Мұхтар Әуезов 41-том

Авторы: Мұхтар Әуезов

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ М.О. ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ӘДЕБИЕТ ЖӘНЕ ӨНЕР ИНСТИТУТЫ Мұхтар Әуезов ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЕЛУ ТОМДЫҚ ТОЛЫҚ ЖИНАҒЫ 41-том МАҚАЛАЛАР, ЗЕРТТЕУЛЕР 1952–1961 “ДӘУІР” “ЖІБЕК ЖОЛЫ” АЛМАТЫ

УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-7 Ә 82­­ Р е д а к ц и я л ы қ к е ң е с: Кеңес төрағалары – М. Құл-Мұхаммед, А. Сәрінжіпов Жалпы редакциясын басқарған – ҰҒА корреспондент мүшесі, филология ғылымдарының докторы У. Қалижанов К е ң е с м ү ш е л е р і: Әкім Т., Әуезов М., Жұртбай Т., Кекілбаев Ә., Қанапиянов Б., Қасқабасов С., Қирабаев С., Қонаев Д., Қошанов А., Құрманғали Қ., Мағауин М., Мұртаза Ш., Нұрпейісов Ә., Оразалин Н., Сүлейменов О., Тасмағамбетов И., Ыбырай Ш. Әуезов М. Ә 82 Шығармаларының елу томдық толық жинағы. – Алматы: “Дәуір”, “Жібек жолы”, 2014. 41-том: Мақалалар, зерттеулер. 1952–1961. – 288 б. ISBN 978-601-294-183-8 ̽õòàð Îìàðõàí½ëû °óåçîâ øû¹àðìàëàðûíû» åëó òîìäûº àêàäåìèÿëûº òîëûº áàñûëûìûíû» 41-òîìûíà “Ëèòåðàòóðíàÿ æèçíü Ñîâåòñêîãî Ñîþçà”, “Ñëóøàÿ ãîìåðîâ íàøåãî âðåìåíè”, “´ðëåó åãiç – ºàòàð áîëñûí”, “Òû» îéëàðû”, “Òóûñûìûç, äîñûìûç áiçäi»”, “Äîáðîå íà÷àëî” ìàºàëàëàðû, “Àéòûñ ¼ëå»äåði”, “Ñîâåò àºûíäàðûíû» àéòûñû” àòòû çåðòòåó å»áåêòåði æ¸íå “²àçຠÑÑÐ òàðèõûíà” àðíàéû æàçûë¹àí òàðàóëàðû åíäi. Êiòàï ¹ûëûìè æ½ðòøûëûººà, ºàëû» îºûðìàí ºàóûì¹à àðíàë¹àí. УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-7 ISBN 978-601-294-183-8 (41-том) ISBN 978-601-294-142-5 © М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты, 2014 Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі

«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды ың н Ìà¢àëàëàð, çåðòòåóëåð

ÀÉÒÛÑ ´ËųÄÅÐI 1-òàðàó Àéòûñ ¼ëå»äåði – ºàçຠàóûç ¸äåáèåòiíäåãi å» ìîë æàíðäû» áiði. “Àéòûñ” äåãåí àòàó – àéòûñó, òàðòûñó, äàóëàñó íåìåñå æàðûñó, ñûíàñó ìà¹ûíàñûíäà ºîëäàíûëàäû. Á½ðûí ¾ëêåíäi-êiøiëi äàóëàð êåçiíäå øåøåíäåð àéòûñû áîë¹àí. Àºûíäàð àéòûñû – ¼ëå»ìåí àéòûñ. Àíû¹ûíäà, ¼ëå» æàðûñû, ¼íåð æàðûñû åñåáiíäå ºîëäàíûëàäû. Áiçäi» òåêñåðåòiíiìiç ñîë àºûíäàð àéòûñû. ²àçàºòà¹û àéòûñ æàíðû, ¸ñiðåñå àºûíäàð àéòûñû ðåòiíäå, àóûç ¸äåáèåòòi» å» ìîë æàíðûíû» áiði áîëñà äà, ðåâîëþöèÿäàí á½ðûí ê¼ï çåðòòåëìåãåí. Åñêi êåçäåãi àéòûñòû àëäûìåí æèíàï, ïiêið àéòºàí àäàì Ø. Ó¸ëèõàíîâ. Îë ¼çiíi» æàºûí äîñû Ã.Í. Ïîòàíèíãå Ñàïຠáèäi» àñûíäà áîë¹àí áið àéòûñòû» æàéûí ¸»ãiìå åòåäi. Ñàéûñºà ò¾ñêåí àºûííû» áiði ´òåáàé áîëàäû. Îë ºàçຠõàëºûíû» Ðîññèÿ¹à ºîñûëóûí ìຽëäàé æûðëàéäû. Àë ¸ðiïòåñi î¹àí ºàðñû äàó àéòàäû. Øîºàí ñîë êåçäåãi àéòûñòû» åêi ò¾ðëi ¼çãåøå, îºøàó ñûðûí òàíè áiëäi. Ñîíäàé áið àëóàí àéòûñ ºàçຠõàëºûíû» ê¾íäåëiê ¼ìiðiìåí áàéëàíûñòû òóñà, åíäi áið àëóàíû ïàòðèàðõàëäûº, ðóøûëäûº ò½ðìûñòû» ¸äåò-¹½ðûï, åñêi ñàëòûí ä¸ðiïòåéäi. Øîºàí ñ¼çiìåí àéòºàíäà, á½¹àí “¸ð àëóàí ðóäû» ñóûðûïñàëìà àºûíäàðû ºàòûñàäû”. Àóûç ¸äåáèåòiíi» å» áið ìîë æàíðû ðåòiíäå àéòûñ òåê XIX ¹àñûðäû» îðòàñûíàí áûëàé ºàðàé¹û êåçå»äå ¹àíà æàçû­ëûï, æàðûº ê¼ðiï, òàíûëà áàñòàéäû. Ñîíäàé áið àñà áà¹àëû àéòûñ ¾ëãiëåðií æàçûï àëûï, åñêåðãåí êiñi Â.Â. Ðàäëîâ. Îë ¼çiíi» ºàçຠôîëüêëîðûíà àðíàë¹àí æèíà¹ûíäà (III òîì) ºàçàºòà¹û àéòûñ æàíðûíà àéðûºøà áà¹à áåðåäi. Á½ë åëäi» àóûçøà ¸äåáèåò ¾ëãiñiíäå àéòûñ äåãåí àºûíäûº ¼íåð ò¾ði áàð ôîëüêëîð ºîðûíàí áàñºàøà áið ¾ëãi åêåíií Ðàäëîâ æàºñû ໹àð¹àí. Ñîíäûºòàí Ñåìåé óåçiíäå Íàéìàí åëiíi» àðàñûíäà ñàºòàë¹àí

àóûç ¸äåáèåò áåëãiëåðií æèíàï æ¾ðãåí øà¹ûíäà “Æàíຠïåí áàëàíû» àéòûñû” äåãåí àéòûñòû æàçûï àëûï, áàñòûð¹àí. Á½ë àéòûñ Àðºà ºàçà¹ûíû» êàëû» ê¼ïøiëiãiíå à»ûç áîëûï òàðà¹àí, ½ëû ä¾áið ìîë áið àéòûñòû» àÿºòàó ñàðºûíäûñû áîëàòûí. ÆàíຠÍàéìàí iøiíå êåëiï, Ò¾áåê áàñòà¹àí îí àëòû àºûíìåí àéòûñûï, á¸ðií æå»åäi äå, å» ñî»ûíäà æàñ áàëà àºûíìåí àéòûñûï, îäàí ¼çií “æå»iëäiì” äåï ìîéûíäàéäû. Ñîíäà¹û áàëà Ñàáûðáàé àºûí áîëàòûí. Æàíàºïåí àéòûñºàí ºàëû» òîï Íàéìàí àºûííû» îí æåòiíøi àºûíû æ¸íå Æàíàºòû æå»ãåí, ñîë Ñàáûðáàé áàëà äåï àéòûñàäû. ƽðòºà á½ë àéòûñ æàéûë¹àíäà “Æàíຠïåí áàëàíû» àéòûñû” äåãåí àòïåí æàéûëàäû äà, Ðàäëîâ ñîë êåçäåãi ¼çiíå æåòêiçóøi àéòóøûíû» æàäûíäà ñàºòà¹àíûí æèíàï àëàäû. ²àçàºòà¹û àéòûñòû àéðûºøà òåêñåðìåñå äå, êåéáið ¾ëãiëåðií °. Äèâàåâ òà æàçûï àëûï æ¾ðãåí. Îë 20-æûëäàðû Æåòiñó ¼ëêåñi ìåí Ñûðäû» áîéûí àðàëàéäû. Îðûíáàé ìåí Êåíøiìáàéäû», Áàºòûáàé ìåí Áàéòîºòû», ʾäåði ìåí µëáèêåíi» ñàéûñ, æàðûñòàðûí æàçûï àëàäû. Àéòûñ æàíðûíû» àíûº ìîë æèíàëóû òåê ñîâåò ä¸óiðiíäå ä½ðûñ ðåòêå ºîéûëà áàñòàäû. Á½ë ºàòàðäà ¸ñiðåñå àºûíäàð àéòûñûí æ¸íå ñîë àºûíäàðäû» ¼ìið æàéëàðûí çåðòòåó, æèíàï òàíó, áà¹àëàó iñòåði æûëäàí æûë ¾äåï êåëåäi äåé àëàìûç. ²àçið ²àçຠÑÑÐ ±ûëûì àêàäåìèÿñûíû» Îðòàëûº ¹ûëûìè êiòàïõàíàñûíû» ºîëæàçáàëàð ôîíäûñûíäà ¾ø æ¾çäåí àñà àºûíäàð àéòûñû áàð. ƾçãå æàºûí àéòûñ ¼ëå»äåði Òië ìåí ¸äåáèåò èíñòèòóòûíû» “Àóûç ¸äåáèåòi” á¼ëiìiíäå ñàºòàóëû. Àë àóäàíäûº, îáëûñòûº æ¸íå ðåñïóáëèêàëûº ãàçåò, æóðíàëäàðäû» áåòiíäå áàñûë¹àí ñàéûñ ¼ëå»äåðiíi» ìîëäû¹û ½øàí-òå»iç. Á½ëàðäû» ê¼ïøiëiãi ºàçiðãi Ñîâåòòiê ²àçàºñòàííû» ¼ìið øûíäû¹ûíàí òó¹àí. Åæåëäåí áåði æàòòàëûï êåëå æàòºàí îñûíäàé ¼çãåøå ìîë àéòûñ ¼ëå»äåði æûë ñàéûí æèíàëûï, æåêå êiòàï áîï áàñûëûï êåëåäi. Àéòûñ æàíðû æ¼íiíäå æàçûë¹àí àðíàóëû çåðòòåóëåð äå áàð. °ñiðåñå ºàçຠïîýçèÿñûíû» àëûáû Æàìáûëäû» àéòûñòàðû ê¼ï çåðòòåëiï, ê¼ï òàëäàíäû. Á¾ãiíãi ê¾íäå ºàçຠõàëºûíû» ñ¾éãåí, ½íàòºàí àéòûñ æûðû ê¼ï ½ëòòû ñîâåò õàëºûìåí áiðãå á¾êië øåò æ½ðò îºóøûëàðûíà äà ì¸ëiì áîëäû. Æî¹àðû îºó îðûíäàðû îºóøûëàðû ìåí ìåêòåï áàëàëàðûíà äà àéòûñòû» ê¼ái áåëãiëi.

Àºûíäàð àéòûñû ê¼ïøiëiê àëäûíäà, òû»äàóøû, ñûíøû æ½ðòòû» ê¼ç àëäûíäà òóûï, îðûíäàëàäû. °íìåíåí, íå ¸ð àºûííû» àðíàóëû ñàðûíûìåí: ºîáûç¹à, äîìáûðà¹à, ãàðìîíü¹à ºîñûëûï àéòûëàäû. Àºûíäàðäû» ñîëàéøà êåçåêòåñiï, æàóàïòàñàòûí ñóûðûïñàëìà ¼ëå»äåði åêi æàºòû àéòûñ áîëàäû. ̽íäà òû»äàóøû æ½ðò º½ð åñòiï ºàíà ºîþøû åìåñ. Îë, áið æà¹ûíàí, àéòûñóøûëàðäû» ñ¼çäåðií ñûíàóøû, ºîðûòóøû áîëûï îòûðàäû. Àºûíäàðäû» áiði æå»iï, áiðiíi» æå»iëãåíiíå ò¼ðåëiê àéòóøû äà ñîë æèûííû» ¼çi áîëàäû. Òû»äàóøû æ½ðò-æèûí àéòûñóøû àºûíäàðäû» ¸íøiëiê, äîìáûðàøûëûº, æàðûñêåðøiëiê, îðûíäàóøûëûº ¼íåðëåðií äå áàºûëàï, áà¹àëàéäû. Ñîíûìåí ºàòàð á½ðûí àéòûëìà¹àí ¼ëå» ¼íåðäi» ñîë àðàäà, ¼çäåðiíi» ê¼ç àëäûíäà, æà»à òóûï îòûð¹àí òû» òóûñûí äà áàºûëàï à»äàéäû. Æàðûñºà ò¾ñóøi àºûíäàð òàïºûðëûºïåí, ¼íåðïàçäûºïåí êåçåê øàáóûë æàñàï ºàºòû¹ûñóëàðû àðºûëû òû»äàóøûëàðûí ¸ð àëóàí ä¸ðåæåäå ºûçûºòûðûï, åëiêòiðiï, íåøå ò¾ðëi º½áûëûñ ê¾éëåðãå ñàëûï îòûðàäû. Îíû» ¾ñòiíå, ê¼áiíåñå òû»äàóøû æ½ðò åêi æຠáîëûï åêi àºûííû» òóûñû, òiëåóëåñi, æàºûí îðòàñû áîëàäû. Ñîíäûºòàí òàðòûñ, òàëàñ òåê åêi àºûí àðàñûíäà ¹àíà åìåñ, á¸ñåêå òiëåóëåñòiê åêi æàðûë¹àí æèûíäà äà áîëàäû. Á½ë æàé àéòûñóøû àºûíäàðäû, ¾ëêåí æèûí òîïòà ñàéûñºà øû¹àð¹àí áàòûðëàðäàé, ê¾ðåñêå ò¾ñiðãåí áàëóàíäàðäàé, á¸éãiãå ºîñºàí àòòàðäàé, á¸ñåêå æàðûñ ºûçóûíà àðàëàñòûðàäû. Îñû àéòûë¹àí åðåêøåëiêòåðäi» áàðëû¹û àºûíäàð àéòûñûí òû»­äàóøû ê¼ïøiëiê ¾øií ¸ð êåçäå òåàòðëûº, äðàìàëûº àñà ºûçó ¸ñåði áàð ¼íåð ò¾ðiíå àéíàëäûðàäû. Àíû¹ûíäà, àºûíäàð àéòûñûíû» íåãiçiíäå, ¼çãåøå æàíðëûº áiòiì ìàçì½íûíäà, ºîë­äàíó ä¸ñò¾ðiíäå ºàçàºòû» õàëûºòûº òåàòðëûº ¼íåðiíi» ìîë áåëãiëåði áàð. Õàëûº òåàòðûíû» àíûº, ä¸ë ½ðû¹û áàð äåóãå áîëàäû. ²àçຠôîëüêëîðûíäà àéòûñ æàíðû åñòå æîº åñêi çàìàí­ äàðäàí áåði ºàðàé ñîçûëûï êåëãåí. Õàëûº ñ¾éãåí æàíð áîë­¹àíäûºòàí, ê¼ïøiëiê ìîë ºîëäàí¹àíäûºòàí, á½ë æàíð Îê­òÿáðü ðåâîëþöèÿñûíàí êåéií äå Ñîâåòòiê ²àçàºñòàíäà êå» ¼ðiñ àëûï, ìîë æàéûëóìåí êåëåäi. Å» åñêi àéòûñ ò¾ðëåði ºàçຠôîëüêëîðûíäà òîï-òîï áîëûï, ¼çiíøå õîðìåí àéòûëàòûí åñêi ñàëò ¼ëå»äåðiíåí áàñòàëûï, ñîäàí áåði êåëå æåêå àºûíäàð àéòûñûíà ¼ðiñòåï, àóûñºàí ò¸ðiçäi. Ìåçãiëiíäå æà­çûëûï ºàëìà¹àíäûºòàí, ºàçið áiç XVI–XVII–XVIII ¹àñûð­

ëàðäû» àºûíäàð àéòûñûí áiëìåéìiç, äåðåêòåð æîº. Áiðຠñîë ¹àñûðëàðäà äà àéòûñòû» ìîë áîëóû äàóñûç. Æàëïû á½ë æàíð æ¼íiíäå êåëåøåêòå áîëàòûí ê¼ëåìäi, àðíàóëû çåðòòåóëåðäå ñîë åñêi ä¸óiðëåðäåãi àéòûñ àºûíäàðû­ íû» áîëñûí æ¸íå áåðãi áåëãiëi, àçäû-ê¼ïòi äåðåê áàð, àòòàðû àíûºòàë¹àí, ñàºòàë¹àí àéòûñ æàíðëàðû áàð àºûíäàð æ¼íiíäå áîëñûí, iñòåëåòií ¹ûëûìäûº ¾ëêåí iñòåð áàð. Îë, ñîë àºûí­ äàðäû» ¼ìiðáàÿíûí æ¸íå ºîëäàí êåëãåíøå, áàðëûº àéòûñ­ òàðûíû» òó¹àí æûëäàðûí, îðûíäàðûí, æà¹äàéëàðûí ò¾ãåë ì¸ëiì åòåòií ìàòåðèàëäàð æèíàëûï, æàðèÿëàíóû øàðò. Ñîíäà àéòûñ æàíðûíû» ê¼ï ºàçûíàñû, çåðòòåóøi ¾øií ìîë ìàòåðèàëû òîëûº º½ðàë¹àí áîëàäû. XVIII ¹àñûðäû» ñû æàðûìûíàí áàñòàï, XIX–XX ¹àñûðäà¹û àéòûñòàð æ¸íå ñîâåò ä¸óiðiíäåãi àéòûñòàð æàçûëûï àëûí¹àí ò¾ðëåðiíi», ¾ëãiëåðiíi» ¼çäåðiíå ºàðà¹àíäà äà ºàçຠôîëüêëîðûíû» ìîë ñàëàñûíû» áiði îñû æàíð åêåíäiãií òàíûòàäû. Øûíûíäà, Æàíàº, Ѿéiìáàé, ؼæå, Ò¾áåê, Ìàéê¼ò, ²àáàí àºûí, ²½ëìàìáåò, Æàìáûë ñèÿºòû òàëàé åëäåðãå àòàºòàðû æàéûë¹àí àºûíäàðäû àëñàº, ñîëàðäû» ¼ìið áîéû ºîëäàí¹àí íåãiçãi àºûíäûº æàíðû ê¼áiíåñå àéòûñ åêåíií áiëåìiç. Á½ëàð ½çຠ¼ìið æàñà¹àí àºûíäàð áîëóìåí ºàòàð, áàðëû¹û äà àéòûñºà åðòå àðàëàñûï, 15-16 æàñòàðûíàí àºûíäûº ¼íåðëåðií áàñòàéäû. Îëàðäû» åë æàäûíäà ñàºòàëûï ºàë¹àí iði àéòûñòàðûíàí áàñºà, ¸ðáið ºûíàìåíäå îéûí-ñàóûº, àéò ïåí òîéäà, àñ, ìåðåêåäå ò½ñòàñ àºûíìåí, æàñ-æåëå», ºûç-êåëiíøåêòåðìåí ºà¹ûñûï àéòºàí ¾ëêåíäi-êiøiëi, ¸çië ê¾ëêiëi àéòûñòàðûíäà ñàí æîº. Ñîë àéòûñòàðäû» á¸ðiíäå øûí àºûíäàð áið àéòºàíûí ºàéòàëà¹àí åìåñ. Æàòòàíäûíû àéòïà¹àí áîëñà, òåê ºàíà áið ؼæå, Ѿéiìáàé, Æàíàºòàð ¼ìiðiíäå ºàíøàëûº ½øàí-òå»iç, ñóûðûïñàëìà ¼ëå»äåð òó¹àíûí ì¼ëøåðëåó ºèûí åìåñ. Á½ë àòàºòû àºûíäàð æàéûíäà¹û ñ¼ç. Àë àéòûñ æûðû áàòûðëàð äàñòàíû íåìåñå ¹àøûºòûº æûðû ñèÿºòû íåêåí-ñàÿº äàñòàíøû æûðøûëàð àéòàòûí ò¾ð åìåñ. ʼïøiëiê: ê¸ði-æàñ, åðêåê, ¸éåë îéûí-ñàóûº ¾ñòiíäå ò¾ãåë ºîëäàíàòûí æàëïûëûº æàíð. Îëàé áîëñà, ñàí æåòêiñiç àòñûç àºûíäàð, àéòûñóøûëàð êåçiíäå òó¹ûçûï êåòêåí, áiðຠõàòºà ò¾ñïåé ºàë¹àí àéòûñ ¼ëå»äåðäi» ñàíû, ê¼ëåìi ºàíøàëûº ìîë áîë¹àíûí, ½øàí-òå»iç ¼ëå»äåð òóäûð¹àíûí áîëæàó ºèûí åìåñ. ´òêåí ¹àñûðäû» îðòà êåçäåðiíå øåéií, æàëïû ì¼ëøåðãå

ºàðà¹àíäà, àéòûñ ¼ëå»i á¾ãiíãi ²àçàºñòàí ¼ëêåñiíi» áàðëûº îáëûñòàðûíäà äà æàëïûëûº ò¾ð áîë¹àíû áàéºàëàäû. Áiðຠáåðòií êåëå, XIX ¹àñûðäû» àÿº êåçiíåí XX ¹àñûð iøiíäå, àéòûñòû» æàëïûëûº ò¾ði ²àçàºñòàííû» ê¼ï æåðëåðiíäå ñàÿáûðëàéäû. Áåðòií êåçäåãi ºàëû» àéòûñ ìîë ê¾éiíäå, ê¼ïøiëiê æàíðû åñåáiíäå, òåê á½ðûí¹û µëû æ¾ç àòàí¹àí åëäå, ºàçiðãi Àëìàòû îáëûñû, Æàìáûë, λò¾ñòiê ²àçàºñòàí, ²ûçûëîðäà îáëûñòàðûíäà ¹àíà ºàéìà¹û á½çûëìàé ºàëû» ê¾éäå ñàºòàëàäû. Àë Ñîâåòòiê Ñîöèàëèñòiê ²àçàºñòàíäà æàëïû õàëûº ¼íåðiíå, õàëûº àºûíäàðûíû» õàëûºòûº ºàäiði áàð æûðëàðûíà ñîâåò ä¸óiðiíäå áà¹à áåðiëãåíäiêòåí, ñîâåò ôîëüêëîðû æà»àäàí æ໹ûðäû. Àñûë, àëòûí ä¸óiðiíå æà»à æåòêåíäiêòåí, ñû îí æûëäàð iøiíäå àéòûñ æàíðû ºàéòàäàí êå»åéiï, ¼ðiñ àëäû. Áàðëûº ²àçàºñòàí¹à åíäi òû»íàí ºûçûºòû æàíð áîëûï æàéûëûï îòûð. Ñîë á½ðûí¹û åñêi àéòûñòàð ìåí á¾ãiíãi ñîâåòòiê ä¸óiðäi» êîëõîçäû àóëûíäà òóûï, òàðàï æàòºàí æà»à àéòûñ ¼ëå»äåðií òà¹û åñêå àëûï ºàðàñàº, àéòûñ ¼ëå»äåði á½ðûí¹ûäàí äà ìîëàéûï, ½øàí-òå»iç áîë¹àíûí áiëåìiç. Á½ë ñèÿºòû õàëûº áîéûíäà¹û àºûíäûº ºóàòòû ê¾íäåëiê ñàðàïºà ñàëûï, êå», ¾ëãiëi ¼ðíåê æàéûï îòûðàòûí æàíð – ôîëüêëîð ê¼ëåìiíäå å» ºàäiðëi æàíðäû» áiði. Àéòûñ æàíðû åðòå çàìàíäàðäà áið ºàçຠåìåñ, ä¾íèåæ¾çiíäåãi ê¼ï åëäåðäi» òàðèõûíäà áîë¹àí. Á¾ãiíãi ê¾íäå àéòûñ Ñîâåò Îäà¹ûíäà, íàºòûëû àºûíäàð àéòûñû ò¾ðiíäå ¾ø åëäå áàð. Îë – ºàçàº, ºûð¹ûç, ºàðàºàëïຠåëäåði. Åðòå ä¸óiðëåðäå àéòûñ îñû åëäåðäåãi ºàçiðãi ä¸ñò¾ðäåé Øû¹ûñ, Áàòûñòû» ê¼ï åëäåðiíäå áîë¹àí. Ìûñàëû, àðàáòà æ¸ðìå»êåëåðãå æèûë¹àí àºûíäàðäû» àéòûñºàí æàðûñ ¼ëå»äåði ºà¹àç¹à æàçûëûï, ê¼ïøiëiê îºóûíà, ñûíàóûíà ºîëàéëû åòiï, æ¸ðìå»êå îðòàñûíà iëiíiï ºîéûëàòûí áîë¹àí. Îë àéòûñ ¼ëå»äåðií àðàáòàð ì½¹àëëàêàò1 äåãåí. Àéòûñòû» áið àëóàíû åðòå çàìàííàí îñû ø຺à äåéií Èí­äèÿ, Èðàí åëäåðiíäå “ì¾ø¸éðà”2 äåãåí àòïåí ñàºòàë¹àí. “̾ø¸éðàíû»” åñêi ò¾ði Èíäèÿäà, ¸ñiðåñå óðäó òiëiíäå ñ¼éëåéòií ¶íäiñòàí åëiíi» àðàñûíäà ìîë áîë¹àí ê¼ðiíåäi. Á½ðûí¹û õàëûºòûº äà¹äûñûí àë¹àíäà “ì¾ø¸éðà” òàðòûñûíà ºàòûíàñàòûí àºûíäàð ¸ñiðåñå ºûñòàºòû æåðëåðäå, ºàëû» ὺàðà æ½ðò àðàñûíäà, ºàçàºòà¹û àéòûñ ñèÿºòû, æàðûñ

òàëàñºà ò¾ñåäi åêåí. Îíäà åêi àºûí êåçåêòåñiï, æàóàïòàñûï ñ¼ç, îé æàðûñ á¸ñåêåñií “ñóûðûïñàëìà” ¼ëå»äåð àðºûëû òàíûòàòûí áîë¹àí. ²àçiðãi øàºòà Èíäèÿäà “ì¾ø¸éðà” áàñºà ò¾ðäå æ¾ðåäi. Àòàë¹àí àðíàóëû ê¾íãå Èíäèÿíû» áàð ºàëàëàðûíàí, áàðëûº áiëiêòi àºûíäàð (¾ëêåí-êiøiñi, åð-¸éåëäåði) ò¾ãåë æèíàëûï, ºàëû» ê¼ïøiëiê àëäûíà ¼çäåði øû¹àð¹àí ¼ëå»äåðií ¸íäåòiï îºèäû. Á½íäà æàðûñºàí ¼íåðïàçäàðäû» áiðiìåí-áiði øàðïûñïàé, àéòûñïàé, òåê ºàíà ¼çäi-¼ç æûðëàðûìåí ºàòàð øû¹ûñºàí êåçäåñói ê¼ðiíåäi. Á¾ãiíãi Èíäèÿäà¹û “ì¾ø¸éðàäà” á½ðûí¹û ñóûðûïñàëìà àéòûñòàðäû» ¾ëãiñi ñàºòàëìà¹àí. Áiðຠåðòå êåçäå ºàçຠáiëãåí àéòûñòû» àíûº ¼ç ºàëïû Èíäèÿ, Èðàí åëäåðiíå äå ò¾ãåë ì¸ëiì áîë¹àíû áàéºàëàäû. Ñîë àëóàíäàñ àéòûñ ¼ëå» Áàòûñ Åâðîïàíû» îðòà ¹àñûðûíäà: êåëüòòåðäå – ôèëüäåð3 äåãåí àºûíäàðäû òó¹ûç¹àí. Òåðiñòiê Ôðàíöèÿäà òðóâåðëåð4, îðòàëûº Åâðîïàäà¹û ìåéñòåðçèíãåðëåð5 æ¸íå Ñêàíäèíàâèÿ åëäåðiíäå áîë¹àí “ýääàëàðäû”6 æûðëàéòûí ñêàëüäiëåð7 – á¸ði äå àéòûñºà æ¾éðiê àºûíäàð. Îëàð ¼ç ¼ìiðiíäå áiðiìåí-áiði æèi àéòûñûï æ¾ðåòií áîë¹àí. Îðûñ õàëºûíû» åñêiëiãiíäå ¸ði ê¾ëäiðãi àðòèñòåð ºûçìåòií àòºàðàòûí, ¸ði àºûí-ñêîìîðîõòàð8 ¼íåði äå ñîë àéòûñòû» òàëàé ¾ëãiëåðií òóäûð¹àí. Ñîë ñàíàë¹àí ¸ð åëäåãi, ¸ð àºûíäàð òîïòàðûíû» ºàòàðûíàí øûººàí ìåéñòåðçèíãåðëåð æ¸íå êåé ä¸óiðëåðäå à¹ûëøûííû» ìåíåñòðåëüäåði9 ¼çäåðiíi» àéòûñòàðûí äií òàºûðûáûíà äà àðíàï, æàðûñºà ò¾ñåòií. °ñiðåñå øiðêåó iøiíäå äií òàºûðûïòûº àéòûñòàðäû ê¼ï æ¾ðãiçãåí ìåéñòåðçèíãåðëåð áîëàäû. Á½ëàðäû» àéòûñûíû» êåéáið æ½ìáàº-ñ½ðຠò¾ðiíäåãi æàðûñ-òàëàñòàðû ºàçຠàºûíû ؼæå ìåí Êåìïiðáàé àéòûñûíäà êåëåòií äií æ½ìáà¹ûíà ¼òå æàºûí. ؼæå Êåìïiðáàéäû æå»ãåíäå “óàòòóðè ó¸ççåéòóíè” äåãåí àÿòòû» ìà¹ûíàñûí àéò äåï ºûñàäû. Îíûñû, äiíäåð à»ûçû áîéûíøà, ̽ñàíû» Ñèí (Ñèíàé) òàóûíà øû¹ûï, º½äàéìåí æàóàïòàñºàíûí êåëòiðiï, ñîíäà¹û àéòûñºàí ñ¼çäåðií ¼ëå»ìåí øåøiï áåð äåãåíi åäi. Êåìïiðáàéäà á½íû øåøåðëiê áiëiì áîëìàé, æå»iëiï ºàëàäû. Á½ë ìûñàë ºàçàºòà¹û, ºûð¹ûçäà¹û á½ðûí¹û, á¾ãiíãi ì¸ëiì áîëûï æ¾ðãåí àéòûñòû» êåéáið ¾ëãiñi á½ðûí ê¼ï õàëûºòàð¹à îðòຠáîë¹àí ¾ëãi-¼ðíåêòåð åêåíií òàíûòàäû. Àéòûñ æ¼íiíåí àëäûí àëà àòàëàòûí òà¹û áið åðåêøå æ¸é, ¸ðáið àéòûñòû» ñàºòàëóû ìåí õàòºà ò¾ñói æ¼íiíäå.

Á½ë çåðòòåóøiëåðäi ê¼ï îéëàíäûðàòûí ì¸ñåëå. Àéòûñ åêi àºûííû» ñóûðûïñàëìà ò¾ðiíäå øû¹àð¹àí, ºàëû» æèûí àëäûíäà¹û æàðûñû. Á½¹àí àºûíäàð ¸çiðëiêñiç êåëiï, áiðiíåáiðiíi» îºûñòàí òàñòà¹àí ò¾éiíäåðiíå æàóàï ðåòiíäå, ¼ç ¼ëå»äåðií ñîë îðíûíäà ¹àíà òó¹ûçàäû. Îñûëàé áîë¹àíäà ¸ðáið àéòûñòû êåéií ä¸ë ñîë àéòûë¹àí æîëäàðûìåí, áàðëûº òå»åó ½éºàñòàðûìåí, áàðëûº æ¾éåãå òàëàñºàí ä¸ëåëäàóëàðûìåí ò¾ãåë ñàºòàï ºàëó ì¾ìêií áå? – äåãåí çà»äû ñ½ðຠ¾íåìi îðûíäû ºîéûëàäû. Ƹíå åêi àºûí àéòûñûï ¼òêåííåí êåéií, ñîíû ½¹ûï àëûï, å» ¸óåëãi òàðàòóøû áîëàòûí êiì? – äåãåí ñ½ðຠòóàäû. ̼ëøåðìåí àéòºàíäà, ¸ðáið àéòûñ êåéiíãi ñàºòàëóûíäà æ¸íå õàòºà ò¾ñóiíäå íîºàòû àóìàé, ºàç-ºàëïûíøà, ºàéìà¹û á½çûëìàé ò¾ñåäi äåóãå áîëìàéäû. Àéòûñòàí êåéií ñîë àéòûñòà áîëìà¹àí ê¼ïøiëiêêå æ¸íå àéòûñòû ½¹ûï æàòòàï àëàì äåóøi àºûí, ø¸êiðòòåðiíå àéòûï áåðåòií àë¹àøºû àéòûñºà ò¾ñêåí åêi àºûííû» áiðåói áîëàäû. Á½ë àºûííû» ¼çi äå àéòûñ ¾ñòiíäå ¼çiíi» îºûñòàí øû¹àð¹àí ñ¼çäåðiíi» áàðëû¹ûí êåéií á½ëæûòïàé àéòûï áåðå àëìàéäû. °ðáið àóûçøà òó¹àí ñóûðûïñàëìà ñ¼çäåðäi», ýêñïðîìòòàðäû» òà¹äûðû øûíäû¹û ñîëàé. Îë àºûí ¼çiíå ºàðñû àºûííû» äà áàð ñ¼çií á½ëæûòïàé ò¾ñiðå àëìàéäû. Òåê îíû» àéòûñòà¹û ñàðûíûí ½¹àäû. ´çiíå ºàðñû àéòºàí ¼òêið ñ¼ç, ê¾øòi øåáåð àºûíäûº òå»åó ñ¼çäåðií åñòå ò½òûï ºàëàäû. Æå»iñïåê æåðäåãi æ½ëûñºàí, øàðïûñºàí æ¾éåëi òàëàñòàðûí æàäûíäà ñàºòàéäû. Îñûíäàé åñiíäå ºàë¹àí äåðåêòåðiíå ñ¾éåíiï æ¸íå íåøå êåçåê àéòûñºàí ðåòòåðií åñiíäå ñàºòàï, ½çûíäû-ºûñºàëû ê¼ëåìäåðií åñêå àëûï îòûðûï, ¼ç ñ¼çiìåí ºàðñû àºûííû» ñ¼çií, àéòûñûí æ໹ûðòûï áåðåäi. ̽íû» àéòóûíøà, àë¹àøºû õàëûº àëäûíäà ¼òêåí àéòûñ åíäi æà»à ðåäàêöèÿäàí ¼òåäi. Ñîíûìåí øû»äàëûï, ºàëûïòàíûï, åêi æàºòû» ¸óåí ñàðûíûìåí, áàñòàëó, àÿºòàëó ñàòûëàðûìåí ò¾ãåë áiðò½òàñ àéòûñ æûðû áîëûï, ê¼ïøiëiêêå òàðàéäû. Êåéiíãi àéòóøûëàð ñîäàí ½¹ûíûï, ºàëû» åëãå, êåéiíãi áóûíäàð¹à “ï¸ëåí àºûí ìåí ï¸ëåíäåé àºûííû» àéòûñû” äåï ì¸ëiì åòåòií áîëàäû. Îñû îðàéäà ºàçຠàºûíäàðûíû» àðàñûíäà áîë¹àí æàºñû, ¸äië áið ä¸ñò¾ðäi åñêå àëó êåðåê. Æîë áîéûíøà åêi àºûí àéòûññà, ñîëàðäû» ñ¼çäåðií êåéií ðåòêå ñàëûï, ê¼ïêå æ¸éiï ä½ðûñòû¹ûìåí ä¸ë àéòûï áåðó æå»ãåí àºûí åìåñ,

æå»iëãåí àºûí¹à ìiíäåò áîë¹àí ñèÿºòû. ̽íû» ìûñàëäàðû ê¼ï àéòûñòàí áàéºàëàäû. Æàíàºïåí Íàéìàí iøiíäå áàñòû¹û Ò¾áåê áîëûï àéòûñºàí îí àëòû àºûí òåãiñ æå»iëåäi. Òåê îí æåòiíøi, áàëà àºûí (Ñàáûðáàé ¹àíà) Æàíàºòû òîºòàòàäû. Êåéií îñû îí àëòû àºûííû» Æàíàºòàí æå»iëãåíií àéòûï áåðóøi ñîë àºûíäàðäû» ¼çäåðiíi» îðòàñû áîëàäû. Àòàºòû Ѿéiìáàé àºûí ʾ»áàëà ºûçáåí àéòûñûï æå»iëãåíií êåéií, ¼ìið áîéû ¼çi àéòûï æ¾ðãåí. Áåðòiíäå òàëàíòòû ø¸êiðòi Æàìáûë¹à äà ¼çiíi» æå»iëãåíäiãií ½¹ûíäûðûï, æàòòàòûï àéòºûçûï æ¾ðãåí. ʾ»áàëà, Ѿéiìáàé àéòûñûí áiç áåðòiíäå “Ñ¾éiìáàéäû» æå»iëãåí æåði îñû” äåï àéòàòûí, ºàðò Æàìáûëäû» àóçûíàí åñòiäiê. ؼæåìåí àéòûñòà Êåìïiðáàé ¼çiíi» æå»iëãåíií, ºàíäàé æåðäå æ¾éåäåí ½òûëûï, ؼæåãå ò¼òåï áåðå àëìàé òîºûðà¹àíûí êåéiíãi áàðëûº ½ðïàººà ¼çi ì¸ëiì åòiï, æûðëàï áåðåäi. Àòàºòû Áiðæàí ìåí Ñàðàíû» àéòûñûí äà, áiç áiëãåíäå, ñîë àéòûñòà æå»iëãåí Ñàðàíû» àéòóûíàí áiëåìiç. Åðòå çà­ ìàííàí êåëå æàòºàí îñû ä¸ñò¾ð Æàíàºòà äà áàéºàëàäû. Æàíຠ¼çiìåí ½çຠçàìàí àéòûñûï æ¾ðãåí á¸ñåêåëåñ àºûí ºûç ʾíiêåéäåí ñîë ºûçäû» ä¸ë ½çàòûë¹àëû ò½ð¹àí ê¾íiíäå ñû ðåò àéòûñûï, æå»iëiï øû¹àäû. Îñû æîëñûç àéòûñûí êåéiíãi æ½ðòºà Æàíàºòû» ¼çi àéòûï áåðåäi. Ñàðûáàé àºûí Òîéáàëà ºûçáåí æiãiò êåçiíäå òûíûìñûç àéòûñàäû. Áiðiíi» áiði ºàïû­ñûí à»äûï, ê¼ø-æ¼íåêåé äå, ìåçãiëñiç åðòåëi-êåø òå, ò¾íäå äå àéòûñûï æ¾ðåäi. Ìàë øåòiíäå, ò¾çäå êåçäåñå êåòñå äå, ºà¹ûñûï øàðïûñà ò¾ñiï, ½çຠæûëäàð æå»iñå àëìàé æ¾ðåäi. Àÿ¹ûíäà Ñàðûáàé ¼çiíi» àéòºàí áið ò½ðïàéû ºàëæû»û ¾øií á½íû ì½ðòòàé ½øûð¹àí, ìiðäi» î¹ûíäàé àùû ìûñºûë æàóàï­òû Òîéáàëàäàí àëàäû äà æå»iëåäi. Ñîëàéøà æå»iëãåíäiãií êåéiíãi áóûíäàð¹à, ¼ç ò½ñûíäà¹û òû»äàóøûëàð¹à Ñàðûáàé ¼çi àéòûï áåðiï êåòêåí. Ìiíå, îñû àéòûë¹àí ìûñàëäàðäû» áàðëû¹ûíà ºàðàñàº, àéòûñ àºûíäàðûíû» ñ¼çäåði ñàºòàëó¹à æàóàïòû êiì, å»áåê åòåòií êiì åêåíi àéºûí ê¼ðiíåäi. Õàëûºòûº æàºñû ä¸ñò¾ð áîéûíøà æå»ãåí àºûí “ìåí ñ¾éòiï æå»iï åäiì” äåï ìàºòàí åòiï ¸éãiëåìåé, æå»iëãåí àºûí “ìåí ñîëàéøà òîºûðà¹àí åäiì” äåï áàÿí åòåäi. Á½ë, àéòûñòû» áiðàç ¼çãåðiñïåí, ðåäàêöèÿìåí áîëñà äà ñàºòàëàòûíäû¹û òóðàñûíäà¹û ñ¼ç. Åíäi áiç àéòûñòà¹û æå»ó ìåí æå»iëó äåãåí íå? Îíû» òåòiãi íåäå áîëàäû? – äåãåí ñ½ð຺à æàóàï áåðóiìiç êåðåê.

Àéòûñºà ò¾ñiï æ¾ðãåí ñóûðûïñàëìà àºûí, òåãiíäå, ¼ëå» òàáà àëìà¹àíäûºòàí, ½éºàñòû ñ¼ç º½ðàé àëìà¹àíäûºòàí æå»iëìåéäi. Àéòûñòàðû áiçãå æåòêåí, ¼ç ò½ñûíäà¹û iði àºûíäàðäàí æå»iëãåí, æà»à¹û àòàë¹àí Ѿéiìáàé, Êåìïiðáàé, Ñàðà, Ñàáûðáàéëàðäû àëñàº, á½ëàðäû» æå»iëói ñîë ò½ñòàðäà ¼ëå» ñàðºûëûï ºàë¹àíäûºòàí íåìåñå ½éºàñòû ñ¼ç º½ðàé àëìàé, îëàºñûï ºàë¹àíäûºòàí åìåñ. Á¸ði äå æå»iëãåíäå ½òûºòû ä¸ëåëäåí àòñûðàï, æ¾éåãå æû¹ûëûï, äàó ñ¼çäi» ëîãèêàëûº æà¹ûíàí ½òûëûï áàðûï æå»iëåäi. Æå»óøi æຠ¼çiíi» ºàðñû àºûíûíà áåò á½ðó¹à, æàëòàðòó¹à åðiê áåðìåé, ¼ìiðëiê, ëîãèêàëûº áið øûíäûºòàð òàáàäû. ĸëåëäåðìåí ò½ñàï ò½ºûðòûï, áóûï òàñòàéäû. Îíäàé ¼ìið øûíäû¹û, äàóëàñó¹à êåëòiðìåéòií àéºûí, ìûºòû ä¸ëåëäå𠺽ð øåøåíäiêïåí, º½ð ½éºàñ ñ¼ç àéòºàíìåí ¸ëñiðåìåéäi, 콺àìàéäû. Ñîíäûºòàí ê¼ëäåíå» òû»äàóøû-ñûíøû æ½ðò òà, æîë áiëåòií àºûí ¼çi äå á½ë òàðòûñòà æå»iëãåíäiêòi àéºûí ½¹ûíûï, åðiêñiç òîºòàéòûí áîëàäû. Àéòûñ æàíðûí ¼ç åðåêøåëiêòåðiìåí òàëäàóäà á½ë æàé äà àéðûºøà åñêåðiï ¼òåòií, íåãiçãi ì¸ñåëåíi» áiði. Îñû àéòûë¹àíäàð ñèÿºòû, ºàçຠõàëºûíû» îðòàñûíäà á½ðûí¹û-á¾ãiíãi àéòûñòàðäû» ê¼ïøiëiãiíå îðòຠåðåêøåëiê, ä¸ñò¾ðëåð áàð. Åíäi ñîëàðäû àòàï ¼òó êåðåê. Îíäàé ä¸ñò¾ðäi» áiði – àéòûñ ñ¼çäå, ¼íåð æàðûñûíäà àéòûñºà ò¾ñóøi àºûíäàð ê¾ðåñêå ò¾ñêåí áàëóàíäàðäàé áàð ê¾øií ñàëûï àëûñàäû. Àéòûñ – ñ¼ç áàðûìòàñû. Á½íû» áið æà¹û, ¼íåð æàðûñû. Åêiíøi æà¹û, îéûí-æèûíäà, àéò ïåí òîéäà æ¸íå á¾ãiíãi ñîâåò ä¸óiðiíäå ½ëû ìåéðàì ê¾íäåðiíäåé õàëûºòûº ìåðåêåäå îðûíäàëàòûí ñàóûº åñåïòi. Ñîíäàé õàëäå ¼òåòií áîë¹àíäûºòàí, ¸ðáið àéòûñòû» òåàòðëûº æ¸íå ¸ñiðåñå îéûíñàóûºòûº ¼çãåøåëiãi ¾íåìi ºàòàð iëåñiï îòûðàäû. “Îéûíäà ¼ðåëãi æ äåéäi. “°çiëi» æàðàññà, àòà»ìåí îéíà” äåéäi. “Æàìàíäà æàìàí – ñ¼ç áàðûìòàñû æàìàí” äåéäi. Îñû íàºûëäàð áîéûíøà àéòûñ ¾ñòiíäå ê¸ði ìåí æàñ, åðêåê ïåí ¸éåë, áàëà ìåí ¾ëêåí, àòàºòû àºûí ìåí àòñûç æà»àòàëàï æàñ¼ñïiðiìäåð áîëñûí – á¸ði äå îéûí-æàðûñ, ¼ëå»-ñàéûñ, ¼íåð-æàðûñºà åìií-åðêií ò¾ñå áåðåäi. “Òå»i åìåñ êiñiìåí àéòûñºàíû íåñi?” äåï êií¸ëàó, ñûíàó, ìiíåó õàëûºòûº ä¸ñò¾ðäå æîº ìiíåç. Îë àéòûñ ¾ñòiíäå ñîë àòñûç àºûí, áàëà àºûí, ºûç àºûí ¼çiìåí òàëàñóøû, æàðûñóøû ¸ðiïòåñiíå ºàíäàéëûº ºàòòû ñ¼ç, àùû ñ¼ç, òiïòi áàñ ìiíåñó ñèÿºòû àéòûñòàðäà áîëàòûí

ò½ðïàéû àóûð ñ¼çäåð àéòñà äà, îë êií¸ áîëûï, àéûï áîëûï ñàíàëìàéäû. ²àéòà “ñ¼ç òàïºàí¹à ºîëºà æ äåéòií, àéòûñ òóðàñûíäà¹û õàëûº ¼çi º½ïòà¹àí íàºûë áîéûíøà ñ¼ç òàóûï, ºàðñû àºûíäû æå»ñå, ñîë æåòêiëiêòi. Ñûí ñîíäà, ¼çiìåí áàáàñû ò½ð¹ûëàñ Æàíàººà ºàðñû áàëà àºûí – Ñàáûðáàé ¸íøåéiíäå ¾ëêåíäi ñûéëàó æîëû áîéûíøà, àéòïàéòûí ñ¼çäåðäi åìií-åðêií, æàëòàðìàñòàí æàðûï àéòàäû. ´çiìåí àéòûñºàí iíi, áàëà ä¸ðåæåëåñ àºûí ºûç ʾ»áàëà¹à Ѿéiìáàé, Ñàðà¹à Áiðæàí ¸íøåéiíäå àéòïàéòûí, ¸äåï áîéûíøà iðêiï æ¾ðåòií, àéòñà æàíàï ºàíà àéòàòûí æàéëàðäû àéòûñ ¾ñòiíäå åêiëåíiï, º½ëøûíà àéòàäû. Îë ¹àíà åìåñ, àºûíäàð ¸íøåéiíäå àæàð ñàºòàï, áiði òóðàëû áiði àéòïàéòûí, àøïàéòûí àùû, àóûð øûíäûºòàðûí äà àéòûñ ¾ñòiíäå, æèûí àëäûíäà ºàðñû àºûíäû òîºòàòó ¾øií iðêiëìåñòåí àéòà áåðåäi. ؼæåãå Êåìïiðáàéäû» îíû ñîºûð äåï àéòàòûíû, Ñàðà¹à Áiðæàííû» ê¾éåói» Æèåíº½ë àäàìíû» ºîðòû¹û äåï àéòàòûíû, Ò¸áèÿ¹à Îìàðº½ëäû» àë¹àëû îòûð¹àí ê¾éåói» òàç äåï àéòàòûíû – á¸ði äå àéòûñ ¾ñòiíäå êåøiðiëåòií æàéëàð áîëàäû. ²àéòà ê¼ï êåçäåðäå àºûíäàð áiðiíi» áiði ºàïûñûí à»äûï æ¾ðåäi. ´ìiðäåãi ºûñòàëà», ºèûí øàºòà ò½ð¹àí àºûí¹à ¸äåéi ñîë ºûñïຠøà¹ûí áà¹ûï êåëiï, ò½òºèûëäàí ñîºòû¹àòûí ¸äåòòåð äå áîëàäû. Á½íû» àéºûí ìûñàëû Ñàºàó ìåí Òî¹æàí àéòûñûíàí ê¼ðiíåäi. Òî¹æàí ºûçäû ½çຠæûëäàð æå»å àëìàé æ¾ðãåí Ñàºàó êåéií Òî¹æàí ½çàòûëûï, êåëií áîëûï, ê¾éåóiíi» àóëûíà áåòiíå øûìûëäûº ½ñòàï, æà»à êåëå áåðãåíäå àëäûíàí øû¹àäû. ²àéûí àòà, ºàéûí åíåëåðäi» òîáûíäà ò½ðûï Òî¹æàí¹à ºàòòû øàáóûë æàñà¹àí ¼ëå»ìåí àéòûñºà øàºûðûï, ñîºòû¹àäû. Òî¹æàí ºàëû»äûº îéíàï æ¾ðãåí ê¾éåóiíåí î» æàºòà åêiºàáàò áîëûï êåëå æàòºàí åäi. Ñîíûñûí Ñàºàó ¾ëêåí àéûï åòiï: “Æåðäi» àñòûìåí êåëìåé, ¾ñòiìåí êåëóãå ºàéòiï æ¾çi» øûäàéäû?” – äåéäi. ²àòòû àéûï-êií¸ìåí ñ¼éëåï, ºàðñûëàé ñàí áîðàíäàé ºàïòàï òèiñåäi. Ñîíäà Òî¹æàí àºûíäûº àéòûñòû» ä¸ñò¾ðiíå ñ¾éåíiï, “ñ¼ç áàðûìòàñûí” áàñûíàí àñûðìàñ ¾øií Ñàºàó¹à ºàðñû iðêiëìåé æàóàï ºàòàäû. “Iíi»íi» àìàíàòûí ñàºòàï êåëäiì, îë äà àéûï ïà åêåí?” äåéäi. ´çiíi» òàçàëûº øûíäû¹ûí àéòûï, áàñûí àºòàéäû. Ìiíå, á½ë àéòûë¹àíäàðäû» á¸ði äå àéòûñòà øûíäû àéòû­ ñó, àùû ñ¼éëåñó, òóðàëàï ñîºòû¹ó ä¸ñò¾ðëåðiíi» ìîëäû¹ûí áiëäiðåäi. Îñû¹àí æàë¹àñ æ¸íå áið õàëûºòûº ¾ëêåí åðåêøå ä¸ñò¾ð áîéûíøà åêi àºûí àéòûñûíû» ¾ñòiíäå åëäi áèëåï

æ¾ðãåí õàí, ò¼ðå, áîëûñ, áè, àòàëû øîíæàð, ºàæû-ìîëäàëàð, ºûñºàñû, ¸ð îðòàíû» iði àòºàìiíåðëåði, ¸ìiðøi ¸êiìäåð òóðàëû, áàé îçáûðëàðû òóðàëû äà òóðà ñ¼çäåð æàëòàðìàñòàí ºàòòû àéòûëàäû. Îë æóàíäàð îñûíäàé àºûíäàð àéòûñûíû» ê¼áiíi» í¸òèæåñiíäå ºàðñû àéòºàí àºûííû» àéûïòàó çiëi, ¸øêåðåëåó ñ¼çi, àùû ìàçຠìûñºûëû àðºûëû, õàëûº àëäûíäà òà»áàëàíûï, ºàð¹ûñ àòºà iëiíiï æ¾ðåòiíi äå áîëàäû. °ñiðåñå îñû ä¸ñò¾ðäi õàëûºøûë àºûíäàð, ὺàðà òiëåãiìåí ¼çiíi» ñàëò-ñàíàñû, òàïòûº àðìàí-ì¾ääåñi ºàáûñºàí Æàìáûë ñèÿºòû àºûíäàð ê¼ï ºîëäàí¹àí. Îëàð ¾øií àéòûñ áåëãiëi îðòàäà¹û áàé-æóàíäû îðûííàí ò½ð¹ûñûç ºûï, ìàñºàðàëàó¹à ¾ëêåí òàïòûº º½ðàë áîë¹àí. ²½ëìàìáåò Æàìáûëìåí àéòûñûï îòûðûï, Àëáàííû» áàéëàðûí ìàºòàéäû. Ñî¹àí ºàðñû Æàìáûë: ²îæàëûº ºûï êåòòi ìå Ìàºñ½ò à¹à», À¹àéûíìåí ½ðûñûï, äàóäàí ¼ëãåí. Øàïûðàøòû, Äóëàòòû» á¸ði êó¸, Øûòûð æåãåí ¼ãiçäåé àóíàï ¼ëãåí... Ìàºòàí¹àí áàéëàðû»íû» àíû æîº, Ò¼ðò á½ðûøûí ò¼»iðåêòi» æàëìàï ¼ëãåí, – äåéäi. Á½ë ìûñàë àéòûñ ¾ñòiíäå, ñ¼ç áàðûìòàñûíäà àºûíäàðäû» íå æàéäàí áîëñà äà iðêiëìåé ñ¼éëåóiíå õàëûº òàðàïûíàí åðiê áåðiëåòiíäiãií ê¼ðñåòåäi. Áiðàº, àíûº ê¼ïøiëiê, ὺàðà ¼ç îðòàëàðûíàí øûººàí àºûíäàðäû» îñûíäàé, ¸ñiðåñå ºàíàóøûëàðäû ¸øêåðåëåï àéòºàí ñ¼çií ½íàòûï ºîñòà¹àíìåí, òàëàé àºûíäàðäû» ¾ñòåì òàï ¼êiëäåðiíåí, àéòûñ ìà»ûíäà æàºûí æ¾ðãåí æóàíäàðäàí æàïà ê¼ðiï, ºó¹ûí¹à ½øûðàéòûíû äà áîë¹àí. Îíäàé êåçäå òóðàøûë, õàëûºøûë àºûíäàðäû» áîëûñ, ½ëûºòàðäàí òàÿº æåï, àéûï ò¼ëåï, æàçà¹à ½øûðàï æ¾ðåòiíi äå ê¼ï áîëàòûí. Á½ë æàé àéòûñòû» õàëûº ñ¾éãåí, øûí õàëûºòûº ä¸ñò¾ðäåãi åðêiíäiãiíå ¾ñòåì òàïòû» ¸ð êåçäå ºûñûì æàñàï, òûéûì ñàëûï æ¾ðãåíií ê¼ðñåòåäi. Îñûìåí ºàòàð ôåîäàëäûº, ðóøûëäûº º½ðûëûñòû» ê¼ëåìiíäå “àéòûñ” ¼ëå»äåðií ñîë ê¾íãi ¾ñòåì òàï òiëåãiíå, ºàíàóøûëûº òàïòûº ì¾ääåñiíå æ½ìñà¹àí áàéøûë àºûíäàð äà áîë¹àí. Îëàð “àéòûñ” ¾ñòiíäå ¼ç ðóëàðûí ñîë ðóøûëäûº åñêi ñàíàìåí ìàäàºòàéòûí. ´çãå ºàðñû àºûíäàðìåí æàðûñºàí á¸ñåêåñiíäå ¼ç ðóûí ìàºòàó ê¼ï àºûíäà áîëñà, áàéøûë, áåêøië

àºûíäàð ¼ç ðóûíû» “àðòûºòû¹ûí”, ñîë ðóëàðäà¹û áàéëàðäû ñàíàó¹à ñàÿòûí. Ðóëàðûíäà áîë¹àí áåê, ñ½ëòàíäû, áîëûñ, áèäi, ê¼ï øîíæàðäû ä¸ðiïòåéòií. ²àðñû àºûí “²½ëìàìáåò, Æàìáûë àéòûñûíäà¹û” õàëûºøûë Æàìáûë ñèÿºòû áîë¹àíäà, îë æóàíäàðäû ìàñºàðàëàï êåòåäi. Àë ºàðñû àºûí ¼çi äå ðóøûëäûº, ôåîäàëäûº ñàíàäàí àñà àëìàéòûí àºûí áîëñà, îë äà ¼ç êåçåãiíäå ¾íåìi ¼çiíi» áàé æóàíûí ìàºòàéäû. Òåãiíäå, ôåîäàëäàð, ºàíàóøûëàð îðòàñû àéòûñòû ºîñòà¹àíäà, ñîíäàé ¼çäåðiíå æà¹ûìäû òèåòií ò¾ðëåðií ¹àíà ºîñòà¹àí. Îñûíäàé ¾ñòåì òàï ñàíàñûíû» ¸ñåði á½ðûí¹û ê¼ï àéòûñòàí ê¼ðiíåäi. Àéòûñòû» ê¼ïêå æàéûë¹àíäûº åðåêøåëiãiíåí æ¸íå îéûíñàóûºòû» å» áið ºûçûºòû ò¾ði áîë¹àíäû¹ûíàí á½ë æàíð¹à, ¼çãå ôîëüêëîð æàíðëàðûíäàé åìåñ, ºàçàºòû» ¸éåëäåðiíi» ºàòûíàñû äà àñà ê¼ï áîëàäû. Á½ë æàé äà àéòûñòû» ºàçàºòà¹û æàëïûëûº ¼íåð ñåáåáiíäåãi áið ¾ëêåí ¼çãåøåëiãi. Àíû¹ûíäà, ºàçຠôîëüêëîðûíäà¹û å» áàé æàíð – àéòûñ äåñåê, íåëåð æ¾çäåãåí, õàòºà ò¾ñêåí àéòûñòàðäû ºàðàñàº, ñîëàðäû» ê¼ïòåíê¼ái åðêåê àºûí ìåí ºûç àºûí, ¸éåë àºûíäàð àðàñûíäà áîë¹àí àéòûñòàð åêåíií ê¼ðåìiç. Àéòûñ ¾ëãiñiíäå òó¹àí áàðëûº ¼ëå» ºàçûíàñûíû» ºàº æàðûìûíà æàºûíûí àòàºòû àºûí ºûçäàð: Àºáàëà, ʾ»áàëà, Òî¹æàí, Ñàðà, Æàíòåëi, Ûðûñæàí, Ò¸áèÿ, Ìàºòà ñèÿºòû íåëåð æ¾éðiê, ¼íåðïàç àºûí ºûçäàð, êåëiíøåêòåð òó¹ûç¹àí. Îéûí-ñàóûº, òîé-ìåðåêåëåðäå ¸í-¼ëå»ãå ¾íåìi àðàëàñûï æ¾ðåòií ºûç-êåëiíøåêòåðäi» àéòûñòà àç ¹àíà åðêiíäiê àëàòûíû áàéºàëàäû. Îñû àéòûë¹àí êiðiñïå ñ¼çäåðìåí áiç àéòûñòû» ¼çãå æàí­ ðëàðäàí á¼ëåê, ¸ð àëóàí åðåêøåëiêòåðií àòàï ¼òòiê. Åíäi àé­òûñòû» æåêå ò¾ðëåðií àéðûºøà òàëäàï, ñàëà-ñàëàñûìåí òåêñåðó ºàæåò. Á½ë ðåòòå æàëïû àéòûñòû» ò¾ðëåði, æiêòåði ò¼ìåíãiøå. Àéòûñòû» áiðiíøi ò¾ði – ¸äåò, ñàëò àéòûñû. Á½ë – ê¼ïøiëiê áîëûï, òîï-òîïºà á¼ëiíiï àéòûñó. Åêiíøiñi – àºûí­ äàð àéòûñû áîëàäû. Õàëûº àºûíäàðûíû» æiêòåói áîéûíøà, àºûíäàð àéòûñûíû» áàðëûº òîáû, ñûðòºû ê¼ëåìiíå ºàðàé, ò¾ð åðåêøåëiãiíå ºàðàé, åêi æiêêå á¼ëiíåäi. Á½íû» áiðiíøiñi – ò¾ðå àéòûñ, åêiíøiñi – ñ¾ðå àéòûñ. Ò¾ðå àéòûñ – áið-áið àóûç ¼ëå»ìåí ºûñºà, øàïøà» æàóàïòàñûï îòûðàòûí, ê¼áiíøå, àºûíäàðìåí ºàòàð, æàëïû ê¼ïøiëiê ºîëäàíàòûí, æàëïûëûº ò¾ð. Ѿðå àéòûñ – òåê ñóûðûïñàëìà ¼ëå»ãå ¸áäåí ò¼ñåëãåí, ûñûë¹àí íà¹ûç àºûíäàðäû» ¸ð êåçåêòå ½çຠñ¼éëåï, ê¼ï æûð ò¼ãiï, ê¼ñiëå æûðëàéòûí ò¾ði áîëàäû.

Ò¾ðå àéòûñòû àòàºòû àºûíäàðìåí ºàòàð, àéòûñ ¼íåðiíå æà»à ìàøûºòàíûï æ¾ðãåí ê¼ïøiëiê òå ºîëäàíàäû. Á½ë – áið-áið àóûçäàí ºàéòàðûëûï îòûðàòûí øàïøà» æàóàïòàñó ¾ëãiñi. Îñû ò¾ð æàñ-æåëå»äi îéûí-ñàóûºòà àéòûñºà ò¼ñåëäiðåäi. Ò¾ðå àéòûñòû» áið àóûç ¼ëå»i åêi ¾ëãiãå á¼ëiíåäi. Îíû» áiðiíøiñi – áàñòàóûø ò¾ði, å» î»àéû – ºàéûì ¼ëå», åêiíøi ¾ëãiñi – ºàðà ¼ëå». ²àéûì ¼ëå»ìåí àéòûñóäû, êåéäå, õàëûº “òîëûº àéòûñ” äåï àòàìàé, “ºàéûìäàñó” äåï òå àòà¹àí. ̽íû» ìûñàëû: ² û ç:

Àòûìäû øåøåì ñ¾éiï ºîé¹àí Åðêií, Òîé áîëñà, ò¾çåòåìií ê¸ìøàò á¼ðêiì. ²îëû»äà åðêi» áîëñà ìåíi àë¹àíäàé, Íåøå æ¾ç ¾éi»äå áàð ñåíi» æûëºû»? Æ i ã i ò: Àòû»äû øåøå» ñ¾éiï ºîé¹àí Åðêií, Òîé áîëñà, ò¾çåòåñi» ê¸ìøàò á¼ðêi». Åð ê¾øiíåí òàó àóäàðûëàð äåãåí áàð ¹îé, Àëàðìûí, áîëìàñà äà æàë¹ûç æûëºûì. ² û ç: Àòûìäû øåøåì ñ¾éiï ºîé¹àí Åðêií, Òîé áîëñà, ò¾çåòåìií ê¸ìøàò á¼ðêiì. ²àéðàòû êåóäå æàð¹àí ñåí åð åìåñ, Ìà»ûìà æîëàìàéòûí ñåíäåé øiðêií. Æ i ã i ò: Àòû»äû øåøå» ñ¾éiï ºîé¹àí Åðêií, Òîé áîëñà, ò¾çåòåñi» ê¸ìøàò á¼ðêi». Åðåãåñ, åêiòàëàé áîë¹àí æåðäå, ²ûçäàð¹à ñåíäåé-ñåíäåé áàð-ä¾ð åðêiì. Îñû ìûñàë¹à ºàðà¹àíäà, æàë¹ûç àóûç “ºàéûì” ¼ëå»íi» àë¹àøºû åêi æîëû àéòûñóøû ¸ðiïòåñòåðãå ¾íåìi îðòàº

æîëäàð áîëûï îòûðàòûíûí ê¼ðåìiç. Á½íäà ñû åêi æîëûí ¹àíà òû»íàí ºîñûï îòûðó øàðò. Àë ºàçàºòû» ò¼ðò æîëäû áið øóìຠ¼ëå»iíäå ¾øiíøi æîë ½éºàññûç áîëàäû. Îëàé áîëñà, ñû åêi æîëäû ºîñóøû òåê áið-ຠæîëäû», ñû ò¼ðòiíøi æîëäû» ¹àíà ½éºàñûí òàóûï îòûðó¹à ìiíäåòòi. Êåéäå ºàéûì ¼ëå»iíi» àë¹àøºû åêi æîëû åìåñ, å» àë¹àøºû áið-ຠæîëû åêi æ຺à îðòຠáîëûï îòûðàòûíû äà áîëàäû. ²àëàé äà àéòûñóäû» á½ë ¾ëãiñi – å» î»àé ¾ëãiñi åêåíi àéºûí. Ò¾ð æà¹ûíàí îñûíäàé î»àéëû¹û áîë¹àíäûºòàí, æàñ àéòóøûëàð ¸óåëäå ¼çäåðiíi» àéòûñºà äà¹äûëàíóûí îñûíäàé áàñòàóûø ¼ðíåêòåí ê¼áiðåê áàñòàéòûí áîë¹àí. Àéòûñ ¼íåðiíå òîï àëäûíäà æàðûñºà, ñûí¹à ò¾ñó àðºûëû ò¼ñåëiï êåòå ºîþ î»àé åìåñ. Áiðຠê¼ïøiëiê îë ¼íåðãå ¾éðåíóãå, æàòòû¹ó¹à º½ìàð. Ñîíäûºòàí æà»à¹ûäàé, ò¾ði î»àé ¾ëãiíi áið ñ¾éåíiø åòñå, åêiíøi æà¹ûíàí, ñîíäàéëûº ê¼ïøiëiê àéòûñòàðûíäà ºîëäàíûëûï æ¾ðåòií ìåðçiìäi, ¾éðåíøiêòi òàºûðûïòàð äà áîëàäû. Îë àéòûñòû òà¹û äà î»àéëàòàòûí æ¸íå ¸ð àéòûñòà ¾íåìi áîëà áåðåòií æ¸íå äå æàëïû¹à îðòຠìàçì½íäàð. Ìàºòàñóäà ¸ðiïòåñòåð “¼çi» æàºñû”, “àòà», àíà» æàºñû”, “åëi» æàºñû”, “¼íåði» àñºàí” äåñiï êåëñå, æàìàíäàóäà áàñ ìiíäåðií àéòûñàäû. Ïiøií, ì¾ñií êåìäiãi áàð ¸ðiïòåñ áîëñà, ñîíûìåí àæóàëàéäû. ´ç áàñòàðûí ºîéûï, ºàðñû àºûííû» ¸êå-øåøåñiíäå, à¹à-iíiñiíäå, íå ¸éåëiíäå, íå åðiíäå ìiíäi ì¾ñií, àéûïòû ñûð áîëñà, ñîíû ìiíåé äå ºà¹ûñàäû. Àéòûñ ä¸ñò¾ði áîéûíøà àºûíäàð á½íäàé ñ¼çäåðãå äå àøóëàíûñïàéäû. Òåãiíäå, àéòûñ ¾ñòiíäå àºûíäàð àøóëàíó¹à æîë æîº. Îë, å» àëäûìåí, æå»iëãåííi» áåëãiñi áîëûï ñàíàëàäû. Îñûëàéøà ê¼ïøiëiêòi» ê¼ï àéòûñûíäà¹û ò¾ð î»àéëû¹û­ ìåí ºàòàð, ìàçì½í ì¸ëiìäiãi äå àë¹àøºû ò¸æiðèáå àéòûñòàðäû æà»à òàëàï æàñòàð ¾øií î»àé åòåòiíi áàð. Àéòûñ íå ìàºòàóäàí, íå æàìàíäàóäàí áàñòàëñà, ì½íäàé ê¼ïøiëiê àéòûï æ¾ðãåí ìàçì½ííû» ê¼ïêå îðòàº, æàòòàíäû æîëäàðû, òå»åóëåði íåìåñå ½éºàñòàðû ê¼ï áîëàäû. Æàñ-æåëå» å» àë¹àø àéòûñºà ò¾ñå áàñòà¹àíäà ñîíäàé æàòòàíäû ¼ëå»äåðìåí äà¹äûëû ìàºòàó ñ¼çäi, íåìåñå æàìàíäàó, ìiíåñó ñ¼çäi àéòóäàí áàñòàéäû. Ñîë ½¹ûìäû, æàòòàíäû ¼ëå»äåðãå ¼çi øû¹àð¹àí áiðåð æîëäû, êåéäå áið àóûç ¼ëå»äi àç-àçäàï ºîñà æ¾ðiï áàðûï, áåòi àøûëàäû. Àéòûñòà êåçåê æàóàïòàñûï, ¸í ò¾çåï, òîï àëäûíäà ¼ç ¼íåðií æàðûººà ñàëà áàñòàéäû. Ñîíäà æà»à¹û àëóàíäàñ

ìàøûºòû ìàçì½íäàð áið äåìåóøi áîëñà, ²àçàºñòàííû» êåé æåðëåðiíäåãi òà¹û äà åðåêøå áið àéòûñ ìàçì½íäàðû æ¸íå äå ºîñûìøà áîëàòûí. Îë äà ê¼ïêå îðòàº, ê¼ïêå ì¸ëiì ¼ëå»äåðäi ìîë òó¹ûç¹àí ìàçì½íäàð. Ìûñàëû, á½ðûí¹û Æåòiñóäà ñîíäàé ºîñûìøà ìàçì½íäàð, “òàó ¼ëå»”, “ñó ¼ëå»”, “æåð ¼ëå»” äåãåí àéòûñ ¼ëå»äåðií òó¹ûç¹àí. Ìàºòàñó ìåí æàìàíäàñó ñèÿºòû ì½íäà äà äà¹äûëû ìàçì½ííû» ¾éðåíøiêòi áàñòàóû, ¼ðáói, àÿºòàóû áàð. ʼï àóçûíäà îðòຠáîëûï æ¾ðåòií æàòòàíäû øóìàºòàð, íåìåñå áåëãiëi æîëäàð, ½éºàñòàð æ¸íå ê¼ïòi» º½ëà¹ûíà ñi»ãåí, ê¼ï ê¼ðêåì òå»åóëåð, ñàëûñòûðó, áåéíåëåó áàð. “Òàó ¼ëå»” îñûíäàé àéòûñòàðäà åêi àºûííû» ¼ç æåðiíäåãi òàóëàðûí ñàíàó¹à, îëàðäû» àðòûºøà ïàéäàñûí, ºàñèåòií ñûíàó¹à àðíàëàäû. Ƹíå àéòûñóøûëàð ¼çäåðiíi» òàóëàðäû ºàíøàëûº ê¼ï áiëåòiíäiêòåðií ê¼ðñåòiï, áiëiì òàëàñûíà äà ò¾ñåäi, “ñó ¼ëå»”, “æåð ¼ëå»” äå ¼çåí, á½ëàº, ê¼ë áàñòàóëàð, æåð ºîíûñòàð, ºûñòàó, æàéëàóëàð, ¼ëêåëåð æàéûíäà¹û àºûíäàðäû» ¼íåðáiëiìií òàíûòàòûí æàðûñ ìàçì½íäû áîëàäû. Á½ë àëóàíäàñ àéòûñòàð äà ê¼ïêå îðòàº, æàëïûëûº æ¸íå æàñ òàëàïòàð¹à ñ¾éåíiø, ê¼ìåêøi, æåòåêøi áîëàòûí àéòûñ ¾ëãiëåði. Ìiíå, àéòûñòû» ¸äåò-ñàëòòà¹û ò¾ðëåðiíåí áàñòàéòûí æàñòàð, îñû ñàíàë¹àíäàðäàé, æàðûìû æàòòàíäû, æàðûìû î»àé ò¾ðäåãi àéòûñòàð¹à àðàëàñà æ¾ðiï áàðûï, áiðàç æûë­äàð­ äà àíûº åðêií àºûíäûº ä¸ñò¾ðiíå ò¼ñåëiï, æîëû àøûë­¹àí àéòûñ àºûíû áîëûï êåòåäi. Àéòûñòû» åðåêøåëiê ä¸ñò¾ðëåði òóðàëû, ò¾ð-¾ëãiëåði òóðàëû îñû æî¹àðûäà ñàíàëûï àòàë¹àíäàé æàëïû ò¾ñiíiêòåðäi àéòà êåï, åíäi á¼ëåê-á¼ëåê ñàëàëàðûíà òàëäàó áåðåìiç. °äåò-ñàëò àéòûñòàðû 2-òàðàó ̽íû» àñà åñêiñi æåêåëåãåí àéòûñ åìåñ, òîï-òîï áîëûï àéòûñºàí ñàëòòàí òó¹àí, åñêiëiêòi íàíûì ¸äåòòåðäåí òó¹àí àéòûñ. Îíû» äií ñàëòûíäà¹û ¼ëå»äåðäåãi ìûñàëû – á¸äiê, ¾éëåíóãå áàéëàíûñòû ñàëò ¼ëå»äåðäåãi ìûñàëû – æàð-æàð. Á½ë àëóàíäàñ ¸äåò-ñàëò àéòûñû, ê¼áiíåñå, ¼íåð æàðûñòû­ ð­ó àéòûñû åìåñ, òåê äà¹äûëû æîëäû àòºàðó (æàð-æàð), ûðûì,

íàíûì áîéûíøà åì-äîì¹à àðíàï àéòó (á¸äiê) ðåòiíäå ¹àíà îðûíäàëàäû. Îíäàé àéòûñòàðäû» ¼ëå» ñ¼çäåði äå ê¼áiíøå àóûçäàí-àóûç¹à ê¼øiï æ¾ðåòií æàòòàíäû ñ¼çäåð áîëàäû. Ñîí­ äûºòàí ¸äåò-ñàëò àéòûñòàðûíäà “æå»ó”, “æå»iëó” ñèÿºòû ºîðûòûíäûëàð áîëìàéäû. Ƹíå ¼çãå ¼íåð æàðûñûíû» àé­ òûñûíäàé áið æ຺à åêiíøi æàºòû» æîë áåðói, á¸éãå òàðòóû áîëìàéäû. Êåéií ñàëòòà¹û îñû òîïòûº àéòûñòàí ºîñ-ºîñòàëûï àéòàòûí æåêåëåãåí àéòûñòàð òóûï, äàìûï ¼çãåðåäi. Á¸äiê òîïòàí¹àí àéòûñòû» åñêiñi áîë¹àíäà, ¸óåëi åñêiëiêòi äií íàíûìûí ê¼ðñåòiï, áåðòií õàëûº æàñòàðûíû» äií íàíûìûíà àðíàë¹àí ¸çië àéòûñûíà ñûëòàó áîëûï êåòêåí. ±ûëûì¹à ñ¾éåíáåãåí õàëûº òàáè¹àò º½áûëûñûíû» ñûðûí ò¾ñiíãåí æ¸íå ¼çiíi» åñêi äiíi – øàìàíèçì íàíûìû áîéûíøà ìàë iíäåòií, àäàì äåðòií ºàñ èå, åðåêøå ¹àéûï ê¾øòåð æiáåðåäi äåï èëàí¹àí. Ñîë åñêi äií íàíûìûíøà, àäàì ¼çiíi» áîéûíäà ñèºûðëûº, ¹àæàéûï ê¾ø-ºóàò áàð äåï áiëãåí. Îñû æ½ìáຠñûðëû ¼ç ñèïàòûí àäàì ¼çiíi» ñ¼çiíäå, òiëiíäå äåï íàíàäû. “Ѽç òàñ æàðàäû, òàñ æàðìàñà, áàñ æàðàäû”, “áàñºà ï¸ëå ºûçûë òiëäåí” äåãåíäåé, ê¼ï íàºûëäàð àéòàäû. Îñûíäàé ñ¼çäi» ñèºûðëûº ºóàòûíà èëàíóäàí, ñ¼çäi» ìàãèÿñûíà ñåíóäåí áàðûï ê¼ï åëäå æ¸íå åñêi ºàçຠõàëºûíäà äà ñ¼ç àðºûëû ï¸ëåíi àéäàó, ñ¼ç àðºûëû æàºñûëûºòû øàºûðó ¸äåòòåði òó¹àí. Ѽç iøiíäå àñûëû – ¼ëå» ñ¼ç. Åíäåøå, ñîë ¼ëå» ñ¼çäi äåðò iíäåòêå ºàðñû ºîéûï, åñêi äiíäiê ûðûì àòºàðàäû. Îñûíäàé æîëìåí, åñêiëiêòi äií íàíûìûíàí òó¹àí àéòûñ – á¸äiê àéòûñû áîëàäû. Îíäà àäàìíû» àóðóûí, ìàë iíäåòií åêi òîïòû» àéòûñ ¼ëå»iìåí àëàñòàï ºóàäû. ʼíå ò¾ðiíäå á¸äiêòi æiãiòòåð ìåí ºûçäàð òîáû áîëûï, åêi æàðûëûï êåçåêòåñiï àéòûñàäû. Áåðòií êåëå àéòûñóøû òîïòàð åêi àóûëäû» æàñòàðû áîëûï, åêi æຠáîëûï àéòàäû. Á½íû» áið òîáû á¸äiêòi ê¼øiðå êåëãåí ê¼ðøi àóûëäû» æàñòàðû, ºîíàºòàð. Åêiíøi òîáû àóëûíäà àóðó íåìåñå iíäåò áàð æàñòàð òîáû áîëàäû. Àë åñêi äií íàíûìû êåòiï áîë¹àí êåçäå, “á¸äiê” äií ¼ëå»i áîëìàé, æàé áið àéòûñ-æàðûñòû» òîïòàï àéòûëàòûí ñåáåïøi ñûëòàóû áîëûï ºàíà ºàëàäû. Ñîäàí áåði “á¸äiê” àéòûñû æàëïû àéòûñòû» òåê ºàíà øàðòòû ò¾ði áîëûï êåòåäi. Á½ë ºàëïûíäà îë ¸çië, îéûí àéòûñûíà àéíàëàäû. Æàñòàðäû»

êåéiíäå á¸äiêòi îñïàºïåí ñ¼éëåãåí åêi æàñòû» ¸çië àéòûñûíà àéíàëäûðûï æiáåðåòiíií ìûíàäàé ìûñàëäàí ê¼ðåìiç: ²àðàòàóûì äåãåíäå ²àðàòàóûì, Òàó áàñûíàí ñî¹àäû ºàðà äàóûë. Ñiçäi» ¾éäå áið á¸äiê áàð äåãåíãå, ²àïòàï ê¼øiï êåëåäi áiçäi» àóûë, – äåãåíäå, ºàðñû òîï: Á¸äiê êåòiï ºàëûïòû òàóäàí àñûï, Òàóäàí àð¹û á½ëòïåí àðàëàñûï. Åíäi åêåóìiç á¸äiêòi òàóûï àëûï, Øûí º½ìàðäàí øû¹àéûº ñàáàëàñûï, – äåï æàóàï ºàéûðàäû. °äåò-ñàëò àéòûñûíû» òîï-òîï áîëûï àéòûëàòûí áið ò¾ði – “æàð-æàð”. Á½íû åñêi ñàëò áîéûíøà æiãiòòåð òîáû ìåí ½çàòûëàòûí ºûç òîáû áîëûï, åêi æ຺à á¼ëiíiï àéòàäû (îñû êiòàïòû» åêiíøi á¼ëiìií ºàðà»ûç). Îë àéòûñ äií íàíûìû åìåñ, ºàçàºòû» á½ðûí¹û ¾éëåíó ¾ñòiíäå ºîëäàíàòûí ûðûì ñàëòûíàí òó¹àí-äû. Ñàóûºòû» æûðû áîë¹àíäûºòàí “æàðæàð” àéòûñûíäà ¸í æ¸íå ûð¹àºòû ºàéòàëàó “æàð-æàð-àó!” ñèÿºòû ºàéûðìà áîëûï îòûðàäû. Îë æûð – àéòûñ iøiíäå, ê¼ïòi ê¾ëäiðå ñ¼éëåéòií ¸çië äå áîëàäû. Ñàëò “æàð-æàð” ¼ëå»ií òåê ºàíà àéòûñ ðåòiíäå æ¸íå áið ºûç, áið æiãiò ºàíà åìåñ, òîïòàð áîëûï, ¼çiíøå õîðìåí êåçåêòåñiï àéòûñóäû øàðò åòêåí. Á¸äiêïåí ºàòàð ¾éëåíóäi» ñàóûº ñàëòûíàí, ¸äåò ûðûìûíàí òó¹àí “æàð-æàð” àéòûñûí áiç ºàçàºòà¹û æàëïû àéòûñ àòòû æàíðäû» å» ê¼íå ò¾ði æ¸íå ê¼ïòiê ò¾ði äåï òàíèìûç. Áåðòií êåëå á½ë ò¾ðäi» äå ºî¹àì òiðøiëiãiíi» äàìóûíà áàéëàíûñòû ìàçì½í æà¹ûíàí äàìûï, ¼çãåðói áîë¹àí. Îíäàé ¾ëãiëåðiíäå òîïòàí á¼ëiíiï æåêå æiãiò æà»àøà, ¼çi øû¹àð¹àí ñ¼çäåðäi àéòàäû. ²ûç äà òîáûíàí ¼çãåëåíiï øû¹ûï, æàë¹ûç àéòûï, æàóàïòàñàäû. ʼáiíøå, àðìàí-íàðàçûëûºòàð àéòûëàäû. Á½ë õàë åñêi àéòûñ ò¾ðiíi» æåêå àºûíäàðäû òîïòûº ò¾ðäåí á¼ëiï øû¹àðà áàñòà¹àíûí ê¼ðñåòåäi. Ñîíäàé æîëìåí áåðòiíäå “æàð-æàðäû»” ìàçì½íû ¼çãåðiï, ºûç áåí æiãiòòi» ì½»äàñóûíà àéíàëûï êåòêåí ìûñàëûí ò¼ìåíäåãi “æàð-æàðäàí” áàéºàó¹à áîëàäû.

Æ i ã i ò: Æåðäi» ñ¸íi áîëìàéäû åë êåòêåí ñî», ƾê ê¼òåðìåñ ºàðà íàð áåë êåòêåí ñî». Êåòåði»äå ñi»ëi»å òàïñûðûï êåò, ´ãåéñiòiï æ¾ðìåñií åðæåòêåí ñî». ² û ç: Áið ºàìøûì áàð ºîëûìäà æåç áàóûðëàº, Iëiêïåäiì ¼ñåêêå ñ¼çäi àóûðëàï. Iñi» åñêå ò¾ñêåíäå, áåó, çàìàíäàñ, Æàòàìûí äà æûëàéìûí æåð áàóûðëàï. Æ i ã i ò: Ìûíà ê¼ëäi» áàñûíäà º½ñòàð îòûð, æàð-æàð-àó, Îíû ê¼ðiï ºàðøû¹àì ½øºàëû îòûð, æàð-æàð-àó. °øêåðå ¹ûï àéòïà¹ûí ì½íäàé ñ¼çäi, æàð-æàð-àó, Äîñòàðû» àç, ºàñû»äà ä½øïàí îòûð, æàð-æàð-àó. ̽íäà “æàð-æàðäû»” øàðòòû ò¾ði ¹àíà àëûíûï îòûð. Ìàçì½íûí ºûç áåí æiãiò ¼çäåðiíi» åðêií àºûíäûºòàðûíà áà¹ûíäûðûï, æà»àðòûï àéòàäû. °äåò, ñàëò ¼ëå»i àéòûñòû» æåêå àºûíäàðûíà, åêi ¸ðiïòåñ ðåòiíäå, æûðûëûï øû¹ûï àéòûñó¹à æà¹äàé æàñàéäû. Áàëà òóûï, øiëäåõàíà ê¾çåòiëñå, ºûç ½çàòûëñà, êåëií ò¾ññå, ºûç-áîçáàëàíû» ¸í ñàóû¹û áîëàäû. Æèûí¹à êåëãåí ºûç áåí æiãiò àóûçäàí àóûç¹à ê¼øiï æ¾ðãåí ¾éðåíøiêòi ¼ëå»ìåí àéòûñàòûí ¸äåò áîëàäû. Ñîíäàéäà ºàéûì ¼ëå» àéòûñó, îíû æ¸íå íå ìàºòàó, íå æàìàíäàó, íå ìàºòàíûñó ìàçì½íûíäà àéòó ê¼ï æàñòàðäû» ¸äåòi. Ñîë ºàòàðäà “òàó ¼ëå»”, “ñó ¼ëå»”, “æåð ¼ëå»” ñèÿºòû ê¼ïêå äà¹äûëû ¸äåò áîë¹àí ¼ëå»äåðäi àéòó äà ê¼ï îðûí àëàäû. Á½ë àéòûñòàð õàëûºòû» ¸äåò-ñàëòûíû» ò¾ð-ò¾ðiíå ºàðàé ëàéûºòàëûï òó¹àí ¼ç ºàëïûíäà îðûíäàëàäû. “Á¸äiê” àéòûñûíäà ñ¼çäi» äóàëû ê¾øiíå ñ¾éåíiï, àéòûñòû» ºóàòû ìàë¹à êåëãåí iíäåòòi ºàøûðó¹à æ½ìñàë¹àíäûºòàí, àéòûñòû» ºàéûðìàñû iíäåòòi ê¼øiðóãå àðíàëàäû. °ð ¼ëå»íi» àÿ¹ûíäà “ê¼ø-ê¼ø” äåéòií ºàéòàëàìà á½ë àëóàíäàñ àéòûñ ¼ëå»íi»

ìàçì½íûíà áàéëàíûñòû àëàñòàó, áà¹ûï-ºà¹ó ñèÿºòû áàºñûº½øíàøòûº ò¾ðií òàíûòàäû. “Æàð-æàðäà” ò¾ð ¼ç ìàçì½íûíà ñàé êåëåäi. Ìàë¹à ñàòûëûï, ê¼áiíøå ê¾éåóií áið ê¼ðìåé, åñêi ¸äåòòi» ê¼ãåíiíå áàéëàíûï êåòiï áàðà æàòºàí ºûçäû» àëäû ºàð໹û ò½ìàí, àóûð æ½ìáàº. ƾðåãi àëûï ½øûï, îé ¸ëåìi ½éºû-ò½éºû áîëûï îòûð¹àí ºûç¹à òîñûííàí àéòûë¹àí “æàð-æàð” äåï àéòûëàòûí æàðàñòûº ìà¹ûíàñûíäà¹û ñ¼çäåð ñ¾éiíiø, ¾ìiò ¾íiíäåé áîëì຺à êåðåê. Îñû ñ¼ç á½ë àéòûñòà ê¼ï ºàéòàëàéäû. Îë ¾éëåíó ¾ñòiíäåãi ñàëòòû» øàðò, ìiíäåò åòåòií ìàçì½íûíàí òóûï îòûð. ²ûçäû åíäi åð æàðû áîëûï ê¼øåòií ¼ìiðãå ìîéûíäàòó ìàºñàòûìåí àéòûëàäû. Ƹíå æ¾ðåãií æàò ¼ìiðäåí ¾ðiêïåñ ¾øií, æûëû ñ¼ç “æàð-æàð” äåãåíäi ¸äåéi ê¼ï àéòàäû. Ñàëò øàðòûìåí ºàòàð á½ë àéòûñòà òiëåê áàð. Ñîíäûºòàí àéòûñóøû æiãiòòåð áîëàøàºòû ºûçûºòû, æ½áàíûøòû åòiï ñóðåòòåìåê áîëàäû. Á½ë òîïºà ºàðñû ºûçäàð òîáû äàó àéòàäû. Æiãiòòåð ºûçäû» ê¾äiãií òîºòàòó ¾øií ¸ðáið æàé¹à ñ¼çäi á½ðà áåðåäi. Îñûíäàé åðåêøå àéòûñ ìàçì½íûíà ò¾ði àéíûìàëû, àóûñïàëû áîëûï ñàé êåëåäi. “Æàð-æàð” ¼ëå»iíi» º½ðûëûñû, æûð, òîë¹àó ¼ëå»äåði ñèÿºòû, 7-8 áóûíäû êåëåäi äå, ½éºàñûìû äà åðêií, iëãåðiêåéiíäi æûëæûìàëû áîëàäû. ²óàíûø, ðåíiø, æàºûí, æàò òóðàëû ñ¼çäåð ºàò-ºàáàòòàñûï êåëåòií áîë¹àíäûºòàí, ¼ëå»íi» ûð¹àº, ½éºàñ º½ðûëûñòàðû äà àéíûìàëû, àóûñïàëû êåëåäi. Àºûíäàð àéòûñû 3-òàðàó °ðáið æåêå àºûíäàð àéòûñûíû» áàñ-áàñûíà ¼çiíäiê ¼çãåøåëiêòåði áîë¹àíìåí, ñîëàðäû» ê¼áiíå îðòຠáiðíåøå æàëïûëûº ìàçì½í, ìîòèâòåði äå áàð. Æåêå àéòûñòàðäû òàëäàó¹à ê¼øïåé ò½ðûï, ì½íäàé àéòûñ àòàóëû¹à îðòàº, ñîíäàé ¾íåìi êåçäåñåòií æàé¹à òîºòàéûº. ²àé ìàçì½í¹à àðíàï àéòûññà äà, æåêå àºûíäàð àéòûñûíäà å» àëäûìåí àéòûñòû» áàñ ãåðîéû – àºûíäàðäû» ¼çäåði òóðàëû ñ¼ç ºîç¹àëàäû. Á¸éåêå àºûí ²îæàìáåòïåí àéòûñûíäà: ²îæàìáåò, ½ìûòòû» áà îë áàÿ¹û»? Óûñºà ñûéìàéò½¹ûí ìåí áið êèiê.

°íøåéií ñàºòûº ºûëûï áîé òàðòàìûí, Êåòåä äåï æàìàí ¾øií æàºñû ê¾éiï. ²îæàìáåò, ½ìûòòû» áà îë áàÿ¹û»? Ìåíiìåí àéòûñàðëûº æîº ñàÿ¹û». ̸íëåí óàòà¹àääåò ¾òò¸óðàòóë ôåhó¸ëèêóì, Ìåðò áîëàð àé¹à øàóûï àðòºû àÿ¹û», – äåéäi. Á¸éåêå ¼çií àñïàíäà¹û àé¹à òå»åéäi. ²îæàìáåòòi æåðäå æ¾ðãåí ä¸ðìåíñiç æàí¹à ñàíàï, àé¹à øàïºàí ¸óìåñåðäi» õàëi ì¾øêië åìåñ ïå? – äåéäi. Òî¹æàí àºûí ²îæàìáåòêå: ²îé äåï ìåí àéòûï åäiì ìàíà ñà¹àí, ²îéìàñà» äà ê¼ê òèûí áåðìåí ñà¹àí. Ìåí ê¼ê ¼ãiç äàðèÿíû» ñóûí òàóûñºàí, Ñåí áàé¹½ñ á½çàóñû» ¹îé ì½ç æàëà¹àí. Ìåí ຠñ½»ºàð àñïàí¹à øàðûºòà¹àí, ѽ»ºàð¹à ºàð¹à øàïºàí íåòêåí çàìàí? – äåéäi. Áiðæàí Ñàðà¹à ¼çiíi» êiì åêåíií áûëàé ìàäàºòàéäû: Ò¾ñòiêòåí æ½ðò òà» ºàëàð ê¼ðãåíiìå, Æå»áåñåì, ºóàíáàéìûí êåëãåíiìå. Àº ìàðàë, îñû æîëû æû¹ûëìàé êåò, Àëòàéäû» äóøàð áîëäû» ìåðãåíiíå. ´çiìäåé áið áàñòû àäàì ñ¼ç áiëìåéäi, ²½äàíû» ìû» ø¾êiðëiê áåðãåíiíå, – äåéäi. Ñàðà äà ¼çií åðëiêïåí ñèïàòòàï ¼òóäi àáûðîé ñàíàï: Àòàíäûì îí ¾øiìäå àºûí Ñàðà, Iøiíåí åð ²àïòà¹àé øûºòûì äàðà. Îí ¾øòå äîìáûðà àëûï, ñ¼ç ñ¼éëåï åì, Êåëåìií áið ñ¾ðiíáåé æàë¹ûç ºàðà, – äåéäi. ²àé àéòûñòû àëñຠòà, á¸éãå àëäûíäà æàðûñòû» àºáîçäû æ¾éðiãi áîëûï ¸äåéi àñºàº ñ¼éëåï, ¼ðëåíiï æåêå îòûðàòûí àºûííû» ¼çi áîëàäû.

Æèûí òîïºà ñóûðûïñàëìà àºûíäûº ¼íåðiìåí, ¸í äóìàíûìåí ºàäiðëi áîë¹àí àºûí ¼ç áàñûí áà¹àëàé ñ¼éëåóäi, ºàðñû àºûíäû êiøiðåéòå ñ¼éëåóäi ò¸ñië åòåäi. Îë – òàðòûñ, æàðûñòû» øàðòû åñåïòi. Òû»äàóøû æ½ðòøûëûººà ¼çií, ¼ç ¼íåðií òàíûñòûðàäû. Àºûí å» ¸óåëi ¼ç ñ¼çiíi» áà¹àñûí æî¹àðû ê¼òåðåäi. Ñîë ñ¼çi àðºûëû àëäûìåí øàðûºòàï àñïàí¹à ê¼òåðiëiï, æ½ðòòû» ê¼çiíå ¼çãåøå áîëûï, ºàðñû àºûííàí àñòàì áîëûï ò¾ñóãå òûðûñàäû. “...Ñàéðàòºàí Îðòà æ¾çäi» á½ëá½ëûìûí...” äåéäi Áiðæàí. “Ñåí á½ëá½ë áîë!” äåï, Îðòà æ¾ç î¹àí òàðòó æàñà¹àí æîº. ÁiðຠÁiðæàí Ñàðàíû ñåñêåíäiðó, ¾ðêiòó ¾øií ¸äåéi øàëºûï øûðºàéäû. Îë æå»åð àºûí àéëàñû. Òàðòûñ á¸ñåêåíi» áið àìàëû ¼çií ìàºòàï, ¼íåðií àñïàí¹à ê¼òåðó áîëñà, åêiíøi æà¹ûíàí, ºàðñû àºûíäû æàñûòó àìàëû áîëàäû. ιàí: “Ñåí ìà¹àí òå» åìåññi», ºàðñû ñ¼ç àéòó¹à øàìà» æ äåãåíäi ê¼ï àéòûï, ûºòûðûï ¸êåòïåê áîëàäû. Á½íû» á¸ði àºûí òàðòûñûíû» áîïñàñû. Ñîíû æàºñû áiëåòií àºûí ñàñïàéäû, ºàðñû æàóàáûíäà îë äà àñºàºòàé ò¾ñiï, æåëïiíå ñ¼éëåéäi. Ñûð ìiíåç, ò¼ñåëãåí àºûíäàð îñû áîïñàíû» íåøå àëóàíûí ºîëäàíàäû. Áiðæàííû» Ñàðàíû ê¼ðìåñ á½ðûí ñûðòûíàí ¸í øûðºàóû äà ñîë áîïñà. Æàëàéûð ²àáàí àºûí ¼çiìåí àéòûñàòûí àºûí îòûð¹àí àóûë¹à àéäàëàäàí ¸íäåòiï êåëåäi. Øàøóáàé ãàðìîíûí àò ¾ñòiíåí òàðòûï, àëûñòàí àéáàð øåãiï êåëåäi. Îñûíû» á¸ði àéòûñ àºûíäàðûíû» ¼çäåðií òîïºà àéäûíäû åòiï òàíûòó ò¸ñiëi. Ƹíå ºàðñû àºûíäû ¾ðêiòiï, ºîáàëæûòûï, æàóàï ñ¼çäåí æà»ûëòóäû» àìàëû áîëàäû. ´ëå»íi» àðºàñûíäà àºûí ¼çií øû»¹à ê¼òåðåäi. Áiðຠiñ ì½íûìåí òûíáàéäû. Á½ë æàðûñòû» áàñû ¹àíà. Îñûäàí ¸ði æåêå àéòûñòàðäû» ¸ð àëóàí ¼çiíäiê òàºûðûïòàðû áàñòàëàäû. Á½äàí êåéií áiç òåêñåðåòií ¾ëêåí àéòûñòàðäû» á¸ðiíäå ñîíäàé òàºûðàïòàðäû» ¸ð àëóàíû ê¼ðiíåäi. Àéòûñ ¾ñòiíäå àºûíäàð ¼çäåðiíi» òàïòûº ñàíàñûí òàíûòàäû. Ôåîäàëäûº, ðóøûëäûº ñàíàñûíäà¹û áàéøûë àºûí ê¼áiíøå ¼ç ðóûíû» áàéëàðûí ìàäàºòàï, æàëïû õàëûºòûº òàºûðûïòû ê¼çãå iëìåéäi. ²àðñû àºûí, õàëûº ºàìûíà, ê¼ïøiëiê ì¾ääåñiíå ì½»û æàºûí áîëñà, îë åðåêøåëiãií ìûºòû ä¸ëåë åòåäi. Ñîíäûºòàí êåé àºûí ¼ç ñ¼çií æóàíäà𠺽ïòàéòûí åòiï ñ¼éëåñå, ¼çãåñi ê¼ïêå æà¹àòûí ñ¼ç àéòûï, ¸ðäàéûì åëãå àðºà ñ¾éåéäi.

Àºûííû» àºûíäûº ê¾øi ñîë àéòûñòà æ½ðò àëäûíà ¼ç ä¸ëåëäåðií êåëiñòiðiï òàðòà áiëiï, á¸ñåêåëåñiï îòûð¹àí àºûííû» ä¸ðìåíñiç æåðií òàáóäà. Àéòûñ ¼íåðiíi» æ¾éðiãi áîëûï àòû øûººàí Áiðæàí, Ñàðà, Ìàéê¼ò, Ѿéiìáàé, ²½ëìàìáåò, ؼæå, Æàìáûë, °ñåò, Ûðûñæàí, Êåìïiðáàé, Ìàíàò ºûç, Ò¾áåê, Ñàáûðáàé, Òîéáàëàëàð àéòûñºàíäà, ñîë øàðøû òîïòû» àëäûíäà¹û ñ¼ç æàðûñòàðûíäà æå»iñ ò¸ñiëäåðií ¾ëêåí îðàìäû øåáåðëiêïåí ºîëäàíà áiëãåí àºûíäàð. ²½ëìàìáåò (1826–1903, Àëáàí ðóûíàí) Ìàéê¼òïåí àéòûñºàíäà (Äóëàò ðóûíàí, XX ¹àñûðäà æàñà¹àí àºûí) ¼çií ½ëû ò½òûï ñ¼ç áàñòàéäû: °, Ìàéê¼ò, ¾éãå êiðøi, òûñòà ò½ðìà, Æàí-æ຺à òàëòà»äàìàé, êåëøi ì½íäà. ²½ëìàìáåò ²½ëàíàÿí à¹à» êåëäi, À¹à»íàí ¼ëå» ¾éðåí, êå»åñ òû»äà, – äåéäi. ²½ëìàìáåòòi» ê¼òåðãåí òóû – ¼ç ðóû Àëáàíäiêi. Îë àºûí – ôåîäàëäûº, ðóøûëäûºòû ä¸ðiïòåéòií àºûí. Îíû» òàïòûº ñàíàñû áîéûíøà ðó ìàºòàíûøûíäà áiðiíøi á¸éãå áàéëûººà òèiñ æîë. Ñîíäûºòàí ²½ëìàìáåò Àëáàííû» áið àóëû æ¾ç ºûñûðàºòû» òàéûí áàéëàéòûíäû¹ûí àéòàäû. Ìàéê¼òòi» ìອòàíûøûí ²½ëìàìáåò ìiñå ò½òïàéäû. ¶ðêåðäåé àç¹àíà Ûñòû ò¾ãië, ²àðàòàóäà¹û Äóëàò àòàóëûíû» á¸ði êåäåé, òåê åãií ñàëóìåí ¹àíà æàíûí ñàºòàï îòûð äåï, åãií ê¸ñiáií ìiíåéäi. Ìàéê¼òòi» åëií, ºîíûñûí, Ñûðäàðèÿíû æàìàíäàé áàñòàéäû. Åëãå òà¹àð êií¸ñi: ²ûìûç iøiï ìàñ áîëûï, µéûºòàï æàòºàí êiñi æîº. ²îçû æàóûðûí, ºîé ìîéûí, ʾðåñå êåòñå, ê¾øi æîº. …ʼðiê áàñºàí êiñiäåé Áîçáàëàíû» ò¾ñi æîº. …²àðàòàóäû» ºàçà¹û Òàìíû» àðòûí ø¼ìåéòêåí, Òàììåíåí ¾é ê¼áåéòêåí. Íàíñûç àñºàí åòi æîº, Åòií íàíìåí ê¼áåéòêåí… ²àðàòàóäû» æiãiòi

Áið òå»ãå á½ë òàïºàíû, ²àï, àðºàíûí ñàòºàíû. ²àòûíû øû¹ûï áàçàð¹à, Åðêåãi ¾éäå æàòºàíû. …Á½ë ºîðëûºòû ê¼ðãåíøå, Ûñòûºòà ê¾éiï ¼ëãåíøå, Ñàðûàðºà¹à êåëñåéøi, ²ûìûç iøiï, ìàñ áîëûï, Ñàðû ºàçû æåñåéøi, – äåéäi. Æåðãå òà¹àð êií¸ñi òà¹û áàð:

Æåðiíi» æàéûí àéòàéûí: ʾí ò¼áåãå êåëãåíäå, Ûñòûººà ìèû» ºàéíà¹àí. ʼêïåêòåí áàñºà ø¼ái æîº, ʼêåêòåí áàñºà º½ñû æîº, – äåéäi. ²½ëìàìáåò áàñòà¹àí æîëìåí æ¸íå åðòå êåçäåãi àºûí­ äàð àéòûñûíäà ¼ç åëäåðií ìàºòàñó, áàéëû¹ûí, ìûºòûëû­ ¹ûí àéòûñó ä¸ñò¾ði áîéûíøà, ¸óåëi Ìàéê¼ò òå ¼ç åëiíi» áàéëû¹ûí àéòàäû. Æóàí ¸êiìäåðií äå àéòàäû. Áiðຠêåéií ²½ëìàìáåò áàðëûº ²àðàòàó, Ò¾ðêiñòàíäû, îíäà¹û åëäi, å»áåêòi ò¾ãåë æàìàíäàó¹à àóûñºàí ñî», Ìàéê¼ò õàëûº áà¹àëàéòûí ìàçì½í¹à àóûñàäû. Õàëûºòû» å»áåêøië, 긭 ñiïøië òiðøiëiãiíå áåñiê áîë¹àí ¼ëêå, ûðûñ ¼ëêåñi äåìåê áîëàäû. Îíûñûíà ¼çiíi» äiíøiëäiê íàíûìûí äà ºîñûï êåòêåíìåí, Ìàéê¼ò Ñûðäàðèÿ, ²àðàòàóäû» ºàëû» åëäiãií ìàºòàï ¼òåäi. ²½ëìàìáåòòi» “áåòêå ñàëûº” ºûëûï îòûð¹àíû øûíäûº áîëñûí, áiðຠòiðøiëiêòi» ºàìûíäà æ¾ðãåí å»áåêøi åëäi» ê¼ðiíiñi ìií åòåòií ê¼ðiíiñ åìåñ. Îíäà å»áåê òó¹ûç¹àí ê¼ï ºàñèåòòåð áàð. Îë æåð, îë ¼ëêå ²½ëìàìáåò ìàºòà¹àí ¼íåðñiç ñàõàðàäàí æî¹àðû äåãåí ä¸ëåëäi àéòàäû. Ðàñ, îë æî¹àðûëûºòû Ìàéê¼ò ¼çiíi» äiíøiëäiãi áîéûíøà, áið æà¹ûíàí, äií ¾ãiòi ò¾ðiíäå ä¸ëåëäåñå, åêiíøi æà¹ûíàí, õàëûººà, ê¼ïøiëiêêå ²½ëìàìáåòòåí ã¼ði ê¼áiðåê ºàáûñûï, å»áåê æåìiñòåðií ìàºòàí åòåäi. Ñûðäàðèÿ ìåí ²àðàòàóäû» ìèóàñû äà îíû» ìàºòàíûøûíû» áiði.

…Àëìàñû áàð àÿºòàé, Æóàñû áàð òàÿºòàé, Àðºàðû ìåí º½ëæàñû Æûëºûäàí øûººàí ñàÿºòàé. …Á¾ëäiðãåíi á½ëàºòàé, Äîëàíàñû æ¾ðåêòåé, Ìû» Àëáàí êåëñå áà¹àäû, Áið äèºàíûì æ¾äåòïåé. …ʼí åòiãi êå» áîëñà, ²îñ ¼ãiçi òå» áîëñà, Åøêiìãå ê¼»iëií áåðìåéäi, Ïàòøàäàí îíû» íåñi êåì? …Áiçäi» åëäi» äèºàíû µíû ìåíåí ñ¼ãiíå Áàëà»äû ñàòûï àëàäû… – äåéäi Ìàéê¼ò. Áàñûíäà Ûñòû¹à ¹àíà êií¸ ò຺àí ²½ëìàìáåò àéòûñòû» ºûçäû-ºûçäûñûìåí îòûðûï, àóûçäû ²àðàòàó, Ò¾ðêiñòàíäû æàéëà¹àí åëäi» á¸ðiíå ò¾ãåëiìåí ñàëàäû. Àéòûñ ðó øåãiíåí àñûï, áið àéìàºòû ºîíûñòàï îòûð¹àí åëãå ò½òàñûìåí øàðïóûí òèãiçåäi. Àëàòàóäû æàéëàï, ºàëàäàí ìîéíû ºàøûº æàòºàí æ¸íå ºî¹àì òiðëiãiíäå å»áåêñiç òîïòû» ¼êiëi áîë¹àí ²½ëìàìáåòòi» ê¼çiíå æàë¹ûç Ûñòû ¹àíà åìåñ, á¾êië ²àðàòàóäû æàéëà¹àí åë ¼ðåñêåë ê¼ðiíåäi. “²àíûï iøåð ºûìûç æîº, àñûíà àðຠïåí áîçàíû àðàëàñòûðûï iøiï æ¾ðiï, åðòåäåí êåøêå äåéií òûíáàé æ½ìûñ iñòåãåí æàííû» íå æàíû øûäàéäû. ²àðàòàóäû, ºàëàíû òàñòàï, Àðºà¹à àóûï, ºûìûçáåí ñóñûíäàéòûí áîëñàéøû”, – äåï ñ¼éëåéäi ²½ëìàìáåò. Ìàéê¼òòi» ½¹ûìû á½¹àí ºàðàìà-ºàðñû. “Àóûð ½éºû­ äàí àóëàº, å»áåãiíå æàëûíûï, ¼çi ¼ñiðãåí àñòû¹ûíû» º½í­ äû åêå­íií æàºñû áiëåòií åë áàð, åëäiê áàð. Îë – äèºàíäàð, îë – ºà­ëû» åë. Àñòû¹ûìà ìàëû» ò¾ãië, æàíû»äû äà áåðåñi»” äåé­äi Ìàéê¼ò. Ìàéê¼ò êåäåéëiêêå àðëàíáàéäû, êåäåéiì æîº äåï ²½ëìàìáåòïåí òàëàñïàéäû. ²àéòà ê¼í åòiãií êå» êèåòií êåäåéëåðií ïàòøà¹à áàëàï ìàºòàíàäû. Àéòûñ ñ¼çiíi» iøiíäå äiíøiëäiê ñàðûíìåí ºàòàð, Aðºàäà¹û ºàçàºòû» îðûñ õàëºûíû» ì¸äåíèåòiíåí àë¹àí ¼íåãå-¾ëãiñií æåòå ò¾ñiíáåãåíäiê áîëñà äà, Ìàéê¼ò ñ¼çäåði ²½ëìàìáåòêå ºàðà¹àíäà ê¼ïøiëiê ½¹ûìûíà æàºûí ºàáûñàäû.

ʼðêåìäiê æ¸íå ìàçì½í æà¹ûíàí ê¼ï àéòûñòàí  øàóû­ðຠò½ðàòûí àéòûñ – °ñåò Íàéìàíáàé½ëû (1867–1923) ìåí Ûðûñæàííû» àéòûñû. Á½ëàðäû» àéòûñûíäà¹û åðåêøåëiê – åêåói äå á¸éãåãå òåê ¼çäåðiíi» àºûíäûº ¼íåðií ºîñàäû. Åë, æåð, áàé æóàíäàð, ðóøûëäûº òàëàñòàðäàé òàðòûñ ì½íäà æå»iñ ä¸ëåëi ðåòiíäå àóûç¹à àëûíáàéäû. °ñåò “Òîïàííû» òóðà êåëäi» òàñºûíûíà, Òàñû¹àí Íië äàðèÿíû» áàñºûíûíà...” äåï, ºûç àëäûíäà ¼çiíi» àºûíäûº ê¾øiíi» àñòàì åêåíií åëåñòåòåäi. Áiðຠîë ¼íåðií ºàíøà øàðûºòàòºàíìåí, Ûðûñæàí ºûìñûíáàéäû. Ñåíi» ¼ðå» æåòïåéäi äåãåíäi ໹àðòûï: Æi»iøêå áîéû» í¸çiê ºûëäûðûºòàé, Ѿéòñå äå ñ¼çi» ½øºûð á½ëäûðûºòàé. ...²ûçû¹ûï ºûç åêåí äåï äàëáà»äàìà, Ò½é¹ûííû» æåìií ºó¹àí êå纽éðûºòàé, – äåéäi Ûðûñæàí. ²îëû ºûñºà °ñåòòi» øàëáàðû äàëáà-ä½ëáà áîëñà êåðåê. Ûðûñæàí ì½íû æàíàï ¼òêåíäå, °ñåò áið êèåðiíi» áàðëû¹ûí æ¸íå åñêiñiç – æà»à, æàìàíñûç – æàºñû áîëìàéòûíûí àéòàäû. Ѽçáåí îéäû-ºûðäû øîëûï îòûðûï, áið ñî¹ûï ¼òêåíi áîëìàñà, êèiì æûðòû¹ûí åð áåòiíå øiðêåó ºûëàéûí äåãåí îé Ûðûñæàíäà æîº. ²ó áàëà-àé, ñ¼ç òàáàñû» íå êåðåêòåí, ²àé ñ¼çi» ä¸ë òèåäi çå»áiðåêòåí. Îëàé äåñå» ºàñûìà ºîð¹àíáàé êåë, Òàíèìûí åð ñ¾éåãií êåáåíåêòåí, – äåéäi ºûç. Òîï àëäûíäà òàëàé øåêiñiï, ò¼ñåëiï àë¹àí Ûðûñæàí ºàñûíà êåëãåí °ñåòòi òà¹û äà àæóàëàï, º½òûí ºàøûðìຠáîëûï áàéºàéäû. Áiðຠî¹àí °ñåò òå ìîéûìàéäû. °ñåòòi» àøûº æàðûñòà àëäûðìàéòûíûíà ê¼çi æåòêåí Ûðûñæàí æ½ìáຠñ¼çáåí òî𠺽ðàäû. °ñåò æ½ìáàºòû øåøå îòûðûï, çàìàíûíäà¹û ¸êiìñûìàºòàðäû ìåéëiíøå ìàñºàðàëàéäû. Åëóáàñû – º½ç¹ûí, ñòàðøèí – ºàí¹à òîÿòòà¹àí ºàðøû¹à, îíáàñûëàð – ê¾éêåíòàé. °ðêiì ¸ëiíå ºàðàé æ¾ãiðåäi. ʾéêåíòàé – òûøºàí àóëàñà, îíáàñûëàð – òèûí àóëàéäû äåéäi.

²ûçäû» åêiíøi æ½ìáà¹ûíû» ¼ðíåãi – àäàìíû» ì¾øåñi. Àäàìíû» îí åêi ì¾øåñi – æîìàðò òàáè¹àòòû» ºûìñûíáàé òàðòºàí ñûéû. Àäàìíû» îò æàíàðëû, ºûðàíäàé ºûðà¹û ê¼çií, ñåðãåê òû»øûñû – º½ëà¹ûí, í¸çiê àðíàëû ºàí òàìûðëàðûí °ñåò ñ¼çáåí ñóðåòòåï, øåøiï áåðåäi. ¶øiíøi æ½ìáàº:

Àðûºòàí áið ò¾éå ¼ëäi, æåòiï àæàë, Àëòû áàòïàí á½ëû áàð, áåçáåíãå ñàë. Ѿéåãi æåðäåí, ê¼êòåí òàáûëìàéäû, Áiëäi» áå, ì½íû» ¼çi ºàéäà ¼ëãåí ìàë? ²ûçäû» ò¼ðòiíøi æ½ìáà¹ûíäà æàðàòûëûñ – ¸ëåì ò¾éiíäåëãåí åêåí. Òàáè¹àòòû» òà»ûðºàðëûº êåëáåòiíå ëàéûº òàìàøà áîÿóìåí °ñåò iðêiëìåñòåí á½ë æ½ìáàºòû äà øåøåäi. ²ûç ðèçà. “Áàðàáàð ñ¼çi òå»äåñ àäàì áîëñà, ê¼»iëäi» òàðºàìàé ìà ºàé¹û-øåði” – äåï Áiðæàí àéòºàíäàé, Ûðûñæàí: Áà¹ûìà á½ëá½ë °ñåò áîë¹àí àºûí, Êiì ñ¼ãåð Îðòà æ¾çäi» ºîë¹àíàòûí. Ѽç ê¼øåñií ºûäûð¹àí ê¼ðåãåíñi», Æåði» æîº áið êiäiðiï òîë¹àíàòûí, – äåéäi. Ûðûñæàí äà ìií òà¹àðëûº åìåñ – àñûë òó¹àí æàí. “°éåëäi» ê¼ðäiì ñîíäàé áà¹ëàí êåðií” – äåï, Ûðûñæàí ñ¼çiíi» í¸ðií °ñåò òå ñ¾éñiíå áà¹àëàéäû. °ñåò ïåí Ûðûñæàí àéòûñû – æàðûñ àéòûñòà ¼çãåøå áið àðíà. Á½ë – êåçäåñiï ºàë¹àí ºûç áåí æiãiòòi» æå»ië-æåëïi øåêiñói åìåñ, åêi åëäi» ñàéëàï êåçäåñòiðãåí àºûíäàðûíû» íà­ ¹ûç àºûíäûº òàïºûðëûººà æàðûñºàí iðãåëi àéòûñû. ƽìáຠæ¸íå øåøó àðºûëû àºûíäàð åëäi æåãåí ¸êiìñûìàºòàðäû õà­ëûºòûº ñûíøû ñàíàìåí ¸éãiëåéäi. Á½ë òàðòûñ ðó òàëàñû åìåñ, øåøåíäiê øåáåðëiê ¼íåðiíi» õàëûº ñ¾éåòií àéºûí æàðûñû áîë¹àíäûºòàí, ¼ëå»äiê º½ðûëûñû äà ìàçì½íûíà ñàé, ê¼ï ê¼ðêåìäiãi áàð ¾ëãiëi àéòûñ áîëûï øûººàí. ²î¹àì º½ðûëûñûíû» áið ñàëàñû åë áàñºàðó æ½ìûñûíàí ê¼ðiíåäi. °ëåóìåòòiê ñàíàñû õàëûº òiëåãiìåí ºàáûñºàí àºûí­ äàð á½ë æàé¹à ê¼ï ê¼»ië á¼ëåäi. Ñûðäàí Îð¹à àðíàï içäåï áàðûï, Æà¹àëáàéëûäà¹û Àºñ½ëó ºûçáåí êåçäåñêåí Êåíøiì­ áàéäû» àéòûñûíäà äà òû» òàºûðûï áàð. Îë àéòûñ ïàòøàíû»

åëäåãi ºîëøîºïàðëàðû áîëûï îòûð¹àí áîëûñòàðäû» õàëûººà æàñàï æ¾ðãåí ºèÿíàòûí ¸øêåðåëåéäi. Æàïïàñòû» ͽðåêå, ƾñiïáåê, °ëiì äåãåí áîëûñòàðû Ѿãið ìåí Áàòûðáàéäû íàºàºòàí ½ñòàï, àéäàòûïòû. Æà¹àë­ áàéëû ¸êiìäåði äå æåòiñiï ò½ð¹àí æîº. ²àïàí áîëûñ Áîðàí­ º½ëäû» áåñ áàëàñûí áiðäåé ½ëûººà êií¸ñiç ½ñòàï áåðiï, æàçàëàéäû. ´çi ¼ëñå, æàºñûëàðäû» àòû ºàë¹àí, Æàçûëûï ìîëäàëàðäû» õàòû ºàë¹àí. Áiëåìií Äåðáiñàëû, Åñºîæà»äû, Øåíäåðií å𠺽íûíà ñàòûï àë¹àí, – äåéäi Êåíøiìáàé. Á½ë õàëûº àòûíàí àéòûë¹àí ºàòòû ñûí. ¶ñòåì òàï ¼êiëäåði áîë¹àí çîðëûºøûë ½ëûºòàðäû ê¼ïøiëiê àëäûíäà ìàñºàðàëàï òà»áàëàó. Åëäi á¾ëäiðiï, iðiòêi ñàëûï, æàçûºñûç¹à æàëà æàóûï àéäàòûï æàòºàí æàóûç áîëûñòàð ºàé æåðäå áîëñà äà áàð. Ñîíäàé åë òiðëiãiíå ¸ëåê ñàëûï æ¾ðãåí á½çûº ¸êiìäåðäi °ñåò ïåí Ûðûñæàí ºîñûëà ìàñºàðàëàéäû. Ûðûñæàí æ½ìáà¹ûìåí, °ñåò øåøóiìåí øåíåéäi. Àë Êåíøiìáàé ìåí Àºñ½ëó ñîíäàéëàðäû» àòòàðûí àòàï áåðiñåäi. Àºûíäàð åëiíäåãi áîëûñòàðäû» ìàñºàðàëû¹ûí ¼ç òàðòûñòàðûíäà áiðií-áiði ì¾äiðòó ìàºñàòûìåí ºîëäàíàäû. Àé­òûñòû» ñàëìà¹ûí ¸ëåóìåò òiðëiãiíäåãi ñîðàºû ìiíåçäåðäi ºàç­áàëàó¹à àóäàðàäû. Ñîíäûºòàí Êåíøiìáàé ìåí Àºñ½ëóäû» áîëûñòàðäû êåçåêïå-êåçåê æàìàíäàóû – á¾êië áîëûñ àòàó­ ëû¹à ºàðñû àéòûë¹àí ºàòàë ¾êiì, ºî¹àìäûº-õàëûºòûº ºàòòû ñûí áîëûï øû¹àäû. ²î¹àìäûº-õàëûºòûº áà¹àñû çîð, òàïòûº ì¾ääåñi àé­ºûí æ¸íå òàðèõòûº îðíû åðåêøå áîëûï øûººàí ºàçຠôîëüêëî­ ðûíäà¹û iði àéòûñ – Æàìáûëäû» àéòûñòàðû. µëû Îêòÿáðüäåí ñî» ñîöèàëèñòiê Îòàííû» àëûï àºûíû áîëûï øûººàí Æàìáûë ¼çiíi» ðåâîëþöèÿäàí á½ðûí¹û åñêi àéòûñòàðûíäà äà å»áåê åëiìåí ¼çiíi» òà¹äûðû, àðìàíû áið åêåíií òàíûòàäû. Îíû» àéòûñòàðû õàëûº ºîñòà¹àí åðëiêòi, åëäiêòi ä¸ðiïòåéäi. Åëäi æèðåíòåòií í¸ðñiç, º½íñûç àðàì æóàíäûº, îáûð áàéëûºòû Æàìáûë äà æèðåíiøïåí øåíåï, ìàñºàðàëàï îòûðàäû. ´çiìåí àéòûñºàí ê¼ï àºûíäû Æàìáûë æå»ãåíäå, ñîíäàéëûº ºî¹àìäûº, òàïòûº õàëûºøûë îéû, ñàíàñû áèiê

áîë¹àíäûºòàí æå»åäi. Æàìáûë àéòûñòàðû ¼òêåí ¹àñûð iøiíäå àéòûë¹àí åñêi àéòûñ áîëñà äà, õàëûº ½ìûòïàé ñàºòàï ºàë¹àí. Íåøå áóûí æàñ àºûíäàð æàòòàï ¼ñêåí. ´çäåðiíå æîë, ¼ðíåê åòiï àë¹àí. Ñîíäà, ¸ñiðåñå Æàìáûëäû» ê¾øi, àðòûºøûëû¹û øûí õàëûºòûº òàçà ¼íåðäi òó¹ûçóäà åêåíií áiëiï áà¹àëàéäû. Ñîë ñûðûí ໹àðó ¾øií Æàìáûëäû» àéòûñòàðûíà òîºòàéûº. Îë ²½ëìàìáåòòi íåìåí æå»åäi? Ñàðáàñòû íåäåí æå»åäi? Äîñìà¹àìáåòòi íåìåí òîºûðàòàäû? Àÿºòàëìàé ºàë¹àí Øàøóáàéìåí àéòûñóäà íåìåí ê¾øòi? ²½ëìàìáåò Æàìáûë¹à ñîºòûººàíäà: Áîë¹àíäà æîë à¹àäàí, òîí – æà¹àäàí, Àðëàí á¼ði ñî¹àäû òàó ñà¹àäàí, – äåï, ºàðà áîðàíäàòûï êåï, Àëáàííû» ê¼ïòiãi ìåí áàéëû¹ûí àéòàäû. Æàìáûë ñî¹àí îðàé ¼çiíi» õàëûº ì½»øûñû åêåíií òàíûòûï: Àäàìäûºòû àéò, åðëiêòi àéò, áàòûðëûºòû àéò, Åë áiðëiãií ñàºòà¹àí òàòóëûºòû àéò. ²àðûìáàéäàé ñàðà»äàð òîëûï æàòûð, Îíû ìàºòàï øàëûºïàé æ¼íi»å ºàéò, – äåï, áið òîéòàðûñ áåðåäi äå, ¼çiíi» àðìàíû íå åêåíií òàíûòàäû. Áåðåêåëi åëäi àéòàì, Åë ò½òºàñû åðäi àéòàì, Áàñûìíàí ñ¼ç àñûðìàí! – äåéäi. Îñûäàí êåéií Æàìáûë õàëûºòû» ºàäiðëi àñûë àçàìàòû áîëûï, çàìàííû» çîð àäàìäàðû áîëûï øûººàí ñàíàëû åðëåð – Ñ½ðàíøû, Ñàóðûºòû æûð åòåäi. Áiðຠ²½ëìàìáåò á½¹àí ò òàìàé, òà¹û äà áàéëû¹ûí àéòûï êåï, îíû» ¾ñòiíå Ñàóðûº ïåí ѽðàíøûíû» ¼ëiìi àðºûëû Æàìáûëäû òàáàëà¹ûñû êåëåäi. Ñåêå»äåãåí ñåðêåíi» àæàëû äåï, Ñàóðûº ïåíåí ѽðàíøû æàóäàí ¼ëãåí, – äåéäi.

Àéòûñòà æå»ó, æå»iëó ¼ëå» òàïïà¹àííàí òóìàéäû, æ¾éåãå, æîë¹à æå»iëóäåí áîëàäû. ²½ëìàìáåò æà»à¹û ñ¼çiìåí ¼ç ¾êiìií ¼çi àéòûï, ñà¹à¹ûíàí iëiíåäi, ºàçàñûíà æåòåäi. Îíû» ºàçàñû ìåí ¾êiìií Æàìáûë àéòºàíäà áûëàéøà òîéòàðûï ò¾éåäi: Áàòûð Ñàóðûº, ѽðàíøû æàóäàí ¼ëãåí, Õàëºû ¾øií ø¸éò áîëûï æàíûí áåðãåí. Åëäi ºîð¹àï ¼ëãåííi» àðìàíû íå, ²aëû» ºàçຠº½ðìåòòåï ñî»ûíà åðãåí. ²àæûëûº ºûï êåòòi ìå Ìàºñ½ò à¹à», À¹àéûíìåí ½ðûñûï äàóäàí ¼ëãåí, Øàïûðàøòû, Äóëàòòû» á¸ði êó¸, Øûòûð æåãåí ¼ãiçäåé àóíàï ¼ëãåí. Ìàºòà¹àí áàéëàðû»íû» àíû æîº, Ò¼ðò á½ðûøûí ò¼»iðåêòi» æàëìàï ¼ëãåí, – äåï, ²½ëìàìáåòòi» ºàíàòûí îñûëàéøà æ¾éåãå æû¹ûï ºûðºàäû. Ñàðáàñïåí àéòûñûíäà Æàìáûë åêiíøi áið çîð ñàïà¹à àóûñàäû. Îíäà Æàìáûë ¾ø êåçå» æàóàï àéòûï, Äîìàëàº, ѽðàíøû, Ñàóðûº ¾øåói òóðàëû ¾ø òàìàøà äàñòàí äà æûðëàï øû¹àäû. ʼï Äóëàòòû» áàëàñû, Ðàñ, ñåíåí àç åäiì, Àç äà áîëñà áàòûð åì, Òîïòû æåðãå áàð¹àíäà, Ñàóëàï ò½ð¹àí ñ¼ç åäiì, Æàóëû æåðãå áàð¹àíäà, Àòàìûí äåï îºòàë¹àí, ʼê áåðåí áîëàò êåç åäiì, – äåï, åëäiêòi» iøiíäå åëäiê áàðûí àéòàäû. Ñàïàëû åëäiê ºîð áîëûï êåøêåí ê¼ïòiê ïåí áàðëûºòàí íàìûñòû, ºàñèåòòi áîë¹àí àçäûºòû àðòûº äåãiçåäi. Á½ë àºûíäû äà Æàìáûë æå»ãåíäå àðìàíû çîð, àëûñòû ê¼ðåòií ºàñèåòòi àäàìãåðøiëiêïåí, çîð õàëûºøûëäûº ºàñèåòïåí æå»åäi. ̽íû äà æ¾éåãå æå»åäi. Ƹíå ñîíûìåí ºàòàð áiëiìãå äå îçûº. Àºûíäûº ñûííû» áið ºàíàòû – áiëiìäiëiê. Á½ë æåðäå Æàìáûë ñîë ñàïàñûìåí äå îçûï, àë¹à øû¹àäû. Îë ê¼ï àëäûíäà¹û iði àºûíäàðäû» ñ¾ðå àéòûñòàðûíäà¹û iði ä¸ñò¾ði åäi. Ñîë ¼íåðií Äîñìà¹àìáåòïåí àéòûñºàíäà Æàìáûë æ¸íå äå à¹ûë-òåãië, ò¼ãå ê¼ðñåòåäi.

Ïiðiì áàð æûð í¼ñåðií àñïàí¹à àòºàí, ѽ»ºàðäàé ñ໺ûëäà¹àí åð Ѿéiìáàé... – äåï áið êåòiï, ¼çãå äå ¼çiíåí á½ðûí ¼òêåí iði àºûíäàðäû» àòòàðûí àòàï êåï, ñîëàðäû» iøiíäåãi ¼íåðïàçäàðûí ñàíàéäû. Iëãåðiäå ؼæå, Áàëòà çàìàíäà ¼òêåí, Àñåêå», Á½ºàð æûðàó àðìàíäà ¼òêåí. Ñîëàðäû» ¸ðóà¹û ìà¹àí ºîíûï, Åë ì½»ûí æûðìåí ò¼ãiï í¼ñåðëåòêåì! – äåï, ¼çiíi» åë ì¾ääåñiíi», åëäiê ì½ðàòûíû» æîëûíäà¹û åðåêøå ñàíàëû àºûí åêåíií òàíûòàäû. Äîñìà¹àìáåò ìîëäà àºûí åäi. Îíû» ñîë ìîëäàëû¹ûí Æàìáûë õàëûºòû ºàíà¹ûøòûº º½ëºûíûí æàìàíäûººà ñàéûï, ìàçຠåòiï æåðëåï êåòåäi. Ìîëäà åìåññi», ñîºûðñû», Çiêið àéòûï çàðëà¹àí, Æàíàçà îºûï ¼ëãåíãå, Ïiäèÿ àëûï æàëìà¹àí. Øàðè¹àò æîëû ìûíàó äåï, ²àð໹û íàäàí õàëûºòû, ʼçäi æ½ìûï àëäà¹àí.

Êåäåé ¼ëñå, ¾éiíå ʾ»iðåíiï áàðìà¹àí, Àòòàíà øàóûï áàé ¼ëñå, ²èðà¹àòòàï º½ðàíäû, ʾíi-ò¾íi ñàðíà¹àí, – äåï, º½íàðñûç ìîëäàëûººà æàë¹àñºàí í¸ðñiç àºûíäûº, ñèûð æîð¹àëûºòû ºàáàò ò¾éðåï, ò¼»êåðiï êåòåäi. Ìiíå, îñû àéòûñòàðûíû» á¸ðiíäå äå Æàìáûëäû» àéòºûø àºûíäû¹ûíàí áàñºà, àçàìàòòûº ñàïàñû äà á¼ëåê æàòàäû. ´çãå òàòûìñûçäû ìàºòà¹ûø, åë àðìàíûí àðìàí åòïåéòií àºûíäàðäàí èû¹û àñûï, ¼êòåì øû¹ûï îòûðàäû. Áàð àéòûñûíäà Æàìáûë åë ºîð¹àíû áîë¹àí àçàìàòòû àðìàí åòåäi. Åë áà¹ûíà òó¹àí ½ëû àçàìàò øûºñà, åë ê¼çiíäåãi æàñòû òûéñà åêåí, ºèÿë ìåêåíiíå æåòêiçñå åêåí, æà»à ê¾í òóñà åêåí äåãåííi» àðìàíû. Îë àðìàííû» åêiíøi æà¹û – ¼ç çàìàíûíäà¹û áàé¹à, ½ëûººà, ºàæû, ìîëäà¹à, ò¼ðå-òiëìàøºà,

áîëûñ, áèãå ûçàëû, êåêåñiíäi áîëó. ²½ëìàìáåòòi» áàéëàðûí, Ñàðáàñòû» æóàíäàðûí, Äîñìà¹àìáåòòi» äií ¾ãiòií, Øàøó­ áàéäû» Áàéá½ëàíäàé ñàóäàãåðií, Áàºèÿ, Áàðëûáåêòåé øåíäi ò¼ðåøiêòåðií Æàìáûëäû» êiñi º½ðûì ê¼ðìåéòiíi ñîë. Îñûíäàé àëûñòû àðìàí åòêåí, ¼çãåøå êåëåøåêòi ê¼êñå­ ãåí Æàìáûë Îêòÿáðüãå æåòòi. Ëåíèííi» ½ëû ò½ë¹àñûí àëûñòàí òàíûäû. ´çiíi» àéòûñòàðûíäà ê¼ï àºûíäûº àðìà­ íûíäà àòû áåëãiñiç áîëûï æ¾ðãåí àëûïòàðûí, ½ëû àäàì àëûïòàðûí ê¼ðäi, ê¼ðäi äå, æà»à òó¹àíäàé æàéíàï ºóàíäû. Æàìáûë ìåí ²½ëìàìáåò àéòûñûíäà ê¼ðêåìäiê æà¹ûíàí ê¼ï ¼çãåøåëiê áàð. Á½ë åêåóiíi» ñ¼çäåði ½çຠñ¾ðå-æûð, ìîíîëîãòàð. °äåòòåãi àéòûñòàðäà ¸ð àºûí åêi-¾ø àóûç ¼ëå»ìåíåí æàóàïòàñûï, ñ¼éëåñiï îòûðàäû. Àë Æàìáûë ìåí ²½ëìàìáåò àéòûñû – êå» ê¼ñiëãåí ñ¾ðå àéòûñ. Îëàð áið áàñòàï àë¹àí ñî», îéûíäà¹ûñûí ò¾ãåë áàÿíäàï øûºïàé òûíáàéäû. Ñîíû» í¸òèæåñiíäå òû»äàóøû åêi àºûííû» àðºà ñ¾éåï îòûð¹àí Äóëàò ïåí Àëáàí åëi òóðàëû äà ê¼ï äåðåê, ê¼ï ì¸ëiìåò àëàäû. Àéòûñòà ¼ëå»äiê ò¾ð ò¼ðò æîëäû, îí áið áóûíäû ºàðà ¼ëå» ê¼ï áîëñà, Æàìáûë ìåí ²½ëìàìáåò àéòûñòàðûíäà 7-8 áóûíäû òåðìå ¸äiñiìåí º½ðûë¹àí æîðòïà, ò¼êïå, åêïiíäi æûð áàñûì êåëåäi. Òåðìå æûð ¼ëå»iíäå ñ¼ç ¼ðiñi êå». ̽íäà¹û ½éºàñòû îéìåí ò¾éå, ìà¹ûíà ñàëìà¹ûíà ºàðàé àºûí iëãåðiëi-êåéiíäi æûëæûòà áåðåäi. Æàìáûëäû» ðåâîëþöèÿäàí á½ðûí àéòºàí àéòûñòàð ¾ëãiñi êåéií ñîâåò ä¸óiðiíäå ¼ðêåíäåï, ìîë æàéûë¹àí õà­ ëûº àºûíäàðûíû» æà»à ìàçì½íäû àéòûñòàðûíà àñà æàºûí ¾ëãi áîëàäû. ²½ëìàìáåò, Ñàðáàñòàðìåí àéòûñûíäà Æàì­ áûë äà åñêi ä¸ñò¾ð áîéûíøà ¼ç ðóû Øàïûðàøòûíû ê¼ï àéòºàíìåí, ñîë ê¼íå ò¾ðäi» ¼ç ê¼ëåìiíäå äå õàëûºòûº, ºî¹àìäûº ïðîãðåñòiê æà»à áà¹àñû áàð òû» ìàçì½íûí òàáàäû. Àðàìòàìຠáàéëàðäû ñûíàï, øåíåó, åëäiê ºàñèåòòåðäi áà¹àëàó, åë ºîð¹àíû áîë¹àí çîð àçàìàòòûºòû ºàäiðëåó – Æàì­áûë àéòûñòàðûíû» ὺàðàøûëäûº, õàëûºòûº ñèïàòû. Ñîâåò ä¸óiðiíäåãi àéòûñòû äàìûòºàí õàëûº àºûíäàðû äà îñûíäàé ìàçì½íäû ñîöèàëèñòiê ä¸óiðäåí àëûï, iëãåði ¾äåòiï ¸êåòåäi. Á½ë æà¹ûíàí ºàðà¹àíäà, Æàìáûë àéòûñòàðûíû» òàðèõòûº ¾ëêåí ì¸íi, îðíû áàð. Àéòûñ ¼íåðiíi» ê¼ïêå ì¸ëiì ê¼ðíåêòi àºûíû – ؼæå. Îíû» àéòûñû åë åñiíäå ê¼ï ñàºòàë¹àí. ؼæåíi» ¼ç ò½ñûí­äà¹û

¸ëäåíåøå àºûíäàðìåí àéòûñºàíû ê¼áiíøå òàïºûð, æ¾éðiê ؼæåíi» æå»iñiìåí áiòåäi. Ñîë àéòûñòàðäà á½¹àí êåçäåñêåí àºûííû» á¸ði àë¹àøºû ºàºòû¹ûñ ñ¼çäåðií ؼæåíi» ñîºûð­ ëû¹ûíàí áàñòàéäû. Á½ë ò½ñòà æàðûñ, á¸ñåêå ñ¼ç áàñ ìiíåóäåí áàñòàëàäû. ²àðñû àºûííû» á¸ði äå ؼæåíi ñîíûìåí æàñûò­ ïàº, ò½ñàìຠáîëàäû. Áàëòà àºûí ؼæåãå: ´ç ñ¼çi» ä¸ë ¼çi»å æ¼í äå, ñîºûð, Åë êåìiòiï æ¾ðói» æ¼í áå, ñîºûð? ²àðà¼òêåë, ʼêøåòàóäû æåãåí ñîºûð, Ò¾çåóøi, òåðãåóøi ñåí áå, ñîºûð? – äåéäi. Êåìïiðáàé ؼæåãå ¸êå» ²àðæàó Æàéûºòû» º½ëû, øåøå» ê¾» äåï: ...Æàðàë¹àí åêåóiíåí ì½íäàð ñîºûð, Äåãåíi» ñåíi» ê¾íäiç ò¾í åìåñ ïå? – äåéäi. Òåçåêáàé àºûí:

Á½ë æàë¹àíäà ñîºûð¹à ºàéûð áåðìå, Òà»äà ìàõøàð ê¾íi»äå òàéûï êåòåð, – äåéäi. ²àëäûáàé àºûí: Æàìàíäûº îéëàé-îéëàé ê¼çi» øûºòû, ʼçi» ñîºûð áîëñà äà, êåóäå» ìûºòû, – äåéäi. κèäû ºîæà, ìîëäà æàç¹àí õàòòû, ²½äàéûì êiìãå áåðãåí ê¼ç ñèïàòòû. Áàé áàëàñû íå¹ûëñûí ñåí ì½íäàðäû, Ìiíåìå, áàé áàëàñû, ñîºûð àòòû, – äåéäi Æàìøûáàé. Ѽéòiï, áið àºûí ؼæåíi ìiíåï, ñîºûðñû» äåéäi. Òà¹û áiði êåìiòïåê áîëûï, º½ëäàí, ê¾»íåí òóäû» äåéäi. Ñîíäàé àóûð ñ¼çäåð ò¼áåñiíåí òîï-òîáûìåí ò¾ñiï æàòñà äà, ؼæå ìiç áàºïàéäû, àáûðæûìàéäû.

̽ºòàñàð ñ¼çiì ìàéäà òàºòàñûíäàé, Á½õàðäû» îìûðàóûì ºàºïàñûíäàé, ʼçiìå îí æåòi àºûí ò¾ê ºûë¹àí æîº, Ñåí ºûëàðìûí äåéìiñi» ºàòºàíû»íû» ºàº áàñûí-àé?! – äåï, áið àºûí¹à ºèÿñ, ºû»ûð æàóàáûí áið-ຠáåðåäi. ؼæåìåí ºàðñû àéòûñºàí àºûíäàðäû» æ¸íå ؼæåíi» ¼çiíi» äå ê¼ï ñ¼çäåðiíäå ðó òàëàñû, á¸ñåêåñi, ðóøûëäûº, ôåîäàëäûº ñàíàíû» òåðiñ ìàºòàíû äà êåçäåñåòií ìûñàëäàð áàð. Áiðຠñîíäàé ºî¹àìäûº æà¹ûíàí ºàéøûëûºòàðû áîëóìåí ºàòàð, ؼæåíi» ¾ñòåì òàï ¼êiëäåðiíå ºàðñû àéòºàí ºàòòû ñûí ñ¼çäåði äå ê¼ï áîëàäû. Õàëûºòû» æàäûíäà ñàºòàëàòûí, ò¾ðëi ¸êiìäåðäi ìàñºàðàëàï øåíåéòií ñ¼çäåði ؼæåíi» àòûí ¸ñiðåñå ê¼ïøiëiêêå ºàäiðëi åòêåí. Ñîíäàéëûº ñûíøûë, ¼òêið òóðà ñ¼çií ؼæå ²½íàíáàé, Àëøûíáàé ñèÿºòû áè, ñ½ëòàíäàð¹à äà ºàðñû æ½ìñà¹àí. ²½íàíáàé ìåí Àëøûíáàéäû ؼæå åëäi» ºûçûëûí æåï òîÿòòàï æ¾ðãåí æûðòºûø º½ñòàð¹à, º½ç¹ûíäàð¹à òå»åéäi. ²àðàêåñåêòi» áið àñûíäà ؼæå ¼ëå»äi ²½íàíáàéäû» ñîºûðëû¹ûíàí, Àëøûíáàéäû» òàçäû¹ûíàí æ¸íå îëàðäû» åëäi æåãåí ïàðàºîðëû¹ûíàí áàñòàéäû: Áîëûïòû áið àºñàº, òàç æ¸íå ñîºûð, ²½ðàíäû ìûñûº ñîïû ìîëäà» îºûð. Áîë¹àíäà àºñຠ– äàðèÿ, ñîºûð – ºàð¹à, Îðòàñûí äàðèÿíû» ºàð¹à øîºûð... – äåéäi. ̽íäà Àëøûíáàéäû» ²½íàíáàéäû ½ëûº ñàéëàòûï, åëäi æåãiçiï îòûð¹àíûí àéòàäû. ؼæåíi» ñ¼çiíå ò¼çå àëìà¹àí Àëøûíáàé ò½ðà ñàëà ºàìøû æ½ìñàéäû. Áiðຠؼæå ¼ç äåãåíiíåí ºàéòïàéäû: ßïûðàé, á½ë íåìåíå òàðñûëäà¹àí? ²àíøûº åìåñ, ò¼áåò ºîé àðñûëäà¹àí. Òåïêiëåé áåð, ñàáàé áåð – ¼ëòiðìåññi», Àøóû»äû áàñ áiðຠºàëøûëäà¹àí. Àº ñåðêåñi Áîøàííû» Àëøûíáàé òàç, Æàç øiëäåäå ½øàäû èòàëà ºàç. Åêi ñ¼çäi» áiðiíäå ñîºûð äåéñi», Êåïèåòi» áàð áîëñà, áàñû»äû æàç! – äåéäi îë Àëøûíáàé¹à.

Òàÿºïåí ؼæåäåí òå»äiê àëà àëìàéòûíäû¹ûí ñåçãåí ²½íàíáàé ìåí Àëøûíáàé: “̽íû ñ¼çáåí ò½ºûðòàéûº” äåãåí îéìåí Áàëòà àºûíäû øàºûðûï àëûï àéòûñòûðàäû. Àøûíûï îòûð¹àí ؼæå Áàëòà¹à äà åñå áåðìåéäi. Æû¹ûë¹àííû» ¾ñòiíå æ½äûðûº áîëûï ²½íàíáàé ìåí Àëøûíáàé áàñ ê¼òåðå àëìàé ºàéòàäû. Àéòûñ ¼íåðiíi» iøiíåí ¼ç àëäûíà áið ò¼áå áîëûï îðûí àë¹àí Òåçåê ò¼ðåíi» àòûìåí áàéëàíûñòû àéòûñòàð. Åëäåãi æåìºîð áîëûñ, áèëåðäi» áàñòû¹û áîë¹àí Òåçåê ò¼ðå ½ðëûº ºûëäûðàäû, íàøàð¹à æ¸áiðëiê iñòåéäi, òî» ìiíåç, ½ðäà-æûº, åëãå æà¹ûìñûç áîëàäû. Îíû» ¾ñòiíå, àòàäàí ºàë¹àí ò¼ðåëiê àòºà ñ¾éåíiï, ¼ðê¼êiðåêòiê iñòåéäi. ´çãå ½ëûº, áîëûñ äåãåíäåð äå Òåçåê ò¼ðåäåí û¹ûï îòûðàäû. Òåçåêòåí òåê àºûíäàðäû» ¼òêið òiëi ¹àíà æàñºàíáàéäû. Îë àºûíäàð Òåçåêòåí ½ëûºòàð òóðàëû õàëûºòû», ê¼ïøiëiêòi» øûí îéûí, ñûíøûë îéûí àéòàäû. Ñîë ¾øií ؼæåäåé ºàìøû æåï æ¾ðñå äå, òóðà òiëií òàðòïàéòûí ¼ðøië, ¼òêið òiëäi àºûíäàð áîë¹àí. Òåçåêòi» ¾éiíäå ²½ëìà¹àìáåòïåí àéòûñºàí Íàéìàííû» Ò¾áåê àºûíû Òåçåêòi ìûñûºòû» ºîëûíà ò¾ñêåí òûøºàíäàé åòåäi. Áàñûíäà: Òåçåê ò¼ðå, õàí áîëäû» ì½ñûëìàí¹à, Áàñ êåñåäi ºûëûøû» ½ñûí¹àíäà. Øûð àéíàë¹àí ò¼ðåñi» ò¾ëêi ìiíåç, Àºûë òàóûï áåðåñi» ºûñûë¹àí¹à, – äåéäi. Òåçåêòi» ñûðòòàí êåëãåí æàó¹à ºàðñû ò½ðàð íå ê¾ø, íå áàòûðëû¹û æîº, ò¾ëêiøå á½ëà»äàï, àéëàìåí ê¾íåëòóãå ò¾ñêåíií îñûëàé àøûï àëàäû äà: “Áið á½òàäà ºîð¹àëàï æàí ºàë¹àíûì”,– äåï ìûñºûëäàï åñiðêåéäi. Ò¾áåêòi» á½äàí àð¹û ñ¼çi äå Òåçåê ò¼ðåíi æàðûëºàìàéäû: Àìàí-åñåí æ¾ðñi» áå,Òåçåê ò¼ðå, Åëäåí æûëºû ºîéìà¹àí, êåçåï ò¼ðå, ʾíi-ò¾íi æåãåíi» ½ðëûº åòi, Àºûðåòêå áàðàñû» íå äåï, ò¼ðå. Çàð æûëàòûï êåäåéäi» ìàëûí æåéñi», ²½äàé ñ½ðຠò¼ðåäåí ñ½ðàìàé ìà? – äåéäi îë.

Áàñûíäà “Îçà øàóûï îëæà àë¹àí êåð ìàðàëûì” äåï ê¼ïiðiï îòûðûï, Ò¾áåêòi» ò¼ðåíi ì½íøà º½ëäûðàòóû – øûíäûºòû» ñèïàòû. Òåçåêòi» æûðûì æåãåíäåé àç¹ûíäû¹ûí Ѿéiìáàé àºûí äà æåðiíå æåòå ºàçàäû. Òåçåêòi» ½ðëûººà àòòàíäûð¹àí åêi æiãiòi Íàéìàííàí æûëºû àëà àëìàé, òàÿº æåï ºàéòàäû. Òåçåêòi» ¼çiíäå äå àºûíäûº ¼íåð áàð. Îëæàñûç ºàéòûï æ¸íå æàðàëû áîëûï ºàéòºàí åêi æiãiòòi êií¸ëàï ¼ëå» àéòàäû. Ñîíäà Òåçåê ò¼ðå “íåãå ºàøòû»äàð”: Ïàòøà¹à ò¾ññå»-äà¹û àëàð åäiì, Á½ë ê¾íäå òîºòàòàòûí ìåíi êiì áàð? – äåï øàëºûï îòûð¹àíäà, Ѿéiìáàé ð½ºñàòñûç ¾éãå êiðiï êåëåäi. Õàí îðäàñûíà ð½ºñàòñûç êiðãåííi» àò-òîíû àéûïºà àëûíó êåðåê. Òåçåê ê¾ïiíiï: Àëáàí-Äóëàò áàëàñûí òåãiñ æèñà», Òåçåêòi» ìûíà îòûð¹àí æåìi åìåñ ïå?! ²àðà ºàçຠáûëøûëäàï íå äåìåéäi, Òåçåêòi» áið äåãåíi åì åìåñ ïå?! – äåéäi. Òåçåêòi» æiãiòòåði Ѿéiìáàéäû æ½ëìàëàï, êèiìií òîíàé áàñòàéäû. ÁiðຠѾéiìáàé òàéñàëìàéäû. ̽íû» ¼ëå»i äå Ò¾áåêòi» ¼ëå»iìåí ñ¼çáå-ñ¼ç ºàáûñàäû:

Àññàëàóìà¹àëàéêóì, Òåçåê ò¼ðå, Åëäå æûëºû ºîéìà¹àí, êåçåï ò¼ðå, – äåï áàñòàéäû. Ò¼ðåíi êåëiï åäiì ê¼ðåéií äåï, Ѹëåìií ïàé¹àìáàðäû» áåðåéií äåï, Àòòàíäûð¹àí ½ðûñû ºîë¹à ò¾ñiï, Õàí èåì îòûð åêåí ¼ëåéií äåï. Õàí Òåçåê, ò¼ðåìií äåï ä¾ðiëäåéñi», Êîæàíû ຠñ¸ëäåëi – “ïiðiì” äåéñi». ¶éi»å Æûëãåëäi ìåí Áîïàí êåëñå, ²àæû êåëãåí íåìåäåé ê¾ëiìäåéñi», – äåéäi.

Áîïàí ìåí Æûëêåëäi – Òåçåêòi» ½ðûëàðû. Òåçåêòi» òiðøiëiê àìàëûíäà Ѿéiìáàé ¸øêåðåëåìåãåí ºàëòàðûñ ºàëìàéäû. Àéòûñ àºûíäàðû êåéäå ¼ëi ìåí òiðiíi, ìàë ìåí àäàìäû, à» ìåí àäàìäû, àºûí ìåí äîìáûðàíû äà àéòûñòûðàäû. ´ëiï æàòºàí Àºáàëà ºûç áåí Áîçäàºòû» àéòûñû, Ò¾éå ìåí Ìàéëûºîæàíû» àéòûñû, àòû¹àé Òî¹æàí àºûííû» äîìáûðàìåí àéòûñû – áàðëû¹û äà àéòûñ æàíðûíû» òû» ò¾ði áîëàäû. Àéòûñ ¼ëå»äi ñ¾éåéòií äîìáûðà ìåí àºûí ñ¼çäåðií åêi àºûí àéòûñûï îòûð¹àíäàé ºàáûëäàéäû. Òî¹æàí: Äîìáûðà åêi iøåêòi ºàðà¹àéûì, Ñàóìûñû», íåíäåé ê¾éäå ñåíi» æàéû». ¶ø ê¾í ê¼ðìåé ñà¹ûíûï ºàë¹àí åêåì, Ìîéíû» á½ð, òiëäi» ìàéûí à¹ûçàéûí, – äåãåíäå, Äîìáûðà: Ìåí ñà¹àí ò½ð¹àíûì æîº áîëûï ûíòûº, ²ûëìàºïûñû» ñåí ìåíi òà¹û ìûëòûº. ²îÿð êåçi» æåòòi ¹îé åñi» áîëñà, Åðòå-êåø ê¾»iðåíáåé êåóäå» æûðòûï, – äåï, òàëàñºà ò¾ñåäi, àºûðûíäà Òî¹æàí ¼çiíi» äîìáûðàñûíàí æå»iëiï òûíàäû. Àºûíäû¹ûíà ñàé îºóû, áiëiìi áàð àºûíäàð àéòûñòû» ¼çií àóûçøà åìåñ, æàçáàøà ò¾ðäå æ¾ðãiçåòií äå áîë¹àí. ̸øh¾ð ƾñiï, ͽð¹îæà, ظäi, ͽðæàí Íàóøàáàåâòàð õàëûººà ºàäiði áîë¹àí àéòûñ ¾ëãiñií æàçáà àéòûñºà ºîëäàí¹àí. Ò¾ðêiñòàíäûº Ƹ»ãið½ëû ظäi (1865–1931) æàñû îðòà øàìàäàí àñºàíäà Ñûð áîéûíû» àºûí ºûçû ñ½ëó Ìàíàòºà ¼ëå»ìåí õàò æàçàäû, åêåóiíi» êåçåê õàòòàðû ½çຠàéòûñºà àéíàëàäû. Õàò æàçäûì ºàëàì àëûï Ìàíàò æàí¹à, ƾçiíå æ½ðòòû» á¸ðií ºàðàòºàí¹à, – äåï áàñòàï, ظäi: Ò¼ðå»íåí ¸ëi äå áîëñà ê¾äåð ¾çáå, – äåï òûíàäû.

Ìàíàò æàçáà ò¾ðäå æàóàï ºàéòàðûï, ¼ìið äóìàíûíû» ºûçû¹û ò¼ðåíi» áàñûíàí ¼òiï êåòêåíií áiëäiðåäi: Áàñûíäà ðàñ ñ½»ºàð áîë¹àíû»ûç, Òîëûºñûï äàðèÿäàé òîë¹àíû»ûç, Êåòiïòi æåð îðòàäàí æàñû» àñûï, Òîìàð¹à ºàðòàé¹àí ñî» ºîí¹àíû»ûç, – äåéäi ºûç. ʼ»iëií æàñºà áåðãiñi êåëìåé îòûð¹àí ظäi:

Òèìåé ìå æ¾çãå òèãåí åëó æàñºà, Àëñà äà àëïûñòà¹û òiïòi ºàøïà, – äåï òà¹û õàò æàçàäû. Áiðຠظäiíi» ºèÿëûíàí åøí¸ðñå øûºïຠåìåñ, îíû» æîëû áîëìàéòûíû – ê¸ðiëiãiíi» ¾ñòiíå êåäåé åêåí. Áàëàñû á½ë Ƹ»ãiðäi» ¼»êåé æàðëû, ´ëå»ìåí ìàë òàáàñû» ñàòûï àðäû, – äåéäi Ìàíàò. Òîïòà¹àí ìàëû áîëìà¹àíìåí, êåäåéëiêòi» º½ëäû¹ûíà ò¾ñiðìåéòií àñûë ºàçûíàñû áàð åêåíií ظäi áûëàé ñèïàòòàéäû: Àëàòûí õàí ºàðàäàí ¼ëå»iì áàð, Ìîëäàëûº, äèºàíøûëûº ¼íåðiì áàð. Îñû ê¾íäå ¸ðºàéñûñû áið òå»ãåëiê Òî¹ûç æ¾ç øàìàñûíäà òåðåãiì áàð, – äåéäi îë. ʼç æàçáàé áàëàïàíäàé ì¸ïåëåï ¼ñiðãåí òåðåê ïåí äèºàí­ øûëûº å»áåêòi» ºàäiðií áiëåòií ظäiãå º½íäû áîë¹àíìåí, ºûç îíû iëòèôàòºà àëìàéäû. Á½ë ìàëìåí æåòå àëìàéñû» òàëàáû»à, À¹àøòû ä¾íèå äåï ºàðàð ºûëìà, Àéòó¹à àÿºòû ìàë òàïïà¹àí ñî», Ìàë ºûëûï òåðåãi»äi ñàíàäû» áà? – äåï ñ¼ãåäi Ìàíàò ظäiíi.

Àóûç àéòûñòàðìåí ñàëûñòûð¹àíäà á½ë àéòûñòû» áiðñûïûðà òàáè¹è ¼çãåøåëiêòåði áàð. ظäiíi» ñ¼çi îðûíäû, ñàëìàºòû, ñûïàéû, ¼ëøåï-ïiøiëãåí. Çàìàííû» àóàíûìåí ºûçäàí åðêåê àðòûº äåãåí ïiêiðäi áàñà àéòºàíû áîëìàñà, ظäi áàñûíàí àÿ¹ûíà äåéií ºûçäû» ê¼»iëií ¼çiíå òàðòàì äåãåí íûº íûñàíàäàí áåòií á½ðìàéäû. Áið æåëiäåí àóìàéäû, àóûçøà àéòûñòà¹ûäàé àóà æàéûëûï ¸ð æ¸éäi ¼ëå» ºûëìàéäû. Æàçáà àéòûñ àäàìíû» îé-¼ðiñií êå»iòåðëiê òàðèõè, ì¸äåíè ìà¹ë½ìàòòàðäû äà àëà êåëåäi. ²àçຠôîëüêëîðûíäà ä໺òû áîë¹àí, ìîë æàéûë¹àí àéòûñòû» áiði – Áiðæàí ìåí Ñàðàíû» àéòûñû, ¼çãå ê¼ï àéòûñòàðäàí àóûçäàí àóûç¹à ê¼øiï æ¾ðóäåí áàñºà, á½ë àéòûñ áiðíåøå ðåò êiòàï áîëûï òà áàñûëäû. Àºûíäûº ê¼ðêåìäiê, ê¼ëåìäiëiê æà¹ûíàí ºàðà¹àíäà, Áiðæàí ìåí Ñàðàíû» àéòûñû – ºàçàºòû» àóûç ¼íåðiíi» ¾ëêåí ì½ðàñû. Áiðæàí ìåí Ñàðàíû» àéòûñû áîë¹àí æîº, áîëñà, ñàºòàëìàé ºàëûï ºîé¹àí, á½ë àéòûñòû øû¹àðóøû °ðiï àºûí äåãåí äå ïiêiðëåð áàð. Á½ë ºàòå ïiêið. Àíû¹ûíäà Áiðæàí – Ñàðàíû» àéòûñû áîë¹àí. Áiðຠä¸ë ºàëïûíäà, òîëûº ê¾éiíäå, àë¹àøºû àéòûñºàí æåðäåãi ºàëïûìåí ò¾ãåë ñàºòàë¹àí æîº. Êåéií ê¼ïøiëiêêå ¼ç ðåäàêöèÿñûìåí àéòûï áåðóøi Ñàðà áîëàäû. Îëàé áîëñà, å» ¸óåëi á½ë àéòûñòû» ê¼ï ê¼ëåìiíäå, ìîë å»áåê åòóøi Ñàðà áîëàäû. Àë êåéií ñîë Ñàðàíû» àéòºàíû äà ê¼ïêå øåéií àóûçäà æ¾ðåäi. ʼï àéòóøû àºûíäàðäû» àóçûíàí ¼òåäi. Ñîë òiðëiãiíäå, õàòºà ò¾ñêåíøå á½ë àéòûñ ê¼ï ¼çãåðiñòåð ê¼ðåäi. Îñûíäàé àéòóøûíû» æ¸íå å» àë¹àø õàòºà ò¾ñiðóøiíi» áiði °ðiï áîëàäû. °ðiï ¼çi àºûí æ¸íå ºàçàºøà, îðûñøà îºû¹àí àäàì. Àºûíäû¹û, øåøåíäiãi, òàïºûð òiëäiëiãi áàð iði àºûííû» áiði. Ñîë °ðiïòi» Áiðæàí – Ñàðà àéòûñûíà êåéiíãi àéòóøûíû» áiði ä¸ðåæåñiíäå àòñàëûñºàíû àíûº. Áiðຠáàð àéòûñ Áiðæàí – Ñàðàíiêi åìåñ, æàë¹ûç ¹àíà °ðiïòiêi äåãåí ïiêið òåðiñ. Îñû àéòûñòû å» àë¹àø õàòºà ò¾ñiðóøi äå °ðiï. Ðåâîëþöèÿäàí á½ðûí áàñïà¹à áåðóøi ñîë °ðiï õàòºà ò¾ñiðãåí Áiðæàí – Ñàðà àéòûñûí á½ëæûòïàñòàí, ¼çãåðòïåñòåí áåðåäi. Ѽéòiï, á½ë àéòûñ àéíàëàñûíäà æ¾ðåòií ¹ûëûìíàí òûñ, òåðiñ ïiêiðëåðäåí ôîëüêëîðäû» á½ë ì½ðàñûí àðûëòûï, ½¹ûíó ºàæåò. Ñîíäà áiðiíøi òåðiñ ïiêið – Áiðæàí – Ñàðà àéòûñû åìåñ, °ðiï øû¹àð¹àí àéòûñ äåãåí ñ¼ç áîëàäû. Åêiíøi òåðiñ ïiêið – °ðiïòi» á½ë àéòûñºà åøáið ºàòûíàñû æîº, îë á½íäàé ¼ëå»äåð øû¹àðà àëìàéäû äåãåí ïiêið áîëàäû. Àíû¹ûíäà,

íåãiçãi øû¹àðóøû åìåñ, áiðຠ¼çãåøå ºîñïàëàð ºîñóøû, ñû àéòóøû °ðiï áîë¹àíû ðàñ. Áiðຠîë õàë àéòûñòû °ðiïòiêi åòå àëìàéäû. ²àéòà áàðëûº áiçãå æåòêåí åñêi àéòûñòàðäû» á¸ðiíäå äå õàòºà ò¾ñiðóøi, ñû àéòóøûíû» ¼çiíäiê àçäû-ê¼ïòi ºîñïàñû áàðûíäàé, á½ë àéòûñ òóðàñûíäà äà ñîë ôîëüêëîð áîëìûñûíäà¹û æàëïûëûº ì¸ëiì æàéäû áiëäiðåäi. Áiðæàí ìåí Ñàðà àéòûñûíû» áàñºà àéòûñòàðäàí ¼çãåøå áîëàòûíû – ì½íäà áåëãiëi áið òàðòûñòàð æåðiíå æåòå òàëäàíóìåí ºàòàð, òàëàé iði ì¸ñåëåíi» iðãåñi ºîç¹àëàäû. Àéòûñòû» áàñ òàºûðûáû ¸éåë òå»äiãi, ¸éåë áîñòàíäû¹û, àë ñî¹àí æàíàñûï, æàðûñûï æàòºàí ¸ëäåíåøå ñàëìàºòû, òû» òàºûðûïòàð äà áàð. Á½ë æà¹ûíàí àë¹àíäà, àéòûñ òîë¹àìû êå», àäàìãåðøiëiê, æåêå àäàìíû» òà¹äûðû, áàº, àºûíäûº ¸äåò, ñàëò, øàðóà, ê¸ñiïòåð, æåð, ºîíûñ ñèÿºòû ì¸ñåëåëåðäi» á¸ðií äå Áiðæàí ìåí Ñàðà ñàðàïºà ñàëàäû. Àéòûñ – ìàéäàí, àéòûñºàí àäàìäàð ìàéäàííû» æåêïå-æåêòåãi áàòûðû. Æå»ó ¾øií íåëåð ºàòòû øàáóûëäàð æàñàëñà äà ìií åìåñ. Ñîíäûºòàí Áiðæàí Ñàðà¹à áàñûíäà ñ¼ç íàéçàñûí ºàòòû ñåðìåéäi. °éòêåíìåí Áiðæàí Ñàðàíû» ºàðà áàñûí îëºûñûíáàéäû, ºîðëàìàéäû, Áiðæàííû» áà¹àëàóûíøà, Ñàðà – îñû ò½ñòà¹û àäàìíû» àðòû¹û. Îíû åëi ½ë¹à áàëàï ñ¼éëåòiï îòûð, îë áið îðòàíû» á½ëá½ëû – º½ñû, ñ¼éëåð ñ¼çãå æàííàí àðòûº, “òûñòà òû»äàï ò½ð¹àí æàí îíû» äàóñûí ôîðòîïèÿí ê¾éi äåï îéëàðëûº”, “àéáàòû ¹àëàì¹à àéºûí àé áåäåðëi”, “Ñàðà àñûë, îíû ä¾íèåãå ñàòó¹à áîëìàéäû”. Îñû ºàñèåòòåðäi» á¸ði áið Ñàðàíû» áàñûíäà áîë¹àí ñî» Áiðæàííû» ¾ø æûë ½äàéû º½ìàðòóûíà òà»ûðºàó¹à áîëìàéäû. Àëäûíà æàí ñàëìà¹àí Áiðæàí¹à Ñàðàíû äà æå»ó ì½ðàò. Áiðຠîë Ñàðàíû ê¼ðóäi, òiëäåñóäi, ñûðëàñóäû àðìàí åòiï êåëåäi. Ñàðàíû æå»åòií æà¹ûí îë åðòå áîëæàéäû. Îí áið êiñi æîëäàñûì, åðòå» ò¾ñòå Áiðæàííû» ºàðûº áîëàðñû» îëæàñûíà, – äåï, àëäûí àëà Ñàðàíû ûºòûðìຠáîëûï, ñåñêåíäiðå ñ¼éëåóãå òûðûñàäû. “µë¹à áàëàï” ñ¼éëåòêåíìåí, Áiðæàí ¼çiíå ñ¼çi òå»­­ äåñ, áàðàáàð äåï àéòûñºàëû êåëå æàòºàíìåí, Ñàðà áàñû åñåê­ êå ºîñàºòàóëû. Îë Æèåíº½ëäàé ¼çiíåí êåì àäàì¹à ñàòûëûï ºîé¹àí. Æàëïû ºàçຠ¸éåëiíi» àóûð õàëi Ñàðàíû» áàñûíà

äåðòòåé ò¼íiï ò½ð. Á½ë ê¾»äiê, åðiêñiçäiêòåí îë º½òûëìàºøû åìåñ. Åíäåøå, ä¸ë îñû æåðäåí îíû» æå»iëåòiíi äàóñûç. ÁiðຠÁiðæàí ñàë¹àí æåðäåí Æèåíº½ë¹à æàáûñïàéäû. °óåëi Ñàðàìåí ¼íåð æàðûñòûðàäû. ´ëåð æåði» îñû ¹îé äåï Áiðæàí òàëàé ò¾éiëiï êåëãåíäå, Ñàðà òîéòàðûï òàñòàï, àñïàí¹à øàðûºòàé áåðåäi. Îí àºûíäû åñêåðìåãåí Áiðæàííû» àñºàº ê¼»iëiíå Ñàðà ºàäàë¹àí îºòàé òèåäi. Ñàëìຠàñûï êåëãåíäå åêi àºûííû» ê¾ø ºàðºûíû ºàðàëàñ ñèÿºòû. Àìàë íå, Æèåíº½ë¹à êåëãåíäå ¾íi øûºïà¹àí Ñàðà æå»iëiï, Áiðæàí¹à æîëûí ½ñûíàäû. Òàðòûñ ìàéäàíû áiòiï, æàé-æàïñàðäû ñ¼ç ºûë¹àí Áiðæàí Ñàðàíû» ì¾øêië õàëiíå íàëèäû: Øûðà¹ûì Ñàðà, ñåíäåé òóìàñ áàëà, Øåæiðå òóàðìûñû» ì½íäàé äàíà. Îáàëû» Åñiìáåê ïåí Ò½ðûñáåêêå, Æiãiòi» æ¼íäåó åêåí, îé, áåéøàðà! Åë-æ½ðòû» ºîðûºïàéäû åêåí ê¼ç æàñû»íàí, ²èûï êåòêiì êåëìåéäi ìåí ºàñû»íàí. Êåìiòåð ºàé æåði»äi ä½øïàí øiðêií, Àäàìçàò îçàð åìåñ ¼ç áàñû»íàí, – äåï, Áiðæàííû» ¼ç îéëàðûí ò¾éå êåëiï áåðãåíi çîð áà¹à áîëàäû. Òå»äiê åñåñií ½çຠàéòûñòû» á½ë ò½ñûíàí Áiðæàí íàäàíäûºòû» ºàðà ê¾ø, ºàòàë çîðëû¹ûíà ñûíøû áè áîëûï, ò¼ðåëiê àéòàäû. ...Çàêîíäå çîðëûº áîëìàñ æàºñû àäàì¹à, Æàºñûíû ºîð ºûï áîëìàñ áið æàìàí¹à. Ƹíå äå àÿò ïåíåí õ¸äèñòå áàð, Æûëàòûï áåðìå äåãåí åø íàäàí¹à. ...Áàéëàóëû áàëà º½ñòàé Ñàðà ñîðëû, Æîº åêåí îñû ê¾íi á½äàí æàìàí, – äåéäi. °éåë òå»äiãií, æàñòàðäû» áàñ áîñòàíäû¹ûí Áiðæàí æèûí àëäûíà ¾ëêåí ¸ëåóìåòòiê òàëàï åòiï òàðòàäû. Á½ë àéòûñòû» ò¾éiíi îñû áîë¹àíìåí, ê¼ï æåðiíäå ðó òàëàñû äà áàð. Îë ò½ñòàðäà åêi àºûí äà ðóøûëäûº-ôåîäàëäûº ñàíàäàí àñà àëìàéäû. Åêåói äå ðóëàðûí ìàºòàó ¾ñòiíäå, ñîë çàìàíäà¹û ¾ñòåì òàï ¼êiëäåði áîë¹àí, çîð ¸êiìøiëiê,

áàéëûº èåñi áîë¹àí æ¸íå õàëûººà ê¼ïòåí-ê¼ï ºàíàóøûëûº, ºûñûìøûëûº, ºèÿíàò æàñà¹àí øîíæàð ðóáàñûëàðäû, ¸êiì ò¼ðåëåðäi ê¼ï ìàºòàñûï êåòåäi. Àéòûñòû» á½ë á¼ëiìäåðiíäå Áiðæàí, Ñàðà àéòûñû åñêi ðóøûëäûº-ôåîäàëäûº ñàíàäàí ½çàï øû¹à àëìàéäû. Àéòûñòû» åãåñ, òàðòûñû ¾ñòiíäå îºòà-òåêòå ¸êiì æóàí­ äàð¹à àéòºàí ñûí ñ¼çäåðiíåí øû¹ûï Ñàðà: Åé, Áiðæàí, øûäàìàéìûí ºûëû¹û»à, Ìàºòàíáà ²½ñáåê, Ñàðòàé ½ëû¹û»à. ¶ñòiíå Æàìàíòàéäû ñîìäàï ºîññà», Áàðàºòû» ïàð êåëìåéäi ñûíû¹ûíà, µñòà¹àí Òîáûºòûíû ä¾ðå ñî¹ûï, Àººàí ºàí àò ñóàð¹àí ò½íû¹ûíà, – äåñå äå, ¼çãå ê¼ï æûðëàðûíäà åêi àºûí ¼ç ðóëàðûíû» áàé, ôåîäàëäàðûí ê¼ïiðòiï, ê¼òåðiï, ñûíñûç ò¾ðäå, òàðèõè øûíäûººà ºàðñû ä¸ðiïòåé áåðåäi. Ðó òàëàñûíû» ò½ñûíäà Áiðæàí ºàºïàºûëäàï îòûðûï Ñàðàíû» Íàéìàí¹à àðíà¹àí ìàºòàí ñ¼çií ò¾ãåë ñàðûºòûðàäû. Ѽéòiï, æ¾éåãå æû¹àòûí æåðií ìûºòàï ½ñòàéäû. Íàé­ ìàííû» æàºñû-æàéñà»äàðû Ñàðà ìàºòà¹àíäàé-ຠáîëñûí. Áiðຠñîëàð áåòêå ½ñòà¹àí Ñàðàíû òå»iíå áåðìåé, åñåêêå ºîñàºòàñà, îëàðäû» àñºûíäû¹ûíäà íå èãiëiê áàð. Íàéìàííû» áàð ½ëû­¹ûí ºîð¹àï, ìàºòàï îòûð¹àí Ñàðàíû Áiðæàí îñû ò½éûººà ¸êåëiï ºàìà¹àíäà, ºûç æ¾éåäåí ½òûëûï, ò½ðûï ºàëàäû. Àºûí­äûº ¼íåð, ¼ëå» æàðûñûíäà òå» ò¾ñiï îòûð¹àí Ñàðà Áiðæàííû» æåòåëåóiìåí òîð¹à ò¾ñiï ºàë¹àíûí áàéºàìàé äà ºàëàäû. Áiðæàí îíû àºûíäûº ¼íåði àñºàíäûºïåí æå»áåéäi, øåáåð ò¸ñië àñû­ðóìåí æå»åäi. Áiðæàí – Ñàðà àéòûñûíäà¹û åðåêøå çîð áið ºàñèåò – ì½íäà àºûíäûº, ê¼ðêåìäiê òå»åóëåð ê¾øòi. Ñîë îáðàçû ìîë ê¼ðiêòi øåáåð ¼ðíåêòåð Áiðæàí ìåí Ñàðàíû» ¼çäåðií áåéíå­ ëåï ñèïàòòàó¹à, àºûíäûº ºóàòòû ñóðåòòåðãå àðíàëàäû. Ñîí­äàé òå»åó, áåéíåëåóäi òiçñåê, ìûíàäàé áîëûï øû¹àäû. Áiðæàí – “Îðòà æ¾çäi» ñàéðà¹àí á½ëá½ëû”, “æåð øàð­ øûñûí áîëæà¹àí ìàéòàëìàí”, “ñ¼ç áåäåði àëòûí ìåíåí ê¾ìiñòi» íàºûñûíäàé”, “æåðãå ò¾ñïåéòií ì½ç áàëàº, ຠèûº”, “àëºûìû iñiï, òûíûñû òàðûëìàéòûí àð¹ûìດ, “¼ëå» æàò­ òàï ¹àëàì¹à ì¸øh¾ð áîë¹àí”, “Îðòà æ¾çäi ñàíäàëòûï ¸íìåí

ºûð¹àí”, “òîòû º½ñòàé º½áûëàäû”, “ò½ìàðëà¹àí æiáåê æàë­äû àð¹ûìດ, “í¼ñåðãå ¼øïåñ æàëûí”, “àëìàñ êåñïåñ áîëàò”, “àñïàíäà¹û ຺óìåí ¸í ºîñàäû”, “ºàñºûðäàé òàéìàñ ºàíäû ê¼ç”, “Àëòàéäû» ìåðãåíi”, “àºìàðàë º½òûëìàéäû”, “¸íi îí åêi çâîò”, “¼ëãåíi»øå åñi»íåí êåòïåéäi”, “²ûðûì¹à ºàðàé­ òûí ºûðàí º½ñ”, “ò½ÿ¹û òèãåí ºàñºûð î»áàéòûí ຠèûº”, “àëäûíà æ¾éðiê ò¾ñïåñ ò½ëïàð”, “оñòåì-äàñòàíäàé ¼íåðïàç àäàì”, “ìå»ãåðiï àëà àëìàéäû, ºàøàí ¼ëãåíøå, æ¾ðãåí æåði ê¾íäå òîé, ê¾íäå æèûí áîëàòûí åë äóìàíû”. ...Ñåí-äà¹û æàñ ê¾íi»íåí àðäàãåðñi», ²½ðáû» ìåí æåòêiçáåãåí º½ðäàñû»à. Áåéíå ãàðìîíü äàóñûíäàé ê¼ìåéi» áàð, °íi»íi» ºàçຠæåòïåñ á½ðìàñûíà.

(Ñàðà) Ñàðà – “á¸éãåäåí ê¾íäå êåëãåí æàë¹ûç ºàðà”, “àäàìíû» æ¾éðiãi”, “æåë ñ¼çãå îäàí åïòi àäàì æ, “îí ¾øòå äîìáûðà àë¹àí åêåí, ñîäàí áåði ñ¾ðiíáåãåí”, “øàðøû òîïòà Áiðæàí ¸íäi äàóûëäàòûï ò½ð¹àíäà, æàñºàíáàé äàëà¹à øû¹à êåëãåíäå, æèíàë¹àí æ½ðò òà» ºàëûï ºàðàéäû”, “ºûç äà áîëñà åëi Áiðæàí¹à áàëàéäû”, “åêi æ¾çäi íàðêåñêåí”, “ºàìûñòû òåðå» ê¼ëäi» ºà»¹û¹àí ºàðøû¹à¹à iëäiðìåñ ñ½ºñûðû”, “¼ëå»äi Ñà­ ìàðºàí æiáåãiíäåé à¹ûòàäû”, “¾éðåê áîï òåðå»ãå øîìóìåí ºàòàð, ຠèûº áîëûï ò¾ëåï ½øûï, ºàðñûëàñºàí òîïøûñûí ºàíàòûìåí ñûíäûðàäû”, “ñ¼ç æåçií àëòûíäàé ºûëûï êåëiñòiðåäi”, “øåáåðäåí ìií àëàòûí ìiíiñêåð”, “æåëäi ê¾íi äó¹à ñàëñà, àºûí ò¾ãië, ½øºàí º½ñ òà iëåñêiñiç”. ´ç áåéíåñií Ñàðà áûëàé ñèïàòòàéäû: ´ç áàñûì ½ð¹àøûíû» ºûçûë òiëi, Èðàí áຠáåò áiòiñiì ïiñêåí ã¾ëi, Áiðæàí ñàë, àæàë àéäàï ¼çi» êåëäi», Içäåóãå îéëàíûï åì ¼òêåí æûëû. Ìàéûñûï í¸çiê áåëiì á½ðà» ºàººàí, ²ûðûº ò¾ðëi äàíà êåóäåì ¼íåð òàïºàí. Ѽéëåñåì ìàé òàìûç¹àí á½ëá½ë òiëiì, Ñåêiëäi ãàóhàð ñà¹àò íàºûñ æàïºàí. °æiìñiç îí ñàóñà¹ûì á¸ði àïïàº, Áîë¹àíäà àóçûì ñà¹àò, åðíiì – ºàºïàº. Êiði æîº îòûç òiñiì ìåðóåðòòåé, Åðiíáåé òiçäiðãåíäåé àäàìçàòºà-àº. Ìîéûíûì ñ½»¹à¹ûíäàé æ¾çãåí ºóäû», Ëåáiçiì øûðûíûíäàé ø¸ðáàò ñóäû»,

²àººàíäà ò¼»êåðiëãåí ºàñ áiòiìiì, Àøûë¹àí àéáàòûíäàé æiáåê òóäû». Òàìà¹ûì æàñ áàëàíû» áiëåãiíäåé, Èû¹ûì òiê ñàíäàëäû» òiðåãiíäåé, Áåò àëäûì ºî»ûð ºàçäû» êåóäåñiíäåé, Òàë áîéûì æîëáàðûñòû» æ¾ðåãiíäåé. Áàñûíäà æàìàíäàñûï, ñ¼éëåñiï-øåêiñiï áàðûï, áiðiíi» áiði çàòûí òàíè êåëå ½¹ûñºàí, òîºòàñºàí Áiðæàí ìåí Ñàðà ¸ð çàìàííû» ñàï àëòûíäàé àñûëû áàð äåéäi. Îëàð àéòûñûíû» ò¾ï ìàçì½íû áîéûíøà àºûí ¸äiëäiê, àäàìãåðøiëiê ºîð¹àíû, ºàìºîðû áîëó êåðåê. Ñîíû» áåëãiñi àéòûñòû» áàñûíàí àÿ¹ûíà äåéií ½çຠæåëiäåé áîëûï ñîçûë¹àí ¸éåë òå»äiãi, áàñ áîñòàíäû¹û äåãåí ì¾ääå-àðìàí¹à ñàÿäû. Á½ë àéòûñòû», æî¹àðûäà ê¼ðñåòiëãåí èäåÿëûº ñàëò-ñàíàëûº æà¹ûíäà¹û åñêiøiëäiê, êåìøiëiê, ºàéøûëûºòàðûìåí “Àäàìøûëäûº àðû» ìûíà¹àí íå ¾í ºîñàäû” äåãåíäåé, ¸ðêiìíi» æàíûíà áàòàð îñûíäàé ºî¹àìäûº, òàðèõòûº ìà»ûçû äà áàð. XIX ¹àñûðäû» àÿº øåíiíäå, XX ¹àñûðäû» áàñûíäà ºàçຠàºûíäàðûíû» Á½õàðàäà, Òàøêåíòòå, Ò¾ðêiñòàíäà, ²àçàíäà îºûï êåëãåíäåði æàëïû àéòûñïåí ºàòàð äiíè àéòûñòû àºûíäûº æàðûñ ñàëòûíà åíãiçåäi. Îñûíû» ¸ñåðiíåí êåéáið àºûíäàð äiíøiëäiêòåí åìåñ, àéòûñòà àëäûíàí øû¹àðëûº æ½ìá຺à, äií æ½ìáà¹ûíà ì¾äiðiï ºàëìàó ¾øií äií æ¼íiíåí øàëà-øàðïû áiëiì æèÿäû. Àòû¹àé Òî¹æàí àºûí æàñûíäà îºû¹àí äiíè áiëiìi àéòûñºà æåòêiëiêñiç áîë¹àíäûºòàí ìîñºàëäàíûï êåëãåíäå, áið æàç áîéû ìîëäàäàí èñëàì äiíiíi» øàðòòàðûí ¾éðåíåäi. Ѽéòiï, ºàðóëàí¹àí Òî¹æàí¹à àºûí ºûç: Àð¹û àòàì Åñåíàëû – Á¸éòåëi åêåí, Êåäåéäi» òîí ºûë¹àíû òàé òåði åêåí. Ñîºûð Òî¹æàí ñóìà»äàï ñ¼ç áåðìåäi, Êåë, á½¹àí ¹ûëûì àéòñàì ºàéòåð åêåí? – äåãåíäå, îë iëiï àëà æ¼íåëåäi: Ñåí àéòñà», ìåí äå àéòàéûí îºûìàíû, Ñàðò ºàóàøà êèåäi òîºûìàíû. Àëà æàçäàé ìîëäàäàí îºûï åäiì, Ñà¹àí îºó òàïïàñàì îºûìàí-äû, – äåéäi.

´çiíi» îéû-ºûðû áiðäåé, ºàíäàé àéòûñºà áîëñà äà äàéûí åêåíäiãií áiëäiðåäi. Á½äàí ¸ði “ê¼êòå íåøå æ½ëäûç áàð”, “æåðä¾íèå ºàëàé æàðàòûë¹àí”, “æåðäi êiì ê¼òåðiï ò½ð” äåï ºûç ñ½ðàó áåðiï, Òî¹æàí á¸ðiíå äå ì¾äiðìåé æàóàï ºàéûðàäû. – ̽õàìáåòòi» ê¼ìåãiíåí êiì º½ð ºàëàäû? – äåï ñ½ðàé­­ äû ºûç àºûðûíäà. ²ûçäû» ¸êåñi íåñèåãå îðûñ êó­ïåö­òåði­ íåí á½ë àëûï, áàíêðîò áîëäûì äåï êóïåöêå õàáàð áå­ðiï, á½ëäû åëãå ñàëûï, áàéëû¹û òàñû¹àí ñî», Ìåêåãå áà­ðûï õàæ ºûë¹àí åêåí. À»äàóñûç ñ½ðàó áåðãåí ºûç îð¹à ¼çi êåï º½ëà­¹àíäàé áîëàäû. ´ëåð æåði» ºàéñû äåï à»äûï îòûð¹àí Òî¹­æàí ºàïû æiáåðìåéäi: °êå»å àéò, ¾éäåí øû¹ûï ̸ñêåó áàðñûí, ʼïåñòi» íåñèåãå á½ëûí àëñûí. Àðòûíàí áàíêðîò áîëäûì äåï õàáàð ñàëñûí, Ñîíû» áàéëû¹ûìåí Ìåêå áàðûï, ̽õàìáåòòi» ºàóûìûíàí ñîë º½ð ºàëñûí, – äåãåíäå, ºûç ¾éäåí øû¹ûï æ¼íåëiïòi. Òî¹æàí äií òàºûðûáûíäà àéòûñºàíäà, æ½ðòòû äií æîëûíà ¾ãiòòåó ìàºñàòûìåí àéòûñïà¹àí æ¸íå ¼çi åøêiìãå äiíè ñ½ðàó ºîéìà¹àí, òåê ¼çiíå ñ½ðàó ºîéûï, æàáûñºàí àºûíäàð¹à èñëàìíû» åðåæåëåðií, øàðòòàðûí á¼ãåëìåñòåí áàÿíäàï áåðiï îòûð¹àí. ²ûç Áîëûº ïåí Åëåíòàéäû» àéòûñû äà äiíè òàºûðûáûíà àðíàë¹àí, áiðiíøi ºàäàìíàí-ຠÁîëûº: Àºûí æiãiò àòàí¹àí Åëåíòàéûì, ´íåðïàçäû» ¼íåðïàç áiëåð æàéûí. Æàóàï áåð, áið àçûðຠñ¼ç ñ½ðàéûí, °óåëi íå æàðàòòû ái𠺽äàéûì? – äåéäi. “Æåð ìåíåí ê¼ê æàðàëäû åëäåí á½ðûí”, – äåï Åëåíòàé æàóàï áåðåäi. “Íå í¸ðñåäåí áàð åòòi æåð ìåí ê¼êòi?” – äåéäi Áîëûº. Å ë å í ò à é:

²½äàéûì ¸óåëiíäå æåð æàðàòòû, ľíèåíi åë ñûé¹àíäàé êå» æàðàòòû. Áîëûïòû ìåðóåðòòåð ¸ìiðiìåí, ʼáiêòåí òî¹ûç ºàáàò ê¼ê æàðàòòû. Á½äàí êåéiíãi ñ½ðàó, æàóàïòa æåðäi ¼ãiç, ¼ãiçäi ºàðà òàñ ê¼òåðiï ò½ð¹àíäû¹û àéòûëàäû. Ñàíàñû ºûðà¹û Áîëûº øûíäûººà æåòêiñi êåëiï:

Á½ëàðäû àºûëìåíåí î»äàé ìà åêåí, ̾éiçi îë ¼ãiçäi» òàëìàé ìà åêåí, Ê¼ê ¼ãiçäi ê¼òåðiï ò½ð¹àí áîëñà, ²àðà òàñòû» øàìàñû ºàíäàé åêåí? – äåï ñ½ðàéäû. Å ë å í ò à é: ²àçàºòû» îíû áiëåð áàëàñû æîº, Iøiíäå ê¼ï îºû¹àí äàíàñû æîº, ľíèåíi» àéíàëàñû òå»iç äåéäi, Àéòûë¹àí ºàðà òàñòû» øàìàñû æîº, – äåéäi. Àë òàñòû – áàëûº, áàëûºòû ñó ê¼òåðóãå òèiñ: Îë áàëûºòû ò½ðàäû ñó ê¼òåðiï, Ñóäû ì½íàð ò½ðàäû áó ê¼òåðiï. Á½ðûí¹ûíû» ºàðèÿëàð àéòºàí ñ¼çi, Áîëìàñà êåëãåíi æîº åøêiì ê¼ðiï, – äåéäi. Äiíãå àðíàë¹àí àéòûñòû» äiíìåí ûíòûìà¹û øàìàëû åêåíi ¼çiíåí-¼çi ê¼ðiíiï ò½ð. Àºûí ºûçáåí àéòûñûï îòûðûï ºàéòàð¹àí æàóàáûíäà Æàðûë¹àñûí ºîæà ä¾íèåíi» æàðàòûëûñû æ¼íiíäåãi äiíè ½¹ûìäàðäû ¼çiíøå áiëiì ñàíàï, àéòûñ ¼ëå»iíå àðàëàñòûðà îòûðàäû. Ñîë ¼çiíi» äiíøiëäiê ò¾ñiíiãi áîéûíøà îë æåðäi» æàðàëóû æ¼íiíäå áûëàé äåéäi: Æàðºûíûì, ñ¼ç ñ½ðàäû» ºèûí ºàòòû, Æåë ñ¼çáåí êåëòiðåðëiê ê¼»ië øàòòû. ѽðàñà», ñ½ëó Àéºûí, áiç àéòàëûº,

°óåëi õຠòà¹àëà òàó æàðàòòû, ²ûçûë ã¾ë òàó iøiíäå áàó æàðàòòû. Æàïïàð ¹àçûì áið ¼çi ðàºûì îéëàï, Õຠòà¹àëà îë òàó¹à íàçàð åòòi. Òàó åðiï ºîð¹àñûíäàé áîë¹àííàí ñî», Ìàóæûðàï ê¼áiêòåði àñïàí¹à àòòû. ²½äàéûì ñîë ê¼áiêòåí æåð æàðàòòû, Åðóìåí ò¾áiíäåãi ºàë¹àí òàñòàí Iíæó, æຽò àñûëäàí í½ð æàðàòòû. Äií áàð ä¾íèåíi º½äàéäû» “ê¾í” äåãåí æàë¹ûç àóûç ñ¼çiìåí æàðàëà áåðiïòi äåéäi. Äií àòûíàí àéòûñºà àðàëàñàòûí ìîëäàñûìຠàºûíäàð äà áàð. Îëàðäû» ê¼ái èñëàì äiíiíi» ºàð໹û, íàäàí íàíûìäàðûí ºàéòàëàéäû. “Ê¼ê ¼ãiç, í¸í áàëûº – æåð òiðåãi”, “ê¼áiêòåí æåòi ºàò ê¼êòi æàðàòòû” äåãåí äií åðòåãiëåði ñîíäàé àéòûñòàð¹à ¾íåìi àðàëàñûï îòûðàäû. Á½ë àéòûñòàð øàëà ìîëäàëûºòû» “àéòûñû” ñèÿºòû, õàëûººà ñ¾éiêòi ¼ëå» ò¾ðií ¼çäåðiíi» äiíøiëäiê ¾ãiòòåðiíå ïàéäàëàíó øàðàñû. Áiðຠá½ë àëóàíäàñ àéòûñòàð àíûº ê¼ïøiëiê õàëûººà, õàëûºøûë àºûíäàð¹à ºàäiðëi ò¾ð áîëìà¹àí. Åë åñiíäå ñàºòàëìàé, ìîëäàëàðäû» æàçóû ò¾ðiíäå ñàºòàëàäû. Àéòûñòàðûíû» iøiíäå ê¼ïêå ò¾ñiíiêñiç äií êiòàïòàðûíû» ñ¼çäåðií êiðãiçiï, “æàïïàð ¹àçûì” äåãåí ñèÿºòû òië ø½áàðëàó äà ñîë äiíøië ìîëäà ñ¾ðåé àºûíäàð ¸äåòi. Àíûº õàëûºòû» æ½ìáຠàéòûñûíäà æà»à¹û äiíøië, äiíäàðëûº àéòûñòàí á¼ëåê, åðåêøå ¼òêiðëiê, øåáåðëiê áîëàäû. ƽìáຠàéòûñòû» êåéáið øåáåðëiê ò¾ðiíå åëiêòåãåí, ºàíûººàí æàçóøû àºûíäàð äà õàòïåí àéòûñóäû ¸äåò åòêåí. Îñûëàéøà, æàçûï àëûï àéòûñó ò¾ðiíäå: “Äàéûð ìîëäà ìåí ̸øh¾ð ƾñiï àéòûñû”, “²îæàõìåò ïåí °óá¸êið àéòûñû”, “ͽðæàí Íàóøàáàåâ àéòûñòàðû” ñèÿºòû æàçáà àéòûñòàð òóàäû. Áiðຠá½ë ¾ëãiëåð æàçáà ¸äåáèåò ì½ðàñû áîë¹àíäûºòàí, áiç òàçà ôîëüêëîð ê¼ëåìiíäåãi, æàíðûíäà¹û àéòûñòàð¹à îëàðäû ºîñûï òåêñåðìåéìiç.

ÑÎÂÅÒ À²ÛÍÄÀÐÛÍÛ³ ÀÉÒÛÑÛ Æàëïû àäàì áàëàñûíû» òàðèõûíäà àñºàð àñó áîë¹àí µëû Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñûíû» ºàçຠõàëºû ¾øií áåðãåíi ½øàí-òå»iç. µëû Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñû åñêiëiêòi» òåìi𠺽ðñàóûíàí áîñàòºàí ºàçຠõàëºûíû» ì¸äåíèåòi Êîììóíèñò ïàðòèÿñû­ íû» ºàìºîðëû¹ûíû» àðºàñûíäà ¼ðêåíäåï ¼ñòi. “...Ìàçì½íû ñîöèàëèñòiê, ò¾ði ½ëòòûº, ὺàðàíû èíòåðíàöèîíàëèçì ðó­ õûíäà ò¸ðáèåëåóäi æ¸íå ïðîëåòàðèàò äèêòàòóðàñûí íû¹àéòó­ äû ìàºñàò åòåòií ì¸äåíèåò” (Ñòàëèí) æàñàëäû. Áàºûòòû æà»à ¼ìiðäi æûðëàóäà, ñîöèàëèñòiê ìàçì½íäû æà»à òàðèõ òàáûñòàðûí æûðëàóäà õàëûº àºûíäàðûíû» îðíû, å»áåêòåði àñà ìîë äà ºàäiðëi áîëäû. ²àçàºòû» õàëûº ïîýçèÿ­ ñûíû» àëûáû Æàìáûë æà»à æ½ðòøûëûº ïåí ñîöèàëèñòiê Îòàí ì¾ääåñií æûðëàó¹à åðåêøå çîð å»áåê åòòi. Ðåâîëþöèÿ­ äàí á½ðûí òàëàé àéòûñòà ñàí àºûííû» àëäûí îðà¹àí, òîï æàð¹àí àºûíäàð: Øàøóáàé, ͽðïåéiñ, Äîñêåéëåð äå Æàìáûë­äàí ¼ðíåê àëûï, ¼çäåðiíi» ñóûðûïñàëìà àºûíäûº ¼íåð ºóàòòàðûí õàëûº òiëåãiíå áà¹ûòòàäû. Æàìáûë ¼ç ¼ëå»ií ñîâåò æ½ðòøûëû¹ûíà ½ñûí¹àíäà: Äåãåíäå ½ëû ñîâåò æûð ½ñûíäûì, Æûð åìåñ, æàðºûðà¹àí í½ð ½ñûíäûì... Æûðû»äû, äîñû» áîëñà, ê¾ëäiðiï àéò, Æàó áîëñà, æàó òèãåíäåé á¾ëäiðiï àéò. Æûð äåãåí áiðåóãå îº, áiðåóãå – áàë, ĸë òèãåí ຠáåðåíäåé æ½ëäûðûï àéò, – äåéäi. Æàìáûë ñ¼çií äîñòû ê¾ëäiðiï, ä½øïàíäû 콺àòó¹à º½äiðåòi ê¸ìië åòiï øûðºàäû. ʸðiëiê ïåí æîºøûëûº ºàòàðûìåí àÿ¹ûíàí àëûï ìàìûðëà¹àí Øàøóáàé åë áàºûòûíû» ê¾íi òó¹àí æà»à çàìàíäà ºàéòà ò¾ëåï, º½ëïûðûï êåòåäi.

Ñåêñåíäå ñåði àòàíäûì ñåíáåé æà¹ûì, Ìåðåéiì ¾ñòåì áîëäû, àðòûï áà¹ûì. Åñêi äîñ: ¼ëå», ãàðìîíü ºàéòà îðàëûï, Äåíåìäi êåòòi áèëåï òàñºûí à¹ûí, – äåéäi Äîñêåéãå àðíà¹àí ¼ëå»iíäå. Àíûº õàëûº òiëåãiìåí ¼çäåðiíi» òiëåê, àðìàíäàðûí áið ºîñºàí àºûíäàð ºî¹àì º½ðûëûñûíû» ¼æåò ºàéðàòêåð­ëå­ði áîëàäû. Á½ðûí¹û ¼çäåðiíå ì¸ëiì ¼ëå» ò¾ðëåðií åíäi æà»à ìàçì½íìåí áàéûòûï, ðåâîëþöèÿëûº ìàçì½íäà ñîöèàëèñòiê æà»à æûðëàð òó¹ûçàäû. Åñêi õàëûºòûº ò¾ð åíäi òû» ìàçì½í­ äû ñîâåòòiê ¼ðíåê, ä¸ñò¾ð æàñàó¹à æ½ìñàëàäû. Îñû æîëìåí àéòûñòû» äà ¾ëãiñi, ìàçì½íû, áà¹ûòû ò¾áiðiìåí ¼çãåðåäi. Ðàñ, ºàçiðãi àéòûñòàðäà äà á½ðûí¹û àéòûñòàð ä¸ñò¾ðiíå ½ºñàñ áiðíåøå áåëãiëåð áàð. Ìûñàëû, ì½íäà äà á½ðûí¹û ºàëûïïåí åêi àºûí äîìáûðà¹à ºîñûëûï, ñóûðûïñàëìà ¼ëå»ìåí ìàéäàíäàñàäû. Àºûíäûº ê¾øòåðií òîï àëäûíäà ñûí¹à ñàëàäû. Àóûç ¸äåáèåòêå, ¸ñiðåñå á½ðûí­ ¹û àéòûñºà ò¸í ¸äåò, æîë áîéûíøà áàðëûº æàðûñ, òàðòûñ, á¸ñåêåëåðií òåê àëìà-êåçåêïåí, ºîëìà-ºîë òóäûð¹àí ¼ëå»­ìåí àéøûºòàï æåòêiçåäi. Àéòûñ – îñû ê¾íäåðäå ñîâåò æ½ðòøû­ ëû¹ûíû» êîëõîçäà¹û åë ñàóû¹ûíû» å» àñûë ò¾ði. Àéòûñòû» ¾ñòi ºûçûº äóìàí, ¼íåðëi ¼ëå» äóìàíû. Àºûíäàð àéòûñûíà ºàëû» æ½ðòøûëûº, ºàëà ìåí êîëõîç äà ò¾ãåëiìåí çî𠺽ðìåò­ ïåí áåéië áåðåäi. ιàí äà ¼íåðëåíãåí åë áà¹àëàéòûí òåàòðäàé ºàðàéäû. ²ûçû¹à æèíàëûï, º½ìàðòà òû»äàéäû. Á½ë æàéëàðäû» áàðëû¹û àéòûñ æàíðûíû», ºàé çàìàíäà áîëñûí, õàëûº îðòàñûíäà òóûï, ñàºòàëóûíäà¹û ñûðòºû æà¹äàéû. Àéòûñ àòàóëû¹à îðòຠîñûíäàé ½ºñàñòûºòàð ñîâåò ò½ñûíäà¹û àéòûñòà äà ò¾ãåë áàð. Áiðàº, ñîíûìåí ºàòàð òàºûðûï, ìàçì½í, òàïòûº, ñàÿñàòòûº ñàíàñû, ì¾ääåñi æà¹ûíàí ºàðàñàº, ñîâåò àºûíäàðûíû» àéòûñòàðû åñêi àéòûñòàí ¸ëäåºàéäà òåðå», êå», îçûº òà ¼çãåøå. ̽íäà åêi àºûííû» òàëàñ, æàðûñû á½ðûí¹û àéòûñòàðäà àéòûëàòûí æàéëàðäàí ì¾ëäå áàñºà. “Æàºñûíû» æàºñûëû¹ûí àéòûï í½ðûí òàñûòó, æàìàííû» æàìàíäû¹ûí àéòûï º½òûí ºàøûðó” äåãåí, ¾ëêåí àðíàëû ì½ðàòºà êåëãåíäå, ñîâåò àºûíäàðûíû» æàºñûëûº òóðàñûíäà¹û ½¹ûìû, íàíûìû, ñûí òàðàçûñû äà ¼çãåøå. °ëåóìåòòiê æî¹àð¹û çîð ñàíàíû òàíûòàäû. ̽íäà æàºñûëûº æàëïûëàìà ½¹ûì åìåñ, îë å»áå꺽ìàð, ºî¹àì ºàéðàòêåði,

¼íåð, áiëiì òiëií áiëãåí ñîâåòòiê ä¸óiðäi» àðäàºòû àçàìàòû áîëàäû. Ñîâåò õàëºûíà å»áåãi ïàéäàëû, æ½ðò àëäûíäà æ¾çi æàðºûí àäàì áîëàäû. Àºûííû» àðºà ñ¾éåði äå á½ðûí¹û ðó, àòà ñàíàó åìåñ, àéòàòûíû êîëõîçû, àóäàíû, îáëûñû. Ñîë ¼ç êîëõîçû ìåí àóäàíäàðûíäà çîð òàáûñ ìàºòàíûøû áîëñà, îíû æåòêiçiï àéòàð àºûíäûº ¼íåði áîëñà, àéòûñàòûí àºûííû» ñàïàñû ìåí ºóàòû ñîíäà. Ñîâåò ò½ñûíäà¹û àéòûñ – ñûííû», ¼çàðà ñûííû» äà ¼òêi𠺽ðàëû. Øàðóàøûëûº çîð íàóºàíäàðäû àòºàðóäà, ¼çàðà ìåìëåêåò æîñïàðûí æàºñû îðûíäàó æ¼íiíäå áðèãàäà ìåí áðèãàäà àéòûñû, æàëºàó ìåí åêïiíäi àéòûñû, æàóûð ê¼ëiê ïåí ñàëຠèåíi» àéòûñû ñèÿºòû àéòûñòû» á¸ði ñûí æàðà¹û. Æåð-æåðäå ñîöèàëèñòiê º½ðûëûñòû» åêïiíäi ºàðºûíûíà êåäåðãi áîëàð á¼ãåòòåðäi êåçiíäå æîþ¹à àðíàë¹àí ¾ãiò º½ðàëû áîëàäû. Ñîâåò àºûíäàðû á½ë æà¹ûíàí ºàðà¹àíäà, ¼çäåðiíi» øåáåð, òàïºûð àéòûñóëàðûìåí ê¾íäåëiê ñîâåòòiê, ñîöèàëèñòiê ¼ìiðäi» ê¼ðíåêòi ºàéðàòêåðëåði áîëàäû. Àéòûñ ¸ð çàìàíäà ê¾íäåëiê òiðøiëiêêå ò¼òåëåé ºàòûíàñû áàð æàíð áîëàòûí. Õàëûºòûº àóûç ¸äåáèåòiíi» á½ë ºàñèåòi æà»à òàðèõ æàñàóøû ñîâåò æ½ðòøûëû¹ûíà ¼òå ½íàìäû, ¾éëåñiìäi áîëûï ºàáûñòû. Ñîâåò ò½ñûíäà ìîëàéûï ¼ñêåí àéòûñòû» êîëõîçøû ºàëû» æ½ðòøûëûº àðàñûíäà ìîë, êå», æàéûë¹àí àéìàºòàðû: Àëìàòû, Òàëäûºîð¹àí, Æàìáûë, λò¾ñòiê ²àçàºñòàí, ²ûçûëîðäà îáëûñòàðû. Á½ë îáëûñòàðäà àéòûñ á½ðûí¹û êåçäåðäå äå æàëïû ê¼ïøiëiê ºîëäàíàòûí æàíð åäi. Ñîë ä¸ñò¾ð êå»åéiï, åíäi ºûç áåí æiãiò, ê¸ði ìåí æàñ êåçäåñêåí æåðäå ñîâåòòiê ½ëû ìåðåêå òîéëàðäà, æàé ñàóûº æèûíäàðäà ê¼ï àéòûñòàð áîëà áåðåäi. Ñîíäà¹û iði ìà¹ûíàëû àéòûñòàðäû» á¸ðiíäåãi áàñûì ê¾é: æà»à ¼ìið, æà»à ä¸óiðäåãi åë ò½ðìûñûíû» ¸ðò¾ðëi ê¼ðiíiñi òóðàëû áîëàäû. Àðíàóëû àéòûñòàðäà æàðûñºà ò¾ñåòií àòàºòû àºûíäàð ¹àíà åìåñ, õàëûº ñàóû¹ûíäà ¼ç ê¾øòåðií æà»à ñàðàïºà ñàëûï æ¾ðãåí æàñ òàëàïòàð äà ¼ç àéòûñòàðûíû» ºûçûºòû, ºàäiðëi ìàçì½íû åòiï ºî¹àì ì¾ääåñií, ñîâåò ïàòðèîòèçìií æûð åòåäi. Á½ðûí¹ûäàé êåðòàðòïà ðóøûëäûºòû» ñîâåòòiê àéòûñòàðäà içi, åëåñi äå æîº. Å»áåê åëiíi» ûðûñû, Ëåíèííi» ½ëû ä¸óiði îðíàòºàí ñîöèàëèñòiê ºî¹àì, ²àçàºñòàí, Ñîâåò Îäà¹û áàð iði àéòûñòàðäû» àéíûìàñ àðºàóû áîëûï îòûðàäû. Áîëìàñòû áîë¹ûçûï, àëûñòû æàºûí ºûë¹àí ¼íåð¹ûëûì àäàìûíû» îé-¼ðiñií êå»iòiï, õàëûºòû» ºàçûíàñûí

ìîëàéòòû. ʼðêåì ºàëà, àëóàí ¼íäiðiñ, àñûï òó¹àí åðëåð, ñ¸íäi ñàëòàíàòòàð áàð. Á½ëàðäû àéòûñ òàðàçûñûíà òàðòºàí àºûíäàðäû» îé òîë¹àìû, ê¼ðåð ê¼çi ºûðà¹û, àéòàð òiëi øåáåð êåëåäi. Ñîâåòòiê àéòûñòàðäû» ¼ðiñi ½ëàí-áàéòàº. Áiðຠñîíäàé àéòûñòàðäû» ñàíû µëû Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñû áàñòàë-¹àííàí áåði ºàðàé ñàí ¾ëãiëåð òó¹ûç¹àíûìåí, ê¼ïòåí-ê¼ï àéòûñòàð æàçûëûï, õàòºà ò¾ñïåé êåëåäi. Ñîâåò ä¸óiðiíäåãi àéòûñòàðäû» äà å» àë¹àø áàñòàëûï, îäàí êåéií ¾äåï, ìîëàéûï, êå» æ¸éiëiï êåëå æàòºàí òàðèõû áàð. Àéòûñòàð ñàíû ¹àíà ìîë åìåñ, ò¾ðëåði äå ¸ð àëóàí áîëûï, äàìûï ¼ñòi. Ñîíäàé åðåêøå ¼ñó, ¼ðêåíäåó êåçå»äåðií ºûñºàøà øîëó ¾øií àéòûñòàðäû» òó¹àí åðòåëi-ñî»äû ìåçãiëäåðiíå, ò¾ð-ò¾ðëåðiíå ºàðàï, áiðíåøå åëåóëi àéòûñòàðäû àòàï ¼òåéiê. 1922 æûëû Ñåìåéäi» åêi àºûíû Áàéçàºîâ Èñà ìåí Áàéì½ðàòîâ ͽðëûáåê àéòûñàäû. Îë êåçäå ͽðëûáåê àóûëäà, Èñà Ñåìåéäå áîëàäû. Åêåóiíi» àéòûñûíäà¹û æà»àëûº – á½ðûí¹û àéòûñòàðäàé ðó òàëàñû æîº. Îíû» îðíûíà ºàëà ìåí àóûë æàéëàðûí á½ëàð òû» òàºûðûï åòiï àëûñàäû. Èñà ºàëàíû æàºòàï, àóûëäû ñûíàé ìiíåñå, ͽðëûáåê àóûë å»áåãií áà¹àëàóøû áîëûï, Ñåìåéäi» ºàëû» º½ìûí ìiíåéäi. ²àëà ìåí àóûëäû» ºî¹àìäûº øàðóàøûëûº, ñàÿñàòòûº òiðëiêòåãi ºàðûì-ºàòûíàñûí àøó¹à àéòûñóøûëàðäû» îë êåçäåãi áiëiì ñàóàòû æåòïåéäi. ´éòêåíìåí, àéòûñòû» í¸òèæåñiíäå ºàëà åíäi åëäiê ïåí ì¸äåíè ¼ìiðäi» êiíäiãi åêåíi àéºûí àòàëàäû. Èñàíû» îë æ¼íiíäåãi ñ¼çäåði ¾ñòåì øû¹àäû. Á½äàí ñîë 1922 æûëäû» ¼çiíäå-ຠñîâåòòiê áà¹ûòòà¹û àºûíäàðäû» ¸ëåóìåòòiê, ìåìëåêåòòiê ì¸ñåëåëåðãå áåòòåðií àíûº á½ð¹àíäû¹ûí ê¼ðåìiç. 1932 æûëû Øàøóáàé ºàñºûðìåí àéòûñàäû. À»ìåí, ìàëìåí àéòûñó, òiïòi ¼ëi ìåí òiðiíi» àòûíàí äà àéòûñó á½ðûí¹û àéòûñòû» ñàëòûíäà åæåëäåí áàð ¸äåò áîëàòûí. Àë ñîâåò ò½ñûíäà ºàñºûðìåí ºàðñûëàñºàí Øàøóáàéäû» åñêi ò¾ðëi àéòûñûíäà æà»à ìàçì½í áàð. Àòûí æåï ºîé¹àí ºàñºûðäû Øàøóáàé ºàºïàí º½ðûï ½ñòàï àëàäû. Áîç àòòû» º½íû ¾øií ñàëäûì ºàºïàí, Ò½ëïàð åä ñó iøïåãåí ûëàé ºàºòàí. ...Æàðëûíû» æàë¹ûç àòûí æåãåíi»øå, Æàóûç ìàëûí íåãå æåìåäi» òîëûï æàòºàí, – äåéäi Øàøóáàé ºàºïàíäà æàòºàí ºàñºûð¹à.

“²ûðæè¹àí øàë äåï áàñûíûï êåï àòûìäû æåäi». ´êiìåò ºàäiðëåï ê¾í-ò¾í ñàéûí ê¾øiìå êiðiï îòûð¹àíûìäû áiëìåéñi» áå?” äåï, Øàøóáàé ºàñºûðäû» àïøûñûí ºóûðàäû. Á½ë àéòûñòà àºûí ºàñºûðìåí º½ð¹àº ñàë¹ûëàñïàéäû. Àºûí­íû» àðºà ñ¾éåãåíi ¾êiìåò, ¼ç º½äiðåòi æåòïåé áàðà æàò­ ñà, êåäåéãå áîëûñàòûí ¾êiìåòòi» ºàðóëû ê¾øi î¹àí áîëû­ñûï, ºàìºîðëûº iñòåéäi. Ñîâåò æ½ðòøûëû¹û ºàäiðëåãåí øàëäû» ìàëû ñîäûðëû ñîòºàðäû» áîéûíà ñi»áåéäi äåéäi. Á½ë àéòûñòà Øàøóáàé åë ìàëûíà åñêiëiêòi îáûðëûº ìiíåçáåí ºàñºûðäàé øàóûï æ¾ðãåí áàé-º½ëàºòû äà 콺àòà­ äû. Ƹíå îíûìåí òûíáàé, ºàñºûð ñ¼çi ºûëûï êîîïåðàòèâ ì¾ëêií àñòûðòûí ½ðëàï, ºûë¹ûï æ¾ðãåí åñêiëiê ºàëäû¹û ñèÿºòû àðàì íèåòòåðäi äå õàëûº àæóàñûí ºîëäàíûï, ìûñºûë åòåäi, îëºûëûºòû ¸øêåðåëåéäi. Ñîâåò ì¾ëêiíå æàñûðûíûï æ¾ðiï çèÿí åòóøiëåðäi ê¾ëêi åòiï, ñûí¹à àëàäû. Õàëûºòûº ìûñºûë ðåòiíäå àºûí ¼çi äå òû»äàóøû¹à ¸çië åòiï, àæóàëàé ê¼ðñåòåäi. Ñîâåòòiê ìàçì½í êiðãåí àéòûñòû» ò¾ð æà¹ûíäà¹û îðíû åðåêøå áið ìûñàëû îñû Øàøóáàé àéòûñû äåóãå áîëàäû. ²ûçûëîðäàëûº ¶êiìáàé àºûí ñàðû àòàí ìåí áðèãàäèðäi, ºàðà áàéòàë ìåí êîëõîç áàñòû¹ûí àéòûñòûðàäû. Êîëõîç æ½ðòøûëû¹ûí ½éûìäàñòûðûï, áàñòàóäû ìiíäåòiíå àë¹àí áðèãàäèð ìåí áàñòûº ½ºûïòû áîëó øàðò. Ñîë æ¼íäå å» àëäûìåí æ½ðòøûëûº ì¾ëêi ñàíàëàòûí ìiíãåí ê¼ëiãiíå ê¾òiìäi áîëûï, áàñºà¹à ¾ëãi ê¼ðñåòói êåðåê. Êîëõîçäàñºàí øàðóàëàð òiðëiãiíå øàðóà ê¼ëiãií ê¾òó äåãåí ¸ëåóìåòòiê òàëàï åäi. Îñûíäàé ìûç¹ûìàñ áîðûøûí îðûíäàó¹à ñàëຠºàðàï æ¾ðóøiëåð äå æîº åìåñ. ¶êiìáàé àéòûñûíû» ìûñºûëûíà, ñûíûíà iëiíåòií ñîíäàéëàð. Ìîéíû ûð¹àéäàé áîë¹àí ñàðû àòàí áðèãàäèðäi» àéûáûí àøûï, á¾éòå áåðñå, êîëõîçäà æåð àéäàðëûº ê¼ëiê ºàëìàéòûíûí àéòàäû. Àðºàñû îøàºòàé æàóûð ºàðà áàéòàë åð ñàëà áàñòà¹àí áàñòûººà ¼çiíi» àðºàñûí àé¹àº åòiï ñûí àéòàäû. Îíû» äàóû ìåí ä¸ëåëi ìîéûí á½ð¹ûçáàñòàé îðûíäû. ´çàðà ñûííû» å» ¼òêið, øåáåð ò¾ði îñû àéòûñ áîëàäû. °ð ê¾éäå áàñòûº ºàðà áàéòàëäàí ì½íäàé ñûí ê¾òïåãåí, ¼çiíi» iñi òåðiñ. Îë àéòàð æàóàï òàïïàéäû. Øàëäûðìàé, øàáóûë¹à ñàëóäàí áàéòàë àðû¹àí, æàäàóëûºòàí æàëûíàí äà àéðûë¹àí, ê¾òiìñiçäiê, ºûðñûçäûºòàí àðºàñû îéûë¹àí. Ñîíäàé õàëûº ì¾ëêi – ºàðà áàéòàë ñ¼éëåãåíäå îíû» òiëi àùû øû¹àäû. Áàñòûºòû

ñ¼çáåí ò½ñàï, àäûìûí àøòûðìàéäû. Æå»iï êåòåäi. ʼëäåíå» ñûíøûäàé åìåñ, æ¸áið ê¼ðãåí ê¼ëiêòi» ¼çi áîëûï àéòºàí ñ¼ç áðèãàäèðäi» äå, áàñòûºòû» äà ñîâåòòiê ¼ìið, å»áåê ìàéäàíûíà ¸ñåðëi, ïàéäàëû, ºûìáàò áà¹àëû áîëûï àðàëàñºàíûí ê¼ðñåòåäi. Á½ðûí ¾ñòåìäiê iñòåï, åëãå ûºïàëûí æ¾ðãiçiï ºàë¹àí áàéëàð, àòºàìiíåðëåð ðåâîëþöèÿíû» àë¹àøºû æûëäàðûíäà, ñîâåò ò½ñûíäà äà ê¼ïêå äåéií ¼çiíi» á½ðûí¹û ¾ñòåìäiãií ñàºòàó¹à òûðûñòû. Òå»äiê àë¹àí êåäåéãå ûðûº áåðìåé, ¸ëi äå ¼êòåìäiê æàñàó æîëûíäà ê¼ï àðïàëûñòû. 1934 æûëû Iëå àóäàíûíäà¹û ´ìiðçຠàºûííû» àéòóûíàí æàçûï àë¹àí “Áàé ìåí êåäåé àéòûñû” äåãåí àéòûñ ñîíäàé òàï òàðòûñûíû» êåéáið ê¼ðiíiñií òàíûòàäû. °é, êåäåé, ºûçûë òiëäi ñàëìà ìà¹àí, ²àhàðûìäû ò¼ãåðìií åíäi ñà¹àí. ²àé êåäåé òèãiçåäi áiçãå òiëií, ²àðñû êåëãåí êåäåéäi îòºà æà¹àì, – äåéäi. Áiðຠêåäåé î¹àí æàñºàíáàéäû: Êåäåéäi, ¸é, çàëûì-àó, æàìàíäàéñû», Êåäåéñiç ê¾íi» ºàéäà ê¼ðåò½¹ûí. Áàñû»äû àëûï ºàøûï àìàëäàéñû», ²½ð ò½ð¹àí ºàðà ºàìûñ ñåí ºóðàéñû», – äåï, áàéäû» á½ðûí¹û øàëºóû êåäåéäi» òàáàí àºû, ìà»äàé òåði åêåíií æ½ðòòû» àëäûíäà ¸éãiëåï àøûï áåðåäi. Àéòûñ ½ç຺à ñîçûëûï, êåäåéäi» ñ¼çi øûìáàéûíà áàòà áåðãåí ñî», áàé ò¼çáåé, ½ðìàºøû áîëûï ºàìøû àëà ½ìòûëàäû, êåäåé ºûìòàï ½ñòà¹àí øîºïàðûìåí áàéäû áàñºà áið ñàëûï, ºàëïàºòàé ò¾ñiðiï, àòûíà ìiíiï æ¾ðiï êåòåäi. Áàé áàñû ºàí-ºàí áîëûï, ºàëà áåðåäi. Á½ë àéòûñ Ñîâåò ¼êiìåòiíi» àë¹àøºû îðíà¹àí êåçiíäå, êåäåéëåðäi» ¾êiìåò æ½ìûñûíà åðêií àðàëàñïà¹àí êåçiíäå òó¹àí áîëó êåðåê. Áàéìåí àéòûñó¹à áàòûðëàí¹àíìåí, êåäåéäi» ñ¼çiíäå “çàìàí ìåíiêi”, “¼ìið ºîæàñû ìåíìií”, “ñåí çèÿíäûëû¹û»íàí, àðàìòàìàºòûëû¹û»íàí àëàñòàëàñû»” äåãåí ºàéðàò ûç¹àðû áàéºàëìàéäû. ²àéðàòºà ìiíiï, áàé ºàìøû¹à æàðìàñºàíäà, êåäåé åò ºûçóûìåí øîºïàð æ½ìñàï æiáåðñå äå, áàéäû àéäàï øûºïàéäû.

Ñîâåò ò½ñûíäà¹û àéòûñòû» ñûíûíà åñêi ¼ìiðäi» ñîðàºû ñàëòûíû» áiði – ºîñ ºàòûí àëó äà ò¾ñåäi. Ñîâåò çà»û ¸éåëãå åðìåí òå» åðiê áåðäi, ºîñ ºàòûí àëóäû òûéäû. ´ç áàñûíäà æà¹ûìñûç æà»àëûºòû ºàëò ºûëìàé åñòiï-áiëiï æ¾ðåòií ºîñ ºàòûíäû Åñìàºàí äåãåí “æà»à” ëàºàïòû åñòiï, á¸éáiøåñiìåí àºûëäàñàäû. Åêåói»äi ºàòàðûìåí ìà¹àí ºîéìàñ: “...Ëàéûº Àéøàê¾ë ìå, ìà¹àí ñåí áå” – äåï ñ½ðàéäû á¸éáiøåñiíåí. Á½ë àéòûñòû ñîâåò àºûíû ìûñºûë, ñàòèðà ò¾ðiíäå áàéäû ìàçàºòàï, åñêiøië òî¹ûøàð øàëäû àæóàëàï øû¹àð¹àí. ʸðiëiê èûºòàï, áóûíûíà äiðië êiðãåí Åñìàºàí òîºàë¹à ìàñûë áîëûï ê¾í êåøïåê. Ñîíû ໹àð¹àí á¸éáiøåñi: Àºûëû» êåòêåí åêåí ì¾ëäå ñåíi», Æà¹äàéû» æàñ ºàòûí¹à ì¸ëiì ñåíi». ´çi»ìåí æàñòàéû»íàí ¼ñêåí áiðãå Á½ðûí¹û æàºñû åìåñ ïå ê¸ði» ñåíi»? – äåéäi. Øàëäû» ê¼»iëi á¸éáiøåíi åïòåï, ñûðìàëàï, ñûðòºà òåáó. Iðãå»äi á¼ëåê ñàëûï îòûðà áåð, Êiì áiëiï iø º½ëºû»äû æàòàð ñåíi», –

äåï àëäàóñûðàòàäû. Áiðຠî¹àí á¸éáiøå ìîéûíäàìຠåìåñ. Åñêi æîëäû ºàðòà» áàéëàðäû» ðåâîëþöèÿäàí ñî» á½ðûí¹û ¾é iøi ºàëïûí ñàºòàï ºàëó¹à òûðûñûï, åêi ¸éåëií àëäàñòûðó­ ìåí á½ðûí¹ûøà ½ñòàï ºàëó¹à òûðûñºàíû àøûº. Àéòûñ îë æà¹ûíàí äà ñîðàºû øûíäûºòû, êåñið ñàëòòû ¸øêåðåëåï îòûðàäû. Øàë ¼ç äåãåíiíå ê¼íáåé îòûð¹àí á¸éáiøåíi» ê¸ðiëiãií àéûï åòiï, ìîéûíäàòïຠáîëàäû. ...Æèûðìàíû» áåñåóiíäå Àéøàê¾ëiì, Åëóäå ºûæûðàé¹àí ò¾ði» º½ðñûí, – äåï ºîðëàéäû. Áiðຠá¸éáiøå êåìïið áîëñà, Åñìàºàí ºóðà¹àí øàë, “æû¹ûë¹àí ñ¾ðiíãåíãå ê¾ëåä äåãåí” äåï, á¸éáiøå ê¾éåóiíi» ê¾ëêiëi òðàãåäèÿëû õàëií ñàðàïºà ñàëàäû. Ѽéòiï, á½ë àéòûñòà åñêiëiêòi» æàºòàóøûëàðû ¼ç áàñòàðûíäà¹û ºî¹àìäûº ìiíäi ¼ç àóûçäàðûìåí æ½ðòøûëûº ñûíûíà ¸éãiëåï áåðåäi. ʾëêi

ê¾éëåð ¼çií-¼çi ¸øêåðåëåóäå ñîâåòòiê àéòûñòà àñà ºîíûìäû, ¼òêið, ºûçûº æàíð áîëûï øû¹àäû. Æàìáûë îáëûñû, Êðàñíîãîð àóäàíûíäà¹û “Êèðîâ” êîë­õîçûíäà ¸éåëäåð ê¾íiíå àðíàë¹àí ìåðåêåäå Çåéíåï ïåí ѽëó­áèêå àéòûñàäû. Çåéíåï – ñòàõàíîâøû áðèãàäèð, ѽëó­ áè­êå – æàëºàó, æ½ìûñ iñòåìåé: “Áåòiì áàðäà áåòiìå êiì øû¹àäû” äåï æ¾ðãåí å»áåêñiç ¸éåë. Ñîë ѽëóáèêåãå Çåéíåï: Ñåëüñîâåò å»áåê áåðñå, ñåñïåé êåòåð, ѽëó¹à ºîø-àìàí áîë äåñïåé êåòåð. Àð êåòåð, øàé òàóñûëàð, êèiì òîçàð, Õàëûººà ºàäiðñiç áîï æ¾ðìå áåêåð, – äåï, îíû» ¼ëåð æåðií òóðà àéòàäû. Ñòàõàíîâøà iñòåï, åêïiíäi å»áåêòi» ºûçû¹ûíà ò¾ñiï àë¹àí Çåéíåï: ѽëóëûº, òiëiìäi àëñà», å»áåêòå ò½ð, Åðòåðåê åëäi» æàóûí æå»áåêòå ò½ð... Êiì ñ½ëó, îñû ê¾íi å»áåê ñ½ëó, Îòàííû» æàóûí º½ðòûï æå»áåê ñ½ëó, – äåéäi. ѽëóëûº çîðû å»áåêòå. Æîìàðò òàáè¹àòòû» àäàì å»áåãiíå ò¼ëåó åñåáiíäå áåðåòií áàñºà ñ½ëóëûºòàðû, èãiëiêòåði äå áàð. Áiðຠòàáè¹àò åøí¸ðñåíi êåñåãiìåí òåãií áåðå àëìàéäû. ¶ëåñi»äi òàëïûíñà», ºàðìàíñà» ¹àíà àëàñû». Çåéíåïòi»: “ѽëóëûº å»áåêòå, æå»áåêòå...” äåéòií ì¸íiñi îñû. Àéòûñòû» áàñûíäà ºàñàðûï îòûð¹àí ѽëóáèêå êåéií Çåéíåïòåí æå»iëiï, åêïiíäi å»áåê iñòåìåêêå æ½ðò àëäûíäà áåë áóàäû. Æàëºàóäû ñûí¹à ñàëûï ò¾çåóäå, æàºñûíû º½ðìåò ò½òûï, ê¼òåðiï ìàäàºòàóäà åë àºûíäàðûíû» àéòûñòàðû ê¼ï å»áåê åòòi. ƽðòøûëûºòû å»áåêêå áàóëóäà æ¸íå åñêiëiêòi» êåð­­ òàðòïà êåñåïàòûí àÿíáàé æîþäà àéòûñòàð ¼òêi𠺽ðàë áîëàäû. ²àçàºñòàíäà¹û àéòûñ ¼íåðiíå æåòiê iði àºûíäàðäû» àéòûñòàðûí ðåñïóáëèêàíû» ïàðòèÿ-ñîâåò áàñøûëû¹û, Æàçóøûëàð îäà¹û ½éûìäàñòûðûï ¼òêiçó æà»à ì¸äåíèåòòiê ¾ëêåí ä¸ñò¾ðãå àéíàëäû. Îñû æ¼íiíäå å» àë¹àøºû ê¾ðäåëi, ê¼ðêåì, òåðå» ìàçì½íäû àéòûñ 1939 æûëû Àëìàòû ºàëàñûíäà Íàðòàé, ͽðëûáåê ñèÿºòû åêi àòàºòû àºûííû» àéòûñû ò¾ðiíäå ¼òòi. Á½ë åêåóiíi» ¼íåð æàðûñûíà æûðìåí áàñøûëûº åòóøi, ò¼ðåëiê àéòóøû ºàðò àºûí ͽðïåéiñ áîëäû. Àéòûñóøû

åêi àºûí æàëûíäû, ê¼ðêåì æûðëàðäû ñóûðûïñàëìà ¼ëå»ìåí ºàëû» æ½ðòøûëûº àëäûíäà òóäûðûï æàðûñòû. Å»áåê æåìiñií àéòó ðåòiíäå Íàðòàé ìåí ͽðëûáåê ¼çäåðiíi» îáëûñòàðû – Ñåìåé ìåí ²ûçûëîðäà îáëûñòàðûí ñàëûñòûðûï òà ñ¼éëåäi. Áiði øàëºàð ¼çåí Åðòiñòåí, åêiíøiñi Ñûðäàí øûººàí àºûíäàð ñîöèàëèñòiê ä¸óiðäå æ໹ûðûï ê¼ðêåéãåí òàáè¹àò ê¼ðiíiñòåðií äå, åë òiðëiãií äå àéòûñòû» êå», æàðºûí òàºûðûáû åòiï àëäû. Ñîë àéòûñòàí êåéií ðåñïóáëèêàëûº ¾ëêåí àéòûñòû 1943 æûëû ïàðòèÿ ìåí ¼êiìåò áàñøûëû¹ûíû» í½ñºàóû, ê¼ìåãiìåí æàçóøûëàð ½éûìû áàñòàï, á¾êië ²àçàºñòàí ê¼ëåìiíäå ¼òêiçäi. Á½ë æûë¹û àéòûñòû» áàñû å» ¸óåëi ê¼ìið êåíi, ìûñ òåëåãåéi áàð ²àðà¹àíäû îáëûñûíäà áàñòàëäû. Ñîë æûëû àç óàºûò iøiíäå àéòûñ áàðëûº îáëûñòàð¹à æàéûëäû. ²àðà¹àíäû¹à ¾í ºîñûï ²àçàºñòàííû» ê¼ï îáëûñòàðû ñîâåò àºûíäàðûíû» µëû Îòàí ñî¹ûñû êåçiíäåãi æà»à ìàçì½íäû àéòûñòàðûí æ¾ðãiçå áàñòàäû. Àéòûñòû» ñû æàðûñû Àëìàòûäà ¼òòi. Îë àéòûñòû» àëäûí ñàëòàíàòòû ì¸æiëiñòå äà¹äûëû æ¾éðiê ºàðò Æàìáûë ¼çiíi» àðíàóëû åñêåê æûðûìåí áàñòàäû. Àëàòàóäàí, Àðºàäàí, Àºûíäàðûì, êåëiïñi», Òiëäåðiíåí áàë òàì¹àí, Æàºûíäàðûì êåëiïñi». Åðòiñ, Åñië, Iëå, Ñûð, Áàñ ºîñºàëû êåëiïñi». ƾðãåí æåði äóìàí æûð, Ñåíäåð åëãå ê¼ðiêñi», – äåï àðíàó àéòòû. Æàìáûë àºûíäàð¹à äåãåí à¹àëûº ¾ëãiëi ñ¼çiíäå á½ðûí¹û àéòûñòàð¹à ê¼ç ñàëûï, àéòûñ ¼íåðiíi» åñêi ¼íåðïàçäàðûí øîëûï ¼òòi: Ѿéiìáàé ìåí ²àøà¹àí ²àðà ¼ëå»äi ìàòà¹àí. Àòûí æàòòàï áàëàëàð, °ëi ê¾íãå àòà¹àí. Êåíøiíáàé ìåí Îðûíáàé – ´ëå» ñ¼çäi» ºîðûíäàé...

Àéòûñºà æèíàë¹àí àºûíäàðäû» iøiíäå áiðíåøå áóûí àòàñû, ¾ø ä¸óiðäi áàñûíàí êåøiðãåí ຠñàºàëäû ñà»ëàºòàð áàð. Óà, Îðûíáàé, Øàøóáàé, Ñåíäåð ¼çåí áàñûíäàé, – äåï, Æàìáûë àëäûìåí ñàëìàºòû ñîëàð¹à ñàëàäû. Àºûíäàðäû àòàï-àòàï, ¼çiíå áið ºàðàòûï àëûï: ´ëå» æûðäû ä¾ðiëäåò, Æàðºûëäàòûï æàñûëäàé. Ѽçäåði»íi» ê¾øiíåí, Æàó æ¾ðåãi ò¾ðøiêñií. Æûðëàðû»äû åñòiãåí Äîñ º½ìàðäàí áið øûºñûí, – äåï, ºàðò ¼çiíi» ½çຠàðíàóûíäà æà»à àéòûñòû» ìiíäåòì½ðàòûí äà àòàï ¼òòi. Îë, æàó¹à àòûë¹àí îº åñåïòi, ñîâåò õàëºûíû» ê¾øiíå ê¼ìåê ºîñàòûí àñûë ¼ñèåò, ¾ãiò ñ¼çäi òàëàï åòòi. Ñîë äåãåíiíäåé àéòûñºà ò¾ñêåí àºûíäàð ¼çäåðiíi» àíûº ñîâåò ïàòðèîòòàðû åêåíäiãií ä¸ëåëäåäi. Àéòûñ æåêå àºûíäàðäû» æàðûñû ¹àíà åìåñ, îëàðäû» ¼íåðií ñàðàïºà ñàëóìåí ºàòàð, ¸ðºàéñûñûíû» îáëûñòàðûí ºàòàð ñàëìàºòàï, òàðàçû¹à ñàë¹àí ñûí æàðûñ áîëäû. Àºûíäàð îáëûñòàðûíû» ¼êiëäåði áîëûï ñ¼éëåñòi. Àëìàòû ìåí Æàìáûë îáëûñû, Ñåìåé ìåí ²àðà¹àíäû, ²îñòàíàé ìåí Ñîëò¾ñòiê, ²ûçûëîðäà ìåí λò¾ñòiê îáëûñòàðû áîëûï àéòûñòû. °ð îáëûñòû» åêi àºûíû ºàðñû îáëûñòû» åêi àºûíûíà ºàðñû øû¹ûï, àéòûñºà ò¾ñòi. Àéòûñ òàºûðûïòàðû àºûíäàðäû» ¼ç áàñòàðûíû» æàéûíà áiðäå-áið ñàí æîº. °ð îáëûñòû» åêi àºûíû îáëûñòû» òàºûðûïòàðûí á¼ëiñiï àëûï, áiðåói àóûë øàðóàøûëû¹ûí, áiðåói ¼íäiðiñií áàÿíäàé, ºàðñûñûíäà¹û òàºûðûïòûº àºûíìåí àéòûñà æàðûñòû. Ƹíå áàðëûº àéòûñ ìàºñàòû ìåí ìàçì½íû íåãiçiíäå áið ¹àíà çîð ì¾ääåãå àðíàëàäû. Îë µëû Îòàí ñî¹ûñûíà îáëûñòàðäû» áåðiï æàòºàí ê¼ìåãi òóðàëû åäi. Îòàí ñî¹ûñû, ìàéäàí, òûë, åë, åð, àð, íàìûñ, ñîâåò ïàòðèîòèçìi äåãåí ½¹ûìäàð¹à êå» òîë¹àóëûº áà¹àëàð áåðåäi. ²àçàºñòàí – ûðûñòû, áàé ¼ëêåëi, àñûë ºàçûíàëû åë. Àºûíäàð ¼ç àéòûñòàðûíäà ¸ð îáëûñòà¹û ñîíäàéëûº åðòåëiñî»äû åë ºàñèåòòåðií äå åñêå àëûï ñ¼éëåéäi:

Øåíäåñêåí øå»áåðëi Àëòàé àñïàí-ê¼êïåí, °ëåìãå àòû øóëû ä໺û êåòêåí. ²àðà íîð, ºàëû» íóëû îðìàíûì áàð, Òàóëàðû ºîéûíûíàí àëòûí ò¼êêåí, Åðòiñòåí àëòûí àñòàó àóäàðûëûï, ʾí ê¾ëiï æà¹àñûíà í½ðûí ñåïêåí. ²½íäà¹ûì àëòûí áåñiê – àíàì Àëòàé, Åìiçiï ຠò¼ñiíäå åðêåëåòêåí. ²½ìûíàí ñàï àëòûíäû ê¾ðåï àëûï, Òàñûíà ºàòïàð-ºàòïàð ãàóhàð ø¼êêåí. (ͽðëûáåê) λò¾ñòiê ìîë äàðèÿ ºîð¹àñûí¹à, µºñàéäû çàâîäòàðäû» îðäàñûíà.

(²àçàíºàï) ʾðêiðåï êåê òîëºûíûì ê¼êêå àòûë¹àí, ²½òòû ¼çåí, àéíàëàéûí ͽðà, àòû»íàí... ´ð òàñû æîðûºòû àòàï ê¾áiðëåéäi. Øåðóáàé, Ñàðûñó ìåí ²½ëàí¼òïåñ, ´ëå»ìåí ºàñèåòií ìàºòàï æåòïåñ, Ñóû áàë, æåði ø¾éãií ìàë àíàñû, Òåïñå» äå ò¼»iðåãiíåí ûðûñ êåòïåñ. Àðºàäà àòà¹û àñºàí àñºàð áèiê, ²ûëûøòàé ºûð àðºàñû á½ëòºà òèiï, Õàëºûíà ºàøàííàí-ຠàÿóëû áîï, Áàÿííû» ºàðºàðàñûí ºàë¹àí êèiï. Áið òàó áàð îíû» àòû ²àðºàðàëû, Òàóëàðäû» à¹àñûíäàé Àðºàäà¹û. ²àïòàóëû, ºàëºûï àëàð ºàçûíàñû ìîë, Ñàëìà¹ûí ºàíäàé áåçáåí òàðòà àëàäû. ¶ø æ¾çäå µëûòàóäû êiì áiëìåéäi, Àòà¹û àéëûº æåðäåí ä¾áiðëåéäi. Ñàí áàòûð äàáûë ½ð¹àí æåðiìií äåï, ´ð òàñû æîðûºòû àòàï ê¾áiðëåéäi.

(Æîëäåêåé ͽðìà¹àìáåòîâ) Ñåìåé àºûíäàðû ºîéíûíàí àëòûí àºòàðûë¹àí Àëòàéûí, ²àðà¹àíäû àºûíäàðû – ê¼ìið, ìûñ ¼ëêåñií, λò¾ñòiê – ìàºòàñûí, ²ûçûëîðäà – ê¾ðiøií, áàðëûº àºûíäàð ¾í ºîñûï òîï-òîï ò¾ëiê ìàëûí, îëàðäû àÿëàï ¼ñiðãåí å»áåê åðëåðií, ½òûìøûë, ¼íiìøië åëäåðií, ìàºòàóëû ìàìàíäàðûí ìàäàºòàï, ìàºòàí åòòi. Êå» ¼ëêå, ø½ðàéëû êåíäåð ìåí å»áåêñ¾éãiø ºàæûðëû åðëåð µëû Îòàí ñî¹ûñûíû» ê¼ìåãiíå íå áåðiï,

êåðåãiíå íå iñòåï æàòûð? Ìàéäàíäà åë Îòàíäû ºîð¹àó ¾øií, àäàì áàëàñûíû» æàóû ãèòëåðøiëäåðäi º½ðòó ¾øií ¸ð àºûííû» îáëûñûíàí áàð¹àí àçàìàòòàðû ºàíäàé ä໺òû ºàéðàò åòiï æàòûð? °ð àºûííû», ºîðûòûï êåëãåíäå, ñ¼ç àñûíûï ñàðûººàí àðíàñû îñû òàºûðûïòàð áîëûï îòûðäû. Ñîâåòòiê ïàòðèîòèçì – ºàñèåòòi, àðäàºòû ñåçiì. Åë àºûíäàðû – ñîâåò ïàòðèîòèçìiíi» æàðøûñû. °ð àºûí ¼ç ¼ëêåñiíi» æàºñûëû¹ûí ìàäàºòàóìåí æàëïû ñîâåò õàëºûíû» ïàòðèîòòûº ñåçiìií ¼ñiðiï, ê¾øåéòå ò¾ñåäi. Ѿéiêòi Îòàíäû ºîð¹àó æ½ìûñû æàóìåí áåòòåñóäå ¹àíà åìåñ, ìàéäàíäû òûë ê¼ìåãiìåí ¾çäiêñiç æàáäûºòàóäû òàëàï åòåäi. Á½ë ½ëû-êiøiñi áàð ê¼ï ¸ðåêåòòåí º½ðàëàäû. Îñû æàéëàðäû» áàðëû¹û àºûíäàð àéòûñûíû» ¼ðiñií êå»åéòiï, òàºûðûáûí áàéûòûï îòûðäû æ¸íå áàðëûº æàéëàðäû áàðëàï àéòûï êåëãåíäå, æûðëàðäû» ò¾ï ºàçû¹û ñîâåòòiê ïàòðèîòèçì áîëñà, ñîë æîëäà¹û äàíà áàñøûëûºòû, Îòàí ê¾øií, åëií áàñòà¹àí ïàðòèÿ áàñøûëû¹ûí ½çຠê¼ðêåì ñ¼ç åòiï øûðºàòòû. Áið çàìàíäà Àñàíºàé¹û: ʼêïåêòåí áàñºà ø¼ái æîº, ʼêåêòåí áàñºà º½ñû æîº. Áàëû¹û ñåìiç, åëi àðûº, Ìà»û ñûðäà» æåð åêåí, – äåãåí Áåðòiñòå ñîâåò æûëäàðûíäà ìûñ êîìáèíàòû ñàëûíäû. Îë áàòûñòàí æàó ò¼íãåí ìåçãiëäå ìàéäàí¹à êåðåê æàáäûº, æà­ ðàºòû ¾çäiêñiç áåðiï ò½ð. Îòàííû» îðòàéìàñ ºàçûíàñû áîëäû. Áàéëûºòû» áèiê º½çûí ½ÿëà¹àí, ²ûðàíìûí àñºàð ê¼ðñåì ºèÿëà¹àí. Áàëºàøºà òå» êåëåòií øû» áîëìàñà, Øîºû¹à àíàó-ìûíàó ½ÿëàìàí, – äåéäi Øàøóáàé ñîë àéòûñûíäà. Àºûíäàðäû» ¸ðºàéñûñûíû» ¼çiíå ¸ñiðåñå ºàäiðëi òó¹àí æåði áàð, ñîíû» á¸ði µëû Îòàííû» æåìiñòi, ûðûñòû æàéëàðû. Ïàòðèîòòûº ñàíà øàáûòûí áèëåãåí àºûíäàð Îòàííû» çåéíåòi ¾øií æàºñû iñòi ìàäàºòàï, åëäi ºûçûºòûðàäû. Ƹíå ñîíûìåí ºàòàð æàìàí iñòi ìàñºàðàëàï æîþ ¸ðåêåòiíäå, ñîí­ äûºòàí ºàíäàé àéòûñ áîëñà äà ñûíñûç, ¼çàðà ñûíñûç ¼òïåéäi.

Äîñåêå, ʼøåí ºàéäà, ²àéûï ºàéäà? Êåìøiëiê ½ºñàìàéäû àéûººàí¹à. Îñûíäà áàðäû áàð äåï, æîºòû æîº äåï, ´çàðà ñûí¹à ñàëñàº, àéûï áàð ìà? Æàòïàñûí ºèñûº à¹àø òåç àëäûíäà, Àºûíäàð, ñîíû ò¾ãåë ñ¾çå àëäû» áà? Íå æàéäà ²àðà¹àíäû îñû êåçäå? Åëåñòåò áiði» øûº òà ê¼ç àëäûìà – äåãåí ñ¼çäi ºàðò Øàøóáàé ²àðà¹àíäû àºûíäàðûíà æîëäàé­ äû. Îñûíäàé ìàçì½í ñàíàñûíû» áàðëûº êå»äiãi, º½íäûëû¹û àðºûëû ñîâåò àºûíäàðûíû» àéòûñû – ¼ëêåäåãi æàºñûëûº­ òû», òàáûñòû» ¸äië òàðàçûñû, ê¼ïøiëiêòi» òåçi åñåïòi ñûí­ øûñû äà áîëàäû. Ïàðòèÿ ºàìºîðøûëû¹ûíû» ñàÿñûíäà ò¾ði ½ëòòûº, ìàç-ì½íû ñîöèàëèñòiê ì¸äåíèåò ê¾í ñàíàï ¼ðêåíäåï ¼ñóäå. Ñîâåòòiê ²àçàºñòàíäà æàçáà ¸äåáèåò òå ¾ëêåí ì¸äåíèåòòiê áèiêêå ê¼òåðiëäi. Ñîöèàëèñòiê ðåàëèçì ¾ëãiñií ìå»ãåðóäå ñîë æàçáà ¸äåáèåòòi» æà»àëûºòàðû ºàíäàé ê¼ðíåêòi áîëñà, æà»à¹û òåêñåðiëãåí ñîâåò àºûíäàðûíû» çîð ñàíàëû àéòûñòàðû äà ñîíäàéëûº ºàäiðëi, áèiê îðûí¹à èå áîëûï îòûð. Åíäi á½äàí áûëàé äà ñîöèàëèñòiê Îòàí¹à õàëûº àºûíäàðûíû» àéòûñû æà»à ìàçì½í, èäåÿ¹à ñ¸éêåñ, ¾éëåñ æà»à ê¼ðêåì ò¾ðëåð òàóûï, äàìè áåðìåê. Á½ë æîëäà àéòûñ àºûíäàðûíû» içäåíóëåði, ºûçûºòû, ºûìáàò æà»àëûºòàð òàáóû ¸ëi äå àëäà ò½ð. 1943 æûë¹û ¾ëêåí àéòûñ – îñûëàé içäåíó æîëûíäà¹û, ñîâåòòiê ñîöèàëèñòiê õàëûº ïîýçèÿñûíû» ¼ñó æîëûíäà¹û åëåóëi áið ñàòû. Îë àéòûñºà àóûçøà ñóûðûïñàëìà àéòûñòû» åñêiëiêòi õàëûºòûº ä¸ñò¾ðiíåí òûñ æàçûï àéòûñó ¸äåòi àðàëàñòû. Æàëïû, ºàçຠ¸äåáèåòi ê¼ëåìiíäå æàçûï àéòûñó, ¼òêåí ¹àñûðäû» àÿº êåçäåðiíåí áåði ºàðàé, õàò áiëåòií àºûíäàð êiðãiçå áàñòà¹àí ¼çãåøåëiê åêåíi ðàñ åäi. Áiðຠá½ë àëóàíäàñ àéòûñ æàëïûëûº, ê¼ïøiëiê ºîëäà­ íàòûí ñèïàòòàðäàí àéðûëà áàñòàéäû. Ƹíå, ¸ñiðåñå ¸ðáið àíûº àºûíäûº ñûðû áîëàòûí ýêñïðîìòòûº ñóûðûïñàëìà­

ëûº ñèïàòûíàí äà àæûðàé áàñòàï åäi. Á½ë ¾ëãi æàçáà ¸äåáèåòêå ôîëüêëîðäàí àóûñºàí, äàðû¹àí ¸ñåð, ä¸ñò¾ð åñåáiíäå ºîëäàíó¹à áîëñà äà, ñîâåòòiê õàëûº àºûíäàðûíû» àéòûñòàðû ¼ç æà»àëûºòàðûíà àóûçøà, ºîëìà-ºîë ñóûðûïñàëìà ò¾ðiíäå àéòûñàòûí øûí øàïøà» ¼íåðïàçäûº ä¸ñò¾ðiíå º½ðó øàðò. Ñîâåòòiê àéòûñòàð ñîë ¾ëãiäå äàìûï, ¼ç æà»àëûºòàðûí ñîë áà¹ûòòà òàïñà, îë àíûº, àéºûí, ºàäiðëi ¼íåðäi» ¼çi áîëìàº.

ËÈÒÅÐÀÒÓÐÍÀЯ ÆÈÇÍÜ ÑÎÂÅÒÑÊÎÃÎ ÑÎÞÇÀ Ñîâåòñêèé Ñîþç ÿâëÿåòñÿ ìíîãîíàöèîíàëüíûì ãîñó­ äàðñòâîì. Ýòî îáñòîÿòåëüñòâî êîðåííûì îáðàçîì îòëè÷àåòñÿ îò ïîëîæåíèÿ â ßïîíèè.  Ñîâåòñêîì Ñîþçå êðîìå ðóññêèõ íàñ÷èòûâàåòñÿ îêîëî 100 ìèëëèîíîâ ïðåäñòàâèòåëåé äðóãèõ íàöèîíàëüíîñòåé, ÷òî ñîñòàâëÿåò ïî÷òè ïîëîâèíó íàñåëåíèÿ ñòðàíû.  Ñîâåòñêîì Ñîþçå èìååòñÿ 15 ñîþçíûõ ðåñïóáëèê, ìíîãî àâòîíîìíûõ ðåñïóáëèê è àâòîíîìíûõ îáëàñòåé, íàñ÷èòûâàåòñÿ áîëåå ñòà íàöèîíàëüíûõ ÿçûêîâ. Èç ýòîãî ÷èñëà îêîëî 60 ÿçûêîâ èìåþò íàöèîíàëüíóþ ëèòåðàòóðó. Îñòàëüíûå íàðîäíîñòè, íàñ÷èòûâàþùèå â îáùåé ñëîæíîñòè îò íåñêîëüêèõ äåñÿòêîâ äî íåñêîëüêèõ ñîò ÷åëîâåê, ÿâëÿþòñÿ íàöèîíàëüíûìè ìåíüøèíñòâàìè è íå ñîçäàëè ñàìîñòîÿòåëüíûõ íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòóð. Ïèñàòåëè ïèøóò ñâîè õóäîæåñòâåííûå ïðîèçâåäåíèÿ íà ðîäíîì ÿçûêå. Âñå ðåñïóáëèêè è àâòîíîìíûå îáëàñòè èìåþò Ñîþçû ïèñàòåëåé. Ñîþçû ïèñàòåëåé èìå­þò ïå÷àò­ íûå îðãàíû – æóðíàëû, à òàêæå èçäàòåëüñòâà õóäîæåñò­ âåííîé ëèòåðàòóðû. Òàê, Ñîþç ïèñàòåëåé ÊàçÑÑÐ, êîòî­ ðîìó ïðèíàäëåæó ÿ, îáúåäèíÿåò 140 ïèñàòåëåé, èçäàåò ëèòåðàòóðíóþ ãàçåòó è 2 æóðíàëà (âñå íà êàçàõñêîì ÿçûêå), à òàêæå èìååò èçäàòåëüñòâî â ÐÑÔÑÐ, èìåþòñÿ Ñîþçû ïèñàòåëåé â Ìîñêâå, Ëåíèíãðàäå, Ñèáèðè è ò. ä. Ýòè Ñîþçû ïèñàòåëåé îáúåäèíÿþòñÿ â Ñîþç ïèñàòåëåé ÑÑÑÐ.  ñîñòàâ ïðàâëåíèÿ è ïðåçèäèóìà Ñîþçà ïèñàòåëåé ÑÑÑÐ âõîäÿò ïèñàòåëè – ïðåäñòàâèòåëè âñåõ ðåñïóáëèê. Ïå÷àòíûå îðãàíû Ñîþçà ïèñàòåëåé ÑÑÑÐ ñëåäóþùèå: “Ëèòåðàòóðíàÿ ãàçåòà”, “Íîâûé ìèð”, “Çíàìÿ”, “Îêòÿáðü”, “Çâåçäà”, “Íåâà”, “Ìîñêâà”, “Äðóæáà íàðîäîâ”, “Èíîñòðàí­ íàÿ ëèòåðàòóðà” è äð. Íàðÿäó ñ ðóññêèìè ïèñàòåëÿìè â ðàáîòå è ðåäàêòèðîâàíèè ýòèõ æóðíàëîâ ïðèíèìàþò ó÷àñòèå è ïèñàòåëè âñåõ ðåñïóáëèê.

Ñîâåòñêàÿ ëèòåðàòóðà îñíîâûâàåòñÿ íà ïðèíöèïàõ ñîöèà­ëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà è ÿâëÿåòñÿ ëèòåðàòóðîé ðå­ âîëþ­öèîííîé, íàðîäíîé è èíòåðíàöèîíàëüíîé, îäíî­ âðåìåííî, âñëåäñòâèå ñâîåãî ìíîãîÿçû÷èÿ, îíà ÿâëÿåòñÿ ëèòåðàòóðîé ìíîãîíàöèîíàëüíîé. Ðóññêàÿ êëàññè÷åñêàÿ ëèòåðàòóðà ïðåâðàòèëàñü â ñîê­ ðîâèùíèöó âñåõ íàðîäîâ Ñîâåòñêîãî Ñîþçà, ïèñàòåëè ðàçëè÷íûõ íàðîäîâ ðàññìàòðèâàþò ðóññêóþ ëèòåðàòóðó êàê ñâîåãî ó÷èòåëÿ. Ïèñàòåëè, ïðèíàäëåæàùèå ê ðàçëè÷íûì íàöèîíàëü­ íîñòÿì, âñå çíàþò ðóññêèé ÿçûê. Ïðè ïîñðåäñòâå ðóññêîãî ÿçûêà îíè èìåþò âîçìîæíîñòü çíàêîìèòüñÿ ñ ìèðîâîé ëèòåðàòóðîé.  ýòîì ñìûñëå ðóññêèé ÿçûê äëÿ íàñ ÿâëÿåòñÿ âòîðûì ðîäíûì ÿçûêîì. Âûäàþùèåñÿ ïðîèçâåäåíèÿ íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòóð ïåðåâîäÿòñÿ íà ðóññêèé ÿçûê, ïåðåâîä è èçäàíèå íà ðóññêîì ÿçûêå ýòèõ ïðîèçâåäå­íèé îçíà÷àåò, ÷òî îíè ñòàíîâÿòñÿ äîñòîÿíèåì âñåãî Ñîâåòñêîãî Ñîþçà. Âñå íàöèîíàëüíûå ëèòåðàòóðû ó÷àñòâóþò â ðàçâè­òèè ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû. Åùå Ãîðüêèé ãîâîðèë, ÷òî ñîâåòñêàÿ ëèòåðàòóðà ýòî íå òîëüêî ëèòåðàòóðà íà ðóññêîì ÿçûêå, ýòî ëèòåðàòóðà íà ÿçûêàõ íàðîäîâ, âõîäÿùèõ â Ñîâåòñêèé Ñîþç. Ïðîèçâåäåíèÿ ëàòâèéñêèõ ïèñàòåëåé Óïèòà, Ëàöè­ñà, óçáåêñêîãî ïèñàòåëÿ Àéáåêà è äðóãèõ íå óñòóïàþò ïðîèç­ âåäåíèÿì âûäàþùèõñÿ ðóññêèõ ïèñàòåëåé è ÷èòàþòñÿ øè­ ðîêèìè íàðîäíûìè ìàññàìè. Ìîå ïðîèçâåäåíèå “Àáàé”, óäîñòîåííîå Ñòàëèíñêîé ïðåìèè, èçäàíî òèðàæîì ïî÷òè â ìèëëèîí ýêçåìïëÿðîâ è ïåðåâåäåíî íà 25 ÿçûêîâ. Î ïðîèçâåäåíèè Äóäèíöåâà “Íå õëåáîì åäèíûì” Â Ñîâåòñêîì Ñîþçå ïóáëèêóåòñÿ áîëüøîå ÷èñëî ïðîèç­ âåäåíèé, êðèòèêóþùèõ îòðèöàòåëüíûå ñòîðîíû ñî­âåòñêîé äåéñòâèòåëüíîñòè. Ê íèì îòíîñÿòñÿ “Èñêàòåëè” Ãðàíèíà, “Ðàéîííûå áóäíè” è “Òðóäíàÿ âåñíà” Îâå÷êèíà, “Ðóññêèé ëåñ” Ëåîíîâà è äð. Ýòîãî ðîäà ïðîèçâåäåíèÿ ãëóáîêî âñêðû­ âàþò óñïåõè è íåäîñòàòêè â Ñîâåòñêîì Ñîþçå è ðèñóþò ðàçíîñòîðîííþþ è êðèòè÷åñêóþ êàðòèíó. Ðîìàí Äóäèí­öåâà “Íå õëåáîì åäèíûì” ïîäðàæàåò ïîäîáíîãî ðîäà ïðîèç­ âåäåíèÿì. Âíèìàòåëüíîå ÷òåíèå ýòîãî ïðîèçâåäåíèÿ ïîêà­ çûâàåò, ÷òî â íåì ñîäåðæèòñÿ îñòðàÿ êðèòèêà íåäîñòàòêîâ,

ïóòåì èçäàíèÿ âûäàþùèõñÿ ïðîèçâåäåíèé ÿïîíñêèõ àâòîðîâ. Îäíàêî íåîáõîäèìî âûðàçèòü ñîæàëåíèå òîìó, ÷òî â ßïîíèè ïî÷òè íå èçäàþòñÿ ïðîèçâåäåíèÿ íàöèîíàëüíûõ ïèñàòåëåé Ñîâåòñêîãî Ñîþçà. Íåîáõîäèìî ïðåîäîëåòü ïåðâûå íåäîñòàòêè ëèòåðàòóðíûõ êîíòàêòîâ ìåæäó äâóìÿ ãîñóäàðñòâàìè, êðàéíå íåîáõîäèìà æèâàÿ ñâÿçü – âñòðå­ ÷è ìåæäó ëèòåðàòîðàìè.  ýòîì îòíîøåíèè, ÿ äóìàþ, æåëàòåëü­íû áûëè áû, íàïðèìåð, ïîñåùåíèÿ ÿïîíñêèìè ïèñà­òåëÿìè Ìîñêâû è îçíàêîìëåíèå Ñîâåòñêîãî Ñîþçà ñ âûäàþ­ùèìèñÿ ïðîèçâåäåíèÿìè ßïîíèè. Íåäàâíî ñåêðåòàðü Ñîþçà ïèñàòåëåé ÑÑÑÐ Ñóðêîâ ïðèíèìàë òðåõ ÿïîíñêèõ ïèñàòåëåé, ÷òî ìîæíî ðàññìàòðèâàòü ïåðâûì óñèëèåì â ýòîì íàïðàâëåíèè.

ÃÎËÎÑ ÄÓØÈ ÍÀÐÎÄΠÑêîëüêî ÷åëîâå÷åñêèõ âîëü, äóì, ïîðûâîâ è íàäåæä, êàêèå íåñìåòíûå ÷åëîâå÷åñêèå ìàññû îáúåäèíÿþò ñåãîäíÿ êîììóíèñòè÷åñêèå è ðàáî÷èå ïàðòèè ïÿòè êîíòèíåíòîâ, âçûâàþùèå ê ñåðäöó è ðàçóìó âñåõ ëþäåé íà çåìëå. Åñëè âäóìàòüñÿ, òî ãîëîñ îáðàùåíèÿ â êàæäîé ñòðàíå âîïëîùàåò ñòðåìëåíèÿ ìíîæåñòâ çàùèòèòü îò óãðîçû íîâîé ìèðîâîé âîéíû ñâîèõ äåòåé, ñâîé äîì, ñâîé õëåá, ñàìûé ñìûñë ñâîåãî ñóùåñòâîâàíèÿ. Ìû â Ñîâåòñêîì Ñîþçå ñåãîäíÿ îïëîäîòâîðÿåì ñòå­ ïè, îñóøàåì áîëîòà è îáâîäíÿåì ïóñòûíè, ñîçäàåì íî­ âûå ñîöèàëèñòè÷åñêèå ãîðîäà, ñòðîèì ôàáðèêè è çàâî­ äû, ïðåîáðàçîâûâàåì ïðèðîäó, âîçðîæäàåì íàðîäû äëÿ ñâîáîäíîãî èñòîðè÷åñêîãî òâîð÷åñòâà. Âîéíà è òî âåëè­ êîå, ÷òî ìû òâîðèì, íåñîâìåñòèìû. Íàðîä, ñîçäàþùèé ïðåêðàñíóþ æèçíü äëÿ âñåõ, íå ìîæåò æåëàòü è íå æåëàåò âîéíû. Ìû çà ïðåîäîëåíèå íåñîâåðøåíñòâ â ïðèðîäå è èñòîðèè, â æèçíè ëþäåé âñåãî çåìíîãî øàðà. Ìû ñâÿòî âåðèì êàæäîìó èç ïðåäñòàâèòåëåé íàðîäîâ ïÿòè êîíòèíåíòîâ, êîòîðûå ïðèíåñëè íà ñîâåùàíèå â Ìîñêâå òðåâîãè è äóìû ìèëëèîííûõ ìàññ è âîïëîòèëè èõ âîëþ â ñâîåì îáðàùåíèè. ß ïîáûâàë âî ìíîãèõ ñòðàíàõ Åâðîïû è Àçèè. Ñîòíè ìèëëèîíîâ ëþäåé â Èíäèè, òîëüêî ÷òî ñáðîñèâ îêîâû êîëîíèàëèçìà, òðóäÿòñÿ âî èìÿ ïðåîäîëåíèÿ ãíóñíîãî íàñëåäèÿ êîëîíèàëüíîãî ãíåòà, ãîëîäà, íèùåòû, ìðàêà íåâåæåñòâà. Ëþäè áîðþòñÿ âî èìÿ çàâòðàøíåãî ñâåòëîãî äíÿ ñâîèõ äåòåé, áîãàòñòâà è ñëàâû ñâîåé ïðåêðàñíîé çåìëè, âîçðîæäåíèÿ ñâîåé äðåâíåé êóëüòóðû. ß áûë â ßïîíèè, ãäå ðàçûãðàëàñü ñòðàøíàÿ òðàãåäèÿ Õèðîñèìû, â ßïîíèè, êîòîðàÿ è ïîíûíå íåñåò íà ñåáå ïå÷àòü ëó÷åâîãî áåäñòâèÿ. Ïðåçðåíèå, íåíàâèñòü ê âîéíå è åå íîñèòåëÿì íàâñåãäà óòâåðäèëèñü â ñåðäöå òðóäîâîãî ÿïîíñêîãî íàðîäà, áîðþùåãîñÿ ïðîòèâ íîâîé âîçìîæíîñòè

àòîìíîãî áåçóìèÿ. Äàæå â Àìåðèêå, ãäå ñåãîäíÿ âûçðåâàþò äüÿâîëüñêèå çàìûñëû ïîäæèãàòåëåé âîéíû, äàæå â ýòîé ñàìîé Àìåðèêå ÿ âèäåë è ñëûøàë ñòðàñòíûé ïðîòåñò ïðîñ­ òîãî ÷åëîâåêà ïðîòèâ âîçìîæíîñòè ðàçðóøèòåëüíîé è áåñ­ ÷åëîâå÷íîé ÿäåðíîé âîéíû. ß âåðþ â ïîëíóþ èñêðåííîñòü è ïðàâäèâîñòü îò ÷èñ­ òîãî ñåðäöà èäóùèõ óñòíûõ è ïèñüìåííûõ îáðàùåíèé ê Íè­êèòå Ñåðãååâè÷ó Õðóùåâó àìåðèêàíñêèõ ðàáî÷èõ, ôåðìå­ ðîâ, èíòåëëèãåíöèè – âñåõ ïðîñòûõ ñðåäíèõ àìåðèêàíöåâ. Îíè óâèäåëè â ñîâåòñêîì ïðåìüåðå ïëàìåííîãî áîðöà çà ìèð, çàùèòíèêà æèçíè ñâîèõ äåòåé è ââåðÿþò åìó â áåñõèòðîñòíûõ ïîñëàíèÿõ ñâîè ëó÷øèå íàäåæäû, ñàìî ñâåòëîå áóäóùåå çåìëè. Âîò ïîòîìó ñåãîäíÿøíåå îáðàùåíèå ñòàëî äëÿ ìåíÿ âîïëîùåíèåì âñåõ ñàìûõ ñâåòëûõ ñòðåìëåíèé ÷åëîâå÷åñòâà. Ãîëîñ êîììóíèñòè÷åñêèõ è ðàáî÷èõ ïàðòèé äîéäåò äî êàæäîãî ïðîñòîãî ÷åëîâåêà âî âñåõ ïÿòè êîíòèíåíòàõ. Äåëî ìèðà ïîáåäèò, ïîòîìó ÷òî íàðîäû âñåé íàøåé ïëàíåòû âîçüìóò åãî â ñâîè ðóêè.

ÑËÈÂÀÞÒÑЯ ÎÁÚЯÒÈЯ Ðàçóìíî è çàêîííî ïîçîðíûé âðåä êîëîíèàëèçìà ðàñ­ ñìàòðèâàòü åùå è ñ òî÷êè çðåíèÿ äóõîâíûõ öåííîñòåé, ñîçäàâàåìûõ íà­ðîäàìè. ß ñäåëàþ ññûëêó íà áûâøèå êîëî­ íèàëüíûå îêðàèíû Ðîññèè â Ñðåäíåé Àçèè è Êàçàõñòàíå, êîòîðûå çà 40 ëåò ñâîåãî ñâîáîä­íîãî ðàçâèòèÿ ïîñëå îñâî­ áîæäåíèÿ îò êîëîíèàëèçìà ñäåëàëè ãè­ãàíòñêèå øàãè â ñâîåé õóäî­æåñòâåííîé êóëüòóðå, õóäîæåñòâåííîì ìûøëåíèè. Èìåÿ òîëüêî óñòíóþ è êëàññè÷åñêóþ ïîýçèþ â ïðîøëîì, êàçàõè, óçáåêè, òóðêìåíû, òàäæèêè, êèðãèçû ñîçäàëè ñåé÷àñ óæå íåìàëî ïðîèçâåäåíèé ïðîçû, ðîìàíîâ, èçâåñòíûõ ìèðîâîìó ÷èòàòå­ëþ, ñîçäàëè îïåðíûå è äðàìàòè÷åñêèå òåàòðû, êîòîðûå òîëüêî çà 40 ëåò ñâîåãî ñóùåñòâîâàíèÿ âî âñåé èñòîðèè ýòèõ íàðîäîâ âûä­âèíóëè èìåíà òàëàíòëèâûõ àêòåðîâ, ñòàâøèõ èçâåñòíûìè â ðîëÿõ øåêñïèðîâñêèõ òðàãåäèé, âûäâèíóëè ïåâöîâ, ïåâèö, êîìïîçèòîðîâ, õóäîæ­ íèêîâ âûäàþùèõñÿ ñïîñîáíîñòåé è ìàñòåðñòâà. Ìåæäó òåì â ïîðó ãîñïîäñòâà êîëîíèàëèçìà â Ðîññèè íå òîëüêî ýòè äåÿòåëè è èõ èñêóññòâî, íî äàæå èõ íàðîäû íå áûëè èçâåñòíû äàæå â ñàìîé öàðñêîé Ðîññèè. Íå òîëüêî íàñòîÿùåå ÿâèëè ýòè íàðîäû â ïîëíîì ðàñöâåòå äóõîâíûõ äàðîâàíèé è âëèâàþò â îáùå÷åëîâå÷åñ­ êóþ êóëüòóðó îã­ðîìíûìè ðàçíîöâåòíûìè ñòðóÿìè ñâîè äîñòè­æåíèÿ, íî ýòè æå íà­ðîäû òåïåðü â ñâîåé ñâîáîäíîé, ðàâíîé, ñ÷àñòëèâîé èñòîðèè íà­øèõ äíåé ñäåëàëè èçâåñò­ íûìè âñåìó ìèðó è ñâîè èñòîðè÷åñêèå ñîêðîâèùà äàâíèõ è íåäàâíèõ âðåìåí.  ðÿä ìèðîâûõ êëàññèêîâ âñòàëè: è ãðóçèí Øîòà Ðóñòàâåëè, è àçåðáàéäæàíåö Íèçàìè, è óçáåê Íàâîè, è êàçàõ Àáàé, è òóðêìåí Ìàõòóìêóëè. Îíè ðàñøèðèëè, îáîãàòèëè âñþ èñòîðèþ äóõîâíîé êóëüòó­ðû ñòðàíû Ñîâåòîâ ñâîèìè âåëèêèìè òâîðåíèÿìè, êîòîðûå íûíå òàêæå èçâåñòíû âñåìó ìèðó. À èíûå íàðîäû âíåñëè â îáùóþ ñîêðî­âèùíèöó ñâîè ãðàíäèîçíûå òâîðåíèÿ

óñòíîãî íàðîäíîãî òâîð÷åñòâà: ýòî, íàïðèìåð, êèðãèçû, ó êîòîðûõ ýïîñ “Ìàíàñ” ïðåäñòàâëÿåò ñîáîé ñàìûé áîëüøîé â ìèðå ïàìÿòíèê ëèòåðàòóðû. È åñëè ñ ýòîé òî÷êè çðåíèÿ ìû ïîñìîòðèì íà ëèòåðàòóðó êàê íà ïðîöåññ, ïðîèñõîäÿùèé â ìàñøòàáå îãðîìíîãî ìíî­ æåñòâà ñòðàí äâóõ âåëèêèõ êîíòèíåíòîâ – Àçèè è Àôðèêè, òî ìû óâèäèì, êàêèå äóõîâíî çðåëûå ïëîäû äëÿ âñåãî ÷åëîâå÷åñòâà ðàñêðûâàþòñÿ îä­íîâðåìåííî ñ òåì, êàê íà÷èíàåò óõîäèòü êîëîíèàëüíûé ãíåò ó îòäåëüíûõ íàðîäîâ Àçèè è Àôðèêè. Âîçüìåì äàæå òàêèå âåëèêèå, ñ ìíîãîòûñÿ÷åëåòíåé èñòîðèåé ñòðàíû, êàê Èíäèÿ. Äà, áûëè èç­âåñòíû êóëüòóðíûì ñëîÿì ëþáîé ñòðàíû ñóùåñòâîâàíèå Ìàõàáõàðàòû, Ðàìàÿíû, Êàëèäàñû, èìÿ Ðàáèíäðàíàòà Òàãîðà. Íî ñòàâ íåçàâèñèìûì, ýòî âåëèêîå ãîñóäàðñòâî ñ ïðîöâåòàþùåé ñîâðåìåííîé èñòîðèåé ïðèîáðåëî ñàìûõ øèðîêèõ öåíèòåëåé ñâîèõ ëèòåðàòóð­íûõ öåííîñòåé â ëèöå ìíîæåñòâà ðàñêðåïîùåííûõ íàðîäîâ!  îäíîì Ñîâåòñêîì Ñîþçå ñåé÷àñ êíèãè Òàãîðà ïåðåâîäÿòñÿ íà 40 ÿçûêîâ. Íà äåñÿòêàõ ÿçûêîâ íàðîäîâ Ñîâåòñêîãî Ñîþçà èçäàþòñÿ, ïåðåèçäàþòñÿ âûäàþùèåñÿ ïðîèçâåäåíèÿ – ïîâåñòè, ðàññêàçû Ïðåì÷àíäà. Íå ìåíåå, ÷åì ìíîãèå ïîýòû, ïèñàòåëè ðóññêèå, óçáåêñ­êèå, óêðàèíñêèå èëè êàçàõñêèå, èçâåñòíû øèðîêîìó êðóãó ñî­âåòñêèõ ÷èòàòåëåé ñâîèìè ðàññêàçàìè Êðèøàí ×àíäð, Ìóëüê Ðàäæàíàíä, Õîäæà Àõìàä Àááàñ, ñâîèìè ïëàìåííûìè è ìóäðûìè ñòèõàìè Âàëàòõîëî, Àëè Ñàðäàð Äæàôðè èëè ãîðÿ÷î öåíèìûé ìîëîäûìè ïîýòàìè íàøèõ íàðîäîâ Íåôòåäæ Ñèíãõ è äð. Âñþäó áûâøèå êîëîíèàëüíûå íàðîäû Àçèè è Àôðè­ êè âûðàæàþò ñåáÿ â õóäîæåñòâåííûõ ïðîèçâåäåíèÿõ ñîâ­ ðåìåííîñòè. Èõ ëèòåðà­òóðû àêòèâíî, ãíåâíî è óïîðíî áî­ðþòñÿ ïðîòèâ êîëîíèàëèçìà, ïîâåñòâóþò îá èõ æèçíè, î áîðü­áå è äóõîâíîì ðàçâèòèè íàðîäîâ. Ëèòåðàòóðà è â Àçèè, è â Àôðèêå ñòàíîâèòñÿ ñèëüíåéøèì îðóæèåì óòâåðæäåíèÿ ñâî­áîäíîãî äóõà íàðîäîâ, èõ âîëè, èõ ëþáâè è íå­íàâèñòè. Ñëàâíûå ðÿäû áîðöîâ çà ìèð ïðîòèâ êîëîíèàëèçìà âêëþ­÷àþò òàêèõ äàðîâèòûõ ñûíîâ íàðîäîâ Àçèè è Àôðèêè, êàê Ëó Ñèíü â Êèòàå, Òàóôèê Àëü-Õàêèì â Åãèïòå, Íãóåí Âàí Áîíã âî Âüåòíàìå, Êðèøàí ×àíäð â Èíäèè, Áîçîðã Àëåâè – â Èðàíå è ìíîãèõ äðóãèõ, íå ìåíåå ñëàâíûõ, ïëà­ ìåííûõ è ñòîéêèõ. À êàêèõ çàìå÷àòåëüíûõ áîðöîâ ïðîòèâ êî­ëîíèàëèçìà ìû èìååì â ðÿäàõ ïèñàòåëåé íàðîäîâ Àôðèêè!

Íîâàÿ ïîýçèÿ íåãðîâ â Àìåðèêå äîñòîéíî, òàëàíò­ëèâî ïðåäñòàâëåíà òâîð÷åñòâîì Ëåíãñòîíà Õüþçà, Ñòåð­ëèíãà Áðàóíà. Èõ òâîðåíèÿ íàïîëíåíû äóõîì ïðîòåñòà è áîðü­ áû. Ðàçâå òîëüêî ýêñ­öåíòðè÷åñêèìè òàíöàìè èëè ïåñåí­ êàìè, èñïîëüçóåìûìè äëÿ äæàçà, îãðàíè÷èâàëîñü äóõîâíîå áîãàòñòâî íåãðèòÿíñêèõ íàðîäîâ? Êîíå÷íî, íåò! Ñåãîäíÿ ñòàëà èçâåñòíà íàðîäàì ìèðà Ãàíà ñ çà­ìå÷àòåëüíî áîãàòûì ôîëüêëîðîì. Ãëóáîêî ïîýòè÷íû ìèôû íàðîäà ãààäàíãëè. Ýòîò íàðîä ñîçäàë óäèâèòåëüíûå öèêëû ïåñåí “êëàìà”, êîòîðûå íàñ÷èòûâàþò áîëåå 60 òûñÿ÷ ñòàíñîâ. Ïåñíè “êëàìà” íà ïðîòÿæåíèè ÷åòûðåõñîò ëåò ïåðåäàþòñÿ èç óñò â óñòà. Òîëüêî ñåãîäíÿ íàðîäàì ìèðà ñòàíîâèòñÿ èçâåñòíî, ÷òî â Àôðèêå, â Çàïàäíîì Ñóäàíå, åùå â íåçàïàìÿòíûå âðåìåíà ñëîæèëèñü îãðîìíûå àôðèêàíñêèå èìïåðèè: äðåâíèå ãîñóäàðñòâà – Ãàíà, Ìàëè, Ñîìàëè. Áîðþòñÿ ïðîòèâ êîëîíèàëèçìà ñ æàðîì è âåðîé âåðíûå ñûíîâüÿ – ïàòðèîòû ñâîèõ íàðîäîâ – ïèñàòåëè Àôðèêè. Ìû âîñõèùàåìñÿ, ÷èòàÿ òåïåðü íà ñâîèõ ÿçûêàõ èõ òâî­ðåíèÿ, ìû – ñûíû òàê æå åùå íåäàâíî óãíåòåííûõ íàðîäîâ. Íàøå­ìó ñåðäöó òàê æå áëèçêè, êàê ðîäíûå, ìîòèâû ìóæåñòâåííîé áîðüáû ïðîòèâ êîëîíèàëèçìà òàêèõ ïîýòîâ èç Êàìåðóíà, êàê Áåíæàìåí Ìàòèï è Ôåðäèíàíä Îéîíî, ïîýòîâ è ïðîçàèêîâ Ñåíå­ãàëà – Äàâèäà Äèîïà, Áèðàþ Äèîïà, Óñìàíà Ñåìáåíà, þæíî­àôðèêàíñêîãî ïèñàòåëÿ Òîìàñà Ìîôîëî. Ìû ñëûøèì ñòðàñòíûå ïðèçûâû ïîýòà èç Ìîçàìáèêà Ðóÿ äå Íîðîâüÿ, êîòîðûé îáðàùàåòñÿ ê Àôðèêå ñ êëè÷åì: “Âñòàâàé è äåéñòâóé!” è çîâåò: Ïðîñíèñü! Óñëûøü âî ñíå, î ñïÿùàÿ ðàáûíÿ, Ïðîãðåññà ãîëîñ, ïðîçâó÷àâøèé íûíå: – Î Àôðèêà, ïîðà! Âñòàâàé è äåéñòâóé. Ìû ãîðÿ÷î îòçûâàåìñÿ íà ìóæåñòâåííûå îáðàùåíèÿ ê ñâîåé ðîäèíå ïîýòà èç Ìîçàìáèêà Ëèëèíüþ Ìèêàéÿ, êîòîðûé ïîåò ãèìí ñâîáîäå: Ñåé÷àñ, ìîÿ ñòðàíà, Ïðèøëà ïîðà Ñìûòü ãðÿçü Ñ òâîåãî òåëà!

Òåðïåòü ñòðàäàíèÿ òàêèå Íåâûíîñèìî äëÿ ëþäåé! Ïîýòû ñòàíîâÿòñÿ ãíåâíûìè áîéöàìè çà îñâîáîæäåíèå ðîäèíû, è ìû ãëóáîêî îñîçíàåì, êàê áîðüáà ïðîòèâ êîëîíèçà­òîðîâ ïðîáóäèëà è îïëîäîòâîðèëà òâîð÷åñêèå ñèëû àôðèêàíñêèõ íàðîäîâ. Óõîäèò â ïðîøëîå ñòàðàÿ Àôðèêà óíèæåííûõ è ïîðàáîùåííûõ ëþäåé, ïîêîðíî ñíîñèâøèõ âñå îáèäû è áåäû îò ñâîèõ ïîðàáîòèòåëåé. Ïðîáóæäàÿ íàöèîíàëüíîå ñàìîñîçíàíèå, âîñïèòû­âàÿ âîëþ äóõà, âíîñÿ íîâûé äóõ ñîïðîòèâëåíèÿ â ñâîþ êóëüòóðó, ïîýòû Àôðèêè âûñòàâëÿþò ñâîå íîâîå êðåäî áîðüáû. “ß Àôðèêó òàêóþ íå ëþáëþ”, – çàÿâëÿåò Ïîëü Íèãåð èç Çàïàäíîé Àôðèêè, èìåÿ â âèäó Àôðèêó óãíåòåííóþ è ïîêîðíóþ. Ïîýò âîñïåâàåò ñâîþ íîâóþ ãîðäîñòü: Íàðîä ïóñòûíè ñ îòâàãîé áåç ïðåäåëà, Ñ äóøîþ áåç êîðûñòè, ñ ïîõîäêîé Ëåãêîþ è ñ òåëîì, ïîëíûì ñèë. ×óâñòâî ÷åëîâå÷åñêîãî äîñòîèíñòâà ìîãó÷å âûðûâàåòñÿ ñåé÷àñ èç ãðóäè íåãðà, äëÿ êîòîðîãî ñëîâî “ñâîáîäà” èìååò íå ìåíåå âàæíûé è âåëèêèé ñìûñë, êàê äëÿ âñåõ ëþäåé. Íî ìû çíàåì, ÷òî è ñåé÷àñ åùå íåìàëî òâåðäîëîáûõ çà­ùèòíèêîâ êîëîíèàëèçìà, êîòîðûå íàãëî òâåðäÿò î ÿêîáû îñîáîé öèâèëèçàòîðñêîé ìèññèè áåëûõ ãîñïîä â Àçèè è Àôðèêå. Íî ïðè­ãîâîð èñòîðèè íåîòâðàòèì. È àçèàòñêàÿ, è àôðèêàíñêàÿ ïîýçèÿ íàêàëÿåò äóøè áîðöîâ æàðîì è âåðîé â ïðàâîòó ñâîåãî äåëà. ß çäåñü íå íàçâàë ìíîãèå è ìíîãèå èìåíà ïîýòîâ – áîðöîâ íàðî­äîâ Àçèè è Àôðèêè. Èõ çíàþò íàðîäû, èñòîðèÿ. Íàì îòðàäíî ñîçíàâàòü, ÷òî â ïðîöåññå ôîðìèðîâàíèÿ íîâûõ íàöèé íà ãèãàíòñêîì Àôðèêàíñêîì êîíòèíåíòå ïîýòû ïåðîì è ìå÷îì ó÷àñòâóþò â ïðîáóæäåíèè íàöèîíàëüíûõ ñèë. Ãîëîñ ïîýòîâ Àôðèêè ñëûøèò âåñü ìèð. Ýòî – íîâûå ïåñíè áîðüáû è ãíåâà, íå ïîõîæèå íà ïðåæíèå çàóíûâíûå ïåñíè “ñïèðè÷óýë”, ýòè ïåñíè – ñòîíû ïðåæíèõ ðà­áîâ. Ýòî ïåñíè ïëàìåííûå, ïåñíè áåçãðàíè÷íîé ëþáâè ê ñâîåìó íàðîäó è ñïðàâåäëèâîé íåíàâèñòè ê âðàãó – ïîðàáîòèòåëþ åãî íà­ðîäà. Òåïåðü ðîæäàþòñÿ íîâûå ïåñíè ñâîáîäû. È îäíèì èç èõ âåëèêèõ çàïåâàë áûë ìóæåñòâåííûé

ñûí êîíãîëåçñêîãî íàðîäà, îòäàâøèé çà íåãî æèçíü, íî äåëîì ñâîåé æèçíè è ñòèõàìè ñâîèìè çàâîåâàâøèé åìó ñâîáîäó – ãåðîé è ïîýò Ïàòðèñ Ëóìóìáà! Æèçíüþ ñâîåé îí âïèñàë ñâîå èìÿ â èñòîðèþ îñâîáîæäåíèÿ ñâîåé ðîäèíû, â åå äóõîâíóþ êóëüòóðó. Ëèòåðàòóðà áüåò â íàáàò ñâîáîäû. È ìû îòäàåì åé âûñîêóþ ìèññèþ â áîðüáå ïðîòèâ êîëîíèàëèçìà, ïîòîìó ÷òî îíà ñïëà÷èâàåò íàðîäû ñâîèì ìíîãîÿçû÷íûì ãîëîñîì è äîáèâàåòñÿ òîãî ñ÷àñòëèâîãî áóäóùåãî, êîãäà íàðîäû ñîëüþò ñâîè îáúÿòèÿ íàâñòðå÷ó äðóã äðóãó íà âñåì ïðîñòðàíñòâå, ãäå áóäåò æèòü ñâîáîäíûé ÷åëîâåê, ê êàêîé áû ðàñå îí íå ïðèíàäëåæàë. Ìû ñëàâèì íîâûå ãîëîñà òàêîé ëèòåðà­òóðû Àçèè è Àôðèêè, ïîòîìó ÷òî ýòî âîëÿ âñåõ íàðîäîâ íàøåé ïëà­íåòû, ñìåòàþùèõ ðæàâûå öåïè êîëîíèàëèçìà è íà øèðîêèõ äîðîãàõ ñàæàþùèõ äåðåâî íåçàâèñèìîñòè.

ÑËÓØÀЯ ÃÎÌÅÐΠÍÀØÅÃÎ ÂÐÅÌÅÍÈ Áîãàòåéøèé ãåðîè÷åñêèé ýïîñ ñ åãî ñêàçèòåëÿìè îñîáåííî ïîëíî ñîõðàíèëñÿ ñðåäè êèðãèçñêîãî íàðîäà. Çíàìåíèòûì ýïè­êîì áûë ïðåñòàðåëûé ïåâåö Ñàãûìáàé Îðàçáàêîâ, ýòî â åãî èñïîëíåíèè ñêðîìíûé ó÷èòåëü Àáäðàõìàíîâ âïåðâûå çàïèñàë âåëè÷åñòâåííûé ýïîñ “Ìàíàñ”. Öåëûõ 4 ãîäà (1923–1927 ãã.) øëà çàïèñü ñ íåáîëüøèìè ïåðåðûâàìè1. Îíà ïðîäîëæàëàñü è çèìó, è ëåòî. Íàðîäíàÿ ãåðîè÷åñêàÿ ïîýìà áûëà çàïèñàíà â îáúåìå íåáûâàëîì, íåèçâåñòíîì äëÿ âñåõ ýïîñîâ ìèðà: 240 òûñÿ÷ ñòèõîòâîðíûõ ñòðîê. Ýòî ïî÷òè â äâà ñ ïîëîâèíîé ðàçà áîëüøå “Êíèãè öàðåé” ñàìîãî ãðàíäèîçíîãî â ìèðå ýïè÷åñêîãî ïðîèçâåäåíèÿ – “Øàõíàìå” Ôèðäîóñè ñ åãî ñòà òûñÿ÷üþ ñòèõîòâîðíûõ ñòðîê. Ýòà çàïèñü “Ìàíàñà” áûëà ïåðâîé ôèêñàöèåé íà áóìàãå ýïîñà çà âñå åãî ìíîãîâåêîâîå áûòîâàíèå â èçóñòíîì èñïîëíåíèè. Ïåâåö Ñàãûìáàé ðàññêàçûâàë, ÷òî ðàíüøå æèòåëè êàêîé-íèáóäü äîëèíû, íåñêîëüêèõ çèìîâèé óæå ñ ëåòà ñãîâàðèâàëèñü ñ íèì î ïðåäñòîÿùåì çèìîé åãî èñïîëíåíèè. Ñåìüè çàðàíåå ãîòîâèëèñü ê ñîâìåñòíîìó ñëóøàíèþ â êàêîì-íèáóäü îäíîì äîìå è âñêëàä÷èíó ñîáèðàëè â ýòîò äîì ìÿñî, ìóêó, ìàñëî. Äëèòåëüíûå çèìíèå èñïîëíåíèÿ “Ìàíàñà” ïðîäîëæàëèñü äî âåñåííåãî îêîòà îâåö. Çà 4 ãîäà èñïîëíåíèÿ äëÿ ïåðâîé ïîëíîé çàïèñè Ñàãûìáàé ñïåë ÷àñòü ýïîñà î ïîäâèãàõ ãëàâíîãî ãåðîÿ – áîãàòûðÿ Ìàíàñà. À âîîáùå ýòîò ýïîñ èìååò ãåíåàëîãè÷åñêóþ öèêëèçàöèþ è ïîåòñÿ î áîãàòûðÿõ – îòöå, ñûíå è âíóêå. Îòåö – ãëàâíûé ãåðîé ýïîñà – Ìàíàñ, ñûí – Ñåìåòåé, âíóê – Ñåéòåê. Ýïèê Ñàãûìáàé ñ÷èòàë ñåáÿ “ñåìåòåé÷è”, ò. å. èñïîëíè­ òå­ëåì ïåñåí èìåííî î Ñåìåòåå. Íî óñïåë îí èñïîëíèòü ñêà­çàíèå òîëüêî î Ìàíàñå è íà 67 ãîäó æèçíè ñêîí÷àëñÿ, íå óñïåâ äîïåòü î ñûíå è âíóêå.

Ïîñëå íåãî âòîðûì îäàðåííåéøèì ýïèêîì è èñïîëíè­ òåëåì “Ìàíàñà” (“ìàíàñ÷è”), àýäîì â áóêâàëüíîì ñìûñëå ãðå­÷åñ­êîé ýïè÷åñêîé òðàäèöèè ÿâèëñÿ Ñàÿêáàé Êàðàëàåâ, êîòî­ðûé èñïîëíèë óæå âñå òðè öèêëà çà íåñêîëüêî ëåò. Ïîëíûé çàïèñàííûé òåêñò ñîñòàâëÿåò òåïåðü 400 òûñÿ÷ ñòèõîòâîð­íûõ ñòðîê2. Çàïèñü èñïîëíåíèÿ è íûíå çäðàâñò­ âóþùåãî ñåìèäåñÿòèëåòíåãî Ñàÿêáàÿ çàêîí÷èëàñü â 1940 ãîäó. Ñ èñ­ïîëíåíèåì îòäåëüíûõ îòðûâêîâ ýïîñà îí âûñòóïàåò íûíå è â Ñîþçå ïèñàòåëåé Êèðãèçèè, â Êèð­ãèçñêîé Àêàäåìèè íàóê, ñðåäè ó÷åíûõ-ôèëîëîãîâ è èñòîðèêîâ. Âûñòóïàåò îí íà íàðîäíûõ òîðæåñòâàõ, â òåàòðàõ, íà áîëüøèõ íàðîäíûõ ñáîðèùàõ â ñâîåé ðîäíîé Êèðãèçñêîé Ðåñïóáëèêå. Îãðîìíûé èíòåðåñ ê ýïîñó óäèâèòåëüíî âîçðàñòàåò â ýòîé íîâîé ñðåäå. Ìíîãîêðàòíî ÿ ñëóøàë åãî èñïîëíåíèå.  ïîñëåäíèé ðàç îí áûë óâàæàåìûì ãîñòåì íà ìîåì þáèëåå â 1957 ãîäó, êîãäà îòìå÷àëîñü 60 ëåò ñî äíÿ ìîåãî ðîæäåíèÿ è 40 ëåò òâîð÷åñêîé äåÿòåëüíîñòè.  ìîåì äîìå íà ïðàçäíèêå îí áûë â ÷èñëå ìîèõ ãîñòåé è ïåë îêîëî ÷àñà îòðûâîê î ïîäâèãàõ ñûíà Ìàíàñà – Ñåìåòåÿ, è åãî ñëóøàëè ïî÷åòíûå ãîñòè èç Ìîñêâû – ïèñàòåëü Ê. Ñèìîíîâ, ïîýò Ï. Àíòîêîëüñêèé, óêðàèíñêèé ïèñàòåëü Î. Ãîí÷àð, ïèñàòåëè è ïîýòû èç Óçáåêèñòàíà, Òóðêìåíèè, Òàäæèêèñòàíà, èç Òàòàðèè, ñ Êàâêàçà.  ýïîñå “Ìàíàñ” ÷åðïàëè çàíèìàòåëüíûå ñþæåòû è òåàòðû Êèð­ãèçèè. Àêàäåìè÷åñêèé òåàòð îïåðû è áàëåòà åùå â 1938 ãî­äó ïîñòàâèë îïåðó “Àé-×óðåê” íà ñþæåò, çàèìñòâîâàííûé èç “Ñåìåòåÿ”. Ïîçæå áûëà ñîçäàíà îïåðà “Ìàíàñ”. Èñïîëíèòåëè “Ìàíàñà” ïîþò ýïîñ áåç ñîïðîâîæäåíèÿ ìóçû­êàëüíîãî èíñòðóìåíòà. Ìåñòàìè îíè ïåðåõîäÿò íà ðå÷èòàòèâû, ãëàâíûì îáðàçîì ýòî íàïåâíàÿ äåêëàìàöèÿ ïðè ñòàðàòåëüíîì äðà­ìàòè÷åñêîì, ìèìè÷åñêîì, àêòåðñêîì âîñïðîèçâåäåíèè ñîáûòèé. Ýïèê Êàðàëàåâ – î÷åíü òà­ ëàíòëèâûé èñïîëíèòåëü, åãî ìîæíî ÷àñàìè ñëóøàòü, íå óòîì­ëÿÿñü. Îí èñêóñíî ìåíÿåò èíòîíàöèþ, âûðà­çèòåëüíî æåñ­­òèêóëèðóåò, ÷àñòî ïåðåâîïëîùàåòñÿ â îáðàçû òåõ èëè èíûõ ãåðîåâ, êîãäà ïîåò íàïðÿæåííûå ñöåíû ñòîëêíîâåíèé èëè ïåðåäàåò âîçáóæäåííûå íàïðÿæåííûå ìîíîëîãè ãåðîåâ. Ó äðåâíèõ êèðãèçñêèõ ýïèêîâ ñóùåñòâîâàëà âåðà â íàè­òèå, âå­ðà â òî, ÷òî ñòîëü ãðàíäèîçíàÿ ïî ðàçìåðó ïåñíÿýïîïåÿ, êàê “Ìàíàñ”, íå ìîæåò áûòü çàó÷åíà ïðîñòî, è îáúÿñíÿëîñü ýòî òåì, ÷òî äàð ýïè÷åñêîãî ïåñíîïåíèÿ âíó­ øàåòñÿ íàèòèåì ñâûøå.

Èñïîëíèòåëåé ýïîñà ìû âñòðå÷àåì ó âñåõ íàðîäîâ Ñèáèðè. Ìíîãî èíòåðåñíîãî è ñâîåîáðàçíîãî åñòü â èñïîëíåíèè ãåðîè÷åñ­êîãî ñêàçàíèÿ ñðåäè õàêàñîâ. Ñêàçèòåëÿ îáû÷íî ñàæàþò íà ïî­÷åòíîì ìåñòå, ïîäñòèëàÿ åìó ìåäâåæüþ øêóðó. Îí òðåáóåò ñåáå ÷àòõàí3 – îñîáûé ìóçûêàëüíûé èíñòðóìåíò è îáû÷íî ïðèãîâàðèâàåò: “ß ïðèøåë ê âàì ïåøèì. Êîíÿ ó ìåíÿ íåò. À êîãäà ñòàíó ðàññêà­çûâàòü ïðî àëïîâ (áîãàòûðåé), îíè óñêà÷óò íà ñâîèõ áîãàòûðñêèõ êîíÿõ, è ìíå ïåøåìó íå óãíàòüñÿ çà íèìè. Äàéòå ìíå è ìîåãî êîíÿ – ìîé ÷àòõàí”. Åìó ïåðåäàþò ñåìèñòðóííûé ìóçûêàëüíûé èíñòðóìåíò, è ñëóøàòåëè âûñêàçûâàþò òðàäèöèîííîå ïîæåëàíèå, ÷òîá îí ñïåë òàêóþ áûëèíó, êîòîðàÿ áû äëèëàñü áåç êîíöà. È ÷òîáû â ñåðåäèíå ñêàçàíèÿ ñòðàøíî áûëî, ÷òîáû èíîãäà ïðèõîäèëîñü ïëàêàòü, à èíîãäà – ñìåÿòüñÿ. À ïåâåö çàÿâëÿåò – ÿ ëó÷øå òàêîå ñïîþ, ÷òîáû çà ñåðäöå âçÿëî. Îáû÷íî ñêàçèòåëü ëåãêî òðîãàåò ñòðóíû è ðàçäàþòñÿ ïðèçûâíûå çâóêè ÷àòõàíà, à çàòåì ñëåäóåò òÿãó÷èé íàïåâ ãîðëî­âîãî ïåíèÿ (õàé). Ïðîïåâ òàêèì îáðàçîì òèðàäó, õàéäæè – ýïèê-èñïîëíèòåëü (õàÿ) óæå ïðîçîé ïåðåñêàçûâàåò ïðîïåòîå4. Çäåñü ïåíèå èìååò êàê áû ìàãè÷åñêîå çíà÷åíèå ïðèçûâà ïîêðîâèòåëåé ýïè÷åñêîãî ïåñíîïåíèÿ. Ìåëîäèÿ ìåíÿåòñÿ â ñîîò­âåòñòâèè ñ òåêñòîì ñêàçàíèÿ. À ñëóøàòåëè âðåìåíàìè ïîäáàä­ðèâàþò ïåâöà âîçãëàñàìè: “Ý-ý-ý-ý-õ!”, “Ó-ó-ó-ó-õ!”, ïîäàþò ðåïëèêè îäîáðåíèÿ, ðàäîñòè è âîñõèùåíèÿ, îñîáåííî ëþáÿò åãî þìîð, òå ìåñòà ïåñíè, ãäå ìåëüêíåò ìåòêîå ñëîâî-îòâåò, ïîãîâîðêà, ÷òî âûçûâàåò ñìåõ èëè íàñìåøëèâóþ õàðàêòåðèñòèêó íåëþáèìîãî ïåðñîíàæà. Ñëóøàåòñÿ è ïîíûíå ýïîñ ó äðóãîãî íàðîäà àëòàéñêîé ãðóïïû – øîðöåâ. Òàì ïîýìà èñïîëíÿåòñÿ ïîä àêêîìïàíåìåíò äðóãîãî ìóçûêàëüíîãî èíñòðóìåíòà – êîáóñà èëè êàé êîìóñà5.  ýòîì èñïîëíåíèè åñòü ìíîãî ñõîäíîãî ñ õàêàññêèì ýïîñîì â åãî ïåíèè ïî ÷àñòÿì. Âíà÷àëå ñëåäóåò íàïåâ íå÷ëåíîðàçäåëüíûì ãîðëîâûì ïðèçûâíûì èñïîëíåíèåì âñòóïëåíèÿ èëè îòäåëüíûõ ÷àñòåé ïîâåñòâîâàíèÿ. À çàòåì, òàê æå êàê ó õàêàñîâ, ñëåäóåò ïðîçàè÷åñêîå ïîâåñòâîâàíèå. Áîãàòûðñêèå èëè ýïè÷åñêèå ïîýìû èìåþò ó øîðöåâ ñòðîãî âûðàáîòàííóþ ôîðìó, óñòîé÷èâûå ñòðîôû íà÷àëà è êîíöîâîê ïåñåí. Íåñêîëüêî îòëè÷àåòñÿ èñïîëíåíèå ýïîñà ó äðóãîãî ñèáèðñêîãî íàðîäà – ó ÿêóòîâ. Ïîñëå êèðãèçîâ íàèáîëüøåå

êîëè÷åñòâî ïåñåí â óñòíîé òðàäèöèè ñîõðàíèëè ÿêóòû – ýòî èõ çíàìåíèòûå “îëîíõî”6. Ìíîãèå èç íèõ ñîñòîÿò èç 10 òûñÿ÷ ñòèõîòâîðíûõ ñòðîê. Èñïîëíèòåëü îëîíõî âî âðåìÿ èñïîëíåíèÿ ÷àñòî çà­ êðû­âàåò óõî èëè ëàäîíüþ, èëè ïàëüöåì, ÷òîáû â åãî ãî­ëî­ âå çâîí÷å ðàç­äàâàëîñü ñîáñòâåííîå ïåíèå, â òàêò êîòî­ðîãî ìåð­íî ïîêà÷èâàåò­ñÿ âñÿ ôèãóðà ïåâöà. Èíîãäà îëîíõîñóò (èñïîë­íèòåëü) äàæå çàêðûâàåò ãëàçà ïðè ïå­íèè. È â ýòîì åñòü ñâîé ñìûñë. Îí ýòî äåëàåò, ñëîâíî ñî­âåðøåííî îòðåøàåòñÿ îò îêðó­æàþ­ùåãî, êàê ïîÿñíÿåò îí ñëóøàòå­ëÿì. Îëîíõîñóòû èñïîëíÿþò ýïîñ áåç ñîïðîâîæäåíèÿ ìóçûêàëüíîãî èíñòðó­ ìåíòà. Çàòî èñïîëíåíèå áîãàòî ìèìèêîé, èíòîíà­öèîí­­ íûì, äðàìàòè÷åñêèì, ïîäëèííî àê­òåðñêèìè ïåðå­âîïëî­ ùåíèÿìè. Ñîåäèíåíèå ìàñòåðñêîãî èñïîëíå­íèÿ ñ ïå­íèåì äåëàåò “îëîíõî” íå ïðîñòî “áåçûñêóññòâåííûì” ýïè­÷åñêèì ïðîèçâåäåíèåì, íî è íàðîäíûì äðàìàòè÷åñêèì ïðåäñòàâëå­ íèåì. Èññëåäîâàòåëè ÿêóòñêîãî ýïîñà ñ÷èòàþò, ÷òî îëîíõî ñèëüíî òåðÿåò ñâîþ ïðåëåñòü èìåííî â çàïèñè, êàêîé áû òî÷­íîé îíà íå áûëà. Çàïèñè êàæóòñÿ áëåäíûìè è íåâûðàçèòåëüíûìè ïî ñðàâíåíèþ ñ æèâûì èñïîëíåíèåì, êîãäà ñàì ìîìåíò ïåíèÿ âêëþ÷àåò áîëüøîå ðàçëè÷èå ìåëîäèé. Êàæäûé ãåðîé ïîåò ñâîèì îñîáûì ãîëîñîì è íàïåâîì. À êîãäà âêëþ÷àþòñÿ â ïîâåñòâîâàíèå æèâîòíûå, òî âðåìåíàìè â èñïîëíåíèè îëîíõîñóòà ñëåäóåò íåî­æèäàííîå âûðàçèòåëüíîå çâóêîïîäðàæàíèå.  íàøå âðåìÿ îëîíõîñóòû âûñòóïàþò íà ÷àñòíûõ ñåìåé­íûõ ñáîðàõ, íà íàðîäíûõ ïðàçäíåñòâàõ, èñïîëíÿþò ñâîè îëîíõî â êëóáàõ, â òåàòðàõ ßêóòèè. Èíîãäà â ýòîé ðåñ­ ïóáëèêå óñòðàèâàþòñÿ ñîñòÿçàíèå ïåâöîâ, êîëëåêòèâíîå èõ èñ­ïîëíåíèå, êîãäà îäèí èç íèõ ðàññêàçûâàåò, à äðóãîé ïîåò. Èñêëþ÷èòåëüíî äðåâíèå òðàäèöèè èñïîëíåíèÿ ýïîñà ñîõðàíèë áóðÿòñêèé íàðîä. Ñêàçàíèå óëåãåðà (áîãàòûðñêîãî ýïîñà) ó áóðÿòñêîãî ðàïñîäà íåñêîëüêî ñõîäíî ñ øàìàíñêèì êàìëàíèåì, èçâåñòíû ýëåìåíòû ìàãè÷åñêîãî äåéñòâèÿ (êàê â çàêëèíàíèÿõ øàìàíîâ) â èñïîëíèòåëüñêîì àêòå ïåâöàáóðÿòà, èñïîëíÿþùåãî òîò èëè èíîé óëåãåð. Îäèí èç êðóïíûõ ó÷åíûõ-áóðÿò ïðîôåññîð Ãàðìà Ñàíæååâ åùå â 1936 ãîäó ïèñàë, ÷òî “â àðòåëè îõîòíèêîâ áåç õîðîøåãî ïåâöà-óëåãåðà7 íåâîçìîæíà óäà÷íàÿ îõîòà. Ïî

ïðèáûòèè â ðàéîí îõîòû áóðÿò ðàíüøå ñîâåðøàåò îáðÿäû, êàê áû óáëàãîòâîðÿÿ äóõîâ çâåðåé è ëåñîâ, îò êîòîðûõ çàâèñèò òîò èëè èíîé èñõîä îõîòû”. Òîãäà ïåâåö-îõîòíèê ïåðåä ñíîì ðàññòèëàë â øàëà­øå áåëûé âîéëîê, ñòàâèë íà íåì çàææåííûå âåòêè ìîææåâåëü­ íèêà, ÷àøêó ñ âèíîì èëè ìîëîêîì, âòûêàë â íåå ñòðåëó è âñþ íî÷ü äî ïåðâûõ ïðîáëåñêîâ óòðåííåé çàðè ðàñïåâàë ñâîþ ýïîïåþ. Ñìûñë ýòîãî èñïîëíåíèÿ ðàíüøå ïî-ñâîåìó òîëêîâàëè øàìàíû, ïîòîìó ÷òî òàêèì àêòîì, ïî÷òè ñâÿùåííîäåéñòâèåì, îõîòíèêè êàê áû ïðèíîñèëè äàðû äóõó õîçÿèíà òàéãè. Ïîýòîìó-òî â óëåãåðàõ, â ñàìîì òåêñòå èõ, èíîãäà ïðèñóòñòâóþò ðàçëè÷íûå çàêëèíàíèÿ, ìàãè÷åñêèå ôîðìóëû, îòîáðàæàþùèå îõîòíè÷üþ ïðàêòèêó. Ó áóðÿò, òàê æå êàê è ó êèðãèçîâ, ñóùåñòâîâàëà âå­ðà â “óòõà”8 (íàñëåäñòâåííûé äàð ñâûøå, âíóøåííûé ñâåðõúåñ­ òåñò­âåí­íûìè ñèëàìè). Ïðåæíèé áóðÿòñêèé ðàïñîä9 – ýòî íàñëåäñòâåí­íûé ïåâåö óëåãåðîâ. Îí íå òîëüêî ïåâåö, íî òàêæå è æðåö, ò. å. íàïîëîâèíó øàìàí. Ýòà ôîðìà áûòîâà­ íèÿ, èñïîëíåíèÿ ýïîñà, ïîæàëóé, âîñïðîèçâîäèò åùå òðàäè­ öèþ, áûòü ìîæåò, äîãîìåðîâñêîãî ïåðèîäà îñîáîãî êóëüòà ýïè÷åñêîãî ïåñíîïåíèÿ. Òàêèå ðàçèòåëüíûå ôàêòû íåîáû÷àéíîãî â áûòîâàíèè ýïî­ñà è â çàïèñÿõ, ïðîèçâåäåííûõ çà ïîñëåäíåå äåñÿòèëåòèå, ìîæ­íî ïðèâåñòè èç ïðèìåðîâ ýïè÷åñêèõ òðàäèöèé òàêèõ íàðîäîâ, êàê êàçàõè, óçáåêè, òóðêìåíû, òàäæèêè, êàðàêàë­ ïàêè èëè, íàïðèìåð, íåêîòîðûå íàðîäû Êàâêàçà. Çàïèñè ýïîñà âñåõ íàçâàííûõ íàðîäîâ ïåðåâîäÿòñÿ íà ìíî­ãèå ÿçûêè íàðîäîâ Ñîâåòñêîãî Ñîþçà, ãîòîâÿòñÿ è âû­­ ïóñêàþòñÿ ïå÷àòíûå èçäàíèÿ òåêñòîâ. Ýïîñ, êàê è âåñü íà­ ðîä­íûé ôîëüêëîð, èçó÷àåòñÿ ñîâåòñêèìè óíèâåðñèòå­òàìè, ñïåöèàëüíûìè íàó÷íî-èññëåäîâàòåëüñêèìè èíñòèòó­òàìè. Ìíî­ãî ó÷åíûõ ñïåöèàëèñòîâ ñòðåìÿòñÿ ñâîèìè èññëåäîâàíèÿìè âêëþ­÷èòü äðàãîöåííîå äîñòîÿíèå ñâîåãî íàðîäà ñî âñåìè åãî æè­âûìè, íåóìèðàþùèìè òðàäèöèÿìè â ìåæäóíàðîäíûé îáè­ õîä ïðè íàó÷íîì èçó÷åíèè ïðîáëåì çàðîæäåíèÿ, ðàçâèòèÿ, áûòî­âàíèÿ ýïîñà âñåõ âðåìåí, âñåõ íàðîäîâ çåìíîãî øàðà. Ê äðà­ãîöåííûì ðîññûïÿì äóõîâíûõ áîãàòñòâ íàðîäîâ óñèëèÿìè âñåõ ó÷åíûõ äîëæíà áûòü ïðîëîæåíà ìèðîâàÿ äîðîãà èñêàíèé, îòêðû­òèé, ïîä­âèæíè÷åñêîãî òðóäà âî èìÿ ñâåòëûõ öåëåé ÷åëî­âå÷åñêîãî ðàçóìà.

´ÐËÅÓ ÅÃIÇ – ²ÀÒÀÐ ÁÎËÑÛÍ Ì½õàìåòæàííû»1 ºàçàºøà, îðûñøà áiðäåé êåëiñòi, êåìåë æàçàòûí ñûí-çåðòòåóëåðií øûí ñ¾éñiíiï îºèòûí êåçiìiç ê¼ï. Ñîíäàéëûº ºàëûïòà îíû» æàñà¹àí áàÿíäàìàñûí, ñ¼éëåéòií ¹ûëûìäûº ñ¼çäåðií äå ê¼ï iëòèïàòïåí ûðçà áîëà òû»äàéòûíûìûç áàð. Îñûíäàé øûíàéû ê¼»ië ¼ñiðåð ºàñèåò, ñèïàòòàðûí ºîñà åñêå àëà îòûðûï, îé ºîðûòºàí, àóûç¹à àë¹àí áið ñ¼çiìiç áàð åäi. Åêi áiðäåé òiëäå – ºàòàð àíà òiëäåðiíäå òå» ñ¼éëåï, æàçà àëàòûí ºàñèåòiíi» ¾ñòiíå, ̽õàìåòæàíäà ¸ðäàéûì êiìãå äå áîëñûí, ºàíäàé æèûí¹à, ºàíäàéëûº îºóøû¹à äà áîëñûí åëåóëi åòiï àéòàðû áàð, í¸ði áàð áið ñûïàò áàð. Åêiíøi, ñîë í¸ðëi àéòàðûí òiëìåí äå, ºàëàììåí äå áið åìåñ, åêi áiðäåé òiëäå àéòà áiëåòií º½äiðåò áàð. Òåãi, àäàìíû» òiëåéòiíi ê¼ï ºîé. °»ãiìå ¸ði òiëåé áiëiï, ¸ði ñîíû îéäà¹ûäàé îðûíäàé áiëó åìåñ ïå? Ìiíå, ̽õàìåòæàíäà áiç ºàäiðëåéòií îñûíäàé ¼íåðëi ñûïàò á¼ëåêøå. 50 æàñ äåãåí ¸ðêiì-ຠêåëå áåðåòií æàñ áîë¹àíäà, îë ¼ìiðäåãi àäàì êåøiï îòûðàòûí æîëäû» ¼ðëåói. ´ìiðäi» ¼ði äåéòií øàº-øàìà îñû áåëåñòåðäåí áàñòàëñà êåðåê. Ñîë ¼ðëåóäå òåê æàñïåí ¹àíà, æûë ìîëàéòóìåí ¹àíà ¼ðëåìåé, êåéäå áið ê¸ðiëåð àóûç¹à àëà áåðåòií “Ê¸ði ºîéäû» æàñû ¾ëêåí, iñêåê ºîéäû» áàñû ¾ëêåí” äåéòií àðçàí íàºûëäàí òàáûëìàé-ຠºîé¹àí àáçàë. Æûë àðòûíàí æûëæûï êåëiï æàìàëûï, îíû» ñàíû ¼ðëåé áåðñií, áiðຠñîíûìåí ºàòàð àçàìàò ¼íåð ñàïàñûí äà ñûïàòºà ñûïàò ºîñà àñà áåðñií. ̽õàìåòæàí¹à 50 æûëäûº ¼ìið áåëåñií áàñºàíûìåí ºàòà𠺽òòûºòàó ñ¼ç àéòóìåí áiðãå, îñû òiëåê-òàëàïòû: “´ìiðäåãi ¼ðëåói» åãiç – ºàòàð áîëà áåðñií, áèiêòåí áèiêêå ñîëàé áàñà áåðãåéñi»” – äåãåí äîñ ñ¸ëåìií æîëäàéìûí.

ÒÛ³ ÎÉËÀÐÛ Òû» æàéûí àóûç¹à àëñàº, òàëàé òû» îéëàð ê¼»iëãå îðà­ ëàäû. µëû Îòàí áàéëû¹ûí ìîëàéòàòûí, æà»àäàí òàáûëûï, àøûë¹àí êåí ºàçûíàäàé êå» ìîëøûëûº ïåí á½ðûí áàñòàë­ ìà¹àí áàéëûº Îòàí èãiëiãiíå î»ûíàí îðàë¹àíûí îéëàéìûç. °ðèíå, òû»äû àéòºàíäà, ²àçàºñòàí ê¼ëåìiíäå á¾ãiíäå àð­íàéû àòàëàòûí Òû» ¼ëêåñií åñêå àëàìûç. Ñî¹àí æàë¹àñ òû»­äû èãåðó øàðàñû æàë¹ûç îë ¼ëêå åìåñ, ²àçàºñòàííû» áàñºà áàðëûº îáëûñòàðûíäà äà ¼çiíi» èãi ìîë ¾ëãiñií òóäûð¹àíûí áiëåìiç. ²àçið Àëìàòû, Æàìáûë, λò¾ñòiê ²àçàºñòàí îáëûñòàðûí àòàñàº, åíäi áèûë ê¾ðiø ¼ñiðåòií Ñûð áîéûíû» ìîë àéìàºòà­­ ðûí àëñàº, á½ëàð äà òû» æàéûíäà¹û îéëàðäû ¼ñiðå ò¾ñåòií äåðåêòåðií ºîñàäû. ʼï æûëäàðäàí áåði λò¾ñòiê ²à­çàºñòàí­ äà, Ìûðçàø¼ëäå àíûº ¹ûëûìäûº ì¸äåíèåòòi ¼íåðãå ñ¾éåíiï, ìîë ìàºòà ¼íäiðiï æàòºàí ²àçàºñòàí ñîâõîçäà­ðûí, êîëõîçäà­ ðûí æ¸íå äå òû» ûðûñû äåï ñåçiíåìiç. °ðèíå, îëàðäû îñûëàé àòàé ò½ðà, á¾êiëîäຠê¼ëåìiíäå ½ëû øåøiì æàñà¹àí Îðòàëûº ïàðòèÿ Êîìèòåòiíi» ßíâàðü ïëåíóìûí åñêå àë¹àíäà, àðíàé àòàé ñ¼éëåéòiíiìiç ñîë Òû» ¼ëêåñi áîëàäû. Á¾ãiíãi á¾êiëîòàíäûº ûðûñ ¼ëêåñi áîëûï îòûð¹àí ½ëàí¹àéûð ºûðëàðäà, äàëàëàðäà, ½øû-ºèûðû æîº æàçûºòàðäà, ñàõàðàäà á½ðûí ºûáûðñûç åëñiçäiê, º½ëàçû¹àí ìå»iðåó æàáàéûëûº òûíûøòû¹û ¹àíà áîëóøû åäi. Ñîâåò àäàìûíû» ¼çi ¾øií äå æåð ¼ãåé, æåë ñ¼äåãåé ê¾éëåð, ê¾é åìåñ-àó, ê¾éñiçäiêòåð ìå»äåãåí áîëàòûí. ´ñêåíäå òåê ¸ð àëóàí ø¼ï àòàñû, ñåëäið á½òàñû ¼ñåòií. ̸»ãi æåëäåé, Àðºà æåëiíå ¾íñiç ºóàðûï ø½ë¹û¹àí àºñåëåó, áîçê¼äå, ñèðåê ñàñûð ê¼çãå iëiíåòií. Á½ë ê¾íäå ¸ð ò½ºûìäû àñûë ä¸í åëñiç, í¸ðñiç áîë¹àí äàëàíû» åíäi ¹àíà èiãåí æåëiíiíåí àëòûí ä¸í áîï à¹ûï ò½ð¹àíäàé. ʼï æàí êåëäi. ´íåðëi ºîëäàðûíäà ¼íiìäi ìàøèíàëàð áàð. Áiëãið áàñ

áèëåãåí ¸ði øåáåð, ¸ði ø¼ãåë òåõíèêà-ìåõàíèêà, òû»íû» òûíûøòû¹ûí ¼ëêå ìåí Îòàí áàºûòû ¾øií á½çûï-ò¾çåï, æ໹ûðòà ê¼ðêåéòiï êåëåäi. Îòàííû» øàðòàðàáûíàí ñîöèàëèñòiê øàðóàíû» å»­ áåê­ñ¾éãiø æàñ ºàóûìû æèûëà êåëiï, êå» äàëà¹à êåíåóëi ûðûñ îðíàòûï æàòûð. Áiçäi» ðåñïóáëèêàíû» ¼çiíi» äå ½ë-ºûçäàðû, ñàíàëû åð-àçàìàòû ¸ð ñàëà øàðóàäà, ¸ðò¾ðëi ñîë ìîë º½ò äàëàñûíà å»áåê ñi»iðóäi àçàìàò ºàðûçû äåï áiëåäi. Ñîíäàéëûº çîð áèiê ñàíàìåí òû»íû» ¸ð ñàòû øàðóà­ ëàðûíäà ¼ç ìàìàíäûº áiëiìäåðií æ½ìñàï, òó¹àí ¼ëêåñiíå å»áåê åòó á½äàí áûëàé äà ¼ñåòií, ¼íåð òàáàòûí ðåñïóáëèêà æàñòàðûíû» òàðèõòûº ìiíäåòi äåï áiëåìiç. ²àçàºñòàí ñûðòûíàí êåëãåí òû» èãåðóøi ¼íåðëi, ñàíàëû æàñ àçàìàòòàðäû» á¸ðiíå äå åíäiãi ñ¾éiêòi ìåêåíi, ºûìáàò ìåêåíi áîëóû êåðåê. Ñîë ¾øií îëàð äà ¼çäåðiíi» áîëàøà¹ûí, áàñ òiðëiãií, ¾é iøi òàáûñ, áàºûòûí – á¸ðií äå îñû æà»à Îòàíûìåí æàë¹àñòûðà, áàéëàíûñòûðà îéëàï, ñåçiíó øàðò. Îëàð òåê ¼çäåði å»áåê åòiï æ¾ðãåí ñàëàñûí ¹àíà áiëìåé, á¾êië ²àçàºñòàííû» áàð áîëìûñ øûíäû¹ûí, ì¾ìêiíøiëi­ãií, àëäà¹û æàðºûí äàìó-¼ñó æîëäàðûí äà òàíûï áiëó ºàæåò. Ñîë ñèÿºòû æ¸íå ²àçàºñòàí òàðèõûíû» äà àð¹û-áåðãi æàé­ ëàðûí, øûíäàðûí, ¼çãåøåëiêòåðií áiëó êåðåê. Îë æ¼íäå äå áiëiìäåðií áåçåï, àðòòûðà áåðó øàðò. Ñåáåái ñîöèàëèñ­ òiê òû»äû èãåðiï, µëû Îòàííû» ñîöèàëèñòiê øàðóàñûí ¾äåòóøi, áàéûòóøû æ½ðòøûëûº àòàóëûíû» á¸ði – ¼çäåði äå òàðèõòû æàñàóøûëàð. Òàðèõòû æàñàóøû, òàðèõòû» ½ëûºûçû á½ðûí¹û-ñû òàðèõòû» ¸ð ñûðûí, áàð ñûðûí áiëå ¼ñóäi» ¼çi äå ñîâåòòiê ñîöèàëèñòiê ò¸ðáèåíi» ½ëû ìàçì½í, ìà¹ûíàñû äåï áiëåìiç.

ÒÓÛÑÛÌÛÇ, ÄÎÑÛÌÛÇ ÁIÇÄI³ Òàðàñ Øåâ÷åíêî – àäàìçàò í¸ñiëäåðiíi» iøiíäåãi ¾ðêåðäåé ºàñèåòòi òîáûíà ºîñûëàòûí àäàì. Îë ¼ç õàëºûíû» ¼òêåí òàðèõûíû» æàðºûí ºîðûòûíäûñû æ¸íå ñîë õàëºûíû» áîëàø຺à ìåãçåãåí ½ëû ¾ìiòiíi», øàáûòòû ºóàò ºàéðàòûíû» æèûí ò½ë¹àñû. Îë ñàí áóûí áàáàëàð, àòàëàð çàìàíäàðûíû» êîáçàðü àòàóëûñûíû» ì½»¹à òîëû ¾íäåðiíå º½ëຠñàë¹àí. Ñîëàðäû» îéëàðûìåí ñèºûðëàí¹àí. ±àñûðëàð áîéûíäà ¾í ñàë¹àí iøåêòåðäi» ê¾éëåðií ¼ç æàíûíà ñi»iðãåí àºûí. Òó¹àí õàëºûíû» àçàòòûºòû ñ¾éãåí æàíûí º½ë åòóøi êåñið-êåðäå» øëÿõòà àòàóëû¹à æ¸íå Ðîññèÿ ïàòøàëàðûíà ºàðñû àðíàë¹àí àñûë àðìàííû» áàðëû¹ûí ¼çiíi» ñåçiìòàë, åðåóiëøië æ¾ðåãiíå æè¹àí æàí îñû àºûí áîëàäû. Øåâ÷åíêî ¼ç õàëºûíû» àºûíäûº ãåíèéi ñàºòàï êåëãåí áàòûðëûº ºóàòòû», ¹àñûðëàð áîéûíäà ì¾ëãiï êåëãåí ºóàò­ òû», æàðøû-æûðøûñû áîë¹àí. ±àçàïºà òîëû ìàõàááàòûí øåâ÷åíêîëûº îéìåí, ¹àæàéûï ëèðèêàìåí, áàð ï¸ðìåíiìåí ãåíèàëüäûº ò¾ðäå æûðëàé áiëãåí æ¸íå îñû àºûí. Îíû» ïîýçèÿñû – ê¾ì¸íñiç õàëûº øåðiíi» ïîýçèÿñû. ̽íäà ½çຠìàéäàí êåøiï, ñàºàë-øàøûí ñîíûìåí à¹àðòºàí åðäi» îéû, ñî¹ûñ-æîðûºòà æ¾ðiï ºàéòïàé ºàë¹àí ½ëäàðûíû» ºàé¹ûñûìåí åðòå ºàðòàé¹àí Óêðàèíà àíàñûíû» îé-ºàñiðåòi, ¼çiíi» ñîðëû òà¹äûðûí æûëàóìåí áàÿíäà¹àí ê¾»-ºûç áàòðà÷êàíû» îéû – á¸ði äå áàð. Å» àñûëû àíà Óêðàèíàíû» îé-ºàñiðåòi äå îñûíäà. Øåâ÷åíêîíû» ïîýçèÿñû, êiìäå-êiìãå ¼ç Îòàíûíû» àðû ìåí àçàòòû¹û ºûìáàò áîëñà, ñîíû» á¸ði ¾øií ìåêòåï. Îíû» ¼ç Îòàíûí øåðëåíå æûðëà¹àí àºûí ¾íi ¼çãå ºàé àäàìûíà áîëñà äà Óêðàèíàíû ñ¾éãiçãåíäåé. Êåéäå áàð ñ½ëóëû¹ûí ê¼ðìåé-ຠòà áiç Äíåïð æà¹àëàðûíû» ¹àæàéûï ê¼ðêiíå ûíòûº áîëàìûç. Æàñ ¸éåëäi» àäàìäûº å» òåðå», å» í¸çiê ñåçiìiíåí áàñòàï, ãàéäàìàêòàðäû» áàòûð áiëåêòåði º½ëàø êåðiï, ìàéòàëìàí ºàðñûëûº, åðëiê àòºàí ê¾éëåðiíå

äåéií, ñàí ñûðëàð Øåâ÷åíêî ïîýçèÿñûíàí òàíûëàäû. Îíû» æûð æîëäàðû ºèÿë¹à òîëû. Íàºòûëû ñåçiìäåð ìîë. °ð òàë ê¼äåíi» ñ¸ë ºûáûðûíàí áàñòàï, ¼çi òó¹àí îðòàíû» á½ðº-ñàðº òîëºûíûíà äåéií, äàóûëäû ñûíäàðûíà äåéií åðåêøå ä¸ëäiêïåí, øåáåðëiêïåí ñóðåòòåëåäi. Ñîíøàëûº ñåçiìòàë, ì½»äàð àºûí æàíû îéøûë ñóðåòøiíi» æ¾ðåãiíäå ºàçຠñàõíàñûíû» åëñiç, ºûáûðñûç ñ½ðºàé áið ò¾êïiðiíäåãi ø¼ëäåðiíi» äå ê¾éëåðií òóäûðäû. Ðîññèÿäà ½ëû èäåÿ ¾øií ê¾ðåñêåí æàíäàð ê¼ï åäi. Òàðèõ îëàðäû» á¸ðií äå áiëå, áà¹àëàé êåëåäi. Áiðຠñîëàð ºàòàðûíäà Òàðàñòàé çîð àóûð àçàï øåêêåí àäàì àç. Áàëàëûº ê¾íiíäå îë º½ë êðåïîñòíîé. Åñåéå êåëå îë ò½òºûí. Îäàí ¸ði ñ¾ðãií æåãåí ºó¹ûí àñòûíäà ê¾í êåøó. Ñîë ê¾éäå áàðëûº ¸äåáèåò Ðîññèÿñûíäà îðûñ ïàòøàëû¹ûíà ºàðñû ì½íäàé òûíûìñûç, ì½íøàëûº àøóºàéðàòïåí ºàðñû àëûñºàí ¸äåáèåòøi æîº. Ò½òºûíäûº øà¹ûíäà îíû» ºîëûíàí ºàëàì ìåí áîÿóäû àëûï ºîéñà äà, àäàìçàòòûº îéûí òàðòûï àëà àë¹àí æîº. Îë á½ðûí ¼çi áiëìåãåí ºàçຠõàëºû òóðàëû ºàìºîðëûº îé æè¹àí åäi. Ñîë îéû îíû» å» àðäàºòû ºàñèåòi áîëàòûí. Çàìàííû» ºàçûñû åñåáiíäå æàóûçäûººà ºàðñû êåøiðiìñiç îé æè¹àí àºûí ºàáiëåòií ê¼ðåìiç. Á½ºàðà õàëûº ¼çiíi» àçàòòûº òóðàëû àðìàíûí á½ðûí¹û çàìàíäà àùû çàðëàð ò¾ðiíäå êîáçàðü àòàóëûíû» iøåêïåðíåëåðiíå òàïñûðûï åäi. Àë Òàðàñ Øåâ÷åíêîíû» äàóûë­ ïàç ïîýçèÿñûìåí ñîë õàëûº ïàòøàëûººà ºàðñû áiòiìñiç òàðòûñòû» òóûí ñåðìåäi. Òåê Óêðàèí õàëºû ¾øií ¹àíà ñåðìåëãåí òó åìåñ, õàëûº àòàóëûíû» á¸ðiíå àáàºòû áîë¹àí Ðîññèÿíû» áàðëûº õàëûºòàðûíà îðòຠòó åäi. ²àçຠõàëºûíû» ½ëû áîëóûì ñåáåïòi ¼òêåí çàìàííû» àùû áið îéûí ìåí á½ë ê¾íäå àìàëñûç îéëàéìûí. Òàðàñ Øåâ÷åíêîíû» ºàçຠñàõàðàñûíà êåëói ûºòèÿðñûçäûº õàëäå áîëñà äà, îðíû á¼ëåê, ¼çãåøå æà¹äàé åäi. Àùû îé äåéòiíiì, ñîë øàºòà îë ºàçຠõàëºûíû» òà¹äûðû ¾øií àëûñºàí àñûë ½ëäàðûíû» åøºàéñûñûìåí ½øûðàñà àëìàäû. µøûðàñºàí áîëñà, îëàðäû» îéëàðûíà ñîë øàºòû» ¼çiíäå ðåâîëþöèÿëûº àñºàº îé ºîñàð åäi. ²àçຠ½ëäàðûíû» äà îéëàðûí Øåâ÷åíêî ¼ç îéëàðûíà ½ºñàòà åðòåð åäi. Àë ä¸ë ñîë Òàðàñòû» àéäàó øà¹û áiòóãå áið-ຠæûë ºàë­ ¹àíäà, 1856 æûëû ²àçàºñòàííû» åêiíøi áið ºèûð øåòiíäå, Åðòiñ æà¹àñûíäà, Ñåìåéäå ºàçຠ½ëû Øîºàí Ó¸ëèõàíîâ Äîñ­òîåâñêèéìåí àë¹àø ½øûðàñºàí áîëàòûí. Ñîë æîëäà

Äîñ­òîåâñêèéäi» Øîºàí¹à áåðãåí áið àñûë ¼ñèåòi îñû ê¾íãå äåéií ½ìûòïàñòàé áà¹àëû. ²àçàºòàí øûººàí áiðiíøi îºûìûñòû à¹àðòóøû Øîºàí Ó¸ëèõàíîâòû Äîñòîåâñêèé àñà æàºñû ê¼ðå áà¹àëàï, “´ç õàëºû»ûçäû» îºûìûñòû ºàìºîðû áîëà áiëi»iç æ¸íå Ðîññèÿ ¾øií ºàçຠñàõàðàñû íå åêåíií òàíûòà áiëi»iç” – äåãåí åäi. Ñîë ¼ñèåò ìè ºàéíà¹àí ûñòûº ñàõàðàíû» ¼çiíäå äå òóà áàñòà¹àí äîñòûºòû» ¸ñåì ã¾ëiíi» ¸ëäåáið òåðå» òàìûðûíäàé áîëäû. Òàðàñ Øåâ÷åíêî áîëñà ºàçຠõàëºûíû» àóûð òà¹äûðûí, áåéíåòòi ¼ìiðií, ½ëòòûº òiðëiãií òåê àóûð, ºàìºîð îéìåí îéëàï òàíûï ºàíà ºîé¹àí æîº. Ñàõàðàíû» ¼çi ìåí ò½ð¹ûíäà­ ðûíû» æàéûí áàð ê¾éêi ê¼ðiíiñòåðiìåí Øåâ÷åíêî ¼çiíi» ¼ð ¼íåði áîéûíøà ½ëû àºûí áîï æûðëàï òà, òàìàøà ñóðåòêåð áîï ñóðåòòåï òå ¾ëãiðäi. ´çi ºîðëûº ê¼ðãåí åëäi» ½ëû, ºàçàºòû» ê¼íå òîïûðà¹ûíà êåëå îí æûëäàé ¼ìið êåøå æ¾ðiï, ñîë ºàçຠõàëºû òóðàëû øûíàéû ºàìºîð îéëàð îéëàé áiëäi. Á½ë åëäi» ºàçàñûí àçà ò½òòû. ²àíàóøûëàðûíà ºàðñû êåøïåñ ûçà-êåê îéëàäû. Åãåð ìiíå, îñû æ¾ðåê ñûðûí, ºóàòûí ìåçãiëiíäå Ó¸ëèõàíîâºà íåìåñå Ûáûðàé Àëòûíñàðèíãå, ¸ëäå øàáûòòû ºèÿëìåí êåéií øûººàí Àáàé¹à åêêåí áîëñà, ðåâîëþöèÿøûë äåìîêðàòèÿíû» áiòiìñiç æèðåíiøií äå, ºàðñûëû¹ûí äà ºîñà òóäûð¹àí, ¼ðáiòêåí áîëàð åäi. Ñîíäàé ¸ðåêåòiìåí ñîë áåéìåçãië çàìàííû» ¼çiíäå äå ºàçຠõàëºûíû» àðàñûíäà äà ñàëò-ñàíàëûº æ¸íå ê¼ðêåìäiê îéäû» ¼ðiñií ½çàðòûï, ½ëòòûº, ºî¹àìäûº, ì¸äåíèåòòiê îéàðìàíäàðäû êå»åéòêåí äå, ½ë¹àéòºàí áîëàð åäi. Øåâ÷åíêî ñèÿºòû æàíäàð ¼ç ì½ðàëàðûìåí êåéáið òàëàé ¹àñûðëàðäû» º½ðäûì ø¼ëäåðií í¸ðëåíäiðåäi. µëòòûº, ñàÿñàòòûº æ¸íå ê¼ðêåìäiê îéûí ¼ñiðó àðºûëû õàëûºòû ¼ñiðåäi. Ñàí ½ðïàºòû» ò¸ðáèåøiñi áîë¹àí õàëûº ºàìºîðû ½ëû êîáçàðü Øåâ÷åíêî ñèÿºòû æàðøû-æûðøûñû áîë¹àí óêðàèí õàëºû – áàºûòòû õàëûº. Ñîíäàéëûº ºàñèåòi áàð Øåâ÷åíêî áiçäi» äå òóûñûìûç, äîñûìûç äåéìiç.

ÁÐÀÒ ÍÀØ, ÄÐÓà ÍÀØ Òàðàñ Øåâ÷åíêî ïðèíàäëåæèò ê ñëàâíîé ïëåÿäå òåõ ñûíîâ ÷åëîâå÷åñòâà, êîòîðûå ÿâëÿþò ñîáîé è ñâåòëûé èòîã ïðîøëîãî ñâîåãî íàðîäà, ïðîéäåííîãî èì èñòîðè÷åñêîãî ïó­òè, è âåëèêóþ íàäåæäó, òâîð÷åñêóþ, ñîçèäàòåëüíóþ âîëþ íàðîäà, íàïðàâëåííóþ â ãðÿäóùåå. Òàðàñ Øåâ÷åíêî, ïðèñëóøèâàâøèéñÿ ê ñêîðáíûì ãîëîñàì öåëûõ ïîêîëåíèé êîáçàðåé, çà÷àðîâàííûé äóìàìè èõ è âïèòàâøèé â ñåáÿ ìåëîäèè èõ ìíîãîâåêîâûõ ñòðóí, âîáðàë â ñâîå ùåäðîå è ìÿòåæíîå ñåðäöå âñå ñàìîå ñîêðîâåííîå, ÷åì áûë ñèëåí ñâîáîäîëþáèâûé äóõ óêðàèíöåâ. Øåâ÷åíêî ðàñêðûë äðåìàâøèå ñîòíè ëåò âîçìîæíîñòè íàðîäíîãî ïîýòè÷åñêîãî ãåíèÿ. Îí âîïëîòèë âûñîêèå ïîðû­ âû ñâîåãî ïîêîëåíèÿ, ñòàë òâîðöîì èçóìèòåëüíîé ëèðèêè. Åãî ïîýçèÿ – ïîèñòèíå äóìà íàðîäíàÿ, äóìà óáåëåííîãî ñåäèíàìè áûâàëîãî áîéöà, äóìà ñêîðáÿùåé è âñå îæèäàþ­ ùåé ñ áèòâû ñûíîâ ñâîèõ ïðåæäåâðåìåííî ñîñòàðèâøåéñÿ ìàòåðè, äóìà ïîäíåâîëüíîé äåâóøêè-áàòðà÷êè, îïëàêèâàþ­ ùåé ñâîþ äîëþ. Äóìà íÿíüêè – Óêðàèíû! Ñòðàñòíàÿ ëþáîâü Øåâ÷åíêî ê ïðèðîäå, ñòîëü ùåäðî îäàðèâøåé åãî ðîäèíó, âîëíóåò, âûçûâàåò ëþáîâü ó ÷åëî­ âåêà ëþáîãî êðàÿ. Ìû âëþáëåíû â çàâåòíûå áåðåãà Äíå­ ïðà, õîòÿ èíûå èç íàñ íèêîãäà íå âèäåëè åãî êðàñîò. Ñâîåé îòçûâ÷èâîé, âîñïðèèì÷èâîé äóøîé ïîýòà, íàðîäíîãî çà­ ñòóïíèêà, õóäîæíèêà-æèâîïèñöà Òàðàñ ñ âîëíåíèåì âîñ­ ïðèíÿë äàæå ñêóäíóþ ïðèðîäó êàçàõñêîé ïîëóïóñòûíè, ìðà÷íûõ áåðåãîâ â çàáðîøåííîì áåçëþäíîì êðàþ. Áûëè ïîýòû – áîðöû çà âûñîêèå èäåè â Ðîññèè. Èñòî­ ðèÿ áîãàòà èìè. Íî íèêòî ñòîëüêî íå òåðïåë, ñêîëüêî Òà­ ðàñ.  äåòñòâå ïîëóðàá-êðåïîñòíîé, â çðåëóþ ïîðó óçíèê, èçãíàííèê íà äàëåêîé ÷óæáèíå. Íèêòî, êàê îí, âî âñåé ëè­ òåðàòóðíîé Ðîññèè òàê ïîñëåäîâàòåëüíî è ãíåâíî íå áîðîë­ñÿ

ïðîòèâ öàðèçìà.  çàòî÷åíèè åãî ëèøèëè ïåðà è êðàñîê, íî íå ìîãëè ëèøèòü ãðàæäàíñêîé ìûñëè, íå ìîãëè îòíÿòü ó íåãî ñàìîãî çàâåòíîãî – íå ïðîùàþùèõ äóì ïîýòà-ñóäüè. Ïðîñòîé ëþä äîâåðèë ñòðóíàì êîáçàðåé ìå÷òó î ñâîáî­ äå, à ãîëîñîì Òàðàñà Øåâ÷åíêî, åãî ïðèçûâíîé ïîýçèåé îí ðàçâåðíóë çíàìÿ áîðüáû ñ öàðèçìîì, áðîñèë êëè÷ íå òîëü­êî äëÿ óêðàèíñêîãî, íî è äëÿ âñåõ íàðîäîâ Ðîññèè. Êàê ñûí êàçàõñêîãî íàðîäà, ÿ ñåãîäíÿ îñîçíàþ îäíó ãîðüêóþ èñòèíó. Ïîÿâëåíèå Òàðàñà Øåâ÷åíêî â êàçàõñêîé ñòåïè òåõ âðåìåí áûëî æåñòîêèì, íî çàìå÷àòåëüíûì ôàê­òîì. Î÷åíü ãîðüêî, ÷òî îí íå âñòðåòèë òàì íè îäíîãî èç ëó÷øèõ ñûíîâ êàçàõñêîãî íàðîäà – áîðöà çà ñâîáîäó, ÷üè ìûñëè îí ìîã áû îïëîäîòâîðèòü âûñîêîé ðåâîëþöèîííî­ñòüþ. À ìåæäó òåì â äðóãîì äàëåêîì êîíöå Êàçàõñòàíà, íà áåðåãó Èðòûøà, â Ñåìèïàëàòèíñêå, â 1856 ãîäó, çà ãîä äî îêîí÷àíèÿ ññûëêè Òàðàñà Øåâ÷åíêî, ñîñòîÿëàñü ïàìÿòíàÿ âñòðå÷à Äîñòîåâñêîãî ñ ×îêàíîì Âàëèõàíîâûì. È â ýòó ïî­ðó Äîñòîåâñêèé äàë ×îêàíó òàêîé ñâåòëûé çàâåò, êîòîðûé äî ñèõ ïîð íå ìîæåò áûòü çàáûò. Ïåðâîìó ìîëîäîìó êàçà­õóó÷åíîìó ×îêàíó Âàëèõàíîâó Äîñòîåâñêèé, ãëóáîêî ëþ­ áèâøèé åãî, ñîâåòîâàë ñòàòü ïðîñâåùåííûì õîäàòàåì ñâî­åãî íàðîäà è ïîêàçàòü, ÷òî òàêîå êàçàõñêàÿ ñòåïü äëÿ Ðîññèè. Ýòîò ñîâåò – îäíî èç òåõ ñåìÿí, êîòîðûå âñõî­äèëè ÿðêèìè öâåòàìè äðóæáû äàæå â âûææåííîé ñîëí­öåì çíîéíîé ñòåïè. Øåâ÷åíêî íå òîëüêî íàáëþäàë çëóþ ñóäüáó êàçàõîâ, èõ æèçíü, èõ íàöèîíàëüíûé áûò. Îí çàïå÷àòëåâàë ñòåïü è åå îáèòàòåëåé êàê ïîýò è õóäîæíèê-æèâîïèñåö. Ñûí óãíåòåííîé Óêðàèíû, ñîñëàííûé íà äðåâíþþ çåì­ëþ êàçàõîâ, æèâøèé ñðåäè íèõ öåëîå äåñÿòèëåòèå, îí òåðçàëñÿ èõ ãîðåì, ãîðåì îáåçäîëåííûõ, ãîíèìûõ, è ýòó ñâîþ èñïåïåëÿþùóþ ÿðîñòü ïðîòèâ óãíåòàòåëåé îí ìîã áû âñå­ëèòü â òîãî æå Âàëèõàíîâà, â ïðîñâåòèòåëÿ Èáðàÿ Àëòûíñàðèíà, à ÷åðåç íèõ, ïîçæå, â Àáàÿ, îïëîäîòâîðèòü èõ èäåÿ­ìè ðåâîëþöèîííîé äåìîêðàòèè! Òåì ñàìûì îí ìîã áû ñïî­ñîáñòâîâàòü åùå áîëüøåìó ðàçâèòèþ èäåéíîãî è äàæå õóäî­æåñòâåííîãî ìûøëåíèÿ íàðîäà, è â èòîãå ýòîãî íàöèîíàëü­íîå, ñîöèàëüíîå, êóëüòóðíîå ñàìîñîçíàíèå êàçàõîâ ìîãëî áû ñäåëàòü ãèãàíòñêèå øàãè åùå â òó ýïîõó áåçâðåìåíüÿ.

Òàêèå ëè÷íîñòè, êàê Øåâ÷åíêî, çàïîëíÿþò ñîáîé ïóñ­ òûííîñòü èíûõ âåêîâ. Ñ÷àñòëèâ óêðàèíñêèé íàðîä, âîñïåòûé â ñàìóþ òðàãè­ ÷åñêóþ ïîðó ïðîøëîãî ãîëîñîì âåëèêîãî êîáçàðÿ, áðàòà íàøåãî, äðóãà íàøåãî!

ÄÎÁÐÎÅ ÍÀЧÀËÎ Âñòðå÷àÿ íà ñòðàíèöàõ ïå÷àòè ðàññêàçû, êîððåñïîí­ äåíöèè, î÷åðêîâûå çàðèñîâêè ìîëîäîãî êàçàõñêîãî æóðíà­ ëèñòà è ïèñàòåëÿ Àíóàðà Àëèìæàíîâà, ÿ äóìàþ îá î÷åíü èíòåðåñíîé, îðèãèíàëüíîé è òàëàíòëèâîé ãðóïïå ïèñàòåëåé èç ðàçíûõ ðåñïóáëèê. ß âñïîìèíàþ àçåðáàéäæàíñêîãî ïèñàòåëÿ Ñåèäà Áåéëè, êèðãèçñêîãî ïðîçàèêà ×èíãèçà Àéòìàòîâà, êàçàõñêîãî ïèñàòåëÿ Áàóðäæàíà Ìîìûø-óëû, ïîýòà Îëæàñà Ñóëåéìåíîâà è äðóãèõ. Èõ âñåõ îáúåäèíÿåò îäèí, êàçàëîñü áû, âíåøíèé, íî íåìàëîâàæíûé, äàæå âåñüìà ñóùåñòâåííûé ïðèçíàê, – âñå îíè, áóäó÷è ïèñàòåëÿìè íàöèîíàëüíûìè, ñ òåìàòèêîé íàöèîíàëüíûõ áðàòñêèõ ðåñïóáëèê, ïèøóò ñâîè õóäîæåñòâåííûå ïðîèçâåäåíèÿ íà ðóññêîì ÿçûêå. Ïðèòîì, èç ÷èñëà íàçâàííûõ Ñåèä Áåéëè, Àéòìàòîâ, Ìîìûø-óëû ïèøóò íà äâóõ ÿçûêàõ – ýòî äâóÿçû÷íûå àâòîðû ñ äâóìÿ ðîäíûìè ÿçûêàìè: àçåðáàéäæàíñêèì è ðóññêèì, êèðãèçñêèì è ðóññêèì, êàçàõñêèì è ðóññêèì. Äðóãîå äåëî, êîãäà â èíûõ ñîþçàõ ïèñàòåëåé èäóò ðàçãîâîðû, ÷òî íåêîòîðûå èç íèõ íà ðóññêîì ÿçûêå ïèøóò ëó÷øå, ÷åì íà íàöèîíàëüíîì ÿçûêå èëè íàîáîðîò: ñóäèòü íàäî, âäóìûâàÿñü, âãëÿäûâàÿñü â òå è äðóãèå òåêñòû ñåðüåçíî, ñîïîñòàâëÿÿ èññëåäîâàòåëüñêè, îáúåêòèâíî, êðèòè÷åñêè. Çäåñü íè ê ÷åìó ðàçãîâîðû ëèøü ïî âïå÷àòëåíèÿì âíåøíèì, âäîáàâîê åùå ïðè íàëè÷èè íå ñîâñåì õîðîøåãî çíàíèÿ èëè ðóññêîãî ÿçûêà, èëè èíîãî íàöèîíàëüíîãî ÿçûêà. Ëè÷íî ÿ ê äâóÿçû÷íûì ïîýòàì, ïèñàòåëÿì îòíîñèëñÿ ðàíüøå íå ñîâñåì äîâåðèòåëüíî. Åñëè ïðàâäà, ÷òî ñòèëü – ýòî ÷åëîâåê, òî â ñëîâåñíî-ïîýòè÷åñêîì, èìåííî â ñëîâåñíîõóäîæåñòâåííîì âîïëîùåíèè ÷óâñòâîâàíèé, èíäèâèäóàëüíîõóäîæåñòâåííîé ìàíåðå âûðàæåíèÿ ñåáÿ ÷åðåç ñëîâî, ÿçûê – ÷åëîâåê ìîæåò âûðàçèòü ñåáÿ òîëüêî îäíîÿçû÷íî: ïðèñóùèé åìó ñòèëü ìíîãîêðàñî÷íî, ïîëíîöåííî, èíòåëëåêòóàëüíî-

ïñèõîëîãè÷åñêè ìîæåò áûòü âûðàæåí, âûÿâëåí ïîëíîâåñíî, â ïîëíîêðîâíîé æèâîé ïëîòè òîëüêî íà îäíîì ÿçûêå. Ýòî ïîëîæåíèå âåðíî, ñïðàâåäëèâî â îáùåé òåîðåòè­ ÷åñêîé ïîñòàíîâêå. À êîíêðåòíî, ïðèìåíèòåëüíî ê íàçâàí­ íûì íàìè àâòîðàì, ìîæíî ñêàçàòü, ÷òî äåéñòâèòåëüíî äâóÿçû÷íûå ïèñàòåëè, òâîð÷åñêè èíäèâèäóàëüíî, íàèáîëåå ÿðêî âûðàæàþò ñåáÿ íà îäíîì èç ýòèõ ÿçûêîâ ëó÷øå, ÷åì íà äðóãîì. Êàê ìíå èçâåñòíî èç âûñêàçûâàíèé àâòîðèòåòíûõ àçåðáàéäæàíñêèõ ïèñàòåëåé, Ñåèä Áåéëè íà ðóññêîì ÿçûêå ïèøåò ëó÷øå, ÷åì íà àçåðáàéäæàíñêîì. Òî÷íî òàê æå ×èíãèç Àéòìàòîâ, ïî óòâåðæäåíèþ êèðãèçñêèõ ïèñàòåëåé, íà ðóññêîì ÿçûêå ïèøåò ëó÷øå, ÷åì íà êèðãèçñêîì. Òàê æå ÿ ìîãó ñêàçàòü è â îòíîøåíèè Áàóðäæàíà Ìîìûø-óëû, êîòîðûé íà ðóññêîì ÿçûêå ïèøåò ëó÷øå, õîòÿ âñå ýòè àâòîðû çíàþò ñâîè ðîäíûå ÿçûêè ïðåêðàñíî, íå õóæå ëþáîãî ïðèçíàííîãî àçåðáàéäæàíñêîãî, êèðãèçñêîãî, êàçàõñêîãî ïèñàòåëÿ. Òàêèì îáðàçîì, ãîâîðÿ îá Àíóàðå Àëèìæàíîâå, ïèøóùåì òîëüêî íà îäíîì ðóññêîì ÿçûêå î äåéñòâèòåëüíîñòè íàøèõ äíåé, ìîæíî ñêàçàòü, ÷òî, ïðåêðàñíî çíàÿ êàçàõñêèé ÿçûê, îí èçáðàë ðóññêèé ÿçûê êàê ñâîé âòîðîé ðîäíîé ÿçûê, êàê ñðåäñòâî íàèáîëåå âûðàçèòåëüíîãî õóäîæåñòâåííîãî îòðàæåíèÿ æèçíè, âûðàæåíèÿ ñàìîãî ñåáÿ, ñâîåãî ñòèëÿ. Ñàì ïî ñåáå ýòîò ôàêò çàñëóæèâàåò âíèìàíèÿ â òâîð÷å­ ñ­êîì, êóëüòóðíîì, èäåéíî-èñòîðè÷åñêîì ïëàíå, êîãäà ìû ãî­âîðèì î ñâîáîäíîì âûáîðå íàöèîíàëüíîãî àâòîðà, âîñ­ïè­ òàí­íîãî íà òðàäèöèÿõ ðóññêîé êëàññè÷åñêîé è ñîâ­ðåìåí­íîé ëèòåðàòóðû. Ñåé÷àñ ïðèõîäÿò â ëèòåðàòóðó ïðåäñòàâèòåëè íîâîãî ïîêîëåíèÿ ïèñàòåëåé íàöèîíàëüíûõ ðåñïóáëèê. Íàäî ïîëàãàòü, ÷òî â äàëüíåéøåì èõ ÷èñëî áóäåò óâåëè÷èâàòüñÿ ñîâåðøåííî åñòåñòâåííî, çàêîíîìåðíî. Îíè ïðèõîäÿò â ëèòåðàòóðó ñ ïðîáëåìàòèêîé, òåìàòèêîé, îáðàçàìè æèçíè ñâîåãî íàðîäà, ñâîåé ðåñïóáëèêè. Ìîëîäîìó ïðîçàèêó Àíóàðó Àëèìæàíîâó ïðèíàä­ëå­æàò ïî­âåñòü “Ñâåòëûé ðîäíèê”, íåñêîëüêî ñáîðíèêîâ î÷åð­êîâ, ðàñ­ñê­à­çîâ, ðåïîðòàæåé, çàïèñêè æóðíàëèñòà “Áåëûé äðóã, æåë­òûé äðóã, ÷åðíûé äðóã”, “Âå÷íûå êîðíè”. Æèâàÿ èõ òå­ ìà – äðóæáà íàðîäîâ ìèðà, íàõîäèò ëè îíà ñâîå êîíêðåòíîå âûðàæå­íèå â æèâûõ, òàëàíòëèâûõ ðàññêàçàõ, ðåïîðòàæàõ î

ñúåçäå ïèñàòåëåé ñòðàí Àçèè è Àôðèêè â Òàøêåíòå èëè î Âñå­ìèð­íîì ôåñòèâàëå ìîëîäåæè â Ìîñêâå. Âî âñåõ ñëó÷àÿõ ìû íàáëþäàåì óâëåêàòåëüíîå, æè­âîå ïîâåñòâîâàíèå îáî âñåì âèäåííîì, íàáëþäàåìîì, ïåðåæèòîì, íàïèñàííîå íà õîðîøåì ðóññêîì ÿçûêå, ñ íå ÷óæäûìè åìó èíûìè íîâûìè òðàäèöèÿìè ïîâåñòâîâàòåëüíîé ïðîçû.  î÷åðêå “Ñâåòëûé ðîäíèê” Àëèìæàíîâ ïîëüçóåòñÿ ìàíåðîé ñâîáîäíîãî î÷åðêîâîãî ïîñòðîåíèÿ ñþæåòíûõ ñèòóàöèé ëþäñêèõ âçàèìîîòíîøåíèé â âîñïðîèçâåäåíèè ñðåäû, â êîòîðîé âðàùàþòñÿ åãî ïåðñîíàæè, â çíà÷èòåëüíîé ÷àñòè âûìûøëåííûå. Îñîáîå ðàñïîëîæåíèå ÷èòàòåëÿ âûçûâàåò îñòðàÿ ïðîáëåìàòèêà. Ýòîé ïîâåñòüþ àâòîð ïî-íàñòîÿùåìó âòîðãàåòñÿ â æèçíü, ïîäíèìàÿ ãîñóäàðñòâåííî âàæíûå, ãëóáîêî íåîáõîäèìûå, äàæå îáÿçàòåëüíûå â ñâîåì ïîëîæèòåëüíîì ðåøåíèè, âîïðîñû æèçíè, òðóäà ìíîãèõ äåñÿòêîâ òûñÿ÷ ñåìåé ÷àáàíîâ èëè îòäåëüíûõ ìàëîíàñåëåííûõ àóëîâ â æèâîòíîâîä÷åñêèõ ðàéîíàõ íå òîëüêî Êàçàõñòàíà, à è òàêèõ ðåñïóáëèê, êàê Êèðãèçèÿ, Óçáåêèñòàí, Òàäæèêèñòàí, Òóðêìåíèÿ, è ðÿä ðåñïóáëèê íàøåãî Êàâêàçà, îáëàñòåé Ñèáèðè. Ãëóáîêàÿ èñêðåííîñòü è ñîçíàíèå îòâåòñòâåííîñòè ïèñàòåëÿ â îòíîøåíèè äåÿòåëüíîãî, àêòèâíîãî âìåøàòåëüñòâà â ïåðåóñòðîéñòâî îñòàòî÷íûõ ÿâëåíèé ïðîøëîãî áûòà ÿâëÿåòñÿ áëàãîäàðíîé ìèññèåé àâòîðà. Îí âîëíóåòñÿ çà ñóäüáó äåòåé, ìàòåðåé, îòöîâ â òðóäîâîé ñðåäå è âûçûâàåò íàøó ãîðÿ÷óþ ñîëèäàðíîñòü â âûðàæåíèè ñâîèõ ãðàæäàíñêèõ ÷óâñòâ. Åãî î÷åðêîâàÿ ïîâåñòü ïîèñòèíå ñòàíîâèòñÿ ñâåòëûì ðîäíèêîì áëàãîðîäíûõ èäåé, ÷óâñòâ, çàìûñëîâ íàøåãî ìîëîäîãî ñîâðåìåííèêà, æèâûì ó÷àñòèåì ñâîèì âòîðãàþùåãîñÿ â äåëà ãðàíäèîçíîãî ñåìèëåòèÿ.

ÌÀÒÅÐÈÀËÛ Ê ÈÇÓЧÅÍÈÞ ÓÑÒÍÎÃÎ ÍÀÐÎÄÍÎÃÎ ÒÂÎÐЧÅÑÒÂÀ È ËÈÒÅÐÀÒÓÐÛ ÍÀÐÎÄΠÑÑÑÐ Ê çàäà÷àì ðàçâèòèÿ è èçó÷åíèÿ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð Ïðåäíà÷åðòàííîå åùå íà çàðå íàøåé ðåâîëþöèè Êîì­ ìóíèñòè÷åñêîé ïàðòèåé è ïðåäóãàäàííîå â îò÷åòëèâûõ êîíòóðàõ À.Ì. Ãîðüêèì ðàçâèòèå ëèòåðàòóð íàðîäîâ Ñîþçà ñòàëî íûíå ðåàëüíîñòüþ ìèðîâîãî çíà÷åíèÿ. Íå òîëüêî ëèòåðàòóðû ñ ðàçâèòîé ðàíåå ïèñüìåííîé òðàäèöèåé, íî äàæå ëèòåðàòóðû ïðåæäå ìëàäîïèñüìåííûõ è áåñïèñüìåííûõ íàðîäîâ ÿâèëè ñåé÷àñ, ê êîíöó ÷åòâåðòîãî äåñÿòèëåòèÿ ðîñòà, îáðàçöû âûñîêîõóäîæåñòâåííîé ïðîçû, ïîýçèè, äðàìû è ò. ä. À â ýòîì öåëîñòíîì ëèòåðàòóðíîì äâèæåíèè îðãàíèçóþ­ ùàÿ, îïëîäîòâîðÿþùàÿ è âåäóùàÿ ðîëü ðóññêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû ñòîèò îñîáíÿêîì, è îíà íåèçìåðèìî âåëèêà. Èç óïîìÿíóòîé èñòîðè÷åñêè îãðîìíîé ðîëè áðàòñêîé ïîìîùè ðóññêîé ëèòåðàòóðû ðàñòóùèì íàöèîíàëüíûì ëèòåðàòóðàì íåîáõîäèìî ó÷åñòü, â ïåðâóþ î÷åðåäü, ïåðåâîäû ñî ìíîãèõ ÿçûêîâ íà âåëèêèé ðóññêèé ÿçûê îáðàçöîâ õóäîæåñòâåííîé ëèòåðàòóðû. Çàòåì ñëåäóþò ñîçäàíèÿ ìîíîãðàôèé, î÷åðêîâ, ïðåäèñëîâèé, êðèòè÷åñêèõ ñòàòåé íà ðóññêîì ÿçûêå î ðàçëè÷íûõ ôàêòàõ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð. Âñå óêàçàííûå âèäû òâîð÷åñêîãî òðóäà ïîìîãëè ïî­ ïóëÿ­ðèçàöèè, ïîäíÿòèþ çíà÷åíèÿ è ïîâûøåíèþ èäåéíîõóäîæåñòâåííîãî óðîâíÿ ëèòåðàòóðíûõ îáðàçöîâ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð, óæå ïîïîëíÿþùèõ âäîáàâîê ê ðóññêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðå ëèòåðàòóðíî-õóäîæåñòâåííûé ôîíä åäèíîé, ìíîãîíàöèîíàëüíîé îáùåñîþçíîé ëèòåðàòóðû. À íûíå ÷èòàòåëåì ýòîé ëèòåðàòóðû ÿâëÿåòñÿ îáùåñîþç­ íûé ÷èòàòåëü è ïðè òîì ÷èòàòåëü ðóññêîãî ÿçûêà. Çäåñü íàðÿäó ñ ðóññêèì ÷èòàòåëåì èìåþòñÿ â âèäó ÷èòàòåëè èç

òåõ æå áðàòñêèõ íàðîäíîñòåé, äëÿ êîòîðûõ ðóññêèé ÿçûê ñòàë âòîðûì ðîäíûì ÿçûêîì. Äà è ñàìè ïèñàòåëè áðàòñêèõ ëèòåðàòóð âîñïèòàíû íàðÿäó ñî ñâîåé ðîäíîé ëèòåðàòóðîé, åùå ãëàâíûì îáðàçîì íà òðàäèöèÿõ, âûñîêèõ îáðàçöàõ ðóññêîé êëàññè÷åñêîé è ñîâðåìåííîé ëèòåðàòóðû. Îíè íûíå òàêæå ñîâåðøåíñòâóþò ñâîå ìàñòåðñòâî, èäÿ òåìè æå ïóòÿìè îñâîåíèÿ ëèòåðàòóðíîé êóëüòóðû, ïîâûøåíèÿ ìàñòåðñòâà, êàêèìè èäåò ñîâðåìåííûé ðóññêèé ïèñàòåëü.  îáëàñòè èçó÷åíèÿ ñâîèõ ëèòåðàòóð îíè çà÷àñòóþ âûñòóïàþò íàðÿäó ñ ó÷åíûìè ñâîèõ ðåñïóáëèê è ïåðåä ñîþçíûì ÷èòàòåëåì â öåíòðàëüíîé ïðåññå è âûíîñÿò òåì ñàìûì ìíîãî ñâåæèõ è öåííûõ äàííûõ î ïðîèñõîäÿùèõ â ðåñïóáëèêå çíà÷èòåëüíûõ íîâûõ ÿâëåíèÿõ. À â öåëîì, êîãäà ðå÷ü èäåò îá èçó÷åíèè áðàòñêèõ ëè­ òå­ðàòóð, íåîáõîäèìî èìåòü â âèäó ïîìîãàþùåå èì, ðàç­ âèâàþùåå èõ èçó÷åíèå.  ýòèõ âèäàõ, â ïåðâóþ î÷åðåäü, ñëåäóåò ïîñòàâèòü âîïðîñ îá èçó÷åíèè ýòèõ ëèòåðàòóð èìåííî íà ðóññêîì ÿçûêå. Ýòèì íè â êîåé ìåðå íå óìà­ ëÿåòñÿ çíà÷åíèå ïîâñåìåñòíîãî èçó÷åíèÿ â ðåñïóáëèêàõ ñâîåé ëèòåðàòóðû íà ñâîåì ðîäíîì ÿçûêå. Íî ýòî èçó­ ÷åíèå, íåñìîòðÿ íà ìíîãèå ñâîè öåííûå äîñòîèíñòâà, îñòàåòñÿ â ïðåäåëàõ îäíîé ðåñïóáëèêè, íåâåäîìûì ñâîèìè êà÷åñòâàìè äëÿ ñîþçíîãî øèðîêîãî êðóãà ÷èòàòåëåé è äëÿ ñàìîé èñòîðèêî-ëèòåðàòóðíîé íàó÷íîé ìûñëè. Ïîòîìó è ïîä÷åðêèâàåì èçó÷åíèå ëèòåðàòóð íà ðóññêîì ÿçûêå, òàê êàê ïðè ýòîì ñëó÷àå èçó÷àþòñÿ è îõâàòûâàþòñÿ ìíîãèå ëèòåðàòóðû, à ñóæäåíèÿ î íèõ ñòàíîâÿòñÿ äîñòîÿíèåì îáùåñîþçíîé ñðåäû. Ïðè ýòîì ÿñíî, ÷òî äâàäöàòü ëåò òîìó íàçàä îá ýòîé ïðîáëåìå ìîæíî áûëî ãîâîðèòü êàê î çàäà÷å áóäóùåãî. À òåïåðü óæå íàñòàåò ïîðà ñòàâèòü êîíêðåòíûå öåëåâûå çàäà÷è ñèñòåìàòè÷åñêîãî, ïëàíîìåðíîãî èçó÷åíèÿ è ñ ïîäãîòîâêîé êàäðîâ ñïåöèàëèñòîâ – èññëåäîâàòåëåé ïðîáëåì ðàçâèòèÿ, äîñòèæåíèé îòäåëüíûõ ëèòåðàòóð.  äàííîì ñëó÷àå íåìàëî íàêîïëåííîãî èìåííî íà ðóñ­ ñêîì ÿçûêå â âèäå ïåðåâîäîâ è èññëåäîâàòåëüñêîãî, êðè­ òè÷åñêîãî, ìîíîãðàôè÷åñêîãî ìàòåðèàëà. Ýòî è ñîçäàåò ïðåäïîñûëêè èçó÷åíèÿ ëèòåðàòóð íà ðóññêîì ÿçûêå. Òàêîå èçó÷åíèå ïðåäïîëàãàåò îñâîåíèå ôàêòîâ íà âûñîêîì íàó÷íî-òåîðåòè÷åñêîì óðîâíå ìàðêñèñòñêî-ëåíèíñêîãî ëèòåðàòóðîâåä÷åñêîãî çíàíèÿ.

Åñòåñòâåííî, ÷òî ïîäîáíîå èçó÷åíèå îòòåñíÿåò è íå çàìåíÿåò èçó÷åíèÿ îòäåëüíûõ ëèòåðàòóð â ðåñïóáëèêàõ, òàê æå êàê èçó÷åíèå îäíîé ñâîåé ëèòåðàòóðû â ðåñïóáëèêå íå èñêëþ÷àåò è íå çàìåíÿåò îáîáùàþùåãî èçó÷åíèÿ ñ âëèÿíèåì îáùèõ äëÿ âñåõ ëèòåðàòóð çàêîíîìåðíîñòåé ïðîöåññà â ìàñøòàáå ñîþçíîì, íà ðóññêîì ÿçûêå. Íàîáîðîò, ýòè äâà âèäà èçó÷åíèÿ ëèòåðàòóð âî ìíîãîì íåîáõîäèìî è âåñüìà ñóùåñòâåííî äîïîëíÿþò, óñèëèâàþò è ïèòàþò äðóã äðóãà. Äðóãîé íåìàëîâàæíûé ìîìåíò â íàèëó÷øåì, óñïåøíîì îäîëåíèè íàó÷íî-òåîðåòè÷åñêèõ çàäà÷ ñîñòàâëÿåò âêëþ÷åíèå â ðàçâåðíóòîå îáñóæäåíèå ïðîáëåì ëèòåðàòóð íàðîäîâ ÑÑÑÐ ðóññêèõ ïèñàòåëåé è êðèòèêîâ. Èçâåñòíî, ÷òî ñîâåòñêàÿ ëèòåðàòóðà â ÷àñòè ïîçíà­ âàòåëüíî-òåîðåòè÷åñêèõ, íàó÷íî-îïðåäåëÿþùèõ ñâîèõ äîñ­ òè­æåíèé îïèðàëàñü íà ìàðêñèñòñêî-ëåíèíñêóþ ýñòåòèêó, íà ðóêîâîäÿùèå ðåøåíèÿ, óêàçàíèÿ Öåíòðàëüíîãî êîìèòåòà Êîììóíèñòè÷åñêîé ïàðòèè Ñîâåòñêîãî Ñîþçà è ðàçâèâàëàñü òàêæå ïðè ó÷àñòèè òâîð÷åñêèõ, êðèòè÷åñêèõ ìûñëåé âåäóùèõ ïèñàòåëåé ñîþçà.  ýòîì ñìûñëå áåññïîðíî, êàê íàäîëãî è ðàçíîñòîðîííå ïèòàþò íàó÷íî-òåîðåòè÷åñêóþ ìûñëü ïî âîïðîñàì ôîëüêëîðà, ëèòåðàòóðû âûñêàçûâàíèÿ Ãîðüêîãî. À ïî íåêîòîðûì òåîðåòè÷åñêèì âîïðîñàì ëèòåðàòóðû â öåëîì è îòäåëüíûì ïðîèçâåäåíèÿì, â ÷àñòíîñòè, èìåëè ñâîå èñòîðè÷åñêîå çíà÷åíèå òàêæå è ñòàòüè, äîêëàäû, âûñêàçûâàíèÿ Ôàäååâà, Òèõîíîâà, Ñóðêîâà èëè öåëîãî ðÿäà èçâåñòíûõ êðèòèêîâ, âûñòóïàþùèõ î ôàêòàõ ðóññêîé ëèòåðàòóðû ïðåèìóùåñòâåííî. Ïèñàòåëè íå òîëüêî ñîçäàþò çíà÷èòåëüíûå õóäîæåñòâåííûå ïðîèçâåäåíèÿ, íî îíè æå äâèãàþò è îáùóþ äëÿ íàñ âñåõ ñîöèàëèñòè÷åñêóþ íàó÷íóþ ìûñëü, îáîãàùàþò, ðàçâèâàþò åå, ðàñøèðÿþò êðóã åå çàäà÷. Äâîÿêóþ âûäàþùóþñÿ çàäà÷ó âûïîëíÿþò ðóññêèå ïèñàòåëè, êðèòèêè, ëèòåðàòóðîâåäû, âêëþ÷àÿñü â îáñóæäåíèå ïðîá­ëåì ðàçâèòèÿ íàóêè î ëèòåðàòóðàõ íàðîäîâ ÑÑÑÐ. Âî-ïåð­âûõ, îíè îáîáùàþò äîñòèæåíèÿ, âûÿñíÿþò îáùèå çàêîíîìåðíîñòè â öåëîì â íàøåì ëèòåðàòóðíîì äâèæåíèè, ãäå âåäóùóþ ñòåðæíåâóþ ðîëü èãðàåò ðóññêàÿ ëèòåðàòóðà, à ëèòåðàòóðû íàðîäîâ ïðèâíîñÿò ñâîå, îðèãèíàëüíîå, ñàìîáûòíîå â îáùóþ ñîêðîâèùíèöó. Îá ýòèõ ñëîæíûõ, íî âàæíûõ èñòîðè÷åñêèõ ïðîöåññàõ, îòðàæàþùèõ â öåëîì ìíîãîîáðàçèè ñâîåì èñòîðè÷åñêèé ïîñòóïàòåëüíûé ïðîãðåññèâíûé íàø õîä âïåðåä, ñêàçàòü êîìïåòåíòíîå îáîáùàþùåå ñëîâî ëåã÷å

è äîñòóïíåå â ïåðâóþ î÷åðåäü ðóññêîìó ïèñàòåëþ èëè êðèòèêó. Îäíîâðåìåííî ñ íèìè ñóãóáî âàæíî è öåííî áûëî áû èìåòü òàêèå æå âûñêàçûâàíèÿ ïèñàòåëåé è êðèòèêîâ èç ðåñïóáëèê. Òàê, íàïðèìåð, íåñîìíåííûé, îãðîìíûé èíòåðåñ äëÿ ÷èòàòåëåé è äëÿ èññëåäîâàòåëåé â ðåñïóáëèêàõ, â Ñîþçå â öåëîì, èìåëè áû âûñêàçûâàíèÿ, ñêàæåì, ðîìàíèñòîâ: Ôàäååâà, Ôåäèíà, Ëåîíîâà î ðîìàíàõ Ëàöèñà, Àéáåêà, Ìóñòàôèíà, Áàøèðîâà èëè äðàìàòóðãîâ: Ïîãîäèíà, Ëàâðåíåâà, Ñèìîíîâà î ïüåñàõ ßêîáñîíà, Ìóñðåïîâà, ßøåíà; ïîýòîâ: Òâàðäîâñêîãî, Ñóðêîâà, Èñàêîâñêîãî, ñêàæåì, î ïîýòàõ Ëåîíèäçå, Ñàìåäå Âóðãóíå, Íàèðè Çàðüÿíå, Òóðñóí-çàäå. Èëè æå íå ìåíüøèé èíòåðåñ ïðåäñòàâëÿëè áû âûñòóïëåíèÿ íà ñòðàíèöàõ ñîþçíîé ïðåññû Óïèòà î Íàòàíå Ðûáàêå, Ìàêñèìà Ðûëüñêîãî î Ãàôóðå Ãóëÿìå, Ñàáèòå Ìóêàíîâå; ßêóáà Êîëîñà î Ñàäðåääèíå Àéíè, Êåðáàáàåâà î ßíå Ñóäðàáêàëíå, Ñèìîíà ×èêîâàíè î Ðàñóëå Ãàìçàòîâå, âûñêàçûâàíèÿ Êàâè Íàäæèìè îá Ààëû Òîêîìáàåâå è ò.ä.  ýòîì ñìûñëå ïðåäñòîÿùèé Âòîðîé ñúåçä ïèñàòåëåé ïðèçâàí óñòàìè âåäóùèõ ïèñàòåëåé, ðóêîâîäÿùèõ òâîð÷åñêîé æèçíüþ â ñòðàíå, ïîäâåñòè èòîãè ïðîéäåííîìó, äîñòèãíóòîìó â öåëîì, âî âñåé ñîþçíîé, ìíîãîíàöèîíàëüíîé ëèòåðàòóðå. ×åãî íå ñìîã ñäåëàòü Ïåðâûé ñúåçä ïèñàòåëåé ââèäó íåäîñòàòî÷íîãî ðàçâîðîòà ëèòåðàòóðíîãî ïðîöåññà â ðåñïóáëèêàõ â òó ïîðó, îáÿçàí îòðàçèòü øèðîêî è íà ìíîæåñòâàõ ïîëîæèòåëüíûõ è çíà÷èòåëüíûõ ïðèìåðîâ ïðåäñòîÿùèé Âòîðîé ñúåçä. Âàæíî ïðåäóêàçàòü, ïðåäâàðèòü ïóòè è ýòàïû íàøåãî ðàçâèòèÿ â ïåðñïåêòèâå â öåëîì è ïî âîçìîæíîñòè ïî îòäåëüíûì, íàèáîëåå óñïåøíî âûäâèíóâøèìñÿ â îòäåëüíûõ æàíðàõ èëè â öåëîì ëèòåðàòóðàì ðåñïóáëèê. Òâîð÷åñêàÿ, âäîõíîâëÿþùàÿ è âåäóùàÿ ìûñëü ïèñàòåëÿ – ìûñëÿùåãî õóäîæíèêà äîëæíà ñïîñîáñòâîâàòü åùå áîëåå óñïåøíîìó äâèæåíèþ âïåðåä âñåé íàøåé ìíîãîíàöèîíàëüíîé ëèòåðàòóðû, äîëæíà àê­ òèâíî ñîäåéñòâîâàòü åùå áîëåå îñìûñëåííîìó ðàçâèòèþ ñàìîé ëèòåðàòóðû Ñîþçà âî âñåì ñëîæíîì âçàèìîäåéñòâèè, âçàèìîñâÿçè åå ÷àñòåé. Ñàìàÿ âîçâûøåííàÿ è áëàãîðîäíàÿ ðîëü ñîâåòñêîãî ïèñà­òå­ëÿ – ó÷èòåëÿ æèçíè – âêëþ÷àåò â ñåáÿ çàäà÷ó íîñèòåëÿ è âûðàçèòåëÿ èäåè èíòåðíàöèîíàëüíîé äðóæáû íàðîäîâ.  ýòîì çíà÷åíèè ñâîåãî ìèðîâîççðåíèÿ è òâîð÷åñòâà ñîâåòñêèé ïèñàòåëü íå ÿâëÿåòñÿ ïðåäñòàâèòåëåì òîëüêî îäíîé íàöèîíàëüíîé ëèòåðàòóðû. Åãî èäåîëîãèÿ è åãî

èñòîðè÷åñêîå íàçíà÷åíèå äåëàþò èç íåãî ïðåäñòàâèòåëÿ âñåõ ëèòåðàòóð ñîöèàëèñòè÷åñêîãî îáùåñòâà íàøåé ýïîõè. Òåì áîëåå ïèñàòåëè, ðóêîâîäÿùèå âñåñîþçíîé ïèñàòåëüñêîé îðãàíèçàöèåé è âñåñîþçíûìè îðãàíàìè ïå÷àòè îò ëèòåðàòóðû, ÿâëÿþòñÿ ëþäüìè îáùåñîþçíîé ðîëè è íàçíà÷åíèÿ. Òî÷íî òàê æå è âûäàþùèåñÿ êðèòèêè, ðåäàêòîðû è àâòîðû ìíîãèõ òåîðåòè÷åñêèõ, êðèòè÷åñêèõ ñòàòåé íà ñòðàíèöàõ óïîìÿíóòûõ îðãàíîâ è ñïåöèàëüíûõ êðèòè÷åñêèõ èññëåäîâàíèé, ò. å. òàêèå êðèòèêè, êàê òò. Åðìèëîâ, Ðþðèêîâ, Îçåðîâ, Òàðàñåíêîâ, Å. Ñóðêîâ, Ëåñþ÷åâñêèé, Ì. Êóçíåöîâ, Âåðà Ñìèðíîâà, Êíèïîâè÷, Ñêîðèíî, Áðàéíèíà è äð., ÿâëÿþòñÿ ïî êðàéíåé ìåðå ïî îæèäàíèÿì îò íèõ è ïî èõ âîçìîæíîñòÿì êðèòèêàìè íå òîëüêî â îäíîé ðóññêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðå, à êðèòèêàìè îáùåñîþçíîé ëèòåðàòóðû. Îò íèõ-òî åñòåñòâåííî áûëî áû îæèäàòü ðàçâåðíóòûõ êðèòè÷åñêèõ ñóæäåíèé è îáî âñåõ çíà÷èòåëüíûõ ÿâëåíèÿõ â áðàòñêèõ ëèòåðàòóðàõ. Áåçóñëîâíî, òàêîå æå ó÷àñòèå â îáñóæäåíèÿõ ïðîáëåì çà ïðåäåëàìè ñâîåé íàöèîíàëüíîé ëèòåðàòóðû âàæíî, íåîáõîäèìî è äëÿ ïèñàòåëåé, êðèòèêîâ áðàòñêèõ ðåñïóáëèê. Îñîáîå èäåéíîâîñïèòàòåëüíîå çíà÷åíèå òàêèõ ñîó÷àñòèé â ëèòåðàòóðíûõ ïðîöåññàõ çàêëþ÷àåòñÿ åùå â îòðåøåíèè îò íàöèîíàëüíîé îãðàíè÷åííîñòè â îáëàñòè õóäîæåñòâåííîãî ìûøëåíèÿ. Ñòàíîâÿñü ïàòðèîòîì âñåé ñîâåòñêîé ñîöèàëèñòè÷åñêîé ëèòåðàòóðû â öåëîì, äàííûé àâòîð óñïåøíåå ñîäåéñòâóåò ïåðñïåêòèâå ðàçâèòèÿ ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà â îáùåé íàøåé òâîð÷åñêîé èñòîðèè. Èíòåëëåêòóàëüíî-òâîð÷åñêàÿ æèçíü ïîäîáíîãî ïèñàòåëÿ ÿâèò äðàãîöåííûé ïîó÷èòåëüíûé ïðèìåð ïðåäïî÷èòàíèÿ èíòåðíàöèîíàëüíîãî ïðèíöèïà è îáùåñòâåííûõ èäåàëîâ âñåì óçîñòÿì, óñëîâíîñòÿì èëè ïåðåæèòî÷íûì ÿâëåíèÿì ëè÷íîãî íà÷àëà â ïñèõèêå ëþäåé ëèòåðàòóðíîãî ôðîíòà. Ðàçâèâàÿ êðèòè÷åñêóþ ìûñëü â ðåñïóáëèêàõ, ïèñàòåëè è êðèòèêè òâîð÷åñêè ðàçðàáàòûâàþò ðàçäåëû èñòîðèêîëèòåðàòóðíîé íàóêè. Îñîáåííî ýòà ïîìîùü ñâîåâðåìåííà, íåîáõîäèìà äëÿ áîëüøèíñòâà ðåñïóáëèê, ãäå êðèòèêà ïîêà ïðåáûâàåò íå íà âûñîêîì ïðîôåññèîíàëüíîì óðîâíå è êà÷åñòâå. Øèðî÷àéøèå âîçìîæíîñòè èìåþò ïèñàòåëü è êðèòèê ïðè æåëàíèè àêòèâíî âêëþ÷èòüñÿ â îáëàñòü íàó÷íî-òåîðåòè÷åñêîãî îñìûñëåíèÿ, îáîáùåíèÿ ïðîèñõîäÿùèõ â íàøèõ ëèòåðàòóðàõ ñäâèãîâ, êîëîññàëüíûõ ïî ñóòè è çíà÷åíèþ

èçìåíåíèé. Äåÿòåëüíîå ñèñòåìàòè÷åñêîå îáñóæäåíèå â ñîþçíîé ïå÷àòè ïðîáëåì äîñòèæåíèé, íåäîñòàòêîâ, à íå âñïîìèíàíèå îäíîé-äðóãîé ñòàòüÿìè òîé èëè èíîé ëèòåðàòóðû èçðåäêà – âîò ÷òî íåîáõîäèìî ïîä÷åðêíóòü íàêàíóíå ñúåçäà ïèñàòåëåé. Âåñüìà öåííî çíà÷åíèå äåêàäû áðàòñêîé ëèòåðàòóðû, íî äîñàäíû åå ïîñëåäñòâèÿ, êîãäà â îðãàíàõ Ñîþçà ïèñàòåëåé ïîñëå ïðîâåäåíèÿ äåêàäû óæå ãîäàìè íè÷åãî íå ïèøåòñÿ îá ýòîé ëèòåðàòóðå. Ìû îñîáî ïîä÷åðêèâàåì èñêëþ÷èòåëü­ íîå çíà÷åíèå êðèòè÷åñêîãî îáñóæäåíèÿ ïðîáëåì, íàó÷íîòåîðåòè÷åñêîãî îáîáùåíèÿ äîñòèæåíèé áðàòñêèõ ëèòåðàòóð èìåííî íà ðóññêîì ÿçûêå ïîòîìó, ÷òî áîëüøèíñòâî ðóññêèõ ïèñàòåëåé, êðèòèêîâ ïðåäïî÷èòàåò âîçäåðæèâàòüñÿ, íåæåëè âåñòè ïå÷àòíûå, ðàçâåðíóòûå, ñòîëü íåîáõîäèìî âàæíûå ñ èõ ñòîðîíû ñóæäåíèÿ î ôàêòàõ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð. À âåäü ýòî âûñòóïëåíèå òàê æå ìûñëèìî è çàêîíîìåð­ íî, êàê âûñêàçûâàíèå òîãî æå ðóññêîãî ïèñàòåëÿ-ðîìàíèñ­ òà î Áàëüçàêå, Â. Ãþãî, Ôëîáåðå, äðàìàòóðãà – î Øåêñïèðå, Êîð­íåëå, Ìîëüåðå, Èáñåíå, ïîýòà – î Áåðàíæå, Áàéðîíå èëè î ëþáîì èç ñîâðåìåííûõ çàïàäíûõ ðîìàíèñòîâ, äðà­ ìà­òóðãîâ, ïîýòîâ. Ñîâåòñêèé ðóññêèé ïèñàòåëü íå áóäó÷è ñïåöèàëèñòîì ïî Áàëüçàêó, Øåêñïèðó, Áàéðîíó, ìî­æåò ñ ïîçèöèé åãî ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ìèðîâîççðåíèÿ, êàê õóäîæíèê ýïîõè ñòðîèòåëüñòâà êîììóíèçìà, êàê âûðàçè­ òåëü íîâåéøåé èñòîðè÷åñêîé èäåéíîñòè è õóäî­æåñòâåííî ýñòåòè÷åñêèõ ïðèíöèïîâ âûñêàçàòü òàêèå íî­âåéøèå ìûñëè ïî ðàñêðûòèþ èñòîðè÷åñêîé ñóùíîñòè è öåííîñòåé â íàñëåäèè ìèðîâûõ êëàññèêîâ, êàêèå íå ðàñêðû­âàë è íå ïîäîçðåâàë äàæå íè îäèí èç ñïåöèàëèñòîâ, èñòî­ðèêîâ ýïîõè òåõ æå êëàññèêîâ ó íèõ æå íà ðîäèíå. Âñïîì­íèì õîòÿ áû âûñêàçûâàíèÿ Ãîðüêîãî î Áàëüçàêå, Ðîìý­íå Ðîë­ëàíå, Áàðáþñå è î Ïîëå Âåðëåíå è äðóãèõ èëè åãî æå ìûñëè î Ì.Ì. Êîöþáèíñêîì. Âîò òàêèå âèäû òâîð­÷åñêîãî ãëó­ áîêîãî, ïðîíèêíîâåííîãî âìåøàòåëüñòâà â ëèòå­ðà­òóðíîå ñòðîèòåëüñòâî áðàòñêèõ ðåñïóáëèê çàêîííî îæè­äàëèñü áû îò ìíîãèõ è ìíîãèõ âåäóùèõ ðóññêèõ ïèñà­òå­ëåé è ñòîëü æå ìíîãèõ çàñëóæèâøèõ áîëüøîãî óâàæåíèÿ, äîâåðèÿ è àâòîðèòåòà êðèòèêîâ íàøèõ, âûñòó­ïàþùèõ íà ðóññêîì ÿçûêå. Âñå ñêàçàííîå âûòåêàåò íå òîëüêî èç çàäà÷ èçó÷åíèÿ ïðîéäåííîãî ýòàïà, íî è ñâèäåòåëüñòâóåò î òåñíîì áëèçêîì

ïðèäâèæåíèè âïëîòíóþ ïîâñåäíåâíîãî ðàçâèòèÿ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð ê ðóññêîé ëèòåðàòóðå, êàê ê ëèòåðàòóðå ñ ìèðîâîé ëèòåðàòóðíîé êóëüòóðîé. Àíàëèçèðóÿ çàäà÷è ðîñòà è íàó÷íîãî èçó÷åíèÿ äîñ­ òîéíûõ ñåðüåçíîãî âíèìàíèÿ ÿâëåíèé, ýòàïîâ, ïóòåé ðàç­ âèòèÿ, ìû íåèçìåííî ïîìíèì î òîì, ÷òî ðóññêàÿ ëèòåðàòóðà ñâîèìè íàèáîëåå ïîëíîöåííûìè ïîèñêàìè è îáðåòåíèÿìè ïîó÷èòåëüíà, êàê íàèâûñøàÿ òâîð÷åñêàÿ ëàáîðàòîðèÿ õóäîæåñòâåííîé ìûñëè â ñòðàíå. Îíà ïîë­íåå ïðåäñòàâèëà â ñâîåì ïðîøëîì ðåàëèçì, òàêæå â äå­ñÿ­òèëåòèÿõ ñâîåãî çàâèäíîãî ðàñöâåòà îíà ïðåäñòàâèëà êðè­òè÷åñêèé ðåàëèçì âî âñåõ æàíðàõ. Îíà æå, áåç ñîìíåíèÿ, ÿâ­ëÿåò íàèëó÷øèå îáðàçöû ãëóáîêîãî îñâîåíèÿ, è â âûñøåì ýòàïå ìåòîäà ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà, êàê â òåìàòèêå ñîâ­ðåìåííîé, òàê è èñòîðè÷åñêîé äåéñòâèòåëüíîñòè. Îäíîâðåìåííî ñ ïèñàòåëÿìè, íåñîìíåííî, áîëüøàÿ îò­ âåòñòâåííàÿ çàäà÷à ïî èçó÷åíèþ ëèòåðàòóð íàðîäîâ îò­íî­ñèòñÿ íà äîëþ íàó÷íûõ ó÷ðåæäåíèé è âûñøèõ ó÷åá­íûõ çàâåäåíèé, êîòîðûå ïðèçâàíû è îðãàíèçîâàòü ñèñ­òåìàòè÷åñêîå, íàó÷íîå èçó÷åíèå ëèòåðàòóð, à òàêæå ãîòîâèòü êàäðû íàóêè, êðèòèêè, ïåðåâîäà è ïðåïîäàâàíèÿ ïðåäìåòà â âóçàõ è øêîëàõ. Ïðè ýòîì èç ïðàêòèêè è ïîïûòîê èçó÷åíèÿ ëèòåðàòóð â âóçàõ íàøåé ñòðàíû îñîáî âûäåëÿåòñÿ âíèìàòåëüíàÿ, ïðîäóìàííàÿ ïîñòàíîâêà ýòîãî âîïðîñà â ÌÃÓ. Äëÿ íåãî åñòåñòâåííî áûëî ïðèíÿòèå íà ñåáÿ çàäà÷è îðãàíèçàöèè òîãî êîìïëåêñíîãî êóðñà ïî ñïåöèàëüíîñòè ëèòåðàòóðû íàðîäîâ ÑÑÑÐ, êîòîðûé óíèâåðñèòåò ââåðèë ñïåöèàëüíîé ñâîåé êàôåäðå “Ëèòåðàòóðû íàðîäîâ ÑÑÑД. Êàê êðèòè÷åñêîå îáñóæäåíèå, òàê è íàó÷íîå èçó÷åíèå ëèòåðàòóð íàðîäîâ èìååò âàæíåéøåå çíà÷åíèå íå òîëüêî äëÿ ýòèõ ëèòåðàòóð, íî îíî æå ñóãóáî öåííî, âàæíî è äëÿ ñàìîé ðóññêîé ëèòåðàòóðîâåä÷åñêîé íàóêè î ðóññêîé æå ëèòåðàòóðå. Ìû èìååì â âèäó åùå íåäîñòàòî÷íî ó÷òåííûé íàøèìè ëèòåðàòóðîâåäàìè è ïèñàòåëÿìè ñåðüåçíåéøèé, íîâûé ïðîáëåìíûé ìîìåíò. Äåëî â òîì, ÷òî íåïðåðûâíî ñîäåéñòâóÿ ñâîèì âëèÿíèåì ðîñòó, ðàñöâåòó áðàòñêèõ ëèòåðàòóð, ëó÷øèå ïèñàòåëè, ëó÷øèå ïðîèçâåäåíèÿ ðóññêîé ëèòåðàòóðû ïðîäîëæàþò êàê áû âòîðóþ ñâîþ æèçíü íà äðóãîì ÿçûêå â äðóãîé ëèòåðàòóðíîé ñôåðå íà äðóãîì ó÷àñòêå ñâî­åé ðîäèíû! Êàêîâû â ýòîì ñìûñëå âëèÿíèå è âî ìíîãîì îïðå­äåëÿþùàÿ ðîëü Ãîðüêîãî, Ìàÿêîâñêîãî, Øîëîõîâà è

äðóãèõ íà îòäåëüíîãî ïèñàòåëÿ, íà îòäåëüíûå æàíðû, äàæå ýòàïû ðàçâèòèÿ èíûõ íàøèõ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð? Îáùåèçâåñòíî, ÷òî èíîãäà îäíî ëèøü âûäàþùååñÿ ïðîèç­âåäåíèå è òî ôîðìèðóåò ñåáå ñðåäó, ëèòåðàòóðíî-òâîð­ ÷åñêîå îêðóæåíèå. À ïèñàòåëü, ñóìåâøèé îñ÷àñòëèâèòü ïåðå­ äîâîå ÷åëîâå÷åñòâî ñâîèìè âåëèêèìè òâîðåíèÿìè, ïëîäî­ âèòûé õóäîæíèê ñî âñåé ëèòåðàòóðíîé ýïîõîé åãî ðîäíîé ëèòåðàòóðû, ðàçâå ìàëî ñîäåéñòâóåò áëèçêèì ëèòåðàòóðíûì äâèæåíèÿì â èõ ïðåóñïåÿíèè? Ìåæäó òåì â ðóññêîé ëèòå­ ðàòóðîâåä÷åñêîé íàóêå ìû çíàåì ïîêà òîëüêî ñêóïûå óïî­ìè­ íàíèÿ, è òî â ëó÷øåì ñëó÷àå, î âëèÿíèè, ñêàæåì, Ãîðüêîãî íà òîãî èëè äðóãîãî íàöèîíàëüíîãî ïèñàòåëÿ. Íî âîïðîñ íå â îäíîì óïîìèíàíèè, à â òîì, ÷åìó îáÿçûâàåò ýòî ïðèçíàíèå è óïîìèíàíèå, ò. å. â òîì, êàê èìåííî ïîâëèÿë Ãîðüêèé íà ïèñàòåëÿ äðóãîé áðàòñêîé ëèòåðàòóðû? Îòñþäà è ñëåäóåò, ÷òî è ó÷åíûé ñïåöèàëèñò ïî èñòîðèè ðóññêîé êëàññè÷åñêîé è ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû òîæå äîëæåí èçó÷àòü òó ñàìóþ âòîðóþ æèçíü èññëåäóåìîãî èì ðóññêîãî êëàññèêà â ëèòåðàòóðàõ áðàòñêèõ íàðîäîâ.  ýòîì ñëó÷àå åìó ñóùåñòâåííî ïîìîæåò íàèëó÷øàÿ íàó÷íàÿ ðàçðàáîòêà èñòîðèè ëèòåðàòóð íàðîäîâ ÑÑÑÐ. Âìåñòå ñ ýòèìè çàäà÷à­ìè ñåé÷àñ âîçíèêàåò è äðóãàÿ ïàðàëëåëüíàÿ ïðîáëåìà àíà­ëèçà, îöåíêè ïðîäóêòèâíîãî, ïîëîæèòåëüíîãî âëèÿíèÿ îòäåëü­íûõ êðóïíûõ äîñòèæåíèé áðàòñêèõ ëèòåðàòóð â èíûõ æàíðàõ è íà îáùåñîþçíóþ ëèòåðàòóðó. Òàê â ãîäû îñîáîãî ðàçâèòèÿ óñòíî-ïîýòè÷åñêîãî òâîð÷åñòâà ÿâíî íàáëþäàëîñü îãðîìíîå âëèÿ­íèå òâîð÷åñòâà Äæàìáóëà â ðåñïóáëèêàõ. Òàêæå ìîæíî íàçâàòü áåññïîðíûì áîëüøîå âëèÿíèå äðàìàòóðãèè Êîðíåé÷óêà íà íàöèîíàëüíûå ëèòåðàòóðû è íà ðóññêóþ ñîâåòñêóþ äðà­ìàòóðãèþ. Ñåé÷àñ, åñòåñòâåííî, íàìå÷àåòñÿ åùå îäíà áåñïðåäåëü­ íî øèðîêàÿ, íî è áëàãîäàðíàÿ äàëüíåéøàÿ çàäà÷à ñîâåòñêîé íàó­êè î ëèòåðàòóðå. Íûíå ìû ãîâîðèì î áðàòñêèõ ëèòåðàòóðàõ Ñîþçà ñ òî÷êè çðåíèÿ áëàãîòâîðíîãî âëèÿíèÿ íà íèõ ïåðå­ äîâîãî òâîð÷åñêîãî îïûòà, äîñòèæåíèé ðóññêîé ëèòåðàòóðû. À ñêîðî æå íàñòàíåò âðåìÿ ãîâîðèòü óñòàìè ñîâåòñêèõ ó÷å­íûõ, ëó÷øèõ çíàòîêîâ íàñëåäèÿ Ãîðüêîãî, Ìàÿêîâñêîãî î òîì, êàê ýòè àâòîðû âëèÿþò íà íîâûõ ýòàïàõ ðàçâèòèÿ, ñêàæåì, êèòàéñêîé, èíäèéñêîé, âåíãåðñêîé èëè àëáàíñêîé ëèòåðàòóð. Ðàíåå ðóññêàÿ ëèòåðàòóðà áûëà ìèðîâîé ëèòåðàòóðîé ïî çíà÷åíèþ, ïî ñóòè è ñâîéñòâàì, à òåïåðü îíà ñòàíîâèòñÿ

äîñòóïíîé, ïîâñåäíåâíî ñîïóòñòâóþùåé æèçíè, òðóäó, áîðüáå ðàñøèðåííîãî ìèðà 800-ìèëëèîíííîãî ÷åëîâå÷åñòâà â êà÷åñòâå ó÷èòåëÿ, äðóãà è íîâûõ ëèòåðàòóð íà íîâîì èñòîðè÷åñêîì ýòàïå ñîöèàëèñòè÷åñêîãî âîçðîæäåíèÿ íàöèé. È îïûò ðóññêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû öåíåí è âàæåí â ýòîì êà÷åñòâå òîæå, êàê ïåðâè÷íûé è ïåðâîñòåïåííûé äëÿ ðàçâèâàþùèõñÿ íîâûõ ñîöèàëèñòè÷åñêèõ ëèòåðàòóð ìèðà. Ïåðå÷èñëÿÿ ïðîáëåìû è ðàçíîñòîðîííèå ïóòè ëèòåðà­ òóð íàðîäîâ Ñîþçà, åñòåñòâåííî ñòàâèòü è âîïðîñ î òîì, íå ñòèðàåòñÿ ëè ïðè èíûõ îáîáùåííûõ àíàëèçàõ è âûâî­ äàõ íàöèîíàëüíîå ñâîåîáðàçèå, ñâîÿ ñïåöèôèêà êàæäîé ëèòåðàòóðû â îòäåëüíîñòè? Òàê êàê óïîìÿíóòûå îáîáùàþ­ ùèå íàáëþ­äåíèÿ êàñàþòñÿ âñåîáùèõ çàêîíîìåðíîñòåé è ïðîöåññîâ, èìåþùèõ ìåñòî âî âñåõ áåç èñêëþ÷åíèÿ ëèòåðàòóðàõ ýïîõè ñîöèàëèçìà, è àíàëèçèðóþòñÿ, ê ïðèìåðó: ïðîáëåìû îñâîåíèÿ ìåòîäà ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà, îñâîåíèÿ òðàäèöèé ðóññêîé ëèòåðàòóðû, ïðîáëåìû ïîë­ íîöåííîãî îòðàæåíèÿ íàöèîíàëüíîé ñïåöèôèêè, ïîâû­ øåíèÿ óðîâíÿ ëèòåðàòóðíîé êóëüòóðû, ìàñòåðñòâà, òî íå ìîãóò íå âîçíèêíóòü ñåðüåçíûå ñîìíåíèÿ î ñòèðàíèè íàöèîíàëüíîãî ñâîåîáðàçèÿ íàøèõ ëèòåðàòóð. Íàîáîðîò, âîïðîñ î íåì â êîíêðåòíûõ ïðîÿâëåíèÿõ, âîïëîùåíèÿõ èäåè èíòåðíàöèîíàëèçìà, íàðîäíîñòè, ðåâî­ ëþöèîííîñòè – áóäåò ðàçðàáîòàí íà êàæäîé ëèòåðàòóðíîé ïî÷âå ñ ó÷åòîì òîãî íîâîãî, îðèãèíàëüíîãî, ñâîåãî, ÷òî ïðè­ âíåñëà òà èëè èíàÿ ëèòåðàòóðà â îáùóþ ñîêðîâèùíèöó. Ýòà æå çàäà÷à íàóêè è Ñîþçà ïèñàòåëåé îáÿçàòåëüíî ïðåäïîëàãàåò íå ñòèðàíèå ðàçëè÷èé, íå íèâåëèðîâàíèå, íå ñòàíäàðòèçà­ öèþ ïîäõîäîâ, à íàîáîðîò, óãëóáëåííîå ïîñòèæåíèå âñÿêîãî öåííîãî ñâîåîáðàçèÿ ïðè åäèíñòâå îáùèõ çàäà÷.  ÷èñëå íàçâàííûõ òîëüêî ÷òî ñâîåîáðàçèé îñîáíÿêîì ñòîèò âîïðîñ î ÿçûêå. Êàêîâî æå ñ ðàçëè÷èÿìè ÿçûêîâ â íàøåì åäèíîì, èäåéíî-òâîð÷åñêîì ëèòåðàòóðíîì äâèæåíèè? Ñòîèò ëè ÿçûê ñòåíîé, ðàçãîðàæèâàþùåé, ðàçúåäèíÿþùåé ëèòåðàòóðó îò ëèòåðàòóðû èëè èñòîðèêî-ëèòåðàòóð­íîé íàóêè? Ïðè íàøåé îïðåäåëÿþùåé è âñåîáúåìëþùåé ôîð­ìóëå “ñîöèàëèñòè÷åñêîé ïî ñîäåðæàíèþ è íàöèîíàëüíîé ïî ôîð­ ìå” êóëüòóðû ÿçûê íåñîìíåííî âåðíî îïðåäåëåí êàê ãëàâíåé­ øèé, õîòÿ íå åäèíñòâåííûé ýëåìåíò íàöèîíàëüíîé ôîðìû. Ïðè ýòîì ÿñíî, ÷òî ïðèìàò â êàòåãîðèÿõ èäåîëîãè÷åñêîãî ïîðÿäêà â îñîáåííîñòè ïðèíàäëåæèò ñîäåðæàíèþ. À ëèòåðàòó­

ðîâåä÷åñêàÿ íàóêà, èäåîëîãè÷åñêàÿ íàóêà, åå ïðåäìåò, ñêà­æåì, íàïðèìåð, ñîâåòñêàÿ ëèòåðàòóðà, ÿâëÿåòñÿ ñàìûì äåéñòâåííûì ïî÷åòíûì è ñëàâíûì îðóæèåì âîñïèòàíèÿ ìèëëèîíîâ â äóõå êîììóíèçìà. Òàê ÷òî íåëüçÿ äîïóñêàòü ìûñëè î íåâîçìîæíîñòè âîîáùå íàó÷íîãî èçó÷åíèÿ ëèòåðàòóð, ñóäÿ ïî ïåðåâîäàì. Âî-ïåðâûõ, íàäî ïîìíèòü, ÷òî õóäîæåñòâåííûé ïåðå­âîä ïðîèçâåäåíèé ðàçëè÷íûõ æàíðîâ èìååò ðàçëè÷íûå ñâîéñò­âà. Íàïðèìåð, ïåðåâîä ïüåñ è ïðîçàè÷åñêèõ ïðîèçâåäåíèé, çà íåì­íîãèìè, ðåäêèìè èñêëþ÷åíèÿìè, ìîæåò âåñüìà áëèçêî, àäåêâàòíî îòðàçèòü ñâîéñòâà îðèãèíàëà, íå ãîâîðÿ î òàêèõ ðåøàþùèõ ýëåìåíòàõ õóäîæåñòâåííîãî ïðîèçâåäåíèÿ, êàê åãî: èäåéíàÿ ñóòü, êîìïîçèöèÿ, ñþæåò, õàðàêòåðû, ïðèåìû èçîáðàçèòåëüíûõ ñðåäñòâ, ðå÷è ãåðîåâ, âñÿ àðõèòåêòîíèêà äðàìû è ò. ä. – ÷òî ñîñòàâëÿåò âàæíåéøèå îáúåêòû èçó÷å­ íèÿ. Òðóäíåå ñî ñëîâåñíîé òêàíüþ ìíîãèõ âèäîâ ïîýçèè. Íî è â íåé, ïðè âñå áîëüøåì êà÷åñòâåííîì óëó÷øåíèè ïðèíöèïîâ è ìåòîäîâ ïåðåâîäà â íàøèõ ëèòåðàòóðàõ íå ñòîëü ðåøàþò çàòðóäíÿþùèå ìîìåíòû, ñêîëü áîëåå âàæíû­ ìè ýëåìåíòàìè èçó÷åíèÿ âûñòóïàþò öåëîñòíûå èäåéíîõóäîæåñòâåííûå êà÷åñòâà ïðîèçâåäåíèé. Âîîáùå, óïîìèíàÿ î ïåðåâîäàõ, íàäî ñêàçàòü, ÷òî â îáëàñòè òåîðèè è ïðàêòèêè õóäîæåñòâåííûõ ïåðåâîäîâ ïåðåä îáùåñîþçíîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðîé ñòîÿò âåñüìà óâëåêàòåëüíûå, áëàãîäàðíûå è îãðîìíûå ïåðñïåêòèâû. Íåñîìíåííî îäíî, ÷òî äåëî õóäîæåñòâåííîãî ïåðåâîäà ó íàñ ïðèîáðåëî íåîáû÷àéíîå êóëüòóðíî-èñòîðè÷åñêîå, èäåéíî-ïîëèòè÷åñêîå çíà÷åíèå, ïîòîìó ïîèñêè è îáðàçöû äîñòèæåíèé íàøèõ â áëèæàé­ øåé äåéñòâèòåëüíîñòè ÿâÿò ïðèìåðû, î÷åâèäíî, íåâåäîìûå äëÿ ëèòåðàòóðîâåä÷åñêîé ìûñëè ïðîøëîãî. À çíà÷åíèå ñóùåñòâóþùèõ íàøèõ ïåðåâîäîâ íå ñëåäóåò óìàëÿòü êàê íåäîñòîéíîå äëÿ âíèìàíèÿ “âûñîêîé íàóêè”, íèçìåííóþ ïðàêòèêó. Ýòà ïîçèöèÿ ñêîëüçêàÿ è íåâåðíàÿ, ÷ðåâàòà ðèñêîâàííûìè âûâîäàìè. Óòâåðæäàÿ î íåâîçìîæíîñòè ïåðåäà÷è ïóòåì ïåðåâîäîâ âñåõ ñâîéñòâ îðèãèíàëà â öåëîì, îòðèöàÿ òàêèì îáðàçîì çíà÷åíèå õóäîæåñòâåííûõ ïåðåâîäîâ äëÿ íàóêè î ëèòåðàòóðå, ìîæíî ëåãêî äîéòè äî îöåíêè ÿçûêà îðèãèíàëà êàê íåêîåé íåèçîáðàçèìîé íà äðóãîì ÿçûêå òàéíîïèñè. Íî íå ýòè íåîáîñíîâàííûå ñîìíåíèÿ ðåøàþò, êîíå÷íî, èñòîðè÷åñêè íàçðåâøèé, ñòîëü öåííûé è âàæíûé âîïðîñ ðàçíîñòîðîííåãî èçó÷åíèÿ ëèòåðàòóð íàðîäîâ ÑÑÑÐ.

Êàê òðåáîâàíèå íàøåé æèçíè ê íàóêå ïîñòàâëåí ýòîò âîïðîñ îãðîìíîãî èäåéíî-ïðèíöèïèàëüíîãî, íàó÷íî-òâîð÷åñêîãî çíà÷åíèÿ, ñîîòâåòñòâåííî ÷åìó è ñëåäóåò îæèäàòü åãî ðåøåíèÿ. Ïëàí 1. Äîñòèæåíèÿ ó êóëüòóðíûõ è íåïèñüìåííûõ íàðîäîâ – âåëèêè. 2. È îíè ïðèçíàíû ãîñóäàðñòâîì, óçíàíû íàðîäàìè, ñîçäàþòñÿ, ðàçâèâàþòñÿ ïèñàòåëÿìè, ðóññêèìè êðèòèêàìè, ðåäàêòîðàìè. 3. Åñòü ìîíîãðàôèè, ñòàòüè, ïðåäèñëîâèÿ íà ðóññêîì ÿçûêå. 4. Åñòü îáùåñîþçíàÿ ëèòåðàòóðà è ÷èòàòåëü åå – îá­ ùåñòâåí­íûé ÷èòàòåëü – ýòî ÷èòàòåëü ðóññêîãî ÿçûêà, ïðè­ ÷åì, ýòî íå îäèí ðóññêèé ÷èòàòåëü, ò. å. êðîìå ðóññêîãî ÷è­òà­òåëÿ åñòü ÷èòàòåëè íàöèîíàëû, äëÿ êîòîðûõ ðóññêèé ÿçûê – åñòü åãî âòîðîé ðîäíîé ÿçûê. Äà è ïèñàòåëè íàöèîíàëû òàêîâû, îíè õîòü è ïèøóò íà ÿçûêå, íî âîñïèòàíû ãëàâíûì îáðàçîì íà òðàäèöèè ñâîåé è íà ðóññêîé êëàññè÷åñêîé è ñîâðåìåííîé ëèòåðàòóðàõ. 5. Çíà÷èò, åñòü ëèòåðàòóðà. Îíà íà ðîäíîì ÿçûêå. Ìû îáÿçàíû ó÷åñòü íàêàíóíå îòúåçäà âñå ýòè îáñòîÿòåëüñòâà è âî âåñü ðîñò ïîñòàâèòü âîïðîñ îá èçó÷åíèè ýòîé ëèòåðàòóðû, î ïîäãîòîâêå åå êàäðîâ. 6. Ïîñêîëüêó ýòî èìååò ñâîþ ðåàëüíóþ áàçó (ïåðåâîäû íà ðóññêîì ÿçûêå è ò. ä.), íóæíî èçó÷àòü íà ðóññêîì ÿçûêå, íóæíî ñîçäàòü êóðñ, îðãàíèçîâàòü ñèñòåìàòè÷åñêîå èçó÷åíèå â âèäå êóðñîâ ëåêöèé, â âóçå (êîìïëåêñíûé êóðñ). 7. Îòñþäà ðàçðàáîòàííûé êóðñ äîëæåí áûòü ïåðåäàí äðóãèì âóçàì. Âñå ýòî ïî ïëå÷ó òîëüêî ÌÃÓ, è îí çà ýòî äåëî âçÿëñÿ ïðàâèëüíî. 8. Ýòî èçó÷åíèå íå ìåøàåò èçó÷åíèþ íà ìåñòàõ òàê æå, êàê èçó÷åíèå îäíîé ëèòåðàòóðû, êàê ýòî åñòü íà ìåñòàõ, íå çàìåíÿåò èçó÷åíèå êóðñà ëèòåðàòóð íàðîäîâ ÑÑÑÐ â Ìîñêâå. Íàîáîðîò, îäíî äðóãîå ïîääåðæèâàåò, âîñïîëíÿåò. 9. Ñòàëî áûòü, íàäî èçó÷àòü íà ðîäíîì ÿçûêå è â ýòî èçó÷åíèå, ãëàâíûì îáðàçîì, äîëæíî âêëþ÷àòüñÿ áîëüøîå ÷èñëî ðóññêèõ ïèñàòåëåé, êðèòèêîâ, ïåðåâîä÷èêîâ. 10. Ñîâðåìåííàÿ ëèòåðàòóðà â òåîðåòè÷åñêè ïîçíà­ âàòåëüíîé ÷àñòè î íåé äâèãàåòñÿ âïåðåä íå íàó÷íûìè

1 ï.ë. “Äåâóøêàì” “Ïåñíÿ î Ëåíèíå” 80. Àòà Ñàëèõ – 1/2 ï.ë. 81. Õàìçà Õàêèì-çàäå Íèÿçè – “Áàé è áàòðàê”, ñòèõè – 1 ï.ë.

á) ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû – îêîëî 30 ï.ë. Âñåãî 60 ï.ë.

Ñõåìà ðàçäåëà õðåñòîìàòèè ïî ëèòåðàòóðàì íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè, Êàçàõñòàíà I. Òþðêñêèé êàãàíàò. VI–VIII ââ. 1. Îðõîíñêèå íàäïèñè. Ýïîñû, êîøîêè, êåðåçû, ñêàçêè î ìåðãåíàõ-áàòûðàõ. 2. IÕ–Õ âåêà. Ñàìàíèäû – æàíðû êàñèäû, ìàðñèÿ. Ýïîñ ó ïîýòîâ IÕ–Õ âåêîâ. Ðóäàêè, Äàêèêè – ïåñíè äðåâíèå, ðè­ òóàëüíûå. II. Êàðàõàíèäû. Õ–ÕI ââ. 1. Þñóô Áàëàñàãóíñêèé. 2. Ìàõìóä Êàøãàðñêèé. 3. Ôèðäîóñè. 4. Àáó Àëè Ñèíî. 5. Îìàð Õàéÿì. 6. Ýïîñ “Ìàíàñ”, “Àëïàìûø” (ó ìíîãèõ íàðîäîâ). 7. Ñêàçêè. 8. Øàìàíèñòñêèå ðèòóàëû â óñòíîì òâîð÷åñòâå íàðî­äîâ. 9. Òðóäîâûå ïåñíè, ñâÿçàííûå ñî ñêîòîâîä÷åñêèì îáðà­ çîì æèçíè. III. Êàðàêèòàè. ÕII–ÕIII ââ. 1. Ñàãàäè. 2. Ýìèð Õîñðîâ – “Õàìñё”. 3. ßññàâè. 4. Êёð-îãëû (âàðèàíòû ó âñåõ íàðîäíîñòåé). 5. Êèññà Þñóô Òóðîì. 6. Áîç-Îãëàí. 7. Ïåðåðàáîòêà ýïîñà â ïåðèîä èíîçåìíîãî ãîñïîäñòâà êàðàêèòàåâ è ïîçæå, â ïîðó ìîíãîëüñêèõ çàâîåâàíèé. Ñêàçêè î æèâîòíûõ, ôàíòàñòè÷åñêèå ñêàçêè, îáðÿäîâûå ïåñíè... áûòîâûå ïåñíè, æåíñêàÿ äîëÿ (â ïîðó ñëîæåíèÿ ôåîäàëüíîé àðèñòîêðàòèè). 8. Òðóäîâûå ïåñíè, ñâÿçàííûå ñî ñêîòîâîä÷åñêèì è çåìëåäåëü÷åñêèì òðóäîì. Ïåñíè, îòðàæàþùèå øàìàíèñòñêèå ïðåäñòàâëåíèÿ ó êî÷åâûõ íàðîäîâ. IV. Õîðåçìøàõè è ìîíãîëû. ÕIII è ÕIV ââ. 1. Äæåëàëåääèí Ðóìè (1207–1273). 2. Ðàóáãäóçè (1310). 3. Ïåðåðàáîòêà ýïè÷åñêèõ ñþæåòîâ.

Ýïîõà ñîöèàëèçìà (ðàçäåë áóäåò ðàçðàáîòàí îñîáî, äîïîëíèòåëüíî) 1. Àéíè. 2. Äæàìáóë. 3. Ìóêàíîâ. 4. Êåðáàáàåâ. 5. Ãàôóð Ãóëÿì. 6. Àéáåê. 7. Ààëû Òîêîìáàåâ. 8. Òóðñóíçàäå. 9. Ìóñðåïîâ. 10. Áàÿëèíîâ. 11. Ôàçèëü Þëäàøåâ. 12. Ñûäûêáåêîâ è ò. ä. Òàäæèêñêàÿ ëèòåðàòóðà Ñàìàíèäñêàÿ ýïîõà 1. Ðóäàêè – 941. 2. Äàêèêè – 977 ...... ýïîñ, åãî “Øàõíàìå”. 3. Ôèðäîóñè – 934–1027. 4. Àáó Àëè Ñèíî – 980–1037. îòðàæåíèå áîðüáû ïåðåäîâûõ ïèñàòåëåé ïðîòèâ ïàíèñëàìèçìà, ïàíòþðêèçìà.

XVII äî âòîðîé ïîëîâèíû XIX â. 1. Êîøîêè, êåðåçû (ó âñåõ íàðîäîâ) – 1/8 ï.ë. 2. Áûòîâûå ïåñíè, î æåíñêîé äîëå (ó âñåõ íàðîäîâ), ðè­ òóàëü­­íûå, îáðÿäîâûå – îòðàæàþùèå ïîëîæåíèå æåí­ùèí (ó âñåõ íàðîäîâ) – 1/4 ï.ë.

“Èñòîðèÿ Êàçàõñêîé ÑÑÐ ” êiòàáûíà àðíàéû æàçûëµàí òàðàóëàð

Ãëàâà IÕ ÊÓËÜÒÓÐÀ ÊÀÇÀÕÑÒÀÍÀ  XV–XVII ÂÂ. § 1. ÌÀÒÅÐÈÀËÜÍÀЯ ÊÓËÜÒÓÐÀ Æèëèùå, îäåæäà è ïèùà Ãîñïîäñòâî êî÷åâîãî ñïîñîáà âåäåíèÿ õîçÿéñòâà è ïàòðèàð­õàëüíî-ôåîäàëüíûõ îòíîøåíèé íàêëàäûâàëî ãëóáî­ êèé îòïå÷àòîê íà ìàòåðèàëüíóþ è äóõîâíóþ êóëüòóðó êàçà­õîâ. Êî÷åâîé è ïîëóêî÷åâîé îáðàç æèçíè ñïîñîáñòâîâàë âîç­ íèê­íîâå­íèþ ñïåöèôè÷åñêèõ ôîðì ðåìåñåë äëÿ èçãîòîâ­ëå­íèÿ ïðåä­ìåòîâ õîçÿé­ñòâåííîãî è áûòîâîãî íàçíà÷åíèÿ – âàëÿíèå êîøìû, òêàíüå êîâðîâ, ïëåòåíèå àðêàíîâ è æèï (âåðåâêè), âû­äåëêà êîæè, èçãîòîâëåíèå ÷àñòåé þðòû (“êåðåãå”, “óûê”, “÷àíðàê”) è äðóãèå. Áûò íàñåëåíèÿ, åãî ðåëèãèîçíûå âîççðåíèÿ, ðàçíîãî ðîäà îáû÷àè è ïðåäñòàâëåíèÿ îá îêðóæàþùåé ïðèðîäå, à òàêæå óñòíîå òâîð÷å­ñòâî, ïðèêëàäíîå èñêóññòâî è äðóãèå îáëàñòè êóëüòóðû â òîé èëè èíîé ñòåïåíè îòðàæàëè âëèÿíèå êî÷åâîãî îáðàçà æèçíè. Æèëèùå êàçàõîâ èìåëî ñâîåîáðàçíóþ ôîðìó. Êàçàõè æè­ëè â þðòå, êîòîðàÿ ñîñòîÿëà èç äåðåâÿííîãî îñòîâà: íåñêîëü­êèõ ÷àñ­òåé ðåøåòêè – êåðåãå, òîíêèõ æåðäåé – óûê è äåðåâÿííîãî îáðó­÷à – ÷àíðàê. Êåðåãå è óûê äåëàëèñü èç òàëüíèêà, ÷àíðàê – èç áåðåçû. Ñ íàðóæíîé ñòîðîíû þðòà ïîêðûâàëàñü ñïåöèàëü­íî ñêðîåí­íûì âîéëîêîì: “òóûðëûê”, “óçþê” è “òóíäóê”. Òóûðëûê ïîêðûâàë âåðõ­íþþ ÷àñòü êåðåãå è èçîãíóòóþ ÷àñòü óûê, óçþê ïîêðûâàë âåðõíþþ ÷àñòü óûê, îïóñêàÿñü íèæíèì êðà­åì íà òóûðëûê; òóíäóê ïîêðûâàë ÷àíðàê. Íèæíÿÿ ÷àñòü êåðåãå îïîÿñûâàëàñü óçåíüêèì âîéëîêîì – “èðãåëèê”.  òåõ ñëó÷àÿõ, êîãäà íå õâàòàëî âîéëîêà, êåðåãå ïîêðû­âàëîñü ñíàðó­æè öèíîâêîé, èçãîòîâëåííîé èç ÷èÿ. Äëÿ âõîäà â þðòó ìåæäó äâóìÿ êåðåãå

îñòàâëÿëîñü áîëüøîå îòâåðñòèå, â êîòî­ðîå âñòàâëÿëàñü äâåðü íà äåðåâÿííîé ðàìå. Ñ íàðóæíîé ñòî­ðî­íû îíà òàêæå ïîêðûâàëàñü âîéëîêîì. Êàçàõñêèå þð­òû îòëè÷àëèñü íåêîòî­ðûì ðàçíîîáðàçèåì ñîñòàâíûõ ÷àñ­òåé è ìàòåðèàëà, èç êîòîðîãî îíè áûëè èçãîòîâëåíû, ÷òî çà­âè­ñåëî îò èìóùåñòâåííîãî ïîëîæåíèÿ âëà­äåëüöà þðòû. Þð­òà áåäíÿêà íèêîãäà íå ïîêðûâàëàñü óçþêîì, à òîëüêî òóûðëûêîì, è òî äûðÿâûì. Íå èìåÿ ñðåäñòâ äëÿ èçãîòîâëå­íèÿ îñòî­âà þðòû, à òàêæå íóæíîãî êîëè÷åñòâà âîéëîêà, áåäíÿêè æè­ëè â áîëüøèíñòâå ñëó÷àåâ â äæîëûì-óé, êîòîðûé îáû÷íî ñî­ ñòîÿë èç äâóõ-òðåõ êåðåãå è íåáîëüøîãî ÷àíðàêà ñ ïðÿìûìè æåð­äÿìè. Ñâîåîáðàçíîé áûëà òàêæå îäåæäà êàçàõîâ. Ìóæ÷èíû îáû÷íî íîñèëè ïîâåðõ ðóáàøêè áåøìåò, à â íåêîòîðûõ ñëó÷àÿõ – ÷åêìåíü èç àðìÿ÷èíû äîìàøíåãî ïðîèçâîäñòâà.  çèìíåå âðåìÿ ñâåðõ áåø­ìåòà èëè ÷åêìåíÿ íàäåâàëè øóáó èç îâ÷èíû, øåðñòüþ âîâíóòðü, ñ âîðîòíèêîì, à âìåñòî áðþê èç áóìàæíîé ìàòåðèè – øàëáàð èç äóá­ëåíîé êîæè. Îáóâüþ ìóæ÷èíàì ñëóæèëè êîæàíûå ñàïîãè íà ïðÿ­ìîé ïîäîøâå.  íåêîòîðûõ ñëó÷àÿõ âìåñòî ñàïîã íîñèëè è÷èãè (“ìàñè”) èç êîçëèíîé êîæè, ñ ãàëîøàìè (“êåáèñ”) èç êîæè. Ãî­ëîâíîé óáîð ìóæ÷èí ñîñòîÿë èç îñòðîêîíå÷íîé øëÿïû (“êàëïàê”), ñøèòîé èç ñåðîãî èëè áåëîãî âîéëîêà. Åå íîñèëè ïðåèìóùåñòâåííî ëåòîì.  çèìíåå âðåìÿ ãîëîâíûì óáîðîì ñëóæèëà øàïêà (“òóìàê”) èç îâå÷üåé èëè ëèñüåé øêóðû ñ äëèííûìè íàóøíèêàìè è íàçàòûëü­íèêîì, çàêðûâàâøèì øåþ. Êðîìå êàëïàêà è òóìàêà, íîñèëàñü åùå êðóãëàÿ øàïêà ñ øèðîêèì îêîëûøåì è ìàòåð÷àòûì âåðõîì. Æåíùèíû íîñèëè ñàïîãè è è÷èãè, ïëàòüå è áåøìåò, à ïîâåðõ ïëàòüÿ è áåøìåòà – õàëàò. Ãîëîâíûì óáîðîì ñëóæèë “êèìåøåê” èç áåëîé ìàòåðèè, çàêðûâàâøèé ãîëîâó è ñïóñêàâøèéñÿ íà ïëå÷è.  íåì äåëàëñÿ ðàçðåç äëÿ ëèöà, à âåðõíÿÿ ÷àñòü ãîëîâû îáåðòûâà­ëàñü íåñêîëüêî ðàç áîëüøèì êóñêîì áåëîé ìàòåðèè, êîòîðûé íàçû­âàëñÿ ó êàçàõîâ “æàóëûê” (â íåêîòîðûõ ìåñòàõ “êóíäóê”). Îäåæäà ôåîäàëüíî-áàéñêîé ÷àñòè íàñåëåíèÿ îòëè÷àëàñü áîëüøèì ðàçíîîá­ðàçèåì è áîãàòñòâîì. Áåäíÿêè íå èìåëè îñîáîé ëåòíåé è çèìíåé îäåæäû è îáû÷íî â òå÷åíèå íåñêîëüêèõ ëåò íîñèëè îäíó è òó æå îäåæäó, ñäåëàííóþ èç ìàòåðèàëîâ áîëåå íèçêîãî êà÷åñòâà.

Îñíîâíóþ ïèùó êàçàõîâ ñîñòàâëÿëè ìÿñî è ìîëîêî. Èç ìÿñà ïðèãîòîâëÿëè “áåñáàðìàê” (âàðåíîå ìÿñî) è “êóûð­ äàê” (æàðåíîå ìÿñî), èç ìîëîêà – ðèì÷èê è êóðò. Êðî­ ìå òîãî, èç êîáûëüåãî ìîëî­êà ïðèãîòîâëÿëè êóìûñ, èç êîðîâüåãî è îâå÷üåãî – àéðàí, èç âåð­áëþæüåãî – øóáàò (â íåêîòîðûõ ìåñòàõ åãî íàçûâàëè òóéå-êûìûç èëè õûìðàí). Ìó÷íûå ïðîäóêòû èñïîëüçîâàëèñü ìàëî. Èç ìóêè îáû÷íî ïðèãîòîâëÿëè ëåïåøêè è áàóðñàêè, à èç çåðíà ïøåíèöû èëè ïðîñà ïîõëåáêó – “áèäàé-êîæå” è “òàðû-êîæå”, êîòîðàÿ ÿâëÿëàñü îñíîâíîé ïèùåé áåäíÿêîâ. Ïðèêëàäíîå èñêóññòâî è ðåìåñëî Ïðèêëàäíîå èñêóññòâî êàçàõîâ òàêæå áûëî ñâÿçàíî ñ êî÷åâûì áûòîì. Îñíîâíûì ìàòåðèàëîì, èñïîëüçîâàâ­ øèìñÿ äëÿ õóäîæåñòâåííîé îáðàáîòêè, ÿâëÿëàñü øåðñòü. Èç øåðñòè äåëàëè îðíàìåíòèðîâàííûå êîø­ìû, “áàó” – äëèííûå óçêèå ïîëîñû, êîòîðûìè ñòÿãèâàëñÿ äåðåâÿí­íûé îñòîâ þðòû, èç òêàíè – çàíàâåñêè, êîòîðûìè çàêðûâàëè âõîä â þðòó, è ò. ï. Ïîìèìî êîøìåííûõ èçäåëèé, êàçàõè òêàëè êîâðû, áîëü­ øåé ÷àñòüþ èç øåðñòè.  âîñòî÷íûõ è þãî-âîñ­òî÷íûõ ðàéîíàõ Êàçàõñòà­íà ïðèìåíÿëè øåëêîâóþ è õëîï­÷àòîáóìàæíóþ ïðÿæó. Øèðîêî áû­ëà ðàñïðîñòðàíåíà âû­øèâêà, âûøèâàëèñü íå òîëüêî ìàòåðèè, íî è êîøìû, è êî­æàíûå èçäåëèÿ. Ïðè ïðîèçâîäñòâå þâåëèðíûõ èçäåëèé, ïðè ðåçüáå ïî êàìíþ, äåðåâó è êîñòè ïðèìåíÿëñÿ îðíàìåíò. Ðåçüáà ïî êàìíþ äåëàëàñü íà ìîãèëüíûõ ïàìÿòíèêàõ, ðåçüáà ïî äåðåâó è êîñòè – ïðè èçãîòîâ­ëåíèè ïðåäìåòîâ äîìàøíåãî îáèõîäà (ñóíäóêè, êðîâàòè è ò. ä.). Äàëüíåéøåå ðàçâèòèå ïîëó÷èëà îáðàáîòêà ìåòàëëà. Èç ìåòàëëà äåëàëèñü ðàçíîîáðàçíûå ïðåäìåòû: æåíñêèå óêðà­ øåíèÿ (ñåðüãè, êîëüöà, áðàñëåòû, çàñòåæêè), óêðàøåíèÿ äëÿ ñáðóè âåðõîâîé ëî­øàäè, ìóæñêèå ïîÿñà, íàêîíå÷íèêè ðåì­íåé è ïðî÷åå. Èç ìåòàëëà èçãîòîâëÿëîñü òàêæå îðóæèå: òî­ïîðû íà äëèííîé ðóêîÿòêå (“àéáàëòà”), ïèêè (“íàéçà”), øàø­êè è äð. Èçãîòîâëåíèå âñåõ ýòèõ ïðåäìåòîâ íå ñîñòàâëÿëî ñàìîñòîÿòåëü­­íîé îòðàñëè ïðîèçâîäñòâà, à ÿâëÿëîñü ïîäñîá­ íûì çàíÿòèåì â ñêîòî­âîä÷åñêîì àóëå. Âñå ïðåäìåòû äîìàø­ íåãî îáèõîäà èçãîòîâëÿëèñü â ñîîòâåòñòâèè ñ ïîòðåáíîñòÿìè îòäåëüíûõ ñåìåé.

§ 2. ÁÛÒ ÍÀÑÅËÅÍÈЯ Ñåìåéíûå îòíîøåíèÿ Õîçÿèíîì â ñåìüå ÿâëÿëñÿ îòåö, öåëèêîì ðàñïîðÿæàâ­ øèéñÿ âñåìè ñåìåéíûìè äåëàìè. ×ëåíû ñåìüè íàõîäèëèñü â çàâèñèìîì îò íåãî ïîëîæåíèè, îíè îáÿçàíû áûëè âû­ ïîëíÿòü âñå åãî ïðèêàçàíèÿ. Æåíùèíà áûëà íå­ðàâíîïðàâíà. Æåíà õîçÿèíà, íàïðèìåð, íå èìåëà ïðàâà ðàñïîðÿ­æàòüñÿ èìóùåñòâîì ìóæà, çàêëþ÷àòü êàêèå-íèáóäü ñäåëêè õîçÿéñò­ âåííîãî ïîðÿäêà, çàíèìàòüñÿ êóïëåé è ïðîäàæåé.  òàêîì æå ïîëîæåíèè íàõîäèëèñü è äåòè. Òàê, íàï­ðè­ ìåð, ñûí íå ìîã âñòóïàòü â áðàê áåç ñîãëàñèÿ îòöà. Øèðî­êîå ðàñïðîñòðàíå­íèå èìåëî ðàííåå ñâàòîâñòâî, íàçûâàå­ìîå ó êàçàõîâ “æàñòàé êóäàëàñó”. Äåòè îáúÿâëÿëèñü “íåâåñòîé” è “æå­íèõîì” åùå ëåæà â ëþëü­êå. Áðàê îáû÷íî ñîâåðøàëñÿ â ðàí­íåì âîçðàñòå, ïî äîñòèæåíèè 15–16 ëåò, à íåðåäêî è ðàíü­øå. Ñâàòîâñòâî âñåãäà ñîïðîâîæäàëîñü âûêóïîì íåâåñòû (“êàëû­ìîì”). Êàëûì îáû÷íî óïëà÷èâàëñÿ ñêîòîì, ðàçìåð êàëûìà çàâèñåë îò ñîñòîÿíèÿ ðîäèòåëåé èëè ðîäñòâåííèêîâ íåâåñòû è æåíèõà. Êà­ëûì ïî÷òè âñåãäà áûë áîëüøèì – îò 17 äî 47 òðåõëåòíèõ êîáûë; èíîãäà îí çàìåíÿëñÿ äðóãèìè âèäàìè ñêîòà (êîðîâà èëè áàðàí), íî â áîëüøåì êîëè÷åñòâå. Óïëàòà òàêîãî êàëûìà áûëà äîñòóïíîé òîëüêî áîãàòûì. ×òîáû óïëàòèòü êàëûì, áåäíÿê áûë ïðèíóæäåí çà­ðàáàòûâàòü åãî äîëãîëåòíèì òðóäîì ó áàÿ èëè îáðåêàëñÿ íà áåçáðà÷èå.  ñåìåéíîì áûòó áîãàòûõ êàçàõîâ èìåëî ìåñòî ìíîãî­ æåíñòâî. Óïëàòèâ êàëûì, áàé ìîã âçÿòü ñåáå âòîðóþ è òðåòüþ æåíó. Ìíîãèå áðàëè íîâûõ æåí äëÿ òîãî, ÷òîáû èìåòü â ñåìüå áîëüøå ðàáî÷èõ ðóê. Êðîìå ìíîãîæåíñòâà, èìåëî ìåñòî è àìåíãåðñòâî – ñâîåîá­ ðàç­íûé ïåðåæèòîê äðåâíåãî ëåâèðàòà. Ïî ýòîìó îáû÷àþ æåíà óìåðøå­ãî ìóæà ïåðåõîäèëà ê åãî áðàòó èëè áëèæàéøåìó ðîäñòâåííèêó. Òàêîé îáû÷àé ìîòèâèðîâàëñÿ òåì, ÷òî íåâåñòà, çà êîòîðóþ óïëà÷åí êàëûì, ñ ïðèõîäîì â äîì æåíèõà ñòàíîâèòñÿ ñîáñòâåííîñòüþ äàííîé ñåìüè è äàæå ðîäà. Æåíùèí-êàçàøåê íå äåðæàëè â çàòâîðíè÷åñòâå, îíè íå ïðÿ­òàëè ëèöî ïîä ïàðàíäæîé, êàê ýòî áûëî ïðèíÿòî ó íå­êîòîðûõ íàðîäîâ íà Âîñòîêå. Ýòîìó ñïîñîáñòâîâàë, êî­ íå÷­íî, ïðåæäå âñåãî êî÷åâîé îáðàç æèçíè êàçàõîâ. Îäíà­êî

æåíùèíàì çàïðåùàëîñü ïîêàçûâàòü âîëîñû. Îíè äîëæ­íû áûëè íîñèòü äëèííîå äî ïÿò ïëàòüå è ãîëîâíîé óáîð – êèìåøåê, çàêðûâàâøèé âñþ ãîëîâó, êðîìå ëèöà. Ïî îáû÷àþ êàçàõîâ ìîëîäàÿ æåíùèíà íå äîëæíà áûëà ðîä­ñòâåí­íèêîâ è ðîäñòâåííèö ìóæà íàçûâàòü ïî èìåíàì, à òîëüêî ïî÷­òèòåëüíûìè èëè ëàñêàòåëüíûìè ñëîâàìè, â çàâè­ ñèìîñòè îò èõ âîç­ðàñòà è ïîëîæåíèÿ â ñåìüå. Òàê, íàï­ðèìåð, ñâåêðà íàçûâàëè “àòà”, ñâåêðîâü – “åíå”, äåâåðÿ – “êàéíàãà” èëè “êàèíû”. Ýòà òðàäèöèÿ ñîáëþäàëàñü è ïî îòíîøåíèþ ê ñîðîäè÷àì ìóæà. Êðîìå òîãî, ìîëîäàÿ æåíùèíà äîëæíà áûëà ïðèâåòñòâîâàòü ñòàð­øèõ ðîäñòâåííèêîâ è ðîäñòâåííèö ìóæà íèçêèì ïîêëîíîì äî ïîÿñà. Íà ñóäå âìåñòî îä­ íîãî ñâèäåòåëÿ ìóæ÷èíû òðåáî­âàëîñü ñâèäåòåëüñòâî äâóõ æåíùèí. Ïðè âûïëàòå êóíà (ïëàòà çà óáèéñòâî) æèçíü æåíùèíû îöåíèâà­ëàñü â ïîëîâèíó ñòîèìîñòè æèçíè ìóæ÷èíû. Íàðîäíûå ïðàçäíåñòâà Ïðàçäíåñòâà (“òîé”) îáû÷íî ñâÿçûâàëèñü ñ ñåìåéíûìè òîðæåñòâàìè: ñâàäüáà, ðîæäåíèå ðåáåíêà è äðóãèå; ëèáî îíè íîñèëè ðåëèãèîçíûé õàðàêòåð. Áîëü­øèå ïðàçäíåñòâà îáû÷íî óñòðàèâàëè ôåîäàëû. Ïûøíîñòü òîðæåñòâà è êîëè÷åñòâî ïðèãëàøåííûõ ãîñòåé çàâèñåëè îò áîãàòñòâà è çíàò­íîñòè ôåîäàëà. Ðàñõîäû ïî óñòðîéñòâó ïðàçäíèêîâ ðàñêëàäûâàëèñü íà âñåõ ÷ëåíîâ ðîäà. Ïî òðàäèöèè êàçàõîâ ñîðîäè÷è áûëè îáÿçàíû ïðèíîñèòü ôåîäàëó ïîäàðêè ñêîòîì èëè âåùàìè. Íà ïðàçäíåñòâàõ óñòðàèâàëèñü ðàçëè÷íûå èãðû: ñêà÷êè (“áàéãå”), áîðüáà äâóõ äæèãèòîâ-ñèëà÷åé (“êóðåñ”), áîðüáà ãðóïïû âñàäíèêîâ, ñòàðàþùèõñÿ ñâàëèòü ñ ñåäëà äðóã äðóãà (“ñàéûñ”), áîðüáà ãðóïïû âñàäíèêîâ, ñòàðàþùèõñÿ âûðâàòü äðóã ó äðóãà óáèòîãî êîçëåíêà (“êîêïàð”) è äð. Âñå ýòè èãðû íîñèëè ñïîðòèâíûé õàðàêòåð.  êóðåñå ïðèíèìàëè ó÷àñòèå ïðîñëàâëåííûå áîðöû (“ïàëóàíû”), â êîêïàðå – ëèõèå íà­åçäíèêè. Äëÿ ó÷àñòíèêîâ ýòèõ èãð áàåì íàçíà÷àëèñü ïðèçû ðàç­íîé öåííîñòè (ñêîò, âåùè è ò. ï.), êîòîðûå îïëà÷èâàëèñü òàêæå çà ñ÷åò âñåõ ñîðîäè÷åé. Áàéãå, êóðåñ è äðóãèå èãðû óñòðàèâàëèñü íå òîëüêî âî âðåìÿ ñâàäüáû è ðîæäåíèÿ ðåáåíêà, íî è íà ïîìèíêàõ ó áîãàòûõ (“àñ”). Òàêèå ïîìèíêè óñòðàèâàëèñü ðîäñòâåííèêàìè ïîêîéíèêà ïî èñòå÷å­íèè ãîäà ïîñëå åãî ñìåðòè, ñ ó÷àñòèåì áîëüøîãî êîëè÷åñòâà ëþäåé. Âî âðåìÿ ïðàçäíåñòâ è

ïîìèíîê íåðåäêî ðåøàëèñü òàêæå âîïðîñû ìåæðîäîâûõ ñïîðîâ, âíåøíåé ïîëèòèêè è ò. ä. Êàçàõè ïðàçäíîâàëè äåíü Íîâîãî ãîäà (“íàóðóç”). Åãî îòìå÷àëè êàê íà÷àëî âåñíû. Ýòî áûëî 9 ìàðòà ïî ñòàðîìó ñòèëþ, êîãäà ïðî­äîëæèòåëüíîñòü äíÿ è íî÷è îäèíàêîâà.  ÷åñòü ýòîãî äíÿ êàçàõè îðãàíèçîâûâàëè îáùèé îáåä – âàðèëè ïîõëåáêó èç òîë÷åíîé ïøå­íèöû (“íàóðûç-êîæå”) ñ æèðíûì âÿëåíûì ìÿñîì (“ñóð”), àêñàêà­ëàì ïðåïîäíîñèëîñü îñîáîå óãîùåíèå (“ñûáàãà”). Íàðîäíûå ïðàçäíåñòâà ó êàçàõîâ ñîïðîâîæäàëèñü ïåñíÿìè. Íà ñâàäüáå, íàïðèìåð, èñïîëíÿëèñü ïåñíè “æàð-æàð” è “áåòàøàð”, èìåâøèå ðèòóàëüíî-áûòîâîå çíà÷åíèå. Íà ïîìèíêàõ óñòðàèâàëè ïðè÷èòàíèÿ ïî óìåðøåìó (“æîêòàó”), ÷èòàëè ìîëèòâû, ïðîâîäèëè ñîñòÿçàíèÿ àêûíîâ-èìïðîâèçàòîðîâ (“àéòûñû”). Òàêèå ñîñòÿçàíèÿ îáû÷íî ïðîèñõîäèëè ìåæäó äâóìÿ àêûíàìè. Êàæäûé èç àêûíîâ äîëæåí áûë âîñõâàëÿòü ñâîé ðîä è åãî áîãàòûõ ëþäåé è, íàîáîðîò, îñòðî è ìåòêî îñìåÿòü âñå, ÷òî âîñõâàëÿåò “ïðîòèâíèê”. § 3. ÄÓÕÎÂÍÀЯ ÊÓËÜÒÓÐÀ Ðåëèãèÿ Êàçàõè, êàê è äðóãèå òþðêîÿçû÷íûå ïëåìåíà è íà­ðîäíîñ­ òè, â XV–XVII âåêàõ èñïîâåäîâàëè èñëàì. Îä­íàêî èñëàì ó êàçàõîâ òåñíî ïåðåïëåòàëñÿ ñ øàìàíñêè­ìè âåðîâàíèÿ­ìè. Âîñòî÷íûé èñòîðèê XVI âåêà Ôàçëóëëà Ðóç­áåõàíè â ñâîåì òðóäå “Ìèõìàí-íàìý-è-Áóõàðà” (Êíèãà áóõàðñêîãî ãîñòÿ) ïî ýòîìó ïîâî­äó ïèñàë: “Èçâåñòíî, ÷òî ñðåäè êàçàõîâ âñå åùå äåðæàòñÿ íåêîòî­ðûå ïðèçíàêè íåâåðèÿ, íàïðèìåð, ñîõðàíèëîñü èäîëîïîäîáíîå èçîá­ðàæåíèå, êîòîðîìó îíè ïîêëîíÿþòñÿ, ÷òî íåñîâìåñòèìî ñ ìóñóëü­ìàíñòâîì... Ïðè âîñõîäå ñîëíöà äåëàþò åìó çåìíîé ïîêëîí â áëàãî­äàðíîñòü çà òî, ÷òî îíî âûðàùèâàåò êîðìîâûå òðàâû, êîòîðûìè ïè­ òàþòñÿ æèâîòíûå, äàþùèå êóìûñ”. Êàçàõñêèé ó÷åíûé-ïðîñâåòèòåëü XIX âåêà ×. Âàëèõàíîâ â ñòàòüå “Ñëåäû øàìàíñòâà ó êèðãèç” îòìå÷àë: “Âñå ïèñàòåëè î êèðãèçàõ ãîâîðÿò è ïî÷òè âî âñåõ ãåîãðàôè÷åñêèõ ðóêîâîäñòâàõ ïèøåòñÿ, ÷òî êèðãèçû ìàãîìåòàíå, íî äåðæàòñÿ øàìàíñêèõ îáðÿäîâ..., ÷òî îíè îáðÿäû ìóñóëüìàíñêèå ñìåøèâàþò ñ øàìàíñêèì ñóåâåðèåì... Âñå øàìàíñêèå

îáðÿäû, ïîíÿòèÿ, ëåãåíäû, ñòîëü òåñíî ñîåäèíåííûå ñ áûòîì êî÷åâûì, ñîõðàíèëèñü ó êèðãèç â ñîâåðøåííîé öåëîñòè”. Ëèøü â ïðîöåññå óêðåïëåíèÿ ýêîíîìè÷åñêèõ è êóëü­ òóðíûõ ñâÿ­çåé êàçàõîâ ñ íàðîäàìè Ñðåäíåé Àçèè è âîëæ­ ñêèìè òàòàðàìè èñëàì â Êàçàõñòàíå ãëóáæå ïóñêàåò ñâîè êîðíè. Âëèÿíèå èñëàìà áûëî ðàñïðîñòðàíåíî ãëàâíûì îáðàçîì ñðåäè ôåîäàëüíî-áàéñêîé çíàòè, íàðîäíûå ìàññû ïîïðåæíåìó îáðàùà­ëèñü ê ñòàðûì øàìàíñêèì âåðîâàíèÿì. Êàê ïðàâèëî, ðÿäîâîé êàçàõ-êî÷åâíèê íåàêêóðàòíî ñîâåðøàë ïÿòèêðàòíûå íàìàçû (ìîëèòâû), íåàêêóðàòíî ñîáëþäàë ïîñò (óðàçó). Íå íàøëî øèðîêîãî ðàñ­ïðîñòðàíåíèÿ ñðåäè êàçàõîâ òàêæå ïàëîìíè÷åñòâî (õàäæ) â Ìåêêó. Äàæå ôåîäàëû-áàè îãðàíè÷èâàëèñü ïîñåùåíèåì ìåñòíûõ ñâÿòûíü (Òóðêåñòàí è Ñàéðàì) âìåñòî ïîñåùåíèÿ Êààáû (Ìåêêà).  ýòèõ ìåñòàõ îíè ïðèíîñèëè æåðòâû àðâàõàì (òåíè óìåðøèõ) è îáðàùà­ ëèñü ê íèì ñ ìîëèòâîé. Òàêèì îáðàçîì, èñëàì â XV–XVII âåêàõ â Êàçàõñòàíå âûñòóïàë â ñî÷åòàíèè ñî ñòàðûìè øàìàíñêèìè âåðîâàíèÿìè êàçàõîâ. Îäíàêî îí áûë ñèëüíûì èäåîëîãè÷åñêèì îðóæèåì â ðóêàõ ôåîäàëüíî-áàé­ñêîé âåðõóøêè. Ôåîäàëû-áàè ñ ïîìîùüþ èñëàìà âñÿ÷åñêè ñòàðàëèñü ïîìåøàòü ðàçâèòèþ êëàññîâîãî ñîçíàíèÿ òðóäÿùèõñÿ, âûðàáîòàòü ó íèõ äóõ ïîêîðíîñòè è ðàáîëåïñòâà ïåðåä ýêñïëóàòàòîðàìè. Ñîñòîÿíèå ãðàìîòíîñòè Ãðàìîòíîñòü â Êàçàõñòàíå â XV–XVII âåêàõ áûëà ðàñ­ ïðîñòðà­íåíà î÷åíü ñëàáî, ñâåòñêèõ øêîë íå áûëî, ãðàìîòíûå íàñ÷è­òûâàëèñü åäèíèöàìè. Êàçàõè îãðàíè÷èâàëèñü äîìàøíèì âîñ­ïèòàíèåì äåòåé: îáó÷å­íèåì èõ ïðàâèëàì ïîâåäåíèÿ, íåêî­òîðûì îáû÷àÿì è îáðÿäàì, áû­òîâàâøèì â ñåìåéíîé è îáùåñòâåííîé æèçíè. Äëÿ îáó÷åíèÿ ãðàìîòå íóæíî áûëî îò­ ïðàâëÿòü äåòåé â Áóõàðó, Ñàìàðêàíä è äðóãèå ãîðî­äà Ñðåäíåé Àçèè, ãäå èìåëèñü äóõîâíûå øêîëû, òàê íàçûâàåìûå ìåäðåñå. Ïî÷òè ïîëíîå îòñóòñòâèå øêîë è íåçíà÷èòåëüíîå êîëè­ ÷åñòâî ãðà­ìîòíûõ â Êàçàõñòàíå îáóñëîâëèâàëîñü ãëàâíûì îáðàçîì íèçêèì óðîâíåì îáùåñòâåííî-ýêîíîìè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ, à òàêæå íåæåëà­íèåì ãîñïîäñòâóþùåé âåðõóøêè âûâåñòè íàñåëåíèå èç îòñòàëîñòè è íåâåæåñòâà. Îáû÷íî äåòåé îáó÷àë õîäæà, ïîëó÷èâøèé çâàíèå ìóëëû ãäå-íè­áóäü â äóõîâíîé øêîëå – ìåäðåñå, ïîýòîìó îáó÷åíèå

íîñèëî ÷èñòî ðåëèãèîçíûé õàðàêòåð. Êàê ïðàâèëî, øêî­ ëà íå èìåëà ñïåöèàëüíîãî ïîìåùåíèÿ. Äëÿ ýòîé öå­ëè èñïîëüçîâàëàñü êàêàÿ-íèáóäü þðòà èëè çåìëÿíêà. Ñïå­ öèàëüíûõ ó÷åáíèêîâ íå áûëî. Îáó÷åíèå íà÷èíàëîñü ñ çàó÷èâàíèÿ àðàáñêîãî àëôàâèòà, çàòåì ìîëèòâ è íåêîòîðûõ äîã­ìàòîâ âåðû, íåîáõîäèìûõ ïðè ñîâåðøåíèè ðåëèãèîçíûõ îáðÿäîâ. Âñå ýòè ìîëèòâû è äîãìàòû çàó÷èâàëèñü íà àðàáñêîì ÿçûêå, â áîëüøèíñòâå ñëó÷àåâ íåçíàêîìîì è íåïîíÿòíîì äëÿ ó÷åíèêîâ. Ïî­ýòîìó, çàêàí÷èâàÿ ó÷åáó, ó÷åíèê áûñòðî çàáûâàë âñå áåññîçíà­òåëüíî çàó÷åííûå èì áóêâû è ñëîâà. Ó÷èëèñü äàëüøå ëèøü òå, êîòîðûå ãîòîâèëèñü ñòàòü ìóëëàìè. Îíè èçó÷àëè â ìåäðåñå Ñðåäíåé Àçèè àðàáñêèé ÿçûê, àðàáñêóþ ôè­ëîñîôèþ è øàðèàò ïî òðàêòàòàì ñðåäíå­ âåêîâûõ ìóñóëüìàíñêèõ àâòîðîâ, íàïèñàííûõ íà àðàá­ ñêîì è ïåðñèäñêîì ÿçûêàõ. Òàêèõ ìåä­ðåñå â Êàçàõñòàíå â ðàññìàòðèâàåìûé íàìè ïåðèîä åùå íå áûëî. Ó êàçàõîâ â XV–XVII âåêàõ ïèñüìåííîé ëèòåðàòóðû íà ðîäíîì ÿçûêå íå áûëî. Íåêîòîðîå, î÷åíü íåçíà÷èòåëüíîå ðàñïðîñòðàíåíèå íàøëè òîëüêî êíèãè ðåëèãèîçíîãî è ðåëèãèîçíî-ìèñòè÷åñêîãî ñîäåð­æàíèÿ íà àðàáñêîì è ïåðñèäñêîì ÿçûêàõ, â îñíîâíîì ó ìóëë è õîäæåé. Íàðîäíûé êàëåíäàðü Ëåòîñ÷èñëåíèå ó êàçàõîâ áûëî ñâîåîáðàçíûì. Ñóùåñòâî­ âàë òàê íàçûâàåìûé äâåíàäöàòèëåòíèé æè­âîòíûé öèêë (“îí åêè æûëäûê ìóøåë”). Êàæäûé ãîä íîñèë íàçâàíèå êàêîãîíèáóäü æèâîòíîãî. Ïîðÿäîê èõ áûë ñëå­äóþùèé: “Òûøêàí” (ìûøü), “Ñèûð” (êîðîâà), “Áàðûñ” (áàðñ), “Êîÿí” (çàÿö), “Óëó” (óëèòêà), “Æûëàí” (çìåÿ), “Æûëêû” (ëî­øàäü), “Êîé” (îâöà), “Ìåøèíü” (îáåçüÿíà), “Òàóê” (êóðèöà), “Èò” (ñîáàêà), “Äîíûç” (ñâèíüÿ). Äâåíàäöàòèëåòíèé æèâîòíûé öèêë ïîâòîðÿëñÿ ÷åðåç êàæäûå 12 ëåò. Ñ ïîìîùüþ ýòîãî öèêëà îïðåäåëÿëñÿ ãîä êàêîãî-íèáóäü ñîáû­òèÿ èëè ãîä ðîæäåíèÿ ÷åëîâåêà. Åñëè êàçàõ ãîâîðèë, ÷òî ñî âðåìå­íè êàêîãî-íèáóäü ñîáûòèÿ ìèíóëî òðè “ìûøè”, òî ýòî çíà÷èëî, ÷òî ïðîøëî 36 ëåò, òàê êàê ãîä “ìûøè” áûâàë â êàæäîì öèêëå òîëüêî îäèí ðàç. Òàêîå ëåòîñ÷èñëåíèå áûëî â óïîòðåáëåíèè åùå ó ïëåìåí è íà­ðîäíîñòåé, âõîäèâøèõ â ñîñòàâ Òþðêñêîãî êàãàíàòà.  îðõîíî-åíèñåéñêîé íàäïèñè, îáíàðóæåííîé â êîíöå XIX âåêà, îòìå÷åíî, ÷òî êàãàí Êþëüòåãèí óìåð â ãîä “îâöû” (732 ãîä).

Èñ÷èñëåíèå ëåò ïî äâåíàäöàòèëåòíåìó æèâîòíîìó öèêëó ñîçäà­âàëî áîëüøèå çàòðóäíåíèÿ â îïðåäåëåíèè äàòû òîãî èëè èíîãî ñî­áûòèÿ, èìåâøåãî ìåñòî â äàëåêîì ïðîøëîì. Äëÿ îïðåäåëåíèÿ òàêîé äàòû ìóñóëüìàíñêîå ëåòîñ÷èñëåíèå (“õèäæðà”) òàêæå áûëî íå­äîñòàòî÷íûì, òàê êàê îíî îñíîâûâàëîñü íà ëóííîì ãîäå, êîòîðûé íà 11 ñóòîê êîðî÷å ñîëíå÷íîãî. Ïîýòîìó ìóñóëüìàíñêîå ëåòîñ÷èñëå­íèå íå íàøëî øèðîêîãî ðàñïðîñòðàíåíèÿ ñðåäè êàçàõîâ, èì ïîëü­çîâàëèñü òîëüêî ñëóæèòåëè êóëüòà (ìóëëû è õîäæè) äëÿ îïðåäåëå­íèÿ ñðîêîâ ðåëèãèîçíûõ ïðàçäíèêîâ è îôèöèàëüíûå ëèöà (õàíû è ñóëòàíû) äëÿ îáîçíà÷åíèÿ äàò íà ñâîèõ äîêóìåíòàõ. Ãîä ó êàçàõîâ, êàê è ó äðóãèõ íàðîäîâ, äåëèëñÿ íà 12 ìåñÿöåâ, íàçâàíèå êîòîðûõ ñîîòâåòñòâîâàëî íàçâàíèÿì çîäèàêàëüíûõ çíàêîâ.  äîêóìåíòàõ ýòè ìåñÿöû íàçûâàëèñü ïî-àðàáñêè: Õàìàë (ìàðò) – ïî çîäèàêàëüíîìó çíàêó Îâåí, Ñàóð (àïðåëü) – Òåëåö, Äæàóçà (ìàé) – Áëèçíåöû, Ñàðàòàí (èþíü) – Ðàê, Àñåò (èþëü) – Ëåâ, Ñóìáóëå (àâãóñò) – Äåâà, Ìèçàí (ñåíòÿáðü) – Âåñû, Àêðàá (îê­òÿáðü) – Ñêîðïèîí, Êàóñ (íîÿáðü) – Ñòðåëåö, Äæåäè (äåêàáðü) – Êîçåðîã, Äàëó (ÿíâàðü) – Âîäîëåé, Õóò (ôåâðàëü) – Ðûáû. Ýòè ìåñÿöû òî÷íî ñîâïàäàëè ñ ìåñÿöàìè õðèñòèàíñêîãî ëåòî­ñ÷èñëåíèÿ êàê ïî êîëè÷åñòâó äíåé, òàê è ïî âðåìåíàì ãîäà. Êàçàõ­ñêèå íàçâàíèÿ ýòèõ ìåñÿöåâ â ðàçëè÷íûõ ìåñòàõ áûëè ðàçëè÷íû. Íàèáîëåå îáùåïðèíÿòûìè ÿâëÿëèñü ñëåäóþ­ ùèå: “Íàóðóç” (ìàðò), “Êîêåê” (àïðåëü), “Ìàìûð” (ìàé), “Ìàóñûì” (èþíü), “Øèëüäå” (èþëü), “Òàìûç” (àâãóñò), “Êûðêóéåê” (ñåíòÿáðü), “Êàçàí” (îê­òÿáðü), “Êàðàøà” (íî­ ÿáðü), “Æåëòîêñàí” (äåêàáðü), “Êàíòàð” (ÿí­âàðü), “Àêïàí” (ôåâ­ðàëü). Âñå ýòè íàçâàíèÿ áûëè òåñíî ñâÿçàíû ñ ÿâëåíèÿìè ïðè­ ðî­äû è ñ óñëîâèÿìè ñêîòîâîä÷åñêîãî õîçÿéñòâà. Ñ÷è­òàëîñü, ÷òî â ìàðòå (íàó­ðóç) íàñòóïàëî âåñåííåå ðàâíîäåíñòâèå è íà­÷èíàëàñü îòòåïåëü, â àïðåëå (êîêåê) ïðèëåòàëè êóêóøêè è ïðîèñõîäèë ìàññîâûé îêîò äî­ìàøíèõ æèâîòíûõ, â ìàå (ìàìûð) ñòåïü ïîêðûâàëàñü òðàâîé è íàñòóïàëè äíè îáèëü­ íîãî êîðìà äëÿ ñêîòà, â ñåíòÿáðå (êûðêóéåê) íà÷è­íàëàñü ñòðèæêà îâåö. Ñ÷åò äíåé âåëñÿ ó êàçàõîâ òàê æå, êàê è ó äðóãèõ íàðî­ äîâ. Íå­äåëÿ ñîñòîÿëà èç ñåìè äíåé. Êàæäûé äåíü èìåë íàç­âàíèå, à èìåííî: “ñåíáå” (ñóááîòà), “æåêñåíáå” (âîñêðå­

ñåíüå), “äóéñåíáå” (ïîíå­äåëüíèê), “ñåéñåíáå” (âòîðíèê), “ñàðñåíáå” (ñðåäà), “áåéñåíáå” (÷åòâåðã), “æóìà” (ïÿòíèöà). Ïåðâûì äíåì íåäåëè ñ÷èòàëàñü ñóááîòà (ñåíáå), äåíü ïÿòíèöû (æóìà) ñ÷èòàëñÿ ïðàçäíèêîì. Íàçâàíèÿ äíåé èìåþò, ãëàâíûì îáðàçîì, ïåðñèäñêîå ïðîèñõîæ­äåíèå, çà èñêëþ÷åíèåì “æóìà”, êîòîðîå ÿâëÿåòñÿ àðàáñêèì. Êîñìîãîíè÷åñêèå ïðåäñòàâëåíèÿ Êîñìîãîíè÷åñêèå ïðåäñòàâëåíèÿ êàçàõîâ â XV–XVII âåêàõ ñâÿçàíû ñ èõ îáùèì ìèðîâîççðåíèåì è ðåëèãèîç­ íûìè ïðåäñòàâëåíèÿìè. Âñå ÿâëåíèÿ îêðó­æàþùåãî ìèðà îáúÿñíÿëèñü âîëåé äóõîâ è áîæåñòâ. Íà áàçå ýòèõ ïðåäñòàâëåíèé ó êàçàõîâ ïîÿâèëèñü ëå­ ãåíäû î íå­êîòîðûõ íåáåñíûõ ñâåòèëàõ, â ÷àñòíîñòè î çâåçäàõ “Áîëüøîé ìåä­âåäèöû” (“Æåòè-êàðàêøû” – ñåìü êîíîêðàäîâ). Ïî ëåãåíäå, ýòè çâåçäû êàæäóþ íî÷ü ÿêîáû ñëåäÿò çà äâóìÿ çâåçäàìè – “Àêáîçàò” è “Êîêáîçàò” (áåëàÿ ëîøàäü è ñèâàÿ ëîøàäü), ÷òîáû èõ ïîõèòèòü, à ïîñëåäíèå, ïðèâÿçàííûå ê çâåçäå “Òåìèð-êàçûê” (Ïîëÿðíàÿ çâåçäà), êðóæàòñÿ âîêðóã íåå, íå èìåÿ âîçìîæíîñòè óéòè â ñòîðîíó; ñ íàñòóïëåíèåì óòðà “êîíîêðàäû” óõîäÿò. Áëàãîäàðÿ êàæóùåéñÿ íåïîäâèæíîñòè Ïîëÿðíîé çâåçäû ó êàçàõîâ, êàê è ó äðóãèõ íàðîäîâ, îíà ñëóæèëà ïóòåâîäíîé çâåç­äîé. Ïðè íî÷íûõ ïóòåøåñòâèÿõ ïî ñòåïè êàçàõè âñåãäà îðèåí­òèðîâàëèñü íà ýòó çâåçäó, ïî åå ïîëîæåíèþ îïðåäåëÿëè ñòðà­íû ñâåòà. Ïî íåêî­òîðûì çâåçäàì, â ÷àñòíîñòè ïî ñîç­ âåçäèþ Ïëåÿäû (“Óðêåð”), êàçàõè ïðåäñêàçûâàëè ïîãîäó. Ýòî ñîçâåçäèå ñêðûâàåòñÿ â ìàå è áû­âàåò íåâèäèìî â òå÷å­ íèå 40 äíåé, à çàòåì ñíîâà ïîÿâëÿåòñÿ íà íå­áå ñ âîñòîêà.  ýòîò ïåðèîä, ïî ïðåäñòàâëåíèÿì êàçàõîâ òîãî âðå­ìåíè, íåïðå­ìåííî áûâàþò âåòðû è äîæäè. Åñëè äîæäåé ìíîãî, òî ãîä îáåùàåò õîðîøèå ïàñòáèùà è íàãóë ñêîòà, åñëè ìàëî – çàñóõè è íåäîñòàòîê êîðìà. Òàêèå æå ïðåäñêàçàíèÿ äåëàëèñü è ïî äðóãèì çâåçäàì. Ñ÷èòà­ëîñü, ÷òî ïîÿâëåíèå çâåçäû Âåñû (“Òàðàçû”) âûçûâàåò õîëîäíûå çîðè, çâåçäû Äåâû (“Ñóìáóëå”) – îõëàæäåíèå âîäû. Êàçàõè õîðîøî çíàëè ïëàíåòó Âåíåðó (“Øîëïàí”), ïîÿâëÿþ­ùóþñÿ íà íåáå íà âîñòîêå ïåðåä óòðåííåé çàðåé è íà çàïàäå ïîñëå âå÷åðíåé çàðè (âå÷åðíèé “Øîëïàí” íàçûâàëñÿ ó êàçàõîâ “Îìèð-çàÿ” – óãàñàþùàÿ æèçíü).

Ïðè ïåðåêî÷åâêàõ êàçàõè âíèìàòåëüíî ñëåäèëè çà ìîëîäûì ñåð­ïîì ëóíû: åñëè ñåðï ëóíû ñòîÿë âåðòèêàëüíî, ïðåäïîëàãàëîñü, ÷òî ìåñÿö áóäåò òåïëûé, à åñëè âîãíóòàÿ ñòîðîíà ñåðïà áûëà îáðàùåíà êâåðõó, òî õîëîäíûé. Áûëî ðàñïðîñòðàíåíî ìíåíèå î òîì, ÷òî ìåæäóëóíèå (“îëè-àðà”) ñîïðîâîæäàåòñÿ âñåãäà íåíàñòüåì: âåòðîì èëè äîæäåì – ëåòîì, ñíåæíûì áóðàíîì – çèìîé. Ïîÿâëåíèå âåíöà âîêðóã ëóíû ñ÷èòàëîñü ïðèçíàêîì òåïëîé ïîãîäû, ïîÿâëåíèå âåíöà âîêðóã ñîëíöà – ïðèçíàêîì ñíåæíîãî áóðàíà. Ó êàçàõîâ áûëè “ïðåäñêàçàòåëè”, òàê íàçûâàåìûå “åñåïøèëåð”. Íà îñíîâàíèè ëè÷íûõ íàáëþäåíèé îíè “ïðåäñêàçûâàëè” ïîãîäó. Òàêîå ðàçâèòèå êîñìîãîíè÷åñêèõ ïðåäñòàâëåíèé ó êàçàõîâ îáúÿñíÿåòñÿ áîëüøîé çàâèñèìîñòüþ êî÷åâîãî ñêîòîâîä÷åñêîãî õî­çÿéñòâà îò ïðèðîäíûõ óñëîâèé. Íàðîäíàÿ ìåäèöèíà Êàçàõè øèðîêî ïîëüçîâàëèñü ñðåäñòâàìè íàðîäíîé ìåäèöèíû, áàçèðîâàâøåéñÿ ãëàâíûì îáðàçîì íà îïûòå è îò÷àñòè íà ñóåâåðèÿõ. Ñîñòîÿíèå áîëüíîãî îïðåäåëÿëîñü ñ÷åòîì ïóëüñà è òåìïåðàòóðîé áîëüíîãî íà îùóïü. Ëå÷åáíûìè ñðåäñòâàìè ñëóæèëè ðàçíûå äèêî­ðàñòóùèå òðàâû (ïîëûíü, ùàâåëü, áàðáàðèñ, ÷åìåðèöà, øèïîâíèê, ñîëîäêîâûé êîðåíü), àðîìàòè÷åñêèå âåùåñòâà (ïåðåö è ãâîçäèêà), íåêîòîðûå ëåêàðñòâåííûå ïðåïàðàòû (ñóëåìà, ñòðèõíèí, ëÿïèñ è äð.). Èñïîëüçîâàëèñü òàêæå ðòóòü, êàìôàðà, íàøàòûðü, ìåäíûé êóïîðîñ è ò. ï. Äëÿ ëå÷åíèÿ æåëóäî÷íî-êèøå÷íûõ áîëåçíåé óïîò­ðåáëÿëèñü îòâàðû ùàâåëÿ è ñîëîäêîâîãî êîðíÿ, êîæíûõ áîëåçíåé – ìàçè èç ðòóòè è ñóëåìû. Ëå÷åíèå íåêîòîðûõ áîëåçíåé íîñèëî õàðàêòåð âíóøå­ íèÿ. Íåêî­òîðûå áîëåçíè âîîáùå íå ëå÷èëèñü, òàê êàê áûëè íåèçâåñòíû ñðåäñòâà áîðüáû ñ íèìè. Ïðè çàáîëåâàíèè îñïîé, íàïðèìåð, îãðà­íè÷èâàëèñü ïðåäîõðàíåíèåì áîëüíîãî îò ïðîñòóäû è äåðæàëè åãî â îòäåëüíîé þðòå. Óõîä çà áîëüíûìè â äàííîì ñëó÷àå ïîðó÷àëè óæå áîëåâøåìó îñïîé. Íåñìîòðÿ íà òî, ÷òî íåêîòîðûå èç óïîìÿíóòûõ ñðåäñòâ è ïðèå­ìîâ, ïðèìåíÿâøèõñÿ êàçàõàìè, îêàçûâàëè ïîëåçíîå äåéñòâèå, îíè âñå æå ÿâëÿëèñü ìàëîýôôåêòèâíûìè. Íåîáõîäèìî îòìåòèòü, ÷òî ó êàçàõîâ èìåëèñü ëþäè, óäà÷íî ëå­÷èâøèå ïåðåëîìû êîñòåé. Ýòè ëþäè íàçûâàëèñü êîñòîïðàâàìè (“ñûíûêøûëàð”). Ïóòåì ìàññàæà è äðóãèõ

ïðèåìîâ îíè óìåëî è áûñòðî âïðàâëÿëè êîñòè â ìåñòå ïåðåëîìà è íàêëàäûâàëè íåïîä­âèæíûå ïîâÿçêè. Ïî ñïîñîáàì ëå÷åíèÿ êîñòîïðàâû îòëè÷àëèñü îò îáû÷­ íûõ çíàõà­ðåé. Çíàõàðè ïðè ëå÷åíèè áîëüíîãî øèðîêî èñïîëüçîâàëè ñóåâåðèÿ, êîñòîïðàâû áàçèðîâàëèñü â îñ­ íîâíîì íà íàðîäíîì îïûòå. Îáùàÿ õàðàêòåðèñòèêà óñòíîãî òâîð÷åñòâà Êàçàõè â XV–XVII âåêàõ íå èìåëè ïèñüìåííîé ëèòå­ ðàòóðû, à ïîýòîìó óñòíîå òâîð÷åñòâî çàíèìàëî îñîáåííî áîëüøîå ìåñòî â äóõîâíîé æèçíè íàðîäà. Óñòíîå íàðîäíîå òâîð÷åñòâî âêëþ÷àëî â ñåáÿ ñàìûå ðàçëè÷íûå òèïû ïðîèç­ âåäåíèé: ïåñíè, îáðÿäîâóþ è ëèðèêî-áûòîâóþ ïîý­çèþ, ýïè÷åñêèå ïðîèçâåäåíèÿ, ñêàçêè è ëåãåíäû. Ôîëüêëîð âñåãäà îòîáðàæàë áîðüáó êëàññîâ. Èç íåãî ìû óçíàëè î áûòå, íðàâàõ è îáû÷àÿõ íàðîäà, åãî ñòðåìëåíèÿõ.  ôîëüêëîðå æå íàõîäèò ñâîå îòðàæåíèå è èäåîëîãèÿ ôåîäàëüíîé âåðõóøêè. Ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíûå îòíîøåíèÿ, êî÷åâîé îáðàç æèç­íè, ãîñïîäñòâî ðîäîâîãî áûòà îïðåäåëèëè ñîñòàâ è ñî­ äåðæàíèå óñòíîãî íàðîäíîãî òâîð÷åñòâà êàçàõîâ â XV–XVII âåêàõ. Îñîáîå ðàçâèòèå è ðàñïðîñòðàíåíèå ó êàçàõîâ ïîëó­÷è­ ëè òðóäî­âûå ñêîòîâîä÷åñêèå ïåñíè. Îíè îòðàæàëè îòíî­ øåíèå êàçàõîâ ê îñíîâíîìó èñòî÷íèêó åãî ñóùåñòâîâà­ íèÿ, ê äîìàøíèì æèâîòíûì, êî ìíîãèì âèäàì òðóäîâûõ ïðîöåññîâ, ñâÿçàííûõ ñ õîçÿéñòâîì êî­÷åâíèêà-ñêîòîâîäà. Ýòè ïåñíè îòðàæàëè ìíîãîâåêîâûé òðóäîâîé îïûò êàçàõ­ ñêîãî íàðîäà. Òàêîâà, íàïðèìåð, ïåñíÿ î âåðáëþäå, ðîëü êîòîðîãî â êî÷åâîì áûòó áûëà âåëèêà.  íåé ãîâîðèòñÿ î íåïðèõîò­ëèâîñòè è âûíîñëèâîñòè âåðáëþäà, î òîì, êàêóþ ðîëü îí èãðàë ïðè ïåðåêî÷åâêàõ àóëà. Ëåáåäà ñòåïíàÿ, êîëþ÷èå òðàâû Íå òðåâîæàò ÿçûê åãî øåðøàâûé. È íåñåò ìóðóíäóê îí âåëè÷àâî. Ñêàæåøü “øîê!” – îí òåáå îòâåòèò: “ó÷!” Íà êîëåíè ïîñòàâü, êèáèòêó íàâüþ÷ü!  ïåñíÿõ “Êîðîâóøêà”, “Ëîøàäü” è äðóãèõ äîìàøíåå æè­âîòíîå âîñïåâàëîñü êàê äðóã, ïîìîùíèê è ñïóòíèê êà­ çàõà-êî÷åâíèêà.

Ïåñíè òàêæå ïîêàçûâàëè âðàãîâ ñêîòîâîäñòâà – õèù­íûõ çâåðåé. Ïåñíÿ “×òî äóìàåò âîëê, ïîñìàòðèâàÿ íà ñòàäî” ñîäåðæèò õàðàêòå­ðèñòèêó õèùíèêà, âûñëåæèâàþùåãî æåðòâó, è íàñòàâëåíèå ïàñòó­õàì, ÷òîáû îíè íå äðåìàëè, íå çåâàëè, à áåðåãëè áû ñêîò. Ïðàêòè÷åñêèé îïûò êî÷åâíèêà, åãî ìèðîâîççðåíèå ðàñêðû­âàþòñÿ è âî âñåõ äðóãèõ ôîðìàõ óñòíîãî òâîð÷åñòâà, â òîì ÷èñëå è â ìíîãî÷èñëåííûõ ïîñëîâèöàõ è ïîãîâîðêàõ: “Êîíü – êðûëî ìóæ­÷èíû””, “Çåìëÿ – ìàòü, ñêîò – åå äèòÿ”, “Ãäå òó÷íà çåìëÿ, òàì òó­÷åí è ñêîò”. Îáðÿäîâî-áûòîâàÿ ïîýçèÿ Ó êàçàõñêîãî íàðîäà òîãî âðåìåíè áûòîâàëà öåëàÿ ñèñòåìà îáðÿäîâ è îáû÷àåâ, ñâÿçàííûõ ñ ãîñïîäñò­âîì áîëüøîãî êîëè÷åñòâà ïàòðèàðõàëüíî-ðîäîâûõ ïåðåæèòêîâ: êóí, “ðîäîâàÿ” ïîìîùü, êàëûì è àìåíãåðñòâî. Êàæäîå çíà÷èòåëüíîå ñîáûòèå â æèçíè ÷åëîâåêà, ñåìüè, ðîäà – ðîæäåíèå ðåáåíêà, ñâàäüáà, ïðèìèðåíèå ïîñëå ññîðû (áèòèì), ïîõî­ðîíû, ïîìèíêè (àñû) è ò. ï. – òàêæå ñîïðîâîæäàëîñü îáðÿäîâûìè ïåñíÿìè. Àáàé Êóíàíáàåâ ñëåäóþùèìè ñòèõàìè îïðåäåëèë çíà÷åíèå ïåñ­íè â æèçíè êàçàõîâ: Äâåðè ìèðà òåáå îòêðûâàåò – ïåñíÿ. Äâåðè ñìåðòè òåáå îòêðûâàåò – ïåñíÿ. Âíèìàé åé, êàçàõ, ïîñòèãàé åå ìóäðîñòü, Âñåé æèçíè òâîåé ñîïóòñòâóåò ïåñíÿ! Îñîáî ðàçðàáîòàííûìè â íàðîäíîì êàçàõñêîì òâîð÷å­ñòâå ÿâëÿ­þòñÿ ñâàäåáíûå, ïîõîðîííûå è ïîìèíàëüíûå ïåñ­íè. Èç ñâàäåáíûõ íàèáîëåå ðàñïðîñòðàíåííûìè ÿâëÿ­þòñÿ “æàð-æàð” (“äðóã-ñóïðóã”, äèàëîã äåâóøêè ñ äæèãèòîì), “ñûíñó” èëè “êûç-òàíûñó” (ïðîùà­íèå íåâåñòû ñ ðîäíûìè) è “áåò-àøàð” (áóêâàëüíî – ðàñêðûòèå ëè­öà, íàñòàâèòåëüíàÿ ïåñíÿ, îáðàùåííàÿ ê ìîëîäîé ïðè åå ïðèåçäå â äîì ìóæà). Êðîìå òåìû áðàêà, ïåñíè ðàçðàáàòûâàþò òåìó ïîëîæå­íèÿ æåíùèíû â ïàòðèàðõàëüíîé ñåìüå. Îáû÷àé âûêóïà íåâåñòû çà êàëûì, ìíîãîæåíñòâî, íåðàâíûå áðàêè, ñâàòîâñòâî ïðîòèâ âîëè âñòóïàþùèõ â áðàê, àìåíãåðñòâî – âñå ýòî ïðåâðàùàëî áðàê â òðàãåäèþ äëÿ êàçàõñêîé æåíùèíû.

 ïåñíå “æàð-æàð” íåâåñòå âíóøàëîñü, ÷òî îòíûíå ñóï­ ðóã åé çàìåíèò è ðîäíûå ìåñòà, è ïîäðóã, è ñåìüþ, ÷òî âñåì ñâîèì ñóùåñò­âîì, ìûñëÿìè, ÷óâñòâàìè îíà ïðèíàäëåæèò åìó. Âî âðåìÿ ñâàäåáíîãî ïèðøåñòâà âåñåëîé è áîäðîé ïåñíå äæèãè­òîâ îòâå÷àë ãðóñòíûé õîð äåâóøåê, îïëàêèâàþùèõ óòðàòó âîëüíîé þíîñòè, ðàçëóêó ñ ðîäíûì äîìîì, à ñàìîå ãëàâíîå – ïå÷àëüíóþ ó÷àñòü, êîòîðàÿ îæèäàåò äåâóøêó â çàìóæåñòâå. Âûåçä äåâóøêè èç ðîäíîãî äîìà â ñåìüþ æåíèõà îçíà÷àë äëÿ íåå âûåçä íà ÷óæáèíó, ê ÷óæèì ëþäÿì. Ýòè ïåðåæèâàíèÿ íåâåñòû, ïîä÷àñ îòÿãîùåííûå òàêæå ñîçíàíèåì, ÷òî îíà âûõîäèò çàìóæ ïðîòèâ ñâîåé âîëè çà íåëþáèìîãî, íàõîäèëè ñâîå âûðàæåíèå â èñêðåííèõ è âîëíóþùèõ ïëà÷àõ íåâåñòû: “ñûíñó”, “êûç-òàíûñó”, â êîòîðûõ îíà ïðîùàåòñÿ ñ áëèçêèìè è ðîäíûì àóëîì. Áóäòî â ãðóäü òû ìíå âûñòðåëèë, ìèëûé îòåö! Çà òàáóí ìåíÿ ïðîäàë òû, ìèëûé îòåö!  þðòå ñòàëî ïðîñòîðíåé, ìèëûé îòåö!  íåé ìåñòå÷êà ìíå íåò óæå, ìèëûé îòåö! Êîãäà ìîëîäàÿ ïðèåçæàëà â àóë ñâîåãî ìóæà, åå âñòðå÷àëè ïåñíåé “áåò-àøàð” (“ðàñêðûòèå ëèöà”). “Áåò-àøàð” ïåë êòîíèáóäü èç ðîäñòâåííèêîâ ìóæà, ìîëîäàÿ æåíùèíà äîëæíà áû­ëà ñëóøàòü è çàïîìèíàòü íàñòàâëåíèÿ.  ïåñíå ñîäåðæàëñÿ íåïèñàíûé óñòàâ ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíîé ñåìüè. Îñîáåííî ïîä­ðîáíî ïåðå÷èñëÿëèñü îáÿçàííîñòè ìîëîäîé æåíùèíû ïî îòíî­øåíèþ ê ðîäèòåëÿì ìóæà. Ïåñíÿ òàêæå ïîó÷àëà åå, êàê âåñòè ñåáÿ ñî ñòàðøèìè è ìëàäøèìè ñîðîäè÷àìè ìóæà è ñ ãîñòÿìè. Òû ïðè ðàííèõ, íåâåñòóøêà, âñòàâàé ëó÷àõ, Íå òîð÷è, íåâåñòóøêà, ó âñåõ íà ãëàçàõ, Êîëü ê êèáèòêå ñêîò ïîäîéäåò âïîòüìàõ, Ïàëêè íå ëîìàé íà åãî áîêàõ. ßçûêîì, íåâåñòóøêà, íå áîëòàé, Äàðîì ñïëåòåí, íåâåñòóøêà, íå ïóñêàé, Ñòàðèêîâ, íåâåñòóøêà, óâàæàé, È äîðîãó, íåâåñòóøêà, èì äàâàé. Ýòà äëèííàÿ íàñòàâèòåëüíàÿ ïåñíÿ òðåáîâàëà îò æåíùè­ íû ìîë­÷àëèâîé ïîêîðíîñòè âî âñåì. Îíà ÿðêî îòðàæàëà åå áåñïðàâèå.

Ñ îáðÿäàìè, ñîïðîâîæäàâøèìè ñìåðòü è ïîãðåáåíèå, ñâÿçûâà­ëèñü ïåñíè “åñòèðòó” (èçâåñòèå î ñìåðòè), “æîêòàó” (ïëà÷ ïî óìåðøåìó), “êîøòàñó” (ïåñíÿ ïðîùàíèÿ). Îñíîâíàÿ òåìà “åñòèðòó” – òåìà ñìåðòè. Óòðàòà ÷ëåíà ðîäà åñòåñòâåííî íîñèëà îáùåñòâåííûé õàðàêòåð. Ïåñíÿ îñòîðîæíî ïîä­ãîòàâëèâàëà ê òðàãè÷åñêîìó èçâåñòèþ ðÿäîì ïàðàëëåëüíûõ ïðèìåðîâ, ãäå ãîâîðèëîñü î ñêîðîòå÷íîñòè âñåãî çåìíîãî ñóùåñòâîâàíèÿ.  “æîêòàó” îïëàêèâàëè ïîêîéíèêîâ. Ñ ãëóáîêîé äðåâ­ íîñòè ó êàçàõîâ ñîõðàíèëñÿ îáû÷àé îïëàêèâàòü ïîêîé­íè­êà â òå÷åíèå öåëî­ãî ãîäà, âïëîòü äî ãîäîâîãî “àñà”. Æåíà, ñåñòðà è ìàòü óìåðøåãî äîëæíû áûëè äâàæäû â äåíü, ïðè âîñõîäå è çàõîäå ñîëíöà, âñïîìè­íàòü óìåðøåãî ïåñíåéïëà÷åì. Ñîäåðæàíèå åå ñîñòîÿëî â âîñïå­âàíèè äîñòîèíñòâ óìåðøåãî, â èçëèÿíèè ñåìåéíîãî ãîðÿ è òÿæåñòè óòðàòû. Ýòà ïåñíÿ îáÿçûâàëà æåíùèíó ñîáëþäàòü òÿãîñòíûé òðàóð, ïðèó÷àëà åå ê ìûñëè î íåèçáåæíîñòè ñòàòü âòîðîé èëè òðåòüåé æåíîé ðîäñòâåííèêà, íàñëåäóþùåãî åå âìåñòå ñî âñåì èìóùåñòâîì óìåðøåãî. Äðóãîé ðàñïðîñòðàíåííîé òåìîé ïåñåí áûëà òåìà ïðîùàíèÿ ñ ðîäíûìè çåìëÿìè. Ýòè ïåñíè (“êîøòàñó”) ñëàãàëèñü ëþäüìè èç áåä­íûõ è ìàëî÷èñëåííûõ ðîäîâ, êîòîðûå íàõîäèëèñü âäàëè îò ðîäíûõ çåìåëü èç-çà íàñèëèÿ áàåâ-ôåîäàëîâ, ðîäîâûõ ñòàðåéøèí, à òàêæå â ðåçóëüòàòå íàáåãîâ âðàãîâ. Ïåñíè ïðîùàíèÿ ñëàãàëèñü òàêæå îò­ âàæíûìè áîðöàìè-îäèíî÷êàìè ïðîòèâ ïðèòåñíåíèé áàåâ. Ñêàçêè Ñêàçî÷íûé ðåïåðòóàð êàçàõîâ áûë áîãàò. Ñêàçêè îòðàæà­­ ëè ñàìûå ðàçëè÷íûå ñòîðîíû æèçíè êàçàõ­ñêîãî íàðîäà, åãî æåëàíèÿ è íàäåæäû. Ñàìûì ðàñïðîñòðàíåííûì âèäîì ñêàçîê áûëè ñêàçêè î æèâîòíûõ, à òàêæå ôàíòàñòè­÷åñêèå, áûòîâûå è ñàòèðè÷åñêèå ñêàçêè. Îãðîìíîå çíà÷åíèå äëÿ õîçÿéñòâà êàçàõîâ èìåëî ïðèðó­ ÷åíèå æèâîòíûõ. Ýòî îïðåäåëèëî îáèëèå è ðàçíîîáðà­çèå ñîäåðæàíèÿ ñêà­çîê î æèâîòíûõ. Ãåðîè ýòèõ ñêàçîê – âåðáëþä, ëîøàäü è äðóãèå äî­ìàøíèå æèâîòíûå – ïîìîù­ íèêè ÷åëîâåêà, åãî äðóçüÿ; ëèñà, âîëê, ìåäâåäü, òèãð – âðàãè ÷åëîâåêà; êàê â ñêàçêàõ äðóãèõ íàðîäîâ, òàê è â êàçàõñêèõ ñêàç­êàõ ëèñà íåèçìåííî âûâîäèòñÿ ëóêàâîé, ìåä­âåäü – óâàëüíåì, âîëê – õèùíèêîì.

Íå âñåãäà â ñêàçêå äîìàøíèì æèâîòíûì ñîïóòñòâîâàëà óäà÷à. È îíè, è èõ õîçÿåâà – ëþäè – ìíîãî ñòðàäàëè îò õèùíûõ çâåðåé. Ñêàçêà ñîçäàëà îòòàëêèâàþùèå îáðàçû çâåðåé. Âîëê â íåé – ïî­æèðàòåëü òðóïîâ, ñèëüíûé è îïàñíûé âðàã ñòàä è ÷åëîâåêà. Âîëê óíè÷òîæàåò íîâîðîæäåííûõ äåòåé, ïîäñòåðåãàåò ÷åëîâåêà äàæå ïî­ñëå åãî ñìåðòè. Âîëêîáîðîòåíü ïîõèùàåò äî÷åðåé è æåí. Ïðîòîòè­ïîì òàêîãî õèùíèêà â îáðàçå âîëêà ÷àñòî ñëóæèë áàé-ïðèòåñíè­òåëü. Ôàíòàñòè÷åñêèå ñêàçêè ïðåäñòàâëÿëè ñî÷åòàíèå øàìà­ íèñòñêèõ è ìóñóëüìàíñêèõ âåðîâàíèé è ïðåäñòàâëåíèé êàçàõîâ. Òåìàòèêà ýòèõ ñêàçîê – ñòðåìëåíèå ðàçãàäàòü òàéíû ïðèðîäû (“Åð-Òîñòèê”) è ïðîíèêíóòü çà ïðåäåëû âèäèìîãî è äîñÿãàåìîãî (“Àëòûí-ñàêà”), ïîèñêè ñ÷àñòëèâîé çåìëè (“Àñàí-êàéãû”).  ñâîèõ ïîèñêàõ ÷åëîâåê, âñòóïàÿ â áîðüáó ñ ïðîòèâîäåéñòâóþ­ùèìè åìó ñèëàìè, âñòðå÷àåò ÷óäåñíûõ ïîìîùíèêîâ. Òàêîâ “òóëïàð” – áûñòðîíîãèé êîíü, “øåñòèìåñÿ÷íûé ïóòü øåñòüþ øàãàìè ïåðåõîäÿùèé”. Îí âîïëîùàë ìå÷òó îáèòàòåëÿ ñòåïåé è áåçëþäíûõ ïðîñòîðîâ î ïðåîäîëåíèè ýòèõ ïðîñòðàíñòâ ïîäîáíî òîìó, êàê â ðóñ­ñêèõ ñêàçêàõ ýòà æå ìå÷òà âîïëîùåíà, íàïðèìåð, â êîâðå-ñàìîëåòå. Âåðíûé ïîìîùíèê ÷åëîâåêà – âîëøåáíûé êîíü – âñòðå÷àåòñÿ ñ âëàäåòåëåì íåîáúÿòíûõ ïðîñòîðîâ è íåñìåòíûõ ñòàä – ÷óäîâèùåì Æàëìàóç, áîðåòñÿ ñ íèì è ïîáåæäàåò. Ãåðîè êàçàõñêèõ ôàíòàñòè÷åñêèõ ñêàçîê îáëàäàþò áîëüøèì óìîì è âûñîêèìè ìîðàëüíûìè êà÷åñòâàìè; èíîãäà îíè íàäåëåíû íåîáû÷àéíîé ñèëîé, íåîáûêíîâåííûì ñëóõîì è çðåíèåì, ïîìîãàþ­ùèì èì ïðåîäîëåâàòü ïðåïÿòñòâèÿ.  áûòîâûõ ñêàçêàõ êàçàõñêèé íàðîä âîïëîòèë ñâîè ìå÷òû î áî­ãàòûõ ïàñòáèùàõ, î ãîðàõ, ïîêðûòûõ ñî÷íîé òðàâîé. Òàê, íàïðèìåð, â ñêàçêå “Æóïàð êîðûãû” ðàññêàçû­âàåòñÿ, êàê ìàòü áîëüøîãî ñå­ìåéñòâà óâîäèò ñâîèõ äåòåé îò ðîäà, îáíèùàâøåãî âñëåäñòâèå ñèëü­íîãî äæóòà è ìîðà ñêîòà. Æóïàð óäàåòñÿ çàñåëèòü ñâîèìè äåòüìè áëàãîäàòíóþ äîëèíó è ïåðåñåëèòü ñþäà âïîñëåäñòâèè âñåõ îñòàâ­øèõñÿ íà ñòàðîì ìåñòå ñîðîäè÷åé. Ïîèñêè ñ÷àñòëèâîé çåìëè – “Æåð-óþê”, êàê âîïëîùåíèå íàðîä­íûõ ÷àÿíèé, õàðàêòåðíû è äëÿ ñêàçîê-ïðåäàíèé îá Àñàíå-êàéãû (Àñàíå-ïå÷àëüíèêå). Îïå÷àëåííûé ñóäüáîé

ñâîåãî íàðîäà, åãî íè­ùèì è æàëêèì ñóùåñòâîâàíèåì, Àñàí ðåøèë îòûñêàòü îáåòîâàí­íóþ çåìëþ, “ãäå äíè áåñïå÷àëüíû, ãäå çåìëè òó÷íû, ãäå íåò íåíàâèñòè è âðàæäû, ãäå æàâîðîíêè ìèðíî âüþò ãíåçäà íà ñïèíå îâåö”. Îí îáúåçäèë íà áûñòðîíîãîé âåðáëþäèöå âñå êàçàõñêèå ñòåïè, ãîðû è äîëèíû. Îí íå íàøåë òàêîé ñ÷àñòëèâîé ñòðàíû è ãèáíåò, íå îñó­ùåñòâèâ ñâîåé ìå÷òû. Èìÿ Àñàíà áûëî î÷åíü ïîïóëÿðíî â êàçàõ­ñêîì íàðîäå. Åãî èìåíåì àêûíû íà÷èíàëè ñâîè ïåñíè. Îáðàç Àñàíà áûë èñïîëüçîâàí è àêûíàìè, òÿãîòåâøèìè ê ôåîäàëüíî-ðîäîâîé çíàòè. Îíè ñîçäàëè èíûå âåðñèè îá Àñàíå, ãäå ãåðîé ïðåäñòàâëÿëñÿ õàíñêèì íàñòàâíèêîì, ïåêóùèìñÿ îá óïðî÷åíèè õàíñêîé âëàñòè. Ýòè âåðñèè ïðåäàíèé îá Àñàíå, ÿâíî èñêàæàâøèå åãî îáðàç, ñîçäàí­ íûé â íàðîäå, – ïðèìåð âìåøàòåëüñòâà â óñòíîå íàðîäíîå òâîð÷åñò­âî àêûíîâ ôåîäàëüíî-ðîäîâîé çíàòè.  áûòîâûõ ñêàçêàõ îòðàæàåòñÿ òàêæå ãîðüêàÿ äîëÿ æåíùèíû-êàçàøêè, îáðå÷åííîé æèòü ñ íåìèëûì, êîçíè ìà÷åõè, âòîðîé èëè òðåòüåé æåíû. Ïðèìåðîì êàçàõñêèõ ñàòèðè÷åñêèõ ñêàçîê ÿâëÿþòñÿ ñêàçêè îá Àëäàðå Êîñå è Æèðåíøå-øåøåíå. Îáû÷íî â ñàòèðè÷åñêèõ ñêàç­êàõ æåñòîêî âûñìåèâàþòñÿ áàé, àë÷íûé êóïåö, õàí-ñàìîäóð è ò. ï. Àëäàð Êîñå – íàñìåøíèê, îñòðîóìíûé è íàõîä÷èâûé, âûñòóïàåò â ñêàçêå êàê íîñèòåëü íàðîäíîãî þìîðà, íàïðàâëåííîãî ïðîòèâ ýêñ­ïëóàòàòîðîâ.  ñêàçêàõ î Æèðåíøå ñàòèðè÷åñêè èçîáðàæåí õàíñêèé äâîð, êîòîðûé âðàæäåáíî îòíîñèòñÿ ê îäàðåííûì ëþäÿì, ïîëüçóþùèìñÿ ïîïóëÿðíîñòüþ â íàðîäå. Îáðàç Æèðåíøå íàñòîëüêî ïîïóëÿðåí â íàðîäå, ÷òî ñàìî èìÿ Æèðåíøå ñòàëî íàðèöàòåëüíûì äëÿ ëþäåé, âëàäåþùèõ äàðîì êðàñíîðå÷èÿ è îñòðîóìèÿ. Ãåðîè÷åñêèé ýïîñ Êàçàõñêèé ýïîñ íå áûë îäíîðîäíûì. Âîçíèêíîâåíèå ðàçëè÷íûõ öèêëîâ êàçàõñêîãî ýïîñà îòíîñèòñÿ ê ðàçíûì èñòîðè÷åñêèì ïåðèîäàì, íî öèêëû, ñóùåñò­âîâàâøèå äî XVI âåêà ñèëüíî ïåðåðàáîòàíû ïîä âëèÿíèåì âîéí êàçà­õîâ ñ êàëìûêàìè â XVI–XVII âåêàõ. Ðÿä ýïè÷åñêèõ ñêàçàíèé è ïå­ñåí âîñõîäèò ê XIV–XVI âåêàì. Íàðîä, íåñøèé òÿæêîå áðåìÿ ôåîäàëüíîãî ãíåòà, â ñâîèõ ïåñíÿõ âûðàæàë ìå÷òû î çàñòóïíèêå-ãåðîå, î áàòûðå, çàùèùàþùåì ïëåìÿ èëè íàðîä îò ïðèòåñíåíèé.

Îäíàêî â ñîñòàâå ýïîñà, ñóùåñòâîâàâøåãî ñðåäè êàçàõîâ â XIV–XVI âåêàõ, ñóùåñòâîâàëè ïðîèçâåäåíèÿ, âûðàæàþùèå èäåîëî­ãèþ ôåîäàëüíîé çíàòè, èäåîëîãèþ õàíñêîãî äâîðà. Ê ÷óæäûì äëÿ íàðîäà ïðîèçâåäåíèÿì îòíîñÿòñÿ òàêèå ýïè÷åñêèå ïðîèçâåäåíèÿ, êàê “Åäèãå”, “Îðàê-Ìàìàé”, “Øîðà”. Íî è â òåõ ïðîèçâåäåíèÿõ, êîòîðûå â îñíîâå ÿâëÿ­ ëèñü íà­ðîä­íû­­ìè, èìååòñÿ íåìàëî íàñëîåíèé ôåîäàëüíîé èäåîëîãèè. Õàðàêòåðíîé îñîáåííîñòüþ êàçàõñêèõ ïîäëèííî íà­ ðîä­íûõ áûëèí ÿâëÿåòñÿ îòðàæåíèå æèçíåííûõ ôàêòîâ è ÿâëåíèé íàðÿäó ñ îáû÷­íûìè äëÿ ýïîñà ýëåìåíòàìè ôàíòàñ­ òèêè è ÷óäåñ. Èíîãäà â ñîñ­òàâå áûëèí ëåæàò ïîäëèííûå èñ­ òîðè÷åñêèå ñîáûòèÿ. Èìåíà áûëèííûõ ãåðîåâ-áîãàòûðåé – Êîáëàíäû, Êàìáàðà è äðóãèõ – ïåðâîíà­÷àëüíî áûëè ñâÿçà­íû ñ òàêèìè èñòîðè÷åñêèìè ñîáûòèÿìè, êàê äëèòåëüíûå âîéíû ìåæäó êèï÷àêàìè è èðàíöàìè, è êàëìûêàìè (áûëè­íà î Êîáëàíäû), êàê ñîâìåñòíûå âûñòóïëåíèÿ êàçàõîâ è óçáåêîâ (áûëèíà î Êàìáàðå). Ãåðîè ýòèõ áûëèí íå èìåíîâàëèñü “êàçàõà­ìè”, áûëèíû íàçûâàþò èõ âûõîäöàìè èç Íîãàéëû.  ýòèõ áûëèíàõ áàòûð ÿâëÿëñÿ íîñèòåëåì îáùåñòâåííûõ èíòåðå­ñîâ.  îáðàçå áàòûðà ïåâåö âîïëîùàë ìîùü íàðîäíûõ ìàññ. Áàòûðû êàçàõñêîãî íàðîäà â ýïè÷åñêèõ ïåñíÿõ ÷àùå îòðàæàëè íà­ïàäåíèÿ çàâîåâàòåëåé, ðåæå ñàìè øëè âîéíîé íà âðàæäåáíûå ïëå­ìåíà (â ïîçäíåéøèõ âàðèàíòàõ – ïî÷òè âñåãäà íà êàëìûêîâ). Òà­êîâû Êîáëàíäû è äðóãèå. Îäíîé èç ñàìûõ êðóïíûõ áûëèí êàçàõñêîãî ãåðîè÷åñêîãî ýïîñà ÿâëÿåòñÿ áûëèíà î Êîáëàíäû-áàòûðå, äîñòèãàþùàÿ â íåêîòîðûõ âà­ðèàíòàõ äåñÿòè òûñÿ÷ ñòðîê. Ýòà áûëèíà èìååò ñåìü âàðèàíòîâ. Ïðè÷åì äî ïîñëåäíåãî âðåìåíè îøèáî÷íî ïîïóëÿðèçèðîâàëñÿ âàðè­àíò Ìàðàáàÿ, êîòîðûé îòðàæàåò èíòåðåñû ôåîäàëîâ. À ìåæäó òåì áîëåå ïîëíûìè è íàèáîëåå öåííûìè ÿâëÿþòñÿ âàðèàíòû Ìåðãåíáàÿ, Íóðïåèñà, â êîòîðûõ ÿðêî âûðàçèëîñü íàðîäíîå îòíîøåíèå ê îáðà­çàì è äåÿíèÿì ãåðîÿ áûëèíû.  ýòèõ âàðèàíòàõ áûëèíû ðàññêàçû­âàåòñÿ î ïîõîäå Êîáëàíäû ïðîòèâ õàíà-íàñèëüíèêà Êàçàíà è äðó­ ãèõ õàíîâ. Áîëüøîå çíà÷åíèå â áûëèíå ïðèäàåòñÿ ëè÷íîé æèçíè áàòûðà è åãî îêðóæåíèþ: ðîäíå, äðóçüÿì, à òàêæå åãî âîîðóæåíèþ.  ïîëíûõ âàðèàíòàõ áûëèíû “Êîáëàíäû”, êàê è âîîáùå â êàçàõ­ñêèõ áûëèíàõ, âñòóïèòåëüíûå ãëàâû ïîñâÿùåíû ìíîãîñòðàäàëüíîé ó÷àñòè ïðåñòàðåëûõ ðîäèòåëåé ãåðîÿ. Ñûí èõ ïîÿâëÿåòñÿ íà ñâåò ïðè ñêàçî÷íûõ îáñòîÿòåëüñòâàõ.

Æåíèòüáà íà ëþáèìîé äåâóøêå äîñòàåòñÿ åìó íåëåãêî, öåíîé òÿæåëîé äëèòåëüíîé áîðüáû. Çàâîå­âàííàÿ áàòûðîì æåíà êàê áû äîïîëíÿåò îáðàç ãåðîÿ: åñëè ó áàòûðà ïî ìîëîäîñòè ëåò ìàëî îïûòà, òî åãî æåíà ÿâëÿåòñÿ âîïëîùå­íèåì ðàçóìà, åñëè ó áàòûðà íåäîñòàòî÷íî ðàçâèòî ÷óâñòâî ÷åñòè è äîñòîèíñòâà, æåíà âõîäèò â ïîýìó êàê âîïëîùåíèå ÷åñòè. Òàêóþ æå îãðîìíóþ ðîëü â ñóäüáå ãåðîÿ èãðàåò åãî êîíü – áëè­æàéøèé äðóã è ïîìîùíèê áàòûðà. Êëè÷êè áîãàòûð­ñêèõ êîíåé ñòîëü æå øèðîêî èçâåñòíû â íàðîäå, êàê èìå­íà ñàìèõ ãåðîåâ: “Òàéáóðûë” (÷àëûé æåðåáåíîê) – ó Êîáëàíäû, “Òàðëàí” (Ñèâ­êà) – ó Òàðãûíà. Êîíü Êîáëàí­ äû – ñïóòíèê åãî ïîõîäîâ, âåùèé ïîìîùíèê, ñ ïîìîùüþ êîòî­ðîãî Êîáëàíäû áåæèò èç ïëåíà, îäåðæè­âàåò ïîáåäó íàä õà­­íîì Êîáûêòû è êàëìûêàìè è îñâîáîæäàåò òî­ìÿùèõñÿ â êàëìûö­êîì ðàáñòâå æåíó, ðîäèòåëåé è íàðîä ñâîé. Òà­êèì îáðà­çîì, îñíîâíîé òåìîé íàðîäíûõ âàðèàíòîâ áûëèíû î Êîá­ëàíäû ÿâëÿåòñÿ áîðüáà ñ êàëìûöêèìè è èðàíñêèìè ôåîäà­ëàìè, ñî­âåðøàþùèìè íàáåãè íà ðîä áîãàòûðÿ.  íàðîä­íûõ âàðèàíòàõ, â ÷àñòíîñòè Íóðïåèñà, ïîêàçûâàåòñÿ íåíà­âèñòü óãíåòåííûõ ê ñâîèì óãíåòàòåëÿì – õàíàì, êëàñ­ ñîâîå äåëåíèå îáùåñòâà. Îäíàêî è â íèõ èìåþòñÿ ïðîòèâî­ ðå÷èÿ, ôåîäàëüíûå è ðåëèãèîçíûå íàñëîåíèÿ. Ëèðèêî-áûòîâûå ïîýìû  ëèðèêî-áûòîâûõ ïîýìàõ îñíîâíîé òåìîé ÿâëÿåòñÿ òåìà ëþáâè, ñòðàäàíèé è áîðüáû çà ñâîå ñ÷àñòüå äâóõ ìîëîäûõ ëþäåé, âñòðå÷àþùèõ ïðåïÿòñòâèÿ, ñîçäàâàåìûå ïàòðèàðõàëüíî-ðîäîâûì áûòîì. Ñàìàÿ ïîïóëÿðíàÿ ëèðè÷åñêàÿ áûòîâàÿ ïîýìà “ÊîçûÊîðïåø è Áàÿí-Ñóëó” âîñïåâàåò íåîáûêíîâåííóþ ëþáîâü Êîçû-Êîðïåøà è åãî íåâåñòû Áàÿí-Ñóëó. Êàê è âñÿêàÿ ëèðè÷åñêàÿ ïîýìà, â îñíîâå ñâîåé îíà ðîìàíòè÷åñêàÿ. Íàðÿäó ñ ýëåìåíòàìè ðîìàíòèêè â íåé äàåòñÿ òîíêèé ïñèõîëîãè÷åñêèé àíàëèç ïîñòóïêîâ ãåðîÿ, âûòåêàþùèõ èç ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíîãî ñòðîÿ. Îòåö Áàÿí – Êàðàáàé è îòåö Êîðïåøà – Ñàðûáàé ïîäðóæèëèñü íà îõîòå è ïîê­ëÿëèñü ñî÷åòàòü îæèäàåìûõ äåòåé áðàêîì. Ñàðûáàé âíå­çàïíî óìèðàåò, è îòåö Áàÿí, âèäÿ â ñìåðòè Ñàðûáàÿ ïëîõîå ïðåäçíàìåíîâàíèå è íå æåëàÿ îòäà­âàòü äî÷ü ñèðîòå, îòêî÷åâûâàåò â äàëåêèå êðàÿ. Åãî ïðèåìíûå äî­÷åðè, ïðîùàÿñü â ñâîåé “êîøòàñó” (ïåñíÿ ïðîùàíèÿ) ñ ðîäíûìè ìåñòàìè è ñ íîâîðîæäåííûì Êîçû-Êîðïåøåì, êëÿíóòñÿ

âîñïèòàòü ó Áàÿí ÷óâñòâî ëþáâè ê ñóæåíîìó. Ïðîõîäÿò ãîäû. Êðàñàâèöà Áàÿí íå çàáûâàåò ñâîåãî æåíèõà è æäåò åãî ïðèåçäà. Íî âîëÿ áåçìåðíî ñêóïîãî îòöà óæå îïðåäåëèëà ñóäüáó Áàÿí. Êàðàáàé îáåùàë åå â æåíû ñèëà÷ó Êîäàðó, ñïàñøåìó â ïóñòûíå åãî ãðîìàäíûå òàáóíû îò ïàäåæà. Áàÿí, íè ðàçó íå âèäåâøàÿ Êîçû-Êîðïåøà, íî çàî÷íî ïîëþáèâøàÿ åãî, æèâåò â íåïðåðûâíîì îæèäàíèè âñòðå÷è ñ ñóæå­íûì. Ëþáâè Áàÿí, ñòðàäàíèÿì è ïðèêëþ÷åíèÿì Êîçû-Êîðïåøà, èùóùåãî ñâîþ íåâåñòó, ïîñâÿùåíû ëó÷øèå ñòðîôû ïîýìû. Êîãäà âëþáëåííûå, íàêîíåö, íàøëè äðóã äðóãà, Êàðàáàé è Êîäàð óáèâàþò Êîçû-Êîðïåøà. Áàÿí íå âûíîñèò ýòîãî, îíà çàêàëû­âàåò êèíæàëîì Êîäàðà, à çàòåì ñåáÿ. Ïîýìà ðàññêàçûâàåò î òðàãè÷åñêîé ó÷àñòè ìîëîäåæè, êîòîðàÿ äîëæíà áûëà â ñèëó ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíûõ îáû÷àåâ áåñïðåêîñ­ëîâíî èñïîëíÿòü âîëþ ðîäèòåëåé; îíà æå óòâåðæäàåò ëþáîâü êàê ñâîáîäíîå ÷óâñòâî, êàê ïðàâî ÷åëîâåêà íà áîðüáó çà ëè÷íîå ñ÷àñòüå. Ïîïóëÿðíîé ëèðè÷åñêîé ïîýìîé ÿâëÿåòñÿ “Êûç Æè­áåê” (øåëêî­âàÿ äåâóøêà). Ýòî ïîýìà îá èäåàëüíîé äåâóøêåíåâåñòå â ïðåäñòàâ­ëåíèè ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëü­íîãî îá­ ùåñòâà. Ïîýìà íà÷èíàåòñÿ ðàññêàçîì î äëèòåëüíûõ ïîèñêàõ äæèãèòà Òîëåãåíà äîñòîéíîé ñåáå íåâåñòû. Îí íàõîäèò åå â ëèöå íåîáûêíî­âåííîé êðàñàâèöû Êûç Æèáåê, îòâåðãøåé äî íåãî ìíîæåñòâî æåíè­õîâ. Äëÿ ïðèãîòîâëåíèé ê ñâàäüáå Òîëåãåí âîçâðàùàåòñÿ íà ðîäèíó. Çäåñü â òå÷åíèå ãîäà åãî óäåðæèâàåò îòåö, íå ñîãëàøàâøèéñÿ íà ýòîò áðàê. Âñå ýòî âðåìÿ äæèãèò Áåêåæàí ïðåñëåäóåò Æèáåê ñâîåé ëþáîâüþ. Îòâåðãíóòûé åþ, îí ïðåäàòåëüñêè óáèâàåò â áåçëþäíîé ñòåïè ñïåøàùåãî ê íåâåñòå Òîëåãåíà. Ãóñè, ñâèäåòåëè óáèéñòâà, èçâåùàþò îá ýòîì Æèáåê, è áðàòüÿ Æèáåê, ïî åå òðåáîâàíèþ, óáè­âàþò Áåêåæàíà. Òîãäà Æèáåê, êàê òðåáîâàë ýòîãî îáû÷àé, ïåðåíîñèò âñþ ñèëó ñâîåé ëþáâè ê Òîëåãåíó íà ìëàäøåãî áðàòà åãî – Ñàíñûçáàÿ, êîòî­ðûé äîëæåí áûë íàñëåäîâàòü ïðàâà ñâîåãî áðàòà. Íàêîíåö, ïðåîäî­ëåâàÿ âñå ïðåïÿòñòâèÿ, Æèáåê ñîåäèíÿåòñÿ ñ Ñàíñûçáàåì.  ïîýìå îïðàâäûâàåòñÿ äðåâíèé îáû÷àé ëåâèðàòà, ïî êîòîðîìó æåíà èëè íåâåñòà óìåðøåãî ïåðåõîäèëà ïî

íàñëåäñòâó ê åãî áëèæàéøåìó ðîäñòâåííèêó. Èäåàëèçèðóÿ ýòîò îáû÷àé, óíèæàâøèé ÷å­ëîâå÷åñêîå äîñòîèíñòâî æåíùèíû, ïîýìà çàìàë÷èâàåò òàêèå ñòîðî­íû, êàê íàñèëèå íàä âîëåé âäîâû, ëèøåíèå åå ñâîáîäû âûáîðà ìóæà.  ýòîé èäåàëèçàöèè òÿãîñòíîãî äëÿ êàçàõñêîé æåíùèíû îáû÷àÿ ñêàçàëàñü êëàññîâî-îãðàíè÷åííàÿ èäåîëîãèÿ àâòîðîâ ïîýìû – àêû­íîâ, ñòîðîííèêîâ êîñíûõ óñòîåâ ïàòðèàðõàëüíîðîäîâîãî áûòà. Ýòè óñòîè âíåäðÿëèñü â ñîçíàíèå ìîëîäûõ ëþäåé – ãåðîåâ ïîýìû – êàê èõ íåïðåëîæíàÿ ñóäüáà, òðåáóþùàÿ áåñïðåêîñëîâíîé ïîêîðíîñòè. Ìóçûêà ó êàçàõîâ Ìóçûêàëüíîå òâîð÷åñòâî ÿâëÿëîñü íåîòúåìëåìîé ÷àñòüþ äó­õîâíîé æèçíè êàçàõñêîãî íàðîäà. Ìíîãèå óñòîÿâøèåñÿ âå­êàìè îáðÿäû è ïðàçäíåñò­âà – ñâàäåáíûå îáðÿäû, ïðàçäíî­ âàíèå ïî ñëó÷àþ ðîæäåíèÿ ðåáåíêà, îïëàêèâàíèå óñîïøèõ, ðàçëè÷íûå íàðîäíûå ïðàçäíåñòâà – âñå ýòî ñîïðîâîæäàëîñü ïåíèåì è èãðîé íà íàðîäíûõ èíñòðóìåíòàõ. Ïåñåííîå òâîð÷åñòâî â ñâîèõ èñòîêàõ áûëî òåñíî ñâÿçàíî ñ èíñòðóìåíòàëüíûì èñïîëíèòåëüñêèì òâîð÷åñòâîì. Ñíà÷àëà èñïîëíåíèå íîñèëî õàðàêòåð ðå÷èòàòèâíîãî ðàñïåâà íà íåáîëüøèõ, êîðîòêèõ ïî äèàïàçîíó, ìåëîäèÿõ â ñîïðîâîæäåíèè äîìáðû.  ñâîåì äàëüíåé­øåì ðàçâèòèè ïåñåííîå òâîð÷åñòâî âñå áîëåå ïðèîáðåòàåò ñàìîñòîÿ­ òåëüíîå çíà÷åíèå, òàê êàê íàðÿäó ñ òåêñòîì ñòàëè ïðèäàâàòü áîëü­øîå çíà÷åíèå êðàñîòå è âûðàçèòåëüíîñòè ìåëîäèé, ãîëîñîâûì äàí­íûì è èñïîëíèòåëüñêîìó ìàñòåðñòâó ïåâöà. Ñïîñîáñòâîâàëî ðàçâè­òèþ âîêàëüíîãî è èíñòðóìåíòàëüíîãî èñêóññòâà è òî, ÷òî òðàäèöèè ïîýòè÷åñêèõ ñîñòÿçàíèé – “àéòûñîâ” – ñòàëè ðàñïðîñòðàíÿòüñÿ è íà èñïîëíåíèå èíñòðóìåíòàëüíûõ è ïåñåííûõ èìïðîâèçàöèé. Ïðî÷íî âîøëà â áûò è èãðà íà íàðîäíûõ èíñòðóìåíòàõ, ïðè ýòîì íàèáîëåå òàëàíòëèâûå ìóçûêàíòû ñòàëè ñîçäàâàòü ìóçûêàëüíûå ïüåñû (êþè), â êîòîðûå âêëàäûâàëè îïðåäåëåííîå ñîäåðæàíèå, íà ýïè÷åñêèå, èñòîðè÷åñêèå è áûòîâûå òåìû. Îáû÷íî ïåðåä èñïîëíåíèåì êþÿ íà äîìáðå, ñûáûçãå èëè êîáûçå êþéøè (èñïîëíèòåëü, à çà÷àñòóþ îí æå àâòîð ïðîèç­âåäåíèÿ) ïåðå­äàâàë â êðàòêîì ðàññêàçå ñîäåðæàíèå äàí­íîãî ïðîèçâåäåíèÿ, çà­êàí÷èâàÿ åãî òðàäèöèîííîé ôðà­ çîé: “à òåïåðü ñëóøàéòå, êàê ðàñ­ñêàæåò îá ýòîì äîìáðà”.

 äðåâíåì êþå-ëåãåíäå î æàâîðîíêå, çàùèùàþùåì ñâîèõ ïòåíöîâ îò íàïàäåíèÿ çìåè, çâóêàìè äîìáðû ïåðåäàåòñÿ ñòðàõ è îò÷àÿ­íèå æàâîðîíêà, ïèñê ïòåíöîâ, øèïåíèå çìåè, òðåïåò êðûëüåâ ïòè­öû-ìàòåðè è åå ïðåäñìåðòíûé êðèê, êîãäà îíà ñàìîîòâåðæåííî áðîñàåòñÿ â ïàñòü çìåè, ÷òîáû ñïàñòè ñâîèõ ïòåíöîâ. ×àñòîå ñî÷åòàíèå â îäíîì ëèöå êà÷åñòâ ìóçûêàíòà, ïåâöà è ìàñòåðà ñëîâà íàáëþäàåòñÿ íà âñåõ ýòàïàõ ðàçâèòèÿ ìóçûêàëüíîãî òâîð÷åñòâà ó êàçàõîâ. Èìåííî â ñèëó ýòîãî äî íàñ äîøëè ñâÿçàí­íûå ñ ìóçûêîé ïîýòè÷åñêèå ñêàçàíèÿ – çàìå÷àòåëüíûå îáðàçöû íà­ðîäíîãî ïîýòè÷åñêîãî òâîð÷åñòâà ïðîøëîãî.

Ãëàâà ÕVIII ÊÓËÜÒÓÐÀ ÊÀÇÀÕÑÒÀÍÀ  ÏÅÐÈÎÄ ÏÐÈÑÎÅÄÈÍÅÍÈЯ Ê ÐÎÑÑÈÈ (XVIII – ÏÅÐÂÀЯ ÏÎËÎÂÈÍÀ XIX ÂÅÊÀ) § 1. ÄÅЯÒÅËÈ ÐÓÑÑÊÎÉ ÊÓËÜÒÓÐÛ Â ÊÀÇÀÕÑÒÀÍÅ Îáùàÿ õàðàêòåðèñòèêà êóëüòóðû Êóëüòóðà êàçàõñêîãî íàðîäà â XVIII âåêå è â ïåðâîé ïî­ ëî­âèíå XIX âåêà îòðàæàëà ìàòåðèàëüíûå óñëîâèÿ æèçíè íàðîäà, åãî êî÷åâîé è ïîëóêî÷åâîé îáðàç æèçíè. Ýòà êóëüòóðà áûëà êëàññîâî íåîäíîðîäíîé. Êàçàõñêèå èñòîðèêè è ëèòåðàòóðîâåäû áóðæóàçíî-íàöèîíàëèñòè÷åñêîãî ëà­ãåðÿ, âñÿ÷åñêè èäåàëèçèðóÿ èñòîðè÷åñêîå ïðîøëîå Êàçàõñòà­íà, îòðèöàÿ íàëè÷èå â êàçàõñêîì îáùåñòâå àíòàãî­íèñòè÷åñêèõ êëàññîâ è êëàññîâîé áîðüáû, ïûòàëèñü ïðåäñòà­âèòü êàçàõñêóþ êóëüòóðó åäèíîé. Ïðîÿâëåíèÿ ýòîé àíòè­ìàðêñèñòñêîé òåî­ ðèè “åäèíîãî ïîòîêà” èìåëè ìåñòî è â ñîâåòñêîå âðåìÿ. Òàêîãî ðîäà ïîëîæåíèÿ ÿâëÿþò­ñÿ èñêàæåíèåì èñòîðè÷åñêîé ïðàâäû, ïðîòèâîðå÷àò ëåíèí­ñêîìó ó÷åíèþ î íàëè÷èè äâóõ êóëüòóð â êóëüòóðå êàæ­äîãî íàðîäà. ßâëÿÿñü íàäñòðîéêîé íàä áàçèñîì êàçàõ­ñêîãî îáùåñòâà – ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíûìè ïðîèçâîäñòâåííûìè îòíîøåíèÿìè, êàçàõñêàÿ êóëüòóðà XVIII âåêà è ïåðâîé ïîëîâèíû XIX âåêà íå áûëà åäèíîé: â íåé áûëà êóëüòóðà íàðîäíàÿ è êóëüòóðà ôåîäàëüíî-áàéñêàÿ. Áîðüáà ýòèõ äâóõ êóëüòóð â Êàçàõñòàíå, íåñìîòðÿ íà ñîõðàíåíèå ïàòðèàðõàëüíî-ðîäîâîãî áûòà, íåïðåðûâíî ðàçâèâàëàñü, õîòÿ è íå ïðèîáðåëà òàêèõ îò÷åòëèâûõ, ÿñíî âûðàæåííûõ ôîðì, êàê â êóëüòóðå áîëåå ðàçâèòûõ â ñîöèàëüíî-ýêîíîìè÷åñêîì îòíîøåíèè íàðîäîâ, ãäå ôåîäàëüíûå îòíîøåíèÿ íå áûëè íåðàçðûâíî ñâÿçàíû ïàòðèàðõàëüíî-ðîäîâûì áûòîì, ãäå êëàññîâûå ïðîòèâîðå÷èÿ è êëàññîâàÿ áîðüáà ïðîÿâëÿëèñü áîëåå îòêðûòî è îñòðî.

Ãëóáîêèå ïðîãðåññèâíûå èçìåíåíèÿ â ýêîíîìèêå è ñî­ öèàëüíûõ îòíîøåíèÿõ â Êàçàõñòàíå, ïðîèñõîäèâøèå â õîäå ïðèñîåäèíåíèÿ ê Ðîññèè, ñîïðîâîæäàëèñü ñîîòâåòñòâåí­ íûìè èçìåíåíèÿìè è â îáëàñòè êóëüòóðû. Íà÷èíàåòñÿ èçó÷åíèå èñòîðèè Êàçàõñòàíà ðóññêèìè ó÷åíûìè: îòêðûâàþòñÿ ïåðâûå ðóññêèå øêîëû äëÿ êàçàõñêèõ äåòåé; íà÷èíàåò ðàñïðîñòðàíÿòüñÿ ñðåäè êàçàõîâ ðóññêàÿ ãðàìîòà; ðóññêèå ñëîâà, îáîçíà÷àþùèå íîâîå â õîçÿéñòâå, êóëüòóðå è áûòå êàçàõîâ, îðãàíè÷åñêè âõîäÿò â êàçàõñêèé ÿçûê, ñîäåéñòâóÿ åãî îáîãàùåíèþ è ðàçâèòèþ. Íà îñíîâå óêðåïëåíèÿ ýêîíîìè÷åñêèõ è ïîëèòè÷åñêèõ ñâÿçåé Êàçàõ­ ñòàíà ñ Ðîññèåé ðàñòóò è ðàçâèâàþòñÿ ãîðîäà, ñòàâøèå âàæíåéøèìè öåíòðàìè êóëüòóðû Êàçàõñòàíà. Ïîñðåäñòâîì øêîë, áèáëèîòåê, â ðåçóëüòàòå âëèÿíèÿ ïðåäñòàâèòåëåé ðóññêîé èíòåëëèãåíöèè, æèâóùåé â ãîðîäàõ, è ïðÿìîãî îáùå­íèÿ ðóññêèõ êðåñòüÿí-ïîñåëåíöåâ ñ êàçàõñêèì êðåñòüÿíñòâîì ðóññêàÿ äåìîêðàòè÷åñêàÿ êóëüòóðà îêà­çûâà­ ëà âñå áîëüøåå âëèÿíèå íà ðàçâèòèå êóëüòóðû êàçàõñêîãî íàðîäà. Åå âëèÿíèå ïîñòåïåííî ñêàçûâà­ëîñü è â ìàòåðèàëüíîé êóëüòóðå (æèëèùå, îäåæäå, ïðåäìåòàõ äî­ìàøíåãî îáèõîäà, îðó­äèÿõ òðóäà), è â äóõîâíîé êóëüòóðå (â óñò­íîì íàðîäíîì òâîð­÷åñòâå, â ìóçûêå). Ðóññêèå ó÷åíûå â Êàçàõñòàíå Äåÿòåëüíîå èçó÷åíèå ðóññêèìè ó÷åíûìè ôëîðû, ôàóíû, ïðèðîäíûõ áîãàòñòâ Êàçàõñòàíà, à òàêæå ýòíîãðàôèè è èñòîðèè êàçàõñêîãî íàðîäà áûëî êðóïíûì êóëüòóðíûì ÿâëåíèåì â æèçíè êàçàõñêîãî íàðîäà. Áûñòðî ðàçâèâàâøàÿñÿ â XVIII âåêå ðóññêàÿ îòå÷åñòâåí­ íàÿ íàóêà âûäâèíóëà êðóïíûõ ó÷åíûõ âî ãëàâå ñ êîðèôååì íàóêè Ì.Â. Ëîìîíîñîâûì. Ïåðåäîâûå ðóññêèå ó÷åíûå áû­ ëè ïàòðèîòàìè ñâîåé ñòðàíû è ñâîåãî íàðîäà è áîðîëèñü ñ ïðåêëîíåíèåì ïåðåä èíîñòðàíùèíîé. “ß ïîñâÿòèë ñåáÿ òî­ìó, – ãîâîðèë Ëîìîíîñîâ, – ÷òîáû äî ãðîáà ìîåãî ñ íå­ ï­ðèÿòåëÿìè íàóê ðîññèéñêèõ áîðîòüñÿ...”. Îñíîâà­íèå Àêà­­ äåìèè íàóê â 1725 ãîäó, Ìîñêîâñêîãî óíèâåðñèòåòà â 1755 ãîäó, îðãàíèçàòîðîì êîòîðîãî áûë Ì.Â. Ëîìîíîñîâ, ïîëî­ æèëè ïðî÷íîå íà÷àëî ðàçâèòèþ ðóññêîé îòå÷åñòâåííîé íàóêè. Äåÿòåëüíîñòü êðóïíåéøèõ ðóññêèõ ó÷åíûõ è ïèñàòåëåé – Ì.Â. Ëî­ìîíîñîâà, À.Í. Ðàäèùåâà è äðóãèõ – ñûãðàëà âûäàþùóþñÿ ðîëü â ðàçâèòèè íå òîëüêî ðóññêîé, íî è

ìèðîâîé êóëüòóðû.  ïåðâîé ïîëîâèíå XIX âåêà âîçíèê ðÿä íàó÷íûõ ó÷ðåæäåíèé: Ìîñêîâñêîå îáùåñòâî èñòîðèè è äðåâíîñòåé ðîññèéñêèõ, Ðóññêîå ãåîãðàôè÷åñêîå îáùåñòâî è äðóãèå. Îòêðûëèñü óíèâåðñèòåòû â Ïåòåðáóðãå, Äåðïòå (Þðüåâ), Âèëüíî, Êàçàíè, Õàðüêîâå, Êèåâå.  Ïåòåðáóðãñêîì è Êàçàíñêîì óíèâåðñèòåòàõ íà êàôåäðàõ âîñòîêîâåäåíèÿ âåëàñü áîëüøàÿ ðàáîòà ïî èçó÷åíèþ èñòîðèè, ýêîíîìèêè è êóëüòóðû íàðîäíûõ âîñòî÷íûõ îêðàèí Ðîññèè. Ëó÷øèå ïðåäñòàâèòåëè ðóññêîé íàóêè çàâîåâàëè ìèðîâóþ ñëàâó ñâîèìè òðóäàìè è ïóòåøåñòâèÿìè.  XVIII è XIX âåêàõ áûëè îðãàíèçîâàíû êðóïíûå ýêñ­ ïåäèöèè ïî èçó÷åíèþ âîñòî÷íûõ è þãî-âîñòî÷íûõ îêðàèí Ðîññèè, â òîì ÷èñëå Êàçàõñòàíà. Èçó÷åíèå òåððèòîðèè Êàçàõñòàíà íà÷àëîñü ñîñòàâëåíèåì êàðò Êàñïèéñêîãî è Àðàëüñêîãî ìîðåé, ñâåäåíèÿ î êîòîðûõ èìåëèñü ëèøü â òðóäàõ äðåâíèõ ãðå÷åñêèõ è àðàáñêèõ ïèñàòåëåé è ãåîãðà­ôîâ. Ýòè ðàííèå ñâåäåíèÿ, äîïîëíåííûå ìàòåðèàëàìè ðóññêèõ ãåî­ãðàôîâ â òå÷åíèå XVII âåêà, â òîì ÷èñëå êàðòîé Ñåìåíà Ðåìåçîâà, ïîìåùåííîé â “×åðòåæíîé êíèãå Ñèáèðè”, íå ìîãëè óäîâëåòâîðèòü òðåáîâàíèÿ ðàçâèâàþùåéñÿ íàóêè. Íîâûå ñâåäåíèÿ î Êàñïèéñêîì è Àðàëüñêîì ìîðÿõ äà­ ëè ñúåìêè Åðåìåÿ Ìåéåðà (1703 ã.), êàðòû, ñîñòàâëåí­íûå âî âðåìÿ ýêñïåäèöèè Áåêîâè÷à-×åðêàññêîãî (1715 ã.), ñúåìêè Êàñïèéñêîãî ìîðÿ, ïðîèçâå­äåííûå Êîæèíûì è Óðóñîâûì (1718 ã.), è äðóãèå. Ýòèìè ðàáîòàìè â òî âðå­ìÿ â îñíîâíîì îãðàíè÷èëîñü èçó÷åíèå âîñòî÷íîãî áåðåãà Êàñïèÿ, ïðèëåãàþùåãî ê òåððèòîðèè Êàçàõñòàíà. Äàëüíåéøèå óñè­ëèÿ ó÷åíûõ áûëè íàïðàâëåíû íà èçó÷åíèå çàïàäíîãî è þæíîãî áå­ðåãîâ ñ öåëüþ îðãàíèçàöèè çäåñü òîðãîâîãî è âîåííîãî ôëîòà, òàê êàê Ïåòð I âåë ïîäãîòîâêó ê ïåðñèäñêîìó ïîõîäó (1722 ã.). Âïîñëåäñòâèè èçó÷åíèå Êàñïèéñêîãî è Àðàëüñêîãî ìîðåé ïðîäîëæàåò­ñÿ, ñâåäåíèÿ î íèõ ïîïîëíÿþòñÿ. Èçâåñòíûé ó÷åíûé è ïóòåøåñòâåííèê, àêàäåìèê-åñ­ òåñòâîèñïûòàòåëü Ïåòð Ñèìîí Ïàëëàñ (1741–1811), ïðî­ âåä­øèé 43 ãîäà â Ðîñ­ñèè, âîçãëàâèë îäíó èç êðóïíûõ ýêñ­ïå­äèöèé Àêàäåìèè íàóê, ñèëà­ìè êîòîðîé áûëà èññëå­ äîâàíà îãðîìíàÿ òåððèòîðèÿ îò Âîëãè äî Áàéêàëà è ×èòû. Ýêñïåäèöèÿ èññëåäîâàëà ïðèðîäíûå áîãàòñòâà è ÷àñòè òåððèòîðèè Êàçàõñòàíà. Ïàëëàñó ïîìîãàëè òàëàíòëèâûå ðóññêèå ó÷åíûå Çóåâ è Ñîêîëîâ.

Ñ 1769 ïî 1774 ãîä ïóòåøåñòâîâàë (ñ ïåðåðûâàìè) Èîãàíí Ãåîðãè, ïîñåòèâøèé Þãî-Âîñòî÷íóþ Ðîññèþ, Àë­òàé, Áàéêàë, Çàáàéêàëüå, íà îáðàòíîì ïóòè – Óðàëüñêèå ãîðû è Ïîâîëæüå.  ìîíóìåí­òàëüíîì òðóäå àêàäåìèêà Ãåîðãè íàøëè ñâîå îòðàæåíèå íå òîëüêî ãåîãðàôèÿ Êàçàõñòàíà, íî è áûò, è èñòîðèÿ êàçàõñêîãî íàðîäà. Ê ýòîìó æå âðåìåíè îòíîñÿòñÿ è öåííûå ñâåäåíèÿ î Êàçàõñòàíå, ñîá­ðàííûå Ôàëüêîì. Áûëè îðãàíèçîâàíû ýêñïåäèöèè è â ïåðâîé ïîëîâèíå XIX âåêà.  1848–1849 ãîäàõ Àðàëüñêîå ìîðå èññëåäîâàëà ýêñïåäèöèÿ ïîä ðóêîâîäñòâîì êàïèòàí-ëåéòåíàíòà Áóòà­ êîâà.  ýêñïåäèöèè ó÷àñòâîâàë âåëèêèé óêðàèíñêèé ïîýò Øåâ÷åíêî, îòáûâàâøèé â òå ãîäû ññûëêó â Êàçàõñòàíå. Êðîìå ñïåöèàëèñòîâ-ó÷åíûõ, â èçó÷åíèè Êàçàõñòàíà, îñîáåííî èñòîðèè è áûòà êàçàõñêîãî íàðîäà, ïðèíèìàëè ó÷àñòèå è ÷èíîâíèêè, êîòîðûå â ñèëó èõ ñëóæåáíûõ îáÿçàííîñòåé è ïðîäîëæèòåëüíîãî ïðåáûâàíèÿ â Êàçàõñòàíå èçó÷àëè èñòîðèþ è áûò êàçàõîâ. Áîëüøîé âêëàä â èñòîðè÷åñêóþ íàóêó î Êàçàõñòàíå âíåñëè, íàïðèìåð, çàïèñêè Í. Ðû÷êîâà, ðàáîòû Ï.È. Ðû÷êîâà è À. Ëåâøèíà “Îïèñàíèå êèðãèç-êàçà÷üèõ, èëè êèðãèç-êàéñàöêèõ îðä è ñòåïåé”. Èçó÷åíèå òåððèòîðèè Êàçàõñòàíà ïðîõîäèëî íå áåç ó÷àñòèÿ ïðåäñòàâèòåëåé êàçàõñêîãî íàðîäà. Êàçàõè îêàçûâàëè ïîñèëüíóþ ïîìîùü ðóññêèì ïóòåøåñòâåííèêàì, ñîïðîâîæäàÿ èõ â êà÷åñòâå ïðîâîäíèêîâ, è ó÷åíûì, êîòîðûì îíè ðàññêàçûâàëè îá èñòîðèè è áûòå íàðîäà, äàâàëè öåííûå ãåîãðàôè÷åñêèå è òîïîãðàôè÷åñêèå ñâåäåíèÿ. Âñå ýòè ðàññêàçû ôèêñèðîâàëèñü. Îãðîìíûé ôàêòè÷åñêèé ìàòåðèàë, ñîáðàííûé ïî ýòèì ðàññêàçàì, íå òîëüêî îáëåã÷àë èçó÷åíèå, íî è îáîãàùàë íàóêó íîâûìè äàííûìè. Äàæå òàêàÿ ôîðìà ñâÿçè êàçàõîâ ñ ðóññêèìè ó÷åíûìè ðàñøèðÿëà êðóãîçîð êàçàõñêîãî íàñåëåíèÿ, âûçûâàÿ åãî èíòåðåñ ê ðóññêîé êóëüòóðå. Ïåðåäîâûå ðóññêèå ïèñàòåëè â Êàçàõñòàíå Áîëüøîå êóëüòóðíîå âëèÿíèå íà Êàçàõñòàí îêàçàëà ðóññêàÿ ëèòåðàòóðà. Îíî çàêëþ÷àëîñü íå òîëüêî â ðàñïðîñòðàíåíèè ðóññêîé ëèòåðàòóðû ñðåäè êàçàõñêèõ ÷èòàòåëåé, ñâÿçàííîì ñ îáó÷åíèåì, ïðàâäà, â íå­áîëüøîì êîëè÷åñòâå êàçàõñêèõ äåòåé ðóññêîé ãðàìîòå. Êàçàõñêèé íàðîä âîøåë â òåìàòèêó ðóññêîé ëèòåðàòóðû.  1772 ãîäó çíàìåíèòûé ðóññêèé ïîýò Ã.Ð. Äåðæàâèí â ñâîåé îäå “Ôåëèöà” óêàçûâàë íà êàçàõîâ, êàê íà îäèí èç ìíîãèõ íàðîäîâ Ðîññèéñêîé èìïåðèè.

 ïðîèçâåäåíèÿõ ïåðåäîâûõ ðóññêèõ ïîýòîâ, ïèñàòåëåé è ïóáëè­öèñòîâ íàøëè îòðàæåíèå îòäåëüíûå ñòîðîíû êàçàõñêîé æèçíè, ìíîãèå òèïè÷åñêèå îáðàçû. Ïîáûâàâøèå â Êàçàõñòàíå ïðåäñòàâè­òåëè ðóññêîé ëèòåðàòóðû ñ ãëóáîêèì èíòåðåñîì îòíîñèëèñü ê óñò­íîìó òâîð÷åñòâó êàçàõñêîãî íàðîäà, òùàòåëüíî çàïèñûâàëè åãî, èçäàâàëè â îðèãèíàëå è â ïåðåâîäå íà ðóññêèé ÿçûê, çíàêîìÿ ÷è­òàòåëåé Ðîññèè ñ êóëüòóðîé êàçàõñêîãî íàðîäà. ßñíî, ÷òî â Êàçàõñòàíå ñêàçûâàëèñü îáà íàïðàâëåíèÿ ðóñ­­ñêîé íàöèîíàëüíîé êóëüòóðû – ïîìåùè÷üå-äâîðÿíñêîé è ðåâîëþöèîííî-äåìîêðàòè÷åñêîé, íàøåäøèå ñâîèõ ïîñëåäîâà­òåëåé è ïî÷èòàòåëåé ñðåäè êàçàõñêîãî íàñåëåíèÿ â çàâèñèìîñòè îò èõ êëàññîâûõ ïîçè­öèé. Æèçíü êàçàõîâ â ïðîèç­âåäåíèÿõ ðóñ­ñêèõ äåìîêðàòè÷åñêèõ ðåàêöèîííûõ ïèñàòåëåé òàêæå íàõîäèëà ïðîòèâîïîëîæíîå îñâåùåíèå è îöåíêó. Îäíàêî âåäóùåå ïîëîæåíèå ïåðåäîâîé ðóññêîé äåìîê­ ðà­òè÷åñêîé ëèòåðàòóðû ñûãðàëî îïðåäåëÿþùóþ ðîëü â êóëüòóðíîé âçàèìîñâÿ­çè Ðîññèè ñ Êàçàõñòàíîì. Ãåíèé ðóñ­ñêîé ëèòåðàòóðû Ïóøêèí, ðåâîëþöèîíåð-äåìîêðàò Ðà­äè­ùåâ, äåêàáðèñò Ðûëååâ, âåëèêèå ïèñàòåëè Ãðèáîåäîâ, Ãî­ãîëü, Ëåðìîíòîâ, êðèòèê Áåëèíñêèé è ìíîãèå äðóãèå îïðå­äåëÿëè ñîäåðæàíèå è èäåéíîå íàïðàâëåíèå ëèòåðàòóðû ðóñ­ñêîãî íàðîäà. Ãëóáîêàÿ ãóìàííîñòü è äåìîêðàòè÷íîñòü ïåðåäîâîé ðóññêîé ëèòåðàòóðû çàâîåâàëè ñåáå èñêðåííþþ ëþáîâü äðóãèõ íàðîäîâ, â òîì ÷èñëå è êàçàõñêîãî íàðîäà. Íå ñëó­ ÷àéíî ïîýòîìó êàæäîå ïðî­ãðåññèâíîå íà÷èíàíèå â ñðåäå êàçàõîâ ñâÿçàíî ñ ïðîíèêíîâåíèåì ðóññêîé äåìîêðàòè­ ÷åñêîé ìûñëè â Êàçàõñòàí. À.Ñ. Ïóøêèí, ñîáèðàÿ ìàòåðèàëû äëÿ “Èñòîðèè Ïóãà­ ÷åâà”, â 1833 ãîäó ñîâåðøèë ïîåçäêó â Îðåíáóðã è Óðàëüñê è ïîáûâàë â ðÿäå êàçàõñêèõ àóëîâ. Ðàáîòàâøèé â òå ãîäû â êàíöåëÿðèè Îðåíáóðã­ñêîãî ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðà èçâåñòíûé ëåêñèêîãðàô, ýòíîãðàô, ôîëü­êëîðèñò Â.È. Äàëü ñîïðîâîæäàë À.Ñ. Ïóøêèíà â ïîåçäêå ïî îðåí­áóðãñêèì è òóðãàéñêèì ñòåïÿì. Ïóøêèí ðàññïðàøèâàë Äàëÿ î áûòå êàçàõîâ, èõ ïîëèòè÷åñêîì è ýêîíîìè÷åñêîì ïîëîæåíèè. Âî âðåìÿ ýòîé ïîåçäêè À.Ñ. Ïóøêèí íåïîñðåäñòâåííî ïîçíàêîìèëñÿ ñ æèçíüþ êàçàõñêîãî íàðîäà è ñ áîëüøèì èíòåðåñîì îòíåññÿ ê ïðåäà­íèÿì, ïåñíÿì, êî âñåìó êàçàõñêîìó óñòíîìó

òâîð÷åñòâó. Ïî ïîðó­÷åíèþ À.Ñ. Ïóøêèíà áûëà çàïèñàíà êàçàõñêàÿ íàðîäíàÿ ïîýìà “Êîçû-Êîðïåø è Áàÿí-Ñóëó”. Ãëóáîêèé ëèðèçì ïîýìû, òðàãè÷åñêàÿ ñóäüáà åå ãåðîåâ íå ìîãëè íå âçâîëíîâàòü ïîýòà. Î øèðîêèõ ïðî­ñòîðàõ Ðîäèíû è íàñåëÿþùèõ åå íàðîäàõ ïèñàë Ïóøêèí â ñòè­õîòâîðåíèè “Ïàìÿòíèê”, â êîòîðîì îí ñ ãîðäîñòüþ ãîâîðèò î ñåáå, êàê î ïîýòå âåëèêîé ìíîãîíàöèîíàëüíîé ñòðàíû: Ñëóõ îáî ìíå ïðîéäåò ïî âñåé Ðóñè âåëèêîé, È íàçîâåò ìåíÿ âñÿê ñóùèé â íåé ÿçûê, È ãîðäûé âíóê ñëàâÿí, è ôèíí, è íûíå äèêèé Òóíãóñ, è äðóã ñòåïåé êàëìûê. Îáðàùàåò íà ñåáÿ âíèìàíèå, ÷òî â îðèãèíàëå ýòîãî ñòèõîòâîðå­íèÿ â ïîñëåäíåé ñòðîôå ïðèâîäèìîãî òåêñòà áûëî íàïèñàíî: “òóíãóñ, è äðóã ñòåïåé êèðãèç”.  30-õ ãîäàõ XIX âåêà ïîÿâèëàñü ïîâåñòü Â.À. Óøàêîâà “Êèð­ãèç-êàéñàê”, ïîëó÷èâøàÿ ïîëîæèòåëüíóþ îöåíêó Â.Ã. Áå­ëèíñêîãî. Óêà­çûâàÿ íà èñòîðèêî-ëèòåðàòóðíîå çíà­÷å­íèå ïîâåñòè Óøàêîâà, âåëè­êèé êðèòèê îöåíèë ñòðåì­ ëå­íèÿ àâòîðà “ñáëèçèòü ðîìàí ñ äåéñòâè­òåëüíîñòüþ” è ïîä÷åðêíóë, ÷òî ýòî îçíà÷àëî íàðîäíîñòü â ëèòåðà­òóðå. Ðÿä òåì èç æèçíè êàçàõñêîãî íàðîäà ðàçðàáîòàë Â.È. Äàëü.  1838 ãîäó âûøëà åãî ïîâåñòü “Áèêåé è Ìàóëÿíà”. Ñ áîëü­øîé òåï­ëîòîé ñîçäàíû àâòîðîì îáðàçû Áèêåÿ – óìíîãî, ïðÿìî­ äóøíîãî, ÷åñòíîãî äæèãèòà-áîãàòûðÿ – è Ìàóëÿíû – äåâóø­ êè-êðàñàâèöû, ëþáÿ­ùåé è ñàìîîòâåðæåííî îòñòîÿâøåé ñâîþ ëþáîâü è ñâîþ ÷åñòü. Ïðîèçâåäåíèÿ Äàëÿ “Ìàéíå”, “Ïîëó­ íî÷íèê” òàêæå ïîñâÿùåíû êàçàõñêîé òåìàòèêå. § 2. ÎÁÐÀÇÎÂÀÍÈÅ È ÏÈÑÜÌÅÍÍÎÑÒÜ Ñîñòîÿíèå ãðàìîòíîñòè Ãðàìîòíîñòü ó êàçàõîâ íàõîäèëàñü íà íèçêîì óðîâíå. Ãðàìîòíûìè áûëè ñëóæèòåëè êóëüòà (õîäæè è ìóëëû) è ïðåäñòàâèòåëè ôåîäàëüíîé çíàòè (õàíû è ñóëòàíû), õîòÿ è ñðåäè ïîñëåäíèõ áûëî íåìàëî íåãðàìîòíûõ. Òàêîå ñîñòîÿíèå ãðàìîòíîñòè áûëî ïðåæäå âñåãî îáóñëîâëåíî íèçêèì óðîâíåì îáùåñòâåííî-ýêîíîìè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ Êàçàõñòàíà. Ôîðìà îáó÷åíèÿ äåòåé, ñóùåñòâîâàâøàÿ ó êàçàõîâ, ïîïðåæíåìó íîñèëà ðåëèãèîçíûé õàðàêòåð.

Ñðîêè è âðåìÿ îáó÷åíèÿ äåòåé íå óñòàíàâëèâàëèñü. Êî÷åâíèêè îáó÷àëè äåòåé òîëüêî ëåòîì, ëèøü ïîëóîñåäëàÿ ÷àñòü íàñåëåíèÿ îáó÷àëàñü è çèìîé, â çàâèñèìîñòè îò êîëè÷åñòâà ó÷àùèõñÿ è íàëè­÷èÿ ìóëëû. Ñðîê îáó÷åíèÿ áûë, êàê ïðàâèëî, î÷åíü êîðîòêèé, çàíèìàëèñü íå áîëåå 3–4 ìåñÿöåâ â ãîäó. Ó÷èëèñü äåòè ôåîäàëü­íîé çíàòè è çàæèòî÷íîé ÷àñòè íàñåëåíèÿ. Çà îáó÷åíèå äåòåé ìóëëà ïîëó÷àë âîçíàãðàæäåíèå. Ïîìèìî ýòî­ãî, êàæäûé ó÷åíèê, ïî ïðèíÿòîìó ó êàçàõîâ îáû÷àþ, äîëæåí áûë îäèí ðàç â íåäåëþ ïðèíîñèòü ìóëëå ïîäàðîê, òàê íàçûâàåìûé “æóìàëûê”. Ðàçìåð ýòîãî ïîäàðêà çàâèñåë îò áëàãîñîñòîÿíèÿ ðîäèòå­ëåé ó÷åíèêà. Ïîäàðîê îáû÷íî ñîñòîÿë èç ïðîäóêòîâ (êóðò, ðèì÷èê, ìÿñî è ïðî÷åå). Îáó÷åíèå íà÷èíàëîñü, êàê ïðàâèëî, ñ çàó÷èâàíèÿ àðàáñêîãî àë­ôàâèòà, ñîñòîÿùåãî èç 28 áóêâ. Çàòåì øëî çàó÷èâàíèå 8 âûìûø­ëåííûõ ñëîâ: àáæàä, õàââàç, õóòòè, êàëàìàí, ñàãôàñ, êàðàøàò, ñàõõàç, çàçàãà. Ýòè ñëîâà íå èìåëè íèêàêîãî çíà÷åíèÿ, íî â íèõ áûëè âêëþ÷åíû âñå áóêâû àðàáñêîãî àëôàâèòà, çàó÷èâàíèå èõ ÿâëÿëîñü ìíåìîíè÷åñêèì ñðåäñòâîì äëÿ èçó÷åíèÿ ÷èñëîâîãî çíà÷åíèÿ àðàá­ñêèõ áóêâ. Ó÷åáíèêîì â ýòîò ïåðèîä ñëóæèë “Øàðàèò-óë-èìàí” (“Óñëîâèÿ âåðû”), ñîäåðæàâøèé â ñåáå ðàçíûå ìîëèòâû, ÷èòàâøèåñÿ ïðè ñîâåðøåíèè ðåëèãèîçíûõ îáðÿäîâ, è íåêîòîðûå äîãìàòè÷åñêèå ïîëî­æåíèÿ èñëàìà, çíàíèå êîòîðûõ ñ÷èòàëîñü íåîáõîäèìûì äëÿ êàæäî­ãî ìóñóëüìàíèíà. Âñå ýòè ìîëèòâû è ïîëîæåíèÿ áûëè íàïèñàíû íà àðàáñêîì ÿçûêå è çàó÷èâàëèñü íàèçóñòü, õîòÿ îíè íå áûëè ïîíÿò­íû ó÷åíèêàì. Ïîñëå òîãî, êàê âñå ýòî áûëî çàó÷åíî, ó÷åíèê ïåðåõîäèë ê ÷òå­íèþ õàôòèÿêà – ñáîðíèêà, ñîñòàâëÿþùåãî îäíó ñåäüìóþ ÷àñòü Êî­ðàíà, è ëèøü ïîñëå ýòîãî ê ÷òåíèþ ñàìîãî Êîðàíà. Ïî ýòèì êíèãàì äåòè ó÷èëèñü òîëüêî ÷èòàòü, ìåõàíè÷åñêè çàó÷èâàÿ íåïîíÿòíûé èì àðàáñêèé òåêñò. Îäíîâðåìåííî ó÷åíèêà îáó÷àëè îñíîâíûì îáðÿäîâûì ïðàâèëàì èñëàìà. Ó÷åáíèêàìè ñëóæèëè ñíà÷àëà òþðêñêèå, à ïîòîì àðàáñêèå è ïåðñèäñêèå êíèãè, àâòîðàìè êîòîðûõ áûëè ìóëëû èëè ïîýòû-ìèñòèêè. Âñå êíèãè ïî ñâîåìó ñîäåðæàíèþ íîñèëè ðåëèãèîçíî-ìèñòè÷åñêèé õàðàêòåð. Òîëüêî ñûíîâüÿ íàèáîëåå êðóïíûõ ôåîäàëîâ ìîãëè ïðîäîëæàòü ó÷åáó äàëüøå. Îíè ó÷èëèñü ó èçâåñòíûõ ìóëë, ïîëó÷èâøèõ çíàíèÿ â êðóïíûõ ìåäðåñå (â òî âðåìÿ âûñøàÿ äóõîâíàÿ øêîëà), â òîì ÷èñëå â ìåäðåñå Áóõàðû èëè Ñàìàð­ êàíäà. Èçó÷àëè àðàáñêèé ÿçûê, àðàáñêóþ ôèëîñîôèþ è

ìóñóëüìàíñêîå ðåëèãèîçíîå ïðàâî (øàðè­àò) ïî òðàêòàòàì ñðåäíåâåêîâûõ ìóñóëüìàíñêèõ àâòîðîâ, ïðèíÿòûì âî âñåõ ìåäðåñå Ñðåäíåé Àçèè è ó âîëæñêèõ òàòàð.  ìåäðåñå ãîòî­ âèëèñü êàäðû äëÿ õàíñêèõ è ñóëòàíñêèõ êàíöåëÿðèé, à òàêæå ñëó­æèòåëè êóëüòà. Îáó÷åíèå äåòåé ñâåòñêèì äèñöèïëèíàì íå ïðàêòèêî­ âàëîñü. Íå ïðàêòèêîâàëîñü òàêæå îáó÷åíèå äåòåé ïèñüìó è ÷òåíèþ íà ðîäíîì ÿçûêå. Ãîñïîäñòâóþùåé áûëà àðàáñêàÿ ïèñüìåííîñòü, êîòîðàÿ ïðè­øëà ê êàçàõàì âìåñòå ñ èñëàìîì.  àðàáñêîì àëôàâèòå îòñóòñòâî­âàë ðÿä áóêâ, íåîáõîäèìûõ äëÿ ïåðåäà÷è íåêîòîðûõ êàçàõñêèõ çâó­êîâ, ÷òî çàòðóäíÿëî ðàçâèòèå êàçàõñêîé ïèñüìåííîñòè. Ïåðåïèñêà íà àðàáñêîì àëôàâèòå áûëà íåïîíÿòíà êàçàõó-êî÷åâ­íèêó, òàê êàê â íåé óïîòðåáëÿëîñü áîëüøîå êîëè÷åñòâî àðàáñêèõ è ïåðñèäñêèõ ñëîâ è ðå÷åâûõ îáîðîòîâ, íå óïîòðåáëÿâøèõñÿ â ðàç­ãîâîðíîé ðå÷è. Íå áûëî è óñòàíîâèâøåéñÿ îðôîãðàôèè. Âñå ýòî ìåøàëî øèðîêîìó ðàñïðîñòðàíåíèþ ãðàìîòíîñòè íà ðîäíîì ÿçûêå ñðåäè êàçàõñêîãî íàñåëåíèÿ. Íà÷àëî ðóññêîãî îáðàçîâàíèÿ â Êàçàõñòàíå. Ñ ïðèñîåäèíåíèåì Êàçàõñòàíà ê Ðîññèè â Êàçàõñòàí íà÷èíàåò ïðîíèêàòü ðóññêàÿ ãðàìîòà, îòêðûâàþòñÿ ðóññêèå øêîëû.  1789 ãîäó â Îìñêå áûëà îòêðûòà “Àçèàòñêàÿ øêîëà” ñ öåëüþ ïîäãîòîâêè ïå­ðåâîä÷èêîâ è ïèñàðåé äëÿ ìåñòíîé àäìèíèñòðàöèè èç äåòåé ïðèâè­ëåãèðîâàííûõ ñëîåâ íàñåëåíèÿ.  1813 ãîäó â òîì æå Îìñêå îòêðû­ ëîñü âîéñêîâîå ó÷èëèùå, ïðåîáðàçîâàííîå â 1847 ãîäó â Ñèáèðñêèé êàäåòñêèé êîðïóñ.  1825 ãîäó â Îðåíáóðãå áûëî ñîçäàíî âîåííîå ó÷èëèùå, â 1844 ãîäó òàêæå ïðåîáðàçîâàííîå â êàäåòñêèé êîðïóñ.  ýòèõ ó÷èëèùàõ è êîðïóñàõ îáó÷àëîñü íåçíà÷èòåëüíîå ÷èñëî äåòåé êàçàõñêîé ôåîäàëüíîé çíàòè. Êàê îòìå÷àëîñü â óêàçàõ îá îáðàçîâàíèè ýòèõ øêîë, îíè äîëæíû áûëè “ñïîñîáñòâîâàòü ñáëè­æåíèþ àçèàòîâ ñ ðóññêèìè, âíóøàòü ïåðâûì ëþáîâü è äîâåðèå ê ðóññêîìó ïðàâèòåëüñòâó è äîñòàâèòü êðàþ ïðîñâåùåííûõ äåÿòåëåé”. Ó÷åáíûé ïëàí ýòèõ øêîë áûë äîâîëüíî îáøèðåí.  Àçèàò­ ñêîì îòäåëåíèè Îðåíáóðãñêîãî êàäåòñêîãî êîð­ïóñà, íàïðèìåð, ïðåïîäà­âàëèñü, êðîìå âîåííûõ äèñöèï­ëèí, ðóññêèé ÿçûê, èñòîðèÿ, ãåîãðàôèÿ, ìàòåìàòèêà, ìèíåðàëîãèÿ, çîîëîãèÿ, áîòàíèêà, ëåñîâîäñòâî è íåñêîëüêî âîñòî÷íûõ ÿçûêîâ.

Ïîçäíåå, â 1841 ãîäó, îòêðûëàñü ñïåöèàëüíàÿ ðóññêàÿ øêîëà â Õàíñêîé ñòàâêå (Óðäà), êîòîðàÿ äîëæíà áûëà ãîòîâèòü äåòåé êàçàõñêîé çíàòè ê ïîñòóïëåíèþ â Îðåíáóðãñêèé êàäåòñêèé êîðïóñ, äðóãèå ó÷åáíûå çàâåäåíèÿ. Åùå îäíà ñïåöèàëüíàÿ øêîëà äëÿ äåòåé êàçàõñêîé çíàòè îòêðûëàñü â 1850 ãîäó ïðè Îðåíáóðãñêîé ïîãðàíè÷íîé êîìèññèè. Ýòà øêîëà, êàê ãîâîðèëîñü â åå óñòàâå, ãîòîâèëà “ñïîñîáíûõ ëþäåé ê çàíÿòèþ ïî ïîãðàíè÷íîìó óïðàâëåíèþ ìåñò ïèñüìîâîäèòåëåé ïðè ñóëòàíàõ-ïðàâèòåëÿõ è äèñòàíî÷íûõ íà÷àëüíèêàõ â îðäå, à òàêæå ê èñïðàâëåíèþ è äðóãèõ äîëæíîñòåé, íà êîòîðûå èñêëþ÷èòåëüíî íàçíà÷àþòñÿ êèðãèçû”. Ïðîãðàììîé øêîëû ïðè Îðåíáóðãñêîé ïîãðàíè÷íîé êîìèñ­ñèè ïðåäóñìàòðèâàëèñü ñëåäóþùèå ïðåäìåòû: ðóñ­ ñêèé è òàòàðñêèé ÿçûêè, ãåîãðàôèÿ, àðèôìåòèêà, ìóñóëü­ ìàíñêîå âåðîó÷åíèå, ñîñòàâëåíèå äåëîâûõ áóìàã íà ðóññêîì è òàòàðñêîì ÿçûêàõ. Íåñìîòðÿ íà òî, ÷òî ýòèõ øêîë, êàê îáùèõ, òàê è ñïåöèàëüíûõ áûëî î÷åíü ìàëî è ñîçäàâàëèñü îíè â èíòåðåñàõ öàðñêîãî ïðàâèòåëüñòâà, îíè âñå æå ñïîñîáñòâîâàëè ïðîíèê­ íîâåíèþ ðóññêîãî îá­ðàçîâàíèÿ â Êàçàõñòàí è îçíàêîìëåíèþ êàçàõîâ ñ ðóññêîé ëèòå­ðàòóðîé. § 3. ËÈÒÅÐÀÒÓÐÀ Îáùàÿ õàðàêòåðèñòèêà.  XVIII è ïåðâîé ïîëîâèíå XIX âåêà ïðîèñõîäÿò çíà÷è­ òåëüíûå èçìåíåíèÿ â êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå.  êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå ýòîãî ïåðèîäà, íàðÿäó ñî âñå­ìè òðàäèöèîííû­ìè ôîðìàìè è æàíðàìè óñòíîé, òàê íàçûâàåìîé êîëëåêòèâ­ íîé ïîý­çèè, óæå íàáëþäàåòñÿ çàðîæäåíèå èíäèâèäóàëü­­íîé ïîýçèè, ïîÿâëÿþòñÿ ïðîèçâåäåíèÿ, ñîçäàííûå îïðåäåëåí­ íûìè àâòîðàìè. Îäíàêî ýòè ïîýòû íå ÿâëÿþòñÿ åùå â ïðÿìîì ñìûñëå ñëîâà ðîäîíà÷àëüíèêàìè ïèñüìåííîé ïîýçèè èëè ïèñüìåííîé ëèòå­ðàòóðû, èáî çíà÷èòåëüíàÿ ÷àñòü èõ ïðîèçâåäåíèé ïðåäñòàâëÿëà ñî­áîé èìïðîâèçàöèè.  êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå ýòîãî ïåðèîäà íàáëþäàëîñü äâà íàï­­ðàâëåíèÿ. Ñ îäíîé ñòîðîíû, ðàçâèâàëîñü òâîð÷åñòâî íà­ðîäíûõ ïîý­òîâ, îòðàæàâøèõ â ñâîèõ ïðîèçâåäåíèÿõ äóìû è ñòðåì­ëåíèÿ òðóäÿ­ùèõñÿ, à ñ äðóãîé – ïîýòîâ ôåîäàëüíûõ, îòðà­æàâøèõ ðåàêöèîííóþ èäåîëîãèþ ïàòðèàðõàëüíî-ôåî­ äàëü­íîé âåðõóøêè îáùåñòâà.

Ïîýò Áóõàð-æûðàó Íà÷àëî êàçàõñêîé èíäèâèäóàëüíîé ëèòåðàòóðû ñâÿçàíî ñ èìåíåì ïîýòà Áóõàð-æûðàó, æèâøåãî â êîíöå XVII âåêà è â XVIII âåêå (ïðèáëèçèòåëüíî ñ 1693 ïî 1787 ãã.). Áóõàð-æûðàó áûë ïåâöîì õàíà Àáëàÿ. Ïåñíè Áóõàðà ñâÿçàíû ñ ñîáûòèÿìè 50-õ – íà÷àëà 80-õ ãîäîâ XVIII âåêà Áóõàð ïîääåðæèâàë ïî­ïûòêè Àáëàÿ ñîçäàòü Êàçàõñêîå õàíñòâî. Îñíîâîé õàíñòâà, ïî ìíå­íèþ Áóõàðà, ÿâëÿëàñü õàíñêàÿ âëàñòü, èñëàì, ñ îäíîé ñòîðîíû, è îñ­ëàáëåíèå ïðàâ, ïðèâèëåãèé ðîäîïðàâèòåëåé-áèåâ, ñ äðóãîé ñòîðîíû. Áóõàð âîñïåâàë äâóðóøíè÷åñêóþ ðåàêöèîííóþ âíåø­íþþ ïîëèòèêó Àáëàÿ. Êàê èäåîëîã ôåîäàëüíîé âåðõóøêè, Áóõàð âî ìíîãèõ ñâîèõ òîëãàó (íàçèäàòåëüíûõ ïåñíÿõ) âûðàæàë ãëóáîêî êîíñåðâàòèâíóþ èäåþ áåñïðåêîñëîâíîãî ïîâèíîâåíèÿ íàðîäíûõ ìàññ “èçáðàííûì” âëàñòèòåëÿì – õàíó, ñóëòàíàì è áèÿì. Íå òîëüêî îäèí îáåçäîëåí­íûé áåñïðàâíûé ÷åëîâåê, íî äàæå öåëûé ðîä, êàê, íàïðèìåð, ðîä êåðåé, ïîòåðïåâøèé îáèäó îò áîëåå ìíîãî÷èñëåííîãî è ñèëüíîãî ðî­äà àðãûí, íå ñìååò, ïî åãî ìíåíèþ, ïîìûøëÿòü î ïðîòåñòå, ñàìîçà­ ùèòå è áîðüáå, íå ïðîÿâèòü ïîêîðíîñòè âîëå õàíà Àáëàÿ. Î ïîäîá­íûõ ïîëèòè÷åñêèõ âîççðåíèÿõ Áóõàðà êðàñíîðå÷èâî ñâèäåòåëüñòâóåò åãî îáùåèçâåñòíûé òîëãàó “Êåðåé, êóäà äåðæèòå ïóòü?”. Áóäó÷è ïðåäñòàâèòåëåì ÷åòêî âûðàæåííîé àíòèíàðîäíîé, õàíñêî-àðèñòîêðàòè÷åñêîé ïîýçèè, Áóõàð-æûðàó îáðàùàë ñâîè íàçè­äàíèÿ òîëüêî ê ïðèâèëåãèðîâàííîìó ñîñëîâèþ. Äëÿ åãî òîëãàó õà­ðàêòåðíû ñëîæíûå îáðàçíûå ñîïîñòàâëåíèÿ, òðóäíûå îáîðîòû, àíà­ëîãèè, äåëàþùèå ýòè ñòèõîòâîðåíèÿ íåïîíÿòíûìè íàðîäó. Ðåàêöèîííûìè èäåîëîãàìè ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëü­­ íîãî ñòðîÿ è õàíñêîé âëàñòè ÿâëÿëèñü òàêæå ïîýòû Íûñàí­ áàé, Äîñõîæà, Êóäåðè.  ñâîèõ ïðîèçâåäåíèÿõ îíè âñÿ­÷åñêè âîñõâàëÿëè âðàãà êàçàõ­ñêîãî íàðîäà ñóëòàíà Êåíåñàðû Êà­ñûìîâà, ðàòîâàëè çà ðåñòàâðà­öèþ ñðåäíåâåêîâîãî õàí­ ñòâà, çà îòðûâ Êàçàõñòàíà îò Ðîññèè, ïðîïàãàíäèðî­âàëè ðåàêöèîííûå èäåè èñëàìà. Ê ýòîé æå ãðóïïå ðåàêöèîííûõ ïîýòîâ îòíîñèòñÿ è àêûí Áàéòîê – ñîñòàâèòåëü õâàëåáíûõ âåðíîïîääàííè÷åñêèõ ïåñåí â ÷åñòü õàíà Äæàíãèðà.

Íàðîäíàÿ ïîýçèÿ. Ìàõàìáåò Óòåìèñîâ  áîðüáå ñ ðåàêöèîííîé èäåîëîãèåé è åå âûðàçèòåëÿìè ðîæäàëàñü è ðàçâèâàëàñü íàðîäíàÿ ïîýçèÿ. Îíà íàõîäèëà îòêëèê â øèðîêîé ñðåäå íàðîäíûõ ìàññ. Ïåñíè, èçîáëè÷àþ­ ùèå íàñèëèÿ õàíà Àáëàÿ, ñóëòàíîâ Êàñûìîâûõ è äðóãèõ, ïåñíè, âûñìåèâàþùèå àë÷íîñòü, âçÿòî÷íè÷åñòâî, ëæèâîñòü è êîâàðñòâî õàíñêèõ ñòàâëåííèêîâ, áèåâ, ðîäîïðàâèòåëåé, ìóëë, èøàíîâ, ïîëüçîâàëèñü îãðîìíîé ïîïóëÿðíîñòüþ â íàðîäå. Èìåííî òàêîé õàðàêòåð íîñèëè ïåñíè ñîâðåìåííèêà Áóõàðà – Óàòåøà è àêûíà Øàëà.  30–40 ãîäàõ XIX âåêà ïîëó÷èëè øèðîêîå ðàñïðîñò­ ðàíåíèå ïåñíè, èçîáëè÷àþùèå ïîëèòèêó õàíîâ è ïðèçû­ âàþùèå íàðîä ê áîðüáå ñ ôåîäàëüíûì ãíåòîì è ñ öàðèçìîì. Òà­êèå ïåñíè ñîçäàâàëèñü âûäàþ­ùèìñÿ êàçàõñêèì ïîýòîì Ìàõàì­áåòîì Óòåìèñîâûì. Ìàõàìáåò Óòåìèñîâ (1804–1846 ãã.) – âûäàþùèéñÿ íàðîäíûé ïîýò XIX âåêà. Îñîáåííî ïîëíî, ÿðêî è ïðàâäèâî îòðàæåíî â åãî ïåñ­íÿõ âîññòàíèå êàçàõîâ Áóêååâñêîãî õàíñòâà ïîä ðóêîâîäñòâîì Èñàòàÿ Òàéìàíîâà. Âî âðåìÿ âîññòàíèÿ (1836–1837 ãã.) Ìàõàìáåò áûë áîåâûì ñîðàòíèêîì Èñàòàÿ Òàéìàíîâà, ïëàìåííûì àãè­ òàòîðîì – âûðàçèòåëåì åãî èäåé. Îí ðàçîáëà÷àë íàñèëèÿ õàíà è ñóëòàíîâ, âîñïåâàë ìóæåñòâî áîðöîâ, âûñòóïàâøèõ ïðîòèâ ãíåòà ýêñïëóàòàòîðîâ.  ñâîèõ ïîâñòàí÷åñêèõ ïåñíÿõ Ìàõàìáåò ñëàâèë çíàìÿ áîðüáû ïðîòèâ õàíîâ, ñóëòàíîâ è áèåâ. Ïîýò ïîíèìàë, ÷òî áîðüáà òðåáóåò æåðòâ, ÷òî îíà íåñåò òðóäíîñòè è ëèøåíèÿ – âñå ýòî íàøëî ñâîå îòðàæåíèå â åãî ñòèõîòâîðåíèÿõ. Ñâîèìè ïåñíÿìè Ìàõàìáåò âîîäóøåâëÿë íàðîä, ïðèçû­ âàÿ åãî ê áåññòðàøèþ â áîðüáå: Äîáëåñòíûé ñûí áàòûðà-îòöà Áóäåò â áîðüáå óïîðåí è ðüÿí, Âñå ïåðåòåðïèò îí äî êîíöà, – Ïóñòü äàæå áóäåò ó õðàáðåöà Ïûòêîé ðàñòåðçàíà âñÿ ñïèíà: Ìèëîñòü âðàãà åìó íå íóæíà! Ìàõàìáåò âñåãäà ïîä÷åðêèâàë ñâîþ ñâÿçü ñ íàðîäîì, íåïðåêëîí­íóþ ðåøèìîñòü áîðîòüñÿ äî êîíöà ïðîòèâ õàíîâ è áèåâ:

Çíàåò âñþ ìîþ æèçíü íàðîä – Íå äîáû÷ó ÿ øåë èñêàòü Âäàëåêå îò ñòðàíû ðîäíîé. Íå ïî âîëå ñêèòàëüöåì ñòàë. Õàí Äæàíãèð! Áóäü ïðîêëÿò òâîé ðîä! Ïîýò âäîõíîâëÿë íàðîäíûå ìàññû íà áîðüáó ñ åãî âðà­ãà­ ì­è – õàíàìè è ñóëòàíàìè. Æãó÷åé íåíàâèñòüþ ïðîíèêíóòà åãî ïåñíÿ – “Îáðàùåíèå ê ñóëòàíó Áàéìàãàìáåòó Àé÷ó­ âàêîâó”, êîòîðîìó îí áðîñàåò ñëîâà, ïîëíûå ïðåçðåíèÿ è ãíåâà: Òû – êîâàðíûé âîëê, à íå õàí – Ïóñòü çàäóøèò òåáÿ øàéòàí, Ïóñòü òåáÿ îñìåþò äðóçüÿ È âðàãè ïî ÷åðåïó áüþò! ßäîâèòàÿ òû çìåÿ, Òû çàðàçîé ÷åðíîé ðîæäåí! Òû íà òðîíå æåñòîê è ëþò, Âèëîõâîñòûé òû ñêîðïèîí! Ïåñíè è ïîýìû Ìàõàìáåòà îêàçàëè áîëüøîå âëèÿíèå íå òîëü­êî íà òâîð÷åñòâî åãî ñîâðåìåííèêîâ, íî è íà òâîð÷åñòâî àêûíîâ ñëåäóþùåãî ïîêîëåíèÿ. Ñìåëûé ïîýò âåñü ñâîé îïûò è äàðîâàíèå îòäàâàë äåëó íàðîäà. Ïðàâäèâûìè ñòè­ õà­ìè îí áè÷åâàë âåêîâûõ âðàãîâ íàðîäà, ðàçîáëà÷àÿ ëèöå­ ìåðèå è ïðîèçâîë õàíîâ. Îäíî èç ïåðâûõ ìåñò â òâîð÷åñòâå Ìàõàìáåòà çàíèìàþò ïåñíè, â êîòîðûõ ïîêàçàí ãåðîè÷åñêèé îáðàç Èñàòàÿ: Îðåë ìîé, ëåòÿùèé íàä öåïüþ ãîð! Äîòÿíóòñÿ ëü ðóêè ê òåáå ìîè, Äîì÷èòñÿ ëè æàëîá ìîèõ ïðèçûâ? Ñ òåõ ïîð, î ìîé ëåâ, êàê óãàñ òâîé âçîð, Æåëàíèé ìîèõ áåñïîùàäåí ïîðûâ. Ìîé ñîêîë êðûëàòûé, êàê òû áûë òâåðä.  áîðüáå áåñïîùàäíûé – áåññòðàøåí, ãîðä! Êóëàí ìîé, òâîé ãîëîñ âîëüíûé ãðåìåë, Áåññòðàøåí òû áûë, óïîðåí è ñìåë Êàê êðàñíûé êèòàéñêèé øåëê òû ñâåðêàë, Òîëïó, êàê â Õèâå áàçàð, ïðèâëåêàë! Ãëóáîê, ñëîâíî ìîðå, òû áûë óìîì, Ñïîêîåí è òâåðä íà ïóòè ñâîåì.

Ìàõàìáåò ãîðÿ÷î ëþáèë è öåíèë Èñàòàÿ, ñ÷èòàÿ åãî âîæäåì âîññòàâøåãî íàðîäà, à ñåáÿ – ëèøü åãî ñêðîìíûì ïîìîùíèêîì: Èñàòàé áûë íàøèì âîæäåì, ß æ ïîäðó÷íûì áûë ïðè íåì... Öàðñêèå âëàñòè è õàí Äæàíãèð æåñòîêî ïðåñëåäîâàëè ïëàìåí­íîãî áîðöà ïðîòèâ ôåîäàëüíîãî ãíåòà.  1846 ãîäó ïîýò ïðåäàòåëüñêè áûë óáèò ïî ïðèêàçó ñóëòàíà-ïðàâèòåëÿ Áàéìàãàìáåòà Àé÷óâàêîâà. Ãîðÿ÷î ëþáèâøèé ðîäèíó è ñâîé íàðîä, æèçíü ñâîþ îòäàâøèé çà äåëî íàðîäà, Ìàõàìáåò âîøåë â èñòîðèþ êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû êàê îäèí èç åå ñàìûõ âûäàþùèõñÿ ïîýòîâ. § 4. ÌÓÇÛÊÀËÜÍÎÅ ÈÑÊÓÑÑÒÂÎ Èäåéíîå ñîäåðæàíèå è ôîðìû ìóçûêàëüíîé êóëüòóðû  XVIII âåêå ìóçûêàëüíîå èñêóññòâî çàíèìàëî çíà­ ÷èòåëüíîå ìåñòî â æèçíè êàçàõñêîãî íàðîäà. Êëàññîâîå ðàñ­ ñëîåíèå è êëàññîâàÿ áîðüáà â óñëîâèÿõ ïàòðèàðõàëüíî-ôåî­ äàëüíîãî îáùåñòâà, ïðîíèêíîâåíèå èñëàìà íàðÿäó ñ ïðî­ äîëæàâøèìè ñóùåñòâîâàòü â áûòó íàðîäà øàìàíèñòñêèìè âåðîâàíèÿìè, áëàãîòâîð­íîå, ïîñòåïåííî óñèëèâàþùååñÿ âëèÿíèå ðóñ­ñêîé êóëüòóðû íà áûò è ñîçíàíèå íàðîäà, êàê è ìíîãèå äðó­ãèå ôàêòîðû îáùåñòâåííîé æèçíè òîãî âðåìåíè, ïðå­äîïðåäåëÿëè ñîäåðæàíèå ìóçûêàëüíûõ ïðîèçâåäåíèé, âèäû è ôîðìû ìóçûêàëüíîãî èñêóññòâà. Ìóçûêàëüíàÿ è ïåñåííàÿ êóëüòóðà ïî ñâîåìó èäåéíîìó ñîäåð­æàíèþ íå áûëà îäíîðîäíîé, îíà îòðàæàëà êëàññîâûå ïðîòèâîðå÷èÿ ìåæäó ôåîäàëüíî-áàéñêîé âåðõóøêîé è òðóäîâûì êðåñòüÿíñòâîì. Íàèáîëåå ðàñïðîñòðàíåííûìè æàíðàìè â ìóçûêàëüíîì èñêóññòâå áûëè ïðîèçâåäåíèÿ íà ýïè÷åñêèå è ñêàçî÷íûå ñþæåòû, ïðîèçâåäå­íèÿ, èäåà­ ëèçèðóþùèå áûò ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíîãî àóëà ñ åãî îáû÷àÿìè è îáðÿäàìè, âîñõâàëÿþùèå áîãàòûõ è ñèëüíûõ. Çà÷à­ñòóþ â òåêñòû ïåñåí ââîäèëèñü èçðå÷åíèÿ èç Êîðàíà, âîñïåâàëèñü çàêîíû øàðèàòà, âîñõâàëÿëèñü ðîäîâàÿ áîðü­áà è îáû÷àè ëåâèðàòà. Òâîð÷åñòâó ýòîé ÷àñòè ïåâöîâ è ìóçûêàíòîâ, êîòîðàÿ áûëà ìàòå­ðèàëüíî è äóõîâíî ñâÿçàíà ñ ïàòðèàðõàëüíî-

ôåîäàëüíîé âåðõóø­êîé, ïðîòèâîñòîÿëî èñ­êóññòâî íàðîäíûõ êîìïîçèòîðîâ è èñïîëíèòå­ëåé, îòðà­æàâøèõ â ñâîåì òâîð÷åñòâå ñòðåìëåíèÿ êàçàõñêèõ òðóäÿ­ùèõñÿ. Òâîð÷åñòâî íàðîäíûõ ïåâöîâ è ìóçûêàíòîâ áûëî íàïðàâëåíî íà ñîçäàíèå ïðîèçâåäåíèé, ðèñóþùèõ òÿæåëîå ïîëîæåíèå êàçàõñêîãî íàðîäà, íàõîäèâøåãîñÿ â ýêî­íîìè÷åñêîé è ïîëèòè÷åñêîé çà­âèñèìîñòè îò ôåîäàëîâ-ýêñïëóàòà­òîðîâ. Âñå æàíðû ìóçûêàëüíîãî òâîð÷åñòâà íåïðåðûâíî ïîïîëíÿëèñü íîâûìè ïðîèçâåäåíèÿìè. Íî òîëüêî ëó÷øèå èç íèõ, íàèáîëåå õóäîæåñòâåííûå, ãëóáîêî îòðàæàâøèå ñòðàäàíèÿ íàðîäà è åãî ñòðåìëåíèÿ ê íîâîé, ñ÷àñòëèâîé æèçíè, ïðîäîëæàëè æèòü äåñÿòèëåòèÿ, äàæå âåêà. Ñîçäàòåëÿìè è èñïîëíèòåëÿìè ìóçûêàëüíûõ ïðîèçâåäå­ íèé áûëè èëè ñòðàíñòâóþùèå ïî àóëàì, èëè ïîñòîÿííî íàõîäèâøèåñÿ â áëè­æàéøåì îêðóæåíèè áàåâ è ôåîäàëîâ ïåâöû (îëåíøè, àíøè) è ìó­çûêàíòû (êþéøè). Íàèáîëüøåå ïðèçíàíèå ïîëó÷àëè òàêèå ïåâöû, ó êîòîðûõ èñêóññòâî ïåíèÿ è èãðû íà äîìáðå ñî÷åòàëîñü ñ ïîýòè÷å­ñêèì äàðî­âàíèåì. Èç íîòíûõ çàïèñåé ñòàðèííûõ êàçàõñêèõ ïåñåí è êþåâ, îòíîñÿ­ùèõñÿ ïî ñâîåìó ñîäåðæàíèþ ê XVIII è ïåðâîé ïîëîâèíå XIX âåêà, ÿñíî, ÷òî â ýòî âðåìÿ ó êàçàõñêîãî íàðîäà áûëà ñâîÿ ñàìîáûòíàÿ ìóçûêàëüíàÿ êóëüòóðà, èìåþùàÿ õàðàêòåðíûå íàöèîíàëüíûå ÷åðòû è îñîáåííîñòè. Òðàäèöèîííûì âèäîì èñïîëíèòåëüñêîãî èñêóññòâà áûëî ñîëüíîå ïåíèå, ñîïðîâîæäàâøååñÿ èãðîé ñàìîãî ïåâöà íà äîìáðå, èëè ñîëü­íîå èñïîëíåíèå ìóçûêàëüíîãî ïðîèçâåäåíèÿ (ïåñíè, êþÿ) íà íà­ðîäíûõ èíñòðóìåíòàõ – äîìáðå è êîáûçå. Ìíîãîãîëîñíîå õîðîâîå ïåíèå, êàê è àíñàìáëåâîå èñïîëíåíèå íà èíñòðóìåíòàõ, â íàðîäå íå áûòîâàëî. Ðàçâèòèå ïåñåííîãî è èíñòðóìåíòàëüíîãî èñêóññòâà øëî â òåñíîé ñâÿçè ñ ïîýòè÷åñêèì òâîð÷åñòâîì àêûíîâ (ïîýòîâ). Îñíî­âîé ðàçâèòèÿ ìåëîäèè â êàçàõñêîé ìóçûêå ÿâèëîñü òåðìå – íåáîëü­øàÿ ïî äëèòåëüíîñòè, îäíîðîäíàÿ ïî ðèòìó ìåëîäèÿ ðå÷èòàòèâíîãî ñêëàäà, íà îñíîâå êîòîðîé àêûíû ñêëàäûâàëè ñâîè ïîýòè÷åñêèå èì­ïðîâèçàöèè, æûðøè (ñêàçèòåëè) ïåðåäàâàëè ýïè÷åñêèå è èñòîðè÷å­ñêèå ïîýìû, ñêàçêè, ëåãåíäû.  îòëè÷èå îò ïåñåí, êóïëåòû êîòîðûõ èìåþò ÷åòûðå–øåñòü ñòðîê â îäèííàäöàòèñëîãîâîì ðàçìåðå, â òåð­ìå ïðèìåíÿþòñÿ ñåìè-âîñüìèñëîãîâûå ñòðîêè, à ìîòèâ ïîâòîðÿåòñÿ áåç èçìåíåíèé áîëüøîå êîëè÷åñòâî ðàç, â

çàâèñèìîñòè îò ðàçìåðà ïîýìû. Õàðàêòåðíî, ÷òî êàæäûé àêûí èìåë ñâîå òåðìå, ÿâëÿþùå­åñÿ êàê áû ìóçûêàëüíîé êàíâîé åãî ïîýòè÷åñêîãî òâîð÷åñòâà. Åñëè òåðìå, çà ðåäêèì èñêëþ÷åíèåì, ïî ñâîåìó ìóçûêàëüíîìó ñîäåðæà­íèþ áûëè áåç ðàçâèòîé ìåëîäè÷åñêîé ëèíèè, òî ïåñåííûå ïðîèçâå­äåíèÿ îòëè÷àëèñü âûðàçèòåëüíîñòüþ è íàïåâíîñòüþ, øèðîêèì äèà­ ïàçîíîì, ñòðîéíîñòüþ è ðàçíîîáðàçèåì êóïëåòíûõ ôîðì.  ðåïåðòóàð èñïîëíèòåëåé ïåñåííûõ ïðîèçâåäåíèé âõîäèëè ýïè÷åñêèå ïåñíè íà òåêñòû áûòîâàâøèõ â íàðîäå ïîýì, êàê “Êîçû-Êîðïåø è Áàÿí-Ñóëó”, “Àéìàí – Øîëïàí”, “Êàìáàð è Íàçûì”, “Ìàêïàë è Ñåãèç”, èñòîðè÷åñêèå ïåñíè íà òåìû î äæóíãàðñêîì íàøåñòâèè 1723 ãîäà, î âîññòàíèè Èñàòàÿ Òàéìàíîâà 1836–1837 ãîäîâ (ïåñíÿ “Èñàòàé”), õâà­ ëåáíûå ïåñíè (ìàêòàó), âîñõâàëÿþ­ùèå ðîä èëè îòäåëüíûõ ïðåäñòàâèòåëåé ôåîäàëüíîé çíàòè, ïåñíè, èäåàëèçèðóþùèå îáû÷àè è áûò ïàòðèàðõàëüíî-áàéñêîãî àóëà, ëèðè­÷åñêèå ïåñíè “ßïóðàé”, “Áóðóëòàé”, “Æåíåøå” è äð.  ðåïåðòóàð ïåâöîâ, ñòðåìèâøèõñÿ îòðàçèòü â ñâîåì òâîð­÷åñòâå ïðîòåñò òðóäîâîãî íàðîäà ïðîòèâ ïðîèçâîëà ôåî­äàëîâ, âõîäèëè ïåñíè íà òåìû î ñòðàäàíèÿõ ëþäåé, íàõî­ äÿùèõñÿ â ôåîäàëüíîé çà­âèñèìîñòè. Òàêîâû ïåñíè ïàñòóõà “Êîéøû”, “Æèëêèøè” – î äåâóøêàõ, íàñèëüíî âûäàâàåìûõ çàìóæ çà êàëûì, “Åëèì-àé” – î íèùèõ è áåçäîìíûõ è ò.ä. Ïîâñåìåñòíî èìåëè ðàñïðîñòðàíåíèå ïåñíè, ñâÿçàííûå ñî ñâà­äåáíûìè îáðÿäàìè è ïîõîðîííûì ðèòóàëîì, â êîòîðûõ îñîáåííî ñèëüíî ïðîÿâëÿëàñü òðàäèöèÿ ïàòðèàðõàëüíîôåîäàëüíîãî îáùåñò­âà. Ñâàäåáíûé îáðÿä âêëþ÷àë â ñåáÿ öèêë ïåñåí, èç êîòîðûõ íàè­áîëåå ðàñïðîñòðàíåííûìè áûëè “æàð-æàð”, “ñûíñó”, “áåò-àøàð” è äðóãèå. Íàðÿäó ñ ïåñåííûì òâîð÷åñòâîì, çíà÷èòåëüíîå ðàçâèòèå â ýòîò ïåðèîä ïîëó÷èëî è èíñòðóìåíòàëüíîå òâîð÷åñòâî. Ñàìûì ðàñïðîñòðàíåííûì ìóçûêàëüíûì èíñòðóìåíòîì, ÿâëÿâ­øèìñÿ íåïðåìåííîé ïðèíàäëåæíîñòüþ êàæäîãî àêûíà è ïåâöà, áûëà äîìáðà – ùèïêîâûé èíñòðóìåíò ñ òðåóãîëüíûì èëè îâàëü­íûì êîðïóñîì è íåáîëüøèì ãðèôîì ñ äâóìÿ ñòðóíàìè, ñêðó÷åííû­ìè èç áàðàíüèõ êèøîê. Ìåíåå ðàñïðîñòðàíåííûì èíñòðóìåíòîì áûë êîáûç – ñìû÷êîâûé èíñòðóìåíò ñ âûãíóòûì ãðèôîì è ïîëûì ÷àøåîáðàçíûì êîðïóñîì, âåðõíÿÿ ÷àñòü êîòîðîãî áûëà çàòÿíóòà âåðáëþæüåé êîæåé, à íèæíÿÿ îòêðûòà. Äëÿ ñòðóí è ñìû÷êà, êîòî­ðûé èìåë ôîðìó ëóêà, ïðèìåíÿëñÿ ÷åðíûé

êîíñêèé âîëîñ. Øàìàíû (áàêñû) øèðîêî èñïîëüçîâàëè â ñâîèõ ðèòóàëüíûõ äåéñòâèÿõ íèç­êèå è âûñîêèå ðåãèñòðû êîáûçà, èçäàâàâøèå ìðà÷íûå èëè ïðîíçè­òåëüíûå çâóêè. Èçëþáëåííûì ïàñòóøå÷üèì ìóçûêàëüíûì èíñòðóìåí­òîì áûëà ñûáûçãû, èçãîòîâëÿåìàÿ èç ïóñòîòåëîãî òðîñòíèêà èëè ìÿãêèõ ñîðòîâ äåðåâà. Èíñòðóìåíòàëüíûå ïðîèçâåäåíèÿ èñïîëíÿëèñü íà äîìáðå è êîáûçå. Èíñòðóìåíòàëüíûå ïðîèçâåäåíèÿ, êàê ïðàâèëî, áûëè ïðîãðàì­ìíûìè, èõ ñîäåðæàíèå ìóçûêàíò ïåðåä èñïîëíåíèåì ïåðåäàâàë ñëóøàòåëÿì, ÷òî ñïîñîáñòâîâàëî ñîõðàíåíèþ áîëüøîãî êîëè÷åñòâà ýïè÷åñêèõ ñêàçàíèé, ïðåäàíèé, ëåãåíä è ñêàçîê. Êþè ñî÷èíÿëèñü è íà èñòîðè÷åñêèå ñþæåòû, íà òåìû èç áûòà ôåîäàëüíîé è áàéñêîé çíàòè (îõîòà, áàéãå, ïèðøåñòâî), à òàêæå íà òåìû èç ïîâñåäíåâíîé òðóäîâîé æèçíè íàðîäà. Íåñìîòðÿ íà îòñóòñòâèå â áûòó òàíöåâ, ìíîãèå êþè èìåëè ðàçíîîáðàçíûå òàíöåâàëüíûå ðèòìû. Èñòîðèÿ íå ñîõðàíèëà íàì èìåí äåÿòåëåé ìóçûêàëüíîãî èñêóññòâà XVIII âåêà.  ïåðâîé ïîëîâèíå XIX âåêà, ïîä íåñîìíåííûì âëèÿíèåì ðóññêîé êóëüòóðû, â êàçàõñêîì îáùåñòâå ïîÿâèëàñü ãðóïïà òàëàíòëèâûõ äåÿòåëåé ìóçûêàëü­ íîãî èñêóññòâà, êîòîðûå îêàçàëè áîëüøîå âëèÿíèå íà äàëüíåéøåå ðàçâèòèå íàðîäíîé ìóçûêàëüíîé êóëüòóðû. Ê ïðîãðåññèâíûì äåÿòåëÿì êàçàõñêîé ìóçûêè, íà÷àâøèì ñâîþ òâîð÷åñêóþ äåÿòåëüíîñòü â ïåðâîé ïîëîâèíå XIX âåêà, ñëåäóåò îòíåñòè Äàóëåòêåðåÿ Øèãàåâà è Êóðìàíãàçû Ñàãûðáàåâà. Äàóëåòêåðåé Øèãàåâ è Êóðìàíãàçû Ñàãûðáàåâ Äàóëåòêåðåé Øèãàåâ – âûäàþùèéñÿ äîìáðèñò àâòîð ìíîãèõ êëàññè÷åñêèõ ïðîèçâåäåíèé êàçàõñêîé è íàðîäíîé ìóçûêè, ðîäèëñÿ â àóëå Êàðàìîëëà, íûíå Óðäèíñêîãî ðàéîíà Çàïàäíî-Êàçàõñòàíñêîé îáëàñòè (äàòà ðîæäåíèÿ íåèçâåñòíà, óìåð â 70-õ ãîäàõ ïðîøëîãî ñòîëåòèÿ). Íåñìîòðÿ íà ïðèíàäëåæíîñòü ê âûñøåìó êðó­ãó ôåîäàëüíîé çíàòè, îí ïîñâÿòèë ñâîþ æèçíü íàðîäíîìó ìóçû­êàëüíîìó èñêóññòâó. Íî â ñèëó êîñíîñòè òðàäèöèé îêðóæàþùåé åãî ñðåäû Äàóëåòêåðåé íå ñóìåë ïîëíîñòüþ îòðàçèòü â ñâîåì òâîð÷åñòâå ñòðåìëåíèÿ è íàäåæäû êàçàõñêîãî íàðîäà. Áóäó÷è îáðàçîâàííûì ÷åëîâåêîì ñâîåãî âðåìåíè, Äàóëåòêåðåé õîðîøî èçó÷èë íàðîäíîå èíñòðóìåíòàëüíîå òâîð÷åñòâî è íàèáîëåå ÿðêîå èç íåãî âîïëîòèë è ðàçâèë â ñâîèõ ïðîèçâåäåíèÿõ.

Äàóëåòêåðåé ðàçâèâàë, ãëàâíûì îáðàçîì, ëèðè÷åñêèå ñòîðîíû íàðîäíîãî òâîð÷åñòâà. Åãî êþè îòëè÷àþòñÿ êðàñîòîé è âûðàçèòåëü­íîñòüþ, ïàòåòèêîé è âçâîëíîâàííîñòüþ ÷óâñòâ ÷åëîâåêà, ãëóáîêî ëþáÿùåãî ñâîþ ðîäèíó. Äóõîì ïîäëèííîé íàðîäíîñòè âååò îò åãî êþÿ “Æåëüäåðìå” – êðàñî÷íîé, ñòðåìèòåëüíîé, æèçíåóòâåðæäàþ­ùåé ïåñíè, ðèñóþùåé íàðîäíûé ïðàçäíèê. Íåñìîòðÿ íà ñêðîìíûå òåõíè÷åñêèå âîçìîæíîñòè äîìáðû, Äàóëåòêåðåé, êàê õóäîæíèê-íîâà­òîð, äîáèâàëñÿ â ñâîèõ ïðîèçâåäåíèÿõ ñòðîéíîñòè ìóçûêàëüíîé ôîðìû. Âîñïðèåìíèêàìè òâîð÷åñòâà Äàóëåòêåðåÿ áûëè åãî ñûíîâüÿ Ñàëàâàò è Àëüêåé – âûäàþùèéñÿ äîìáðèñò è àâòîð èçâåñòíûõ êþåâ “Òîïàí”, “Ñîêûð-Åùàí” è äðóãèõ. Êóðìàíãàçû Ñàãûðáàåâ (1806–1879 ãã.) ðîäèëñÿ â Áóêååâñêîì õàíñòâå, â ìåñòíîñòè Æèäåëè. Ñûí áåäíîãî ñêîòîâîäà, îí ñ ìàëûõ ëåò áûë îòäàí áàþ â ïàñ­òóõè. Åùå áóäó÷è ðåáåíêîì, îí òàê óâëåêàëñÿ èãðîé ñòðàíñòâóþùèõ ìóçûêàíòîâ, ÷òî ñàì ñìàñòåðèë äîìáðó è ñòàë ñî÷èíÿòü êþè. Ñ 18 ëåò Êóðìàíãàçû ñòàë âåñòè ñêèòàëü÷åñêèé îáðàç æèçíè. Ïîñòîÿííî íàõîäÿñü ñðåäè íàðîäà, æèâÿ åãî äóìàìè è ñòðåìëåíèÿìè, Êóðìàí­ãàçû ïûòàëñÿ â ñâîèõ ïðîèçâåäåíèÿõ èçîáðàçèòü åãî ïîâñåäíåâíóþ æèçíü è áûò, ðàññêàçàòü î íàðîäíûõ âîññòàíèÿõ ïðîòèâ óãíåòàòå­ëåé. Îáëàäàÿ íåçàóðÿäíûìè ìóçûêàëüíûìè ñïîñîáíîñòÿìè, Êóðìàí­ãàçû äîáèâàåòñÿ áîëüøîé âèðòóîçíîñòè è âûðàçèòåëüíîñòè â èãðå íà äîìáðå. Åãî áóíòàðñêèé õàðàêòåð è íåïîêîðíîñòü íà÷àëüñòâó ñëó­æèëè, ñ îäíîé ñòîðîíû, ïðè÷èíîé ïîñòîÿííûõ ïðèòåñíå­íèé è ïðåñëåäîâàíèé ñî ñòîðîíû ôåîäàëîâ è áàåâ, à ñ äðóãîé – âûçûâàëè ñèìïàòèè è ëþáîâü ïðîñòîãî íàðîäà. Áóäó÷è ñàìîáûòíûì, ãëóáîêî íàöèîíàëüíûì êîìïîçè­ òîðîì, â òâîð÷åñòâå êîòîðîãî íàøëî ñâîå íàèáîëåå ïîëíîå è õóäîæåñòâåííîå âûðàæåíèå íàðîäíîå èíñòðóìåíòàëüíîå òâîð÷åñòâî, Êóðìàíãàçû ñâî­èìè ïðîèçâåäåíèÿìè çíà÷è­òåëüíî ðàçâèë è îáîãàòèë êàçàõñêóþ ìó­çûêó, ââåäÿ â íåå è èíòîíàöèè ðóññêîé íàðîäíîé ìóçûêè (êþè “Àäàé”, “Àëàòàó” è äð.). Òâîð÷åñòâî Êóðìàíãàçû ãëóáîêî äåìîêðàòè÷íî. Åãî ïðîãðàì­ìíûå ïî çàìûñëó ïðîèçâåäåíèÿ ïðèâëåêàëè ñëóøàòåëåé êðàñîòîé ìåëîäèé, ïàôîñîì è âûðàçèòåëüíîñòüþ.  åãî êþÿõ íàðîä âèäåë õóäîæåñòâåííîå îòîáðàæåíèå ñâîåãî áåñïðàâíîãî ïîëîæåíèÿ è âû­ðàæåíèå ñâîèõ ñòðåìëåíèé ê ëó÷øåìó áóäóùåìó.

Äî íàñ äîøëî îêîëî 30 êþåâ Êóðìàíãàçû, ìíîãèå èç êîòîðûõ èìåþò íåñêîëüêî âàðèàíòîâ.  ñâîåì áîëüøèíñòâå ýòî çàâåðøåííûå ïî ñâîåé ñòðóêòóðå è õóäîæåñòâåííîé âûðàçèòåëüíîñòè ïðîèçâåäå­íèÿ, èìåþùèå íå òîëüêî îïðåäåëåííóþ òåìàòèêó, íî è ïðîãðàììó. Òàê, â êþå “Êîáûê-øàøêàí” (“Áóøóþùèé âàë”) Êóðìàíãàçû ðèñóåò íàðîäíîå áåäñòâèå, âûçâàííîå íàâîä­ íåíèåì, â êþå “Êèøêåíòàé” – âîññòàíèå Èñàòàÿ Òàéìàíîâà, â êþå “Áàëáðàóí” – íàðîä­íûé ïðàçäíèê, â êþå “Ñàðûàðêà” (“Ñòåïü”) – øèðîêèå, áåñêðàéíèå ðàâíèíû ñâîåé ðîäèíû. Çíà÷åíèå òâîð÷åñòâà Äàóëåòêåðåÿ è Êóðìàíãàçû â ðàçâè­ òèè êà­çàõñêîãî ìóçûêàëüíîãî èñêóññòâà î÷åíü âåëèêî. Êàê ïîäëèííûå íà­öèîíàëüíûå õóäîæíèêè îáà îíè ÿâëÿþòñÿ ñîçäàòåëÿìè ãëóáîêî íà­ðîäíûõ ïî ñîäåðæàíèþ è ÿçûêó ïðîèçâåäåíèé, âîøåäøèõ â ñîêðî­âèùíèöó êàçàõñêîé íàðîäíîé êëàññè÷åñêîé ìóçûêè.

Ãëàâà ÕÕI ÊÓËÜÒÓÐÀ ÊÀÇÀÕÑÒÀÍÀ ÂÎ ÂÒÎÐÎÉ ÏÎËÎÂÈÍÅ XIX ÂÅÊÀ § 1. ÄÅЯÒÅËÈ ÐÓÑÑÊÎÉ ÊÓËÜÒÓÐÛ Â ÊÀÇÀÕÑÒÀÍÅ Îáùàÿ õàðàêòåðèñòèêà êóëüòóðû Êóëüòóðíîå ðàçâèòèå Êàçàõñòàíà, âîïðåêè ðåàêöèîííîé êîëîíèàëüíîé ïîëèòèêå öàðèçìà, ïðîèñõîäèëî ïîä ìîãóùåñòâåííûì âëèÿíèåì ïåðåäîâîé ðóññêîé äåìîêðàòè­ ÷åñêîé êóëüòóðû. Öàðñêàÿ àäìèíèñòðàöèÿ èç ñðåäû êàçàõñêèõ ôåîäàëîâ ãîòî­âè­ëà ÷èíîâíèêîâ êîëîíèàëüíîãî àïïàðàòà. Ýòà ôîðìè­ ðóþ­ùàÿñÿ ôåîäàëü­íî-áàéñêàÿ èíòåëëèãåíöèÿ, âîñïðè­ íÿâøàÿ ðåàêöèîííóþ ïîìåùè÷üå-äâîðÿíñêóþ êóëü­òóðó, ÿâ­ëÿëàñü ïðîâîäíèêîì êîëîíèàëüíîé ïî­ëèòèêè öàðèçìà è íîñèòåëåì ðåàêöèîííîé ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëü­íîé èäåîëîãèè â Êàçàõñòàíå. Èäåàëèçèðóÿ îòñòàëûé ïàòðèàðõàëü­ íî-ôåîäàëüíûé ñòðîé, ôåîäàëüíî-áàéñêàÿ èíòåë­ëèãåíöèÿ çàùèùàëà êî÷åâîé áûò è ïàòðèàðõàëüùèíó è ñ÷èòàëà, ÷òî âñå èçìåíåíèÿ â õîçÿéñòâå è áûòå ïðèâåäóò ê ïî­òåðå íàöèîíàëüíîé ñàìîáûòíîñòè è ðåëèãèîçíîé îáîñîá­ëåííîñòè êàçàõñêîãî íàðîäà. Ýòà ñëóæèëàÿ èíòåë­ëè­ãåíöèÿ ÿâëÿëàñü îðóäèåì öàðèçìà.  òî æå âðåìÿ èç òîëùè êàçàõñêèõ íàðîäíûõ ìàññ íà÷àëà âûäåëÿòüñÿ äåìîêðàòè÷åñêàÿ èíòåë­ ëèãåíöèÿ, âîñïðèíèìàâøàÿ ïðîãðåñ­ñèâíûå èäåè ðóññêîé îáùåñòâåí­íîé ìûñëè, ðóññêîé êóëü­òóðû.  ðàçâèòèè êóëüòóðû Êàçàõñòàíà îãðîìíîå çíà÷åíèå èìå­ëè ãîðîäà, îñîáåííî Îðåíáóðã, Îìñê è Ñåìèïàëàòèíñê.  1868 ãîäó â Îì­ñêå îòêðûëîñü Çàïàäíî-Ñèáèðñêîå îòäåëå­ íèå Ðóññêîãî ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà, â 1902 ãîäó â Ñåìèïà­ëà­òèíñêå – ïîäîòäåë ýòîãî æå îá­ùåñòâà. Îòäåëå­

íèå Ðóñ­ñêîãî ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà áûëî ñîçäà­íî è â Îðåí­áóðãå. Ðîñëà, õîòÿ è ìåäëåííî, øêîëüíàÿ ñåòü. Ê êîíöó XIX âåêà â îáëàñòíûõ ãîðîäàõ Êàçàõñòàíà îòêðûëèñü ñðåäíèå ó÷åáíûå çàâåäåíèÿ – ìóæñêèå, æåíñêèå ãèìíàçèè, ó÷èòåëüñêèå ñåìè­íàðèè. Íàñåëåíèå ãîðîäîâ óâåëè÷èâàëîñü, ÷àñòü êàçàõñêîãî íàñåëåíèÿ ñòà­íîâèëàñü ãîðîæàíàìè.  ñâÿçè ñ ðîñòîì ïåðåñåëåíèÿ ðóññêèõ êðå­ñòüÿí â Êàçàõñòàí óâåëè÷èâàëîñü êîëè÷åñòâî ñåë è äåðåâåíü, óñè­ëèâàëèñü êóëüòóðíûå ñâÿçè êàçàõñêîãî íàñåëåíèÿ ñ ðóññêèì êðå­ ñòüÿíñòâîì. Áîëüøîå çíà÷åíèå â ðàçâèòèè êóëüòóðíûõ ñâÿçåé Ðîñ­ ñèè ñ Êàçàõñòàíîì èìåëà äåÿòåëüíîñòü ðóññêèõ ó÷åíûõ íà òåððèòîðèè Êà­çàõñòàíà è ïðåáûâàíèå çäåñü ðóññêèõ ïîëèòè­ ÷åñêèõ ññûëüíûõ. Äåÿ­òåëüíîñòü âûäàþùèõñÿ ïðîñâåòèòåëåé êàçàõ­ñêîãî íàðîäà – ×.×. Âàëèõàíîâà, È. Àëòûíñàðèíà, À. Êó­íàíáàåâà – ïðîõîäèëà â òåñíîì ñîäðóæåñòâå ñ ðóññêèìè ó÷å­íûìè, ïåðåäîâîé ðóññêîé èí­òåëëèãåíöèåé. Ðóññêèå ó÷åíûå â Êàçàõñòàíå Âî âòîðîé ïîëîâèíå XIX âåêà óñïåøíî ðàçâèâàëàñü ïåðå­äîâàÿ ðóññêàÿ íàóêà. Ïîëó÷àþò ðàçâèòèå îá­ùåñòâåííûå íàóêè. Ìàòåðèàëèñòè÷åñêàÿ ôèëîñîôèÿ ðóññêèõ ðå­âî­­ëþ­ öèîíåðîâ-äåìîêðàòîâ – À.È. Ãåðöåíà, Í.Ã. ×åðíûøåâñêîãî, Í.À. Äîáðîëþáîâà – ñåðüåçíî äâèíóëà âïå­ðåä ðàçâè­ òèå åñòåñòâåííûõ íàóê. Êðóïíåéøèå ó÷åíûå Í.À. Ñå­ ÷åíîâ, Ê.À. Òèìèðÿçåâ, Ä.È. Ìåíäåëååâ, È.Ï. Ïàâëîâ è äðóãèå ñäåëàëè áëåñòÿùèå íàó÷íûå îòêðûòèÿ â îáëàñòè åñòåñòâåííûõ è òî÷íûõ íàóê. Ñ áîëüøèì óñïåõîì áûëè ïðî­ âåäåíû êðóïíåéøèå íàó÷íûå ýêñïåäèöèè â äðóãèå ñòðàíû, èçó÷àëàñü îáøèðíàÿ òåððèòîðèÿ Ðîñ­ñèè ñ åå ìíîãîíà­ öèîíàëüíûì íàðîäîíàñåëåíèåì. Êðóïíåéøèé ó÷åíûé-ãåîãðàô Ï.Ï. Ñåìåíîâ-Òÿí-Øàíñ­ êèé â 1856–1857 è â 1888 ãîäàõ ïðåäïðèíÿë ïóòåøåñòâèå íà Àëòàé, â Ñå­ìèðå÷üå è Ñðåäíþþ Àçèþ. Îí – ïåðâûé èç ó÷åíûõ, êîòîðûé óñòà­íîâèë îòñóòñòâèå âóëêàíîâ â ÒÿíüØàíå.  åãî ìíîãî÷èñëåííûõ òðó­äàõ èìåþòñÿ ñâåäåíèÿ î ãåîãðàôèè, åñòåñòâåííûõ áîãàòñòâàõ Êà­çàõñòàíà, èñòîðèè è áûòå êàçàõñêîãî íàðîäà. Ï.Ï. Òÿí-Øàíñêèé áûë ó÷àñòíèêîì êðóæêà Ïåòðàøåâñêîãî. Êðóïíûé è òàëàíòëèâûé ó÷åíûé Ï.Ï. Òÿí-Øàíñêèé îêàçàë íåîöåíèìóþ ïîìîùü ïåðâîìó âûäàþùåìóñÿ êàçàõñêîìó ó÷åíîìó ×.×.Âàëèõàíîâó.

Ìíîãî ñäåëàë äëÿ èçó÷åíèÿ Êàçàõñòàíà ãåîãðàô È.Â. Ìóø­­êå­òîâ.  ðåçóëüòàòå ìíîãîëåòíèõ èññëåäîâàíèé îí äàë ãåîãðàôè÷å­ñêóþ êàðòó Ñðåäíåé Àçèè è îïóáëèêîâàë ôóíäàìåíòàëüíûé òðóä “Òóðêåñòàí”.  ðàáîòàõ È. Â. Ìóø­ êåòîâà èìåþòñÿ òàêæå ãåîãðà­ôè÷åñêèå î÷åðêè îòäåëüíûõ ðàéîíîâ Êàçàõñòàíà. È.Â. Ìóøêåòîâ ñîçäàë øêîëó ãåîëîãîâ, â êîòîðîé âûðîñ À.À. Îáðó÷åâ, òàêæå âëî­æèâøèé ìíîãî òðóäà â èçó÷åíèå ïðèðîäíûõ áîãàòñòâ Êàçàõñòàíà. Áîëüøàÿ ðàáîòà âåëàñü ðóññêèìè ó÷åíûìè â îáëàñòè èçó÷åíèÿ èñòîðèè, êóëüòóðû è ÿçûêà êàçàõñêîãî íàðîäà. Èçâåñòíûé âîñòîêîâåä È.Í. Áåðåçèí â ñâîèõ ìíîãî÷èñ­ ëåí­íûõ òðóäàõ ïî êëàññèôèêàöèè òþðêñêèõ ÿçûêîâ âû­ ñ­êàçàë ñîîáðà­æåíèÿ î ôîðìèðîâàíèè êàçàõñêîãî ÿçûêà. Âîñòî­êîâåä Â.Â. Ðàäëîâ â òå÷åíèå äåñÿòè ëåò ïóòåøåñòâîâàë ïî Ñèáèðè, Àëòàþ è Òóðêå­ñòàíó, çàíèìàëñÿ ýòíîãðàôèåé è àðõåîëîãè÷åñêèìè ðàñêîïêàìè â Êàçàõñòàíå. Ïî åãî èíèöèàòèâå áûë îðãàíèçîâàí ðóññêèé êîìèòåò ïî èçó÷åíèþ Ñðåäíåé è Âîñòî÷íîé Àçèè.  åãî ìîíóìåíòàëüíîì òðóäå “Îáðàçöû íàðîäíîé ëèòåðàòóðû òþðêñêèõ ïëåìåí” áûë îïóáëèêîâàí ðÿä êàçàõñêèõ ñêàçàíèé. Áîëüøóþ ðàáîòó ïî èçó÷å­íèþ ýòíîãðàôèè Êàçàõñòàíà ïðîâåë è Ã.Í. Ïîòàíèí. Íåìàëûõ óñïåõîâ âî âòîðîé ïîëîâèíå XIX âåêà äîñòèãëî èçó÷å­íèå èñòîðèè Êàçàõñòàíà. Íåñìîòðÿ íà ñâîþ áóðæóàç­íóþ îãðàíè÷åí­íîñòü, ó÷åíûå Â.Â. Áàðòîëüä, Â.Â. ÂåëüÿìèíîâÇåðíîâ, À. Âåíþêîâ, Ë. Ìåéåð, Ì. Êðàñîâñêèé, À.È. Äîá­­ ðîñìûñëîâ, Í.À. Àðèñòîâ, À. Õàðóçèí è äðóãèå ñâîè­ìè èññëåäîâàíèÿìè çíà÷èòåëüíî îáîãàòè­ëè ðóññêîå âîñòî­ êîâåäåíèå, â ÷àñòíîñòè èñòîðè÷åñêóþ ëèòåðàòóðó î Êàçàõ­ ñòàíå. Ðóññêèå ïîëèòè÷åñêèå ññûëüíûå â Êàçàõñòàíå Ïîñëå îòìåíû êðåïîñòíîãî ïðàâà â Ðîññèè øèðîêî ðàç­­ âåðíóëîñü ðåâîëþöèîííî-äåìîêðàòè÷åñêîå äâèæå­íèå âî ãëàâå ñ âåëèêèì ðåâîëþöèîíåðîì-äåìîêðàòîì Í.Ã. ×åð­ íû­øåâñêèì. Â.È. Ëåíèí îòìå÷àë, ÷òî “Ïàäåíèå êðå­ïîñò­ íîãî ïðàâà âûçâàëî ïîÿâëåíèå ðàçíî÷èíöà, êàê ãëàâ­íîãî, ìàññîâîãî äåÿòåëÿ è îñâîáîäèòåëüíîãî äâèæåíèÿ âî­îá­ùå è äåìîêðàòè÷åñêîé, áåñöåíçóðíîé ïå÷àòè â ÷àñòíîñòè”. Öàðèçì æåñòîêî ðàñïðàâëÿëñÿ ñ ïðåäñòàâèòåëÿìè ðåâîëþöèîí­íîãî äâèæåíèÿ. Ëó÷øèå ïðåäñòàâèòåëè ðóññêîãî íàðîäà – ðåâîëþ­öèîííûå äåìîêðàòû – ññûëàëèñü íà êàòîðãó

èëè íà äîëãîëåòíåå ïî­ñåëåíèå â îòäàëåííûå ðàéîíû, â òîì ÷èñëå è â Êàçàõñòàí. Îäíàêî æåñòîêàÿ ðàñïðàâà öàðèçìà ñ ó÷àñòíèêàìè ðåâîëþöèîííîãî äâèæåíèÿ íå òîëüêî íå îñëàáèëà åãî, à, íàîáîðîò, óñèëèëà. Ïîëèòè÷åñêèå ññûëü­ íûå è â ìåñòàõ ññûëêè ïðîäîëæàëè ñâîþ äåÿòåëüíîñòü: ïðîïàãàíäèðîâàëè äåìîêðàòè÷åñêèå è ðåâîëþöèîííûå èäåè. Ðóññêèå ðåâîëþöèîíå­ðû ñ ñî÷óâñòâèåì è ëþáîâüþ îòíîñèëèñü ê óãíåòåííûì íàðîäàì îêðà­èí. Âåëèêèå ðóñ­ ñêèå ðåâîëþöèîííûå äåìîêðàòû À.È. Ãåðöåí, Í.Ã. ×åð­ íûøåâñêèé, Í.À. Äîáðîëþáîâ ñòàâèëè ïðîáëåìó íàöèî­ íàëüíûõ îòíîøåíèé è ïîëîæåíèÿ óãíåòåííûõ “ìàëûõ” íàðîäîâ êàê ïðîáëåìó øèðîêîãî îáùåñòâåííîãî çíà÷åíèÿ. Ñâîáîäó ðóññêîãî íà­ðîäà îíè ñâÿçûâàëè ñ ïðèçíàíèåì ñâîáîäû äðóãèõ íàðîäîâ. À.È. Ãåðöåí ñ÷èòàë, ÷òî ñîþç íàðîäîâ Ðîññèè â áîðüáå ñ öàðèç­ìîì äîëæåí áûòü ñîçäàí íà îñíîâå äåìîêðàòè÷åñêîãî ðåøåíèÿ çå­ìåëüíîãî âîïðîñà è ïðèçíàíèÿ ïðàâà íàðîäîâ íà ñàìîóïðàâëåíèå. Ñòàòüÿ Í.Ã. ×åðíûøåâñêîãî “Íàöèîíàëüíàÿ áåñòàêòíîñòü”, îïóá­ ëèêîâàííàÿ â 1861ãîäó â æóðíàëå “Ñîâðåìåííèê”, ÿâëÿëàñü âûðàæåíè­åì ÿðêîãî ïðîòåñòà ïðîòèâ íàöèîíàëüíî-êîëî­ íèàëüíîé ïîëèòèêè ñà­ìîäåðæàâèÿ. Öàðèçì ïðèëàãàë âñå óñèëèÿ, ÷òîáû íå äîïóñêàòü îáùåíèÿ ññûëüíûõ ðóññêèõ ðåâîëþöèîíåðîâ ñ ìåñòíûì íàñåëåíèåì. Òàê, âîçâðàùåíèå Í.Ã. ×åðíûøåâñêîãî èç ÿêóòñêîé ññûëêè äåðæà­ëîñü â òàéíå, öàðñêîå ïðàâèòåëüñòâî áîÿëîñü, ÷òîáû íàðîä íå óçíàë, êîãî âåçóò ïîä êîíâîåì. Ñ 1847 ïî 1857 ãîä â Êàçàõñòàíå îòáûâàë ññûëêó âåëèêèé óê­ðàèí­ñêèé ïîýò, áîðåö çà ñâîáîäó óêðàèíñêîãî íàðîäà Ò.Ã. Øåâ­÷åí­êî. Ò.Ã. Øåâ÷åíêî âíèìàòåëüíî èçó÷àë æèçíü è áûò êàçàõñêîãî íàðîäà. Íåñìîòðÿ íà êàòåãîðè÷åñêèé çàï­ ðåò âîåííîé àäìèíèñòðàöèè çàíèìàòüñÿ ñòèõîñëîæåíèåì è æèâîïèñüþ, îí ïðîäîëæàë ïèñàòü ñòèõè, à òàêæå ñîçäàë êàðòèíû: “Êàçàõñêàÿ ñåìüÿ”, “Êàçàõ íà ëîøàäè”, “Áàêñû”, “Áàéãóøè”, “Ìàëü÷èê òîïèò ïå÷ü” è äðóãèå, â êîòîðûõ ðåà­ëèñòè÷åñêè, ñ áîëüøîé òåïëîòîé çàïå÷àòëåíû îáðàçû ïðîñ­òûõ êàçàõñêèõ ëþäåé, èõ áûò.  ðÿäå ïîýòè÷åñêèõ ïðîèç­ âåäåíèé ïîýòà-äåìîêðàòà îòðàçèëîñü åãî ðåçêî îòðèöà­òåëüíîå îòíîøåíèå ê íàöèîíàëüíî-êîëîíèàëüíîé ïîëè­òèêå öàðèçìà.  ñòèõîòâîðåíèè “Íà ïîëå, íà âîëå”, ñðàâíè­âàÿ óêðàèíñêóþ ïðèðîäó ñ êàçàõñòàíñêîé, Øåâ÷åíêî ïè­ñàë:

Çäåñü ñïîêîí âåêà è äîíûíå Îò íàñ òàèëñÿ êðàé ïóñòûííûé. À ìû íàøëè-òàêè åãî, È â íåì óæå òâåðäûíè ñêðîèì, À ñêîðî è ìîãèë íàñòðîèì, – Âñåãî íàäåëàåì, âñåãî...  ýòîì ñòèõîòâîðåíèè Øåâ÷åíêî âûðàæàë ãîðÿ÷åå ñî÷óâñòâèå óãíåòåííîìó öàðèçìîì êàçàõñêîìó íàðîäó.  òàêîì æå äóõå íàïè­ñàíî è ñòèõîòâîðåíèå “Âàëÿëñÿ òîïîð çà äâåðÿìè ó áîãà”: Âåðáëþä çàïëà÷åò, à êàéñàê Íàõìóðèòñÿ è ãðóñòíî âçãëÿíåò Íà ñòåïü è íà Êàðà-Áóòàê, Ñèíãè÷-àãà÷ êàéñàê ïîìÿíåò, Òèõîíüêî ñïóñòèòñÿ ñ ãîðû È ñãèíåò â ãëèíÿíîé ïóñòûíå.  ïÿòèäåñÿòûõ ãîäàõ â Îìñêå è Ñåìèïàëàòèíñêå îòáûâàëè êà­òîðãó è ññûëêó ïåòðàøåâöû Ñ.Ô. Äóðîâ è Ô.Ì. Äîñ­òîåâñêèé. Ñ.Ô. Äóðîâ îêàçàë îãðîìíîå âëèÿíèå íà ôîð­ìèðîâàíèå îáùåñò­âåííî-ïîëèòè÷åñêèõ âçãëÿäîâ ×.×. Âà­ëèõàíîâà, ñ êîòîðûì ñáëèçèë­ñÿ, íàõîäÿñü â ññûëêå. Âî âòîðîé ïîëîâèíå XIX âåêà â Ñåìèïàëàòèíñêå æèëà ãðóïïà ðóñ­ñêèõ ïîëèòè÷åñêèõ ññûëüíûõ; â èõ ÷èñëå áûë ïîñëåäîâàòåëü ×åð­íûøåâñêîãî Å.Ï. Ìèõàýëèñ. Âåëèêèé ïîýò êàçàõñêîãî íàðîäà Àáàé Êóíàíáàåâ, óñòàíîâèâ äðóæåñòâåííûå îòíîøåíèÿ ñ Ìèõàýëèñîì, èçó÷àë ðóññêóþ êëàññè÷åñêóþ ëèòåðàòóðó è ïîëèòè÷åñêóþ æèçíü ðóññêîãî îáùåñòâà è, â ñâîþ î÷åðåäü, ïîìîãàë Ìèõàýëèñó èçó÷àòü èñòîðèþ è áûò êàçàõñêîãî íàðîäà. Òàê â ðàçíûõ ãîðîäàõ è ñåëàõ Êàçàõñòàíà ðóññêèå ïîëèòè÷åñêèå ññûëüíûå óñòàíàâëèâàëè ñâÿçü ñ ïåðåäîâûìè ïðåäñòàâèòåëÿìè êàçàõñêîãî íàðîäà.  êîíöå XIX âåêà â íåêîòîðûå ãîðîäà Êàçàõñòàíà ññûëàëèñü ÷ëåíû ñîöèàë-äåìîêðàòè÷åñêèõ êðóæêîâ, êîòîðûå ñîçäàëè çäåñü ïåðâûå ìàðêñèñòñêèå êðóæêè.

§ 2. Ó×ÅÍÛÉ-ÏÐÎÑÂÅÒÈÒÅËÜ ×ÎÊÀÍ ÂÀËÈÕÀÍΠÈäåéíîå ôîðìèðîâàíèå Âàëèõàíîâà Ïåðâûì ïðåäñòàâèòåëåì äåìîêðàòè÷åñêîé èíòåë­ëèãåí­ öèè êàçàõñêîãî íàðîäà, ôîðìèðîâàâøåéñÿ ïîä âëèÿíèåì ïåðåäîâîé ðóññêîé êóëüòóðû, áûë ó÷åíûé-ïðîñâåòèòåëü ×îêàí ×èíãèñîâè÷ Âàëèõàíîâ. ×îêàí Âàëèõàíîâ ðîäèëñÿ â 1837 ãîäó â ñåìüå ñòàðøåãî ñóëòàíà Êóøìóðóíñêîãî îêðóãà ×èíãèñà Âàëèõàíîâà. Òðè ãîäà ×îêàí ó÷èë­ñÿ â ìåêòåáå (øêîëå), à â 1847 ãîäó ïîñòóïèë â Îìñêèé êàäåòñêèé êîðïóñ. Îäàðåííûé èñêëþ÷èòåëüíûìè ñïîñîáíîñòÿìè, ×îêàí áûñòðî îñâîèëñÿ ñ ó÷åáíîé îáñòàíîâêîé. Îí îòëè÷àëñÿ áîëüøîé íà÷èòàí­íîñòüþ è ëþáîçíàòåëüíîñòüþ. Ñâîáîäíîå îò çàíÿòèé âðåìÿ ×îêàÿ ïðîâîäèë ñî ñâîèìè ïðåïîäàâàòåëÿìè, êîòîðûå óäåëÿëè åìó áîëü­øîå âíèìàíèå. Òàê, èíñïåêòîð êëàññà, ìîëîäîé àðòèëëåðèéñêèé êà­ïèòàí Æäàí-Ïóøêèí äàâàë ×îêàíó ÷èòàòü íîìåðà æóðíàëà “Ñîâ­ ðåìåííèê”. Ïðåïîäàâàòåëü èñòîðèè Ãîíñåâñêèé, ïîäðîáíî îñâåùàâ­øèé íà çàíÿòèÿõ èñòîðèþ ôðàíöóçñêîé ðåâîëþöèè êîíöà ÕVIII âåêà è ñî÷óâñòâîâàâøèé åå äåÿòåëÿì, ðóêîâîäèë âíåøêîëüíûìè çàíÿ­òèÿìè Âàëèõàíîâà. Ïðåïîäàâàòåëü èñòîðèè ðóññêîé ñëîâåñíîñòè Êîñòûëåöêèé ðàññêàçûâàë íà óðîêàõ î ñòàòüÿõ Áåëèíñêîãî, ïðîâîäèë äîïîëíèòåëüíûå çàíÿòèÿ ñ Âàëèõàíîâûì ïî ðóññêîé ëèòåðàòóðå è àðàáñêîìó ÿçûêó. Îíè ñîâìåñòíî îáñóæäàëè îáðàçöû êàçàõñêîãî óñòíîãî òâîð÷åñòâà. Ãåîãðàô Ñòàðêîâ øèðîêî îçíàêîìèë ×îêàíà ñ òðóäàìè ðóññêèõ ïóòåøåñòâåííèêîâ. Òàêèì îáðàçîì, ïðåäñòàâëåíèÿ Âàëèõàíîâà î ïåðåäîâîé ðóññêîé îáùåñòâåííîé æèçíè ñëîæèëèñü óæå â ñòåíàõ êàäåòñêîãî êîðïóñà. Çäåñü æå â íåì ïðîáóäèëñÿ èíòåðåñ ê íàóêå. Ã.Í. Ïîòàíèí, êîòî­ðûé â òå æå ãîäû ó÷èëñÿ â Îìñêîì êàäåòñêîì êîðïóñå, ïèñàë: “...êîãäà ×îêàíó áûëî 14–15 ëåò, êàäåòñêîå íà÷àëüñòâî íà÷àëî íà íåãî ñìîòðåòü êàê íà áóäóùåãî èññëåäîâàòåëÿ è, áûòü ìîæåò, ó÷åíîãî. ×îêàí ìíîãî ÷èòàë â òî âðåìÿ. ×òåíèå ðàçâèâàëî â íåì êðèòè÷åñêèå ñïîñîáíîñòè, ïðèëîæåíèåì êîòîðûõ îí óäèâëÿë íàñ: êàê â îáëàñòè íðàâñòâåííûõ âîïðîñîâ, òàê è â îáëàñòè âîñòî÷íîé ôèëîëîãèè, êîòîðàÿ ñòàíîâèëàñü åãî ñïåöèàëüíîñòüþ”.  1853 ãîäó Âàëèõàíîâ îêîí÷èë êàäåòñêèé êîðïóñ è áûë îïðåäåëåí íà ñëóæáó â Ñèáèðñêîå ëèíåéíîå êàçà÷üå âîéñêî, íî çàòåì ïîëó÷èë íàçíà÷åíèå íà äîëæíîñòü àäúþòàíòà

Çàïàäíî-Ñèáèðñêîãî ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðà. Âî âðåìÿ ñâîåé ñëóæáû îí ïðîäîëæàë çàíÿòèÿ ïî èçó÷åíèþ èñòîðèè, ýòíîãðàôèè, ãåîãðàôèè Ñðåäíåé Àçèè è Êàçàõ­ñòàíà; ñîáðàë áîëüøóþ áèáëèîòåêó ïî âîñòîêîâåäåíèþ.  1854 ãîäó Âàëèõàíîâ ïîçíàêîìèëñÿ ñ ïåòðàøåâöåì Ñ.Ô. Äóðî­âûì, êîòîðûé ïîñëå îòáûòèÿ êàòîðãè â Îìñêîì îñòðîãå ðàáîòàë â îáëàñòíîì óïðàâëåíèè. Ýòî çíàêîìñòâî èìåëî áîëüøîå çíà÷åíèå äëÿ ôîðìèðîâàíèÿ îáùåñòâåííîïîëèòè÷åñêèõ âçãëÿäîâ Âàëèõàíîâà. Ñ.Ô. Äóðîâ â äðóæåñêèõ áåñåäàõ ñ Âàëèõàíîâûì ðàçîáëà­÷àë ïîëèòèêó öàðèçìà è åãî ìåñòíîé àäìèíèñòðàöèè. Èñòîðèÿ ïåò­ðàøåâöåâ, èõ “èäåéíûé çàãîâîð” áûëè èçâåñòíû Âàëèõàíîâó áëà­ãîäàðÿ Äóðîâó.  ýòè æå ãîäû Âàëèõàíîâ äðóæèë ñ Ô.Ì. Äîñòî­åâ­ ñêèì, æèâøèì ïîñëå îòáûòèÿ êàòîðãè â Ñåìèïàëàòèíñêå.  îä­íîì èç ñâîèõ ïèñåì Âàëèõàíîâó Äîñòîåâñêèé ïèñàë: “íå âåëèêàÿ ëè öåëü, íå ñâÿòîå ëè äåëî áûòü ÷óòü ëè íå ïåðâûì èç ñâîèõ, êîòîðûé áû ðàñòîëêîâàë Ðîññèè, ÷òî òàêîå ñòåïü, åå çíà÷åíèå è âàø íàðîä îòíîñèòåëüíî Ðîññèè, â òî æå âðåìÿ ñëóæèòü ñâîåé ðîäèíå”. Îæèâëåíèå îáùåñòâåííîé æèçíè â ïðåäðåôîðìåí­íîé Ðîñ­­ñèè äàëî ñåáÿ çíàòü è â Îìñêå. Ïåðåäîâàÿ ìåñòíàÿ èí­òåë­ ëèãåíöèÿ ÷è­òàëà ïðîèçâåäåíèÿ ×åðíûøåâñêîãî, Ñàë­òûêîâàÙåä­ðèíà, ñëåäèëà çà îáùåñòâåííûì äâèæå­íèåì â öåí­òðå. Âñêîðå â Îìñê ïðèåõàë áëèçêèé çíàêîìûé Í.Ã. ×åð­íû­­ øåâñêîãî Ëîáî­äîâñêèé, îêîí÷èâøèé Êàçàíñêèé óíèâåðñè­ òåò, Êà­ïóñòèí è äðóãèå, ñ êîòîðûìè ×.×. Âà­ëèõàíîâ òàê­æå îáùàëñÿ.  ýòè æå ãîäû ÷åðåç Îìñê ïðîåçæàëè îñâîáîæäåí­ íûå èç ññûë­êè äåêàáðèñòû è ïåòðàøåâöû. Ïðåäñòàâëåíèÿ Âàëèõà­íîâà î ðóñ­ñêîé îáùåñòâåííîé æèçíè åùå áîëüøå îáîãàòèëèñü. Îí óâèäåë â Ðîññèè âåëèêóþ ñèëó ïðîãðåññà, âîñ­ïðèíÿë äåìîêðàòè÷åñêèå âîç­çðåíèÿ åå ïåðåäîâûõ îá­ ùåñòâåííûõ äåÿòåëåé. Äëÿ óêðåïëåíèÿ è ðàçâèòèÿ äåìî­ êðà­òè÷åñêèõ óáåæäåíèé Âàëèõàíîâà îñîáåííî âàæíîå çíà­÷åíèå èìåëî åãî ïðåáûâàíèå â Ïåòåðáóðãå â 1861 ãîäó Ðåâîëþöè­îííûå ñîáûòèÿ íàêàíóíå ðåôîðìû íàãëÿäíî ïîêà­çàëè Âàëèõàíîâó äâå Ðîññèè: ñ îäíîé ñòîðîíû, Ðîñ­ ñèþ “Êîëîêîëà” è “Ñîâðåìåííè­êà”, ÿâëÿâøèõ­ñÿ ãëàøà­­ òàÿìè ðåâîëþöèîííî-äåìîêðàòè÷åñêîé èäåî­ëî­ãèè, áëàãî­­ äàðÿ êîòîðûì “èäåÿ ñâîáîäû ïðîíèêëà âñþäó”; ñ äðó­­

ãîé ñòîðîíû, Ðîññèþ îôèöèàëüíîãî ÷èíîâíîãî ìèðà, îêðóæàâøóþ êîëåáëþùèéñÿ òðîí öàðÿ. Áîðþùóþñÿ çà ñâîáîäó ïðîãðåññèâíóþ, äåìîêðàòè÷åñêóþ Ðîññèþ Âàëèõàíîâ ñ÷èòàë ñâîåé âåëèêîé Ðîäèíîé. Êàê îòìå÷àëè ñîâðåìåííèêè, â 60-õ ãîäàõ Âàëèõàíîâ “ñëåäèë çà äâèæåíèåì ðóññêîé æèçíè, çà îáíîâëåíèåì åå, îí ÷è­òàë ëó÷øèå æóðíàëû”.  Ïåòåðáóðãå Âàëèõàíîâ ïîñåòèë Í.Ã. ×åðíûøåâñêîãî. Ýòà âñòðå÷à ïðîèçâåëà íà íåãî ñèëüíîå âïå÷àòëåíèå. Îí îòíåññÿ ê ×åð­íûøåâñêîìó êàê ê äðóãó óãíåòåííûõ íàðîäîâ, âûäàþùåìóñÿ äåÿòå­ëþ äåìîêðàòè÷åñêîé êóëüòóðû ðóññêîãî íàðîäà. Îá ýòîé âñòðå÷å îí ïèñàë: “Êàêîé çàìå÷àòåëüíûé ÷åëîâåê ýòîò ×åðíûøåâñêèé è êàê õîðîøî îí çíàåò æèçíü íå òîëüêî ðóññêèõ. ß ïîñëå áåñåäû ñ íèì îêîí÷àòåëüíî óêðåïèëñÿ â òîì ñìûñëå, ÷òî ìû áåç Ðîññèè ïðîïàäåì, áåç ðóññêèõ – ýòî áåç ïðîñâåùåíèÿ, â äåñïîòèè è òåìíîòå, áåç ðóññêèõ ìû òîëüêî Àçèÿ, è íè÷åì äðóãèì áåç íåå íå ìî­æåì áûòü. ×åðíûøåâñêèé – ýòî íàø äðóã”. Ñ ïîçèöèé äåìîêðàòè­÷åñêîé, ïåðåäîâîé Ðîññèè ×îêàí Âàëèõàíîâ ñìîòðåë íà èñòîðè÷åñêèå ñóäüáû êàçàõñêîãî íàðîäà, ñâÿçûâàÿ èõ ñ ñóäüáàìè âåëèêîãî ðóññêîãî íàðîäà. Âñÿ äåÿòåëüíîñòü Âàëèõàíîâà áûëà ïîä÷èíåíà ýòîé îñíîâíîé öåëè.  1861 ãîäó Âàëèõàíîâ çàáîëåâàåò è âîçâðàùàåòñÿ ê ñåáå â àóë äëÿ ëå÷åíèÿ, íî çäîðîâüå åãî áûëî ïîäîðâàíî.  1865 ãîäó Âàëèõàíîâ ñêîí÷àëñÿ. Ìèðîâîççðåíèå Âàëèõàíîâà ×îêàí Âàëèõàíîâ áûë ïåðâûì êàçàõñêèì ó÷åíûìïðîñâå­òèòåëåì. Â.È. Ëåíèí ðàñêðûë õàðàêòåðíûå ÷åðòû ïðîñâå­òèòåëüñòâà, çàêëþ÷àþùèåñÿ â íåïðè­ìèðèìîé âðàæäå “...ê êðåïîñòíîìó ïðàâó è âñåì åãî ïîðîæäåíèÿì â ýêî­ íîìè÷åñêîé, ñîöèàëüíîé è þðèäè÷åñêîé îáëàñòè”, â çàùèòå “...ïðîñâåùåíèÿ, ñàìîóïðàâëåíèÿ, ñâîáîäû, åâðîïåéñêèõ ôîðì æèç­íè...”, â îòñòàèâàíèè “...èíòåðåñîâ íàðîäíûõ ìàññ, ãëàâíûì îáðàçîì êðåñòüÿí...”. Ýòè ÷åðòû ïðîñâåòèòåëüñòâà íàøëè ñâîå âûðàæåíèå â òðóäàõ è äåÿòåëüíîñòè ×.×. Âàëèõàíîâà. Âàëèõàíîâ ïðîïàãàíäèðîâàë ïðîãðåññèâíóþ ðóññêóþ êóëü­òóðó, áåñïîùàäíî êðèòèêîâàë âîñòî÷íûé äåñïîòèçì, îòñòàëîñòü êóëü­òóðíîé æèçíè â àçèàòñêèõ ñòðàíàõ, â òîì ÷èñëå è Êàçàõñòàíå, ÿâëÿâøèõñÿ ðåçóëüòàòîì ãîñïîäñòâà ôåîäàëèçìà è ðàçâðàùàþùåãî, ðåàêöèîííîãî âëèÿíèÿ èñëàìà.

Ïîêàçàòåëüíà â ýòîì îòíîøåíèè ñòàòüÿ Âàëèõàíîâà î äåÿòåëü­íîñòè îäíîãî èç õàíîâ Ñðåäíåãî æóçà – Àáëàÿ. Ñòàòüÿ îá Àáëàå äàåò ïðàâäèâóþ òðàêòîâêó îòäåëüíûõ âîï­ ðîñîâ èñòîðèè Êàçàõñòàíà è îöåíêó ëè÷íîñòè Àáëàÿ. Àâòîð ïðàâèëüíî èçîáðàæàåò âíåøíå­ïîëèòè÷åñêóþ îáñòàíîâêó òîãî ïåðèîäà, êîãäà Àáëàé ïðèíÿë ðóñ­ñêîå ïîääàíñòâî, åãî ðåàêöèîííóþ âíóòðåííþþ ïîëèòèêó, åãî ïî­ïûòêè ðàçæå÷ü ìåæðîäîâóþ âðàæäó. Îí ïèñàë: “Óñòíûé íàêàç åãî (Àáëàÿ) äåòÿì... îáíàðóæèâàåò îáùèé õàðàêòåð åãî òàìåðëàíîâñêîé ïîëèòèêè: îí ñîâåòóåò èì íèêîãäà íå ðåøàòü âïîëíå ìåæðîäî­âûõ äåë êèðãèçñêèõ ïëåìåí, èáî òîëüêî íåñîãëàñèå è ðàçäîðû ìî­ãóò áûòü íåçûáëåìîþ îïîðîþ õàíñêîé âëàñòè”. Âàëèõàíîâ áûë çà ëèêâèäàöèþ õàí­ñêîé âëàñòè è îãðàíè÷åíèå âëàñòè ôåîäàëüíîé àðè­ñòîêðàòèè. Âûñêàçûâàÿ ñâîå ìíåíèå ïî âîïðîñó àäìèíèñòðàòèâ­íîãî óïðàâëåíèÿ â Êàçàõñòàíå, â îäíîì èç ñâîèõ ïèñåì Âàëèõàíîâ ïèñàë: “Ïðåæäå áûëî îñíîâàíèå öåðåìîíèòüñÿ ñ êèðãèçñêîþ (êà­çàõñêîþ) âëàñòüþ, òåïåðü æå, êîãäà ãðàíèöû íàøè çàêðåïëåíû, ìîæíî ïîëîæèòü êîíåö èõ ñàìîóïðàâñòâó è ïðîèçâîëó è äàòü ïî­÷óâñòâîâàòü èì, ÷òî îíè íå âëàäåëüöû è ÷òî ïðàâèòåëüñòâó íóæåí íàðîä, à íå ñóëòàíû, èáî ìàòåìàòè÷åñêè 100 âåðíåå, ïîëåçíåå, ÷åì 10”. Óñòàíîâëåíèå åäèíîãî ðîññèéñêîãî ãîñóäàðñòâåííîãî óïðàâëå­íèÿ â Êàçàõñòàíå Âàëèõàíîâ ñ÷èòàë øàãîì âïåðåä. Áîðÿñü çà óêðåïëåíèå ïîëèòè÷åñêèõ, ýêîíîìè÷åñêèõ è êóëüòóð­íûõ ñâÿçåé ñ Ðîññèåé, Âàëèõàíîâ âûñêàçûâàë ñâîè ñîîáðàæåíèÿ î áóäóùåì àäìèíèñòðàòèâíîì óñòðîéñòâå Êàçàõ­ñòàíà, îí óêàçûâàë, êàêîé âðåä ïðèíîñÿò äåéñòâèÿ êîëî­­ íèàëüíûõ ÷èíîâíèêîâ è äåñïî­òèçì êàçàõñêîé ôåîäàëüíîé àðèñòîêðàòèè. Íàõîäÿñü â ñâîåì àóëå, Âàëèõàíîâ â 1862 ãîäó ïîïûòàëñÿ ñëóæèòü â êà÷åñòâå ñòàðøåãî ñóë­òàíà. Ïî ýòîìó ïîâîäó îí ïèñàë Ô.Ì. Äîñòîåâñêîìó: “ß äóìàë êàê-òî ñäå­ëàòüñÿ ñóëòàíîì, ÷òîáû ïîñâÿòèòü ñåáÿ ïîëüçå ñîîòå÷åñòâåííèêîâ, çàùèùàòü èõ îò ÷èíîâíèêîâ è îò äåñïîòèçìà áîãàòûõ êèðãèç. Ïðè ýòîì ÿ äóìàë áîëåå âñåãî î òîì, ÷òîáû ïðèìåðîì ñâîèì ïîêàçàòü çåìëÿêàì, êàêèì ìîæåò áûòü äëÿ íèõ îáðàçîâàííûé ñóë­òàí-ïðàâèòåëü. Îíè óâèäåëè áû, ÷òî ÷åëîâåê èñòèííî îáðàçîâàí­íûé íå òî, ÷òî ðóññêèé ÷èíîâíèê, ïî äåéñòâèÿì êîòîðîãî îíè ñî­ñòàâèëè ñâîå ìíåíèå î ðóññêîì âîñïèòàíèè. Ñ ýòîé öåëüþ ÿ ñîãëà­ñèëñÿ áûòü âûáðàííûì â ñòàðøèå

ñóëòàíû Àòáàñàðñêîãî îêðóãà”. Êàíäèäàòóðà Âàëèõàíîâà íå áûëà óòâåðæäåíà ãåíåðàë-ãóáåðíà­òîðîì. Æåëàÿ óëó÷øèòü ïîëîæåíèå íàðîäíûõ ìàññ, Âàëèõàíîâ ïèñàë öàðñêîé àäìèíèñòðàöèè çàïèñêè îá ýêîíîìè÷åñêèõ è êóëüòóðíûõ çàïðîñàõ êàçàõñêîãî íàðîäà, ïðîñÿ ó÷åñòü èõ â íîâûõ çàêîíàõ. Òàê, â 1864 ãîäó, ïðè ïîäãîòîâêå ïðîåêòà ðåôîðìû ñóäà áèåâ, Âàëè­õàíîâ ïîäàë “Çàïèñêó î ñóäåáíîé ðåôîðìå ó êèðãèç Ñèáèðñêîãî âåäîìñòâà”, â êîòîðîé äîêàçûâàë íåîáõîäèìîñòü ó÷åòà íàöèîíàëü­íûõ îñîáåííîñòåé ñòðàíû è íàñóùíûõ íóæä íàðîäà. Îí ïèñàë: “Ñóäüáà ìèëëèîíà ëþäåé, ïîäàþùèõ íåñîìíåííûå íàäåæäû íà ãðàæäàíñòâåííîå ðàçâèòèå, ëþäåé, êîòîðûå ñ÷èòàþò ñåáÿ áðàòüÿìè ðóññêèõ ïî îòå÷åñòâó è ïîñòóïèëè â ðóññêîå ïîääàíñòâî äîáðîâîëü­íî, êàæåòñÿ, çàñëóæèâàåò áîëüøåãî âíèìàíèÿ è áîëüøåé ïîïå÷è­òåëüíîñòè â òàêèõ ðåøèòåëüíûõ âîïðîñàõ, êîòîðûå ôîðìóëèðóþòñÿ â øåêñïèðîâñêîì – áûòü èëè íå áûòü. Îòñóòñòâèå ðàçóìíîãî ñàìîçàùèùåíèÿ è âñÿêîãî ðîäà ïàññèâíîñòè, ïî ïðè÷èíå íåðàçâèòî­ñòè, îáÿçûâàåò íà÷àëüñòâî â îòíîøåíèè íàñ áûòü ÷ðåçâû÷àéíî âíè­ ìàòåëüíûì è êðàéíå îñòîðîæíûì... Ìíåíèÿ ñóëòàíîâ è áèåâ åùå ìåíåå çàñëóæèâàþò óâàæåíèÿ, èáî èíòåðåñ öåëîé íàöèè, ïî ñòðîãîé ñïðàâåäëèâîñòè, äîëæåí ïðåäïî÷èòàòüñÿ âûãîäàì îòäåëüíîãî ñîñëî­âèÿ”. Çäåñü ñêàçàëèñü åãî äåìîêðàòè÷åñêèå óáåæäåíèÿ. Îí âûñòó­ïàë ïðîòèâ ðåàêöèîííîé íàöèîíàëüíîé ïîëèòèêè öàðèçìà, îáðå­êàâøåé “èíîðîäöåâ” íà çàñòîé. Âàëèõàíîâ ïåðâûé èç êàçàõîâ ïðèîáùèëñÿ ê îáùåðîñ­ ñèéñêîìó äåìîêðàòè÷åñêîìó äâèæåíèþ, ïåðâûé âûñòóïàë ïðîòèâ öàðèçìà è åãî êîëîíèàëüíîé ïîëèòèêè â Êàçàõñòàíå.  ñâîåé êðèòèêå öàðèçìà îí èñõîäèë èç âçãëÿäîâ âåëèêèõ ðóññêèõ ïðîñâåòèòåëåé – Ãåðöåíà, ×åðíûøåâñêîãî, Äîáðî­ ëþáîâà. Êðèòèêóÿ ðåàêöèîííóþ êîëîíèàëüíóþ ïîëèòèêó öàðèç­ ìà, Âàëèõàíîâ ïèñàë, ÷òî öàðèçì è êàçàõñêèå ôåîäàëû ñîâìåñòíî ýêñïëó­àòèðóþò íàðîä, ÷òî îíè äîãîâàðèâàþòñÿ, êàê óäîáíåå, ëó÷øå è áîëüøå ãðàáèòü òðóäÿùèåñÿ ìàññû.  ÷àñòíîñòè, îïèñûâàÿ ðàáîòó êîìèññèè ïî ïîäãîòîâêå ïðîåêòà ñóäåáíîé ðåôîðìû â Êàçàõñòàíå, îí ïèñàë: “Ïîñëå âçàèìíûõ óñòóïîê äåëî ïðè ïîñðåäñòâå ñòàðøèõ ñóëòàíîâ óëàæèâàëîñü òàêèì îáðàçîì, ÷òî áèè íå ìîãëè ìåøàòü óïðàâèòåëÿì, óïðàâèòåëè – áèÿì, à óïðàâèòåëè è áèè –

ñóëòàíàì. Ïî÷åòíûå îðäûíöû – íå ÷èíîâíèêè – áûëè íà âñå ñîãëàñíû, èáî äëÿ íèõ, äëÿ áóäóùèõ êàíäèäàòîâ íà âñå ýòè äîëæíîñòè, òîãî è íóæíî áûëî, ÷òîáû ñòåïíûå âëàñòè íå ìåøàëè äðóã äðóãó ýêñïëóàòèðîâàòü ïðîñòîé íàðîä”. Âàëèõàíîâ ïîíèìàë, ÷òî íîâàÿ îðãàíè­çàöèÿ óïðàâëåíèÿ Êàçàõñòàíîì çàêðåïëÿåò ãîñïîäñòâî ôåîäàëüíî-áàéñêîé âåðõóøêè. Îí ïèñàë: “Îôèöèàëüíûå âûáîðû íèêîãäà íå ìîãóò óäîâëåòâîðèòü ýòèì âûñøèì óñëîâèÿì, à ó íàñ æå â ñòåïè âûáîðû, ïîä âëèÿíèåì çàêîíîâ ðîäîâîãî áûòà, â íàñòîÿùåå âðåìÿ îãðàíè÷èâàþòñÿ îäíèìè ðîäîâûìè èíòðèãàìè è ñëóæàò òîëü­êî ê óäîâëåòâîðåíèþ òùåñëàâèÿ áîãàòûõ êèðãèç è ê îáîãàùåíèþ ðóññêèõ ÷èíîâíèêîâ, îòëè÷íî óìåþùèõ â ìóòíîé âîäå ðûáó ëîâèòü”. Âàëèõàíîâ âåðèë â ñèëó âçàèìíîãî ýêîíîìè÷åñêîãî è êóëüòóð­íîãî îáùåíèÿ ðóññêîãî è êàçàõñêîãî íàðîäîâ, â ñèëó åäèíñòâà òðóäÿùèõñÿ, èíòåðåñû êîòîðûõ îí ïðîòèâîïîñòàâëÿë èíòåðåñàì ýêñ­ïëóàòàòîðîâ. Âàëèõàíîâ ïðîòåñòîâàë ïðîòèâ ïîëèòèêè öàðèçìà, íàïðàâëåí­íîé è íà äóõîâíîå çàêàáàëåíèå êàçàõñêîãî íàðîäà ïóòåì íàñàæäå­íèÿ èñëàìà è õðèñòèàíñòâà.  ñâîåé îôèöèàëüíîé çàïèñêå îí ïè­ñàë: “Ìû ïðîñèì è òðåáóåì, ÷òîáû ïðàâèòåëüñòâî íå ïîêðîâèòåëü­ñòâîâàëî ðåëèãèè, âðàæäåáíîé âñÿêîìó çíàíèþ, è íå ââîäèëî áû íàñèëüñòâåííî â ñòåïü òåîëîãè÷åñêèõ çàêîíîâ, îñíîâàííûõ íà ñòðà­õå è ïîáîÿõ... Î âðåäå ìóñóëüìàíñêîãî èçóâåðñòâà è âîîáùå âñÿêî­ãî ðåëèãèîçíîãî ôàíàòèçìà íà ñîöèàëüíîå ðàçâèòèå íàðîäîâ ìû ñ÷èòàåì èçëèøíèì ðàñïðîñòðàíÿòüñÿ. Èçâåñòíî, ÷òî â Åâðîïå ïðå­îáëàäàíèå òåîëîãè÷åñêîãî äóõà ïðîÿâèëîñü â íàðîäíîì ðàçâèòèè ñàìûì áåäñòâåííûì îáðàçîì”. Âàëèõàíîâ âûñêàçàë çàìå÷àòåëüíóþ èäåþ î âîçìîæíîñòè ïåðå­õîäà êàçàõñêîãî íàðîäà êðàò÷àéøèì ïóòåì ê êóëüòóðíûì äîñòèæå­íèÿì ÷åëîâå÷åñòâà, ìèíóÿ ýòàï òàê íàçûâàåìîé “âèçàíòèéùèíû”, “òàòàðùèíû”, ïîä êîòîðûìè îí ðàçóìåë äëèòåëüíûé ïåðèîä äóõîâ­íîãî çàñòîÿ è ìåðòâÿùåãî âëèÿíèÿ ðåëèãèè. Îí ïðèçíàâàë ðàçâè­òèå ÷åëîâå÷åñêîãî îáùåñòâà îò íèçøåé ñòóïåíè ê âûñøåé è äîáè­âàëñÿ òîãî, ÷òîáû óñêîðèòü ïðîãðåññèâíîå ðàçâèòèå êàçàõñêîãî íà­ðîäà ïóòåì ïðîâåäåíèÿ òàêèõ ðåôîðì, êîòîðûå ñîîòâåòñòâîâàëè ìàòåðèàëüíûì è äó­ õîâíûì íóæäàì, åãî íàöèîíàëüíîìó õàðàêòåðó. Âàëèõàíîâ ñ÷èòàë, ÷òî öåëü ðåôîðìû çàêëþ÷àåòñÿ â óñòðàíåíèè ôàêòîðîâ,

ìåøàþùèõ ðàçâèòèþ îáùåñòâà, ïîä÷åðêèâàë íåîáõîäèìîñòü âñåñòîðîííå èçó÷èòü ýêîíîìè÷åñêèå, ïîëèòè÷åñêèå è êóëü­ òóðíûå óñëîâèÿ æèçíè íàðîäà, âûñòóïàë çà òàêóþ ðåôîðìó, êîòîðàÿ áû îòðàæàëà èíòåðåñû íàðîäíûõ ìàññ, à íå “ñòåïíûõ àðèñòî­êðàòîâ”, “ïðèâèëåãèðîâàííîãî êëàññà”, “ñóëòàíîâ”, “çíàòíûõ êèð­ãèç”. Îáùåñòâåííî-ïîëèòè÷åñêèå âîççðåíèÿ Âàëèõàíîâà äëÿ ñâîåãî âðåìåíè, íåñîìíåííî, áûëè ïåðåäîâûìè. Åãî áîðüáà çà ðåôîðìû ñâÿçàíà ñ îñíîâíîé çàäà÷åé – ñáëèæåíèåì Êà­ çàõñòàíà ñ Ðîññèåé. Íåñìîòðÿ íà òî, ÷òî Âàëèõàíîâ ïîíèìàë ïðîòèâîïîëîæíîñòü ðåàê­öèîííîé ïîëèòèêè öàðñêîãî ïðàâè­ òåëüñòâà è ñòðåìëåíèé ðóññêîãî íàðîäà, îí, ó÷èòûâàÿ óðî­ âåíü ðàçâèòèÿ êàçàõñêîãî îáùåñòâà, ñòîÿë çà ïðîâåäåíèå â Êàçàõñòàíå ïðîãðåññèâíûõ ðåôîðì.  òåõ óñëî­âèÿõ, êîãäà ñóëòàíû îðãàíèçîâûâàëè ôåîäàëüíî-ìîíàðõè÷åñêèå âîñ­ñòàíèÿ ïðîòèâ Ðîññèè, Âàëèõàíîâ âèäåë åäèíñòâåííîå ñïàñåíèå â óñòàíîâëåíèè â Êàçàõñòàíå îáùåðîññèéñêèõ ãîñóäàðñòâåííûõ ïî­ðÿäêîâ. Îí ñ÷èòàë, ÷òî öåëîñòíîñòü êàçàõñêîãî íàðîäà ìîæåò áûòü ñîõðàíåíà ëèøü òîãäà, êîãäà Êàçàõñòàí áóäåò â ñîñòàâå Ðîññèè. Îòñòàèâàÿ íàöèîíàëüíûé ñóâåðåíèòåò êàçàõñêîãî íàðîäà, îí ñ÷èòàë íåîáõîäèìûì ðóêîâîäñòâîâàòüñÿ “òîþ èñòèíîþ, ÷òî äëÿ íîðìàëü­íîãî ðîñòà íàðîäà, íà êàêîé áû ñòåïåíè ðàçâèòèÿ îí íè ñòîÿë, íå­îáõîäèìî: ñàìîðàçâèòèå, ñàìîçàùèùåíèå, ñàìîóïðàâëåíèå è ñàìî­ñóä”. Ñëåäîâàòåëüíî, “ðåôîðìèçì” Âàëèõàíîâà âîâñå íå èñ­ êëþ÷àë ïðàâà êàçàõñêîãî íàðîäà íà ñàìîñòîÿòåëüíîå ðàçâè­ òèå, à íàîáîðîò, ïðåäïîëàãàë âîçìîæíîñòü áîðüáû íàðîäà ïðîòèâ íàñèëèé è ãíåòà. Òàê Âàëèõàíîâ ïûòàëñÿ ïðèìåíèòü èäåè ðóññêîé äåìîêðàòè÷åñêîé ìûñëè ê ñîâðåìåííîé åìó êà­çàõñêîé äåéñòâèòåëüíîñòè. Âàëèõàíîâ âîñïðèíÿë âçãëÿäû âåëèêèõ ðóññêèõ ìàòåðèà­ ëèñòîâ 60-õ ãîäîâ. Îí ïðèçíàâàë ìàòåðèàëüíîñòü ìèðà è ìàòåðèàëèñòè÷åñêè îáúÿñíÿë çàêîíû ðàçâèòèÿ ïðèðîäû. Îä­ íàêî â âîïðîñàõ ðàçâèòèÿ îáùåñòâåííîé æèçíè ×. Âàëèõà­íîâ ìàòåðèàëèñòîì íå áûë. Îí íå ïîíèìàë çàêîíîâ ðàçâèòèÿ ÷åëîâå÷åñêîãî îáùåñòâà. Èñòîðè÷åñêàÿ îãðàíè÷åííîñòü åãî âîççðåíèé ñêàçàëàñü, â ÷àñò­íîñòè, â èäåàëèçàöèè ïàòðèàðõàëüùèíû. Âûñêàçûâàÿ ïðàâèëüíûå ñîîáðàæåíèÿ îá àíòèíàðîäíîé ñóùíîñòè ïîäãî­ òîâëÿåìîé ðåôîðìû ñóäà, Âàëèõàíîâ â òî æå âðåìÿ ïðåäëàãàë ñîõðàíèòü ñóä áèåâ â åãî ïðåæíåì âèäå.

Îãðàíè÷åííîñòü ôèëîñîôñêèõ è ñîöèàëüíî-ïîëèòè÷åñêèõ âîççðåíèé Âàëèõàíîâà ñêàçàëàñü è â åãî ïðàêòè÷åñêîé îáùå­ ñòâåííîé äåÿòåëüíîñòè. Îí ìå÷òàë ñòàòü ïðîñâåùåííûì ñóëòàíîì è áîðîòüñÿ ïðîòèâ ïðîèçâîëà êîëîíèàëüíûõ âëàñòåé è íàñèëèÿ êàçàõñêèõ ôå­îäàëîâ. Îí íå ïîíèìàë òîãî, ÷òî ñóëòàíñêàÿ äîëæíîñòü îáÿçûâàëà áû åãî ñòàòü îáû÷íûì öàðñêèì ÷èíîâíèêîì, à ôåîäàëû, ïðîòèâ êîòîðûõ îí ìå÷òàë áîðîòüñÿ, ÿâëÿëèñü áû åãî æå èçáèðàòåëÿìè è, êîíå÷íî, ïîòðåáîâàëè áû îò íåãî ñîáëþäåíèÿ èõ èíòåðåñîâ. Îäíàêî èñòîðè÷åñêàÿ îãðàíè÷åííîñòü ×. Âàëèõàíîâà íå óìàëÿåò çíà÷åíèÿ åãî íàó÷íîé è îáùåñòâåííîé äåÿòåëüíîñòè â öåëîì. Íàó÷íàÿ äåÿòåëüíîñòü Âàëèõàíîâà  1856 ãîäó Âàëèõàíîâ ïðèíÿë ó÷àñòèå â ýêñïåäèöèè, íàïðàâëÿâøåéñÿ â ðàéîí îçåðà Èññûê-Êóëü, êîòîðàÿ áûëà ñíàðÿæåíà çàïàäíîñèáèðñêèìè âëàñòÿìè äëÿ èçó÷åíèÿ òåððèòîðèè Êèðãèçèè. Îá ýòîé ýêñïåäèöèè Âàëèõàíîâ ïèñàë: “Ýòà ïåðâàÿ ðóññêàÿ ýêñïåäèöèÿ â òå÷åíèå äâóõ ìåñÿöåâ óñïåëà îáîçðåòü ñåâåðíóþ ÷àñòü îçåðà Èññûê-Êóëü è ñíÿòü â äâóõ­âåðñòíîì ìàñøòàáå êàðòó ìåñòíîñòè ïî åãî ñåâåðíîìó áåðåãó äî ð. Àêñó, ïî þæíîìó – äî ð. Çàóêå. Íàõîäÿñü ïðè ýòîé ýêñïåäèöèè, ÿ ïîñåòèë àóë Áàðàíáàÿ, ñîáðàë íåñêîëüêî çàìå÷àòåëüíûõ ïðåäà­íèé è ñîñòàâèë çàïèñêó î “äèêîêàìåííûõ êèðãèçàõ”. Âàëèõàíîâ ïåðâûé ñî ñëîâ êèðãèçñêèõ ïåâöîâ-ñêàçèòåëåé çàïèñàë îòðûâîê êèð­ãèçñêîé íàðîäíîé ïîýìû “Ìàíàñ” ïîä íàçâàíèåì “Ñìåðòü Êóêîòàéõàíà è åãî ïîìèíêè”, êîòîðûé âîøåë ïîçäíåå â ñîáðàíèå åãî ñî÷è­íåíèé. Èòîãè ðàáîòû ýòîé ýêñïåäèöèè áûëè èçëîæåíû â “Î÷åðêàõ Äæóíãàðèè”, îïóáëèêîâàííûõ â “Çàïèñêàõ Ðóññêîãî ãåîãðàôè÷å­ñêîãî îáùåñòâà” â 1861 ãîäó. Åùå áîëåå ïîäðîáíûå äàííûå î êèð­ãèçàõ ïðèâîäèëèñü Âàëèõàíîâûì â íåîïóáëèêîâàííîé ðàáîòå “Ðîäîïîäðàçäåëåíèå êèðãèç”.  “Î÷åðêàõ Äæóíãàðèè” Âàëèõàíîâ, îïèñûâàÿ ñîâðåìåí­ íîå åìó ñîñòîÿíèå íåêîòîðûõ ñòðàí Âîñòîêà, ïîä÷åðêèâàë êðàéíþþ îòñòà­ëîñòü èõ îáùåñòâåííîé è ýêîíîìè÷åñêîé æèçíè. “Ñðåäíÿÿ Àçèÿ, – ïèñàë îí, – â íàñòîÿùåì ñâîåì îáùåñòâåííîì óñòðîéñòâå ïðåäñòàâ­ëÿåò ÿâëåíèå êðàéíå ïå÷àëüíîå, êàêîé-òî ïàòîëîãè÷åñêèé êðè­çèñ ðàçâèòèÿ”. Îí ðåçêî êðèòèêîâàë “àçèàòùèíó”, êàê âîï­ëîùåíèå ñîöèàëüíîïîëèòè÷åñêîé è êóëüòóðíîé îòñòàëîñòè, è çâàë íàðîäû Âîñòîêà ê ïðèîáùåíèþ ê ïåðåäîâîé ðóññêîé êóëüòóðå.

 òîì æå ãîäó Âàëèõàíîâ òðè ìåñÿöà ïðîæèë â êèòàé­ñêîì ãî­ðîäå Êóëüäæå. Íàáëþäàÿ æèçíü êóëüäæèíöåâ, îí ïèñàë î òÿæåëîé äîëå êèòàéñêîé áåäíîòû. Ìîëîäîé ïóòåøåñòâåííèê ñ÷èòàë, ÷òî îá­ùåñòâåííîå óñòðîéñòâî ñðåäíåàçèàòñêèõ õàíñòâ è Êèòàÿ îáðåêàåò òðóäÿùèõñÿ íà òåìíîòó è íèùåòó. Ìàòåðèàëû ñâîåãî ïåðâîãî ïóòåøåñòâèÿ Âàëèõàíîâ ïîêàçàë Ï.Ï. Ñåìåíîâó-Òÿí-Øàíñêîìó, êîòîðûé â ýòî âðåìÿ íàõîäèëñÿ â Îìñêå ïðîåçäîì. Âñòðå÷à ýòà èìåëà ðå­ øàþùåå çíà÷åíèå äëÿ äàëüíåéøåé íàó÷íîé äåÿòåëüíîñòè Âàëèõàíîâà. Ñåìåíîâ-Òÿí-Øàíñêèé èñêëþ÷èòåëüíî âíèìàòåëüíî îòíåññÿ ê ×îêàíó Âàëèõàíîâó, âûñîêî îöåíèë ïðåäñòàâëåííûå èì ìàòåðèàëû è â äàëüíåéøåì ïîñòîÿííî îêàçûâàë åìó ïîìîùü.  1857 ãîäó ïî ðåêîìåíäàöèè Ï.Ï. Ñå­ìå­íîâà-Òÿí-Øàíñêîãî 20-ëåòíèé Âàëèõàíîâ áûë èçáðàí äåéñòâèòåëüíûì ÷ëåíîì Ðóññêîãî ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà. Ïåðåäîâûå ëþäè ðóññêîé íàóêè âûâåëè ïåðâîãî êàçàõñêîãî ó÷åíîãî íà øèðîêóþ äîðîãó íàóêè. Ï.Ï. Ñåìåíîâ-Òÿí-Øàíñêèé ñîâåòîâàë ×îêàíó ïîïîë­ íèòü ñâîå îáðàçîâàíèå, îí ïðèãëàñèë åãî â Ïåòåðáóðã è ïðèíÿë ñàìîå ãîðÿ­÷åå ó÷àñòèå â îðãàíèçàöèè ïóòåøåñòâèÿ Âàëèõàíîâà â Êàøãàðèþ, ïðåäïðèíÿòîãî â 1858 ãîäó.  òå âðåìåíà Êàøãàðèÿ (Âîñòî÷íûé Òóðêåñòàí) áûëà íåèçó÷åí­íûì êðàåì. Ñâåäåíèÿ ïðåæíèõ ïóòåøåñòâåííèêîâ óñòàðåëè è íå ìîãëè óäîâëåòâîðÿòü òðåáîâàíèÿì íàóêè. Äâà åâðîïåéñêèõ ïóòåøå­ñòâåííèêà, äîáðàâøèõñÿ äî Êàøãàðèè â ñåðåäèíå 50-õ ãîäîâ, ïîãèá­ëè âî âðåìÿ âíóòðåííèõ âîëíåíèé â Êàøãàðèè. Ï.Ï. Ñåìåíîâ-Òÿí-Øàíñêèé èññëåäîâàë Èññûê-Êóëüñêóþ êîòëîâèíó; ïðîäîëæàÿ åãî ìàðøðóò, Âàëèõàíîâ ÷åðåç ãîðû Òÿíü-Øàíÿ ïðîíèê â Êàøãàðèþ. Èç äåñÿòè ñ ïîëîâèíîé ìåñÿöåâ ïóòåøåñòâèÿ áîëåå ïîëîâèíû îí ïðîæèë â Êàøãàðèè, âåäÿ èçûñêàíèÿ â îáëàñòè ãåîãðàôèè, èñ­òîðèè, ýòíîãðàôèè è ñîâðåìåííîãî ýêîíîìè÷åñêîãî è ïîëèòè÷åñêîãî ïîëîæåíèÿ ýòîãî êðàÿ.  òðóäíîé, íàïðÿæåííîé îáñòàíîâêå Âàëè­õàíîâ çàíèìàëñÿ íàó÷íûìè èññëåäîâàíèÿìè. Áëàãîäàðÿ ýòîìó ïóòå­øåñòâèþ èìÿ åãî ñòàëî èçâåñòíûì â ó÷åíîì ìèðå. Îò÷åòû, îïóáëè­êîâàííûå Âàëèõàíîâûì â èçäàíèÿõ Ðóññêîãî ãåîãðàôè÷åñêîãî îá­ùåñòâà â 1861 ãîäó, îòêðûëè çàâåñó íàä íåâåäîìûì, çàãàäî÷íûì â òî âðåìÿ êðàåì – Âîñòî÷íûì Òóðêåñòàíîì.

Êðîìå îò÷åòîâ, Âàëèõàíîâ íàïèñàë áîëüøóþ íàó÷­íóþ ñòàòüþ “Î ñîñòîÿíèè Àëòûøàðà, èëè øåñòè âîñòî÷­íûõ ãîðîäîâ Êèòàéñêîé ïðîâèíöèè Íàí-Ëó (Ìàëîé Áóõà­ ðèè)” â 1858–1859 ãîäàõ.  ýòîé ñòàòüå îí äàë èñòîðèêîãåîãðàôè÷åñêèé î÷åðê î Êàøãàðèè. Ñòàòüÿ ýòà áûëà îïóá­ ëèêîâàíà â 1861 ãîäó. Îíà ïåðåèçäàâàëàñü è çà ðóáåæîì. Âàëèõàíîâ ñîñòàâèë ãëóáîêî íàó÷íîå îïèñàíèå ãîðíûõ ïåðåõîäîâ, òîðãîâûõ ïóòåé, ôëîðû, ôàóíû è íàñåëåíèÿ ýòîãî êðàÿ.  “Èçâåñòèÿõ Ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà” â 1863 ãîäó îòìå÷àëîñü, ÷òî “Âàëèõàíîâó ïðèíàäëåæèò ÷åñòü áûòü ïåðâûì îáðàçîâàííûì, ïîñåòèâøèì ýòè ñòðàíû”. Âàëèõàíîâ òùàòåëüíî îïèñûâàë îñîáåííîñòè êàæäîãî îñìîòðåí­íîãî èì ðàéîíà, åãî ðåëüåô, ïî÷âû, êëèìàò, ðå÷íûå ñèñòåìû, îòìå÷àë õîçÿéñòâåííîå çíà÷åíèå îòäåëüíûõ ðàéîíîâ, óêàçûâàë ïàìÿòíèêè ìàòåðèàëüíîé êóëüòóðû, ñîáèðàë ñâåäåíèÿ îá èñòîðè÷åñêîì ïðîø­ëîì íàðîäîâ, íàñåëÿâøèõ ýòè ðàéîíû, èõ îáû÷àÿõ, èõ îáðàçå æèçíè, î ÿçûêå, êóëüòóðå è ò. ä. Îí ñîáðàë áîãàòóþ ãåîëîãè÷åñêóþ, îðíèòî­ëîãè÷åñêóþ, ýòíîëîãè÷åñêóþ êîëëåêöèè, à òàêæå êîëëåêöèþ ñòà­ðûõ ìîíåò, íàéäåííûõ èì â ðàçâàëèíàõ äðåâíåãî Àëìàëûêà. Îñîáåííî èíòåðåñîâàëñÿ Âàëèõàíîâ æèçíüþ íàðîäîâ, èõ èñòîðèåé è ñîâðåìåííûì ñîñòîÿíèåì èõ ýêîíîìèêè è êóëüòóðû. Âàëèõàíîâ ðàññêàçûâàÿ â ñâîèõ òðóäàõ î æèçíè è îáùåñòâåííîì óñòðîéñòâå íàðîäîâ Âîñòî÷íîãî Òóðêåñòàíà, ïèñàë: “Ìåæäó äâîðÿíñòâîì è íàðîäîì ëåæèò íåîäîëèìàÿ ïðåãðàäà. Äâîðÿíñòâî îòäàëåíî îò íàðîäà èíòåðåñàìè, ïðèâèëåãèÿìè è ïðîèñõîæäåíèåì. Ïîäàòíûé êëàññ íàðîäà íàõîäèòñÿ â Âîñòî÷íîì Òóðêåñòàíå â ñàìîì æàëêîì ñîñòîÿíèè... Íàðîä òðóäèòñÿ, ÷òîáû óïëàòèòü çàêîííûå íàëîãè, íàñûòèòü êîðûñòîëþáèå êèòàéöåâ (÷èíîâíèêîâ) è áåêîâ, ÷òîáû íå óìåðåòü ñ ãîëîäó”. Âàëèõàíîâ óêàçûâàë íà áåñïðîñâåòíóþ íóæäó, êîòîðóþ òåðïåëè òðóäÿùèåñÿ Âîñòî÷íîãî Òóðêåñòàíà â ðå­çóëüòàòå ñîöèàëüíîãî è êîëîíèàëüíîãî ãíåòà ôåîäàëîâ è ÷èíîâíèêîâ öèíüñêîãî èìïåðàòîðà. Ïóòåøåñòâèÿ â àçèàòñêèå ñòðàíû, èçó÷åíèå îáùåñòâåí­ íîãî ñòðîÿ àçèàòñêèõ ãîñóäàðñòâ äàëè Âàëèõàíîâó âîçìîæ­ íîñòü ñðàâíèòü óðîâåíü êóëüòóðû è ýêîíîìèêè ýòèõ ñòðàí ñ Ðîññèåé. Îí âñå áîëüøå óáåæäàëñÿ â ïðîãðåññèâíîì çíà÷åíèè Ðîññèè è åå ïåðåäîâîé êóëü­òóðû, â íåîáõîäèìîñòè

óêðåïëåíèÿ ýêîíîìè÷åñêèõ è êóëüòóðíûõ ñâÿçåé êàçàõñêîãî íàðîäà ñ Ðîññèåé. Èñòîðè÷åñêîå çíà÷åíèå äåÿòåëüíîñòè Âàëèõàíîâà  èñòîðèè îáùåñòâåííîé è êóëüòóðíîé æèçíè êàçàõñêîãî íàðîäà ×îêàí Âàëèõàíîâ ïîëîæèë íà÷àëî ïðèîáùåíèþ ê ïå­ ðåäîâîé ðóññêîé êóëüòóðå è ÿâèëñÿ ïåðâûì åå ïðîïàãàíäèñ­ òîì-ïðîñâåòèòåëåì. Âîñïðèíÿâ ïåðåäîâûå èäåè âåëèêèõ ðóññêèõ äåìîêðà­ òîâ, îí âûñ­êàçûâàë ãëóáîêèå è îðèãèíàëüíûå ìûñëè ïðèìåíè­òåëüíî ê êàçàõ­ñêîé äåéñòâèòåëüíîñòè, îí ÿâèëñÿ îñíîâîïîëîæíèêîì äåìîêðàòè÷å­ñêîãî íàïðàâëåíèÿ â èñòîðèè êàçàõñêîé îáùåñòâåííîé ìûñëè. Êàê ó÷åíûé, Âàëèõàíîâ çàíÿë âèäíîå ìåñòî ñðåäè ïåðåäîâûõ ïðåäñòàâè­ òåëåé íàóêè ñâîåãî âðåìåíè.  åãî ëèöå êàçàõñêèé íàðîä âíåñ ïåð­âûé êðóïíûé âêëàä â ñîêðîâèùíèöó ïåðåäîâîé íàóêè. Âàëèõàíîâ – òàëàíòëèâûé ñûí ñâîåé âåëèêîé ðîäèíû Ðîññèè è íàöèîíàëüíàÿ ãîðäîñòü êàçàõñêîãî íàðîäà. § 3. ÍÀÐÎÄÍÎÅ ÎÁÐÀÇÎÂÀÍÈÅ ÂÎ ÂÒÎÐÎÉ ÏÎËÎÂÈÍÅ XIX ÂÅÊÀ

ÏÐÎÑÂÅÒÈÒÅËÜ ÈÁÐÀÃÈÌ ÀËÒÛÍÑÀÐÈÍ Ðàçâèòèå íàðîäíîãî îáðàçîâàíèÿ âî âòîðîé ïîëîâèíå XIX âåêà Íàðîäíîå ïðîñâåùåíèå â Êàçàõñòàíå â ñåðåäèíå ÕIÕ âåêà áûëî ðàçâèòî î÷åíü ñëàáî. Öàðñêîå ïðàâèòåëüñòâî âñÿ÷åñêè îãðàíè÷èâàëî ïðîñâåùåíèå “ïðîñòîãî íàðîäà” íå òîëüêî íà îêðàèíàõ, íî è â ñàìîé Ðîññèè. Îäíàêî â 50-õ ãîäàõ, êîãäà ïðèñîåäèíåíèå âñåé òåððè­ òîðèè Êà­çàõñòàíà ê Ðîññèè øëî ê êîíöó, âîçíèêëà íåîá­ õîäèìîñòü ðàñøè­ðèòü ñåòü ðóññêèõ øêîë äëÿ êàçàõîâ. Òàê, â 1850 ãîäó â Îðåíáóðãå áûëà îòêðûòà øêîëà ñ ñåìèëåòíèì îáó÷åíèåì, êîòîðàÿ ÿâëÿëàñü ïåðâîé ñâåòñêîé øêîëîé äëÿ êàçàõñêîãî íàñåëåíèÿ. Óñòàâ ýòîé øêîëû îïðåäåëèë êîíòèíãåíò ó÷àùèõñÿ – â øêîëó ïðèíèìàëèñü òîëüêî äåòè êàçàõîâ, êîòîðûå “îêàçàëè óñëóãè ïðàâèòåëüñòâó èëè æå èçâåñòíû ïî ñâîåé îñîáåííîé åìó ïðåäàííîñòè”, ò. å. äåòè ñëóæèëîé êàçàõñêîé ôåîäàëüíîé âåðõóøêè. Øêîëà ýòà ïðî­ñóùåñòâîâàëà äî 1868 ãîäà.  1856 ãîäó â Îìñêå áûëî îòêðûòî ó÷èëèùå äëÿ ðóññêèõ è êàçàõñêèõ äåòåé, êîòîðîå

ñóùåñòâîâàëî äî 1881 ãîäà. ×èñëî îêîí÷èâøèõ ýòè øêîëû â öåëîì íå ïðåâûøàëî ñòà ÷åëîâåê. Ðîñò ïðîìûøëåííîñòè, òîðãîâëè è ðàçâèòèå ãîðîäîâ â Ðîññèè ïîñëå ðåôîðìû 1861 ãîäà ñîïðîâîæäàëèñü îáùèì ïîäúåìîì êóëüòóðû â ñòðàíå. Óâåëè÷èëîñü êîëè÷åñòâî âûñøèõ è ñðåäíèõ ó÷åáíûõ çàâå­äåíèé. Èçìåíèëñÿ ñîñòàâ ó÷àùåéñÿ ìîëîäåæè. Ðîñëà ðàçíî÷èííàÿ èíòåëëèãåíöèÿ. Çíà÷èòåëüíîå ðàçâèòèå ïîëó÷èëà çåìñêàÿ îáùåñò­âåííàÿ øêîëà. Ðàçâèâàëîñü íàðîäíîå îáðàçîâàíèå è â Êàçàõñòàíå.  ãîðîäàõ äëÿ ðóññêîãî íàñåëåíèÿ îòêðûâàëèñü ãèìíàçèè, ïðîãèìíàçèè, ó÷è­ëèùà è çíà÷èòåëüíî âûðîñëî êîëè÷åñòâî íà÷àëüíûõ øêîë. Áîëüøóþ ðîëü â îðãàíèçàöèè ýòèõ øêîë è äðóãèõ êóëüòóðíûõ ó÷ðåæäåíèé ñûãðàëà ïåðåäîâàÿ ðóññêàÿ èíòåëëèãåíöèÿ. Íî öàðñêîå ïðàâèòåëüñòâî ñòðåìèëîñü çàäåðæàòü ðàçâèòèå ïðî­ñâåùåíèÿ â ñòðàíå. Õàðàêòåðèçóÿ äåéñòâèÿ öàðèçìà â îáëàñòè ïðî­ñâåùåíèÿ, Â.È. Ëåíèí ïèñàë, ÷òî öàðèçì äåéñòâîâàë êàê “...âåëè­÷àéøèé âðàã íàðîäíîãî ïðîñâåùåíèÿ â Ðîññèè”. Ýòèì îïðåäåëÿëîñü è ñîäåðæàíèå ðåôîðìû íàðîäíî­ãî îáðàçîâàíèÿ äëÿ êàçàõñêîãî íàñåëåíèÿ. Ñîãëàñíî Ïîëî­ æå­íèþ 1867–1868 ãîäîâ ïðåäïîëàãàëîñü óñòðîéñòâî “ðóñ­ ñêî-êèð­­ãèç­ñêèõ øêîë” â öå­ëÿõ ðóññèôèêàöèè êàçàõîâ. Îä­íàêî, âîïðåêè ïîëèòèêå öàðñêîãî ïðàâèòåëüñòâà, ýòè øêîëû ñûãðàëè ïðîãðåññèâíóþ ðîëü â ðàçâèòèè êóëüòóðû êàçàõñêîãî íàðîäà. Ýòî ïðîèçîøëî â ðåçóëüòàòå èäåéíîãî è êóëüòóðíîãî âëèÿíèÿ íà êàçàõñêóþ èíòåëëèãåíöèþ ïå­ ðåäîâîé ÷à­ñòè ðóññêîé èíòåëëèãåíöèè, áîðîâøåéñÿ ïðî­ òèâ öàðñêîé ëæåêóëü­òóðû. Áîðüáà äâóõ êóëüòóð â îáëàñòè îáðàçîâàíèÿ, êîòîðàÿ ïðîèñ­õîäèëà â Ðîññèè, ðàñïðîñòðà­ íèëàñü è íà îêðàèíû, â ÷àñòíîñòè íà Êàçàõñòàí.  ïðî­ òèâîâåñ ïîëèòèêå öàðèçìà, êîòîðàÿ ñòàâèëà êóëüòóðó íà ñëóæáó èíòåðåñîâ ãîñïîäñòâóþùèõ êëàññîâ, ðóññêèå ðå­ âîëþöèîíåðû-äåìîêðàòû è ïðîñâåòèòåëè Â.Ã. Áåëèíñêèé, À.È. Ãåðöåí, Í.À. Äîáðîëþáîâ, Í.Ã. ×åðíûøåâñêèé, ïðî­ íèêíóòûå ãëóáîêèì ÷óâñòâîì ïàòðèîòèçìà è ëþáâè ê íàðîäó, ïðîïîâåäîâàëè èäåè ñëóæåíèÿ íàðîäó è ðàñïðîñòðàíå­íèÿ ïîäëèííîãî ïðîñâåùåíèÿ. Ïåðåäîâàÿ ÷àñòü ðóññêèõ ó÷èòåëåé â Êàçàõñòàíå ðóêî­âîäñòâîâàëàñü ïðîñâåòèòåëüñêèìè èäåÿìè ïðîãðåññèâíîé, äåìîêðàòè­÷åñêîé Ðîññèè. Ðîñëà êóëüòóðíàÿ ñâÿçü ìåæäó ðóññêèì è êàçàõ­ñêèì íàðîäàìè. ßðêèì ñâè­

äåòåëüñòâîì äðóæáû ïåðåäîâûõ ðóññêèõ è êàçàõñêèõ ïåäà­ ãîãîâ ÿâëÿåòñÿ äåÿòåëüíîñòü âî âòîðîé ïîëîâèíå ÕIÕ âåêà âûäàþùåãîñÿ êàçàõñêîãî ïðîñâåòèòåëÿ, ïåäàãîãà è ïîýòà Èáðàãèìà Àëòûíñàðèíà. Èäåéíîå ôîðìèðîâàíèå Èáðàãèìà Àëòûíñàðèíà Èáðàãèì Àëòûíñàðèí ðîäèëñÿ â 1841 ãîäó â Óáàãàíñêîì ðàéîíå Êóñòàíàéñêîé îáëàñòè (ïî íûíåøíåìó àäìèíèñòðà­ òèâíîìó äåëåíèþ). Åùå â ðàííåì äåòñòâå ëèøèâøèñü îòöà, îí âîñïèòûâàëñÿ â äîìå äÿäè, èçâåñòíîãî áèÿ Áàëõîæè Äæàìáóðøèíà, êîòîðûé ñëóæèë â Îðåíáóðãñêîé ïîãðàíè÷íîé êîìèññèè â ÷èíå ïîäïîëêîâíèêà. Óçíàâ î òîì, ÷òî â Îðåíáóðãå îòêðûâàåòñÿ øêîëà äëÿ äåòåé êàçàõñêîé ôåîäàëüíîé âåðõóøêè, Áàëõîæà îïðåäåëèë â íåå Èáðàÿ.  Îðåíáóðãñêîé êàçàõñêîé øêîëå (øêîëà áûëà îòêðûòà 22 àâãóñòà 1850 ã.) ïðåïîäàâàëèñü ðóññêèé ÿçûê, àðèôìåòèêà, ãåîìåò­ðèÿ, ãåîãðàôèÿ, òàòàðñêèé ÿçûê, äåëîïðîèçâîäñòâî, òðóä, ìóçûêà è ãèìíàñòèêà.  óñòàâå øêîëû ãîâîðèëîñü, ÷òî ó÷èòåëÿ “äîëæíû ñòà­ðàòüñÿ, ÷òîáû ââåðåííûå èì äåòè íå òîëüêî áåç çàòðóäíåíèÿ ïîíè­ìàëè èõ íàñòàâëåíèÿ, íî è ïðèâûêëè ÷óâñòâîâàòü âñþ âàæíîñòü ñâîèõ áóäóùèõ îáÿçàííîñòåé ê áîãó, ê ñàìèì ñåáå è áëèæíèì”. Ñ 1854 ãîäà, êîãäà âî ãëàâå ïîãðàíè÷íîé êîìèññèè ñòàë èçâåñòíûé ó÷å­íûé âîñòîêîâåä Â.Â. Ãðèãîðüåâ, ïî åãî óêàçàíèþ âíîñÿòñÿ èçìåíå­íèÿ â áûòîâóþ îáñòàíîâêó øêîëû: âìåñòî ìóñóëüìàíñêèõ ïîðÿä­ êîâ – ñîáëþäåíèÿ ìóñóëüìàíñêèõ ïðàçäíèêîâ, îáÿçàòåëüíîãî ðàç­ãîâîðà íà òàòàðñêîì ÿçûêå, ÷òî ñ÷èòàëîñü ïðèçíàêîì “õîðîøåãî òîíà” – Â.Â. Ãðèãîðüåâ ââåë íîâûå ïîðÿäêè, íàïðàâëåííûå íà ïðè­îáùåíèå ó÷àùèõñÿ ê ðóññêîé êóëüòóðå è óñâîåíèå ðóññêîãî ÿçûêà.  øêîëå óñòðàèâàëèñü ëèòåðàòóðíîìóçûêàëüíûå âå÷åðà, ÷òî ñïî­ñîáñòâîâàëî ïîâûøåíèþ èíòåðåñà ó÷àùèõñÿ ê ðóññêîìó ÿçûêó è ëèòåðàòóðå. Èáðàãèì Àëòûíñàðèí áûë ëó÷øèì ó÷åíèêîì øêîëû. Ïîñëå îêîí÷àíèÿ øêîëû â 1857 ãîäó, äî ñåðåäèíû 1859 ãîäà Èáðàãèì íàõîäèëñÿ â àóëå ñâîåãî äÿäè Áàëõîæè. Ñ àâ­ãóñòà 1859 ãîäà äî ñåðå­äèíû 1860 ãîäà îí ðàáîòàë ìëàäøèì ïèñü­ ìîâî­äèòåëåì Îðåíáóðãñêîãî îáëàñòíîãî óïðàâëåíèÿ.  1860 ãîäó ïî ïðîåêòó Â.Â. Ãðèãîðüåâà äëÿ êàçàõîâ Îðåíáóðãñêîãî âåäîìñòâà äîëæíû áûëè áûòü îòêðûòû ÷å­òû­ðå êàçàõñêèõ øêîëû, â êîòîðûå íàïðàâëÿëèñü ó÷èòåëÿ-êà­çàõè, îêîí­÷èâøèå îðåíáóðãñêóþ êàçàõñêóþ øêîëó. È. Àëòûí­ñàðèí áûë íàçíà­

÷åí ó÷èòåëåì øêîëû â óêðåïëåíèè Òóðãàå; îäíîâðåìåííî îí ðàáî­òàë ïåðåâîä÷èêîì òóðãàéñêîãî êîìåíäàíòà. Îòêðûòèå íîâûõ øêîë òðåáîâàëî áîëüøîé ïîäãîòîâèòåëü­ íîé ðàáî­òû, îñîáåííî â ñâÿçè ñ îòñóòñòâèåì ó÷åáíèêîâ è ó÷åáíûõ ïîñîáèé. Ïðîåêòèðóÿ ñîçäàíèå ýòèõ øêîë, Â.Â. Ãðè­­ ãîðüåâ âûäâèíóë èäåþ ïîäãîòîâêè íîâûõ ó÷åáíèêîâ ïî êà­ çàõñêîìó ÿçûêó íà îñíîâå ðóññêîãî àëôàâèòà. Ïî åãî ïîðó÷å­ íèþ Ã. Èëüìèíñêèé èçó÷àë êàçàõ­ñêèé ÿçûê, ïîäãîòàâëèâàÿ ñåáÿ ê ñîñòàâëåíèþ êíèã – “Ñàìîó÷èòåëü ðóññêîé ãðàìîòû äëÿ êèðãèçîâ” è “Ìàòåðèàëû ê èçó÷åíèþ êèðãèç­ñêîãî ÿçû­ êà”. Ýòè ó÷åáíèêè Ã. Èëüìèíñêîãî è ÿâèëèñü ó÷åáíûìè ïîñîáèÿìè â íîâûõ êàçàõñêèõ øêîëàõ. Îäíàêî Èëüìèíñêèé ñîñòàâèë ýòè êíèãè íà îñíîâå àðàá­ ñêîãî àëôàâèòà. Ïîçäíåå èäåÿ Â.Â. Ãðèãîðüåâà î ïðèìåíåíèè ðóññêîãî àëôàâèòà áûëà îñóùåñòâëåíà È. Àëòûí­ñàðèíûì. Ïîêà øëà ïîäãîòîâêà ê îòêðûòèþ øêîë, Â.Â. Ãðèãîðüåâ ïîìî­ãàë È. Àëòûíñàðèíó â ïîâûøåíèè åãî îáðàçîâàíèÿ.  ýòè ãîäû È. Àëòûíñàðèí óñèëåííî çàíèìàëñÿ ñàìîîáðàçîâà­ íèåì, èçó÷àë ïðî­èçâåäåíèÿ ðóññêèõ êëàññèêîâ, çíàêîìèëñÿ ñ ðóññêîé íàó÷íîé ëèòå­ðàòóðîé. Îñîáåííî ïðèâëåêàëî åãî âíèìàíèå ðàçâèòèå ðóññêîé ïåäà­ãîãèêè. Îí ÷èòàë è èçó÷àë òðóäû çíàìåíèòîãî ðóññêîãî ïåäàãîãà Ê. Óøèíñêîãî. Íà ïðîòÿæåíèè âñåé ñâîåé æèçíè Àëòûíñàðèí èçó÷àë äîñòèæåíèÿ ðóññêîé ïåäàãîãè÷åñêîé ìûñëè. Ñ áëàãîðîäíûì ñòðåìëåíèåì ïðèîáùåíèÿ êàçàõñêîãî íàðîäà ê âåëèêîé ðóññêîé êóëüòóðå Àëòûíñàðèí íà÷àë ñâîþ ðàáîòó â øêîëå.  1869 ãîäó â ñâÿçè ñ ðàçäåëåíèåì Îðåíáóðãñêîãî ãóáåðíà­ òîðñòâà íà äâå àäìèíèñòðàòèâíûå åäèíèöû – Òóðãàéñêóþ è Óðàëüñêóþ îá­ëàñòè – Àëòûíñàðèí áûë íàïðàâëåí íà ðàáîòó â Òóðãàéñêîå óåçä­íîå óïðàâëåíèå. Òàì îí ðàáîòàë òî äåëîïðîèçâîäèòåëåì óåçäíîãî óïðàâëåíèÿ, òî ïîìîùíèêîì íà÷àëüíèêà óåçäà, òî èñïîëíÿþùèì îáÿçàííîñòè óåçäíîãî ñóäüè. Íî îí íå îòðûâàëñÿ îò ó÷åáíî-ïåäàãî­ãè÷åñêîé ðàáîòû: ïîäãîòîâëÿë ê èçäàíèþ äâå êíèãå – “Êèðãèçñêóþ õðåñòîìàòèþ” è “Ðóêîâîäñòâî ê èçó÷åíèþ ðóññêîãî ÿçûêà â êèðãèç­ñêèõ øêîëàõ”. Âûïóñê ýòèõ êíèã Àëòûíñàðèíà ÿâèëñÿ âûäàþùèìñÿ ñîáûòèåì â èñòîðèè êàçàõñêîé êóëüòóðû. Êàçàõñêèé íàðîä âïåðâûå ÷èòàë ó÷åáíèêè, íàïèñàííûå åãî òàëàíòëèâûì ñûíîì – ïåäàãîãîì-ïðîñâåòèòåëåì.

Ñ 1879 ïî 1889 ãîä Àëòûíñàðèí áûë èíñïåêòîðîì íàðîäíûõ ó÷è­ëèù Òóðãàéñêîé îáëàñòè, ãäå îí ïîêàçàë ñåáÿ âûäàþùèìñÿ îðãàíè­çàòîðîì äåëà íàðîäíîãî ïðîñâåùåíèÿ. Îïûò ðàáîòû â øêîëàõ, îðãà­íèçîâàííûõ Àëòûíñàðèíûì â Òóðãàéñêîé îáëàñòè, ïîçäíåå áûë ïå­ðåíåñåí è â øêîëû äðóãèõ îáëàñòåé Êàçàõñòàíà.  1889 ãîäó Èáðàãèì Àëòûíñàðèí ñêîí÷àëñÿ. Ïðîñâåòèòåëüíàÿ äåÿòåëüíîñòü Àëòûíñàðèíà Âñþ ñâîþ æèçíü è äåÿòåëüíîñòü Àëòûíñàðèí ïîñâÿòèë ñëóæåíèþ ñâîåìó íàðîäó. Ïðîíèêíóòûé ãëóáîêîé ëþáîâüþ ê íàðîäó, ñòðåìèâøèéñÿ áûòü åìó ïî­ëåçíûì, Àëòûíñàðèí è ïîñëå îêîí÷àíèÿ ó÷åáû ïîñòîÿííî çàíèìàëñÿ ñàìîîáðàçîâàíèåì. Óáåæäåííûé â íåîáõîäè­ìîñòè ïðîñâåùåíèÿ ñâîåãî íàðîäà, îí âåë áîëüøóþ ïåäàãîãè÷åñêóþ ðàáîòó. Àëòûíñàðèí ñ÷èòàë øêîëó ïåðâûì øàãîì íà ïóòè ê ðàçâèòèþ êóëüòóðû.  îäíîì èç ñâîèõ ïèñåì â 1871 ãîäó îí ïèñàë: “Øêîëû – ýòî ãëàâíûå ïðóæèíû îáðàçîâàíèÿ êèðãèçîâ. Íà íèõ è â îñîáåí­íîñòè íà íèõ íàäåæäà, â íèõ æå áóäóùíîñòü êèðãèçñêîãî íàðîäà... íàñòîÿùåå ïîëîæåíèå äåë â ñòåïè òàêîå, ÷òî íàäîáíî òåïåðü æå óñòàíîâèòü è íàïðàâèòü øêîëüíîå äåëî íà äîëæíûé ïóòü”.  ñâîåé ïðàêòè÷åñêîé ðàáîòå îí íèêîãäà íå óäîâëåòâîðÿë­ ñÿ äîñòèãíóòûì, à ïîñòîÿííî äóìàë, êàê äîáèòüñÿ íîâîãî, áîëåå ñîâåðøåííîãî, è, âñåñòîðîííå îáäóìàâ, îñóùåñòâëÿë âûäâèíóòûå èì èäåè.  1864 ãîäó, åùå â ïåðâûå ãîäû ðàáîòû â øêîëå, îí ïèñàë Ã. Èëüìèíñêîìó: “Ñâåðøèëîñü äàâíî îæèäàåìîå ìíîþ – îòêðûòèå øêîëû, âçÿëñÿ ãîðÿ÷î çà ó÷åíèå äåòåé”. Ïîñòîÿííî ñîâåðøåíñòâóÿ ìåòîä îáó÷åíèÿ, Àëòûíñàðèí ñî÷åòàë îáó÷åíèå ñ âîñïèòàòåëüíîé ðàáîòîé. Ïðè ýòîì âîñïèòàíèå äåòåé îí ïîíèìàë â ñàìîì øèðîêîì ñìûñëå – â ôîðìèðîâàíèè ëè÷íîñòè. “Ñòàðàþñü âñåìè ñèëàìè, – ïèñàë îí, – ÷òîáû ïîäåéñòâîâàòü åùå íà èõ (äåòåé) íðàâñòâåííîñòü, ÷òîáû îíè âïîñëåäñòâèè íå áûëè âçÿòî÷íèêàìè”. Çàäà÷à òàêîãî âîñïèòàíèÿ âûòåêàëà èç óñëîâèé êàçàõñêîé æèçíè òîãî âðåìåíè. Øêîëà, â êîòîðîé ó÷èòåëüñòâîâàë Àëòûíñàðèí, ãîòîâèëà ïåðåâîä÷èêîâ è ìåëêèõ ÷èíîâíèêîâ äëÿ öàðñêîãî àïïàðàòà óïðàâëåíèÿ, â ñðåäå êîòîðîãî øèðîêî áûëî ðàñïðîñòðàíåíî âçÿòî÷íè÷åñòâî. Àëòûíñàðèí ïîñòàâèë ïåðåä ñîáîé çàäà÷ó âåñòè áîðüáó ñ ýòèì çëîì ïóòåì âîñïèòàòåëüíîé ðàáîòû ñðåäè ñâîèõ ó÷åíèêîâ – áóäóùèõ ÷èíîâíèêîâ.

Èáðàãèì Àëòûíñàðèí ïðèëàãàë âñå óñèëèÿ ê òîìó, ÷òîáû åãî âîñïèòàííèêè íåñëè â íàðîä âñå ëó÷øåå è ïåðåäîâîå. Îí èñêðåííå ðàäîâàëñÿ óñïåõàì ó÷åíèêîâ è â ýòîì âèäåë äîñòèæåíèå ñâîåé öåëè. “Ìîå ïîñòîÿííîå ñòðåìëåíèå, – ïèñàë îí, – ÷òîáû íåïðåìåí­íî áûòü ïîëåçíûì, à òåïåðü ìûñëü, ÷òî äîñòèãàþ ýòîãî, óòåøåíèå ìíå âî âñåì”. Ðàáîòà â øêîëå äàëà âîçìîæíîñòü Àëòûíñàðèíó îñó­ ùåñòâèòü äàâíî çàäóìàííîå äåëî – íàïèñàòü ó÷åáíûå ïîñîáèÿ ïî êàçàõñêîìó ÿçûêó íà îñíîâå ðóññêîãî àëôàâèòà, òàê êàê îí ñ÷èòàë, ÷òî ýòî ïî­ìîæåò áîëåå áûñòðîìó îñâîå­ íèþ ðóññêîé êóëüòóðû. Àëòûíñàðèí ïè­ñàë: “Òîëüêî ñ ïðè­ ìåíåíèåì ðóññêîãî àëôàâèòà êèðãèçñêèé ÿçûê èçáàâèòñÿ îò àðàáñêèõ, òàòàðñêèõ ñëîâ, êîòîðûå íåóìåñòíî âîøëè â êèðãèçñêèé ÿçûê; òîëüêî ïðè óïîòðåáëåíèè ðóññêîãî øðèôòà êàçàõ­ñêèå êíèãè áóäóò ïèñàòüñÿ ïðàâèëüíî”. Àëòûíñàðèí ïîñòîÿííî èñêàë ïóòè ê ñîçäàíèþ äðóãèõ âèäîâ ó÷åáíûõ çàâåäåíèé, êðîìå ðóññêî-êàçàõñêèõ øêîë. Îí ðåøèë îðãà­íèçîâàòü äâóõêëàññíîå ó÷èëèùå ñ øåñòèëåòíèì îáó÷åíèåì, êóäà ìîãëè áû ïîñòóïàòü äåòè, îêîí÷èâøèå ðóññêî-êèðãèçñêèå øêîëû.  ïèñüìå ê Èëüìèíñêîìó ïî ýòîìó ïîâîäó Àëòûíñàðèí ïèñàë: “Íà íàøó äîëþ âûïàëî ñàìîå òÿæåëîå îòâåòñòâåííîå âðåìÿ, êîãäà íàäî âñå åùå ñîçäàâàòü, ââîäèòü ýòè íîâîââåäåíèÿ â òåìíóþ ñðåäó è îñâåùàòü åå íàñêîëüêî õâàòèò ó íàñ ñèë è óìåíèÿ. ß êðåïêî çàäàëñÿ ìûñëüþ ó÷ðåäèòü, êàê ìîæíî ñêîðåå, öåíòðàëüíîå äâóõêëàññíîå ó÷èëèùå è â ñðåäå ñàìîãî êèðãèçñêîãî óåçäà, ïîñòàâèòü åãî íà ïðî÷­íîå îñíîâàíèå”. Ìå÷òàÿ “...ïîáîëüøå îòêðûòü øêîë: â óåçäàõ ïî îä­íîìó öåíòðàëüíîìó ó÷èëèùó, à â âîëîñòè ïî îäíîé âîëîñòíîé øêî­ëå”, Àëòûíñàðèí íàïðàâèë âñå óñèëèÿ ê òîìó, ÷òîáû îñóùåñòâèòü ýòó èäåþ. Ñ ýòîé öåëüþ îí ñîáèðàë ñðåäñòâà, õîäàòàéñòâîâàë ïåðåä âëàñòÿìè. Íî ñîçäàíèå òàêîé øèðîêîé äëÿ òîãî âðåìåíè ñåòè ó÷åáíûõ çàâåäåíèé äëÿ êàçàõñêîãî íàñåëåíèÿ íå âõîäèëî â çàäà÷ó öàðñêèõ âëàñòåé. Ïî ýòîìó ïîâîäó â 1881ãîäó Àëòûíñàðèí ïèñàë: “Íàðîä êèðãèçñêèé ñàì ïî ñåáå ïðåäñòàâëÿåò áëàãîäàðíóþ ïî÷âó äëÿ îáðàçîâàíèÿ, íî ãðóñòíî èíîãäà áûâàåò, êàê ïîäóìàåøü î íåñî÷óâñòâåííîì îòíîøåíèè ê äåëó îáðàçîâàííûõ-òî ëþäåé. Ìû â ýòîì ñëó÷àå ïðåäñòàâëÿåìñÿ èíîãäà ñèðîòîþ, íóæäàþùèìñÿ â “òåïëîì ñëîâå”. Íî îí íèêîãäà íå îïóñêàë ðóê, íàñòîé÷èâî ïðîäîëæàë äîáèâàòüñÿ,

ïðîñèòü, äîêàçûâàòü è óáåæäàòü â íåîáõîäèìîñòè ðàñøèðåíèÿ ñåòè íàðîäíûõ øêîë. “Íåîáõîäèìî, – ïèñàë îí, – ïðåæäå âñåãî îçàáîòèòüñÿ, ïî ìîåìó ìíåíèþ, ââåäåíèåì â êèðãèçñêóþ ñòåïü îáùåîòå÷åñòâåííîãî ÿçûêà, ðóññêîãî, è ðóññêîé æå ãðàìîòû, ïðî­âîäíèêîì êîòîðûõ âåðíåå âñåõ äðóãèõ ìîãóò ñëóæèòü òîëüêî íàðîä­íûå ðóññêî-êèðãèçñêèå ó÷èëèùà, ó÷ðåæäåííûå â ñðåäå æå ñàìèõ êèðãèçîâ. Ìîëîäîå ïîêîëåíèå êèðãèçîâ áóäåò ñìîòðåòü íà ÿçûê è ãðàìîòó ðóññêóþ êàê íà åäèíñòâåííûé ÿçûê êóëüòóðû è çíàíèé, ïðè­ñòðàñòèòñÿ ê íèì è áóäåò ðàçâèâàòüñÿ â ðóññêîì, áîëåå èëè ìåíåå, äóõå”. Âûñêàçûâàÿ ñâîè óáåæäåíèÿ, îí âûñòóïàë íå òîëüêî ãîðÿ­÷èì ïî­áîðíèêîì äåëà íàðîäíîãî ïðîñâåùåíèÿ, íî è ñàì ñîçäàë ðÿä ó÷åá­íûõ çàâåäåíèé. Àëòûíñàðèí ÿâëÿë­ñÿ îñíîâîïîëîæíèêîì ðóññêî-êàçàõñêèõ íà÷àëüíûõ øêîë. Ïî åãî èíèöèàòèâå áûëè îòêðûòû ðåìåñëåííûå è ñåëüñêîõî­ çÿéñòâåííûå ó÷èëèùà, à òàêæå ïåäàãîãè­÷åñêèå êóðñû. Àëòûíñàðèí áûë âûäàþùèìñÿ ïðîñâåòèòåëåì êàçàõñêîãî íàðîäà. Îáùåñòâåííûå è ïåäàãîãè÷åñêèå âçãëÿäû È. Àëòûíñàðèí ÿâëÿëñÿ ïðîâîäíèêîì ðóññêîãî äåìîêðà­­ òè÷åñêîãî ïðîñâåòèòåëüñòâà â Êàçàõñòàíå. Ñâîåé îá­ ùåñòâåííîé è ïåäàãîãè÷åñêîé äåÿòåëüíîñòüþ îí ñòðåìèëñÿ ïðåòâî­ðèòü â æèçíü èäåè ðóññêèõ ïðîñâåòèòåëåé, â ÷àñòíîñòè Óøèí­ñêîãî. Àëòûí­ñàðèí íàðàâíå ñ îáùåîáðàçîâàòåëüíûìè øêîëà­ìè ñòðåìèëñÿ ñîçäà­âàòü ó÷åáíûå çàâåäåíèÿ, â êîòîðûõ áû ïðîâîäèëîñü îáó÷åíèå ðåìåñ­ëó, êàê-òî: “âûäåëêà êîæè, ìûëà, ñâå÷, òêàíüå èç øåðñòè, ïðîñòûõ ìàòåðèé èç ìåñòíûõ ìàòå­ðèàëîâ, äîñòàâëåííûõ ñêîòîâîäñòâîì, à â âèäàõ ñîäåéñòâèÿ ê ïåðåõîäó â îñåäëóþ æèçíü... ïëîòíè÷íîñòîëÿðíîìó äåëó”. Îí ïðàâèëüíî îöåíèâàë îãðîìíîå âëèÿíèå òðóäà íà ïñèõî­ëîãèþ è âîñïèòàíèå ÷åëîâåêà. Îí ñ÷èòàë, ÷òî îáðàçîâàíèå äîëæíî áûòü äîñòóïíûì øèðîêèì ìàññàì, ÷òî íåîáõîäèìî äîáèòüñÿ âñåîáùåãî ïîäúåìà êóëüòóðû. Ìîëîäîå ïîêîëåíèå, ïî åãî ìíåíèþ, ïîëó÷èâ îáðàçîâà­ íèå, äîëæ­íî óñòðîèòü æèçíü ïî-íîâîìó. Îòñþäà åãî ãîðÿ÷èé ïðèçûâ, îáðàùåí­íûé ê ìîëîäåæè: ó÷èòüñÿ è òâîðèòü “äîáðûå, ñâÿòûå äåëà”. “Øêîëà, – ïèñàë Àëòûíñàðèí, – äîëæíà ãîòîâèòü íîâûõ ëþäåé, ñïîñîáíûõ èçìåíèòü ýêîíîìèêó è êóëüòóðó êàçàõñêîãî

îáùåñòâà”. Ïðîñâåùåíèå îí ðàññìàòðèâàë êàê ñðåäñòâî ïðåîáðàçîâàíèÿ ýêîíîìè÷åñêîé îñíîâû è ñîöèàëüíûõ îòíîøåíèé êàçàõñêîãî îáùåñòâà. Àëòûíñàðèí ÷åðåç øêîëó ñòðåìèëñÿ ïðîïàãàíäèðîâàòü èäåþ ïðåîáðàçîâàíèÿ êàçàõñêîãî õîçÿéñòâà ïóòåì ïåðåõîäà ê îñåäëîñòè è îñâîåíèÿ êàçàõàìè ïåðåäîâûõ ôîðì âåäåíèÿ êàê ñåëüñêîãî õîçÿéñòâà, òàê è ïðîìûøëåííîñòè. Ñòðåìëåíèå Àëòûíñàðèíà ïîäíÿòü êóëüòóðó øèðîêèõ íàðîäíûõ ìàññ ïðîòèâîðå÷èëî çàäà÷àì êîëîíèàëüíîé ïîëèòèêè öàðèçìà âçãëÿäàì ïðîâîäíèêà ìèññèîíåðñòâà è ðóñèôèêàöèè Èëüìèíñêîãî! Íåñìîòðÿ íà ëè÷íóþ äðóæáó, Àëòûíñàðèí íå ìîã ñîãëàñèòüñÿ ñ ïðàâîñëàâíîìèññèîíåðñêîé ñèñòåìîé îáó÷åíèÿ Èëüìèíñêîãî. Åãî ñèñòåìà èñõîäèëà èç çàäà÷è äóõîâíîãî çàêàáàëåíèÿ òðóäÿùèõñÿ è áûëà ñîâåðøåííî ïðîòèâîïîëîæíà âçãëÿäàì Àëòûíñàðèíà, êîòîðûé â ñâîåé ïðîñâåòèòåëüñêîé äåÿòåëü­ íîñòè ïðîïàãàíäèðîâàë èäåè ðóñ­ñêèõ ïðîñâåòèòåëåé. Ïåäàãîãè÷åñêèå âçãëÿäû Àëòûíñàðèíà äàæå â ñàìîé ïîñòàíîâêå øêîëüíîãî äåëà è ó÷åáíîãî ïðîöåññà áûëè ïðèí­ öèïèàëüíî èíûìè, ÷åì ó Èëüìèíñêîãî, êîòîðûé ñ÷èòàë, ÷òî íà îáùåîáðàçîâàòåëüíûå ïðåäìåòû “ñëåäî­âàëî òðàòèòü òîëüêî ñâîáîäíûå äîñóãè îò ðåëèãè­îçíûõ ïðåä­ìåòîâ”. Àëòûíñàðèí ó÷èë, ÷òî íàçíà÷åíèå øêîëû – ýòî ðàñïðîñò­ ðàíåíèå îáùåîáðàçîâàòåëüíûõ çíàíèé.  ñâîåé ðå÷è íà îòêðûòèè ðåìåñëåííîãî ó÷èëèùà â Òóðãàå îí ãîâîðèë: “Óì ïðèðîä­íûé ñïîñîáåí îáíèìàòü ëèøü òî, ÷òî åãî îêðóæàåò, à ðàçâèòü åãî è ñäåëàòü ñïîñîáíûì óçíàâàòü è òî, ÷òî íå âèäåë, ìîæåò òîëüêî ñâåò­ñêîå îáðàçîâàíèå. Ìû ñîçíàåì ýòî è óñåðäíî îáðàçîâûâàåì ñâîèõ äåòåé â ðóññêî-êèðãèçñêèõ øêîëàõ”. Ïåðâîå ìåñòî â äåëå øêîëüíî­ãî îáðàçîâàíèÿ îí îòâîäèë ó÷èòåëþ. Âûñîêî îöåíèâàÿ ðîëü ó÷èòåëÿ, îí ïèñàë: “äëÿ íàðîäíûõ ó÷èëèù – ó÷èòåëÿ ñîñòàâëÿþò âñå; ñ íèìè íå ìîãóò ñðàâíèòüñÿ íè ïðåêðàñíåéøåå ðóêîâîäñòâî, íè áëàãîäåòåëü­íûå ïðàâèòåëüñòâåííûå ðàñïîðÿæåíèÿ, íè òùàòåëüíûé ïåäàãîãè÷å­ñêèé íàäçîð”. Ïî ìíåíèþ Àëòûíñàðèíà, ïåäàãîãè÷åñêîå ìàñòåðñòâî ó÷èòåëÿ – åãî óìåíèå äîâåñòè äî ñîçíàíèÿ ó÷åíèêà èçó÷àåìûå âîï­ðîñû, ÿñíîå ïîíèìàíèå ïðåäìåòà ïðåïîäàâàíèÿ èìåëî ðåøàþùåå çíà÷åíèå â ó÷åáíîì ïðîöåññå.  îáÿçàííîñòü ó÷èòåëåé îí âìåíÿë ïîñòîÿííóþ òâîð÷åñêóþ ðàáîòó ïî óëó÷øåíèþ èõ

ìåòîäè÷åñêîé ïîä­ãîòîâêè. Îí òðåáîâàë îò ó÷èòåëåé, ÷òîáû îíè îáðàùàëèñü ñ äåòüìè “êðîòêî, íå ðàçäðàæèòåëüíî, òåðïåëèâî è îáúÿñíÿëè êàæäûé ïðåä­ìåò îõîòíî è ïðîñòûì ÿçûêîì, âíèêàëè â îáùèé õàðàêòåð è óìñò­âåííûé ñêëàä ó÷àùèõñÿ”. Øêîëà, óêàçûâàë Àëòûíñàðèí, íå äîëæíà îãðàíè÷èâàòüñÿ ÷èñòî ó÷åáíîé ðàáîòîé, îíà äîëæíà ïîä­ íÿòü îáùèé êóëüòóðíûé óðîâåíü ó÷àùèõñÿ. Îí ïðèäàâàë áîëüøîå çíà÷åíèå âíåêëàññíîìó ÷òåíèþ, ñ ýòîé öåëüþ ïðè âñåõ øêîëàõ ñîçäàâàë áèáëèîòåêè äëÿ ó÷èòåëåé è ó÷àùèõñÿ. Ñàìûì âàæíûì äëÿ ïîäíÿòèÿ êóëüòóðû è çíàíèÿ ó÷à­ ùèõñÿ, ó÷èë Àëòûíñàðèí, ÿâëÿåòñÿ òùàòåëüíîå èçó÷åíèå ðóññêîãî ÿçûêà. Äàâàÿ êîíêðåòíûå óêàçàíèÿ ó÷èòåëÿì, îí ïèñàë: “Ïðè ïðåïîäàâàíèè ðóññêîãî ÿçûêà ìû íå èäåì âïåðåä äî òåõ ïîð, ïîêà ó÷åíèêè íå óñâîÿò çàäàííûé óðîê, â òîì ÷èñëå è ãðàì­ìàòè÷åñêèå ïðàâèëà, îáúÿñíÿåìûå ïîíÿòíî, ïîñðåäñòâîì ïðè­ìåðîâ è ñðàâíåíèé ñ ïîõîæè­ìè ïðàâèëàìè êàçàõñêîãî ÿçûêà, ïðè ïðîèçíîøåíèè ðóññêèõ ñëîâ íå îòñòóïàåìñÿ îò ó÷åíèêà äî òåõ ïîð, ïîêà îí íå íàó÷èòñÿ ïðà­âèëüíî ïðîèçíîñèòü òî èëè äðóãîå ñëîâî...”. Òàêèìè ïîäðîáíåéøèìè ìåòîäè÷åñêè­ìè óêàçàíèÿìè Àëòûíñàðèí äîáèâàëñÿ îò ó÷èòåëåé âíè­ìàòåëüíîãî è òùàòåëüíîãî ïîäõîäà ê óðîêàì ïî ðóññêîìó ÿçûêó. Ðàçîáëà÷àÿ êëàññîâîå ëèöî ðóññêèõ è êàçàõñêèõ ÷è­íîâíèêîâ â ñòè­õîòâîðåíèè “Ëèöåìåðíîìó ñóäüå”, îí ïèñàë: Òû ïîëüùåí ïî÷åòîì è íèçêîïîêëîíñòâîì; Íîãè îòåêàþò îò ÷åëîáèòüÿ òåáå; Äóøó âûìàòûâàåøü èç-çà ïóñòÿêîâ. Æàäíî âûñàñûâàåøü ïîñëåäíåå ó áåäíÿêîâ. Êàê ïîñò äåíü çà äíåì ïðèõîäèò ê êîíöó, Òàê è òû ðàçîðÿåøü ïîñòåïåííî àóë äîòëà, Õàí, íå çíàÿ ïðàâäû, ÷èíèò íàñèëüå, Çíàé, ñóäàðü, ïðèäåò ÷àñ âîçìåçäèÿ, È òîò, êîãî òû îáèðàë, äîáåðåòñÿ äî òåáÿ. Âñå ïðîèçâåäåíèÿ Àëòûíñàðèíà ïðîíèêíóòû âåëèêîé ëþáîâüþ ê ðîäèíå. Ïðèçûâàÿ ìîëîäåæü ëþáèòü ñâîþ ðîäè­ íó, ñëóæèòü ñâîå­ìó íàðîäó â ñòèõîòâîðåíèè “×òî ìû âèäèì ó öèâèëèçîâàííûõ íà­ðîäîâ”, àâòîð ïîêàçûâàåò çíà÷åíèå ïðî­ãðåññà â ýêîíîìèêå äëÿ óëó÷­øåíèÿ áëàãîñîñòîÿíèÿ

íàðîäà. Âîçëàãàÿ âñå ñâîè íàäåæäû íà ìî­ëîäîå ïîêîëåíèå, îí çàêàí÷èâàåò ñòèõîòâîðåíèå ïðèçûâîì: Âàì, þíûì äðóçüÿì, óñòóïàåì äîðîãó, Íàøå áëàãîñëîâåíèå âàì, – Òâîðèòå äîáðûå, ñâÿòûå äåëà. Ðÿä ïðîèçâåäåíèé Àëòûíñàðèíà ïîñâÿùåí ïðîïàãàíäå ïåðåóñò­ðîéñòâà õîçÿéñòâåííîé æèçíè, â ÷àñòíîñòè âîïðîñó ïåðåõîäà êàçà­õîâ ê îñåäëîñòè.  ðàññêàçå “Êèï÷àê Ñåèòêóë”, îí, ñðàâíèâàÿ êî÷å­âîé îáðàç æèçíè ñ îñåäëûì, ïîêàçûâàåò ïðåèìóùåñòâà îñåäëîãî çåìëåäåëèÿ. Îñíîâíîå äåéñòâóþùåå ëèöî ðàññêàçà – Ñåèòêóë – ñóìåë óáåäèòü ñâîèõ îäíîàóëüöåâ â ïðåèìóùåñòâàõ îñåäëîãî îáðàçà æèç­íè è â òå÷åíèå íåïðî­ äîëæèòåëüíîãî âðåìåíè äîáèëñÿ áîëüøèõ óñ­ïåõîâ âî âíå­ äðåíèè çåìëåäåëèÿ â àóëå. Àëòûíñàðèí òðåáîâàë, ÷òîáû “ó÷åíèêè ïðèîáðåòàëè åùå ïðèâû÷êè ê îñåäëîñòè, îïðÿòíîñòè è çäðàâîìó âçãëÿäó íà âåùè; ñëîâîì, íóæíî îáðàòèòü áîëüøîå âíèìàíèå íà âîñïèòàòåëüíóþ ñòîðîíó ó÷åíè­êîâ, èìåÿ â âèäó òó öåëü, ÷òîáû ó÷åíèêè, ïîëó÷èâ áîëåå èëè ìåíåå îñíîâàòåëüíûå çíà­íèÿ, ìîãëè ïîâëèÿòü íà îêðóæàþùèé íàðîä ñâîè­ìè çäðàâûìè âçãëÿäàìè”.  äàííîì ñëó÷àå “çäðàâûé âçãëÿä” îçíà÷àë íàó÷íûé ïîäõîä ê ÿâëåíèÿì, áîðüáó ñ ðåëèãèîç­ íûìè, íàöèîíàëüíûìè è èíûìè ïðåäðàññóäêàìè, êîòîðûå çàäåðæèâàëè ïðîãðåññèâíîå ðàçâèòèå íàðîäà. Îäíàêî ìèðîâîççðåíèå È. Àëòûíñàðèíà áûëî èñòîðè÷åñêè îãðàíè÷åíî. Àëòûíñàðèí ñ÷èòàë ïðîñâåùåíèå ðåøàþùèì ñðåäñòâîì ïðåîáðàçîâàíèÿ êàçàõñêîãî îáùåñòâà.  ñâîèõ ïîëèòè÷åñêèõ âçãëÿäàõ îí íå ïîäíÿëñÿ äî ïîíèìàíèÿ çíà÷åíèÿ êëàññîâîé áîðüáû â èñòîðè÷åñêîì ïðîöåññå. Àëòûíñàðèí – îäèí èç îñíîâîïîëîæíèêîâ êàçàõñêîé ïèñüìåííîé ëèòåðàòóðû È. Àëòûíñàðèí ïîëîæèë íà÷àëî ñîçäàíèþ êàçàõñêîãî ëè­ òåðàòóðíîãî ÿçûêà. Îí ÿâëÿåòñÿ îäíèì èç îñíîâîïîëîæíèêîâ êàçàõñêîé ïèñüìåííîé ëèòåðàòóðû. Íàðÿäó ñ ïèñüìåííîé ïîýçèåé îí âïåðâûå ââåë â êàçàõñêóþ ëèòåðàòóðó ïðîçó ðàçíîîáðàçíûõ æàíðîâ – ðàññêàçû, íîâåëëû è ò.ä. Ïîÿâëåíèå ñòèõîâ è ðàññêàçîâ Àëòûíñàðèíà â ïå÷àòè ÿâè­ëîñü áîëüøèì ñîáûòèåì â êóëüòóðíîé æèçíè êàçàõñêîãî íàðî­äà. Ïðîèç­âåäåíèÿ åãî ïèñàëèñü ëèòåðàòóðíûì êàçàõñêèì

ÿçû­êîì. Èäåéíàÿ íàñûùåííîñòü, ïðîñòîòà èçëîæåíèÿ, ðåàëèñòè­÷åñêîå èçîáðàæåíèå æèçíåííûõ ÿâëåíèé äåëàëè åãî ïðîèçâå­äåíèÿ äîñòóïíûìè è ïîíÿò­íûìè äëÿ øèðîêèõ íàðîäíûõ ìàññ.  ñâîèõ ïðîèçâåäåíèÿõ îí ïðî­ïàãàíäèðîâàë îñíîâíûå èäåè äåìîêðàòè÷åñêîãî ïðîñâåòèòåëüñòâà. Ðàññêàç “Ñûí áîãà÷à è ñûí áåäíÿêà”, â êîòîðîì àâòîð ìàñòåðñêè äîâîäèò äî ñîçíàíèÿ ÷èòàòåëÿ ëè÷íîå ïðåâîñõîäñòâî è óì ñûíà áåäíÿêà, ÿâëÿëñÿ ÿðêèì ïðîèçâåäåíèåì êàçàõñêîé ïèñüìåííîé ëèòåðà­òóðû äåìîêðàòè÷åñêîãî íàïðàâëåíèÿ. Íåíàâèñòü ê ýêñïëóàòàòîðàì, íàñèëüíèêàì ÿðêî âûðàæåíà è â ïðîèçâåäåíèÿõ “Êîâàðíîìó àðè­ñòîêðàòó”, “×èñòûé ðîäíèê” è äðóãèõ.  ñâîèõ ïðîèçâåäåíèÿõ Àëòûíñàðèí áè÷åâàë îòñòàëîñòü è êîñ­íîñòü àóëüíîãî áûòà. Áàêñû-çíàõàðü ïðèãëàøàåòñÿ ëå÷èòü áîëüíîãî, Îâå÷êó ðåæóò íà æåðòâó, Çëîé äóõ, çàñåâøèé â òåëå áîëüíîãî, Èçãîíÿåòñÿ ëåãêèìè íåâèííîãî æèâîòíîãî, Âåðÿò â ÷óäîäåéñòâèå òàëèñìàíà. Áàåâ, ìóëë, õîäæåé, áàêñû îí õàðàêòåðèçóåò êàê íîñèòå­ ëåé çëà è íåâåæåñòâà. Ëèòåðàòóðíîå òâîð÷åñòâî Àëòûíñàðèíà áûëî âîñòîðæåí­ íî ïðè­íÿòî êàçàõñêèìè òðóäÿùèìèñÿ è ïåðåäîâîé êàçàõ­ ñêîé èíòåëëèãåí­öèåé.  ëèöå Àëòûíñàðèíà êàçàõñêèé íàðîä âèäåë ïðîâîäíèêà ïåðå­äîâîé ðóññêîé êóëüòóðû. “Ðóññêàÿ øêîëà äàëà íàì Àëòûíñàðè­íà”, – îòìå÷àëè ïðåäñòàâèòåëè êàçàõñêèõ òðóäÿùèõñÿ, âûðàæàÿ ñâîþ áëàãîäàðíîñòü çà áðàòñêóþ ïîìîùü ðóññêîãî íàðîäà. Ãëóáîêî ÷òÿ ïàìÿòü ëþáèìîãî ïîýòà, ïèñàòåëÿ-ïåäàãîãà Àëòûíñàðèíà, ãðóï­ ïà òóðãàéñêèõ êàçàõîâ ïèñàëà â ãàçåòå “Îðåíáóðãñêèé ëèñòîê”: “Äëÿ íàñ, êî÷åâíèêîâ, î÷åíü äîðîãè ïðîèçâåäå­ íèÿ Àëòûíñàðèíà, êàê è îí ñàì. Ýòî ìîãóò ïîíÿòü èìåííî òå, êîìó èçâåñòíî çíà÷åíèå ïåðâîé ñâåòñêîé ëèòåðàòóðû â Ðîññèè. Ìû ãîòîâû âèäåòü â ëèöå Àëòûíñàðèíà ãåðîÿ, êîòîðûé ñòàíîâèòñÿ îòðàæåíèåì âñåãî íàðîäà, äóõà åãî, óìà, ïðàâà, õàðàêòåðà è âîîáùå âñåé åãî æèçíè”. Âåðíûé ñûí êàçàõñêîãî íàðîäà, âîñïèòàííûé íà ïåðå­ äîâûõ èäå­ÿõ ðóññêîãî äåìîêðàòèçìà, íåñøèé íàðîäó ñâåò è çíàíèå, âûñîêî áûë îöåíåí êàçàõñêèìè òðóäÿùèìèñÿ.

Èñòîðè÷åñêîå çíà÷åíèå äåÿòåëüíîñòè È. Àëòûíñàðèíà Îáùåñòâåííàÿ, ïåäàãîãè÷åñêàÿ è ëèòåðàòóðíàÿ äåÿòåëü­ íîñòü È. Àëòûíñàðèíà èìåëà áîëüøîå çíà÷åíèå äëÿ ðàçâè­ òèÿ êàçàõñêîé äåìîêðàòè÷åñêîé êóëüòóðû. È. Àëòûíñàðèí ÿâëÿåòñÿ îäíèì èç îñíîâîïîëîæíèêîâ ðàñïðîñòðàíåíèÿ ðóññêîãî ñâåòñêîãî îáðàçîâàíèÿ â Êàçàõñòàíå. Ñîñòàâëÿÿ ó÷åáíèêè ïî êàçàõñêîìó ÿçûêó íà îñíîâå ðóññêîãî àëôà­âèòà, Àëòûíñàðèí íàìåòèë ïóòè ðàçâèòèÿ êàçàõñêîé ïèñüìåí­ íîñòè. Âîñïðèíÿâ ïåðåäîâûå èäåè ðóññêîé ïåäàãîãèêè, Àëòûíñàðèí òâîð÷åñêè îñìûñëèë èõ, è êàê ïåäàãîã-íîâà­ òîð îñòàâèë öåííîå ïåäàãîãè÷åñêîå íàñëåäñòâî. Ñâîèì ëèòå­ðàòóðíûì òâîð÷åñò­âîì Àëòûíñàðèí ïîëîæèë íà÷àëî ñîç­äàíèþ êàçàõñêîãî ëèòåðàòóð­íîãî ÿçûêà, ÿâèëñÿ îäíèì èç îñíîâîïîëîæíèêîâ êàçàõñêîé ïèñüìåí­íîé ëèòåðàòóðû. Æèçíü è äåÿòåëüíîñòü È. Àëòûíñàðèíà ÿâëÿåòñÿ ÿðêèì ñâèäåòåëüñòâîì èñòîðè÷åñêè ñêëàäûâàâøåéñÿ äðóæáû êà­ çàõñêîãî íàðîäà ñ âåëèêèì ðóññêèì íàðîäîì. § 4. ÐÀÇÂÈÒÈÅ ÊÀÇÀÕÑÊÎÉ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÛ ÂÎ ÂÒÎÐÎÉ ÏÎËÎÂÈÍÅ XIX ÂÅÊÀ ÂÅËÈÊÈÉ ÏÎÝÒ-ÏÐÎÑÂÅÒÈÒÅËÜ ÀÁÀÉ ÊÓÍÀÍÁÀÅ Æèçíü Àáàÿ Âî âòîðîé ïîëîâèíå XIX âåêà íàðÿäó ñ óñòíûì òâîð­ ÷åñòâîì ïðîèñõîäèëî ðàçâèòèå è ïèñüìåííîé êàçàõ­ ñêîé ëèòåðàòóðû. Âàæíåéøèì ÿâëåíèåì â ýòîé íîâîé ëèòåðàòóðå áûëî òâîð÷åñòâî âåëèêîãî êàçàõñêîãî ïîýòà Àáàÿ. Àáàé ÿâëÿåòñÿ êëàñ­ñèêîì êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû, îñíîâîïîëîæíèêîì êðè­òè÷åñêîãî ðåàëèçìà â êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå. Åãî ïðîèç­âåäåíèÿ èìåëè îãðîì­íîå çíà÷åíèå â ïðîñâåùåíèè êà­çàõñêîãî íàðîäà è â ïðèîáùåíèè åãî ê ïåðåäîâîé ðóññêîé äåìîêðàòè÷åñêîé êóëüòóðå. Àáàé Êóíàíáàåâ ðîäèëñÿ â 1845 ãîäó â Ñåìèïàëàòèíñêîé îáëàñòè â êî÷åâüÿõ ðîäà òîáûêòû. Îòåö åãî, ñàìîâëàñòíûé ñòåïíîé ïðàâè­òåëü Êóíàíáàé, áûë ñòàðøèíîé òîáûêòèíñêîãî ðîäà. Ðàííèå äåò­ñêèå ãîäû Àáàÿ ïðîøëè â òÿæåëîé îáñòàíîâêå ñåìåéíîãî ðàçëàäà âíóòðè ïîëèãàìíîé ñåìüè. Íî ðîäíàÿ ìàòü Àáàÿ Óëæàí áûëà æåíùèíîé ñ çàìå÷àòåëüíûìè êà÷åñòâàìè. Åå äîáðîòà, ñäåðæàííàÿ ðàñ­ñóäèòåëüíîñòü è

èñêëþ÷èòåëüíàÿ ëþáîâü ê ñûíó áëàãîòâîðíî äåéñò­âîâàëè íà Àáàÿ. Óëæàí âñåãäà âûäåëÿëà åãî èç îñòàëüíûõ äåòåé è èìÿ åãî Èáðàãèì çàìåíèëà ëàñêîâûì – Àáàé. Äàâ ìàëü÷èêó íà÷àëüíîå äîìàøíåå îáðàçîâàíèå â àóëå ó íàåì­íîãî ìóëëû, Êóíàíáàé ïîñëàë äåñÿòèëåòíåãî ñûíà â Ñåìèïàëàòèíñê â ìóñóëüìàíñêóþ äóõîâíóþ øêîëó – ìåäðåñå. Ïðåîäîëåâàÿ “ïðåìóäðîñòè” áîãîñëîâñêî-ñõîëàñòè÷åñêî­ ãî ó÷åíèÿ î äîãìàõ èñëàìà, Àáàé âìåñòå ñ òåì ñòðåìèëñÿ ðàñøèðèòü êðóã ñâîèõ çíàíèé. Ó íåãî ðàíî ïðîñíóëàñü ëþáîâü ê ïîýçèè. Îíà çàðîäèëàñü â íåì åùå òîãäà, êîãäà îí ñëóøàë â ðîäíîì àóëå ìíîãî÷èñëåííûå ðàññêàçû è âîñïîìèíàíèÿ áàáóøêè Çåðå, õðàíèòåëüíèöû äàëå­êîé ñòàðèíû, êîãäà çàó÷èâàë íàèçóñòü ñëûøàííûå â àóëå ñêàçêè, ëå­ãåíäû, áûëèíû, èñòîðè÷åñêèå ïåñíè – âñå ìíîãîîáðàçíîå áîãàòñòâî óñòíîãî òâîð÷åñòâà.  ãîäû ó÷åáû â ìåäðåñå Àáàé óâëåêàëñÿ ÷òåíè­åì ïðîèçâåäåíèé òàêèõ ïîýòîâ, êàê Ôèðäîóñè, Íèçàìè, Õàôèçà, Ñààäè, Íàâîè, Ôèçóëè – ïîýòîâêëàññèêîâ òàäæèêñêîãî, óçáåêñêîãî, àçåðáàéäæàíñêîãî íàðîäîâ. Èç óäóøëèâîé àòìîñôåðû ìåäðåñå îí ïûòëèâûì, ÷óòêèì óìîì ðâàëñÿ ê ïðîèçâåäåíèÿì êëàññèêîâ âîñòî÷­íîé ëèòåðàòóðû, ê íàðîäíîìó òâîð÷åñòâó. Âìåñòå ñ òåì â íåì ïðî­áóæäàåòñÿ èíòåðåñ ê ðóññêîìó ÿçûêó è ðóññêîé êóëüòóðå. Íàðóøàÿ ñóðîâûé óñòàâ ìåäðåñå, Àáàé, åùå äî îêîí÷àíèÿ åãî, ñàìîâîëüíî ïîñòóïèë â ðóññêóþ øêîëó.  øêîëüíûå ãîäû Àáàé íå òîëüêî èçó÷àë ïðîèçâåäåíèÿ ïîýòîâ, íî è ñàì íà÷àë ïèñàòü ñòèõè. Ðàííèå ñòèõè Àáàÿ – ëèðè÷åñêèå îò­ðûâêè, ïîñëàíèÿ è ëþáîâíûå ñòèõè – íàïèñàíû ïîä âëèÿíèåì òâîð­÷åñòâà òàêèõ ïîýòîâ, êàê Íàâîè, Ôèçóëè. Îäíîâðåìåííî ýòî áûëè è ñòèõè-ýêñïðîìòû, ñîçäàííûå â ñòèëå êàçàõñêîé íàðîäíîé ïîýçèè, â äóõå òâîð÷åñòâà àêûíîâ òîãî âðåìåíè. Íî âîëÿ îòöà îïðåäåëèëà äàëüíåéøóþ ó÷àñòü ñûíà â èíîì íà­ïðàâëåíèè. Êóíàíáàé â áåñïðåðûâíîé áîðüáå çà âëàñòü íàæèë ñåáå ìíîãî âðàãîâ è ñîïåðíèêîâ. Îí ñòàë ãîòîâèòü ê ýòîé áîðüáå òàêæå ñâîèõ äåòåé è áëèçêèõ ðîäñòâåííèêîâ. Çàñòàâèâ Àáàÿ áðîñèòü øêî­ëó è âåðíóòüñÿ â àóë, Êóíàíáàé íà÷àë ïîñòåïåííî ïðèó÷àòü ñûíà ê ðàçáèðàòåëüñòâó òÿæåáíûõ äåë, ãîòîâèòü åãî ê ðîëè áèÿ, ãëàâû ðîäà. Þíîøà ïîïàë â ãóùó ñëîæíûõ èíòðèã. ßâëÿÿñü íåâîëüíûì ó÷àñòíèêîì ìíîãîîáðàçíûõ òÿæåáíûõ äåë, ó÷àñòâóÿ â ðåøåíèè ñïî­ðîâ,

âûçâàííûõ ìåæôåîäàëüíîé áîðüáîé, Àáàé ñòàë ïîñòèãàòü ìíî­ãèå òîíêèå ïðèåìû ñëîâåñíûõ ñîñòÿçàíèé. Íî îí âñòðå÷àëñÿ íå òîëüêî ñ ëþäüìè èç îêðóæåíèÿ ñâîåãî îò­öà. Þíîøà ãîðàçäî áîëüøå òÿãîòåë ê òàëàíòëèâûì âûõîäöàì èç íàðîäà… Â åãî ïàìÿòè îòêëàäûâàëèñü îáèëüíûå çàïàñû óñòíûõ íà­ðîäíûõ ïåñåí, ýïîñà, ñêàçàíèé è ïðåäàíèé ìèíóâøèõ âåêîâ. Åñëè Êóíàíáàé è åãî ðîäíÿ õðàíèëè â ïàìÿòè ëèøü äåÿíèÿ ïðåäêîâ – ðîäîâûõ ñòàðåéøèí, òî Àáàé çíàë ïî÷òè âñåõ ñâîèõ ïðåäøåñòâåííèêîâ – ïîýòîâ, àêûíîâ, ó÷àñòíèêîâ àéòûñîâ, âûñòóïàâøèõ ïåðåä íàðîäîì â áîðüáå çà ïîýòè÷åñêîå ïåðâåíñòâî. Íàñèëüíî âòÿíóòûé âîëåé îòöà â òÿæáû èç-çà ðîäîâûõ ðàñïðåé, Àáàé äîëãîå âðåìÿ æèë â ðàçëàäå ñ Êóíàíáàåì. Îí íå ìîã ìèðèòüñÿ ñ íåñïðàâåäëèâîñòüþ è æåñòîêîñòüþ îòöà è ÷àñòî øåë âðàçðåç ñ åãî èíòåðåñàìè, âûíîñÿ íåçàâèñèìûå, áåñïðèñòðàñòíûå ðåøåíèÿ. Êóíàíáàþ áûëè íåïîíÿòíû ñòðåìëåíèÿ è âêóñû ñûíà: è òî, ÷òî äðóçåé-ñîâåòíèêîâ îí èñêàë ñåáå â íàðîäå ñðåäè ïðÿìûõ è ÷åñòíûõ ëþäåé, è òî, ÷òî Àáàé óæå ìíîãèå ãîäû òÿãîòåë ê ðóññêîé êóëüòóðå. Ìåæäó âëàñòíûì îòöîì è ïðàâäèâûì, íåïîêîðíûì ñûíîì ïðîèñõîäèëè ñåðü­åçíûå ñòû÷êè, êîòîðûå âåëè ê ðàçðûâó. Ïîýòè÷åñêîå òâîð÷åñòâî Àáàÿ Ðàçðûâ Àáàÿ ñ îòöîì ïðîèçîøåë, êîãäà åìó áûëî äâàä­ öàòü âîñåìü ëåò. Òåïåðü îí ìîã óñòðîèòü ñâîþ æèçíü ïî âåëåíèÿì ñîáñòâåííîãî ðàçóìà. Ïðåæäå âñåãî îí âåðíóëñÿ ê ïðåðâàííîìó â äåòñòâå èçó÷åíèþ ðóññêîãî ÿçûêà. Áëèçêèìè äðóçüÿìè Àáàÿ áûëè àêûíû, ïåâöû-èìïðîâèçàòîðû, ïðåèìóùåñòâåííî íåçíàòíîãî ïðîèñõîæäåíèÿ, à òàêæå îòäåëüíûå ïðåäñòàâèòåëè ðóññêîé èíòåëëèãåíöèè, æèâøèå â Ñåìèïàëàòèíñêå. Îñíîâíûì ñîäåðæàíèåì ïîýçèè Àáàÿ ñòàíîâèòñÿ îòîáðà­ æåíèå æèçíè êàçàõñêîãî íàðîäà, ýïîõè, õàðàêòåðíîé êðèçè­ ñîì ïàòðèàð­õàëüíî-ôåîäàëüíîãî ñòðîÿ, âîçíèêøåãî ïîä âëè­ ÿíèåì ïðîíèêàâøèõ â êàçàõñêóþ ñòåïü êàïèòàëèñòè÷åñêèõ îòíîøåíèé. Âðàæäà êðóïíûõ ôåîäàëîâ, ïîääåðæèâàåìàÿ áà­ÿìè è àòêàìèíåðàìè, áîðüáà çà äîëæ­íîñòü âîëîñòíîãî óïðàâèòåëÿ èëè áèÿ – âñå ýòî íàõîäèò â ñòèõàõ Àáàÿ ñïðàâåäëèâîå îñóæäåíèå. Àáàé ïîíèìàë è òî, ÷òî ýòè ðàçäîðû èñêóñíî ðàçæèãàëèñü è ïîääåðæèâàëèñü öàðèçìîì, äåéñòâîâàâøèì ïî ïðèíöèïó “ðàçäåëÿé è âëàñòâóé”. Ïîýò ïèñàë, ÷òî óïðàâèòåëè,

áèè è ñòàðøèíû ïðåâðàòèëèñü â ñòàâëåííèêîâ êîëîíèàëüíûõ âëà­ñòåé.  ñòèõàõ Àáàÿ çâó÷àëà ãëóáîêàÿ ñêîðáü î íåñ÷àñòíîé äîëå óãíåòåííîãî, áåñïðàâíîãî è îòñòàëîãî êàçàõñêîãî íàðîäà. Ñ îñîáîé ñèëîé ñêîðáü ïîýòà îòðàçèëàñü â ñòèõîòâîðåíèè “Î, áåäíàÿ ìîÿ ñòðàíà”.  íåì ïîýò ðèñîâàë ÿðêèé è ïå÷àëüíûé îáëèê óãíåòåííîãî êàçàõñêîãî íàðîäà: Î, áåäíàÿ ìîÿ ñòðàíà, Íàðîä êàçàõñêèé ìîé, Îáâèñëè æåñòêèå óñû Íå÷åñàííîé êàéìîé. Ïóòè äîáðà íå îòëè÷àë Òû îò ñòåçè äóðíîé; Îäíà ùåêà òâîÿ â êðîâè, Ðóìÿíåö – íà äðóãîé. Èçîáëè÷àÿ ðåàêöèîííûé õàðàêòåð ïðîèçâåäåíèé ôåîäàëü­ íûõ ïîýòîâ, êîòîðûå âîñïåâàëè ïåññèìèçì, óíûíèå è ìèñ­ òèêó, èäåàëèçè­ðîâàëè ïðîøëîå è ïðèçûâàëè ê ïîêîðíîñòè, Àáàé ïðèçûâàë íàðîä ê áîðüáå çà ëó÷øåå áóäóùåå: Íàðîä ìîé, åñëè òû, áîðÿñü, Íå ñìîåøü ýòó ãðÿçü, Ëþáîé óíèçèò ÷åñòü òâîþ È îñêîðáèò ëþáîé... Àáàé ïûòàëñÿ îòêðûòü íàðîäó ãëàçà, áåñïîùàäíî áè÷óÿ â ïðàâ­äèâûõ îáëè÷èòåëüíûõ ñòèõàõ ïîðîêè ïàòðèàðõàëüíîôåîäàëüíîé çíàòè è ÷èíîâíèêîâ è ïðèçûâàÿ íàðîäíûå ìàññû ê ïðîñâåùåíèþ, êîòîðîå, ïî ìíåíèþ ïîýòà, ìîæåò óêàçàòü èì ïóòü ê íîâîé æèçíè. Âñþ ñèëó íåíàâèñòè è ñòðàñòíîãî íåãîäîâàíèÿ ïîýò âêëà­ äûâàåò â ñâîè ñòèõè, ðèñóþùèå òèïû áàåâ, ìóëë, óïðàâèòå­ ëåé, öàðñêèõ ÷èíîâíèêîâ, âñåõ òåõ ñòåïíûõ õèùíèêîâ, êîòî­ ðûå îáìàíîì è ñèëîé çàñòàâëÿëè ðàáîòàòü íà ñåáÿ êàçàõñêèõ òðóäÿùèõñÿ. Òàêîâ, íàïðèìåð, îáðàç áàÿ è åãî ñûíêà: Íî áàé áàëîâàííûì ñûíêîì äîâîëåí, Ãîëîäíûõ ñâåðñòíèêîâ ñâîèõ ñòûäèòñÿ áàéñêèé ñûí,  íåì æàäíîñòü âîðà, êðîâü îòöà è ñîâåñòü ïîäëåöà. Áàé íå ïîìîæåò áåäíÿêó, çà÷åì åãî æàëåòü! À åñëè äàñò êóñîê, – ãëÿäè, äëèííà ó áàÿ ïëåòü.

Òðóäèñü, áåäíÿê, ïðîêëÿòûé äîëã ñòîðèöåé âîçâðàòè, Âåäü áàþ – æèòü è áîãàòåòü, òåáå – â ìîãèëå òëåòü. Ïîýò-ïðîñâåòèòåëü ñ÷èòàåò, ÷òî îò íèùåòû, íåâåæåñòâà, ðàáñêîé ïîêîðíîñòè è ìåæðîäîâîé âðàæäû ìîæíî èçáàâèòü­ ñÿ ñ ïîìîùüþ ïðîñâåùåíèÿ. Íà ñâîþ ðîëü ïîýòà-ïðîñâåòèòåëÿ Àáàé ñìîòðèò êàê íà îáùåñò­âåííûé äîëã: Èñòèíû ñåÿòü çåðíî ÿ õî÷ó è îòòî÷èòü ÿçûê, ×òîáû íå òîëüêî â ãëàçà, íî è â äóøó ñâåò ïðîíèê: Ïóñòü æå áåðåò ìîëîäåæü äîñòîéíûé ïðèìåð ñ òîãî, Êòî íå óíèçèò ñòèõà, êòî â íåì âûñîêóþ ìóäðîñòü ïîñòèã. Èäåéíàÿ ñâÿçü Àáàÿ ñ ðóññêîé êóëüòóðîé  âîñüìèäåñÿòûõ ãîäàõ Àáàé âñòðåòèëñÿ ñ ïðåäñòàâè­òåëÿ­ ìè ðóññêîé ðàçíî÷èííî-ðåâîëþöèîííîé èíòåëëèãåí­öèè, âîñïèòàííûìè íà ó÷åíèè ×åðíûøåâñêîãî è Äîá­ðîëþáîâà. Îäèí èç áëèçêèõ äðóçåé Àáàÿ Å.Ï. Ìèõàýëèñ ÿâëÿëñÿ äåÿòåëüíûì ïîñëåäîâàòåëåì èçâåñòíîãî ðóññêîãî ïóá­ ëèöèñòà-øåñòèäåñÿòíèêà Øåëãóíîâà. Ñ èñêëþ÷èòåëü­íûì âíèìàíèåì îí ñëåäèë çà ñàìîîáðàçîâàíèåì Àáàÿ, ïîäáèðàë äëÿ íåãî êíèãè, îòâå÷àë íà åãî âîïðîñû, ïîìî­ãàë Àáàþ èçó÷àòü ðóñ­ñêóþ ëèòåðàòóðó. Òåñíàÿ ñâÿçü Àáàÿ ñ Ìèõàýëèñîì ïåðåðîñëà â áîëüøóþ äðóæáó. Ñ ðóñ­ñêîé êóëüòóðîé è ëèòåðàòóðîé çíàêîìèëè Àáàÿ è äðóãèå ïðåäñòà­âèòåëè ðóññêîé èíòåëëèãåíöèè. Íåêîòîðûå èç ðóññêèõ çíàêîìûõ ïðèåçæàëè â ãîñòè â àóë Àáàÿ, ïåðåïèñûâàëèñü ñ íèì. Ïðåäñòàâèòåëè ðóññêîé äåìîêðàòè÷åñêîé èíòåëëèãåíöèè ïðèäàâàëè áîëüøîå çíà÷åíèå ïðîñâåòèòåëüíîé äåÿòåëüíîñòè. Îòëè÷àÿñü îò îáû÷íîãî êðóãà ñòåïíûõ, ïðîâèíöèàëüíûõ ÷è­íîâíèêîâ èç êàíöå­ëÿðèé ãóáåðíàòîðîâ è óåçäíûõ íà÷àëü­ íèêîâ õîòÿ áû ñâîåé îïïîçè­öèåé öàðèçìó, îíè â òîé èëè èíîé ñòåïåíè ñ÷èòàëè ïðîñâåùåíèå âàæíûì ñðåäñòâîì áîðüáû ñ öàðèçìîì. Çíàêîìèòü òàêèõ ëþäåé, êàê Àáàé, ñ íàñëåäèåì ðóññêèõ êëàññèêîâ è äðóãèõ ïåðåäîâûõ íîñèòåëåé ðóññêîé êóëüòóðû áûëî, êîíå÷íî, èõ áëèæàéøåé öåëüþ. Ïîý­òîìó ìíîãèå ïðåäñòàâèòåëè ðóññêîé èíòåëëèãåíöèè çíàêîìèëè êà­ çàõñêîå îáùåñòâî ñ ïðîèçâåäåíèÿìè Ïóøêèíà, Ëåðìîíòîâà, Ñàëòûêîâà-Ùåäðèíà, Ëüâà Òîëñòîãî, ×åðíûøåâñêîãî, Äîá­ ðîëþáîâà è äðóãèõ âåëèêèõ ïèñàòåëåé-ìûñëèòåëåé.

Çíàêîìñòâî ñ ðóññêîé êóëüòóðîé ïîìîãëî Àáàþ â èçó÷åíèè èñòîðèè, îáû÷íîãî ïðàâà, ïîýçèè è èñêóññòâà, ýêîíîìèêè è ñîöèàëüíî­ãî áûòà êàçàõñêîãî íàðîäà. ×èòàÿ â áîëüøîì êîëè÷åñòâå êíèãè íà ðóññêîì ÿçûêå, Àáàé óñ­ïåøíî è áûñòðî ðàñøèðÿë êðóã ñâîèõ çíàíèé è èíòåðåñîâ. Àáàé áûë ðåâíîñòíûì ïî÷èòàòåëåì Ïóøêèíà, Ëåðìîíòîâà, Êðûëîâà, Ñàëòûêîâà-Ùåäðèíà, Ëüâà Òîëñòîãî. Ñ 1886 ãîäà Àáàé íà÷àë ïåðå­âîäèòü íà êàçàõñêèé ÿçûê ïðîèçâåäåíèÿ Êðûëîâà, Ïóøêèíà, Ëåð­ìîíòîâà, ñäåëàë èõ äîñòóïíûìè øèðîêîé ìàññå êàçàõñêîãî íàðîäà.  ñáëèæåíèè êàçàõñêîé è ðóññêîé êóëüòóðû Àáàé âèäåë åäèí­ñòâåííî âåðíûé ïóòü ñïàñåíèÿ êàçàõñêîãî íàðîäà îò âå­ êîâîé òåìíî­òû. Âåëèêèé ïîýò-ïðîñâåòèòåëü áûë ïîñëåäîâà­ òåëåì èäåè áðàòñòâà è äðóæáû íàðîäîâ.  ñâîèõ ñòèõàõ îí ñòðåìèëñÿ âíóøèòü êàçàõñêîìó íàðîäó, ÷òî íóæíî óìåòü îò­äåëÿòü ðóññêèé íàðîä îò öàðñêèõ êîëîíèçàòîðîâ: Ïðÿìîäóøíîìó çëîáíî êðè÷èì “óðóñ”! Çíàòü, ìèëåå íàì ëèöåìåðíûé òðóñ. Çàãëóøèâ ÷åëîâå÷íîñòü â íàøèõ ñåðäöàõ, Ðâåì ñâîèì íåäîâåðèåì äðóæáû ñîþç! Íàñòîÿùàÿ äðóæáà ñòèðàåò ìåæè, Ïëåùóò âîëíû ëþáâè ÷åðåç âñå ðóáåæè. Àáàé áûë íå òîëüêî ïîýòîì, íî è êîìïîçèòîðîì, ãëóáîêèì çíà­òîêîì è òîíêèì öåíèòåëåì êàçàõñêîé íàðîäíîé ìóçûêè. Îí ñîçäàë ðÿä ñîáñòâåííûõ ìåëîäèé, ãëàâíûì îáðàçîì, äëÿ òåõ ñâîèõ ñòèõîâ, êîòîðûå ââîäèëè â êàçàõñêóþ ïîýçèþ íîâûå, íå èçâåñòíûå åé äî ýòîãî ôîðìû (øåñòèñòèøèÿ, âîñüìèñòèøèÿ è ò. ä.). Íîâûå ìåëîäèè ñîçäàë Àáàé è ê ñâîèì ïåðåâîäàì îòðûâêîâ èç ïîýìû “Åâãåíèé Îíåãèí”.  1889 ãîäó èìÿ Ïóøêèíà è èìåíà åãî ãåðîåâ, Îíåãèíà è Òàòüÿíû, áëàãîäàðÿ ïåðåâîäàì Àáàÿ ñòàëè èçâåñòíû ñíà÷àëà â ïðåäåëàõ àóëîâ Àáàÿ, â êî÷åâüÿõ Òîáûêòû, à çàòåì è â îòäàëåííûõ êî÷å­âüÿõ, îíè âõîäèëè â ðåïåðòóàð àêûíîâ íàðÿäó ñ êàçàõñêèìè ýïè­÷åñêèìè è ëèðè÷åñêèìè ïðîèçâåäåíèÿìè. Ê ýòîìó âðåìåíè èìÿ Àáàÿ ñòàíîâèòñÿ îäíèì èç ñàìûõ ïîïó­ëÿðíûõ â Êàçàõñòàíå. Ê íåìó åäóò àêûíû, êîìïîçèòîðû, ïåâöû èç äàëüíèõ ðàéîíîâ Êàçàõñòàíà: çíàìåíèòûé Áèðæàí, àêûí Áàéêîêøå, ñëåïàÿ æåíùèíà-àêûí Àæàð, ïåâöû è ïîýòû, áëèçêî çíàâøèå Àáàÿ è ïîâñåäíåâíî çàó÷èâàâøèå åãî íîâûå ñòèõè è íàïåâû.

Äëèòåëüíàÿ è ïðî÷íàÿ äðóæáà Àáàÿ ñ ññûëüíûì Ìèõàý­ ëèñîì, ðàñòóùåå âëèÿíèå Àáàÿ íà êàçàõñêóþ ìîëîäåæü – âñå ýòî òðåâî­æèëî öàðñêóþ àäìèíèñòðàöèþ. Ñâåäåíèÿ îá Àáàå äîõîäèëè äî ñåìèïàëàòèíñêîãî âîåííîãî ãóáåðíàòîðà è ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðà Ñòåïíîãî êðàÿ. Ñìåëûé ïðîâîçâåñòíèê ïðàâäû, èçîáëè÷èòåëü ïîðîêîâ êîëîíèàëüíîãî ðåæèìà, Àáàé ñòàíîâèëñÿ îïàñíûì äëÿ öàðèçìà. Çà Àáàåì áûë óñòàíîâëåí íåãëàñíûé íàäçîð. Àáàé âûñòóïàë ïðîòèâ îòñòàëûõ ôåîäàëüíûõ óñòîåâ, ïðîòèâ ðîäîâûõ ðàñïðåé, ïðîòèâ êîëîíèàëüíîé ïîëèòèêè öàðèçìà. Åñòåñò­âåííî, ÷òî îí çàñëóæèë ëþòóþ íåíàâèñòü áàåâ – âåðíûõ ñëóã öàðèçìà. Íå ðåøàÿñü äåéñòâîâàòü ïðîòèâ Àáàÿ îòêðûòî, îíè ïðèìåíÿëè ñàìûå êîâàðíûå ìåòîäû áîðüáû. Íåïðèìèðèìûé è çëîáíûé âðàã Àáàÿ, ðîäîâîé ñòàðøèíà Îðàçáàé ñïëîòèë âîêðóã ñåáÿ íåäîâîëüíûõ Àáàåì ïðåäñòàâèòåëåé ñòåïíîé è ãîðîäñêîé çíàòè. Îíè ïðåñëåäîâàëè áëèçêèõ Àáàþ ëþäåé, êëåâåòàëè íà íåãî ñàìîãî. Îíè ñëàëè â êàíöåëÿðèè ãóáåðíàòîðà, óåçäíûõ íà÷àëüíèêîâ, öàðñêèõ ñó­äîâ âñåâîçìîæíûå äîíîñû íà Àáàÿ, íàçûâàÿ åãî “âðàãîì áåëîãî öàðÿ”, “ñìóòüÿíîì ñðåäè íàðîäà”, “íåóãîìîííûì íàðóøèòåëåì îáû­÷àåâ, ïðàâ è óñòàíîâëåíèé îòöîâ è äåäîâ”. Ïî ýòèì äîíîñàì â àóë Àáàÿ íàåçæàëè ñ îáûñêîì ÷èíû ñåìèïàëàòèíñêîé ïîëèöèè. Îäíàæ­äû ñ îòðÿäîì æàíäàðìîâ ïðèåõàë ïîëèöìåéñòåð ãîðîäà Ñåìèïàëà­òèíñêà è ó÷èíèë îáûñê âî âñåì àóëå Àáàÿ. Íàêîíåö, â 1897 ãîäó áûëî ñîâåðøåíî ïîêóøåíèå íà æèçíü Àáàÿ. Ñòðàøíûì óäàðîì äëÿ Àáàÿ ÿâèëàñü ñìåðòü åãî ñûíà Àá­äðàõ­ìàíà, îáðàçîâàííîãî è äàðîâèòîãî ÷åëîâåêà. Âñêîðå óìåð îò ÷àõîò­êè åãî ëþáèìûé ñûí è òàëàíòëèâûé ó÷å­íèê Ìà­ãà­âüÿ.  1904 ãîäó, íàäëîìëåííûé òÿæåëîé áîðüáîé, ïðåñ­ëåäóå­­ìûé çëîáíûìè âûïàäà­ìè ôåîäàëîâ è ÷èíîâíèêîâ, Àáàé òÿ­æåëî çàáîëåâàåò. Îòâåðãíóâ âñÿêîå ëå÷åíèå, îí óìåð íà øåñòèäåñÿòîì ãîäó æèçíè, òîëüêî íà ñîðîê äíåé ïåðåæèâ ñâîåãî âòîðîãî ñûíà. Îí áûë ïîõîðîíåí â ðîäíûõ ñòåïÿõ, îêîëî ñâîåé çèìîâêè â äîëèíå Æèäåáàé, âáëèçè ×èíãèñ­ ñêèõ ãîð. Èñòîðè÷åñêàÿ ðîëü Àáàÿ Àáàé ìíîãî ïî÷åðïíóë èç ìíîãîâåêîâîãî ÿçûêîâîãî áîãàòñòâà ñâîåãî íàðîäà è óêàçàë ïóòè ñîçäàíèÿ êàçàõñêîãî ëèòåðàòóðíîãî ÿçûêà, â îñíîâó êîòîðîãî äîëæåí áûòü

ïîëîæåí ÿçûê íàðîäà. Ëèòåðàòóðíûé ÿçûê Àáàÿ áûë èìåííî òàêîâ. Ãðàììàòè÷åñêèé ñòðîé, ñòðóêòóðà, îñíîâíîé ñëîâàð­ íûé ôîíä ÿçûêà Àáàÿ â çíà÷èòåëüíîé ñòåïåíè ñîõðàíèëèñü â ñîâðåìåííîì êàçàõñêîì ÿçûêå. Âåëèêèé êëàññèê êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû Àáàé, âçÿâ âñå ëó÷øåå, ïðîãðåññèâíîå èç ðóññêîé ëèòåðàòóðû, îáî­ ãàòèë ñîêðîâèùíèöó íàöèîíàëüíîé êóëüòóðû. Àáàé ïî­ ïóëÿðèçîâàë ëó÷øèå îáðàçöû âîñòî÷­íîé êëàññè÷åñêîé ïîýçèè – Àëèøåðà Íàâîè, Íèçàìè è Ôèðäîóñè.  òó ïîðó, êîãäà íà êàçàõñêóþ ñòåïü íà÷àëî ðàñïðîñòðàíÿòüñÿ òëå­ òâîðíîå âëèÿíèå ïàíèñëàìèñòñêîé èäåîëîãèè î ìíèìîé îáùíîñòè ñóäåá ìóñóëüìàíñêèõ íàðîäîâ, îá îòðèöàíèè çíà÷åíèÿ ðóññêîé êóëüòóðû, Àáàé – ïëàìåííûé áîðåö çà êóëüòóðó êàçàõñêîãî íàðîäà – ðåçêî âûñòóïèë ïðîòèâ ðåàêöèîííî-êîíñåðâàòèâíîé ïðîãðàììû ïàíèñëàìèñòîâ. Îäíàêî Àáàé íå âñåãäà áûë ïîñëåäîâàòåëüíûì: îñóæäàÿ è áè÷óÿ ôàíàòè÷åñêèõ ìóëë, êàê õàíæåé è ñòÿæàòåëåé, ïîýò â ðÿäå ñâîèõ ïîýòè÷åñêèõ è ïðîçàè÷åñêèõ âûñêàçûâàíèé îñòàâàëñÿ ïðèâåðæåíöåì ðåëèãèè. ×àñòü ñâîèõ íàñòàâëåíèé â ðàçäåëå ìîðàëèñòè÷åñêîé, äèäàêòè÷åñêîé ïîýçèè Àáàé îáîñíîâûâàåò äîãìàìè èñ­ëàìà. Îí íå ìîã ïîäíÿòüñÿ äî ôèëîñîôñêî-êðèòè÷åñêîãî îòðèöàíèÿ îñíîâ ðåëèãèè. Èçîáëè÷àÿ áåñ÷åëîâå÷íóþ, ôåîäàëüíóþ ýêñïëóàòà­öèþ íàðîäíûõ ìàññ, Àáàé íå äî êîíöà ðàñêðûâàåò â ñâîåì òâîð­ ÷åñòâå êëàññîâóþ ïðèðîäó ýòîé ýêñïëóàòàöèè. Ñàìè óñëîâèÿ êî÷åâîãî áûòà íåáîëüøîãî ñòåïíîãî ðàéîíà, ãäå îí ïðîæèë âñþ ñâîþ æèçíü, íå äàâàëè åìó âîçìîæíîñòè óäåëèòü âíèìàíèå ôàêòîðàì êóëüòóðíîýêîíîìè÷åñêîãî ïîðÿäêà, âîïðîñàì ïåðåõîäà êàçàõîâ ê îñåäëîñòè èëè èíûì ïåðåäîâûì ôîðìàì õîçÿé­ñòâåííîãî óñòðîéñòâà æèçíè òðóäîâîãî íàðîäà. Èñòîðè÷åñêèå ïðîá­ ëåìû ïîäîáíîãî ïîðÿäêà Àáàé êîíêðåòíî íå çàòðàãèâàë, íî çàòî âîçëàãàë âñå íàäåæäû íà áóäóùåå, íà ñêîðåéøåå ïðèîáùåíèå êà­çàõñêîãî íàðîäà ê âåëèêîé ðóññêîé êóëüòóðå. § 5. ÌÓÇÛÊÀ ÂÎ ÂÒÎÐÎÉ ÏÎËÎÂÈÍÅ XIX ÂÅÊÀ Âëèÿíèå ðóññêîé êóëüòóðû íà óñèëåíèå äåìîêðàòè÷åñêèõ ýëåìåíòîâ â êàçàõñêîé ìóçûêå Ñîöèàëüíî-ïîëèòè÷åñêàÿ îáñòàíîâêà â Êàçàõñòàíå âî âòî­ðîé ïîëîâèíå XIX âåêà, ïðîíèêíîâåíèå ïåðåäîâîé ðóñ­

ñêîé êóëüòóðû è äàëüíåéøåå óñèëåíèå êëàññîâîãî ðàññëîå­ íèÿ êàçàõñêîãî îáùåñòâà – âñå ýòî ñîçäàëî ïðåäïîñûëêè äëÿ óñèëåíèÿ äåìîêðàòè÷åñêèõ ýëåìåíòîâ â êàçàõñêîé ìóçûêå. Íàðÿäó ñ ïðîíèêíîâåíèåì ïðîèçâåäåíèé ðóññêèõ êëàññèêîâ – Ïóøêèíà, Ëåðìîíòîâà, Êðûëîâà è äðó­ãèõ – â Êàçàõñòàí ïðîíèêàåò ðóññêàÿ ìóçûêà; â êàçàõñêèõ àóëàõ çàçâó÷àëè ðóññêèå è óêðàèíñêèå íàðîäíûå ïåñíè, à â ãîðîäàõ – ïåñíè è ðîìàíñû ðóññêèõ êîìïîçèòîðîâ. Îáùíîñòü ìóçûêàëüíîãî ñêëàäà êàçàõñêîãî è ðóññêîãî ïåñíåòâîð÷åñòâà, äåìîêðàòè÷åñêîå ñîäåðæàíèå ìíîãèõ ðóññêèõ, êðåñòüÿí­ñêèõ è ãîðîäñêèõ ïåñåí ñïîñîáñòâîâàëè ïðîÿâëåíèþ â êàçàõñêîì íàðîäå áîëüøîãî èíòåðåñà ê ðóññêîé ïåñíå. Êàçàõñêèå ïåâöû è ìóçûêàíòû íå ìîãëè ïðîéòè ìèìî òåõ ïåñåí, êîòîðûå îíè ñëûøàëè îò êðåñòüÿíïåðåñåëåíöåâ, â äîìàõ ãîðîæàí, íà áàçàðàõ è ÿðìàð­êàõ, â ðóññêèõ äåðåâíÿõ è ñåëàõ. Çíàêîìÿñü ñ ðóññêîé ìóçûêîé, êàçàõñêèå ïåâöû è ìóçûêàíòû òâîð÷åñêè ïåðåðàáàòûâàëè óñëûøàííûå ìåëîäèè, ïðèäàâàÿ èì õà­ðàêòåðíûå ÷åðòû êàçàõñêîé ìóçûêè. Òàê, À.Â. Çàòàåâè÷åì áûëà çàïèñàíà îò îäíîãî àóëüíî­ ãî äîìá­ðèñòà ðóññêàÿ “Êàìàðèíñêàÿ”, íî ñîâåðøåííî ïðå­îáðàçîâàííàÿ èì “íà êàçàõñêèé ëàä”.  ïðèìå÷à­ íèè ê îäíîìó èç ìíîãèõ âàðèàíòîâ ïåñíè “Êàðàòîðãàé” (“Ñêâîðåö”), â êîòîðîé î÷åíü òîíêî ïåðåäàåòñÿ ðóññêàÿ íà­ðîäíàÿ ìåëîäèÿ, À.Â. Çàòàåâè÷ âîñêëèöàåò: “Åäâà ëè ýòîò “ñêâîðåö” íå çàëåòåë â Êàçàõñòàí èç Ðîññèè!”  íàðîäíîì ìóçûêàëüíîì òâîð÷åñòâå âîçíèêàþò ïðî­ èçâåäåíèÿ íà òåìû äðóæáû êàçàõñêîãî è ðóññêîãî íàðîäîâ. ßðêèì îáðàçöîì òàêèõ ïðîèçâåäåíèé ÿâëÿåòñÿ èçâåñòíàÿ ïåñíÿ “Äóäàðàé”, ñî÷èíåí­íàÿ ðóññêîé äåâóøêîé, äî÷åðüþ ðûáàêà, Ìàðèåé Åãîðîâîé. Áîëü­øîå ðàñïðîñòðàíåíèå èìåëè ïåñíè íà òåêñòû ðóññêèõ ïîýòîâ, ïåðå­âåäåííûå Àáàåì íà êàçàõñêèé ÿçûê, êàê, íàïðèìåð, “Ïèñüìî Òàòüÿ­íû” èç ðîìàíà Ïóøêèíà “Åâãåíèé Îíåãèí”, “Êàðãà ìåí áóðêèò” (“Âîðîíà è îðåë”) íà òåêñò áàñíè È.À. Êðûëîâà, “Óçûí êàèí” (“Âûñîêàÿ áåðåçà”) íà òåêñò ïîýòà Â. Êðûëîâà è ìíîãèå äðóãèå. Êàçàõñêèå íàðîäíûå êîìïîçèòîðû Êàçàõñêèé íàðîä èìåë áîãàòóþ ìóçûêàëüíóþ è ïåñåííóþ êóëüòóðó. Ïëîäîòâîðíîå âëèÿíèå íà ðàçâèòèå ìóçûêàëüíîãî

ñâîèõ ïîñòðîåíèé. Äî íàøåãî âðåìåíè äîøëî áîëåå 50 ïåñåí Áèðæàíà (ìíîãèå èç íèõ èìåþò ïî íåñêîëü­êó âàðèàíòîâ). Ïîáîðíèê ñïðàâåäëèâîñòè, Áèðæàí ïîñòîÿííî âñòó­ïàë â êîíôëèêòû ñ áàÿìè è äóõîâåíñòâîì, çà ÷òî ïîñòîÿííî ïîäâåð­ ãàëñÿ æåñòîêèì ïðåñëåäîâàíèÿì. Ïîñëåäíèå ãîäû ñâîåé æèçíè Áèðæàí, îáúÿâëåííûé áàÿìè è èõ ïðèñïåøíèêàìè óìàëèøåííûì, áûë ïðèêîâàí ê ïîñòåëè öåïÿìè. Ìóçûêàëüíîå òâîð÷åñòâî âåëèêîãî êàçàõñêîãî ïîýòà Àáàÿ Êóíàíáàåâà èìåëî áîëüøîå ïðîãðåññèâíîå çíà÷åíèå. Ñî÷èíÿÿ ê ñâîèì ñòèõàì è ïåðåâîäàì ìåëîäèè, Àáàé ââîäèò â íèõ íîâûå èíòîíàöè­îííûå îáîðîòû ðóññêîé íàðîäíîé ïåñåííîñòè è ðîìàíñîâîé ëèðèêè Ãóðèëåâà, Âàðëàìîâà, Àëÿáüåâà, Ãëèíêè, ïðîèçâåäåíèÿ êîòîðûõ áûëè åìó èçâåñòíû. Åãî ìåëîäèè íà ñòèõè Ïóøêèíà, Êðûëîâà è Ëåðìîíòîâà ïðîïàãàíäèðîâàëè â êàçàõñêîì íàðîäå ðóññêóþ êóëü­òóðó. Äî íàøåãî âðåìåíè äîøëî ñâûøå 25 ïåñåí Àáàÿ, èç íèõ áîëü­øîé ïîïóëÿðíîñòüþ ïîëüçóþòñÿ òàêèå ïåñíè, êàê “Ïèñüìî Òàòüÿíû”, “Àéòòûì ñàëåì, êàëàìêàñ” (“Øëþ ïðèâåò, êðàñàâèöà”), “Áîéû áóëãàí”, “Êîð áîëäû æàíûì” (“Èñòîìèëàñü ìîÿ äóøà”), “Ñåãèç àÿê” (“Âîñüìèñòèøüå”) è äðóãèå. Áîëüøîé õóäîæåñòâåííûé è íàó÷íûé èíòåðåñ ïðåäñòàâ­ ëÿåò ìó­çûêàëüíîå òâîð÷åñòâî Æàÿó-Ìóñû Áàéæàíîâà, ïðîøåäøåãî ñóðî­âóþ øêîëó æèçíè, ïîëíóþ ñòðàäàíèé è óíèæåíèé, íî íèêîãäà ïðè ýòîì íå òåðÿâøåãî ÷åëîâå÷åñêîãî äîñòîèíñòâà è íàäåæäû íà ëó÷øåå áóäóùåå. Îí áûë ñûíîì ìåëêîãî àóëüíîãî òîðãîâöà èç Áàÿíàóëü­ñêîãî ðàéîíà (íûíå Ïàâëîäàðñêàÿ îáëàñòü). Æàÿó-Ìóñà ñíà÷àëà ó÷èëñÿ ó ìóëëû, à çàòåì, íå äîâîëüñòâóÿñü çíàíèÿìè, ïîëó÷åííûìè â àóëå, îí ñàìîâîëüíî, ñ ïîïóòíûì îáîçîì ïðèåõàë â Ïåòðîïàâ­ ëîâñê. Âñêîðå îí ïåðååõàë â Îìñê, ãäå õîðîøî íàó÷èëñÿ ãîâîðèòü è ïèñàòü ïî-ðóññêè, èñïîëíÿòü íà ñêðèïêå è ãàðìîíèêå êàçàõñêèå, ðóññêèå è òàòàðñêèå ïåñíè. Æàÿó-Ìóñà âèäåë, â êàêîì òÿæåëîì ïîëîæåíèè íàõîäèë­ ñÿ êà­çàõñêèé íàðîä. Îí âûñòóïàë ñ ïðîòåñòîì ïðîòèâ ïðîèçâîëà ìåñò­íûõ ôåîäàëîâ è áàåâ, ïî äîíîñàì êîòîðûõ îí, êàê “îïàñíûé ÷åëî­âåê”, ñòàë ïîäâåðãàòüñÿ íåïðåðûâíûì ïðåñëåäîâàíèÿì öàðñêèõ âëàñòåé. Òâîð÷åñòâî Æàÿó-Ìóñû áûëî áëèçêî è ïîíÿòíî íàðîäó ïîòîìó, ÷òî â åãî ïåñíÿõ çàêëþ÷àëàñü åäêàÿ ñàòèðà íà ïðèòåñíèòåëåé íàðî­äà è îñìåèâàëàñü áàéñêàÿ æàäíîñòü è

êîðûñòîëþáèå.  ïåñíÿõ Æàÿó-Ìóñû îòîáðàæåíû è ñàìûå ðàçíîîáðàçíûå ÷åëîâå÷åñêèå ÷óâñòâà: ëþáîâü ê ïðèðîäå ðîäíîãî êðàÿ, âçâîëíîâàííûå, òîñêóþ­ùèå ïåðåæèâàíèÿ ïî ëþáèìîé, ãîðå÷ü óòðàòû áëèçêîãî ÷åëîâåêà è ò.ä. Ïðîèçâåäåíèÿ Æàÿó-Ìóñû, â êîòîðûõ ýëåìåíòû ðóññêîé ïåñåííîé êóëüòóðû îðãàíè÷åñêè ñëèëèñü ñ íàöèîíàëüíûìè ÷åðòàìè êà­çàõñêîé íàðîäíîé ïåñíè, íàõîäèëè øèðîêèé îòêëèê â ñåðäöàõ ëþ­äåé, âîñïðèíèìàëèñü è ðàñïðîñòðàíÿëèñü äðóãèìè ïåâöàìè ñðåäè íàðîäà.  íàñòîÿùåå âðåìÿ ñîáðàíî îêîëî 60 ïåñåí Æàÿó-Ìóñû, êîòî­ðûå ïî ñâîåìó ñòðîåíèþ î÷åíü ðàçíîîáðàçíû: îò áîëüøèõ ïåñåí äî êîðîòêèõ, íî ìåòêèõ, êàê ïîãîâîðêè, ìåëîäèé. Ñëåäóåò îòìåòèòü, ÷òî Æàÿó-Ìóñà áûë îäíèì èç ïåðâûõ íàðîäíûõ êîìïîçèòîðîâ, ñîçäàâøèõ ïåñíè íà ñîâåòñêóþ òåìàòèêó – “Æàç-êóíè” (î ïåðâîì ìàå), “Õàóàó” è äð. Áîëüøîå ïðîãðåññèâíîå çíà÷åíèå èìååò òâîð÷åñòâî âûäàþùåãî­ñÿ èñïîëíèòåëÿ íà êîáûçå Ûõëàñà Äàóêèíà. Åãî áîëüøîé çàñëóãîé ÿâëÿåòñÿ òî, ÷òî îí ïåðâûé âûðâàë èç ðóê áàêñû (øàìàíîâ) íà­ðîäíûé èíñòðó­ìåíò – êîáûç, âíåñ èçìåíåíèÿ â åãî óñòðîéñòâî, óëó÷øèë ÷èñòîòó çâó÷àíèÿ è óâåëè÷èë äèàïàçîí èíñòðóìåíòà. Ûõëàñ îñòàâèë ìíîãî ïðîèçâåäåíèé íà ýïè÷åñêèå, èñòîðè÷åñêèå è áû­òîâûå ñþæåòû, øèðîêî èñïîëüçóÿ â ñâîåì òâîð÷åñòâå íàðîäíóþ ïåñåííóþ è èíñòðóìåíòàëüíóþ ìóçûêó. Èçâåñòíûì ìóçûêàëüíûì äåÿòåëåì ÿâëÿëñÿ ïåâåö è êîì­ ïîçè­òîð Ìóõèò Ìåðàëèåâ. Åãî ïðîèçâåäåíèÿ õàðàêòåðíû øèðîêîé íàïåâíîñòüþ ìåëîäèé íà áîëüøèõ ïî äëèòåëüíîñòè è âûñîêèõ ïî ðåãèñòðó çâóêàõ. Ê íàèáîëåå èçâåñòíûì ïåñíÿì Ìóõèòà Ìåðàëèåâà îòíîñÿòñÿ: “Äóíèÿé”, “Áàëà Îðàç”, “Óëüêåí Îðàç”, “Àéíàìêîç” è äðóãèå. Ïî ñâîåìó ñîäåðæàíèþ ïåñíè Ìóõèòà íîñÿò ëèðè÷åñêèé õàðàêòåð. ßðêîé, êîëîðèòíîé ôèãóðîé áûë ïåâåö è àâòîð ìíîãî­ ÷èñëåííûõ, øèðîêî èçâåñòíûõ â íàðîäå ïåñåí Åñòàé Áåð­ êèìáàåâ. Áîëüøîå ðàñïðîñòðàíåíèå â íàðîäå ïîëó÷èëà åãî ïåñíÿ “Õîðëàí”, ïîëíàÿ ãëóáîêîé ñèëû è âûðàçèòåëüíîñòè.  ãîäû ñîâåòñêîé âëàñòè Åñ­òàé Áåðêèìáàåâ ñî÷èíÿë è ïîñòîÿííî èñïîëíÿë ñâîè ïåñíè î ñ÷àñòëèâîé êîëõîçíîé æèçíè, î Ëåíèíå è Ñòàëèíå, î Ñîâåòñêîé Àðìèè.

Äåÿòåëè íàðîäíîãî ìóçûêàëüíîãî èñêóññòâà, íå çíàÿ ìóçû­ êàëüíîé ãðàìîòû, íå ìîãëè îñòàâèòü ñâîèõ ïðîèçâåäåíèé â ïèñüìåííîì âèäå. Çàïèñü ìóçûêàëüíûõ ïðîèçâåäåíèé âïåðâûå ñòàëà ïðîèçâîäèòüñÿ òîëüêî â ñîâåòñêîå âðåìÿ. Âòîðàÿ ïîëîâèíà XIX âåêà çíàìåíóåò âûäâèæåíèå ìíî­ ãèõ òàëàí­òëèâûõ ïåâèö è äîìáðèñòîê, àâòîðîâ øèðîêî èçâåñòíûõ â íàðîäå ïðîèçâåäåíèé.  òâîð÷åñòâå íàðîäíûõ êîìïîçèòîðîâ, îñîáåííî â ïðîèç­âåäå­íèÿõ êîìïîçèòîðîâ-æåíùèí, âûðàæàëñÿ ïðîòåñò ïðîòèâ óãíåòåííî­ãî ïîëîæåíèÿ æåíùèí-êàçàøåê. Èçâåñòíûì êîìïîçèòîðîì è èñïîëíèòåëåì íàðîäíûõ êþåâ ÿâ­ëÿåòñÿ Äèíà Íóðïåèñîâà (1861 ã.), òàëàíòëèâàÿ ó÷åíèöà Êóðìàíãàçû. Äèíà Íóðïåèñîâà äîáèëàñü èñêëþ÷èòåëüíûõ óñïåõîâ â èñêóññòâå èãðû íà äîìáðå. Ñòàðûå òðàäèöèè íå ïîçâîëÿëè åé âûñòóïèòü ñ ñîáñòâåííûìè ïðîèçâåäåíèÿìè, è òîëüêî â ãîäû ñîâåòñêîé âëàñòè òâîð÷åñêèé è èñïîëíèòåëüñêèé òàëàíò Äèíû Íóðïåèñîâîé ðàçâåðíóëñÿ âî âñåì ñâîåì áëåñêå è êðàñîòå. Äî íàøåãî âðåìåíè ñîõðàíèëèñü ïåñíè è êþè è ìíîãèõ äðóãèõ òàëàíòëèâûõ ïåâèö è äîìáðèñòîê: Êóàíäûê, Ñàðà, Áàéáàëà, Áîïèíà, Ñîêûð Àæàð, Êóëÿé, Áîïèìà. Ñâîèìè ïðîèçâåäåíèÿìè îíè âûðàæàëè ïðîòåñò ïðîòèâ ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíîãî áûòà.

“êûç-òàíûñó” (ïðîùàëüíûå ïëà÷è), “áåò-àøàð” (ðàñêðûòèå ëèöà – íàñòàâè­òåëüíàÿ ïåñíÿ, îáðàùåííàÿ ê ìîëîäîé ïðè âúåçäå åå â äîì ìóæà) è äðóãèå ïåëèñü ïðè âûäà÷å äåâóøêè çàìóæ êàê â äîìå ðîäèòåëåé, òàê è â äîìå æåíèõà. Êàæäîå çíà÷èòåëüíîå ñîáûòèå â æèçíè ÷åëîâåêà, ñåìüè, ðî­äà ñîïðîâîæäàëîñü ó êàçàõîâ îáðÿäîì è ïåñíüþ. Àáàé Êóíàíáàåâ ñïðàâåäëèâî îïðåäåëèë çíà÷åíèå ïåñíè â æèçíè êàçàõîâ: Äâåðè ìèðà òåáå îòêðûâàåò – ïåñíÿ. Äâåðè ñìåðòè òåáå îòêðûâàåò – ïåñíÿ. Âíèìàé åé, êàçàõ, ïîñòèãàé åå ìóäðîñòü. Âñåé æèçíè òâîåé ñîïóòñòâóåò ïåñíÿ. “Æàð-æàð” – ïåñíÿ-ñîñòÿçàíèå. Åå ïîþò îáû÷íî äâå ãðóïïû ìîëîäåæè: ìóæñêàÿ, âîçãëàâëÿåìàÿ æåíèõîì, æåíñêàÿ – íåâåñ­òîé. Ïåñíÿ ðàññêàçûâàåò î ïîëîæåíèè æåíùèíû â ïàòðèàð­ õàëüíîé ñåìüå, âûðàæàåò ãðóñòü è æàëîáó äåâóøêè â ñâÿçè ñ ïåðåõîäîì â äðóãîé àóë, â äðóãóþ ñðåäó, ðàçëóêîé ñ ðîäíûìè, óäàëåíèåì îò ðîäíûõ ìåñò. Ïåðåæèâàíèÿ íåâåñòû, ÷àñòî îòÿãîùåííûå ñîçíàíèåì, ÷òî îíà âûõîäèò çàìóæ ïðîòèâ ñâîåé âîëè, äàâàëè ïîâîä ê âîçíèêíîâåíèþ èñêðåííèõ è âîëíóþùèõ ïåñåí-ïëà÷åé (“ñûíñó”, “êûç-òàíûñó”), â êîòîðûõ îíà ïðîùàëàñü ñ ðîäíûìè è àóëîì, âûðàæàëà ñâîþ ïå­÷àëü. Áóäòî â ãðóäü òû ìíå âûñòðåëèë, ìèëûé îòåö, Çà òàáóí ìåíÿ ïðîäàë òû, ìèëûé îòåö,  þðòå ïðîñòîðíîé, ìèëûé îòåö, Ìåñòå÷êà ìíå íåò óæå, ìèëûé îòåö! ×åì æå ïðîãíåâàëà ÿ òåáÿ, ìèëûé îòåö? Òðàäèöèÿ òðåáîâàëà, ÷òîáû äåâóøêà â ñîïðîâîæäåíèè ïîäðóã ñ ïðîùàëüíîé ïåñíåé ïîñåòèëà êàæäóþ þðòó ñâîåãî è áëèæíèõ àóëîâ. Ýòî ïðîùàíèå äåâóøêè ñ ðîäíûìè ó êàçàõîâ íàçûâàëîñü “êûç-òàíûñó”. Êîãäà ìîëîäàÿ ïðèåçæàëà â àóë ñâîåãî ìóæà, åå âñòðå÷àëè ïåñíåé “áåò-àøàð” (ðàñêðûòèå ëèöà). “Áåò-àøàð” ïåë êòîíèáóäü èç ðîäñòâåííèêîâ ìóæà èëè ãëàøàòàé, çà÷èíàòåëü ñâàäåáíûõ ïåñåí, à ìîëîäàÿ æåíùèíà äîëæíà áûëà âíèìà­

òåëüíî ñëóøàòü ïåñíþ, çà­ïîìèíàòü ñîäåðæàâøèåñÿ â íåé íàñòàâëåíèÿ, êàíîíèçèðîâàííûå ïðàâèëàìè ïàòðèàðõàëüíîôåîäàëüíîé ñåìüè. Îñîáåííî ïîäðîáíî ïåðå÷èñëÿëèñü îáÿçàííîñòè ìîëîäîé æåíùèíû ê ðîäèòåëÿì ìóæà. Ïåñíÿ òàêæå ïîó÷àëà, êàê âåñòè ñåáÿ ñî ñòàðøèìè è ìëàäøèìè ñîðîäè÷àìè ìóæà è ãîñòÿìè. Òû ïðè ðàííèõ, íåâåñòóøêà, âñòàâàé ëó÷àõ, Íå òîð÷è, íåâåñòóøêà, ó âñåõ íà ãëàçàõ. Êîëü ê êèáèòêå ñêîò ïîäîéäåò âïîòüìàõ, Ïàëêè íå ëîìàé íà åãî áîêàõ. ßçûêîì, íåâåñòóøêà, íå áîëòàé, Äàðîì ñïëåòåí, íåâåñòóøêà, íå ïóñêàé, Ñòàðèêîâ, íåâåñòóøêà, óâàæàé, È äîðîãó, íåâåñòóøêà, èì äàâàé. Äëèííàÿ íàñòàâèòåëüíàÿ ïåñíÿ òðåáîâàëà îò ìîëîäîé æåíùè­íû ìîë÷àëèâîé ïîêîðíîñòè âî âñåì. Îíà ÿðêî âûðàæàëà åå áåñ­ïðàâèå, îáóñëîâëåííîå ïàòðèàðõàëüíîôåîäàëüíûì óêëàäîì. Ñ îáðÿäàìè, ñîïðîâîæäàâøèìè ñìåðòü, ïîãðåáåíèå è äðó­ ãèå òðàãè÷åñêèå ñîáûòèÿ, ñâÿçûâàëèñü ïåñíè “êîøòàñó” (ïåñíè ïðîùà­íèÿ), “åñòèðòó” (èçâåñòèå î ñìåðòè), “æîêòàó” (ïëà÷ ïî óìåðøå­ìó). Ýòîò æàíð îáû÷íî íàçûâàëñÿ “ïåñíÿìè ñêîð­áè è ïå÷àëè”.  òàêèõ ïåñíÿõ óìèðàþùèé ïðîùàåòñÿ ñ äåòü­ìè, ñ ðîäíûìè, äðóçü­ÿìè, à òàêæå ñ ëþáèìûì êîíåì è îõîò­ íè÷üåé ïòèöåé. Ðàñïðîñòðà­íåííàÿ òåìà “êîøòàñó” – ýòî òåìà ïðîùàíèÿ ñ ðîäíûìè çåìëÿìè. Ýòè ïåñíè îáû÷íî ñëàãàëèñü ëþäüìè èç áåäíåéøèõ ìàëî÷èñëåííûõ ðîäîâ, èçãîíÿâøèõñÿ èç ðîäíûõ çåìåëü êðóïíûìè ôåîäàëàìè, âíåøíèìè âðàãàìè, à ïîçäíåå, â XIX – íà÷àëå XX âåêà, êîëîíèàëüíûìè ìåðîïðèÿ­ òèÿìè öàðñêèõ âëàñòåé. Ïåñíè ïðîùàíèÿ ñëàãàëèñü òàêæå îäèíî÷êàìè – îòâàæíûìè íàðîäíûìè áîðöàìè ïðîòèâ ôåî­ äàëîâ è öàðñêèõ âëàñòåé.  äíè íàñèëüñòâåííîãî âûñåëåíèÿ àóëà ñ íàñèæåííûõ ìåñò òàêàÿ ïåñíÿ-èìïðîâèçàöèÿ âîçíèêàëà â óñòàõ àêûíà èëè ñêëàäûâàëàñü äæèãèòàìè è äåâóøêàìè ïîñòðàäàâøåãî ðîäà è ïëåìåíè.  ïðîùàëüíîé ïåñíå â ïîýìå “Êîçû-Êîðïåø è ÁàÿíÑóëó” ãî­âîðèòñÿ: Ïðîùàé, Áàëòàëû, Áàãàíàëû – ðîäèìûé êðàé, Ïðîùàé, îçåðà, ãäå ìíîãî ëÿãóøåê è òèíû.

Ðåçâèëàñü ÿ íà òâîèõ øåëêîâèñòûõ ëóãàõ, Ïðîùàé, âîñåìü îâðàãîâ, ñêëîíû ãîð è îòðîãè èõ. “Åñòèðòó”, “êîíèë àéòó”, “æóáàòó” – ïåñíè óòåøåíèÿ. “Æîêòàó” – ýòî ïåñíè, ñâÿçàííûå ñî ñìåðòüþ áëèçêèõ. “Åñòèðòó” îñòîðîæíî ïîäõîäèëà ê òðàãè÷åñêîìó èçâåñòèþ ñ ïîìîùüþ àëëåãîðèè ïðèìåðîâ, èíîñêàçàíèÿ, ïîâåñòâîâàâøèõ î ñêîðîòå÷íîñòè âñÿêîãî çåìíîãî ñóùåñòâîâàíèÿ. Çàòåì ñëåäîâàëî ïå÷àëüíîå èçâåñòèå; çàêëþ÷èòåëüíàÿ ÷àñòü ïåñíè ïåðåõîäèëà â “êîíèë àéòó”, “æóáàòó” – ïåñíþ óòåøåíèÿ.  “æîêòàó” îïëàêèâàëè ïîêîéíèêîâ. Ñ ãëóáîêîé äðåâ­ íîñòè ó êàçàõîâ ñîõðàíèëñÿ îáû÷àé, ÷òî æåíà, ñåñòðû èëè ìàòü ïîêîéíèêà îïëàêèâàëè åãî â òå÷åíèå öåëîãî ãîäà, âïëîòü äî “àñà”. Îíè äîëæ­íû áûëè äâàæäû â äåíü, ïðè âîñõîäå è çàõîäå ñîëíöà, âñïîìèíàòü óìåðøåãî ïåñíåéïëà÷åì. Ïåñíÿ âîñïåâàëà äîñòîèíñòâà óìåðøåãî, èçëèâàëà ñåìåéíîå ãîðå, òÿæåñòü óòðàòû. Ïî îáû÷àþ ñîáëþäàòü òðàóð îáÿçûâàëàñü â ïåðâóþ î÷åðåäü âäîâà óìåðøåãî: Ðàñêèíó ÿ ÷åðíûå âîëîñû, Ðàñêèíó è çàðûäàþ. Ãðåøíûå ïàëüöû, ìåäíûå íîãòè Åæåäíåâíî êðîâüþ îêðàøó. Ðóìÿíîå ëèöî ñâîå Äî ñàìûõ êîñòåé ðàçäåðó.  ïåñíÿõ “æîêòàó” ÷àñòî ðèñóåòñÿ ïå÷àëüíîå ïîëîæåíèå âäîâû, îáðå÷åííîé ïî îáû÷àþ àìàíãåðñòâà ñòàòü âòîðîé èëè òðåòüåé æåíîé îäíîãî èç ðîäñòâåííèêîâ ïîêîéíîãî. Ìíîãèå îáðàçöû óñòíîãî òâîð÷åñòâà, â òîì ÷èñëå îáðÿäî­ âûå ïåñíè, íà ïðîòÿæåíèè âåêîâ ñîõðàíèëè ñâîè èäåéíîõóäîæåñòâåííûå îñîáåííîñòè. “Æàð-æàð”, “æîêòàó”, “áåòàøàð” âñåãäà çàíèìàëè çíà÷èòåëüíîå ìåñòî â áûòó êàçàõîâ. Âñå ýòè áûòîâûå, îáðÿäîâûå ïåñíè â çàâèñèìîñòè îò ñîáûòèé, ïðîèñõîäèâøèõ â îáùåñòâåííîé æèçíè, ïðèñïîñàáëèâàëèñü íà ðàç­íûõ ýòàïàõ èñòîðè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ êàçàõñêîãî îáùåñòâà ê êëàññî­âûì èíòåðåñàì ðàçëè÷íûõ ñîöèàëüíûõ ãðóïï. Ñêàçêè Ñêàçî÷íûé ðåïåðòóàð êàçàõîâ áîãàòî è ðàçíîîáðàçíî îòðà­ æàåò ìíîãèå ñòîðîíû æèçíè êàçàõñêî­ãî íàðîäà, ïðåîáðàæåí­

íûå íàðîäíîé ôàíòàçèåé â òó èäåàëüíóþ æèçíü, î êîòîðîé ìå÷òàëî óãíåòåííîå êðåñòüÿíñòâî. Ñêàçêè äàþò ìíîãî èíòåðåñ­ íîãî äëÿ ïîíèìàíèÿ îáùåñòâåííîé æèçíè è áûòà, ÷àÿ­íèé è ñòðåìëåíèé íàðîäà. Ìíîãèå ñêàçêè âîçíèêëè äî ðàñïðîñòðà­­ íåíèÿ â Êàçàõñòàíå ìóñóëüìàíñêèõ òðàäèöèé, ïîä âëèÿíèåì ïåðå­æèòêîâ äðåâíåéøèõ âåðîâàíèé.  äàëüíåéøåì ñòàðèí­íûå ñêàçêè, ñîõðàíèâøèåñÿ â íàðîäíîé ïàìÿòè, âèäîèçìå­íÿëèñü, îáîãàùàëèñü êàê ïî ñîäåðæàíèþ, òàê è ïî ôîðìå. Òîðãîâûå è êóëüòóðíûå ñâÿçè êàçàõîâ ñ ñîñåäÿìè ñïî­ ñ­îá­ñòâîâà­ëè âîçíèêíîâåíèþ è ðàñïðîñòðàíåíèþ îáùèõ ñêàçî÷íûõ ñþæåòîâ äëÿ íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè (óçáåêîâ, òàäæèêîâ, òóðêìåí, êèðãè­çîâ), à òàêæå ïðîíèêíîâå­íèþ ñþæåòîâ ðóññêèõ, êèòàéñêèõ, àðàáñêèõ è èíäèéñêèõ ñêàçîê.  çàâèñèìîñòè îò îáùåñòâåííîãî ïîëîæåíèÿ ñêàçèòåëÿ ñêàç­êè íåðåäêî èìåëè ðàçëè÷íîå èäåéíîå ñîäåðæàíèå. Âåðà â àëëàõà, â ðîê, â äîñòèæåíèå ñêàçî÷íûì ãåðîåì ïîñëå âñåõ íåâçãîä è ëèøåíèé æåëàííîãî èäåàëà – ïîëó÷åíèÿ òèòóëà õàíà èëè áîãàòñòâà – îáúÿñíÿåòñÿ îãðàíè÷åííîñòüþ êðóãî­ çîðà ñêàçèòåëÿ, ïðîòèâîðå÷èâîñòüþ åãî ìèðîâîççðåíèÿ. Ñóùåñòâîâàëè ðàçëè÷íûå ñêàçî÷íûå æàíðû: ñêàçêè î æèâîò­íûõ, ôàíòàñòè÷åñêèå, áûòîâûå, ðåàëèñòè÷åñêèå, ñàòèðè÷åñêèå. Ôàíòàñòè÷åñêèå ñêàçêè êàçàõîâ ïðåäñòàâëÿþò ñî÷åòàíèå øàìàí­ñêèõ è ìóñóëüìàíñêèõ âåðîâàíèé è ïðåäñòàâëåíèé.  ýòèõ ñêàçêàõ ÿñíî âèäíî ñòðåìëåíèå íàðîäà ðàçãàäàòü òàéíû ïðèðîäû, ïðîíèê­íóòü çà ïðåäåëû âèäèìîãî, íàéòè îáåòîâàííóþ çåìëþ. Ôàíòàñòè÷å­ñêèå ñêàçêè è ëåãåíäû ðàññêàçûâàþò î áëàãîðîäíûõ ïîäâèãàõ è ìó­æåñòâåííîé áîðüáå îõîòíèêîâ, ìåòêèõ ñòðåëêîâ, îòäåëüíûõ áàòû­ðîâ (áîãàòûðåé), êðàñàâèö, ó êîòîðûõ “ðîò êàê ìåñÿö, ãëàçà êàê ñîëíöå”, ìóäðûõ ñòàðöåâ-ïðîðèöàòåëåé (“Åð-Òîñòèê”, “Åäèë-Æàèê”, Êóëà-ìåðãåí”, “Àëòûí-ñàêà”, “Êàðà-ìåðãåí”, “Àëàìàí è Æîëàìàí”, “Æóïàð êîðûãû”, “Àñàí-êàéãû) è äð. Áàòûðû, îõîòíèêè, ñìåëü÷à­êè, äîáèâàÿñü îñóùåñòâëåíèÿ ñâîèõ áëàãîðîäíûõ óñòðåìëåíèé, ïðå­îäîëåâàþò îïàñíîñòè, áîðþòñÿ ñ âðàæäåáíûìè ëþäÿì ñèëàìè (ñå­ìèãëàâûì ëþäîåäîì, îäíîãëàçûì äðàêîíîì, áàáîé-ÿãîé, ëåøèì, ãèåíîé), âñåãäà íàõîäÿ ÷óäåñíûõ ïîìîùíèêîâ. Ãåðîÿì ñêàçîê ïîìî­ãàþò “òóëïàð” – áûñòðîíîãèé êîíü, “øåñòèìåñÿ÷íûé ïóòü øåñòüþ øàãàìè ïåðåõîäÿùèé”, “æåëìàÿ”, “ñàìðóê” (æàð-ïòèöà),

óíîñÿùàÿ áàòûðà â ïîäíåáåñüå. Èì ïîìîãàþò âåëèêàíû, ïåðåäâèãàþùèå ãîðû, ïðîãëàòûâàþùèå îçåðà, ïðîâèäöû, áûñòðîõîäû. Âñå ýòè ñêàçêè âîï­ëîùàëè ìå÷òó îáèòàòåëåé íåîáúÿòíûõ ñòåïåé î áûñòðîì ïðåîäîëåíèè ïðîñòðàíñòâà, ïðîíèêíîâåíèè â òàéíû ïðèðîäû è ïîêîðåíèè åå. Îíè íàõîäÿò àíàëîãèþ â ðóññêèõ, àðàáñêèõ, èíäèéñêèõ ñêàçêàõ, ñêàçêàõ íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè, ãäå ýòè ìå÷òû âîïëîùåíû, íàïðèìåð, â êîâ­ðå-ñàìîëåòå. Âåðíûé ïîìîùíèê ÷åëîâåêà âîëøåáíûé êîíü âñòðå­÷àåòñÿ ñ âëàäåëüöåì íåîáúÿòíûõ ïàñòáèùíûõ ïðîñòîðîâ è íåñìåòíûõ ñòàä – ÷óäîâèùåì (æàëìàóûç), áîðåòñÿ ñ íèì è ïîáåæäàåò. Ñóùåñòâåííîå ìåñòî â êàçàõñêèõ âîëøåáíûõ ñêàçêàõ çàíèìàåò ôàíòàñòèêà. Õðàáðåöû Åð-Òîñòèê, Æîÿ-ìåðãåí, Êàðà-ìåðãåí, ïðåî­äîëåâàÿ âñå ïðåãðàäû, ïîñåùàþò íåâåäîìûé, âîëøåáíûé ìèð, óç­íàþò åãî òàéíû. Ãåðîè êàçàõñêèõ ôàíòàñòè÷åñêèõ ñêàçîê îáëàäàþò âûñîêèì óìîì è ìîðàëüíûìè êà÷åñòâàìè, íàäåëåíû íåîáû÷àéíîé ñèëîé, íåîáûêíîâåííûì ñëóõîì è çðåíèåì.  ñêàçêàõ-ïðåäàíèÿõ îá Àñàí-êàéãû, Æóïàð êîðûãû êàçàõ­ñêèé íàðîä âîïëîòèë ñâîè ìå÷òû î áîãàòûõ ïàñòáèùàõ, ïðèâîëüíûõ ïðîñòîðàõ, óäîáíûõ äëÿ ñòîÿíîê, î ñ÷àñòëèâîé æèçíè.  ñêàçêå îá Àñàíå-ïå÷àëüíèêå ðàññêàçûâàåòñÿ, êàê îïå÷àëåííûé ñóäüáîé ñâîåãî íàðîäà, åãî áåäíîñòüþ, áåñïëîäíîñòüþ åãî çåìåëü, îí ðåøèë îòûñ­êàòü îáåòîâàííóþ çåìëþ, ãäå äíè áåñïå÷àëüíû, íàðîä íå çíàåò íè­ùåòû è ëèøåíèé, ãäå çåìëè òó÷íû, ãäå íåò íåíàâèñòè è âðàæäû, ãäå “æàâîðîíêè ìèðíî âüþò ãíåçäà íà ñïèíå îâåö”. Íà áûñòðîíîãîé âåðáëþäèöå îí îáúåõàë âñå êàçàõñêèå ñòåïè, ãîðû, äîëèíû, ëåñà è ðîùè, ðåêè è îçåðà, íî îáåòîâàííîé çåìëè íå íàøåë è óìåð, íå îñóùåñòâèâ ñâîþ ìå÷òó. Ñþæåò ïîýìû “Óòåãåí-áàòûð”, âïîñëåäñòâèè ñîçäàííîé Äæàìáóëîì, òåñíî ñâÿçàí ñ ïðåäàíèÿìè îá Àñàíå-êàéãû. Èìÿ Àñàíà êàê íàðîäíîãî çàñòóïíèêà âåñüìà ïîïóëÿðíî â êàçàõñêîé ñòåïè. Åãî èìåíåì àêûíû ÷àñòî íà÷èíàëè ñâîè ïåñíè. Íî îáðàç Àñàíà áûë èñïîëüçîâàí è àêûíàìè, òÿãîòåâøèìè ê ôåîäàëüíîðîäîâîé çíàòè. Îíè ñîçäàëè ñâîè, èíûå âåðñèè ïðåäàíèÿ îá Àñàíå, ãäå ãåðîé ïðåäñòàâëÿëñÿ õàíñêèì íàñòàâíèêîì, ÷òî ÿâíî èñêàæàëî îáðàç, ñîçäàííûé íàðîäîì. Ìíîãî êàçàõñêèõ ñêàçîê ïîñâÿùåíî æèâîòíûì. Äðóçüÿìè è ïîìîùíèêàìè ÷åëîâåêà â íèõ ïîêàçàíû äîìàøíèå æèâîòíûå – âåðáëþä, ëîøàäü, îâöà, êîçà, à âðàãàìè –

âîëê, ëèñà, ìåäâåäü, òèãð, çìåÿ. Íåêîòîðûå èç ýòèõ ñêàçîê ïîâåñòâóþò î ñêàêóíàõ-òóëïàðàõ, çà­âîåâàâøèõ ïåðâåíñòâî íà ñîñòÿçàíèÿõ (“Òåïåí-êîê”, “Ñûðòòàíäàð”), èëè î ñêîðáè âåðáëþäèöû, ïîòåðÿâøåé âåðáëþæîíêà (“Áîç èíãåí”) è ò.ï. Êàê è â ñêàçêàõ ìíîãèõ äðóãèõ íàðîäîâ, â òîì ÷èñëå è ðóñ­ñêèõ, ëèñà íåèçìåííî âûâîäèòñÿ ëóêàâîé, ìåäâåäü – óâàëü­íåì, íî ãðóáûì íàñèëüíèêîì, âîëê – æàäíûì õèùíè­ êîì.  áîëüøèíñòâå ñêà­çîê äîìàøíèå æèâîòíûå – äðóçüÿ ÷å­ëî­âåêà – ïîáåæäàþò êîâàðíûõ õèùíèêîâ. Êàçàõñêàÿ ïîñëîâèöà “Âîëê îâöå íå òîâàðèù, áàé áåäíÿêó íå òîâàðèù” ïðèøëà èç æèçíè, îíà î÷åíü ìåòêî ñðàâíèâàåò áàåâ ñ âîë­êàìè. Ñêàçêè ñîçäàëè îòòàëêèâàþùèå îáðàçû õèùíèêîâ. Âîëê ïî­æèðàåò íå òîëüêî ÿãíÿò è êîçëÿò, íî è ìëàäåíöåâ, ïîäñòåðåãàåò ÷å­ëîâåêà äàæå ïîñëå åãî ñìåðòè è æàäíî íàáðàñûâàåòñÿ íà åãî òðóï.  ñêàçêå “Âîëê-æåíèõ” âîëê-îáîðîòåíü ïðèíèìàåò îáðàç ÷åëîâåêà, ñâàòàåò êðàñèâóþ äåâóøêó, óâîçèò åå è, â óêðîìíîì ìåñòå ïåðåâåð­íóâøèñü íà çåìëå, ñíîâà ñòàíîâèòñÿ ìàòåðûì âîëêîì. Ýòà ñêàçêà âìåñòå ñ òåì îòðàæàåò áåñïðàâíîå, òÿæåëîå ïîëîæåíèå æåíùèíû-êàçàøêè, åå ãîðüêóþ äîëþ. Îáðàç âîëêà â êàçàõñêèõ ñêàçêàõ èìååò ñâîèì ïðîòîòèïîì íàñèëüíèêîâ è óãíåòàòåëåé íàðîäíûõ ìàññ. Ñêàçêè îá Àÿç-áèå, Æèðåíøå è äðóãèå èçîáðàæàþò âûõîäöåâ èç íàðîäà – Àÿç-áèÿ, Æèðåíøå è åãî ñóïðóãó êðàñàâèöó Êàðàøàø, à òàêæå Àëäàð Êîñå, Êîæàíàñûðà, Øîïàíà-òàçøó – êðàñíîðå÷èâûìè, îñòðîóìíûìè, ñìåò­ ëèâûìè ëþäüìè. Èõ îñòðîóìèå è ñìåêàëêà íà­ïðàâëåíû íà èçîáëè÷åíèå è âûñìåèâàíèå ñàìîäóðîâ-õàíîâ, æàäíûõ áàåâ, íåñïðàâåäëèâûõ áèåâ. Àëäàð Êîñå, áåçáîðîäûé íàñìåøíèê, îñòðîóìíûé è íàõîä÷èâûé, âûñòóïàåò â ñêàçêå íîñèòåëåì íàðîäíîãî þìîðà, íàïðàâëåííîãî ïðî­òèâ ýêñïëóàòàòîðîâ. Îí îáìà­ íûâàåò íåíàâèñòíûõ íàðîäó õàíà-ñà­ìîäóðà, ñêóïîãî áàÿ, õîäæåé è ìóëë, çíàõàðåé, øàìàíîâ è äàæå äüÿâîëà, âûñ­ ìåèâàåò äîãìû èñëàìà. Æèðåíøå-øåøåí (Æèðåíøå-îñòðîñëîâ) äàë îáåò æå­ íèòüñÿ íà äåâóøêå, êîòîðàÿ ïðåâçîéäåò åãî â êðàñíîðå÷èè è îñòðîóìèè. Òàêîé îêàçàëàñü êðàñàâèöà Êàðàøàø, è îíè ïîæåíèëèñü. Çëîé õàí ïîæå­ëàë îòíÿòü Êàðàøàø ó Æèðåíøå. Îí äàë åìó òðóäíåéøåå ïîðó÷å­íèå, ãðîçÿùåå ñìåðòüþ. Áëàãîäàðÿ ñâîåìó óìó è íàõîä÷èâîñòè, à òàêæå

ïîìîùè Êàðàøàø Æèðåíøå ïîáåæäàåò. Õàíñêèé äâîð â ñêàçêàõ î Æèðåíøå ïðåäñòàâëåí êîâàðíûì è âðàæäåáíûì ïî îòíî­øåíèþ ê îäàðåííûì ëþäÿì èç íàðîäà. Îáðàç Æèðåíøå ñòàë íàñòîëüêî ïîïóëÿðåí â íàðîäå, ÷òî ñàìî èìÿ Æèðåíøå ñòàëî íàðèöàòåëüíûì, îáîçíà÷àþùèì ëþäåé êðàñíî­ðå÷èâûõ è îñòðîóìíûõ.  ïîäëèííî íàðîäíûõ, ðåàëèñòè÷åñêèõ ñêàçêàõ ãîâîðèòñÿ î ðàâ­íîïðàâèè æåíùèí, èõ óìå, ëþáâè è âåðíîñòè ìóæó – ñïóòíèêó æèçíè, î èõ ñòðåìëåíèè äîáèòüñÿ ëè÷íîé ñâîáîäû, áðàêà ñ ëþáèìûì. Ñðåäè êàçàõñêèõ ñêàçîê âñòðå÷àþòñÿ çàèìñòâîâàíèÿ ñêàçî÷íûõ ñþæåòîâ ó äðóãèõ íàðîäîâ. Íåìàëî çàèìñòâîâàíèé èç àðàáñêèõ ñêà­çîê “Òûñÿ÷à è îäíà íî÷ü”, èíäèéñêîé ñêàçêè “Òîòûíàìà”, èç ðóñ­ñêèõ, êèòàéñêèõ, ìîíãîëüñêèõ ñêàçîê ñòàëè òàêèìè æå øèðîêî ðàñ­ïðîñòðàíåííûìè â íàðîäå, êàê è îðèãèíàëüíûå êàçàõñêèå ñêàçêè. Îòäåëüíûå æå êàçàõñêèå ñêàçêè, ïðåäàíèÿ, ëåãåíäû îòðàæàþò ðåëè­ ãèîçíûå äîãìû, èäåîëîãèþ ôåîäàëüíîãî êëàññà.  öåëîì æå ñîçäàí­íûå íàðîäîì íà ïðîòÿæåíèè âåêîâ ñêàçêè ÿâëÿþòñÿ âàæíûì æàí­ðîì óñòíîãî òâîð÷åñòâà êàçàõîâ. Ãåðîè÷åñêèé ýïîñ. Êàçàõñêèé ýïîñ – îäèí èç îñíîâíûõ æàíðîâ óñòíîãî òâîð÷åñòâà. Îí âîñõîäèò ê ãëóáîêîé äðåâíîñòè.  îðõîíîåíèñåéñêèõ ïàìÿòíèêàõ, à òàêæå â íàäãðîáíûõ ýïèòàôèÿõ, îáíàðóæåííûõ àðõåîëîãàìè ïðè ðàñêîï­êàõ, óâåêîâå÷åíû ðàòíûå ïîäâèãè áàòûðîâ è ðîäîíà÷àëüíèêîâ. Ýòè ýïèòàôèè ÿâëÿþòñÿ êàê áû îòðûâêàìè èç áûëèí. Áûëèíû ïåðâîíà­÷àëüíî ñîñòàâëÿëèñü èç êîðîòêèõ ïåñåí òèïà “æîêòàó”. Ìíîãèå ïåñ­íè “æîêòàó” èìåþò ñõîäñòâî ñ îòäåëüíûìè ÷àñòÿìè ýïè÷åñêèõ ïðî­èçâåäåíèé. Èññëåäîâàòåëè ïîëàãàþò, ÷òî âîçíèêíîâåíèå òàêèõ áû­ëèí, êàê “Êàðàáåê”, “Åð-Êîêøå”, “Êîáëàíäû”, “Êàìáàð”, îòíîñèò­ñÿ ê êàðàõàíèäñêîìó âðåìåíè è êèï÷àêàì XII–XIV âåêîâ.  ñêàçêàõ “Åð-Òîñòèê” è “Êóëà-ìåðãåí” ðàññêàçûâàåòñÿ îá îõîò­íèêàõ, ìåòêèõ ñòðåëêàõ è áàòûðàõ; â íèõ ïðîçà ÷åðåäóåòñÿ ñ ïîýçè­åé.  ýïîñå “Êàìáàð-áàòûð” òàêæå âîñïåâàåòñÿ èñêóññòâî îõîòíèêà è ñòðåëêà. Âïîëíå âåðîÿòíî, ÷òî èìåííî ïåñíè îá îõîòíèêàõ, ìåòêèõ ñòðåëêàõ ïîëîæèëè íà÷àëî êàçàõñêèì áûëèíàì. Ñëîæèëñÿ êàçàõñêèé ýïîñ ïîçäíåå, â XVI–XVII âåêàõ, â ïåðèîä âîîðóæåííîé áîðüáû êàçàõîâ ïðîòèâ äæóíãàðñêèõ ôåîäàëîâ è êàë­ìûêîâ, ïåðåñåëèâøèõñÿ â ìåæäóðå÷üå Âîëãè è

Óðàëà â íà÷àëå XVII âåêà.  XVIII–XIX âåêàõ ýïîñ ïðîäîëæàë ðàçâèâàòüñÿ, òåêñòû ýïè÷åñêèõ ïðîèçâåäåíèé áûëè äîíåñåíû äî íàøèõ äíåé ïåâöàìè-ñêàçèòåëÿìè â óñòíîì èñïîëíåíèè. Ãåðîè÷åñêèé ýïîñ – ýòî ñþæåòíûå ïîýìû, ðàññêàçûâàþ­ ùèå î ãåðîè÷åñêîé æèçíè è ðàòíûõ ïîäâèãàõ áàòûðîâ, îáëàäàâøèõ íåîáû­÷àéíîé ñèëîé, çàùèùàâøèõ ïëåìåíà è îòäåëüíûå ðîäû îò íàáåãîâ ÷óæåçåìöåâ, ñïàñàâøèõ íàðîä îò òÿæåëûõ áåäñòâèé.  óñòíîé ëèòå­ðàòóðå â ïîíèìàíèè íàðîäà ñëîâî “áàòûð” îçíà÷àåò îòâàæíîãî, ñïðàâåäëèâîãî, ñèëüíîãî ÷åëîâåêà – ãåðîÿ.  êàçàõñêîì ãåðîè÷åñêîì ýïîñå íàðÿäó ñ îáû÷íûìè äëÿ ýïîñà ýëåìåíòàìè ôàíòàñòèêè è ãåðîèçàöèè îòðàæåíû èñòîðè÷åñêèå ñîáû­òèÿ. Òàê, íàïðèìåð, ýïîñ “Êîáëàíäû” âîçíèê â ñâÿçè ñ äëèòåëüíîé âîéíîé ìåæäó êèï÷àêàìè è èðàíöàìè; “Åð-Òàðãûí” – â ñâÿçè ñ ìåæäîóñîáíîé áîðüáîé â Êðûìñêîì õàíñòâå; ýïè÷åñêèå ïîýìû îá Åð-Ñàèíå, Êàìáàðå, Àëïàìûøå, Åð-Êîñàå, Òîðå-õàíå, Òåëàãûñå, Êóáûãóëå è äðóãèõ îòîáðàæàþò ñîâìåñòíûå âûñòóïëåíèÿ êèï÷àêñêèõ, íîãàéñêèõ ðîäîâ è ïëåìåí ïðîòèâ êàëìûêîâ. Ãåðîè ýòèõ ïðîèçâåäåíèé íå èìåíîâàëèñü “êàçàõàìè”, îíè ñ÷èòàþòñÿ âûõîäöàìè èç Íîãàéëû. Ñþæåò íåêîòîðûõ ýïè÷åñêèõ ïðîèçâåäåíèé ÿâëÿåòñÿ îáùèì äëÿ íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè. Òàê, ýïîñ “Àëïàìûø” øèðîêî ðàñïðîñòðàíåí ó êàçàõîâ, óçáåêîâ è êàðàêàëïàêîâ; “Êåð-îãëû” – ó àçåðáàéäæàíöåâ, òàäæèêîâ, êàçàõîâ, óçáåêîâ, òóðêìåí, êàðàêàëïàêîâ.  êèðãèçñêîì ýïîñå “Ìàíàñ” êàçàõ Åð-Êîêøå ó÷àñòâóåò â âîé­íå â êà÷åñòâå îäíîãî èç ãëàâíûõ áàòûðîâ, à â êàçàõñêîì âàðèàíòå “Åð-Êîêøå”, îïóáëèêîâàííîì Â.Â. Ðàäëîâûì, áàòûð Ìàíàøà èçîáðàæåí äðóãîì Êîêøå. Î òîì, ÷òî êàçàõñêèå ýïè÷åñêèå ïðîèçâåäåíèÿ âîçíèêëè â ñâÿçè ñ èñòîðèåé íå òîëüêî êàçàõîâ, íî è áðàòñêèõ íà­ðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè, ãîâîðèò ñëåäóþùåå âûñêàçûâàíèå ×îêàíà Âàëèõàíîâà: “Íàäî ïîëàãàòü, ÷òî ïîä íîãàÿìè ïåðâîíà÷àëüíî ðàçó­ìåëèñü â Ñðåäíåé Àçèè âñå êî÷åâûå ïëåìåíà òþðêñêîãî è ìîíãîëü­ñêîãî ïðîèñõîæäåíèÿ... Íîãàéñêèå ïðåäàíèÿ îòíîñÿòñÿ ê êîíöó XIV, XV è ê XVI âåêàì. Ïðåäàíèÿ ýòè èìåþò ýïè÷åñêèé õàðàêòåð è ïî­þòñÿ ðèôìîâàííûìè ñòèõàìè è ïîòîìó ïðèíàäëåæàò ê îáëàñòè íà­ðîäíîé óñòíîé ëèòåðàòóðû. Îíè çàìå÷àòåëüíû êàê âûðàæåíèå íà­ðîäíîãî äóõà, ïîíÿòèé, îáû÷àåâ, íðàâîâ, îáðàçà æèçíè, çàìå÷àòåëü­íû òàêæå â ôèëîëîãè÷åñêîì îòíîøåíèè”. Íå âñå ýïè÷åñêèå ïðîèçâåäåíèÿ íîñÿò íàðîäíûé õàðàêòåð. Íå­êîòîðûå èç ýïè÷åñêèõ ïåñåí èñêàæåíû â óãîäó êëàññîâûì

èíòåðåñàì ôåîäàëüíîé çíàòè, õàíîâ è ñóëòàíîâ. Íàïðèìåð, áûëèíà îá Óðàê-Ìàìàå ïðîñëàâëÿåò íàáåãè õàíîâ, íàïðàâëåí­ íûå ïðîòèâ íàðîäîâ, ôåîäàëüíûå ìåæäîóñîáèöû. Êðîìå òîãî, íåêîòîðûå àêûíû è ïåâöû, âûðàæàâøèå èíòåðåñû ôåîäàëîâ, ïåðåðàáàòûâàëè íàðîäíûå ïðîèç­âåäåíèÿ â íóæíîì äëÿ íèõ íàïðàâëåíèè, ñîçäàâàëè íîâûå âàðèàí­òû. Îäíèì èç ïðîèçâåäåíèé, ïðåòåðïåâøèõ ñóùåñòâåííûå èäåéíûå èçìåíåíèÿ, ÿâëÿåòñÿ ýïîñ “Øîðà-áàòûð”.  íàðîäíûõ ýïè÷åñêèõ ïðîèçâåäåíèÿõ îáùåñòâåííûå ìîòèâû ïðåîáëàäàþò íàä ëè÷íûìè.  îáðàçå áàòûðà ïåâöû âîïëîùàëè ïàòðèîòè÷åñêèå èäåè. Áàòûðû êàçàõñêîãî íàðîäíîãî ýïîñà áîðîëèñü ïðîòèâ çàâîåâàòåëåé, îòðàæàëè èõ íàïàäåíèÿ. Êàìáàð, íàïðèìåð, âîþåò ñ êàëìûêàìè, îñâîáîæäàåò èç-ïîä èõ èãà ñâîèõ ñîðîäè÷åé – äåâÿ­íîñòî äâîðîâ áåäíÿêîâ è âåñü Íîãàéëèíñêèé êðàé. Àëïàìûø âîþåò ñ êàëìûöêèì õàíîì Òàéøåé, ðàçîðèâøèì ðîäèíó Àëïàìûøà â åãî îò­ñóòñòâèå. Êîáëàíäû ñðàæàåòñÿ ñ õàíîì Àëøàãèðîì, ïîðàáîòèâøèì åãî ðîäèòåëåé, ñåìüþ, âåñü êèï÷àêñêèé ðîä. Èíîãäà áàòûðû ñàìè íàïàäàþò íà ñîñåäíèå ïëåìåíà. Íàðîä íå ïîääåðæèâàë òàêèõ áàòûðîâ. Êîãäà Êîáëàíäû ðàäè íàæèâû íàïàë íà ìèðíîãî õàíà Êîáûêòû, òî ñàì ïîïàë â ïëåí è ïîíåñ íà­êàçàíèå. Äåéñòâèÿ Åð-Ñàèíà, ïîñòîÿííî èñêàâøåãî âñòðå÷ ñ âðàãîì, æàæäàâøåãî áèòâ, íàðîä íå âîñõâàëÿë, à, íàîáîðîò, âûñìåèâàë. Íàä­ìåííûé Ñàèí, èçáèâàâøèé ñâîèõ ïàñòóõîâ, â ïåðâîé æå ñõâàòêå òåð­ïèò æåñòîêîå ïîðàæåíèå. Îäíîé èç ñàìûõ êðóïíûõ è ïîïóëÿðíûõ ýïè÷åñêèõ ïîýì êàçàõ­ñêîãî íàðîäà ÿâëÿåòñÿ ýïîñ î Êîáëàíäû-áàòûðå, ñîñòàâëÿþùèé â íå­êîòîðûõ âàðèàíòàõ äî äåñÿòè òûñÿ÷ ñòðîê.  áûëèíå ðàññêàçûâàåòñÿ î ðîæäåíèè, ðîñòå è âîçìóæàíèè Êîáëàíäû, åãî æåíèòüáå íà óìíîé è êðàñèâîé äåâóøêå Êóðòêå, î ðåçâîì òóëïàðå Òàéáóðûëå è î ïî­õîäå áàòûðà ïðîòèâ õàíîâ Êàçàíà è Àëøàãèðà, èñêîííûõ âðàãîâ êèï÷àêñêîãî ðîäà. Áîëüøîå âíèìàíèå ïðè ýòîì óäåëÿåòñÿ îêðóæå­íèþ è óñëîâèÿì æèçíè áàòûðà.  ïîëíûõ âàðèàíòàõ “Êîáëàíäû”, êàê è âî ìíîãèõ äðóãèõ ïðîèçâåäåíèÿõ, âñòóïèòåëüíûå ãëàâû ïîñâÿùåíû ìíîãîñòðàäàëüíîé ó÷àñòè ïðåñòàðåëûõ ðîäèòåëåé ãåðîÿ. Ñûí èõ ïîÿâëÿåòñÿ íà ñâåò ïðè ñêàçî÷íûõ îáñòîÿòåëüñòâàõ. Âñëåä çà ðàññêàçîì î ðîæäåíèè ãåðîÿ ñëåäóåò èñòîðèÿ åãî æåíèòü­áû. Ëþáèìàÿ äåâóøêà äîñòàåòñÿ áóäóùåìó áàòûðó íåëåãêî, öåíîé òÿæåëîé, äëèòåëüíîé áîðüáû.

Îáñòîÿòåëüñòâà ðîæäåíèÿ Àëïàìûøà, åãî âîçìóæàíèÿ è æåíèòüáû íà êðàñàâèöå Ãóëüáàðøèí â èçâåñòíîé ìåðå ñõîäíû ñ ýïîñîì î Êîáëàíäû. Îáðàç æåíû áàòûðà êàê áû äî­ïîëíÿåò åãî îáðàç: åñëè ó áàòûðà ïî ìîëîäîñòè ëåò ìàëî îïûòà, òî æåíà åãî ÿâëÿåòñÿ âîïëîùåíèåì îïûòà è ðàçóìà; åñëè ó áàòûðà íåäîñòàòî÷íî ðàçâèòî ÷óâñòâî ÷åñòè è äîñòîèíñòâà, æåíà âõî­ äèò â ïîýìó êàê âîïëîùåíèå ÷åñòè. Âàæíóþ ðîëü â ñóäüáå Êîáëàíäû, êàê è äðóãèõ áàòûðîâ, âî âñåõ ýïè÷åñêèõ ïåñíÿõ èãðàþò åãî äðóçüÿ, â îñîáåííîñòè êîíü – áëèæàé­øèé äðóã è ïîìîùíèê áàòûðà. Êëè÷êè áîãàòûðñêèõ êîíåé ñòîëü æå øèðîêî èçâåñòíû â íàðîäå, êàê è èìåíà ãåðîåâ: Òàéáóðûë (÷àëûé) – ó Êîáëàíäû, Òàðëàí (ñèâêà) – ó Òàðãûíà, Áàéøóáàð (÷óáàðûé) – ó Àëïàìûøà, Êàðàêàñêà (âîðîíîé ñ ëûñèíîé) – ó Êàìáàðà.  áûëèíå Òàéáóðûë â ñîñòÿçàíèè ñ ëåòÿùåé ïòèöåé ñòðåìèòåëü­íûì âåòðîì, “ïûëü îäíîãî õîëìà ñîåäèíÿåò ñ ïûëüþ äðóãîãî õîë­ìà”, ïåðåñêàêèâàåò âûñîêèå ãîðû; äèêèå îñëû è öàïëè ìèãîì îêà­çûâàþòñÿ çàäàâëåííûìè êîïûòàìè Òàéáóðûëà, åãî êîïûòà ìåñÿò îãðîìíûå âàëóíû, êàê ãëèíó; ðàññòîÿíèå, èçìåðÿåìîå ñîðîêàäíåâ­íûì ïåðåõîäîì, Êîáëàíäû ïîêðûâàåò íà Òàéáóðûëå çà îäèí äåíü.  ðÿäå áûëèí ìàñòåðñêè õàðàêòåðèçóþòñÿ áûò, íðàâû, îáû÷àè, òðàäèöèè íàðîäà. Ãåðîèçì, ìóæåñòâî, íåæíàÿ ëþáîâü, ðàäîñòü, âîñ­òîðã, êîìè÷åñêèå ìîìåíòû â ïîëîæåíèè îòäåëüíûõ ãåðîåâ îòðàæåíû â âûñîêîõóäîæåñòâåííîé ôîðìå.  áûëèíàõ âî ìíîãèõ ñëó÷àÿõ ïî­êàçàíû æèçíåííûå ÿâëåíèÿ, ÷óâñòâà è ñòðàñòè ãåðîåâ, äàíî îïèñà­íèå ñâàäåáíûõ ïèðîâ âî âðåìÿ æåíèòüáû Êîáëàíäû è Àëïàìûøà.  ýòèõ ïîýìàõ øèðîêî èñïîëüçîâàíû ðàçëè÷íûå ôîðìû óñòíîãî òâîð÷åñòâà: “òîé-áàñòàð”, “æàð-æàð”, “æîêòàó”. Ïîýìà î Êàìáàðå, ïîëó÷èâøàÿ áîëüøîå ðàñïðîñòðàíå­ íèå â íà­ðîäå, îòëè÷àåòñÿ ñâîèìè èäåéíî-õóäîæåñòâåí­ íûìè îñîáåííîñòÿìè.  ïîýìå ðåàëüíàÿ äåéñòâèòåëüíîñòü ïðåîáëàäàåò íàä ôàíòàñòèêîé, ãèïåðáîëàìè. Îõîòíè÷üÿ æèçíü áåäíÿêà Êàìáàðà, èìåâøåãî òîëü­êî îäíîãî êîíÿ, çàáîòèâøåãîñÿ î ñóäüáå ãîëîäíûõ ñîðîäè÷åé, ëþáîâü ê íåìó äåâóøêè Íàçûì, ìóæåñòâî, ñòîéêîñòü, ìîðàëüíûå êà÷åñòâà áàòûðà, ñòàâÿùåãî ÷åñòü íàðîäà ïðåâûøå âñåãî, â ïîýìå îáðèñîâàíû ñ ðåàëèñòè÷åñêèõ ïîçèöèé, êðàñî÷íî è çàíèìàòåëüíî. Êîãäà ïîë÷èùà çàõâàò÷èêîâ âòîðãàþòñÿ â

ïðåäåëû ðîäíîãî êðàÿ, Êàìáàð íå òàèò çëîáó è îáèäó íà ñûíîâåé áåêà Àçèìáàÿ, âñÿ÷åñêè óíèæàâøèõ è îñêîðáëÿâøèõ åãî çà áåäíîñòü. “Èç-çà äîñàäû ê ãëóïûì øåñòè ñûíîâüÿì Àçèìáàÿ íå ñòîèò ñîâåðøàòü ïëîõîé ïîñòóïîê, íàäî òâåðäî âñòàâàòü íà çàùèòó íàðîäà”, – ðåøàåò Êàìáàð. Ïðîñëàâëåíèå è õóäîæåñòâåííîå èçîáðàæåíèå îõîòíè÷üåãî ïðîìûñëà, õàðàêòåðíûå äëÿ ïîýìû “Êàìáàð-áàòûð”, ðåäêî âñòðå÷àþòñÿ â óñòíîé êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå. Íàðîäíûì õàðàêòåðîì, áîëüøîé õóäîæåñòâåííîé ñèëîé îòëè÷àåò­ñÿ áûëèíà “Åð-Òàðãûí”. Õðàáðîñòü, ìîðàëüíûå äîñòîèíñòâà Åð-Òàðãûíà ñëóæàò äåëó çàùèòû ñâîåé ðîäèíû îò íàøåñòâèÿ çàõâàò÷è­êîâ.  áûëèíå ÿñíî ïîêàçàíû ïðîòèâîðå÷èÿ ìåæäó ïðàâÿùåé êëèêîé õàíîâ è ÅðÒàðãûíîì. Òàðãûí õàðàêòåðèçóåòñÿ êàê áîãàòûðü, çà­ñòóïíèê íàðîäà, à õàíû – êàê âåðîëîìíûå îáìàíùèêè íàðîäà. Íå­ ñìîòðÿ íà òî, ÷òî Òàðãûí íåîäíîêðàòíî ñïàñàë ñòðàíó îò êàëìûöêèõ íàáåãîâ, õàí è åãî îêðóæåíèå áðîñàþò Òàðãûíà, ïîëó÷èâøåãî óâå÷üå â áîþ, â áåçëþäíîé ñòåïè. Ïîäâèãè Òàðãûíà âûñîêî öåíèò íàðîä è ñïîäâèæíèêè áàòûðà. ßçûêîâûå ñðåäñòâà ýïîñà “Åð-Òàðãûí” âåñüìà âûðàçè­ òåëüíû, îí èçîáèëóåò ìåòêèìè ïîýòè÷åñêèìè îáðàçàìè; îñîáåííî ýìîöèîíàëü­íû îïèñàíèÿ åäèíîáîðñòâà Òàðãûíà ñ òû­ñÿ÷íûìè ïîë÷èùàìè âðàãà, âîëíóþùàÿ ïåñíÿïåðåæèâàíèå äåâóøêè Àê-Æóíóñ, áîðþùåéñÿ ñ ïðèòÿçàíèÿìè ñòàðîãî íà­ñèëüíèêà Êàðòêîæàêà. Õóäîæåñòâåííûå äîñòîèíñòâà “Åð-Òàðãûíà” è “Êîáëàí­ äû” ïîç­âîëÿþò ïðè÷èñëèòü èõ ê øåäåâðàì ýïè÷åñêîé ïîýçèè. Ñîöèàëüíî-áûòîâûå ïîýìû. Îñíîâíàÿ òåìà â áûòîâûõ, ëèðè÷åñêèõ ïîýìàõ – òåìà ëþáâè, ñòðàäàíèÿ ìîëîäûõ ëþäåé, áîðþ­ùèõñÿ çà ñâîå ñ÷àñòüå ñ ïðåïÿòñòâèÿìè, ñîçäà­âàåìûìè ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíûì óêëàäîì. Çíà÷èòåëüíîå ìåñòî â ëèðè÷åñêèõ ïîýìàõ îòâîäèòñÿ îïèñàíèþ áûòà, îáû÷àåâ, òðàäèöèé íàðîäà. Ê êàçàõñêèì ñîöèàëüíî-áûòîâûì ïîýìàì îòíîñÿòñÿ: “Êîçû-Êîðïåø è Áàÿí-Ñóëó”, “Êûç Æèáåê”, “Êóëüøå-êûç”, “Íàçûìáåê”, “Ñóëóøàø”, “Ìàêáàë-êûç”, “Êîëàí” è äð. Íàèáîëåå ïîïóëÿðíîé ÿâëÿåòñÿ ïîýìà “Êîçû-Êîðïåø è Áàÿí-Ñóëó”.  íåé âîñïåâàåòñÿ òðîãàòåëüíàÿ âçàèìíàÿ ëþ­ áîâü Êîçû-Êîðïåøà è Áàÿí-Ñóëó. Êàê è äðóãèå ëèðè÷åñêèå

ïîýìû, ïîñòðîåííûå íà ðîìàíòè÷åñêîé, ïñèõîëîãè÷åñêîé îñíîâå, ñâîè ñþæåòíûå ìîòèâû îíà ÷åðïàåò èç ðåàëüíîé æèçíè, èç îáû÷íîãî ïðàâà ôåîäàëüíî-ðîäî­âîãî îáùåñòâà. Îòåö Áàÿí-Ñóëó – Êàðàáàé, îòåö Êîðïåøà – Ñàðûáàé, íàõîäÿñü îäíàæäû íà îõîòå, ïîêëÿëèñü â äðóæáå è äàëè äðóã äðóãó îáåò î æåíèòüáå ñâîèõ äåòåé. Âñêîðå Ñàðûáàé ñêîí÷àëñÿ. Îòåö Áàÿí-Ñóëó – ñêðÿãà Êàðàáàé, íå æåëàÿ âûäàòü ñâîþ äî÷ü çàìóæ çà ñèðîòó, îòêî÷åâàë â äàëüíèå êðàÿ. Ïðîøëè ãîäû. Áàÿí è Êî­çû-Êîðïåø ñòàëè âçðîñëûìè. Õîòÿ îíè íè ðàçó íå âèäåëèñü, íî, óç­íàâ î ñãîâîðå ñâîèõ ðîäèòåëåé, ïîëþáèëè äðóã äðóãà. Ñ êàæäûì äíåì èõ ëþáîâü âîçðàñòàëà. Îäíàêî Êàðàáàé ðåøàåò âûäàòü Áàÿí-Ñóëó çàìóæ çà ñèëà÷à Êîäàðà, ñïàñøåãî åãî ìíîãî÷èñëåííûå òàáó­íû ëîøàäåé â áåçâîäíîé ïóñòûíå. Êîçû-Êîðïåø, ïðåîäîëåâàÿ áîëüøèå òðóäíîñòè, íàõîäèò Áàÿí-Ñóëó. Êîãäà æå âëþáëåííûå çàõîòåëè ñî÷åòàòüñÿ áðàêîì, Êàðàáàé è Êîäàð çëîäåéñêè óáèâàþò Êîçû-Êîðïåøà. Òîãäà Áàÿí-Ñóëó çàêàëûâàåò Êîäàðà, à çàòåì óáèâàåò ñåáÿ. Ïîýìà îòðàæàåò ãîðüêóþ äîëþ âëþáëåííûõ ìîëîäûõ ëþäåé â óñëîâèÿõ ãîñïîäñòâà ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíûõ îòíîøåíèé, âîñïåâàåò ëþáîâü êàê ñâîáîäíîå ÷åëîâå÷åñêîå ÷óâñòâî, êàê íåîòúåìëåìîå ïðàâî ÷åëîâåêà íà ñâîå ñ÷àñòüå. Ïîýìó “Êîçû-Êîðïåø è Áàÿí-Ñóëó” çàñëóæåííî îòíîñÿò ê øåäåâðàì ìèðîâîé ïîýçèè, íàçûâàÿ åå êàçàõñêîé “Ðîìåî è Äæóëüåòòà”. Î÷åíü ïîïóëÿðíà ëèðè÷åñêàÿ ïîýìà “Êûç Æèáåê”, ïîýìà î æèçíè è ëþáâè êðàñàâèöû Æèáåê.  íåé ðàññêàçûâàåòñÿ î òîì, êàê ìîëî­äîé äæèãèò Òóëåãåí îòïðàâèëñÿ â ïóòü â ïîèñêàõ äîñòîéíîé ñåáå íå­âåñòû è êàê îí íàøåë êðàñàâèöó Æèáåê, êîòîðîé äî íåãî íå íðà­âèëñÿ íè îäèí èç ñâàòàâøèõñÿ ê íåé æåíèõîâ. Òóëåãåí è Æèáåê ïî­ëþáèëè äðóã äðóãà, íî æåñòîêèé ôåîäàë Áàçàðáàé, îòåö Òóëåãåíà, íå ðàçðåøèë åìó æåíèòüñÿ íà Æèáåê. Äæèãèò Áåêåæàí, âëþáëåí­íûé â Æèáåê, íî îòâåðãíóòûé åþ, ïîäñòåðåã Òóëåãåíà è ïðåäà­òåëüñêè óáèë åãî. Ãóñè, ñâèäåòåëè óáèéñòâà, èçâåñòèëè îá ýòîì Æèáåê, è áðàòüÿ Æèáåê ïî åå òðåáîâàíèþ óáèëè Áåêåæàíà. Òàê ïðîõîäèò íåñêîëüêî ëåò. Íà àóë îòöà Æèáåê, õàíà Ñûðëûáàÿ, íàïàë êàëìûöêèé õàí Êîðåí. Îí òðåáóåò îò Ñûðëûáàÿ âûäà÷è Æèáåê çà­ìóæ çà íåãî. Ê ýòîìó ìîìåíòó ïîäîñïåë ìëàäøèé áðàò Òóëåãåíà – Ñàíñûçáàé. Îí ïîáåæäàåò âðàãà è ïî òðàäèöèè æåíèòñÿ íà Æèáåê.

Ýòà ÷àñòü ïîýìû, ïîâåñòâóþùàÿ î áðàêîñî÷åòàíèè Æè­áåê ñ Ñàíñûçáàåì, îòðàæàåò ïàòðèàðõàëüíûé îáû÷àé çàìóæåñòâà, ïðÿìî ïðî­òèâîïîëîæíûé èäåå ëè÷íîé ñâîáîäû ìîëîäûõ ëþäåé, òàê êðàñî÷íî è ïðàâäèâî ïîêàçàííîé â íà÷àëå ïîýìû. Ïîýìà îòðàæàåò èäåîëî­ãèþ ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíîé ýïîõè è â òî æå âðåìÿ ÿâëÿåò­ñÿ âûñîêîõóäîæåñòâåííûì ïîýòè÷åñêèì ïðîèçâåäåíèåì. Êîìïîçè­öèîííàÿ ñòðîéíîñòü, óìåíèå ðàñêðûòü âíóòðåííèé ìèð, äóøåâíûå ïåðåæèâàíèÿ ëþäåé, èõ ðàäîñòè è ãîðåñòè ïåðåäàíû ñî÷íûìè è ÿð­êèìè ÿçûêîâûìè ñðåäñòâàìè. Ïîýìà “Êóëüøå-êûç” – ëèðè÷åñêàÿ ëþáîâíàÿ ïåñíÿ – îòíîñèò­ñÿ ê ðàííåìó íîãàéëèíñêîìó ïåðèîäó. Ñþæåòû ïîýì “Ìàêáàë”, “Ñóëóøàø”, “Êîëàí” – ýòî áîðüáà ìîëîäûõ ëþäåé çà ëè÷íóþ ñâîáîäó, çà ñâîå ñ÷àñòüå. Ýòè ïîýìû îòìå÷àþò íàëè÷èå êëàññîâûõ ïðîòèâîðå­÷èé â êàçàõñêîì îáùåñòâå, îíè ïðîíèçàíû ìûñëüþ î òîì, ÷òî ñî­öèàëüíîå íåðàâåíñòâî ÿâëÿåòñÿ îñíîâíûì ïðåïÿòñòâèåì äëÿ ëþáÿ­ ùèõ.  ïîýìàõ ðàññêàçûâàåòñÿ, êàê õðàáðûå äæèãèòû Àëòàé è Òàëàéäû, áóäó÷è áàòðàêàìè, ðàáàìè, íå èìåÿ âîçìîæíîñòè æåíèòüñÿ íà âîçëþáëåííûõ, ñòàëè æåðòâîé ñóðîâûõ çàêîíîâ ôåîäàëüíîãî îáùåñòâà. Ñóùåñòâåííîå âëèÿíèå íà ñëîæåíèå êàçàõñêèõ ëèðè÷åñêèõ ïîýì èìåëè êëàññè÷åñêàÿ ïîýçèÿ è íàðîäíûå ðîìàíû íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè. Ëèðè÷åñêèå ïåñíè î ëþáâè “Æóñóï è Çóëèõà”, “Ëåéëè è Ìåäæíóí”, “Áîçæèãèò”, “Ñåéô-èëü-Ìàëèê”, “Ìàëèêå-Õàñàí”, “Òàõèð è Çóõðà” ïåëèñü â êàçàõñêèõ àóëàõ â íîâûõ âàðèàíòàõ è èìåëè øèðîêîå ðàñïðîñòðàíåíèå. Ñòðàäàíèÿ âëþáëåííûõ, ïðåñëåäîâàíèå õàíàìè, ôåîäàëàìè ìîëîäûõ ëþäåé, ìå÷òàþùèõ î ëè÷íîé ñâîáîäå, ñ÷àñòüå, âîñïåâàíèå ðîìàíòè÷åñêîé ëþáâè è ïåðåæèâàíèé ãåðîåâ – õàðàêòåðíûå ÷åðòû ëèðè÷åñêèõ ïîýì â ëèòåðàòóðå íàðîäîâ Ñðåä­íåé Àçèè.  ëèðè÷åñêèõ ïåñíÿõ è ïîýìàõ êàçàõñêîãî, óçáåêñêîãî, òóðêìåíñêîãî, òàäæèêñêîãî íàðîäîâ ìíîãî îáùåãî. Ïîñëîâèöû, ïîãîâîðêè è äðóãèå æàíðû Øèðîêîå ðàçâèòèå â êàçàõñêîì óñòíîì òâîð÷åñòâå ïîëó÷èëè îáðàçöû ðàçëè÷íûõ ìåëêèõ æàíðîâ: ïîñëîâèö, çàãàäîê, èçðå÷åíèé, àôîðèçìîâ, ñàòèðè÷åñêèõ, þìîðèñòè÷åñêèõ ïåñåí, ëèðè÷åñêèõ ïå­ñåí, ñëîâåñíûõ ñîñòÿçàíèé íà áûòîâûå òåìû, ÷àñòóøåê è äð. Ïîñëî­âèöû è ïîãîâîðêè ñðåäè ýòèõ

æàíðîâ íàèáîëåå øèðîêî è ðàçíîñòî­ðîííå ïîêàçûâàþò æèçíü è áûò êàçàõñêîãî íàðîäà. Èçðå÷åíèå “Ïîñëîâèöà – êðàñà ñëîâà” ñâèäåòåëüñòâóåò î òîì çíà÷åíèè, êîòîðîå ïðèäàâàë íàðîä ìåòêîìó ñëîâó. Øèðîêî ïðèìå­íÿÿ ïîñëîâèöû â ïîâñåäíåâíîé æèçíè êàê â ïðÿìîì ñìûñëå, òàê è â àëëåãîðè÷åñêîé, èíîñêàçàòåëüíîé ôîðìå, íàðîä âûðàæàë â íèõ ñâîå ìèðîâîççðåíèå, îáû÷àè è íðàâû, ñâîå îòíîøåíèå ê ìíîãèì ÿâëåíèÿì äåéñòâèòåëüíîñòè. Åñëè â äðåâíîñòè ãîâîðèëîñü “Ðîäíÿ õîòü è îáè­äèòñÿ, äà íå îòðå÷åòñÿ”, “Êîëè âûïèòü ÿäó, òàê óæ âñåì ðîäîì”, òî â áîëåå ïîçäíåå âðåìÿ, êîãäà ðîä óñèëåííî ðàçëàãàëñÿ, â îáèõîä âõî­äèò ïîñëîâèöà “Ëó÷øå ïóñòü çàâîþåò ïðèç æåðåáåíîêñòðèãóíîê ñî­ñåäà, ÷åì êîíü ñîðîäè÷à”.  óñëîâèÿõ ôåîäàëüíûõ óñîáèö è íàáåãîâ ó êàçàõîâ ñëîæèëàñü ïîñëîâèöà “Ñìåëü÷àê è âîëê äîáûâàþò ïèùó âñåãäà â ïóòè”. Ìíî­ãèå ïîñëîâèöû è ïîãîâîðêè ðàñêðûâàþò îòíîøåíèå íàðîäà ê ôåî­äàëüíîé âåðõóøêå: “Îò õàíà – êîë, îò áèÿ – êîëîòóøêà”, “Íå õî­äè ê õàíó – ñàì ïðèäåò çà ÿñàêîì, íå õîäè ê áèþ – ñàì ïðèäåò ê òåáå â äîì”, “Õàí – ðàçáîéíèê, íàðîä – æíåö”.  ñâÿçè ñ ðîñòîì óäåëüíîãî âåñà áàåâ â îáùåñòâåííîé æèçíè âîç­íèêëè íîâûå ïîñëîâèöû è ïîãîâîðêè: “Ïóñòü ãîâîðèò ñûí áàÿ, õîòü êîñîðîò”, “Õàíó íå ñäîáðîâàòü, åæåëè ïîññîðèëñÿ ñ íàðîäîì, áèþ íå ñäîáðîâàòü, åñëè ïîäðóæèëñÿ ñ áàåì-ñêðÿãîé”, “Áàé íå ïðèçíàåò ðîäñòâà, òîðãîâëÿ íå ïðèçíàåò äðóæáû”.  êàçàõñêèõ ïîñëîâèöàõ âñòðå÷àþòñÿ è òàêèå, êîòîðûå ïðîïîâåäóþò ðåëèãèîçíóþ èäåîëîãèþ. Íàðÿäó ñ íèìè ìíîãî ñàòèðè÷åñêèõ ïîñëîâèö è ïîãîâîðîê, âûñìåèâàþùèõ ðåëèãèþ, åå ñëóæèòåëåé – ìóëë, õîäæåé, íàïðèìåð: “È áîã ñòîðîííèê ñèëüíîãî”, “Ëó÷øå åõàòü, ÷åì óïîâàòü íà áîãà”, “Ëó÷øå æåíùèíà â áåëîì ïëàòêå, ÷åì ìóëëà â áåëîé ÷àëìå”, “ ñòàðîé ìå÷åòè – êóêóøêà âåùóíüÿ, â îáåçóìåâ­øåì àóëå – îñåë âåùóí”, “Êðèâîå êîëåñî äîðîãó ïîðòèò, íåâåæåñòâåííûé ìóëëà íàðîä ïîðòèò”. Êàçàõñêèå ïîñëîâèöû ëàêîíè÷íî âûðàæàþò ìíîãèå æèç­ íåííûå ÿâëåíèÿ, ïðàâèëà ïîâåäåíèÿ ÷åëîâåêà: “Ìîëî­ äîñòü – ïëà­ìÿ, ñòà­ðîñòü – ðàáñòâî”, “Äëÿ ñòàðîãî ìåðèëîì ñëóæèò íîâîå, äëÿ ïëîõîãî ìåðèëîì ñëóæèò õîðîøåå”, “Õîòü è îò­äàøü äóøó âðàãó, íî íå âûäàâàé òàéíó”, “Ó êîãî ìàëî òðóäà, ó òîãî ìàëî äîõîäîâ”, “Ðåçóëü­òàò òðóäà

çåìëåäåëüöà – èçî­áèëèå, ðåçóëüòàò òðóäà òîðãîâöà – äîëã”, “Ðàäè æèçíè áî­ãàòñòâà íå ïîæàëåþ, ðàäè ÷åñòè æèçíüþ äîðîæó”, “Õî÷åøü ðàçìíîæèòü ñêîò – íàéäè ïàñòáèùå, õî÷åøü îáèëüíîé ïèùè – íàéäè ïîñóäó”, “Ãåðîé óìèðàåò òîëüêî îäèí ðàç, à òðóñ òûñÿ÷ó ðàç”. Ìíîãî ïîñëîâèö è ïîãîâîðîê âîçâåëè÷èâàåò ãåðîèçì, âîñõâàëÿåò äðóæáó, ïîðÿäî÷íîñòü, òðóäîëþáèå, ãîñòå­ ïðèèìñòâî, âåæëèâîñòü, èçîáëè÷àåò è âûñìåèâàåò ëîæü, âî­ðîâñòâî, ëèöåìåðèå, õàíæåñòâî, íàñèëèå, ðîäîâóþ âðàæäó. Ýòè ïîñëîâèöû è ïîãîâîðêè ñî âðåìåíåì âèäîèçìåíÿëèñü, îáîãà­ùàëèñü.  óñòíîì òâîð÷åñòâå âñòðå÷àþòñÿ èçðå÷åíèÿ – àôîðèçìû, áëèçêèå ê ïîñëîâèöàì è ïîãîâîðêàì. Îíè íàçûâàþòñÿ ÷àñòóøêàìè (øàêûë ñîçäåð) èëè îñòðîñëîâèåì (øåøåíäèê ñîçäåð). Îáðàçöîì îðà­òîðñêîãî êðàñíîðå÷èÿ ÿâëÿþòñÿ îñòðîóìíûå èçðå÷åíèÿ íàðîäíîãî ìóäðåöà Æèðåíøå è åãî ñóïðóãè Êàðàøàø. Ïðè ñòû÷êå Æèðåíøå ñ õàíîì Äæàíûáåêîì íàðîä îäîáðèòåëüíî âñòðå÷àåò óìíûå ñëî­âà Æèðåíøå, âûñìåèâàåò ãëóïîñòü, çëîïûõàòåëüñòâî, íåñïðà­ âåäëèâîñòü õàíà.  ñêàçàíèè î áàòûðå Æèåíáåòå íàðîä óñòàìè áàòûðà ðàçîáëà­÷àåò íåñïðàâåäëèâîñòü õàíà Åñèìà, óáèâøåãî ðàáà, çà êîòîðîãî íèê­òî íå çàñòóïèëñÿ è íå ïîòðåáîâàë êóíà. Åñèì âûíóæäåí áûë ïðîñèòü ïðîùåíèÿ ó Æèåíáåòà. Ïåñíÿ â èçâåñòíîé ìåðå îòðàæàåò ïðîòèâî­ðå÷èÿ ìåæäó õàíîì è íàðîäîì. Áîëüøîå ïîçíàâàòåëüíîå è õóäîæåñòâåííîå çíà÷åíèå èìååò îá­ðàùåíèå ê êàëìûöêîìó õàíó èçâåñòíîãî áèÿ Êàçûáåêà, ïîñëà õàíà Òàóêå. Êàçûáåê ãîâîðèò êàëìûöêîìó õàíó: ß ïðèåõàë çà òåì, ÷òîáû ïîçíàêîìèòüñÿ. Íàðîäû, êàçàõè è êàëìûêè, ß ïðèåõàë çà òåì, ÷òîáû ïîìèðèòü âàñ, À êîëè íå æåëàåøü ìèðà, Óêàæè ìåñòî áèòâû. Òû êàáàí, à ÿ ëåâ. Ïðèåõàë çà òåì, ÷òîáû ñðàæàòüñÿ.  ýòîì îáðàùåíèè-ïåñíå âûðàæåíû ñòðåìëåíèÿ íàðîäà ê ëèêâè­äàöèè ïîñëåäñòâèé âîéíû ñ êàëìûöêèìè ôåîäàëàìè, ê óñòàíîâëåíèþ ìèðà.

 áîðüáå ïðîòèâ ãíåòà õàíîâ íàðîä ïûòàëñÿ ïðèâëå÷ü íà ñâîþ ñòîðîíó îòäåëüíûõ áàòûðîâ è áèåâ.  ïðåäàíèÿõ è óñòíîé ëèòåðà­òóðå âîñïåâàëèñü ñïðàâåäëèâûå âûñòóïëåíèÿ áèÿ Àêòàéëûê èç ðîäà íàéìàí ïðîòèâ âçÿòîê, êîòîðûå áðàë ñóëòàí Ñîëòûáàé. Íåðåäêî, êîãäà áèé âûíîñèë íåñïðàâåäëèâîå ðåøåíèå, îí ñëûøàë ïîðèöàíèå íàðîäà. Êàê ïðàâèëî, æåðòâàìè íåñïðàâåäëèâîãî ðåøåíèÿ áèÿ îêàçûâàëèñü áåäíÿêè, ñèðîòû, âäîâû, íå èìåâøèå âîçìîæ­íîñòè ïîäêóïèòü áèåâ. Î òàêèõ áèÿõ íàðîä ãîâîðèë: “Ñîáàêà ñ îøåéíèêîì ãîðàçäî ëó÷øå, ÷åì áèé, êîòîðûé áåðåò âçÿòêè”. Øóòî÷íûå ïåñíè-íåáûëèöû ïåëèñü íå òîëüêî ðàäè ñìåõà.  íèõ èñêóñíî, â èíîñêàçàòåëüíîé ôîðìå âûñìåèâà­ ëèñü òóïîé, óïðÿìûé õàí, ãðóáûå ëþäè, àëëåãîðè÷åñêè ïðå­ïîäíîñèëèñü âàæíûå îáùåñò­âó ñîáûòèÿ. Ýòà ïîñëåäíÿÿ îñîáåííîñòü íàèáîëåå ÿðêî âûðà­æåíà â ïîýìå “Ñîðîê íåáûëèö Òàçøû”. Àêûíû, æûðàó, ïåâöû-èìïðîâèçàòîðû, ïåñåííàÿ òðàäèöèÿ Ñîêðîâèùà êàçàõñêîé óñòíîé ëèòåðàòóðû ñîçäàâàëè è ïåðåäàâàëè èç âåêà â âåê, èç ïîêîëåíèÿ â ïîêîëåíèå òàëàíòëèâûå âûõîäöû èç íàðîäà — àêûíû, æûðàó, ïåâöûèìïðîâèçàòîðû. Àêûíû èìïðîâèçèðîâàëè, ñîçäàâàëè ïåñíè, ñêàçàíèÿ, ýïè÷åñêèå ïîýìû. Îíè òàêæå ñîõðàíÿëè â ñâîåé ïàìÿòè ìíîæåñòâî ïîýòè÷åñêèõ ïðîèçâåäåíèé óñòíîãî íàðîäíîãî òâîð÷åñòâà, óìåëî ïåðåðàáàòûâàëè èõ, ïåðåäàâàëè ñâîèì ïîñëåäîâàòåëÿì. Ïî ñóùåñòâó àêûíû, ïåâöû-èìïðîâèçàòîðû ÿâëÿëèñü ëåòîïèñöàìè íàðîäà, íå èìåâøåãî ïèñüìåííîñòè. Ýòà èõ òâîð÷åñêàÿ òðàäèöèÿ ñâîèìè èñòîêàìè óõîäèò â ãëóáîêóþ äðåâíîñòü. Ïîíÿòèÿ “àêûíû”, “æûðàó” (ïåâåö-èìïðîâèçàòîð), “æûð­ øû” (ïåâåö), “îëåíøè” (ïåñåííèê) âî ìíîãîì ðàçëè÷íû. Ñàìûì äðåâíèì íîñèòåëåì ïîýòè÷åñêîãî äàðîâàíèÿ ó êà­çàõîâ ñ÷èòàåòñÿ æûðàó – ïåâåö-èìïðîâèçàòîð. Æûðàó óïîìèíàåòñÿ â êà­çàõñêîì ýïîñå. Àêàäåìèê Â.Â. Ðàä­ ëîâ óêàçûâàë, ÷òî æûðàó – ýòî àêûí-ïåñåííèê, ïåâåö ñòàðèíû. ×îêàí Âàëèõàíîâ ñ÷èòàë, ÷òî æû­ðàó – ýòî àêûí, ñî÷èíÿþùèé “æîêòàó” (ïîìèíàëüíóþ ïåñíþ). Íå­ñîìíåííî, òåðìèí “æûðàó” èìååò áîëåå ðàííåå ïðîèñõîæäåíèå, ÷åì “àêûí” â åãî ñîâðåìåííîì ïîíèìàíèè. Î÷åâèäíî, æûðàó –

ýòî ïåâåö, êîòîðûé â ñòàðèíó ñîñòîÿë íà ñëóæáå ó õàíîâ â êà÷åñòâå ñîâåòíèêà, ïðèíèìàë ó÷àñòèå â ïîõîäàõ, âîñïåâàë ñðàæåíèÿ, ïîáåäû, îïëàêè­âàë ñìåðòü áàòûðîâ.  êàçàõñêèõ áûëèíàõ óïîìèíàþòñÿ èìåíà Ñûïûðà-æûðàó, Øàëãåçàæûðàó.  áûëèíå “Åð-Òàðãûí” Ñûïûðà-æûðàó ïðîñëàâëÿåò ïîäâèãè, ìóæåñòâî Åð-Òàðãûíà è îñóæäàåò îøèáêè õàíà, ïðèìèðÿåò áàòûðà ñ õàíîì. Ñóùåñòâóþò ðàçíûå âàðèàíòû ñêàçàíèé, ïîâåñòâóþùèõ î òîì, ÷òî Øàëãåç-æûðàó áûë ïåâöîì-èìïðîâèçàòîðîì, ÷òî îí ñïåðâà ñîñòîÿë ñîâåòíèêîì õàíà, ïðèäâîðíûì ïåâöîì, íî çàòåì, óâèäåâ åãî íåñïðà­âåäëèâîñòü, óøåë îò íåãî. Óõîäÿ, Øàëãåç íàïîìíèë õàíó, ÷òî îí èñêóñåí â êðàñíîðå÷èè íå ìåíåå õàíà è åùå âåðíåòñÿ îòîìñòèòü åìó.  ïîõîäíûõ ïåñíÿõ Øàëãåçà-æûðàó ïîâåñòâóåòñÿ î òîì, êàê îí îäíàæäû ñî ñâîèì áîåâûì òîâàðèùåì íåîæèäàííî âñòðåòèëñÿ ñ ïîë­÷èùàìè êàëìûöêîãî õàíà è ñâîèìè ïåñíÿìè îñòàíîâèë èõ.  ýòèõ ïåñíÿõ Øàëãåç ïðîñëàâëÿåò èçâåñòíûõ áàòûðîâ, ïåðå÷èñëÿåò çàñëó­ãè êàæäîãî èç íèõ è òåì íàâîäèò ñòðàõ íà êàëìûöêîå âîéñêî. Ñóäÿ ïî ýòèì ïåñíÿì, ìîæíî çàêëþ÷èòü, ÷òî Øàëãåç-æûðàó ÿâëÿëñÿ ïåâöîì ðàçíûõ ïî æàíðàì ïðîèçâåäåíèé. Ñëîâî “àêûí” ó êàçàõîâ â óñòíîé ëèòåðàòóðå ïîíèìàåò­ ñÿ â çíà­÷åíèè íàðîäíîãî ïåâöà, à â ïèñüìåííîé îçíà÷àåò ïîýòà. Àêûí – ýòî ÷åëîâåê, îáëàäàþùèé äàðîì èìïðîâèçà­ öèè, ñî÷èíåíèÿ ïåñíè ýêñ­ïðîìòîì.  ïîýìå “Êûç Æèáåê” îòìå÷àåòñÿ, ÷òî ñïóòíèê Òóëåãåíà Øåãå áûë àêûíîì. Ïîýòîìó ìîæíî ïðåäïîëàãàòü, ÷òî àêûíû ñóùå­ñòâîâàëè óæå â ñðåäíåâåêîâüå. Çíà÷åíèå àêûíîâ-ïîýòîâ óñèëèëîñü â XIX âåêå â ñâÿçè ñ âîçíèêíîâåíèåì ïèñüìåííîé ëèòå­ðàòóðû. Êàê è ïåâöû-èìïðîâèçàòîðû, àêûíû ÿâëÿëèñü ñêàçèòåëÿìè, ñîõðàíÿâøèìè è ðàçâèâàâøèìè ëó÷øèå îáðàçöû óñòíîé ëèòåðàòóðû.  áîëåå ïîçäíåå âðåìÿ øèðîêîå ðàñïðîñòðàíåíèå ó êàçàõîâ ïîëó÷èëî ïåñåííîå ñîñòÿçàíèå àêûíîâ – àéòûñ. Àêûíû-èìïðîâèçàòîðû, ñî÷èíÿâøèå ñòèõè è ïåñíè íà ðàçëè÷­íûå òåìû, â òî æå âðåìÿ áûëè èñïîëíèòåëÿìè ñòàðèí­ íûõ ïðîèçâåäåíèé óñòíîãî òâîð÷åñòâà. Îíè íàçûâàëèñü òàêæå ïåâöàìè-ñêàçèòåëÿìè (æûðøû), ïåñåííèêàìè (îëåíøè). Ìíîãèå èç íèõ ïðåâðàòèëè èñïîëíåíèå ïåñåí â ïðî­ ôåññèþ. ×îêàí Âàëèõàíîâ, Àáàé Êóíàíáàåâ, íåêîòîðûå ðóññêèå ó÷åíûå XIX âåêà óêàçûâàëè, ÷òî ñðåäè àêûíîâ,

ïåâöîâ è ïåñåííèêîâ âñòðå÷àþòñÿ ëþ­äè, ïðîäàþùèå ñâîè ïåñíè, èñïîëíÿþùèå ïåñíè çà ïîäàÿíèå. Îíè èñïîëüçîâàëèñü êàçàõñêèìè áàÿìè äëÿ ñâîåãî ïðîñëàâëåíèÿ. Ýòè èç­ìåíåíèÿ â õàðàêòåðå òâîð÷åñòâà îòäåëüíûõ àêûíîâ áûëè ñâÿçàíû ñ ñóùåñòâåííûìè ñäâèãàìè â ýêîíîìèêå è ñîöèàëüíûõ îòíîøåíèÿõ â Êàçàõñòàíå. Ìóçûêàëüíîå èñêóññòâî Òðóäîâàÿ äåÿòåëüíîñòü, îáû÷àè è îáðÿäû, íàðîäíûå èãðû è ïðàçäíåñòâà – âñå ýòî íàõîäèëî ñâîå îòðàæåíèå â ìóçûêå. Ðàç­âèòèþ âîêàëüíîãî è èí­ñòðóìåíòàëüíîãî èñêóññòâà ñïîñîá­ñòâîâàëî è òî, ÷òî òðàäèöèè ïîý­òè÷åñêèõ ñîñòÿçàíèé ñòà­ëè ðàñïðîñòðàíÿòüñÿ íà èñïîëíåíèå èíñòðó­ìåíòàëüíûõ è âîêàëü­íûõ ïðîèçâåäåíèé. Êàçàõàì, êàê è íåêîòîðûì äðóãèì íà­ðîäàì, áûëè èçâåñòíû òîëüêî ôîðìû ñîëüíîãî èñïîëíå­íèÿ. Ïåâåö-ñîëèñò, àêêîìïàíèðóþùèé ñåáå íà ìóçûêàëü­íîì èí­ ñòðó­ìåíòå, èëè ñîëèñò-èíñòðóìåíòàëèñò ÿâëÿëèñü åäèíñòâåí­ íûìè íîñè­òåëÿìè íàðîäíîé ìóçûêàëüíîé êóëü­òóðû. Ïîâñåìåñòíî ðàñïðîñòðàíåííûì ìóçûêàëüíûì èíñòðó­ ìåíòîì, ÿâëÿþùèìñÿ íåïðåìåííîé ïðèíàäëåæíîñòüþ êàæäîãî àêûíà è ïåâöà, áûëà äîìáðà – ùèïêîâûé èíñòðóìåíò ñ òðåóãîëüíûì èëè îâàëüíûì êîðïóñîì, ñ ãðèôîì, ñ äâóìÿ ñòðóíàìè, ñêðó÷åííûìè èç áàðàíüèõ êèøîê. Ðàñïðîñòðàíåí áûë è êîáûç – ñìû÷êîâûé èíñòðóìåíò ñ âûã­íóòûì ãðèôîì è ïîëûì êîâøåîáðàçíûì êîðïóñîì, âåðõíÿÿ ÷àñòü êî­òîðîãî áûëà îòêðûòà, à íèæíÿÿ – çàòÿíóòà êîæåé. Äëÿ ñòðóí è ñìû÷êà, êîòîðûé èìåë ôîðìó ëóêà, èñïîëüçîâàëñÿ êîíñêèé âîëîñ. Ëþáèìûì èíñòðóìåíòîì ïàñòóõîâ áûë ñûáûçãû – äóõîâîé èíñòðóìåíò, èçãîòîâëåííûé èç ïóñòîòåëîãî òðîñòíèêà èëè âûäîëáëåííûé èç ìÿãêèõ ñîðòîâ äåðåâà. Àíñàìáëåâîå èñïîëíåíèå íà èíñòðóìåíòàõ è ìíîãî­ ãîëîñíîå ïå­íèå â íàðîäå íå áûòîâàëè, íî õîðîâîå óíèñîí­ íîå ïåíèå èìåëî ìåñòî âî âðåìÿ ðàçëè÷íûõ ìîëîäåæíûõ èãð è íà ñâàäåáíûõ ïðàçäíåñòâàõ, ãëàâíûì îáðàçîì â ôîðìå ÷àñòóøåê. Ïðè ýòîì ïîþùèå äåëèëèñü íà ìóæñêèå è æåíñêèå ãðóïïû. Îäíîé èç íàèáîëåå øèðîêî ðàñïðîñòðàíåííûõ ôîðì êàçàõñêîãî ïåñåííîãî òâîð÷åñòâà áûëî “òåðìå” – êîðîòêàÿ, îäíîðîäíàÿ ïî ðèòìó ìåëîäèÿ ðå÷èòàòèâíîãî ñêëàäà, íà îñíîâå êîòîðîé àêûíû ñîçäàâàëè ñâîè ïîýòè÷åñêèå èìïðîâèçàöèè, æûðøè (ñêàçèòåëè) ïåðåäàâàëè ýïè÷åñêèå

è èñòîðè÷åñêèå ïîýìû, ñêàçêè, ëåãåíäû.  îòëè÷èå îò ïåñåí, êóïëåòû êîòîðûõ èìåþò 4–6 ñòðîê â 11-ñëîãîâîì ðàçìåðå, â òåðìå ïðèìåíÿëèñü 7–8-ñëîãîâûå ñòðîêè, à ìîòèâ ïîâòîðÿëñÿ ïî÷òè áåç èçìåíåíèÿ ìíîãî ðàç â çàâèñèìîñòè îò âåëè÷èíû ïîýìû. Ïî÷òè êàæäûé àêûí èìåë ñâîå òåðìå, ÿâëÿþùååñÿ êàê áû ìóçûêàëüíîé êàíâîé åãî ïîýòè÷åñêîãî òâîð÷åñòâà. Åñëè òåðìå, çà ðåäêèì èñêëþ÷åíèåì, ïî ñâîåìó ìó­ çûêàëüíîìó ñîäåðæàíèþ íå èìåëî ðàçâèòîé ìåëîäè÷åñ­ êîé ëèíèè, òî ïåñåííûå ïðîèçâåäåíèÿ îòëè÷àëèñü âûðà­ çèòåëüíîñòüþ è íàïåâíîñòüþ, áîëüøèì äèàïàçîíîì, ñòðîé­ íîñòüþ è ðàçíîîáðàçè­åì ïîñòðîåíèé êóïëåòíûõ ôîðì. Îñíîâíûìè æàíðàìè âîêàëüíîãî òâîð÷åñòâà áûëè òðóäîâûå ïåñíè, ïåñíè íà òåìû ýïîñà è èñòîðèè, ïåñíè áîðüáû è ïðîòåñòà, ëèðè÷åñêèå è îáðÿäîâûå. Èñïîëíåíèå ýïè÷åñêèõ è èñòîðè÷åñêèõ ñêàçàíèé íîñèëî õàðàêòåð ðå÷èòàòèâíîãî ðàñïåâà íåáîëüøèõ, êîðîòêèõ ïî äèàïàçîíó ìåëîäèé, èñïîëíÿâøèõñÿ ïîä ñîïðîâîæäåíèå êîáûçà èëè äîìáðû. Ïåñíè ëè­ðè÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ îòëè÷àëèñü ðàñïåâíîñòüþ è øèðîòîé ìåëîäèè. Ïðî÷íî âõîäèëà â áûò â XVI–XVII âåêàõ èãðà íà íàðîäíûõ èí­ñòðóìåíòàõ. Òàëàíòëèâûå íàðîäíûå ìóçûêàíòû ñîçäàâàëè èíñòðóìåíòàëüíûå ïðîèçâåäåíèÿ íà ýïè÷åñêèå, èñòîðè÷åñ­ êèå, ñêà­çî÷íûå è áûòîâûå òåìû. Ïåðåä èñïîëíåíèåì êþåâ íà äîìáðå ìó­çûêàíò îáû÷íî ïåðåäàâàë â êðàòêîì ðàññêàçå ñîäåðæàíèå ïðîèç­âåäåíèÿ, çàêàí÷èâàÿ åãî ôðàçîé: “à òåïåðü ïîñëóøàéòå, êàê ðàñ­ñêàæåò îá ýòîì äîìáðà”.  äðåâíåì êþå-ñêàçêå î æàâîðîíêå, çàùèùàþùåì ñâîèõ ïòåíöîâ îò çìåè, çâóêàìè äîìáðû ïåðåäàþòñÿ ñòðàõ è îò÷àÿ­ íèå æàâîðîíêà, ïèñê ïòåíöîâ, øèïåíèå çìåè, òðåïåò êðûëü­åâ ïòèöû-ìàòåðè è åå ïðåäñìåðòíûå êðèêè, êîãäà îíà ñàìî­ îòâåðæåííî áðîñàåòñÿ â ïàñòü çìåè, ÷òîáû ñïàñòè ïòåíöîâ.  ýïè÷åñêîì êþå “Àêñàê-êóëàí” ïîâåñòâóåòñÿ î æåñòî­ êîì õàíå Äæó÷è, ó êîòîðîãî ïîãèá íà îõîòå ñûí. Õàí, ïðåä­ ÷óâñòâóÿ íåäîáðîå, îáúÿâèë, ÷òî çàëüåò ñâèíöîì ãëîòêó âñÿ­êîìó, êòî îñìåëèòñÿ ðàññêàçàòü åìó î íåñ÷àñòüå. Íèêòî íå ðåøàëñÿ ñîîáùèòü ãîðåñòíóþ âåñòü. Õàí ñ åùå áîëüøåé æåñòîêîñòüþ ñòàë ïðèòåñíÿòü íàðîä. ×òîáû îáëåã÷èòü áåçìåðíûå ñòðàäàíèÿ íàðîäà, îäèí òàëàíò­ ëèâûé äîìáðèñò ðåøèë ðàññêàçàòü õàíó ïðàâäó áåç ñëîâ, ñðåä­

ñòâàìè ìóçûêè. Ìðà÷íàÿ ìåëîäèÿ êþÿ ðàñêðûëà õàíó êàð­ òèíó ãèáåëè åãî ñûíà îò óäàðà â ãðóäü êîïûòîì ðàíåíîãî èì êóëàíà.  êþå “Àêñàê-êóëàí” îáðàçíî ïåðåäàíû ñòðàäàíèÿ óãíåòåííîãî íàðîäà, êàðòèíû îõîòû, ãíåâ ñòåïíîãî ñàòðàïà. Ñî÷åòàíèå â îäíîì ëèöå ñêàçèòåëÿ, ìóçûêàíòà, ïåâöà è ïîýòà áû­ëî òðàäèöèîííûì è íàáëþäàëîñü íà âñåõ ýòàïàõ ðàçâèòèÿ ìóçûêàëü­íîãî èñêóññòâà ó êàçàõîâ. Èìåííî â ñèëó ýòîãî äî íàñ äîøëè ñâÿçàí­íûå ñ ìóçûêîé çàìå÷àòåëüíûå îá­ ðàçöû óñòíîãî íàðîäíîãî ïîýòè÷å­ñêîãî òâîð÷åñòâà ïðîø­ëîãî. ßçûê è ïèñüìåííîñòü Êàçàõñêèé ÿçûê ñëîæèëñÿ íà áàçå òåõ ÿçûêîâ, íà êîòî­ ðûõ ãîâîðèëè ïëåìåíà êàíãþé, óñóíè, êèï÷àêè, íàéìàíû, àðãûíû è äðóãèå, èçäàâíà íàñåëÿâ­øèå òåððèòîðèþ Êàçàõ­ ñòàíà è áëèçêèå äðóã äðóãó ïî ïðîèñõîæäåíèþ. Ïðîöåññ îáðàçîâàíèÿ êàçàõñêîãî ÿçûêà øåë ïîñòåïåííî, â ñâÿçè ñî ñëîæåíèåì è ðàçâèòèåì êàçàõñêîé íàðîäíîñ­òè. Îáîãàùåíèå ÿçû­êà øëî çà ñ÷åò íîâûõ ñëîâ, âîçíèêàâøèõ ïî ìåðå ðàçâèòèÿ îáùåñò­âåííî-ýêîíîìè÷åñêîé æèçíè êàçà­ õîâ. Ïîïîëíåíèþ ñëîâàðíîãî ñî­ñòàâà ÿçûêà ñïîñîáñòâîâà­ëè ñâÿçè êàçàõîâ ñ ñîñåäíèìè ïëåìåíàìè è íàðîäíîñòÿìè. Âìåñòå ñ òåì ñîâåðøåíñòâîâàëñÿ è ãðàììàòè÷åñêèé ñòðîé ÿçûêà. Ê XV âåêó êàçàõñêèé ÿçûê óæå ñòàíîâèòñÿ ñàìîñòîÿ­ òåëü­íûì ÿçûêîì ñî ñâîèìè îòëè÷èòåëüíûìè ÷åðòàìè. Êàçàõè èñïîëüçîâàëè àðàáñêèé àëôàâèò, êîòîðûé ïðèøåë ê íèì âìåñòå ñ èñëàìîì. Ýòîò àëôàâèò íå ïîëíîñòüþ ñîîòâåò­ ñòâîâàë ôî­íåòè÷åñêèì îñîáåííîñòÿì êàçàõñêîãî ÿçû­êà: â íåì îòñóòñòâîâàëè íå­êîòîðûå áóêâû, íåîáõîäèìûå äëÿ ïåðåäà÷è ðÿäà ãëàñíûõ çâóêîâ. Êðîìå òîãî, â àðàáñêîì àë­ôà­âèòå âî ìíîãèõ ñëó÷àÿõ êàæäàÿ áóêâà îáû÷íî èìåëà îò äâóõ äî ÷åòûðåõ íà÷åðòàíèé: â íà÷àëå ñëîâà – îä­íî, â ñåðå­äèíå – äðóãîå, â êîíöå – òðåòüå, â èçîëèðîâàííîì âèäå – ÷åòâåðòîå, ÷òî êðàéíå çàòðóäíÿëî îñâîåíèå àëôàâèòà è ðàç­âèòèå ïèñüìåííîñòè. Ãðàìîòíîñòü ñðåäè êàçàõîâ áûëà ðàñïðîñòðàíåíà î÷åíü ñëàáî. Ãðàìîòíûìè â XV–XVII âåêàõ áûëè ïî ïðåèìóùåñòâó ëèøü îòäåëü­íûå ïðåäñòàâèòåëè ôåîäàëüíîé âåðõóøêè – õàíû, ñóëòàíû, à òàêæå ìóëëû è õîäæè. Îáó÷åíèå äåòåé íîñèëî ðåëèãèîçíî-äîãìàòè÷åñêèé õà­ ðàêòåð. Äå­òè ñîñòîÿòåëüíûõ ðîäèòåëåé åçäèëè â Áóõàðó, Ñàìàðêàíä è äðóãèå ãîðîäà Ñðåäíåé Àçèè, ãäå èçó÷àëè àðàáñêèé ÿçûê, àðàáñêóþ ôèëî­ñîôèþ è øàðèàò, òðàêòàòû,

íàïèñàííûå íà àðàáñêîì, ïåðñèäñêîì è ñòàðîóçáåêñêîì (“÷àãàòàéñêîì”) ÿçûêàõ ñðåäíåâåêîâûìè ìóñóëü­ìàíñêèìè àâòîðàìè.  XV–XVII âåêàõ ïèñüìåííàÿ ëèòåðàòóðà íà ðîäíîì ÿçûêå ó êà­çàõîâ áûëà ðàñïðîñòðàíåíà î÷åíü ìàëî, äà è òî ëèøü â âèäå êíèã ðåëèãèîçíîãî è èñòîðèêî-ëåãåíäàðíî­ãî ñîäåðæàíèÿ. Èçâåñòíûìè ñðå­äè ôåîäàëîâ è ìóñóëüìàí­ñêîãî äóõîâåíñòâà áûëè òàêèå ñî÷èíåíèÿ, êàê “Ñóôà Àëäèÿð”, “Íàõæ óë-ôàðàäèñ”, “Êåñèê-Áàãè”, “Áàäóàëå”, “Êûñàñóë àíáèå”. Âñå ýòè ñî÷èíåíèÿ áûëè ïðîïèòàíû ðåëèãèîçíîìèñòè÷åñêèì ó÷åíèåì èñëàìà, çâàëè ê îòðå÷åíèþ îò ðåàëüíîãî ìèðà, îò æèç­íè, ïðîïàãàíäèðîâàëè èäåþ ïîêîð­ íîñòè. Âìåñòå ñ òåì â íåêîòîðûõ èç êíèã ñîäåðæàòñÿ èíòåðåñíûå ôàêòû èñòîðèêî-ëåãåíäàðíîãî, áûòîâîãî è ýò­íîãðàôè÷åñêîãî õàðàêòåðà, à áîãàòûé àðõàè÷åñêèé ÿçûê äåëàåò èõ öåííûì ëèíãâèñòè÷åñêèì èñòî÷íèêîì. Ñóãóáî êíèæíûé õàðàêòåð èìåëè ïåñíè Íîâîãî ãîäà – “íàóðóç-áåèòû”, ïîëó÷èâøèå ðàñïðîñòðàíåíèå â âèäå íåáîëüøîãî ñáîðíèêà ñî ñòðîãî êàíî­íè÷åñêèì òåêñòîì.  ïåñíÿõ î íàóðóçå âîñïåâàëèñü áûòîâûå êàðòèíû è âûñêà­ çûâàëèñü ïîæåëàíèÿ ñ÷àñòüÿ íàðîäó â Íîâîì ãîäó. Ñóùåñòâîâàëè íà êàçàõñêîì ÿçûêå â ñðåäíèå âåêà èñòîðè÷åñêèå ñî÷èíå­íèÿ è îïèñàíèÿ ãåíåàëîãèè êàçàõîâ (øåæåðå), ÷àñòè÷íî äîøåäøèå äî íà­øèõ äíåé. Ñîãëàñíî òðàäèöèè êàçàõ­ñêèå õàíû è ñóëòàíû õðàíèëè ãåíåàëî­ãèþ ñâîèõ ïðåäêîâ, ïåðåäàâàÿ åå èç ïî­êîëåíèÿ â ïîêîëåíèå. Íàèáîëåå ïîçäíèå èç òàêèõ çàïèñåé õðàíèëèñü â áèáëèî­ òåêå õàíà Äæàíãèðà, êîòîðûé ÷àñòè÷­íî ïåðåäàë èõ â äàð Êàçàíñêîìó óíè­âåðñèòåòó (íûíå îíè õðàíÿòñÿ â ðóêî­ïèñíîì îòäåëå áèáëèîòåêè Ëåíèíãðàä­ñêîãî ãîñóäàðñòâåííîãî óíè­ âåðñèòåòà). Íàèáîëåå âàæíûì ïàìÿòíèêîì êà­çàõñêîé ïèñüìåí­íîé ëèòåðàòóðû XVI âåêà ÿâëÿåòñÿ “Æàìèã àò-òàóàðèõ” (ñáîð­ íèê ëåòîïèñåé), îïóáëèêîâàííûé È.Í. Áåðåçèíûì áåç ïåðåâîäà íà ðóñ­ñêèé ÿçûê â ñåðèè “Áèáëèîòåêà âîñòî÷íûõ èñòî÷íèêîâ”, ÷. III (Êàçàíü, 1851). Ñáîðíèê ïîñâÿùåí èçëîæåíèþ èñòîðèè êàçàõîâ XV–XVI âåêîâ. Îí îðèãèíàëåí ïî ñâîåé ñòðóêòóðå, îñîáåííî ïî ÿçûêó, è ðåçêî îòëè­÷àåòñÿ îò òðàäèöèîííûõ ñî÷èíåíèé ñðåäíåàçèàòñêèõ ïèñàòåëåé. Àâ­òîð êíèãè, çíàìåíèòûé â ñâîå âðåìÿ “áèé èç ðîäà

äæàëàèð”, áûë âîñïèòàòåëåì è ñîâåòíèêîì êàçàõñêîãî ñóëòàíà Óðàç-Ìóõàììåäà, ïëåìÿííèêà õàíà Òåâåêêåëÿ.  1587 ãîäó îí âìåñòå ñ Óðàç-Ìóõàììåäîì áûë âçÿò âîåâîäîþ Äàíèëîé ×óëêîâûì â ïëåí, â òîì æå ãîäó îíè âìåñòå áûëè îòïðàâëåíû â Ìîñêâó. Êíèãà íàïèñàíà âî âðåìÿ ïðåáûâàíèÿ àâòîðà â Ìîñêâå, â 1000 ãîäó õèäæðû (1592 ã.), è, êàê âèäíî èç ïðåäèñëîâèÿ, ïðåïîäíåñåíà Áîðèñó Ãîäóíîâó â çíàê âå÷­ íîé äðóæáû è ïðîñüáû î ïîêðîâèòåëüñòâå. Àâòîð îòìå÷àåò, ÷òî êíè­ãà ìîãëà ïîÿâèòüñÿ ëèøü áëàãîäàðÿ çàáîòàì è ìèëîñòè Áîðèñà Ãî­äóíîâà.  ñáîðíèêå äàíà ãåíåàëîãèÿ êàçàõñêèõ õàíîâ è ñóëòàíîâ, ñïðàâ­êà î áèÿõ. Àâòîð äàåò êðàòêóþ áèîãðàôèþ ñóëòàíà Óðàç-Ìóõàììåäà, ãåíåàëîãèþ åãî ðîäà, ñâåäåíèÿ î ñåáå, êàê ïîòîìêå èçâåñòíûõ áèåâ èç ðîäà æàëàèð. Ñâîþ êíèãó îí ñî÷èíèë ïîä èìåíåì Æàëàèðà. Ñáîðíèê íàñûùåí àôîðèçìàìè, ìåòêèìè ñëîâàìè, ïîñ­ ëî­âèöàìè, ïîãîâîðêàìè è èçðå÷åíèÿìè, òèïè÷íûìè äëÿ ðå÷åé êàçàõñêèõ áèåâ. Îí íàïèñàí àðàáñêèì àëôàâè­òîì, îáùåïðèíÿòûì â òî âðåìÿ, ñ íå­çíà÷èòåëüíûì ïðèñïîñîá­ ëåíèåì ê îñîáåííîñòÿì íåêîòîðûõ òþðê­ñêèõ ÿçûêîâ. Ýòà ïèñüìåííîñòü, ïîëó÷èâøàÿ ñâîå ðàñïðîñòðàíåíèå â ñðåäíå­ âåêîâîì Êàçàõñòàíå, äîøëà äî âòîðîé ïîëîâèíû XIX âåêà. Òþðêîÿçû÷íûå ïðîèçâåäåíèÿ, íàïèñàííûå ýòèì àëôà­ âèòîì, íîñèëè íàèìåíîâàíèå “òþðêi”, îòñþäà è âûðàæåíèå òèïà “òþðêiøå îêó” (÷èòàòü ïî-òþðêñêè). Íà “òþðêi” áûë íàïèñàí òàêæå èñòîðè­÷åñêèé î÷åðê “×èíãèñ-íàìå”, êîòîðûé áûë îáíàðóæåí àêàäåìèêîì Â.Â. Áàðòîëüäîì è èçäàí èì æå â ïåðåâîäå Ã. Áàëãèìáàåâà. Èç äðóãèõ ñî÷èíåíèé ñðåäíåâåêîâüÿ, èìåþùèõ îòíîøå­ íèå ê èñòî­ðèè è ÿçûêó êàçàõñêîãî è äðóãèõ òþðêîÿçû÷íûõ íàðîäîâ, ñëåäóåò îòìåòèòü “Áàáóð-íàìå” (XVI â.), “Òåìèðíàìå” (XVI â.) è “Øåæðå-è-òþðêè” Àáóëãàçè (XVII â.). Íåïîñðåäñòâåííîå îòíîøåíèå ê èñòîðèè êàçàõñêîãî íàðîäà èìå­åò èçâåñòíîå èñòîðè÷åñêîå ñî÷èíåíèå “Òàðèõèè-Ðàøèäè”, íàïèñàí­íîå íà ïåðñèäñêîì ÿçûêå. Åãî àâòîð Ìóõàììåä Õàéäàð áûë âû­õîäöåì èç Ñåìèðå÷üÿ, ðîäîì äóëàò. Äî íàñ íå äîøëè åãî ñî÷è­íåíèÿ, íàïèñàííûå íà ðîäíîì ÿçûêå.

Ãëàâà XVI ÊÓËÜÒÓÐÀ ÊÀÇÀÕÑÒÀÍÀ  XVIII È ÏÅÐÂÎÉ ÏÎËÎÂÈÍÅ XIX ÂÅÊΠ§ 1. ÊÀÇÀÕÑÊÀЯ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÀ ÕVIII È ÍÀЧÀËÀ ÕIÕ ÂÅÊÎÂ. Âîçíèêíîâåíèå è ðàçâèòèå èíäèâè­äóàëüíîãî ïîýòè­÷åñêîãî òâîð÷å­ñòâà Êóëüòóðà êàçàõñêîãî íàðîäà XVIII – ïåðâîé ïî­ëîâèíû XIX âåêà áûëà ïðååìñòâåííî ñâÿçàíà ñ êóëüòóðîé ïðîøëîãî, ñ åå ëó÷øèìè òðàäèöèÿìè. Âìåñòå ñ òåì â ýòî âðåìÿ â íåé íàìå÷àëèñü íî­âûå ÿâëåíèÿ. Âñå áîëåå ÿñíî îáîçíà÷àëèñü ïðî­òèâîðå÷èÿ ìåæäó êóëüòóðîé íàðîäíîé è ôåî­äàëüíîáàéñêîé, íå ïîëó÷èâøèå, ïðàâäà, ñòîëü ÷åòêî âûðàæåííûõ ôîðì, êàê â êóëüòóðå áîëåå ðàçâèòûõ â ñîöèàëüíîýêîíîìè÷åñêîì îòíîøåíèè íàðîäîâ. Äëÿ äàëüíåéøåãî ðàçâèòèÿ êàçàõñêîé êóëüòó­ðû áîëüøîå ïîëîæèòåëüíîå çíà÷åíèå èìåëî ïðèñîåäèíåíèå Êàçàõ­ñòàíà ê Ðîññèè. Äî XVIII âåêà èìåíà êàçàõñêèõ àêûíîâ, òâîð÷åñòâî êàæäîãî èç íèõ, âðåìÿ, â êîòîðîå îíè æèëè, ïî÷òè íå áûëè èçâåñòíû. Ñûïûðà-æûðàó, Øàëãåç-æûðàó è äðóãèå óïîìèíàëèñü ëèøü â ïðåäàíèÿõ, ëå­ãåíäàõ, ýïîñå, íî êîíê­ ðåòíûõ äàííûõ î èõ æèçíè è òâîð÷åñòâå ìû íå çíàåì. Òîëüêî ñ ñåðåäèíû XVIII âåêà, êîãäà çíà÷èòåëüíàÿ ÷àñòü êàçàõñêèõ çåìåëü ïðèñîåäèíèëàñü ê Ðîññèè, è îñîáåííî â XIX âåêå ðóññêèå ó÷åíûå è îòäåëüíûå ïðåäñòàâèòåëè êàçàõñêîé èíòåëëèãåí­öèè íà÷àëè ñîáèðàòü ñâåäåíèÿ îá àêûíàõ, ïåâöàõ-èìïðîâèçàòîðàõ, ñêàçèòåëÿõ è äàæå çàïèñûâàòü òåêñòû ñî÷èíåííûõ èìè ïåñåí è ñêà­çàíèé. Íåêîòîðûå æå èç àêûíîâ è ñêàçèòåëåé ñàìè çàïèñûâàëè ñâîè ïðîèçâåäåíèÿ, áëàãîäàðÿ ÷åìó ñîõðàíèëèñü ïîäëèííûå òåêñòû èõ ïåñåí. Ñ ñåðåäèíû XIX âåêà ïåñíè è ñêàçàíèÿ îòäåëüíûõ àêûíîâ

ñòàëè ïóáëèêîâàòüñÿ. Ýòî áûë ïåðèîä çàðîæäåíèÿ è íà÷àëà ðàçâèòèÿ èí­äèâèäóàëüíîãî ïîýòè÷åñêîãî òâîð÷åñòâà. Ñîõðàíèëîñü íåñêîëüêî ïðîèçâåäåíèé èçâåñòíîãî æûðàó XVIII âåêà Áóõàðà Êàëêàìàíîâà (1693–1787), êîòî­ðî­ìó ïðè­íàäëåæèò âèäíîå ìåñòî â èñòîðèè êàçàõñêîé ëèòåðà­ òóðû. Áóõàð-æûðàó ðîäèëñÿ è âûðîñ â ðîäå êàðæàñ, òåïå­ ðåøíåì Áàÿíàóëüñêîì ðàéîíå Ïàâëîäàðñêîé îáëàñòè. Îí ñîçäàë ìíîãî äèäàêòè÷åñêèõ ïåñåí-ðàçìûøëåíèé, âû­ðàæàâøèõ èäåþ ñîõðàíåíèÿ è óïðî÷åíèÿ ôåîäàëüíîãî ñòðîÿ, ïîääåðæèâàë õàíà Ñðåäíåãî æóçà Àáëàÿ, â îòäåëüíûõ ñëó÷àÿõ îêàçûâàë ñóùåñòâåííîå âëèÿíèå íà Àáëàÿ â åãî äåëàõ ïî óïðàâëåíèþ ïðè ðàçáîðå èì ðàçëè÷íûõ ñïîðîâ è òÿæá.  ñâîåé èçâåñòíîé ïåñíå-òîëãàó “Êóäà äåíåøüñÿ, Êåðåé?” Áóõàð óãðîæàåò ðîäó êåðåé, íåäîâîëüíîìó Àáëàåì: Åæåëè ñ Àáëàåì ïîìèðèøüñÿ, ß òâîé ñâàò è çíàêîìûé. Åæåëè ñ Àáëàåì íå ïîìèðèøüñÿ, ß òåáå áåçðîäíûé ÷óæàê. Êàðàâàíû òâîè ðàññåþòñÿ â îäíó ñòîðîíó, Ñêîò òâîé ðàçáðåäåòñÿ â äðóãóþ ñòîðîíó. ßâëÿÿñü ïåâöîì ôåîäàëüíîãî êëàññà, Áóõàð âìåñòå ñ òåì âåðíî îòðàçèë â ñâîåì òâîð÷åñòâå îòäåëüíûå âàæíûå èñòîðè÷åñêèå ñîáû­òèÿ ñâîåãî âðåìåíè. Îí âîñïåâàë îñâîáîäèòåëüíóþ áîðüáó êàçàõñêîãî íàðîäà ïðîòèâ äæóí­ ãàðñêèõ ôåîäàëîâ, ïðèçûâàë íàðîä ê åäèíñò­âó, ê ïîäâèãàì, ïðîñëàâëÿë ãåðîåâ ýòîé áîðüáû – áàòûðîâ Áóãåíáàÿ, Êàáàí­ áàÿ, Äæàíûáåêà. Ïåñíè-ðàçìûøëåíèÿ Áóõàðà ïðîïàãàíäèðóþò è çàùè­ ùàþò èí­òåðåñû ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíîé âåðõóøêè êàçàõñêîãî îáùåñòâà.  ïåñíÿõ “Æåëàíèå”, “Ýé, Àáëàé”, “Ñìåðòü âûñîêîé ãîðû” è äðó­ãèõ îí â ñòèõîòâîðíîé ôîðìå, â ôîðìå ÷àñòóøåê îáðàçíî èçëàãàë ñâîè ìûñëè î ÷åëîâå÷åñêîé æèçíè è ìîðàëè. Áóõàð-æûðàó îäîáðÿë ïîëèòèêó Àáëàÿ, ëàâèðîâàâøåãî ìåæ­äó Ðîññèåé è Êèòàåì, îí íå ïîíèìàë íîâûõ âåÿíèé è ÿâëåíèé, ïðè­õîäèâøèõ èç Ðîññèè â êàçàõñêóþ ñòåïü. Íî ê êîíöó ñâîåãî ñëîæíî­ãî è ïðîòèâîðå÷èâîãî òâîð÷åñêîãî ïóòè Áóõàð ïðèøåë ê âûâîäó î íåîáõîäèìîñòè ìèðà ñ Ðîññèåé.

Îí ñîâåòîâàë Àáëàþ è áèÿì èç åãî îêðóæåíèÿ íå îáîñòðÿòü îò­íîøåíèé ñ Ðîññèåé: Ñ ðóññêèìè íå âîþé, Íå ðàçæèãàé ñâîåé çëîñòè! ...Åñëè áóäåøü âîåâàòü ñ ðóññêèìè, Ìíå ïðèäåòñÿ ïîõîðîíèòü òåáÿ. Áóõàð áûë ïðàâîâåðíûì ìóñóëüìàíèíîì. Ìíîãèå ïîëî­ æåíèÿ ïåñåí Áóõàðà – ðàçìûøëåíèÿ î ìèðîçäàíèè, î ìîðàëè – èçëàãàþò­ñÿ ñ òî÷êè çðåíèÿ äîãì èñëàìà. Ïåñíè äðóãèõ æûðàó – Òàòèêàðû, Óìáåòåÿ, Øàëà, Êîòå­ øà – ïî÷­òè íå ñîõðàíèëèñü. Èçâåñòåí æîêòàó (ïîìèíàëüíàÿ ïåñíÿ) Óìáåòåÿ, ïîñâÿùåííàÿ ñìåðòè áàòûðà Áóãåíáàÿ, ãäå àêûí âîñïåâàåò åãî ïîäâèãè â ñðàæåíèÿõ ñ êàëìûêàìè. Êðóïíåéøèì ïåâöîì-èìïðîâèçàòîðîì è ñêàçèòåëåì XVIII âåêà áûë Òàòèêàðà. Ñîõðàíèëîñü ïðåäàíèå î òîì, ÷òî îäíàæäû êàçàõñêîå îïîë÷åíèå, ïîòåðïåâ ïîðàæåíèå â áèòâå ñ êàëìûêàìè, ïðè îòñòóïëåíèè âûøëî ê ïîëíîâîäíîé áîëüøîé ðåêå. Âîèíû ñîáðàëèñü ó ðåêè, íå ðåøàÿñü ïåðåïëûòü åå. Òîãäà ïåâåö Òàòèêàðà, ñïåâ ïåñíþ, çàäåâøóþ ñàìîëþáèå âîèíîâ, ïåðâûì áðîñèëñÿ â ðåêó è ïåðåïðàâèëñÿ, çà íèì ïåðåïëûëè âñå âîèíû. Ïåâöû Øàë, Êîòåø, Æàíêèñè-æûðàó, æèâøèå â íà÷à­ëå XIX âåêà, â ñâîèõ ïåñíÿõ èçîáëè÷àëè ñîöèàëüíîå íåðà­âåíñòâî, íàñèëèÿ õàíîâ íàä íàðîäîì. Æàíêèñè ñ ãíåâîì è ãîðå÷üþ óêàçûâàë íà æåñòîêîñòü è íàñèëèÿ êîêàíäñêèõ áåêîâ: Ïðèñëàííûé âàìè áàñêàê Æóçáàé íàõîäèòñÿ ó ìåíÿ äîìà. À òàì, ãäå ïðåáûâàåò Æóçáàé, Ïëà÷ è ñòîíû, êðèê îé-áàé!... Ïðèêî÷åâàâøèé èç Ñàðû-Àðêè áåäíûé íàéìàí Ðàñòåðÿííî îçèðàåòñÿ. Åñëè âîçðàçèøü, áàñêàê õëåùåò ïëåòüþ, È íå òîëüêî õëåùåò, íî è óáèâàåò, Èëü ãîíèò êàê ñòàäî... Çàáèðàåò ñêîò, íåíàñûòåí áàñêàê, Çàáàâëÿåòñÿ îí íàøèìè ñëåçàìè. Äåâóøêàì è æåíùèíàì êðàñèâûì Íåò îò íåãî ïðîõîäó. Ïî÷òåííûõ íàøèõ ëþäåé ðóãàåò, Ïðÿìî ñ êîíÿ èõ ïèíàåò.

Ïåñíè ýòèõ àêûíîâ-èìïðîâèçàòîðîâ ïåëèñü íà ïîíÿòíîì, äîñòóï­íîì äëÿ íàðîäíûõ ìàññ ÿçûêå. Àêòàìáåðäû-æûðàó (æèë â íà÷àëå XIX â.) áûë àêûíîì ýïè÷åñêî­ãî æàíðà.  ñâîèõ ïåñíÿõ îí âîñõèùàëñÿ ãå­ ðîèçìîì, äîáëåñòüþ áà­òûðîâ: Íàñòàíåò ëè äåíü, Êîãäà íàì óäàñòñÿ ñåñòü Íà ðûæèõ, çâîíêî ðæàùèõ êîíåé! Ñóæäåíî ëè íàì íàäåòü êîëü÷óãó Ñ çàñòåæêàìè ìàññèâíûìè, Ñ âîðîòíèêîì èç çîëîòà, ñ ðóêàâàìè èç ìåäè, Êàæäîå êîëüöî âåëè÷èíîé ñ âîðîáüèíûé ãëàç! Óäàñòñÿ ëè íàì íàäåòü ïàíöûðü! Âçÿâ â ðóêè çâîíêîå êîïüå, Ïðèæàâ åãî ê ïðîõëàäíîé ãðóäè, Óäàñòñÿ ëè íàì ïðåñëåäîâàòü áåãóùåãî âðàãà? Àêûí ïðèçûâàë ñîâðåìåííîå åìó ìîëîäîå ïîêîëåíèå ê ñòîéêîñòè è ìóæåñòâó. Áóõàð, Æàíêèñè, Òàòèêàðà, Àêòàìáåðäû è äðóãèå ïåâöûèìïðîâè­çàòîðû, ñêàçèòåëè, ïåñíè è ñêàçàíèÿ êîòîðûõ äîøëè äî íàñ, ÿâëÿþò­ñÿ çà÷èíàòåëÿìè èíäèâèäóàëüíîãî ïîýòè÷åñêîãî òâîð÷åñòâà â êàçàõ­ñêîé ëèòåðàòóðå. Èõ ïåñíè âî ìíîãîì îòëè÷àëèñü îò ýïîñà è îáðÿäîâî-áûòîâîé ïîýçèè ïðåäøåñòâóþùåé ýïîõè.  ýòèõ ïðîèçâåäåíèÿõ ìíîãî ñèëüíåå, ÷åì ðàíüøå, ïðîÿâëÿëèñü ãðàæäàíñêèå ìîòèâû, æèçíü íàðîäà. Íåñìîòðÿ íà âñå ïðîòèâîðå÷èÿ, õàðàêòåðíûå äëÿ òâîð÷åñòâà ìíîãèõ æûðàó XVIII – íà÷àëà XIX âåêà, ýòè æûðàó çàíèìà­þò âèäíîå ìåñòî â èñòîðèè êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû. Ïåñíè æûðàó ïî ñâîåé õóäîæåñòâåííîé ôîðìå ãîðàçäî áîëåå ñîâåðøåííû, ÷åì ïåñíè áîëåå ðàííåãî âðåìåíè.  ýòèõ ïåñíÿõ, ñîõðàíèâøèõ âñå îñíîâíûå ÷åðòû è òðàäèöèè óñòíî­ ãî òâîð÷åñòâà êàçàõîâ, óæå èìåëèñü ýëåìåíòû, ñâîéñòâåííûå ïèñüìåííîé ïîýçèè. Îòðàæåíèå èñòîðè÷åñêèõ ñîáûòèé â óñòíîì íàðîäíîì òâîð÷åñòâå Óñòíîå òâîð÷åñòâî êàçàõîâ â XVIII – ïåðâîé ïîëîâè­íå XIX âåêà îõâàòûâàëî âñå áîëåå ðàçíîîáðàçíûå òåìû, ñîõðà­­ íÿÿ â òî æå âðåìÿ ðàíåå âîçíèêøèå æàíðû è èõ õóäî­æåñò­ âåííûå îñîáåííîñòè. Ãåðîè÷åñêèé ýïîñ (áûëèíû), ñêàçêè, ïîñëîâèöû, ïîãîâîðêè, áûòîâûå îáðÿäîâûå ïåñ­íè – ïðîèç­

âåäåíèÿ âñåõ ýòèõ æàíðîâ ïîñòåïåííî âèäîèçìåíÿëèñü, íàïîë­íÿëèñü íîâûì ñîäåðæàíèåì. Îñíîâíîé òåìîé èñòîðè÷åñêèõ ïåñåí XVIII âåêà, êàê è áûëèí, ÿâ­ëÿëàñü áîðüáà êàçàõîâ ïðîòèâ äæóíãàðñêèõ ôåîäàëîâ. Èñòîðè÷å­ñêèå ïåñíè ýòîãî âðåìåíè îòëè÷àþòñÿ îò áûëèí òåì, ÷òî çäåñü ñî­áûòèÿ ïåðåäàþòñÿ â ñâÿçè ñ èìåíàìè áàòûðîâ, ñóùåñòâîâàâøèõ â äåéñòâèòåëüíîñòè è îñòàâèâøèõ çàìåòíûé ñëåä â èñòîðèè íà­ðîäà. Êðóïíîå ïîðàæåíèå êàçàõîâ â áîðüáå ñ Äæóíãàðèåé â 1723 ãîäó, ïðèíåñøåå íàðîäíûì ìàññàì íåèñ÷èñëèìûå áåäñòâèÿ, èçâåñòíûå ïîä íàçâàíèåì “Àêòàáàí øóáðóíäû, Àëêàêóëü ñóëàìà” (Ãîä Âåëè­êîãî áåäñòâèÿ), ïîðîäèëî ìíîãî ñêàçàíèé è ïåñåí.  ñóðîâóþ çèìó 1723 ãîäà îò äæóòà ïîãèáëî ìíîæåñòâî ñêîòà; äæóíãàðñêîå âîéñêî ðàç­ãðàáèëî çàõâà÷åííûå àóëû, íå ùàäèëî íè ñòàðûõ, íè ìàëûõ. Ñòà­ ðèêè è ñòàðóõè, ðàíåíûå âîèíû, îòñòàâøèå â ïóòè, ãèáëè íà äîðî­ãàõ; æåíùèí è äåâóøåê çàõâàòûâàëè â ïëåí. Íàðîä óâåêîâå÷èë ýòî òÿæêîå áåäñòâèå â èçâåñòíîé ïåñíå “Åëèìàé!” (“Ðîäèíà ìîÿ!”): Ñ õðåáòà Êàðàòàó êàðàâàí èäåò, Âîçëå êàæäîãî êàðàâàíà

ãîäîâàëûé âåðáëþæîíîê âîëüíî áðåäåò. Êàê ãîðüêà è òÿæåëà ïîòåðÿ ðîäèíû è ðîäíûõ, Ðó÷üåì èç ãëàç ëüþòñÿ ñëåçû! ×òî çà âðåìÿ (çàìàí) ýòî? – Âðåìÿ òÿæêîå, Âðåìÿ, â êîòîðîì ñ÷àñòüå íàì èçìåíèëî, áîãàòñòâî óëåòåëî. Âåðåíèöåé ïëåòåòñÿ íàðîä,

à ïî åãî ñëåäàì ñíåã âüþãîé êðóòèòñÿ, Õóæå, ÷åì â äåêàáðå, êîãäà ìåòåëü áóøóåò.  ïåñíÿõ “Êàï êàãûëãàí” (“Âûòðÿõèâàëè ìåøêè”), “Øàíäû æîðûê” (“Ïûëüíûé ïîõîä”) àêûíû ïåëè î òîì, êàê â áèòâàõ ïî­ãèáëî ìíîãî êàçàõîâ, âîçãëàâëÿåìûõ áàòûðàìè Æàíàòàåì, Áàÿíîì è äðóãèìè. Ïðîñëàâëåííûé áîãàòûðü Æàíàòàé, íå ðàç áåññòðàøíî âûñòóïàâøèé ïðîòèâ âðàãà, îäíàæäû âî ãëàâå 500 õðàáðåöîâ íàïàë íà 10-òûñÿ÷íîå äæóíãàðñêîå âîéñêî.  ýòîì áîþ áàòûð Óéñóíáàé, äðóã Æàíàòàÿ, äðàëñÿ êàê ëåâ, íåñìîòðÿ íà òÿæåëóþ ðàíó. Óöåëåëî âñåãî 10 ÷åëîâåê. Êîãäà ïóëÿ ñðàçèëà êîíÿ Òîêàøà, ñûíà Æàíàòàÿ, Óéñóíáàé ñëåç ñ êîíÿ è îòäàë åãî Òîêàøó,

ñêàçàâ ïðè ýòîì: “Ñàäèñü è ì÷èñü ÷åðåç âðàæåñêèå ïîë÷èùà ê íàøèì, èáî åñëè òåáÿ óáüþò, íåêîìó áóäåò îòîìñòèòü âðàãó çà ìåíÿ!” Ñàì Æàíàòàé ïàë â áîþ.  ïåñíÿõ, ïðåäàíèÿõ è ñêàçàíèÿõ íàðîäà î áèòâàõ ñ äæóíãàðñêèìè ôåîäàëàìè ïðîñëàâëÿþòñÿ ïîäâèãè êàçàõñêèõ áàòûðîâ è ðÿäîâûõ âîèíîâ, âîñïåâàåòñÿ èõ æãó÷àÿ íåíàâèñòü ê âðàãó, èõ ñòîéêîñòü è äîáëåñòü â áîðüáå çà ñâîáîäó è íåçàâèñèìîñòü ñâîåãî íàðîäà. Ýòè ïåñíè è ïðåäàíèÿ âî ìíîãîì ñîçâó÷íû è áëèçêè êàçàõñêèì áûëèíàì XV–XVI âåêîâ. Õàðàêòåðíî, ÷òî àêûíû, âîñïåâàâøèå áîðüáó Àáëàÿ ïðîòèâ Äæóíãàðèè, íå îäîáðÿëè ïîõîäîâ Àáëàÿ íà êèðãè­ çîâ.  ïåñíÿõ è ðàññêàçàõ î ñõâàòêàõ êèðãèçñêîãî áàòûðà Òåìèðæàíà ñ êàçàõñêèì áàòûðîì Áåéãàçû, êèðãèçñêîãî áà­ òûðà Àìàíàëû ñ êàçàõñêèì áàòûðîì Êàáàíáàåì ïðîñëàâ­ëÿ­ ëèñü ìóæåñòâî, õðàáðîñòü êèðãèçñêèõ áàòûðîâ, îñóæäàëàñü æåñòîêîñòü âîåíà÷àëüíèêîâ Àáëàÿ. Íåêîòîðûå íàðîäíûå ïåñíè è ðàññêàçû ïîñâÿùåíû âîñ­ ñòàíèþ êàçàõîâ â Ìëàäøåì æóçå â êîíöå XVIII âåêà, ðîëè áàòûðà Ñðûìà â ýòîì âîññòàíèè.  ïðåäàíèÿõ, ëåãåíäàõ, ðàññêàçàõ î áàòûðå Ñðûìå ïîâåñòâóåòñÿ î òîì, êàê îí áî­ ðîëñÿ ñ õàíîì è åãî îêðóæåíèåì.  îäíîì èç òàêèõ ðàññêàçîâ ãîâîðèòñÿ, ÷òî Ñðûì ñïðîñèë õàíà Íóðàëû: – ×åãî áîëüøå ó ëîøàäè: ãíåäîé ìàñòè èëè çâåçäî÷åê íà ëáó? Ïîä “ãíåäîé ìàñòüþ” Ñðûì ïîäðàçóìåâàë íàðîä, à “çâåçäî÷êè íà ëáó” îçíà÷àëè õàíîâ è èõ ïîòîìêîâ. Õàí Íóðàëû íå ñóìåë îò­âåòèòü Ñðûìó.  äðóãîì ñëó÷àå Ñðûì ãîâîðèò õàíó Íóðàëû: – Òû íå ñóìåë óñòàíîâèòü ðàâåíñòâî ìåæäó ìåíüøèíñòâîì è áîëüøèíñòâîì, ìåæäó áåëîé è ÷åðíîé êîñòüþ, ìåæäó ñëàáûì è ñèëüíûì. Îäèí ãðàáèò äðóãîãî, òû íå ñóìåë óïðàâëÿòü íàðîäîì. Õàí âîçðàçèë: – Áàòûð ìîé, áîëüíî óæ çàäàåøüñÿ òû! Ñðûì, íå êîëåáëÿñü, îòâå÷àåò: – Òàêñûð, íåò, íå çàäàþñü ÿ, à, íàîáîðîò, íå óìåÿ îáúåäèíèòü êàçàõîâ, â âåëèêîì ñìÿòåíèè íàõîæóñü. Êîãäà Ñðûì ñîáðàë âîéñêî è íàïàë íà õàíà Íóðàëû, åãî âûçâàë ê ñåáå îðåíáóðãñêèé ãåíåðàë-ãóáåðíàòîð. Íî Ñðûì íå ÿâèëñÿ â Îðåíáóðã è âåëåë ïåðåäàòü:

– Ó ìåíÿ íåò íèêàêîãî äåëà ê ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðó. Åñëè îí èìååò êî ìíå äåëî, ïóñòü åäåò ñàì.  ðàññêàçå î âñòðå÷å Ñðûìà ñ õèâèíñêèì õàíîì áàòûð èçîáðà­æàåòñÿ íàõîä÷èâûì, îñòðîóìíûì, íå çíàþùèì ïîðàæåíèé â ñëî­âåñíûõ ñîñòÿçàíèÿõ. Ëåãåíäà ðàññêàçûâàåò, ÷òî õàíó íå ïîíðàâèëèñü îñòðîó­ ìèå è ïðÿìîòà Ñðûìà, îí ïîäîñëàë ê íåìó óáèéöó, êîòîðûé åãî îòðàâèë.

Ãëàâà ÕIÕ ÊÓËÜÒÓÐÀ ÊÀÇÀÕÑÒÀÍÀ ÂÎ ÂÒÎÐÎÉ ÏÎËÎÂÈÍÅ ÕIÕ ÂÅÊÀ § 5. ÂÅËÈÊÈÉ ÏÎÝÒ-ÏÐÎÑÂÅÒÈÒÅËÜ ÀÁÀÉ ÊÓÍÀÍÁÀÅ Æèçíü è ñðåäà Àáàÿ Âî âòîðîé ïîëîâèíå XIX âåêà íàðÿäó ñ óñòíûì òâîð­ ÷åñòâîì ïðîèñõîäèëî ðàçâèòèå è ïèñüìåííîé êà­çàõñêîé ëèòåðàòóðû íîâîãî òèïà. Ñàìûì çíà÷èòåëüíûì ÿâëåíèåì ýòîé íîâîé ëèòåðàòóðû áûëî òâîð÷åñòâî âåëèêî­ãî êàçàõñêî­ ãî ïîýòà-êëàññèêà Àáàÿ. Îí áûë âûäàþùèìñÿ ïîýòîì, îòðà­çèâ­øèì ïîäëèííûå îáùåñòâåííûå èíòåðåñû ñâîåãî íàðîäà è ñûãðàâøèì îãðîìíóþ ðîëü â åãî ïðîñâåùåíèè è ïðèîá­ùåíèè ê ðóññêîé êëàññè÷åñêîé ëèòåðàòóðå.  èñòîðèè êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû Àáàé ïî ñïðàâåäëèâîñòè ñ÷èòàåòñÿ îñíîâîïîëîæíèêîì ðåàëèçìà ñ êðèòè÷åñêèì íàïðàâëåíèåì. Àáàé Êóíàíáàåâ ðîäèëñÿ â 1845 ãîäó â ×èíãèññêèõ ãîðàõ Ñåìèïà­ëàòèíñêîé îáëàñòè, â êî÷åâüÿõ ïëåìåíè òîáûêòû. Îòåö Àáàÿ, ñà­ìîâëàñòíûé ñòåïíîé ïðàâèòåëü Êóíàíáàé, áûë ñòàðøèíîé òîáûêòèíñêîãî ðîäà. Ðàííèå äåòñêèå ãîäû Àáàÿ ïðîøëè â òÿæåëîé îáñòà­ íîâêå ñåìåé­íîãî ðàçëàäà âíóòðè ïîëèãàìíîé ñåìüè. Íî, ïî ñ÷àñòüþ äëÿ Àáàÿ, åãî ðîäíàÿ ìàòü Óëæàí áûëà æåíùèíîé çàìå÷àòåëüíûõ êà÷åñòâ. Åå ïðèðîäíàÿ ãóìàííîñòü, ñäåð­ æàííàÿ ðàññóäèòåëüíîñòü è èñêëþ­÷èòåëüíàÿ ëþáîâü ê ñû­ íó ñîçäàëè äëÿ Àáàÿ ðåäêèé â òàêèõ ñëó­÷àÿõ óþò ðîäíîãî ãíåçäà. Óëæàí âñåãäà âûäåëÿëà åãî èç îñòàëüíûõ ñâîèõ äåòåé, è èìÿ åãî Èáðàãèì çàìåíèëà ëàñêàòåëüíûì èìåíåì Àáàé. Äàâ ìàëü÷èêó äîìàøíåå îáðàçîâàíèå â àóëå ó íàåìíîãî ìóë­ ëû, Êóíàíáàé ïîñëàë âîñüìèëåòíåãî ñûíà â Ñåìèïàëàòèíñê â ìó­ñóëüìàíñêóþ äóõîâíóþ øêîëó – ìåäðåñå. Ïðåîäîëåâàÿ

ïðåìóäðî­ñòè àðàáñêîãî áîãîñëîâñêî-ñõîëàñòè÷åñêîãî ó÷åíèÿ î äîãìàõ èñëà­ìà, Àáàé âìåñòå ñ òåì ñòðåìèëñÿ ðàñøèðèòü êðóã ñâîèõ èíòåðåñîâ. Óæå ê ýòîìó âðåìåíè èì îâëàäåëà ðàíî ïðîáóäèâøàÿñÿ ëþáîâü ê ïîýçèè. Îíà çàðîäèëàñü â íåì åùå òîãäà, êîãäà îí ñëóøàë â ðîä­íîì àóëå ìíîãî÷èñëåííûå ðàññêàçû è âîñïîìèíàíèÿ áàáóøêè Çåðå, õðàíèòåëüíèöû æèâîé ñòàðèíû, êîãäà çàó÷èâàë íàèçóñòü ñëûøàí­íûå â àóëå ñêàçêè, ëåãåíäû, áîãàòûðñêèå áûëèíû, èñòîðè÷åñêèå ïåñ­íè – âñå ìíîãîîáðàçíîå áîãàòñòâî òâîðåíèé àêûíîâ.  ãîäû ó÷åáû â ìåäðåñå Àáàé óâëåêàëñÿ òàêæå ÷òåíèåì ñòèõîâ àðàáñêèõ, èðàíñêèõ è òþðêñêèõ ïîýòîâ. Èç óäóøëèâîé àòìîñôåðû, â êîòîðîé åãî äåðæàëè áîãîìîëüíûå áóêâîåäû è ôàíàòèêè, îí ÷óòêèì, ïûòëèâûì óìîì ðâàëñÿ ê ïðîèçâåäåíèÿì çíàìåíèòûõ êëàññèêîâ Âîñòîêà, ê íàðîäíîé è êëàññè÷åñêîé ëèòåðàòóðå. Âìåñòå ñ òÿãîé ê èçó÷åíèþ âîñòî÷íûõ ÿçûêîâ â íåì ïðîáóæäàåòñÿ èíòåðåñ ê ðóññêîìó ÿçûêó è ðóññêîé ëèòåðàòóðå. Íàðóøàÿ ñóðîâûé óñòàâ ìåäðåñå, Àáàé ñàìî­ âîëüíî ïîñòóïèë â ðóññêóþ øêîëó, îäíîâðåìåííî ïðîäîëæàÿ îáó­÷åíèå â ìåäðåñå.  øêîëüíûå ãîäû Àáàé íå òîëüêî èçó÷àë äîñòóïíûå åìó ïðîèçâåäåíèÿ ïîýòîâ, íî è ñàì íà÷àë ïèñàòü ñòèõè. Ðàííèå åãî ñòèõè – ëèðè÷åñêèå îòðûâêè, ïîñëàíèÿ è ëþáîâíûå ñòèõè – íàïèñàíû ÷àùå âñåãî ïîä âëèÿíèåì âîñòî÷íîé êëàññè÷åñêîé ïîýçèè. Íî îä­íîâðåìåííî ýòî áûëè è ñòèõèýêñïðîìòû, ñîçäàííûå â ñòèëå íàðîä­íîé ïîýçèè, â äóõå òâîð÷åñòâà àêûíîâ-èìïðîâèçàòîðîâ òîãî âðå­ìåíè. Âäóì÷èâûé þíîøà, ñïîñîáíûé ó÷åíèê è íà÷èíàþùèé ïîýò, Àáàé ìîã áû èçâëå÷ü ìíîãî âàæíîãî è ïîëåçíîãî äëÿ ñâîåãî áóäóùåãî äàæå â óñëîâèÿõ ñêóäíîé “íàóêè” ìåäðåñå. Íî âîëÿ îòöà îïðåäå­ëèëà äàëüíåéøóþ ó÷àñòü ñûíà â èíîì íàïðàâëåíèè. Êóíàíáàé â áåñïðåðûâíîé áîðüáå ñòåïíîé çíàòè çà ðîäîâóþ ãåãåìîíèþ íàæèë ñåáå ìíîãî âðàãîâ ñðåäè ñâîèõ ñîïåðíèêîâ. Ê áîðüáå ñ íèìè îí ñòàë ãîòîâèòü ñâîèõ äåòåé è áëèçêèõ ðîäñòâåííèêîâ. Îí çàñòàâèë Àáàÿ áðîñèòü øêîëó è âåðíóòüñÿ â àóë, ïîñòåïåííî ïðèó÷àÿ ñûíà ê ðàç­ áèðàòåëüñòâó òÿæåáíûõ äåë, ãîòîâÿ åãî ê ðîëè ãëàâû ðîäà. Íàäåëåííûé íåäþæèííûìè ñïîñîáíîñòÿìè, þíîøà ïî­ ïàë â ãó­ùó ñëîæíûõ èíòðèã. Âðàùàÿñü â êðóãó èçîùðåííûõ âîðîòèë è âäîõ­íîâèòåëåé ìåæðîäîâîé ñòåïíîé áîðüáû, Àáàé ñòàë ïîñòèãàòü âñå òîíêèå ïðèåìû ñëîâåñíûõ ñîñòÿçàíèé.

Îäíàêî Àáàé îáùàëñÿ íå òîëüêî ñ ëþäüìè èç êðóãà çíàêîìûõ ñâîåãî îòöà. Îí ãîðàçäî áîëüøå òÿãîòåë ê òàëàíòëèâûì âûõîäöàì èç íàðîäà.  åãî ïàìÿòè îòêëàäûâàëèñü íàðîäíûå ïåñíè, ïðîèçâå­äåíèÿ ýïîñà, ñêàçàíèÿ è ïðåäàíèÿ ìèíóâøèõ âåêîâ, ïåðåäàâàâøèå­ñÿ èçóñòíî. Åñëè Êóíàíáàé è åãî ðîäíÿ õðàíèëè â ïàìÿòè ëèøü äåÿíèÿ ïðåäêîâ – ðîäîâûõ ñòàðåéøèí, òî Àáàé çíàë ïî÷òè âñåõ ñâîèõ ïðåäøåñòâåííèêîâ – ïîýòîâ, àêûíîâ, ó÷àñòíèêîâ àéòûñîâ, âûñòóïàâøèõ ïåðåä íàðîäîì â áîðüáå çà ïîýòè÷åñêîå ïåðâåíñòâî. Ðàíî ïðîáóäèâøèéñÿ èíòåðåñ ê êíèæíîé âîñòî÷íîé ïîýçèè (àðàáñêîé, èðàíñêîé, ÷àãàòàéñêîé) ðîæäàë ïåðâûå ïîäðàæàòåëüíûå ñòèõè Àáàÿ. Íî îáðàùåíèå ê òðàäèöèè êàçàõñêîé íàðîäíîé ïîý­çèè ñäåëàëî åãî ñòèõè îðèãèíàëü­ íûìè è èíäèâèäóàëüíî-ñàìîáûòíû­ìè. Óæå â ðàííèõ ñòèõàõ íàìåòèëñÿ áóäóùèé ñàìîñòîÿòåëü­íûé îáëèê ïîýòà, òâîð÷åñòâî êîòîðîãî ãëóáîêî óõîäèëî ñâîèìè êîð­íÿìè â íàðîäíóþ ïî÷âó. Íàñèëüíî âòÿíóòûé âîëåé îòöà â òÿãîñòíûå äåëà ðîäîâûõ ðàñïðåé, Àáàé äîëãîå âðåìÿ æèë â ðàçëàäå ñ Êóíàíáàåì. Îí íå ìîã ìè­ðèòüñÿ ñ íåñïðàâåäëèâîñòüþ è æåñòîêîñòüþ îòöà è ÷àñòî äåéñòâîâàë âðàçðåç ñ åãî èíòåðåñàìè, âûíîñÿ áåñïðèñòðàñòíûå ðåøåíèÿ. Êóíàíáàþ áûëè íåíàâèñòíû ñòðåìëåíèÿ è âêóñû ñûíà: è òî, ÷òî äðóçåé è ñîâåòíèêîâ îí èñêàë ñåáå â íàðîäå, ñðåäè ìóäðûõ è ÷åñòíûõ ëþäåé, è òî, ÷òî Àáàé óæå ìíîãèå ãîäû òÿãîòåë ê ðóññêîé êóëüòóðå. Ìåæäó âëàñòíûì îòöîì è ïðàâäèâûì, íåïîêîðíûì ñûíîì ïðîèñõîäèëè ñåðüåçíûå ñòû÷êè, êîòîðûå âåëè ê ðàçðûâó. Ïîýòè÷åñêîå òâîð÷åñòâî Àáàÿ Ýòîò ðàçðûâ è ñîâåðøèëñÿ, êîãäà Àáàþ áûë äâàäöàòü âîñåìü ëåò. Òåïåðü Àáàé ìîã óñòðîèòü ñâîþ æèçíü ïî âåëåíèþ ñîáñòâåííîãî ðàçóìà è ñâîåé ëè÷íîé âîëè. Îí âåðíóëñÿ ïðåæäå âñåãî ê ïðåðâàííîìó â äåòñòâå èçó÷åíèþ ðóññêîãî ÿçûêà. Áëèçêèìè äðóçüÿìè Àáàÿ ñòàëè àêûíû, ïåâöû-èìïðîâèçàòîðû, òàëàíòëèâàÿ ñòåïíàÿ ìîëîäåæü, ïî ïðåèìóùåñòâó íåçíàòíîãî ïðîèñõîæäåíèÿ, à òàêæå ëó÷øèå ïðåäñòàâè­òåëè ðóññêîé èíòåëëèãåíöèè òîãî âðåìåíè, âñòðå÷åííûå èì â Ñå­ìèïàëàòèíñêå. Òîëüêî íà òðèäöàòü ïÿòîì ãîäó ñâîåé æèçíè Àáàé âíîâü âåðíóëñÿ ê ïîýçèè. Îñíîâíûì ñîäåðæàíèåì ïîýçèè Àáàÿ ñòàíîâèòñÿ æèçíü êàçàõ­ñêîãî íàðîäà, õàðàêòåðèçóþùàÿñÿ íà÷àëîì êðèçèñà

ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíûõ îòíîøåíèé, êðèçèñà, âîçíèêøåãî ïîä âëèÿíèåì ïðî­íèêàâøèõ è ðàçâèâàâøèõñÿ â êàçàõñêîé ñòåïè êàïèòàëèñòè÷åñêèõ îò­íîøåíèé. Ðîäîâàÿ âðàæäà, ðàçäîðû ìåæäó êðóïíûìè ôåîäàëàìè, ïîääåðæèâàåìûìè áàÿìè è àòêàìèíåðàìè, áîðüáà çà äîëæíîñòü âî­ëîñòíîãî óïðàâèòåëÿ èëè áèÿ, òåìíîòà è çàáèòîñòü, íåâåæåñòâî è áåñêóëüòóðüå – âñå ýòè ÿâëåíèÿ íàõîäèëè â ñòèõàõ Àáàÿ ñïðàâåä­ëèâîå îñóæäåíèå. Àáàé ïîíèìàë è òî, ÷òî ýòè ðàçäîðû èñêóñíî ðàç­æèãàëèñü è ïîääåðæèâàëèñü öàðèçìîì, äåéñòâîâàâøèì ïî ïðèí­öèïó “ðàçäåëÿé è âëàñòâóé”. Ïîýò âèäåë, ÷òî óïðàâèòåëè, áèè è ñòàðøèíû ïðåâðàòèëèñü â ñòàâëåííèêîâ êîëîíèàëüíûõ âëàñòåé. Çà­äóìûâàëñÿ îí è íàä òÿæåëîé ñóäüáîé ñâîåãî íàðîäà.  ñòèõàõ Àáàÿ çâó÷àëà ãëóáîêàÿ ñêîðáü î çëîñ÷àñòíîé äîëå óãíåòåííîãî, áåñïðàâ­ íîãî è îòñòàëîãî êàçàõñêîãî íàðîäà. Ñ îñîáîé ñèëîé ñêîðáü ïîýòà îòðàçèëàñü â ñòèõîòâîðåíèè “Î, áåäíàÿ ìîÿ ñòðàíà!”.  íåì ïîýò ðèñîâàë ÿðêèé è ïå÷àëüíûé îáëèê êàçàõñ­ êîãî íàðî­äà, îáíèùàâøåãî è óíèæåííîãî. Î, áåäíàÿ ìîÿ ñòðàíà, Íàðîä êàçàõñêèé ìîé, Îáâèñëè æåñòêèå óñû Íå÷åñàíîé êàéìîé. Ïóòè äîáðà íå îòëè÷àë Òû îò ñòåçè äóðíîé. Îäíà ùåêà òâîÿ â êðîâè, Ðóìÿíåö – íà äðóãîé... Êàê áû îòâå÷àÿ ïîýòàì-ïðåäøåñòâåííèêàì, êîòîðûå îïëàêèâàëè áåäñòâèÿ íàðîäà, íî âïàäàÿ â áåçûñõîäíûé ïåññèìèçì, óíûíèå è ìèñòèêó, óõîäÿ â ðåàêöèîííóþ èäåàëèçàöèþ ïðîøëîãî, íå âèäÿ äëÿ íåãî âûõîäà, Àáàé ïðèçûâàë íàðîä ê áîðüáå çà áóäóùåå: Íàðîä ìîé, åñëè òû, áîðÿñü, Íå ñìîåøü ýòó ãðÿçü, Ëþáîé óíèçèò ÷åñòü òâîþ È îñêîðáèò ëþáîé... Àáàé ïûòàëñÿ îòêðûòü íàðîäó ãëàçà, ãðîìîãëàñíî îñóæäàÿ è áåñïîùàäíî áè÷óÿ â ïðàâäèâûõ, æåë÷íûõ, îáëè÷èòåëüíûõ ñòèõàõ ïîðîêè ôåîäàëüíî-ðîäîâîé çíàòè è ÷èíîâíè÷åñòâà

è ïðèçûâàÿ íà­ðîäíûå ìàññû ê ïðîñâåùåíèþ, êîòîðîå, ïî ìíåíèþ ïîýòà, îäíî ìî­æåò óêàçàòü èì ïóòü ê íîâîé æèçíè. Âñþ ñèëó íåíàâèñòè è ñòðàñòíîãî íåãîäîâàíèÿ ïîýò âêëàäûâàë â ñâîè ñòèõè, ðèñóþùèå îáðàçû áàåâ, ìóëë, óïðàâèòåëåé, öàðñêèõ ÷èíîâíèêîâ, âñåõ òåõ ñòåïíûõ õèùíèêîâ, êîòîðûå îáìàíîì è ñèëîé ýêñïëóàòèðîâàëè è óãíåòàëè êàçàõñêèé íàðîä. Òàêîâ, íàïðèìåð, îáðàç ýêñïëóàòàòîðà-áàÿ è åãî ñûíêà: Íî áàé áàëîâàííûì ñûíêîì äîâîëåí áåç êîíöà, Íà ðàäîñòü áàþ îí ðàñòåò ñîáàêîé, âåñü â îòöà: Ãîëîäíûõ ñâåðñòíèêîâ ñâîèõ ñòûäèòñÿ áàéñêèé ñûí,  íåì æàäíîñòü âîðà, êðîâü îòöà è ñîâåñòü ïîäëåöà. Áàé íå ïîìîæåò áåäíÿêó, çà÷åì åãî æàëåòü! À åñëè äàñò êóñîê, – ãëÿäè, äëèííà ó áàÿ ïëåòü. Òðóäèñü, áåäíÿê, ïðîêëÿòûé äîëã ñòîðèöåé âîçâðàòè. Âåäü áàþ – æèòü è áîãàòåòü, òåáå – â ìîãèëå òëåòü. Ïîýò-ïðîñâåòèòåëü ïðèçûâàë ïðåîäîëåòü íèùåòó, íåâå­ æåñòâî, ðàáñêóþ ïîêîðíîñòü, ìåæðîäîâóþ âðàæäó è ðàçîá­ ùåííîñòü ïðè ïî­ìîùè ñâîáîäíîãî òðóäà è ïðîñâåùåíèÿ. Íà ñâîþ ðîëü ïîýòà-ïðîñâåòèòåëÿ Àáàé ñìîòðåë êàê íà îáùåñò­âåííûé ïîäâèã: Èñòèíû ñåÿòü çåðíî ÿ õî÷ó, îêðûëÿòü ÿçûêîì, ×òîá íå òîëüêî â ãëàçà, íî è â äóøè ñâåò ïðîíèê. Ïóñòü æå áåðåò ìîëîäåæü äîñòîéíûé ïðèìåð ñ òîãî, Êòî íå óíèçèò ñòèõà, êòî â íåì âûñîêóþ ìóäðîñòü ïîñòèã. Ãëàøàòàé ïðîñâåùåíèÿ íàðîäà, Àáàé ñàì óñèëåííî çàíèìàëñÿ ñàìîîáðàçîâàíèåì. Èäåéíàÿ ñâÿçü Àáàÿ ñ ðóññêîé êóëüòóðîé  80-å ãîäû Àáàé âñòðåòèëñÿ ñ ññûëüíûìè ðåâîëþöèî­ íåðàìè, ïðåäñòàâèòåëÿìè ðóññêîé ðåâîëþöèîííîé èíòåë­ ëèãåíöèè, âîñïèòàííûìè íà èäåÿõ ×åðíûøåâñêîãî è Äîá­ ðîëþáîâà. Îäèí èç áëèçêèõ äðóçåé Àáàÿ, Å.Ï. Ìèõàýëèñ, áûë ïîñëåäîâàòåëåì èçâåñò­íîãî ðóññêîãî ïóáëèöèñòà-øåñòèäåñÿò­ íèêà Øåëãóíîâà, êîòîðîìó îí ïðèõîäèëñÿ ðîäñòâåííèêîì. Êàê Ìèõàýëèñ, òàê è Íèôîíò Äîëãîïîëîâ è Ñåâåðèí Ãðîññ áûëè âûñëàíû â Ñåìèïàëàòèíñê ñðàâíèòåëüíî ìîëîäûìè ëþäüìè. Äî ññûëêè îíè áûëè ñòóäåíòàìè Ïåòåðáóðãñêî­ãî è Õàðüêîâñêîãî óíèâåðñèòåòîâ. Òåñíàÿ ñâÿçü Àáàÿ ñ ýòèìè ïå­­

ðåäîâûìè äëÿ ñâîåãî âðåìåíè ëþäüìè ïåðåøëà â áîëüøóþ äðóæáó. Íà ëåòî îíè ïðèåçæàëè â ãîñòè â àóë Àáàÿ, çèìîé ïîñòîÿííî ïåðå­ïèñûâàëèñü. Ñ èñêëþ÷èòåëüíûì âíèìàíèåì è îòçûâ÷èâîñòüþ äðóçüÿ Àáàÿ ïîìîãàëè åãî ñàìîîáðàçîâà­ íèþ, ïîäáèðàÿ äëÿ íåãî êíèãè, îò­âå÷àÿ íà åãî âîïðîñû. Õîòÿ äðóçüÿ Àáàÿ ïðèíàäëåæàëè êàæäûé â îòäåëüíîñòè ê ðàçëè÷íûì ïîëèòè÷åñêèì ãðóïïàì è òå÷åíèÿì 70-80-õ ãî­äîâ, íî çäåñü, â ññûëêå, îíè îäèíàêîâî âûñîêî îöåíèâàëè ðîëü è íåîáõîäèìîñòü ïðîñâåòèòåëüñêîé äåÿòåëüíîñòè. Ïðîæèâ äîëãèå ãîäû â îòñòàëîé ðîññèéñêîé îêðàèíå – Ñèáèðè è Êàçàõñòàíå, – îíè íåðåäêî îòîäâèãàëè ñâîè òàê­ òè÷åñêèå ïðîãðàììíûå ðàçíîãëàñèÿ, ñõîäÿñü íà îäíîì – íà íåîáõîäèìîñòè áîðüáû ïðîòèâ õèùíè÷åñêîé ýêñïëóàòàöèè íàðîäíûõ ìàññ, ïðîòèâ íàñèëèé è ïðîèçâîëà öàðñêèõ ÷èíîâíèêîâ è ìåñòíîé ôåîäàëüíî-áàéñêîé âåðõóøêè.  ðåâîëþöèîííî-ïðîñâåòèòåëüñêîé äåÿòåëüíîñòè íàõîäèëè îáùóþ öåëü è ó÷åíèê ×åðíûøåâñêîãî Ìèõàýëèñ, è ðåâîëþöèîííûé íàðîäíèê Íèôîíò Äîëãîïîëîâ, è ïîëüñêèé ðåâîëþöèîíåð Ñåâåðèí Ãðîññ.  óñëîâèÿõ ãëóõîé öàðñêîé ññûëêè îíè ñîâåðøåíñòâîâàëè çíàíèÿ è â ñâîåé îáùåñòâåííî-ïóáëèöèñòè÷åñêîé è íàó÷íîèññëåäîâàòåëüñêîé äåÿòåëüíîñòè íåïðåðûâíî ðîñëè, èçó÷àÿ èñòîðèþ, áûò, åñòåñòâåííî-ãåîãðàôè÷åñêèå óñëîâèÿ Êàçàõñòàíà è Ñèáèðè. Ïîñòå­ïåííî ðóññêèå ññûëüíûå ñòàíîâèëèñü çäåñü ïåðâûìè áîðöàìè çà ïðîñâåùåíèå, ýíåðãè÷íûìè ïðîïàãàíäèñòàìè áîðüáû ñ îòñòàëîñòüþ.  ðàçëè÷íûõ òðóäàõ, íàïèñàííûõ Ìèõàýëèñîì, â èññëåäîâàíèè “Îáû÷íîå ïðàâî ó êèðãèç” Ñåâåðèíà Ãðîññà, â èçó÷åíèè ýòíè÷åñêî­ãî òèïà êàçàõîâ, êîòîðûì çàíèìàëñÿ àíòðîïîëîã Íèôîíò Äîëãîïî­ëîâ, ïûòëèâûé óì Àáàÿ íàõîäèë äëÿ ñâîåãî ðàçâèòèÿ îáèëüíóþ ïèùó. Äàâàÿ ìíîãîå Àáàþ â åãî ïîèñêàõ çíàíèÿ, ðóññêèå ññûëüíûå ñàìè ìíîãî ÷åðïàëè ó Àáàÿ, âèäÿ â íåì ãëóáîêîãî çíàòîêà èñòî­ðèè, îáû÷íîãî ïðàâà, ïîýçèè è èñêóññòâà, ýêîíîìèêè è áûòà êàçàõ­ñêîãî íàðîäà è äðóãèõ, ðîäñòâåííûõ êàçàõàì íàðîäîâ. Åñòåñòâåííî, ÷òî äðóçüÿ Àáàÿ ñòðåìèëèñü äîíåñòè äî íàðîäíûõ ìàññ Ñèáèðè è Êàçàõñòàíà ïðàâäó î ðóññêîì íàðîäå, ïîçíàêîìèòü ëó÷øèõ ëþäåé Êàçàõñòàíà ñ òðóäàìè è äóìàìè

âåëèêèõ ðóññêèõ êëàññèêîâ è êðóïíåéøèõ îáùåñòâåííîïîëèòè÷åñêèõ äåÿòåëåé òîã­äàøíåé Ðîññèè. Âûñîêèé ãóìà­ íèçì, îñâîáîäèòåëüíûå èäåè, óïîðíàÿ îïïîçèöèîííîñòü öàðèçìó ðóññêîé êëàññè÷åñêîé ëèòåðàòóðû XIX âåêà, íåóìîëêàþùèé ãîëîñ âîçìóùåíèÿ, ïðîòåñòà ïðîòèâ ãíåòà è çàñòóï­íè÷åñòâî çà óãíåòåííûå òðóäîâûå ìàññû ðóññêîãî è äðóãèõ íàðîäîâ Ðîññèè – âñå ýòî íå ìîãëî íå îêàçàòü ñàìîãî áëàãîòâîðíîãî âëèÿ­íèÿ íà òîëüêî åùå ïðîáóæäàâøóþñÿ îáùåñòâåííóþ ìûñëü â Ñèáè­ðè è Êàçàõñòàíå. Íå áóäó÷è ñàìè çíà÷èòåëüíûìè ôèãóðàìè â ìàñ­øòàáå âñåãî ðîññèéñêîãî ðåâîëþöèîííî-äåìîêðàòè÷åñêîãî äâèæåíèÿ, äðóçüÿ Àáàÿ âûïîëíÿëè â îòíîøåíèè êàçàõñêîãî íàðîäà âåëèêóþ èñ­ òîðè÷åñêóþ ìèññèþ âåñòíèêîâ ïåðåäîâîé ðóññêîé êóëüòóðû. Îíè íåñ­ëè â êàçàõñêîå îáùåñòâî èìåíà è òâîðåíèÿ Ïóøêèíà, Ëåðìîíòîâà, Ñàëòûêîâà-Ùåäðèíà, Ëüâà Òîëñòîãî, ×åðíûøåâñêîãî, Äîáðîëþáîâà è äðóãèõ âåëèêèõ ðóññêèõ ïèñàòåëåé-ìûñëèòåëåé, ïîìîãàëè Àáàþ ïîçíàêîìèòüñÿ ñî âñåì áîãàòñòâîì èñòîðèè è êóëüòóðû ðóññêîãî íàðîäà. Áëàãîäàðÿ ýòîé ïîìîùè Àáàé óñïåøíî è áûñòðî ðàñøèðèë êðóã ñâîèõ çíàíèé è èíòåðåñîâ. Íåîáûêíîâåííî øèðîêî ðàçäâèíóëñÿ åãî ãîðèçîíò, êîãäà îí îáíàðóæèë è ïîçíàë ïîäëèííûå öåííîñòè äóõîâíîé êóëüòóðû ðóññêîãî íàðîäà. Àáàé ñòàë ðåâíîñòíûì ïî÷èòàòåëåì íàñëåäèÿ Ïóøêèíà, Ëåðìîíòîâà, Êðûëîâà, Ñàëòûêîâà-Ùåäðèíà, Ëüâà Òîëñòîãî. Ñ 1886 ãîäà Àáàé íà÷àë ïåðåâîäèòü íà êàçàõñêèé ÿçûê ïðîèçâåäåíèÿ Êðûëîâà, Ïóøêèíà, Ëåðìîíòîâà, âïåðâûå ñäåëàë èõ äîñòóïíûìè è ïîíÿòíûìè äëÿ ñâîåãî íàðîäà.  ñáëèæåíèè ñ ðóññêîé êóëüòóðîé Àáàé âèäåë äëÿ êàçàõñêîãî íàðîäà åäèíñòâåííî âåðíûé ïóòü âûõîäà èç âåêîâîé òåìíîòû. Âåëèêî­ãî ïîýòà-ïðîñâåòèòåëÿ âîëíîâàëà èäåÿ áðàòñòâà è äðóæáû íàðîäîâ.  ñâîèõ ñòèõàõ îí ñòðåìèëñÿ âíóøèòü êàçàõñêîìó íàðîäó, ÷òî íóæ­íî óìåòü îòäåëÿòü ðóññêèé íàðîä îò öàðñêèõ êîëîíèçàòîðîâ: Ïðÿìîäóøíîìó çëîáíî êðè÷èì: “óðóñ”! Çíàòü, ìèëåå íàì ëèöåìåðíûé òðóñ. Çàãëóøèâ ÷åëîâå÷íîñòü â íàøèõ ñåðäöàõ, Ðâåì ñâîèì íåäîâåðèåì äðóæáû ñîþç! Íàñòîÿùàÿ äðóæáà ñòèðàåò ìåæè, Ïëåùóò âîëíû ëþáâè ÷åðåç âñå ðóáåæè.

Àáàé áûë íå òîëüêî ïîýòîì, íî è êîìïîçèòîðîì, ãëóáîêèì çíàòî­êîì è òîíêèì öåíèòåëåì êàçàõñêîé íàðîäíîé ìóçûêè. Îí ñîçäàë ðÿä ñîáñòâåííûõ ìåëîäèé, ãëàâíûì îáðàçîì, äëÿ òåõ ñâîèõ ñòèõîâ, êîòî­ðûå ââîäèëè â êàçàõñêóþ ïîýçèþ íîâûå, íå èçâåñòíûå åé äî ýòîãî ôîðìû (øåñòèñòèøèÿ, âîñüìèñòèøèÿ è ò. ä.). Íîâûå ìåëîäèè ñîçäàë Àáàé è ê ñâîèì ïåðåâîäàì îòðûâêîâ èç “Åâãåíèÿ Îíåãèíà”. Òâîð÷åñòâî Ïóøêèíà è èìåíà åãî ãåðîåâ, Îíåãèíà è Òàòüÿíû, áëàãîäàðÿ ïåðåâîäàì Àáàÿ ñòàëè èçâåñòíû ñíà÷àëà â ïðåäåëàõ àóëîâ Àáàÿ, â êî÷åâüÿõ ðîäà òîáûêòû, à îòñþäà ïðîíèêëè è â áîëåå îòäà­ëåííûå êî÷åâüÿ, âõîäèëè â ðåïåðòóàð àêûíîâ íàðÿäó ñ êàçàõñêèìè ýïè÷åñêèìè è ëèðè÷åñêèìè ïðîèçâåäåíèÿìè. Ê ýòèì æå ãîäàì èìÿ ñàìîãî Àáàÿ – ïîýòà, ìûñëèòåëÿ è êîìïî­çèòîðà – ñòàíîâèòñÿ îäíèì èç ñàìûõ ïîïóëÿðíûõ è ÷òèìûõ íàðî­äîì èìåí. Ê íåìó åäóò àêûíû, êîìïîçèòîðû, ïåâöû èç äàëüíèõ ðàéîíîâ åãî ðîäèíû. Çíàìåíèòûé Áèð­æàí, àêûí Áàéêîêøå, ñëåïàÿ æåíùèíà-àêûí Àæàð, ïåâöû Ìóõà, Àëüìàãàìáåò çàó÷èâàëè è ïåëè åãî ïåñíè; ìîëîäûå ïîýòû Àðèï, Àêûëáàé, Ìàãàâüÿ, Áåéñåìáàé, æåíùèíû-ïîýòåññû Êóàíäûê, Ñàðà, Çåéíåá è äðóãèå ðàçíîñèëè ïî øè­ðîêèì ñòåïÿì åãî ñòèõè. Ãèáåëü Àáàÿ Äëèòåëüíàÿ, ïðî÷íàÿ äðóæáà è îáùåíèå Àáàÿ ñ ðóññêèìè ññûëüíûìè ðåâîëþöèîíåðàìè, åãî ðàñòó­ùåå âëèÿíèå íà êàçàõñêóþ ìîëîäåæü òðåâîæèëè öàðñêèå âëàñòè, ñâåäåíèÿ î íåì, êàê îá îïàñíîì äëÿ öàðèçìà ÷åëîâåêå, äîõîäÿò äî ñåìèïàëàòèíñêîãî âîåííîãî ãóáåðíàòîðà è äî ãåíåðàëãóáåðíàòîðà Ñòåïíîãî êðàÿ. Çà àóëîì Àáàÿ, çà âñåì, ÷òî òàì ïðîèñõîäèëî, áûë óñòàíîâëåí íåãëàñíûé íàäçîð. Ñìåëûé ïðîâîçâåñòíèê ïðàâäû, èçîáëè÷èòåëü ïîðîêîâ êîëîíèàëüíîãî ðåæèìà, Àáàé ñòàíîâèëñÿ îïàñíûì äëÿ öàðèçìà. Çà âñåìè åãî äåéñòâèÿìè òåïåðü ïîñòîÿííî è áäèòåëüíî ñëåäèëè ïðèñòàâû, óðÿäíèêè, âîëîñòíûå óïðàâèòåëè. Àáàé è åãî ìîëîäûå äðóçüÿ âûñòóïàëè ïðîòèâ îòñòàëûõ ôåîäàëüíûõ óñòîåâ, ïðîòèâ ðîäîâûõ íåâåæåñòâåííûõ èíòðè­ ãàíîâ è óãíåòàòåëåé íàðîäà, ïðîòèâ öàðñêîé àäìèíèñòðàöèè. Åñòåñòâåííî, ÷òî Àáàé çàñëóæèë ëþòóþ íåíàâèñòü ñòåïíûõ ôåîäàëîâ, âåðíûõ ñëóã öàðèçìà. Îíè âåëè ïðîòèâ íåãî áåñïðåðûâíóþ, ãðÿçíóþ è êðîâàâóþ áîðüáó. Íå ðåøàÿñü äåéñòâîâàòü îòêðûòî, ïðèìåíÿëè êîâàðíûå è âåðîëîìíûå

ìåòîäû áîðüáû. Íåïðèìèðèìûé è çëîáíûé âðàã Àáàÿ ðîäîâîé ñòàðøèíà Îðàçáàé ñïëîòèë âîêðóã ñåáÿ íåäîâîëüíûõ Àáàåì ïðåäñòàâèòåëåé ñòåïíîé è ãîðîäñêîé çíàòè. Îíè ñòàëè ïðåñëåäîâàòü äðóçåé Àáàÿ, êëåâåòàòü íà íåãî ñàìîãî: ñëàëè â êàíöåëÿðèè ãóáåðíàòîðîâ, óåçäíûõ íà÷àëüíèêîâ, öàðñêèõ ñóäîâ âñåâîçìîæíûå äîíîñû, íàçûâàÿ Àáàÿ “âðàãîì áåëîãî öàðÿ”, “ñìóòüÿíîì ñðåäè íàðîäà”, “íåóãîìîííûì íàðóøèòåëåì îáû÷àåâ, ïðàâ è óñòàíîâëåíèé îòöîâ è äåäîâ”. Ïî ýòèì äîíîñàì â àóë Àáàÿ íàåçæàëè ñ îáûñêàìè ÷èíû ñåìèïàëàòèíñêîé ïîëèöèè. Îäíàæäû ñ îòðÿäîì æàíäàðìîâ ïðèåõàë äàæå ñàì ïîëèöìåéñòåð ãîðîäà Ñåìèïàëàòèíñêà è ó÷èíèë îáûñê âî âñåì àóëå. Íàêîíåö, â 1897 ãîäó, ïðè ÿâíîì ïîïóñòèòåëüñòâå âëàñòåé, áûëî ñîâåðøåíî ïîêóøåíèå íà æèçíü Àáàÿ. Ïîýò æèë â ìðà÷íîé àòìîñôåðå çëîáû è íåíàâèñòè. Ñòðàøíûì óäàðîì äëÿ Àáàÿ ÿâèëàñü â ýòî âðåìÿ ñìåðòü åãî ñûíà Àáäðàõìàíà, íàñëåäíèêà åãî äåë, îáðàçîâàííîãî è äàðîâèòîãî ÷åëîâåêà. Âñêîðå óìåð îò ÷àõîòêè åãî ëþáèìûé ñûí è òàëàíòëèâûé ó÷åíèê Ìàãàâüÿ.  1904 ãîäó, íàäëîìëåííûé òÿãîñòíîé áîðüáîé è ãîðåñòíîé, òðóäíîé æèçíüþ, ïðåñëåäóåìûé òóïîé, çëîáíîé ñðåäîé ôåîäàëîâ è ÷èíîâíè­êîâ, Àáàé òÿæåëî çàíåìîã. Îòâåðãíóâ âñÿêîå ëå÷åíèå, îí óìåð íà øåñòèäåñÿòîì ãîäó æèçíè, òîëüêî íà ñîðîê äíåé ïåðåæèâ ëþáèìî­ãî ñûíà. Àáàé áûë ïîõîðîíåí â ðîäíûõ ñòåïÿõ, îêîëî çèìîâêè â äîëèíå Æèäåáàé, âáëèçè ×èíãèññêèõ ãîð. Èñòîðè÷åñêàÿ ðîëü Àáàÿ Òðè âåëèêèõ èñòî÷íèêà íàöèîíàëüíîé è îáùå÷åëîâå÷åñêîé êóëüòóðû ïèòàëè ñâîèìè ñîêàìè êîðíè òâîð÷åñòâà âåëèêîãî êàçàõñêîãî ïîýòà. Îäèí èç íèõ – êàçàõñêàÿ óñòíàÿ ðå÷åâàÿ êóëüòóðà, çàïå÷àòëåí­íàÿ â ôîëüêëîðíûõ ïàìÿòíèêàõ ïðîøëîãî, ñîçäàííûõ ñàìèì íà­ðîäîì. Òâîð÷åñòâî Àáàÿ ïèòàëîñü áîãàòñòâàìè ýòîãî áåñöåííîãî êëàäà. Íàõîäÿñü â ãëóáîêîì è òåñíîì îáùåíèè ñ ïîýòè÷åñêèì íà­ñëåäñòâîì ðîäíîãî íàðîäà, Àáàé îáîãàòèë èì ñâîþ ïîýçèþ. Äðóãîé èñòî÷íèê – ýòî ëó÷øèå îáðàçöû êëàññè÷åñêîé âîñòî÷­íîé ïîýçèè Àëèøåðà Íàâîè, Íèçàìè, Ôèðäîóñè è äðóãèõ. Òðåòèé èñòî÷íèê – ýòî ðóññêàÿ êóëüòóðà. Äëÿ ýïîõè Àáàÿ ñàì ôàêò îáðàùåíèÿ ê ýòîìó èñòî÷íèêó, ãëàâíûì îáðàçîì

ê íàñëå­äèþ ðóññêèõ âåëèêèõ ãóìàíèñòîâ è êëàññèêîâ, äî íåãî íåâåäîìûõ êàçàõñêîìó íàðîäó, áûë ôàêòîì îãðîìíîãî çíà÷åíèÿ. Ýòî áûëî çàëîãîì áóäóùåãî ðàñöâåòà êàçàõñêîé êóëüòóðû, ñìåëîé è âåðíîé îðèåíòàöèåé êàçàõñêîãî íàðîäà íà äðóæáó ñ ðóññêèì íàðîäîì. Îáðàùàÿñü ê ýòèì èñòî÷íèêàì, Àáàé îáîãàòèë ñâîé äó­ õîâíûé ìèð íîâûìè èäåÿìè. Ïðîñâåùåííûé è ïëàìåííûé áîðåö çà êóëüòóðó êàçàõñêîãî íàðîäà â ìðà÷íîé ñðåäå õàíæåé, ñòÿæàòåëåé, êîñíûõ ñòàðøèí-ôåîäàëîâ, Àáàé áûë âûäàþùèìñÿ ÷åëîâåêîì ñâîåé ýïîõè íå òîëüêî â èñòîðèè êàçàõñêîãî íàðîäà, íî è â èñòîðèè âñåãî Áëèæíåãî Âîñòîêà. Îí ñòàë âûðàçèòåëåì íàðîäíûõ äóì, çàñòóïíèêîì è çàùèòíèêîì èíòåðåñîâ óãíåòåííîãî êàçàõñêîãî êðåñòüÿíñòâà, êîòîðîìó ïðèíàäëåæàëî èñòîðè÷åñêîå áóäóùåå. Íàðîäíîñòü Àáàÿ áûëà ñâîåîáðàçíûì è âàæíåéøèì ÿâëåíèåì áîëüøîãî èñòîðè­ ÷åñêîãî ñìûñëà. Àáàé íàðîäåí â âûÿâëåíèè äðåì­ëþùèõ äóõîâíûõ âîçìîæ­íîñòåé ñâîåãî íàðîäà, êîòîðûå äåéñòâîâàëè íå íà îäíó ýïîõó è íå òîëüêî íà íóæäû òåêóùåãî äíÿ, à èãðàëè äëèòåëüíóþ, áëàãîòâîðíóþ è âñå âîçðàñòàþùóþ ðîëü â áîëüøîé èñòîðè÷åñêîé ïåðñïåêòèâå.  ýòîì ñìûñëå ê Àáàþ, êàê è ê äðóãèì âåëèêèì ñûíàì áðàòñêèõ íà­ðîäîâ Ñîâåòñêîãî Ñîþçà – Øåâ÷åíêî, ×àâ­÷àâàäçå, Àáîâÿíó, Àõóí­äîâó, Òóêàþ, âåñüìà ïîäõîäèò õàðàêòåðíîå îïðåäåëåíèå Áåëèíñêîãî â îòíîøåíèè çíà÷åíèÿ Ïóøêèíà: “Ïóøêèí ïðèíàäëåæèò ê ÷èñëó òåõ òâîð÷åñêèõ ãåíèåâ, òåõ âåëèêèõ èñòîðè÷åñêèõ íàòóð, êîòîðûå, ðàáî­òàÿ äëÿ íàñòîÿùåãî, ïðèóãîòîâëÿþò áóäóùåå, è ïî òîìó ñàìîìó óæå íå ìîãóò ïðèíàäëåæàòü òîëüêî îäíîìó ïðîøåäøåìó”. Âûñøèì êðèòåðèåì íàðîäíîñòè ëþáîãî õóäîæíèêà ÿâëÿåòñÿ âëè­ÿíèå åãî ïðîèçâåäåíèé íà ðàçâèòèå íàöèî­ íàëüíîãî äóõîâíîãî áîãàò­ñòâà, îïðåäåëåíèå òîãî, íàñêîëü­ êî îí äâèíóë âïåðåä äóõîâíóþ êóëü­òóðó ñâîåãî íàðîäà, íàñêîëüêî îáîãàòèë åå. Âñå âåëèêèå õóäîæíèêè ñëîâà, â òîì ÷èñëå è Àáàé, èñïîëüçîâàëè íàðîäíîå êóëüòóðíîå äî­ ñòîÿíèå, îáîãàùàÿ, ðàçâèâàÿ è òâîð÷åñêè ñîâåðøåíñòâóÿ åãî. Îíè îáî­ãàùàëè èñòî÷íèêè íàðîäíîé êóëüòóðû, åå ÿçûêîâûå êðàñîòû íîâûì, íåâåäîìûì íàðîäíîé ïàìÿòè èäåéíûì ñîäåðæàíèåì. Òîëüêî òàêèì ïóòåì îíè äîñòèãàëè íàèáîëåå âûñîêîé ñòåïåíè õóäîæåñòâåííîãî âîïëîùåíèÿ ïåðåäîâûõ èäåé è ÷àÿíèé ñâîåé ýïîõè.  ýòîì ñìûñëå äèñòàíöèÿ îò

ïåðâîíà÷àëüíîãî íàðîäíîãî ìîòèâà, íàð­îäíîãî èñòî÷­íèêà äî âäîõíîâåííîãî ïîýòè÷åñêîãî âîïëîùåíèÿ åãî â ïðîèçâåäåíèè âåëèêîãî êëàññèêà ìîæåò îêàçàòüñÿ îãðîìíîé. Òàêóþ èìåííî äèñòàíöèþ ìåæäó óñòíîé íàðîäíîé ïîý­ çèåé, íåñîì­íåííî îáèëüíî ïèòàâøåé òâîð÷åñòâî Àáàÿ, è åãî ñîâåðøåííûìè, âûñîêîïîýòè÷åñêèìè êóëüòóðíûìè òâîðåíè­ ÿìè íàáëþäàåì ìû ïðè èõ ñîïîñòàâëåíèè. Íàðîäíî è òî, ÷òî ñîñòàâëÿëî ïåðâîèñòî÷íèê, è òî, ÷òî â ïîëíîöåííîì, ïðåîáðà­ æåííîì è ðàçâèòîì âèäå ïðåäñòàâëåíî â íàñëåäèè ïîýòà. Òâîð÷åñòâî Àáàÿ îáîãàòèëî èñòîðèþ íàðîäà è, âìåñòå ñ òåì, îá­ùå÷åëîâå÷åñêóþ êóëüòóðó íîâûìè öåííîñòÿìè. Ýòè öåííîñòè íàðîä õðàíèë ïîòîìó, ÷òî â íèõ âîïëîùà­ ëèñü âûñøèå äîñòèæåíèÿ íàðîäíîãî äóõîâíîãî áîãàòñòâà, ñïîñîáñòâîâàâøèå ðàñöâåòó åãî ïåðåäîâîé êóëüòóðû. Âåëèêà áûëà ñèëà ïîýçèè, êîòîðîé Àáàé âòîðãàëñÿ â íåïðèãëÿäíóþ äåéñòâèòåëüíîñòü ñâîåé ýïîõè, ñòðåìèëñÿ ðàçðóøèòü åå êîñíûå óñòîè, îñóäèòü âñå è âñÿ÷åñêèå ïðåïÿòñòâèÿ, ñòîÿâøèå íà ïóòè ðàç­âèòèÿ ñâîåãî íàðîäà. Àáàé áåñïîùàäíî áè÷åâàë âî ìíîãèõ ñâîèõ ñòèõàõ óãíåòàòåëåé íàðîäà ñ ïîçèöèé ýêñïëóàòèðóåìûõ ìàññ. Îí èñïîëüçîâàë ïðè ýòîì íàðîäíûå óñòíî-ïîýòè÷åñêèå îñòðîòû, èçðå÷åíèÿ, ïîãîâîðêè, áîãàòûå ìåòàôîðû, ïðèåìû è ñðåäñòâà íàðîäíîãî þìîðà. Âî ìíîæåñòâå ñòèõîâ, ñòàâøèõ øèðîêî ïîïóëÿðíûìè ñðåäè íàðîäà, îí çàñòóïàëñÿ çà àóëüíîãî áåäíÿêà, áàòðàêà (“Íîÿáðü – ïðåääâåðüå çèìû”, “Òîò, êòî çàáëóäèëñÿ”, “Î, áåäíàÿ ìîÿ ñòðàíà!”), çà êàçàõñêóþ æåíùèíó (“Êðàñîòêà-äåâóøêà”), çà ìèðíûé ñîçèäàòåëüíûé òðóä ïðîñòûõ ëþ­äåé (“Ëåòî”, “Îñåíü”, “Âîò è ñòàðîñòü!”), çà ìîëîäîå ïîêîëåíèå (“ èíòåðíàòå çà ãîäîì ãîä”). Ñòèõîâíàçèäàíèé (êàðàñîç) Àáàÿ íà ýòè òåìû èìååòñÿ áîëüøîå ÷èñëî, ñîçäàâàëèñü îíè íà âñåì ïðî­òÿæåíèè åãî àêòèâíîé òâîð÷åñêîé äåÿòåëüíîñòè. Òâîðÿ íà ÿçûêå íà­ðîäà, Àáàé îáîãàùàë, ðàçâèâàë ýòîò ÿçûê äëÿ áîëåå îñòðîãî, ãëó­áîêîãî, òî÷íîãî è òîíêîãî âûðàæåíèÿ íàðîäíûõ äóì è ÷àÿíèé. Âî ìíîãèõ ñâîèõ òâîðåíèÿõ îí âûðàçèë òî, ÷åãî åùå íå áûëî è íå ìîã­ëî áûòü âûñêàçàíî íàðîäíûìè ïåâöàìè ââèäó èñòîðè÷åñêîé íîâèç­íû è çíà÷èòåëüíîñòè, íî ÷òî ñìóòíî áðîäèëî â ãëóáèíå, â ñîçíàíèè íàðîäíûõ ìàññ. Àáàé íàðîäåí òåì, ÷òî ñòàë äóõîâíûì îêîì ñâîåãî íàðîäà è âè­äåë äàëåêî, ìûñëÿ è ÷óâñòâóÿ, êàê íàðîä, îí óêàçûâàë

åìó íà åãî áó­äóùåå.  òâîð÷åñòâå Àáàÿ îòðàçèëîñü, êàê â èñòîðè÷åñêîì ôîêóñå, âñå ãëàâíîå, âîëíîâàâøåå ïåðåäîâûå óìû íàðîäà. Íèêòî äî Îê­òÿáðüñêîé ðåâîëþöèè â èñòîðèè êàçàõñêîãî íàðîäà òàê íàïðÿæåí­íî, ìíîãîñòîðîííå è îòâåòñòâåííî íå ìûñëèë î ñóäüáå êàçàõà-òðó­æåíèêà, “î êðîâàâûõ ðàíàõ îáùåñòâà”, î åãî áóäóùåì, êàê Àáàé. Îí ñòàë, ïîëüçóÿñü âûðàæåíèåì Áåëèíñêîãî, òåì òàëàíòîì, êîòîðûé äîëæåí áûòü “îðãàíîì ñîêðîâåííîé äóìû âñåãî îáùåñòâà, åãî, áûòü ìîæåò, åùå íåÿñíîãî ñàìîìó åìó ñòðåìëåíèÿ. Äðóãèìè ñëîâàìè: ïîýò äîëæåí âûðàæàòü íå ÷àñòíîå è ñëó÷àéíîå, íî îáùåå è íåîáõîäèìîå, êîòîðîå äàåò êîëîðèò è ñìûñë âñåé åãî ýïîõè”. Ýòè è ïîäîáíûå èì ñóùåñòâåííûå ÷åðòû è ñâîéñòâà íàñëåäèÿ Àáàÿ âûðàæàþò íàðîä­íîñòü åãî òâîð÷åñòâà. Àáàé – îñíîâîïîëîæíèê êðèòè÷åñêîãî ðåàëèçìà â êàçàõñêîé ëè­òåðàòóðå. Òåìû ñòèõîâ ïîýòà î âîëîñòíûõ óïðàâèòåëÿõ (“Êóëåìáàþ”, “Óïðàâèòåëü íà÷àëüñòâó ðàä”, “Êîæåêáàþ”), î áàÿõ-õèùíèêàõ (“Êàê áåç òðóäà â ðóêàõ íàðîä äåðæàòü”, “Íîÿáðü”), î ðîäîâûõ ñòàðåéøèíàõ – âîðîòèëàõ ñòåïíîé áîðüáû (“Õîòü ìû óæå ñòàðöû”), î ìóëëàõ (“Ãëÿäèò, íî ÷òî æå âèäèò îí!”), î íåâåæåñòâåííûõ, íî óï­ðÿìûõ õðàíèòåëÿõ äðåâíèõ äèêèõ îáû÷àåâ – îòöàõ ñåìåéñòâ (“Î, áåä­íàÿ ìîÿ ñòðàíà!”), î ïðîäàæíûõ ÷èíîâíèêàõ-âçÿòî÷íèêàõ, ñóòÿæ­íèêàõ, ëîäûðÿõ, äàðìîåäàõ (“Òîò, êòî çàáëóäèëñÿ”) è äðóãèå ñòè­õè ñâèäåòåëüñòâóþò î øèðîêîì îõâàòå ñëîæíåéøèõ ÿâëåíèé ñòåï­íîé æèçíè ñ ÿðêèì êðèòè÷åñêèì ðàñêðûòèåì ãëóáîêèõ êîðíåé ñî­öèàëüíîé äåéñòâèòåëüíîñòè ïðîøëîãî.  òâîð÷åñòâå Àáàÿ óáåäèòåëüíî, ÿñíî ïîêàçàíî òèïè÷åñ­êîå â æèç­íè. Ïîðàçèòåëüíà îáëè÷èòåëüíàÿ ñèëà åãî òâîðåíèé, ïðàâäèâî è ñìåëî, òðåçâî è ãíåâíî ðàñêðûâàþùèõ âñå íåäóãè è ïîðîêè ñîâðåìåííîé åìó äåéñòâèòåëüíîñòè, ãëàâíûì îáðàçîì îêðóæàþùåé îáùåñòâåííîé æèçíè. Ñòèõè Àáàÿ, îñòðî áè÷óþùèå ãíèëûå óñòîè áûòà, îáùåñòâåííîå çëî, íåâåæåñòâî, êîñíîñòü, íàïîìèíàþò ïðîèçâåäåíèÿ Ë.Í. Òîëñòîãî, êîòîðûé îõàðàêòåðèçîâàí Â.È. Ëåíèíûì êàê “ãîðÿ÷èé ïðîòåñòàíò, ñòðàñòíûé îáëè÷èòåëü, âåëèêèé êðèòèê”. Øèðîêîå è êîíêðåòíîå, ìíîãîñòîðîííåå, êðèòè÷åñêîå èçîáðàæåíèå îáùåñòâåííîé æèçíè êàçàõîâ âòîðîé ïîëîâèíû XIX âåêà áûëî âîç­ìîæíî â ëèòåðàòóðå â òî âðåìÿ òîëüêî ñðåäñòâàìè êðèòè÷åñêîãî ðåàëèçìà. Ðåàëèçì Àáàÿ áûë èìåííî òàêèì.