырса, 70–90 саны өлетін. Орыста 1894–96-ыншы
жылдарда топалаңнан өлген қой 818 мың. Пастер салған жолға

түсіп, топалаңмен алысса, мыңнан 1–9 ғана өледі.
Пастердің жолы шешек еккендей дәрі еккен.
Пастер құтырған ит қапқанға да ем тапты, мұның да микро­
бы бар екен, микробын тапқан соң, ісіне түсіп жүріп ем де

тапты. Пастерден бұрын құтырған ит қапқанға түк дауа жоқ
еді. Бұған да дәрі егіп, емдейді. 1896-ыншы жылы құтырған ит
қапқан 20 мың кісіге дәрі еккен. Мыңнан 5 кісі ғана өлген.
Пастердің шәкірттері – Рю, Мешников, Дюкло жұқпалы

ауруға ем тапты. Оба, шума, сүзек белдесіп күресуге келіп
қалды.
«Дифтерит» деген баланың талығып ауыратын бәле бар.
1879–81-інші жылдарда орыстың мұжығының баласының

«Америке де у газ (ауа сияқты зат) жасады. Удың
атын «Луйсий» қойды.
Луйсий не қылады? Мұны әуеге жайып жіберсе,
дем алған адамның ауызы, мұрны, тамағы үлдіріген

жара болады, көзден жас тиылмай саулап ағады
де тұрады. ...Бұл у жайылған жермен адам баласы
жүруге болмайды.
Білімге жақсы да, жаман да жоқ. Білім – алмас

қанжар. Кім қолына алса, соның қолы, салып қалса,
жақсы-жаманды айырмай, басты алып түседі.
«Адам баласы – хайуанның ең ант атқаны» деген
Достоевскийдің сөзін Еуропа дәлелдеді білем».

Қыр баласы.
1923 жыл, Мәскеу.

Мұны әуеге жайып жіберсе, дем алған адамның ауызы,
мұрны, тамағы үлдіріген жара болады, көзден жас тыйылмай
саулап ағады де тұрады. Луйсийді екі күнде талай жерге жаюға
болады. Бұл у жайылған жермен адам баласы жүруге болмай­

ды. Жаудың әскері тоқтап қалады.
Франсияда Луи Пастер құрған білім ұясы – Пастер институ­
ты бар. Мұнда не қылатынды осы санда жаздық. Енді осы білім
ұясында оба, сүзектің ұрығын бомбыға салуды тапқан. Бұл бом­