Қазақстан Республикасы
Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті
«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»

Алдабергенқызы Таңсұлу
А 40 Əйел – Əлем / Таңсұлу Алдабергенқызы. – Алматы: «Қазы-
ғұрт» бас пасы, 2012. – 304 бет.

© Алдабергенқызы Т., 2012
© «Қазығұрт» баспасы», 2012

Журналистикаға
мөлдір
лиризммен
келген

Таңсұлу
Алдабергенқызының əр мақаласын оқыған сайын бейжай
қалмайтыным рас. Нысанасына алған тақырыбы сан алу-
ан болғанмен өзіміз өмір сүріп отырған қоғамның кескін-

келбетін көреміз оның жазғандарынан. Сырласу, сұхбат, тал-
дау ма, қалайда көркемдіктің бір нышаны жатады астарында.
Бұған ішкі сарайының тазалығы, сұлулық атаулыға іңкəрлігі,
сезімталдығы əсер ететін тəрізді. «Мынау асығыстау, ұятсыздау

ғасырға сіз секілді қазақтың ұяңдығы мен қарапайымдылығын
сақтаған қараторы қыздары керек-ақ» деп қолтаңба бер-
ген Оралхан Бөкейдің мұны дереу түсінгені қандай ғажап!
Міне, осындай ізеттік, ұяңдық, ізгілік Таңсұлу таңдаған

жанр түрлерінің салмағын арттырып тұр. Назарларыңызға
ұсынылған кітап «Əйел – Əлем» деп бекер аталмаса ке-
рек, өйткені оның аясына сыймайтын жайт кемде-кем. Əйел

аңғарасың. Автор кейіпкерлерінің əрекетінен заман – қоғам –
адам атты үштіктің толыққанды бейнесі айқындалып, тіршілік
соқпағының тарам-тарам ізіне ұласады. Жер, көкте жоқты
іздемейді, өресі жетпегенге қол созбайды, Оралхан ағасы

айтқандай қарапайымдылығы, яғни өмір көріністерін бүкпесіз,
шынайы беруге талпынысы оқырман көкейін дөп басады.
Бірінші бөлімде қазақтың белгілі əйелдерімен жүргізген
сұхбаттары топтастырылған. Шетінен жақсы, жайсаңдар.

Аса көрнекті сөз зергерлері Сəбит Мұқанов, Ғабиден
Мұстафин шаңырағындағы Мəриям, Зейнел апаларымыз-
бен сөйлесіп қалғаны қандай сəттілік деп ойлайсың. Уақыт
өткен сайын мұндай сұхбаттардың бағасы биіктей беретіні

өз-өзінен түсінікті ғой. Фарида Бекжанқызының Қалтай
Мұхамеджанов, Нəсіп апайдың Жұмекен Нəжімеденов
туралы үзік сырларын жеткізуі көп жайттан хабар бер-

гендей. Лəйлə Ғалымжанова, Хабиба Елебекова, Шолпан
Жандарбекова, Гүлфайрус Исмайлова, Зəмзəгүл Шəріпова,
Бижамал Рамазанова, Ғайникен Бибатырова, Əлия Бейсенова,
Кəмила Құдабаева, Сауық Жақан, Майра Ілиясова, Гүлмəрия

Барманбекова, Зəуреш Есбергенқызы, Ғазиза Əбдінəбиева,
Тойған Ізімова жəне басқаларының өмір жолдары тұтастай
тарихи кезеңнің мазмұнын құрағандай. Белгілі тұлғалардың
белгісіз қырларымен таныстырады, емін-еркін сырласады.

Бір-біріне ұқсамайтын түрлі тағдыр арқылы қазақ əйелінің,
əсіресе өнердегі жанкештілігін нəзіктікпен жеткізіп, сұхбат
иелерін толғандырған жайттар оқырманын да түрлі ойға
жетелейді.

Кітаптың екінші бөлімінің кейіпкерлері Кəукен Кенжетаев,
Еркеғали Рахмадиев, Қалмұқан Исабаев, Дулат Исабеков,
Бақытжан Момышұлы, Қасым Жəкібаев, Мұзафар Əлімбаев,
Сейіт Кенжеахметов, Үмбетбай Уайдин, несін айтасыз, мұндай

кісілермен əңгімелесудің өзі ғанибет емес пе?! Тыңдай қалсаң,
ақтарылған шежіре, тосын мəлімет, қызық дерек. «...Баяғы
Отырардағы жоғалып кеткен кітапханадағыдай қыруар еңбекті –
Қалтайдың кітапханасынан табуға болар ма еді» – деп сүйсінеді

əйгілі композитор Е. Рахмадиев досы Қалтай Мұхамеджанов
туралы. «Театрға келмей тұрған кезде біз сияқты жастарға
Күлəшті көру – арман болатын» дейді Кəукен Кенжетаев.
Ертіс-Қарағанды каналы құрылысы басталмай тұрып, болашақ

арна бойымен 500 шақырымды жаяу жүріп өткен, Абай есімін
Берлин көшесіне бергізуге атсалысқан Қалмұқан Исабаев,
аңызға айналған əкесінің əрбір сөзіне, сөйлемінің түп-төркініне
зерттеу жүргізуге кіріскен Бақытжан Момышұлы, ұнтақ жеп

өскен ұрпақтың өкілі, театр, кино саңлағы Қасым Жəкібаев, сөз
маржанын тереңнен теріп, тас падай өрген Мұзафар Əлімбаев,
ұлттық салт-дəстүріміздің энциклопедиясын жасаған Сейіт
Кенжеахметов, қас-қабағы да, қаламы да əдепке, имандылық,

адамгершілікке тұнған сатирик жазушы, ұстаз Үмбетбай
Уайдиннің қадір-қасиеті автор сауалдарына берген жауап-

тары арқылы одан əрі арта түскен. Титтей жалықтырмайды,
қызығушылық тудырып, тұңғиығына тарта баулиды. Бұл мате-
риалдары еліміздің рухани байлығын еселеген ерен тұлғаларға
арналуымен аса құнды, өмірі – өнеге жандардың ой-пікірлері

дəл мезгілінде тасқа басылып қалғанына не жетсін. Таңсұлу
Алдабергенқызының сыр-сұхбаттарының осы тұрғыда бүгінгі
күннің ғана емес, келешектің сұранысын да ақтайтыны анық.
Тілші көзі əрдайым қырағы. Айналасындағы жамандық,

жақсылықтың ешқайсысы назарынан тыс қалмайды. Ірілі-
ұсақты өзекжарды мəселелер де кітаптың екінші бөліміне
арқау болыпты.
Жинақтың көркемдік жүгін еселеп тұрған соңғы бөлімінде

Таңсұлудың əңгімелері мен мөлтек сырлары топтастырылыпты.
Мұнда автор қолтаңбасы айшықты, тілі жатық, сезімі сергек.
Боямасыз өмір шындығы еріксіз баурайды. Үлкен проблема-
лар қамтылған шағын əңгімелерін тебіренбей оқу мүмкін емес.

Адам тағдырының сан алуан қыры автордың сезінуі, түйсінуі
арқылы жетеді жүрекке. Артық тəптіштеу де, ұзақ-ырғау оқиға
да жоқ, бірақ өзгенің мұң, өкініш, қуаныш, сағыныштарына
малтыққан кейіпкерлерінің үнсіз əрекеттері соңына шейін

қызықтыра жетелейді. Туындыларының көркемдігін міне,
осы тұстан дəлірек айқындайсың, үнсіздіктегі үндерді мег-
зеп отырып, күнделіктен ақтарылған сырлар осы ойымды
толықтырып тұрғандай. Қым-қуыт тірліктің саналы жан ке-

шер мұндай көріністері бəрімізге ортақ, ішкі дүниеңді байыта
сергілтеді, сергітеді. «Шараптың қызуы», «Ағатай, анамды...
алдап əкетіңізші!», «Сергелдең сезім», «Көгілдір махаббат»,
«Асылым ең...», «Үш тал гүл», «Мен, сен жəне жаңбыр...»,

«Əйел махаббаты», «Саудагер келіншектің сыры» Емеурін,
ишара штрихтар ана мен қызының, күйеуі мен əйелінің
арақатынасын соншалықты нанымды жеткізеді тартымды
оқылады.

Талай жылғы еңбегін жүйелеп, оқырманға ұсынып отырған
Таңсұлу Алдабергенқызының бұл кітабын ертерек күткен

едім. Қаламында жылу, жазуында шуақ бар, кез келген туын-
дысы жанға жайлы əсер етеді. Қазақ əйелінің болмысын өз
мүмкіндігінің деңгейінде мейлінше табиғи бейнелеуге бейім.
Мұңы, соры, қуанышы, үміті, күдігі, өкініші, рахаты, бақыты

күнде көріп жүрген жандар. Сондықтан да «Əйел – əлемнің»
оқырманы көп болатынына сенеміз.
Мағира ҚОЖАХМЕТОВА
жазушы, Халықаралық «Алаш»

əдеби сыйлығының лауреаты,
«Балбұлақ», «Дертке дауа»
басылымдарының
бас редакторы,

Жұмақ – ананың
аяғының астында

Жазушы Ғабиден Мұстафин кім еді? Оның азаматтық бол-
мысын, рухани келбетін бүгінгі ұрпақ қалай таниды? Қазір
көзқарастар заманы. Өзімізге мұрнымызды шүйіріп қарайтын
психология басым сипат алып тұрған тұста, əсіресе, осы

қасиетпен ауыра бастаған ендігі толқын жастардың алабұртқан
көңілін өзімізге тарту үшін оларға Ғабиден Мұстафин туралы
не айтуымыз керек? Жазушының шығармашылығына қайта
үңілу, қайта таныту – əдебиетшілердің қасиетті міндеті бол-

са, біз қаламгердің адами қасиеттеріне, өмірдегі қарапайым
тірлігіне оның отбасы мүшелерінің көзімен үңілген едік.
Сонымен, алғашқы сұрағымызды жазушының 90-нан асып
отырған бəйбішесі Зейнел апайға бағыттадық.

ғұмыр кешкен Ғабемнің аяулы бейнесі көзден кетсе де, көңілден
əсте ұмытылмақ емес. Мінезі салмақты, болмысы бөлек, са-
бырдан жаралғандай жан еді. Оған Октябрь революциясынан
кейінгі талайлы тағдыры, соғыс зардабынан келген алапат

кесір ең алдымен денсаулығына қаншалықты нұқсан келтірсе
де, соның бəрін сабыры, төзімі жеңгендей еді. 60 жыл бойы бір
ғана бүйрегімен ғұмыр кешкен Ғабеңнің қастерлейтіні ұлттық
тағам болды. Бүйрегіне байланысты ащы тұзды тамақты көп

қаламайтын. Сондықтан да, үнемі оның ұнаған тамағын дайын-
дайтынбыз. Өте жақсы көретіндіктен жаз бойы үйден қауын-
қарбыз, жыл бойы алма-алмұрт үзілмейтін. Бəкене бəкісімен
алманың сыртын тазалап жегенді жақсы көруші еді.

Ол өте балажан, кісіге қайырымды, қамқор болды. Көзге
көрінген үш баласын жанындай жақсы көрді. Баласынбай
олардың айтқан пікірлерін тыңдап, санасып отыратын. Əсіресе,
Жанарға «мына тамақта қандай витаминдер бар, жесем бе, же-

месем бе екен» дейтін күліп. Жөніне қарай тəкаппар да, та-
лапшыл болды. Ең жақсы көріп, қатты риза болған сəттерінде
«біздің Зейне, бəйбіше, біздің академик», – деп нұрланып сала

рінен келіп демалып жатқандар сəлем беруге жиі келетін-ді.
Тіпті танымайтындар да. Ал, өзіне жақын, əңгіме-қалжыңы
жарасқан – Мұқаң, Ғабең, Əбділда, Ілияс, Еркеғали, Жұбан,
Сапарғали, Серік жəне Əлия Қирабаевтар үйіміздің жиі қонағы

болып, аралас-құралас болған жандар. Жас жазушы-ақындар
да үйге жиі келетін. Асқар Сүлейменов, Мұхтар Шаханов, Ахат
Жақсыбаевтар үнемі жағдайын сұрасып, келіп-кетіп жүрді.
Жас болса тоқсаннан асты. Кейбірінің аты аталмай жат-

са, ренжімес деп ойлаймын. Көп нəрсені ұмытып та қалдым,
қарағым.

орындығы, ойнаған картасы, кішкентай радиоқабылдағышы,
əдемі қыран құстың бейнесі сол күйі тұр ғой. Жатқан орны,
жұмыс үстелі, отырған орындығы, өзі таңдап алған жиһаздары,
бəрі-бəрі Ғабемнің көзіндей ыстық. Қазір дүкен сөрелерінде

самсап тұрған əдемі шетелдік үй жиһаздары қызықтырса да,
балаларына əкесінің көзіндей болған əлгі дүниелерден артық
мүлік жоқ.
Аяулы анамызға алтынға да бергісіз, ештеңеге де айыр-

бастай алмайтын нұрлы күндерін сағындырып, одан сайын
елжіреткісі келді ме, əңгімені қызы Жанар жалғастырды.

пейілділігін ерекше айтар едім.
Көпшіл, елдің қызметіне, жас ерекшелігіне қарамайтын.

қарауға үйретті. Тек білімді, еңбекқор адам ғана өз деңгейінде
бақытты, салтанатты ғұмыр кешетінін құлағымызға құйып
өсірді. Анам екеуінің бір-біріне деген құрметі, асыл сезімдері,
аялай білуі – біз үшін бұдан артық өмір мектебі болған

жоқ. Біреудің сыртынан бірдеңе айтып не болмаса біреуге
ренжігенін көрген емеспін. Ешқашан өрескел мінез, оғаш
қылық байқатпайтын.

Бір сəт есімнен кетпейді. Мұхтар аға Əуезов, мамам үшеуі
ұзақ уақыт ақылдасты. Сонда медицина, жалпы жаратылыстану
ғылымы жөнінде маған көп əңгімелер айтқан. Осы бір əңгіменің
аса қызықты əрі маңызды болғаны соншалық, қазір ойлап отыр-

сам, сол күні менің болашақ тағдырымды да шешкен екен. Мен
қазір сол əңгіменің жемісін көріп жүрген жанмын. Бүгін де өмірде
адасып, жолы болмай жүрген жандарды көрсем, соларға менің
əкемдей бір қамқоршы болмаған ғой деп ойлаймын.

Осы сəт əңгімеге жазушының ұлы Қайрат Мұстафин ара-
ласты.

дарын өткізген Қарғалы поселкесіндегі мекен-жайы. Онда өзі
жинаған сан алуан кітаптары, дос-жарандарымен жазысқан хат-
тары, оқырман көңілінен шыққан шығармалары, алақанының
табы қалған заттары тұр. Өзімнің жеке қорымда атамнан бастап,

əкемнің мың жарымнан астам əр жылдары түскен суреттері,
яғни отбасылық бес-алты альбомы бар. Əсіресе, əкемнің сексен
жылдығы мен ақтық сапарға аттандырар сəттегі суреттерінің
өзі бірнеше альбомнан тұрады. Ол альбомдар əкемнің айтуымен

тек менде ғана емес, он бестен асатын немере-шөберелеріне де
арнап, бөлек-бөлек жасалынған. Бұл суреттер əкеміздің жарқын
бейнесінің көшірмесі сияқты қымбат дүниелер. Егер қаладан
қашық демесе, осы үйдің мұражай болуына біз қарсы болмас

едік. Бұл іске елеп-ескеріп, Жазушылар одағы мұрындық болып,
үкімет тарапынан көмек жасалынып жатса, неге құптамасқа?!
ТҮЙІН: Жазушы жөніндегі əріптесінің, отбасы мүшелерінің
не қарапайым оқырманының қайсысының да болсын əңгі-

месіне байыппен зер салып, тобықтай түйін түйер болсақ,
қарапайымдылық деген ұғымға табан тірер едіңіз. Оның өмірі
қарапайымдылықтан тұрған екен. Шынында да оның өнер мен
өмірдегі қарапайым тіршілігі тал бойыңызға бір қоңыр əуен,

қоңыр саз құйғандай əсер қалдырады. Ол сəт сайын Сізге,
бəрімізге қарапайымдылық қағидасынан дəріс оқыған данаға
ұқсап бара жатқандай көрінер еді.

Біраздан ойда жүрген шаруа – Мəриям апайымның
көңіл күйін, денсаулығын сұрап қайту еді. Оның сəті өзінің
туған күні түсті. Мəриям Мұқанкеліні –халқымыздың
біртуар саңлақ жазушысы, сөз зергері Сəбит Мұқановтың

қара шаңырағының қазіргі иесі, біраз жылдардан бері өзім
білетін, жақсы көретін сыйлас апайларымның бірі еді.
Қарап отырсам, бақытты ұрпақ екенмін. Кешегі
өмірден өткен сырбаз-сыршыл Сырағаңның (Сырбай

Мəуленов) бəйбішесі Күлжамал, СССР жəне Қазақстан
Республикасының Халық артисі, профессор Шолпан апай-
лармен (Жандарбекова) он бес-жиырма жылдай сыйлас,
сырлас араласыппын. Сол Күлжамал апамыз арқылы

Мəриям апаймен танысып, талай əңгімелерін тыңдап, ба-
тасын алғаныма да қаншама жыл өтті десеңші!
Əкеміз Сəбиттің үйіне музей қызметкері, тағы бір сый-
лас келіншек Гүлнəр Құдабаевамен бардым. Кіре берістегі

кең жарық бөлме – залда аппақ болып Ақ анам – Мəриям
күліп қарсы алды. Жүзіне қарап, бүгінгі күннің сəтті
басталғанына қуандым.

едім талдырмаш келіншек кезіңде. Тура бəйбіше боп қалыпсың,
жақсылықтарың ұзағынан сүйіндірсін,– деп бетімнен сүйді.
Біраз жыл көріспедік, жасы болса жүзге таяп қалды, ұмытып
та қалған болар деген күдігімнің тас-талқанын шығарды.

Өзімнен-өзім əлгі ойыма ыңғайсыздана бастадым, апайдың
күтімі, жарасымды киімі, ширақ сөздері көңілімді көншітіп та-
стады.–Өзіңді көріп қайран Күлекем есіме түсті ғой. Ол кеткелі
көңілден қуаныш көшті, қатарластарыңның аман болғаны да

жесірлері, басы мен болып жиі бас қосушы едік. Өзіңнің бір
жазғаның да бар ғой, «Жесірлер шəйі» деп, ішке жиналған

мұң-шерімізді бір күліп, бір жылап отырып, ұзақ сырласушы
едік. Оның менен көп кішілігі болса да, үнемі хабарласып,
ақылдасып жүретін. «Əй, Мəке, бүгін театрға барамыз, жи-
нал немесе пəленшенің туған күні, келіп алып кетемін» деп

бір жаққа баратын болсақ таңертеңнен ескертіп қоятын-ды.
Жаратқанның мұнысына да шүкір, дегенмен ел мен елді, ауыл
мен ауылды байланыстырып, хат-хабар алып тұратын осын-
дай ақылман бəйбішелердің де соңы сол Күлекеңдер екен ғой.

Сонымен кетті қызық біткеннің бəрі...
Дайындап келген сұрақтар жайына қалып, біз əңгіменің
көңіл сергітетін жағына көштік.

солай болды ма, құжатқа өте салақ бопты ғой халқымыз.
Кейін метркесіз-ақ жаздырып алдық. Ол кісі жетім өскендікі
ме, үнемі балаларымен, қыздарымен ақылдасып отыратын.
Қыздар кішкентай кездерінде əкесінің менен жасырып алған

сыйлықтарын айтып қойып, қыран күлкіге батушы едік.
Сондағысы гауһар тастары бар алтын сақина-білезіктер. Сəбең
əу бастан əйелдің жақсы киініп, жарқыратып алқа, жүзіктерін
тағып əдемі болып жүргенін жақсы көруші еді. Əсіресе, ашық-

шашықтан гөрі етек-жеңі ұзын, киімдерді ұнататын. Өзі де
кеңқолтық мол пішілген дүниелер киетін. Дүкен аралауға
жаны қас еді. Бəрін өзің білесің ғой деп отыратын, сондықтан
дайын киім алуға өзім баратынмын. Ол кезде үкіметтің ар-

найы дүкендеріне бекітіліп қойғанбыз. Ал кейде тапсырыспен
киім тіктіре қалсам, айналып-толғанып, бетінен сүйіп балаша
өбектеп: «Міне, дайын көлікпен барасың да қайтасың, өлшеп
қана алады» деп, жалынып-жалбарынып апарушы едім. Одан

гөрі қалам мен қағазды шимайлауды жақсы көрді. Еңбекқор
еді, жарықтық. Балажан еді, мейрімді болатын. Екеуміз бір
шəй деспей ғұмыр кештік. Өзіме сатып алған көйлектерді де
қонаққа бармай тұрып, өзі бірінші көретін. «О, қандай мол

жарасамды, түсі де жақсы екен, өңі де жақсы екен», – деп ба-
лаша мəз болатын-ды. «Əйелдерде сəнді киімдер мол болғаны

жақсы. Еркектерге бір-екі костюм-шалбар болса, бес-алты
жейдесі болса жарайды» дейді.

де кием, сен де киінесің, – деп сатып əкелген киімдерді қарап
шығып:

білмей не бітіріп жүрмін,–дейтінмін. – Өте еңбекқор еді. Қағаз-
қаламын қасынан тастаған емес. Осы жетпіске толғанда ғой
деймін, демалысқа кететін болдық та:

малыс болсын, мен сөмкеңе қағаз-қалам салмаймын,– дедім.
Қиналыңқырап барып басын изеді. Содан ұшып кеттік, Мəскеу
түбінде жазушылардың демалыс орны бар. Орналастық.
Серуендеп, кино-концерт көріп бір жұмадай уақыт өтті.

Байқаймын, тықыршып əрең жүр. Аузы жыбырлап, күбірлеп
қояды. Бір күні түнде оянып кеткен екенмін. Бөлмеге болар-
болмас шамның жарығы түсіп тұр. Ұйқылы-ояу жатып аса
мəн бере қоймадым. Бірақ сергек едім, көзімді ашып қарасам,

төсегінде Сəбең жоқ. Дыбысымды білдірмей, жан-жағыма
жайлап қарай бастадым. Сөйтсем... жұқа шəлім бар еді, соны
көлегейлеп үстел үстіндегі шамның жарығымен жазып отыр.
Ойын бұзғым келмеді. Ертеңіне түк болмағандай таңертеңгі

дейін шамның сəулесі түсіп тұрды. Түскі аста көрерміз, кімдер
екен, – деп алаңсыз əңгіме бастадым.
Сəбең алғашында үндемей қалды да, артынан селкілдей
күлді.

қолым қышып жұмыс істеген,– дейді жаутаң-жаутаң қарап,
Сол жолы «Төрт тағанды» жазып қайтты. Осындай да
жағдайлар болған.

елдің, халықтың адамы деп жатамыз. Қызғанған кезіңіз
болды ма?

жарқыраған ондай кісіні қызғанбағанда кімді қызғанамын.
Ол өзі менің қызғаншақ екенімді білетін. Білетін де ешкімге
жоламай, менің көңіліме күдік ұялатпауға тырысатын-ды.
Қайда барса да қасынан қалдырмайтын. Сəбемнің арқасында

көрмеген жерім, бармаған елім жоқ. Мені қайдан қызғансын,
жанып тұрған кезім, ешкімге қарайтын шамам да жоқ, Сəбеңдей
азаматтың жарымын, ешкімді менсінбеймін. Дүниеде қол
жетпейтін тек қана өзімнің Сəбитім. Ол өзі əзіл-қалжыңға, бос

сөзге аса үйір емес, томаға-тұйықтау, адал, əділ жан болды.
Сосын Ғабит, Ғабидендер мені қылжақ қылатын.

бүлдірер, – деп күлетін мырс-мырс етіп.
Аппақ ақ көбікті жұмсақ қар жауып тұрған бір күні бəріміз
қонаққа бара жаттық. Қар қалың-ақ түскен екен. Əңгімелері
мен, Сəбеңнің болса да қыңқ демейтін əдетін біледі де, мені

жағалайды ғой баяғы. Сосын жанына жəймен бардым да,
аяғынан шалып қалып едім, бейқам келе жатқан əлгілер
етпеттерінен түскені. Ал кеп күл... «Ойбай, Сəбе, Мəкең қандай
күшті-ей, екеумізді екі жаққа сұлатты ғой» деп ер-азаматтар

əбден күлсін. Мендегі қайдағы күш, ондай қимылды күтпеген
өздері ғой.
Шынында да сол кез бір қимас дəурен екен ғой, жыл өткен,
уақыт өткен сайын есіңе түседі. Сəбеңнің арқасында тұстас

ақын-жазушылардың еркесіне айналған сол бір жылдар көзден
кетсе де, көкіректе сайрап тұр. Əуезовтен, қадірлі Мұқаңнан
бастап сыйлап тұрушы еді. Сəкен қандай еді, бет біткеннің
сұлуы, ол кісінің де алдынан өтіп, не жүзіне тура қарамай, «сіз-

біз» десіп өттік. Қандай сырбаз, сұлу, шешен еді. Ақбоз аты-
на мініп шыға келгенде, баяғы сал-серілерден бірде кем емес,
сымбатты. Талай дəмдес болдық. Сəбең сол кісінің үйінде

тұрып, рабфакті бітірді, əкеміздей қабылдадық. Сыйладық.
Гүлбаһраммен сырлас, дос болдық. Сəбеңнің қасында жатыр.
Барған сайын тəтті, сəтті күндер еске түседі.

жетім қалдым. Əкемнің анасы Зейнептің тəрбиесінің арқасында
адам қатарына қосылдық қой. Жалғыздың жалғызы болдым
ғой, қайтсін, барын аузыма тосып, əкесіз, анасыз дегізбей,
қатарымнан кем етпей өсірді. Содан екі-үш жасым болар,

құлағыма сырға салайын деп, уқалап жұқартып отырғанын
көрген əкем:

ауыртып, салмай-ақ қойшы, сол сырғаңды, апа, теспеші,– деп
шырылдап қоя беріпті. Əжем жарықтық жалғыз баласының сол
тілегін бертін келе құлағыма құйып қойған болуы керек, мен де
сол тілекті аттап кете алмадым, қарағым. Тіпті сырға туралы,

əшекей-бұйым туралы ойлай қалсам, əкемнің бейнесі көлбеңдейді
де тұрады көз алдымда. Есімді біліп келе жатқанда анам тұрмысқа
шығып кетті де, Зейнептің құшағында қала бердім...
Зейнеп əжем келбетті, əдемі, тау халқына ұқсайтын қыр

мұрынды, ұзын бойлы келісті кісі еді. Сəбең керемет жақсы
көрді, өзі де жетім өскен адам ғой, ананың мейіріміне қанбай
өскендікі ме, қасымыздан бір елі қалдырмай, қайда көшсек
те бірге жүрді. «Шеше, шеше» деп бəйек боп жататын-ды.

1936 жылы қайтыс болғанда да өз қолымен жерледі, осы
«Саяхаттың» орнында зират болатын, соған қойған. Кейін сол
зираттар бұзылып, орнына автобекет салынатынын естігенде,
үйге қатты күйзеліп келді.

Содан горкомға барып, рұқсат алып, əлгі кісінің сүйегін
қаздырып, арнайы адамдармен бірге қазіргі Райымбек
бабамыздың бойына жатқызды. Кейін əжемнің басына белгі
қойдырып, үлкен сауапты іс жасап еді. Аяғым жүрген кез-

ге дейін Зейнептің басына барып құран оқып тұрдым, қазір
қыздарым барып тұрады. Сол кісінің аялы алақанының
арқасында, жоқты-барды сездірмей тоқшылықта өсіргенінің
арқасында Сəбеңе қосылып едім, одан жаман болғам жоқ.

Сəбеңді маған, мені Сəбеңе жолықтырған тағдырыма мың сан
тəубе жасап отырамын...
Мəриям апайдың аппақ жүзіне болар-болмас діріл пайда
болды. Алқынбай екі сағаттан астам сөйлеп отырған ол кісіні

шаршатып алмайын деген оймен, əңгіме арасында əзілдесіп те
аламыз. Бірнеше рет суретке түсіріп алдық. Сонда апай «тұра
тұр, қарағым, бет-жүзімді жөндеп алайын, менде қайбір келбет
қалды дейсің» дегені.

қал дыңыз? Ұзақ жасауға астың да көмегі болуы керек,
əйел ретінде сүйсініп дайындайтын асыңыз не? – деп
сұрадық.

қалды ғой. Сол жастық дегеннің өзі сұлулық деген емес пе,
жас келген сайын қайдағы сақтап қалу, əйтеуір қыртыс-қыртыс
боп отырмайын деймін де, анда-санда бетімді əлі де күтетінім
бар. Бұл енді бір жағы өзім үшін, сосын төңірегіңдегілерге

да бетіме ұнамды, теріме ұқсас, үйлесетін бояу ғана алатын-
мын. Көбіне құрбыларыма сыйлыққа таратып жіберемін де,
əжемнің үйреткен баяғы өзімнің айналайын ақ айранымнан
артығын көре алмаушы едім. Шашым қандай еді, сол шаш қой

Сəбеңнің көзіне түскен. Қап-қалың, жібектей ұзын бұрымды
қазір көзге түсіре бермейсің. Шашымды да сол ақпен жуып,
беті-қолымды да бір мезгіл айранға шылап, терімді нəрлендіру
осы күнге дейін қалмай келе жатқан əдет. Ал, енді анда-мұнда

болмаса бетіме опа, ерніме бояу жаққан əйел емеспін. Біздің
кезімізде судың да таза, ауаның да таза кезі ғой, таза ауамен
серуендегенді жаным қалайтын.

Сүйген асымды ғана уақыт талғамай сүйсіне пісіріп,
асықпай-аптықпай жəймен бабымен ішкенді ұнаттым. Əйел бо-
лып ет бүлдіріп алған кезім жоқ. Жылқының етін кейбіреулер
қап-қара қатырып алады ғой, мен сақтаған ет үнемі сол күйінде

тұратын. Соғымнан соғымға дейін бүлдірмей сақтаушы едім.
Жолға көп шығамыз. Сəбеңнің бір əдеті жолаушылап жүріп
сырттан тамақ ішпеуші еді. Сондықтан қазы-қарта, жал-
жаямды молдау пісіріп, тоңазытып, тіпті шайға қосатын

кілегейімді де бірге ала жүретінмін. Есімнен кетпейтін сондай
жолсапардың бірі Азияда теңіз үстінде теплоходта Сəбеңнің 60
жылдығын тойлағанымыз. Құдай-ау, үш жүздей адам бар ғой
деймін, сонда дастарқанды үйден əзірлеп əкеткен аспен-ақ тол-

тырып, елдің əбден риза болғаны бар.
Жаңа айттым ғой, арманы жоқ Сəбитімнің, оны маған, мені
оған жолықтырған тағдырға ризамын. Екі жетім боп қосылып
едік, Құдайға шүкір өстік-өндік. Бермеді емес, Жаратқан ием

төрт ұл, екі қыз берді. Амал жоқ, ұлдарым да кетті. Немере
қызым мен үш қызым бағып-қағып отырған жай бар. Тағдырыма
өкпем жоқ. Сəбит көрмеген жүзді көрсеткелі отырған, бұл
ұзақ жас деген де Жаратқанның пендесіне қиған дəулеті екен.

Аяулы Сəбитім, алтын Сəбитімнен осылай ажырасқаным бол-
маса, осы балалардың алдында қасына барсам деген ғана тілек.
Əңгіме ауанын тағы да өзгертуге тура келді. Жасы болса
жүзге таяп, жақсыға жақсы жар болған, көпті де көрген, көп

те жасаған анамызды біз де көбіне көңілді əңгімеге тартып
отырғанымыз да түсінікті болар.

қаймығыпты дейді, рас па?
Ақ апамның жүзіне күлкі үйіріліп сала берді.

кездейсоқ кісі жанына жолай бермейтін сұсты, қатал көретін.
Сері еді өзі. Қонаққа барсақ біздің қасымызға жайғасатын-ды.
Сонда ұнатпайтын кісі отырса, мұрты жыбырлап, тынышы
кететін. Соны байқаймын да, «Əй, тыныш отыр, немене жы-

бырлап кеттің?» десем, «Мəке, қойдым, қойдым» дейді. Өте
жақсы сыйластықта болдық. Бірауыз артық не қарсы сөйлеп

көрген емес. «Құдайдан қорықпаймын, Мəриямнан қорқамын»
дейтін.

қарағым,
сыйласқан
сыйлылардың
бəрі

кетті.
Мықты
денсаулық болса, жақсылықтың бəрін көреді екен кісі, Алла
тағалам денсаулық берсін деп тіле.

қазақтың жары болып тарихта қаласыз. Ол кісінің атын-
да көше, мектеп, музей бар. Кітаптары жаңарып шығып
жатыр, артында мына шаруасы қалды-ау дегендей
бұйымтайыңыз жоқ па?

жақсы көретін кісімін. Жасым болса келіп қалды, уақыт деген
өз дегенін жасайды, бойдан күш-қуат кете бастады, сонда осы
жасқа келіп «маған, маған» деп сұрайтындай не басыма күн ту-
сын?! Сұраншақтық, сұғанақтық табиғатыма жат нəрсе еді, со-

лай боп өмірден өтсем арман жоқ. Даңғарадай үйім бар, əрине,
Сəбитімнің ошағы. Жақында қала басшысының тапсырмасы-
мен орынбасары телефон шалып, жағдайымды сұратыпты.
Риза болып қалдым. Жоқтықты көрдік, аш-жалаңаш болдық...

барды да, байлықты да көрген, тойған адаммын. Ел сияқты
бұйымтай айтсам, осы ел азаматтары қолымды қақпас еді, де-
генмен бес-он сом үшін абыройымды төгер жайым жоқ. Алла
риза болсын, хал-жайымды сұрағандарға менен дұғай сəлем

дерсің. Аман екен, балапандарының қамқорлығымен Құдай
қаласа төбесі көрінген жүзге жетсем деген бір бұйымтайы бар
екен дерсің, – деп езу тартып қойды апай.

бастаған шағымызда біздің үйге студент жастар көп келетін.
Дастарқанымды енді жинай бастасам, тағы біреуі кіріп келе
жататын. Бəйек болып дəм əзірлеп, шығарып салуға əрең
үлгеретінмін. Олар келген күн біз үшін мейрамнан кем емес

тəрізді. Сол тұстағы студенттер арасында «қарындарың
ашса Сəбеңдікіне барыңдар, тамаққа тойғызып, ақшасын са-

лып береді» деген əзіл болса да шындыққа айналған сөз бар.
Əсіресе... бір күні осындай жастарды шығарып салып, енді
түскі асқа келетін Сəбеңе ас дайындап жатқанмын. Есіктің
қоңырауы қайта сыңғырлай жөнелді. Сағатқа қарасам, əлі ерте,

Сəбең емес. Ашсам, қолтығында қыстырып алған дəптері бар
бір қара бала тұр.

Таныстық. Ғабдолла деген қарапайым шаруаның баласы –
Мəлік екен. Қазақ фольклорының тұңғыш өкілдерінің бірегейі,
ғалым. Кеңестер Одағының Батыры Мəлік Ғабдуллинмен осы-
лай басталған таныстық, кейін туған баламыздай болып, əкелі-

балалыдай ғұмыр кештік.
Мүмкін, Мəлік өлмегенде Сəбең де өлмес пе еді деп ойлай-
мын кейде, кім білсін? Өйткені, Мəліктің қазасынан кейін ес
жия алмай қойды Сəбең. Күндіз-түні егілетін-ді. Қабырғасы

қайысып кетті, белі бүгіліп кетті. Не керек, содан кейін көп
ұзамай, үш айдан соң өзі де кетті ғой ізінен. Артынан ерген
ініге, бірге тумаса да туғандай қабылдаған Мəлікке деген,
оның жазғандарына, атқарған тірлігіне көңілі өсіп жүретін де,

«əй, осы баланың отбасындағы көңіл-күйі дұрыс болса, бұдан
да жақсы дүниелер жасар еді-ау», – деп сырттай өкініп, жаны
ашып отыратын...
Талайларға инабатты келін, жақсы жеңге, жетімдерге

көзқарасы мен қабағы түзу, асылдың сынығы Ақ апам–
Мəрияммен болған əңгіме, тағы да көңілсіздеу аяқталды. Өмір
болған соң, оның үстіне көппен сыйлас, тығыз аралас болған
соң, онсыз тірлік те болмайтынын ол кісі де, біз де амалсыз

мойындағандаймыз. Қазақ əдебиеті мен мəдениетінің ауыр
жүгін сүйреген қазақтың қайыспас қара шалына адал жар, ба-
лапандарына мейірімді ана болған осынау Ақ апаммен əңгіме
шынымды айтсам, өте əсерлі болды. Қағаз бетіне түспегені,

түсіре алмайтын кейбір жақтары қаншама... Мүмкін кезінде
олар да айтылар...
Қоғамның бүгінгі келбеті, адамзаттың болашағы жөніндегі
керемет пəлсафаға толы ойлары мені керемет толғандырды.

«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» айтар болсақ, бетімен
кеткен бойжеткен мен бозбалаға ата-ананың салқынқандылығы,
тіршілік қамы деп ақшаның соңында кеткен ата-аналардың
балаға бөлер уақытын көңіл көтеруге аямауы, уақтында асын

дайындап, жатқызып-тұрғызып отырған ананың мейірімін
толық сезінбеген ұрпақтың болашағына алаңдауы ақылман ана-
мызбен болған əңгімеде тыс қала алмады. «Əйтеуір, артының
қайырын берсін, осыншама бай қазақ əдебиеті, соны маңдай

тер, саналы ойымен жасаған əкелердің еңбегі қайтар кез алыс
еместігін, қазақтың май тамызар майда қоңыр тілі өлмесе
керек-ті» деген əдемі сөзімен əдемі əңгімемізді аяқтадық.

Алматы – Ташкент күрежолынан Ұзынағаш селосына қарай
бұрылғанымызда, күн де ұясына қызара бөртіп еніп бара жат-
ты. Шыңына көз ілеспейтін Алатау сілемдерін бетке алып біз
мінген көлік Аққайнар ауылына беттеді. Қаланың шуынан

қашып демалатын-ақ жер екен. Таудан ескен қоңыр жел ептеп
бойды алып, денеміз сəл-пəл тоңазығандай болды. Қаракестек
ауылының тұсынан өте бергенімізде бір топ сəйгүлік мінген
ауыл жігіттері қатарласа шауып өтті. Айнала тым-тырыс.

Көкпеңбек. Тал-теректің басы ғана баяу тербеліп əдемі бір
əуенге елітіп тұрғандай. Əлгіндегі көрініс көз алдымыздан
бұл-бұл ұшып артта қала берді.

аялдаңқырап өтпедің бе, əдемі бір əлемді лезде жоғалтып
жібердің-ау...
Менің ойымды көліктің алдыңғы қатарында отырған
Нұрланның даусы бөліп-ақ жібергені.

Шіркін, табиғаттың кеңдігі ғой, еліміздің қай түкпіріне барсақ
та өзіндік ерекшелігі, сұлулығы көз тартады. Дегенмен, Алматы
облысының шын мəнінде Жер жəннаты екенін, сол бір тылсым
сұлулықты күнде көріп, сезініп жүргенімізге іштей тəубамызды

айтып, əркім өз ойымен болып кеттік білем, үнсіздік орнады.
Жанымдағы «Ерке-Нұр» журналының редакторы Фарида
ханым да тəтті бір сезім құшағына енгендей. Оның не ойлап,
нендей мұңға батып кеткенін де жаныммен түсінетіндеймін.

«Қайран, Айекем, артта қалғандарды біраз уақыт мұңға бөлеп
кете бардың-ау» деп ойладым мен де кеше ғана жол апатынан
қаза болған осы басылымның басшысы Айсұлу Сарбозқызын
тағы да еске алып. Анасының соңынан бір елі қалмай бойжет-

се де жас балаша еріп жүретін көзінің ағы мен қарасы қызы
мен күйеубаласын да бірге ала кеткені жанымызды жұмбақ бір
əлемге сүйрегендей күй кешіп біз қалдық.
Тағдыр ғой...

Иə, тағдыр-талайы солай болғаны да, ана құрсағында
жатқанда-ақ маңдайымызға жазылғаннан қашып құтыла
алмайтынымызға тағы да көз жеткізгендей, өмір бар жерде
өлімнің қатар жүретініне мойынсұнғандаймыз.

Ананың құрсағы демекші, осы сапарымыз жайлы Фаридадан
естігенімде, іштей бір жақсы ырымға балап, қуанғаным да
рас. Қоғам жəне мемлекет қайраткері, өзіміз сырттай тілеулес
болып жүретін облыс басшысы Серік ағатай Əбікенұлының

анасы жайлы мақала жазып беруімізді өтініп, жолға шыққан
бетіміз еді.
Жері, елі үшін аттан түспей қызмет етіп келе жатқан азамат-
ты өмірге əкелген шүйкедей кемпір есік алдында бізді еркелей

есеңгіреп отырғаным,– деді көзіндегі көзілдірігінің үстінен
бізге елжірей қарап. Осы бір отырысы пəленбай жыл бұрын о
дүниеге аттанып кеткен біздің де шүйкедей кемпірімізді есімізге
салғандай, жүрегіміз жылып сала бердік. Аппақ жаулығына

ағыл-тегіл жылағым келгені... Тұла-бойымызға тарап бара
жатқан сағыныш атты селді сабырға шақырып, еңкейіп барып
шешеміздің маңдайынан сүйдік. Ол кісі де құшағына қысып
барып емірене сүйді де, əлгі сөзін қайталады.

осындай ерке болдыңыз ба?– деп күлдім маңдайына түскен
жаулығын жөндеп жатып.

он алты жаста бас қостық. Қырық жасыма дейін он төрт перзент
сүйдік. Үш ұлым шалыммен бірге кетіп қалды. Аллаға шүкір,
қалғандарына қанағат, солардың амандығын тілеп отырған
жайым бар. Солардан тараған қырық шақты немерем бар, алды

қырыққа келіп қалды. Шөберелерім бар. Осылардың алдында
тілеуін тілеп қарайып отырмын ғой. Мынаған жақсам болды,
əйтеуір,– деп қарсы отырған келіні Гүлнəрді көрсетіп қойды.

гөрі келінмен дұрыс болған жақсы. Құрсағыңнан шыққан
немең ешқайда кетпейді, ал үрім-бұтағыңды өсіріп отырған
келіннің қабағы дұрыс болғаны жақсы тегінде. – Үшінші
ұлым Ғабитімнің келіншегі Гүлнəр осы, жиырма бес жыл-

дан асып барады, осының қолындамын. Шүкіршілік, 74
жыл болды осы босағаға келгеніме, ыстық-суығым өткен
ошағым ғой. Қай қызға, қай ұлдың үйіне барсам да, осыған,
осы шаңыраққа асығып тұрамын. Қара шалымнан қалған

қара шаңырақтың иесі Аяным бар. Атасының кенжесі.
Екеуінің рұқсатымен шалымыз екеуміздің атымызға көшіріп
алғанбыз.
Əңгімеге келіні Гүлнəр араласты.

бірде-біреуі менің атыма жазылмапты-ау, осы Аянды өзімнің
көзім тірісінде өз атыма аударып алайын» – деп ықыласы ауды.
Қалай қарсы боларсың, келістік. Сөйтіп, басқа қайын əпке,
қайнағаларымнан жолы үлкен болып, осы əулеттің кенжесі са-

налады. Міне, өзі де келді, – деді есік жаққа қарап.
Шынында да бой десе бой, түрі-басы келіскен бозбала
сəлемдесе енді. Аянды айналып-толғанып отырған шешемізге
қайта бұрылдық.

екенін білеміз. Көпшілікпен, қара халықпен жұмыс істеу
оңай шаруа емес, біреуге ұнасы, біреулері қызметіне сын ай-
тып жатыр. Ұлыңызды сондай сəттерде қалай қолдайсыз,
қорғайсыз?

үддесінен шыға біл, таза бол , адал бол, асып-таспа бірқалыпта
бол, сонда ғана жағасың,– деп үнемі құлағына құйып отыра-
мын. Байдың да, кедейдің де, бастықтың да, қарапайым кісінің
де кеудесіндегісі бір шыбын жан. Барар жері де бір. Тегі момын,

кісі ақысына сүзілмейтін, қанағатшыл. Төбесін аман көргеніме
қуанамын. Аман болсын қарақтарым. Балаларыма ризамын,
бірде біреуі əбес қылықтарын көрсетпейді, теріс мінезден ада.
Шылым шекпейді, ішімдікке жандары қас. Серігім кішкентай

кезінен ерекше болды. Əскерден келгенде əжептəуір бойшаңдау
еді, қызмет деген де жанды жеп қояды ғой деймін, шөгіп кетті.
Ешкімнің ала жібін аттама, мүмкіндігің болса елге бер деп
тəрбиеледік. Кешегі Қызылағаш оқиғасы тұсында баламмен

бірге қайғырып, қабырғам қайысты. Табиғаттың тылсым мінезі
жетерлік, апат айтып келмейді деген осы да. Құдайға шүкір, ар-
тынан дұрысталды ғой. Қашан да сабырлылық, қанағатшылдық
адам баласын қандай қиындықтан болса да алып шығады.

Халыққа сабыр берсін!
Шалым да ақылды, сабырлы кісі болды. Екеуміз 55 жыл
бірге тұрдық. Көпшіл, балажан. Ол да, мен де ата-анадан
жалғыз болдық. Ата-енем тау-тасты аралап жүріп, Құдайдан

сұрап алған жалғызы. Менің жалғыз бауырым болып еді.
Əкем марқұм: «Ұлым көкте жүреді, ал жерде қызымның ба-

ласын бағып біз отырамыз» деп армандап жүріп, əскери
ұшқыш болыпты да, 1944 жылы қаза болып кетті. Нұрман
Туғанбаев деген қазақтан шыққан тұңғыш əскери ұшқыш бо-
латын. Артында ұрпақ та қалмады, қайран бауырым із-түссіз

жоғалды. Балаларым жүгріп жүріп қай қалада жерленгенін
тапты-ау, амал не, жер қашық, сыртынан атын атап Құран
бағыштағаным болмаса қолымнан не келеді. Жалғыздық де-
ген адам баласының басына бермесін, айналайындар, өте қиын

жағдай ғой. Сондықтан болар, осы бр үрейлі сөзден қорықтық
па, шалымыз екеуміз баладан қашпадық. Өз төбесіне барып
жатқанына 15 жыл толды. Ұрпағына бас-көз болып артында
мен қалдым.

Шалым қызметкер болды. Совхоз директоры, партия
ұйымының жетекшісі, бас зоотехник болды. Сөзшең, əңгімешіл,
зор адам болатын-ды. Тату-тəтті ғұмыр кештік. Амандық бол-
са, биыл желтоқсан айында 90-ға толамын.

дей, жалпы адам баласының айнымалы мінезін жақтырмаймын.
Кімге болса да бірдей болу керек, төрт келінім бар, құдаларым
да текті азаматтар.Күйеу бала, келін деп бөлмей, бірдей ықылас-
пейіл танытып, көпшіл болсаң, Жаратқан да адамның пейіліне

береді дейді ғой. Артық ішкен астың да сұрауы бар. Обал-
сауапты білген де жөн, тамақты қалауымша ішемін, артық емес,
əрине. Ал, көп жасау дегеніңіз, бір Алланың қолындағы тірлік,
тəубə, ұрпағым аман болсын. Осы жасыма дейін бір адаммен

бет жыртысып, ұрысып көрген кісі емеспін. Ер-азаматтың да
кірген-шыққанын аңдып, қайда барды, қайдан келді дегенді
білмеппін. «Ер-азамат түздің адамы» деген қағиданы берік,
биік ұстанған ұрпақпыз ғой.

ай бұрын үйге түсіріп алдым. «Апа, балаңыз ұнатпаса қайтеміз»
дейді, «əй, əдрем қалғыр, менен асып қайда барады» дегем, жа-

ман болған жоқ. Мына жағы Андреевка, ар жағы Махамбетке
дейін құдалыққа барып келдім ғой. Серіктің келіншегін де он
алты жасында түсіргем, өсті-өнді. Жекжат болған жерлерім де
өскен-өнген адамдар.

Байлық ешкімге серік болған емес. Жер басып тірі жүргенге
ештеңе жетпейді.

бата жасап, əңгіме-дүкен құрып тұрады. Одан артық қолдан не
келер. Төбедей болған төрем беткейде ұрпағының амандығын
тілеп, мəңгілік ұйқыда. «Мен де келермін, бұйыртқан бір күні»
деп басына барған сайын қалжыңдасам. Ондай кезде Серіктен

бастап балаларым қорқып кетеді. «Əлі рұқсат жоқ сізге» дейді
зəрелері қалмай... Бұйрық келсе, алды-артыңа қарамайтыныңды
іштей сезінсе де, қимайды ғой...
Аппақ Ана сəл-пəл мұң басқандай үнсіз қалды. Пер-

зент терінің жанын жаралап айтқан сөзін салмақтап отыр-
ғаны байқалады. Ананың жүрегіндей нəзік, Ананың ма-
хаббатындай таза, мейіріміндей сезім жоқ шығар бұл
пə ниде, қатыгездік пен қаталдыққа жол бермейтін, дүниені

əдемі əуенімен əлдилеп келе жатқан осындай кейуана
Аналарымыздың арамызда аман жүргені қандай күш, қуат
береді десеңізші?!
Қазақ, əдетте, ата тегіне, қанына қарап мақтанса да, ана

құрсағын, ана жатырын да үнемі ескеріп отырған. Əсіресе,
тектілікті ана құрсағынан іздеген. Қазақтың қанына сіңген
осындай қағидаға сүйенер болсақ, осынау шүйкедей ғана
қазақтың қара кемпірінің құрсағы, шын мəнінде, алтын екенін

мойындамауға болмас. Алтын асықтай ұл-қыздарының алды
бүгінде бір əулеттің ғана емес, бүкіл бір қазақ қоғамының
кəдесіне қызмет етіп келе жатса, неге ғана ол ананың
мейірімінен, махаббатынан айналмасқа?!

Айналайын Əз-Ана, ақ жаулығың Алатаудың аппақ
шыңдарын елестетіп, алдымызда жүре бер деген перзенттік
тілек жүрегімізді жаулап Алматыны бетке алдық...

Бірнеше күн жүріп, Шолпан апайдың рұқсатын алдым-ау.
Онда да спектакльден кейін кездесуге келістік. «Отыз ұлың
болғанша» пьесасындағы сақау да ерке Бүбіхан-Шолпанның
журналистерге қоятын талабы да осы екен – ең бірінші

спектакльді көріп, сахнадағы бейнесімен танысу.
«Іштен шыққан шұбар жылан» демекші, жан-тəніңмен
орындайтын бейнеңді кез келген пенде тоқмейілсіп қабылдауы
мүмкін: жақсы шығардым деп. Сондықтан да өз көзіңмен

көргенге ештеңе жетпейді», – деді ол кісі.
Спектакль де бітті. Мəдина-Мадоннаны еске алу кешінен
кейінгі көңіл-күйіміз, сахнадағы өнердің тағы бір кешінен аз-
дап сергігендей. Кездесу ертеңге қалды. Дегенмен, əңгімеміздің

тақырыбын есіне салып үлгердік.
Айтылған мекен-жайға жетіп, есік алдында ептеп дем
алғандай сəл кідірдім. Жүрегі құрғыр дүрс-дүрс. Енді ше,
қазақ өнеріндегі аты аңызға айналған, алғаш опера жəне ба-

лет театрының ірге тасын қалаушылардың бірі де бірегейі
Құрманбек Жандарбековтің қара шаңырағының босағасында
тұрсам. «Денсаулығы құрғыр да болмай жүр» деген Шолпан
апайдың даусы құлағыма тұрып алды. Мүмкін, бүгін де сəті

түспесе ше, деген үрей де жоқ емес.
Есікті баласы ашты. Ішкі бөлмеден «кіре бер» дегенді
естідім. Сөйткенше қолында бір бума қағазы бар өзі де шықты.

ұйқым бөлініп, қайдағы-жайдағы еске түскені, – деді ол кісі.
Шаршап тұрса да даусынан реніш байқалмайды. – Өмірде
де, өнерде өзім араласқан, шығармашылық, жеке отбасылық
қарым-қатынаста болған қыз-келіншектер еске түскені, – деп

əдебиеттегі қыз-келіншектердің бəрінің образын жасаған, бір
ғана Мұхтар Əуезовтің 14 персонажын бейнелеген, өнерде
өзіндік қолтаңбасы бар Шолпан апайды елі, театр сүйер қауым
онсыз да біледі. Ақылман ана, адал жар, бүгінде елге айтар

өзіндік өрнегі бар Жандарбекованы АНА, ƏЙЕЛ ретіндегі ой-
толғанысын бөлісу еді. Құрманбектей біртуар талант иесінің
аяулысы болған кісінің көргені мен білгені, өзі кейіпкер боп ен-
ген аналар бейнесіндегі байқаған-түйгені – бізді қызықтырған

келіншектердің образын жасадым. Қаракөзді ойнамаған себебім
де болды. Өзімнің актриса ретіндегі көтерген, көгерген бейнем

ұқсас трагедиялық бейне болғандықтан, ауырлау соғатын бол-
ды. Өзім де, Құрекең де аса ынталана қоймадық. Бір Мұхаңның
өзінен 14 бейнені ойнадым. Ол бірі жақсы уақыт еді ғой. Жақсы
болатыны – жас едік. Албырт, таза едік. Қазір заман өзгерді.

Адам да өзгерді. Көрермен де, қойылатын шығарма да жаңарды.
Əсіресе, соңғы алты-жеті жылда театр репертуары жаңаша си-
пат алып, классикалық дүниелер азая бастап еді. Енді жаңа
басшылық қайта қолға алып жатыр. Əдебиеттің жаңарып, өсіп

отыруы заңдылық. Дегенмен, классикалық шығармалардың
орны тым бөлек қой. Онда ұлттық болмыс-бітім, бояуы қанық
тəрбие-тəлім жатады. Мəселен, көркем шығармаларда бұрын
қыздың кең маңдайы, аппақ білегі, саусақтары, шиедей қып-

қызыл ерні, жүріс-тұрысын суреттеу арқылы тəрбиенің
қалыптасқан бір үрдісі қоса жүретін. Біз де, театр сахнасына
тұңғыш шыққандар сол сұлуды, ақылды аруларды бейнелеу
арқылы образға кіруге, солар сияқты жүріп-тұруға ұмтылу

арқылы бой түзейтінбіз. Образға ғана еніп қоймай, солардың
бойындағы қасиеттерге бой үйрететінбіз. Он сегіз жастағы
кезім. Еліктеп, үйренуге құштар кез. Алғаш «Ақтоқтыны»
шығарарда тамаққа тəбетті тежеп, дене бітімімізді қалыпта

ұстау үшін, сахнаға шығар алдында бір шикі жұмыртқа, жар-
ты сухари мен бір стакан жылы суды ішуді əдетке айналдыр-
дым. Сондықтан да Хадиша екеуміз сахнада жиырма жылдай
жас қыздардың рөлін ұстап тұрдық. Қырықтан асқанда ғана

келіншктерді, елуге жақындағанда əйел, аналар бейнесіне
ауы са бастадық. Біздің кезіміздегі драматургтер мен қоюшы
режиссерлер ұлттық болмысты, сананы, əдет-ғұрыпты жақсы

білетін-ді. Сол кездегі кез-келген қойылымда қыздарымз ер-
кектермен қалай сөйлеу керек, ер-азаматар алдында өзін қалай
ұстау керек екенін, бақырайып бетке тіке қарамай, биязы бо-
луды үйрететін бірден-бір құрал болғаны тарихтан да белгілі

ішінде орыс жазушыларының да шығармаларын сомдап
жүрсіз. Сахнадағы əйелдердің бойындағы айырмашылық
туралы айта кетсеңіз?

спирдің, орыс классиктері – Чеховтың, Гогольдің, Грибое-
довтың, Островскийдің кейіпкерлері – қазақ əйелдеріне
мүлдем ұқсамайды. Оларда еркіндік басым, өздерін ерлермен
тең дəрежеде ұстауда өте еркін.

ол еркіндікті олардың басына түскен тағдыр ауыртпалығы
əкелген. Яғни, сол қоғамдағы салмақ мəжбүр етеді. «Ақан
серідегі» жаны нəзік, биязы Ақтоқтылар кейін Хазірет Ақанды
елден қуып, сүймеген Жармұханға күйеуге береміз деп шеш-

кенде, Ақтоқты ашынғаннан Хазіретке қарсы шығып, өз
тағдыры үшін ашық күреседі. Батылданады. Бойдағы ұятты ке-
неген ашу-ызаға жеңдіреді. Жанына батса, арына кір келтірер
жағдайда өз ары, тəні, жеке басы үшін бел буған қайратты

қыздар, əрине баршылық. Бірақ, соған жеткенге дейінгі жағдай
əбден шаршатып, қалжыратып, барып жеңіске жеткені үлкен
ақылдықпен қоса төзімділікті де паш етеді. Бəріне бірдей
бұқпантайламай, өз басына түскен тағдыр тəлкегінен шығатын

деген неміс əйелін айтуға болады. Сондай-ақ «Бөлтірік бөрік
астында» Марфұға сол кездегі жаңаша киінетін, орысша-
қазақша сөйлейтін, өмірге деген көзқарасы жеңілдеу, жүріс-
тұрысы да бұрынғыларға ұқсамайтын, тағдыры да бөлек қыз.

Мұхамеджанов шығармаларында жалпы, трагедия мен сатира
қатар өрілген. Бірінен ойындағысын бүкпесіз ашық айта ала-

тын, неміс əйеліне тəн өткірлік байқалса, бірінен болмысын
еркелік арқылы жеткізетін еркіндік көрінеді. Ал Гогольдің
«Ревизорындағы» Анна Андреевна да мінезді еркін əйел.
Қаланы басқаратын күйеуіне сенген, молшылықты сүйетін,

өзінше толған, тойған əйел. Бұл да мен сомдаған кейіпкерлеріме
қарама-қайшы образдардың бірі. Сахнадағы жүріс-тұрысы,
сөйлеуі мəнері бөлек, өмірге көзқарастары əртүрлі əйелдер
бұлар.

Əйелдердің өнердегі тағдырынан гөрі, өзім біраз араласқан
қазақтың маңдайалды қызметкер əйелдері туралы айтайын.
Көбі о дүниелік боп кетті. Сəбираны, Рахияны, Раушанды,
кешегі қимас құрбы, өнерге бірге келген Бикендердің орны

əрине бөлек. Солардың, солар сияқты алып өнер адамдарының
арқасында, мүмкін біз, қатарға қосылған шығармыз. Адам
анасын, сосын ұстазын ұмытпау керек. Жақсылық жасаған
адамды ұмытпау керек. Жастың ұлғаюына байланысты бо-

лар, кейде ауруханаға жиі жататын кездер болады. Сондай
бір кезде қазақтың маңдайына біткен ғалым қыздарының бірі
ғалым, академик, профессор Лəйлə Базановамен бір палатаға
түсіп қалдым. Кез-келген сырқаттың жанға бататыны шындық.

Дегенмен, емдеуші дəрігермен бірге бөлмелестердің ықыласы
да шипа ондайда. Екеуміз мəдениет, өнер, театр хақында
пікірлестік. Ауруханада кездесуімізді ыңғайсыз қабылдасақ та,
іштей екеуміз де қуандық.

Шолпан-ау, екеуміз де тезірек жазылатын болдық. Білемін
ғой сені, білемін. Сонау Ақтоқтыңнан кешегі «Шығыстағы бір
бейбақ» деген жапон пьесасын жақсы шығардың ғой, – деп
риза боп қалды.

Қазақ əйелдерінің ішіндегі ғылымға, мемлекеттік қызмет-
шілердің бірі де бірегейі Лəйлə ханыммен таныстық осы-
лай басталған еді. Тек қызмет емес, тұрмыста да аяулы ана
екенін ұл-қыздарының бойынан көріп мен де ол кісіні жылы

қабылдадым. Интелигенцияның театрға өте аз келетін кезі,
Лəйлəнің бойынан байқағаным: өнер тақырыбындағы сауат-
ты əңгімелері, классикалық шығармалар төңірегіндегі ашық

пікірі қызықтырды. «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы-Көрпеш-
Баян сұлу» «Қобыланды», «Еңлік-Кебекті» бірнеше қайтара
көргенін айтты. Əсіресе, «Шығыстағы бір бейбақтағы» он
жасар қыздың алпысқа дейінгі өмірін бейнелеуім қатты əсер

еткенін сүйсіне айтты. «Бүкіл бір ғұмыр ғой бұл» деді тамса-
нып. Мені ғана емес, Қалибек, Серке, Елубай, Шəкеңді, Сəбира
мен Рахияны, Хадиша мен Хабибаларды аузынан тастамай,
үнемі айтып отыратын.

Балжан Бөлтірікова да зиялы ортадан шыққан қазақ
қыздарының бірі. Совминнің мəдениет жөніндегі орынба-
сары болғандықтан, əңгімеміз тіпті жарасымды еді. Көбіне
опера, балет төңірегінде сыр қозғаймыз. Заң бойынша,

Станиславскийдің заңы бойынша, артист залға, көрерменге
қарамауы керек. Дегенмен, залдың бірінші қатарынан мен
Балжанды жиі көретінмін. Қазақи болмысқа жақын таза ойнай-
ды деп ол да жоғарыда аттары аталғандарды үнемі айтатын.

Біздің Құрекең ол кезде опера жəне балет театрының көркемдік
жетекшісі еді. Ол кісі қойған «Біржан-Сара», «Қыз-Жібек»
Сталиндік сыйлықтың лауреаты болғанын, оған Құрекеңнің
еңбегі сіңгенін айтып өтті. Арасында əзілдеп қоямыз.

Ой-бұй, жиырма жас үлкен екен ғой, – деді күліп.
Білмеймін. Қап-қара қою шашты артқа қайырған, мойнында
көбелек галстук, қара костюм, аяқта лакталған қара туфли. Аса
таяғы тық-тық деп келіп жүріп, əйтеуір қолына түсірді ғой деп

қоямын. Екеуміз күлеміз.
Зəуре Омарова – театрдағы кəсіподақ ұйымын басқарған
кезімде, қызмет бабымен танысып, ұзақ сыйластыққа ұласқан
тағы бір аяулы жан. Үйдің қат кезі. Демалуға жолдаманың тапшы

кезі. Зəуре ол кезде халықты əлеуметтік қорғау министрлігінде
істейтін. Мені көргеннен: – Иə, Шолпан, тағы не сұрап келдің
дейді амандықтан соң. Шаруамды айта жөнелемін. Келсе
қолынан, келмесе кімге, қайда бару керек екенін айтады. Осы

кезде Зəуренің сілтемесімен барып, Балжанның арқасында
жеткен олжа.
Лəйла Ғалымжанова да шығармашылық байланыс жасау
арқылы танысқан қазақтың оқымысты, қайраткер қыздарының

бірі. Киностудияның председателі болып тұрған кезінде
көптеген ақыл-кеңесін тыңдадық. Сол жолмен жүрдік те. Ол
кісімен əр əңгімеден кейін маған «осы өнер туралы Тоқпанов көп
біле ме, əлде Ғалымжанова көп біле ме екен» деген ой келетін-

ді. Өте білгір, шешен əйел. Əрбір қойылымдағы кейіпкерден
бастап, ойнаған актерлерге баға беріп қана қоймай, сын
пікірлерін ортаға салып отыратын. Ыдырысты, Нұрмаханды
көп айтып, ерекше бағалайтын. Кейіннен Мəдениет министрі

болды. Өнерге терең түсінетін, өзін өте қарапайым ұстайтын
ақылман, ұлтжанды, өнержанды басшы керек екеніне көз
жеткізген жылдар еді ол.
Ғазиза Жұбанова – менің өнердегі үлкен ұстазым сияқты.

Асқар Тоқпанов пен Рəбиға Қалабаева деген профессор апайы-
мыз консерваторияда сабақ беруге шақырып болған соң,
көмекші болуға келістім. Екі жыл үйреніп, үшінші жылы жеке
класс алғанмын. Бірінші жылы – Асанəлілер, екінші жылы –

Торғындарды Асекеңе ассистент боп жүріп шығардық. Содан
бір күні Ғазиза Ахметқызы:

болмайды. Студенттерді жинап үйреткенше, өзіңді-өзің
қинайтын уақыт жетті. Оқы, сырттай болса да оқы, – деді.
Консерваториядағы танылып қалған əртіс-ұстаздарды атақ-
сыйлыққа ұсынатын кезде, менің қағаздарымды көрген ғой.

Сөйтіп, өзім алғаш класс алған жылы, ректорымның айтқаны
бар, Құрекеңмен ақылдасып, сырттай ұлттық бөлімге түстім.
Ойламаған жерден жанашыр басшы, ақылшы дос тапқандай
есім шығып жүріп, төрт жылдың қалай өткенін де білмей

қалдым. Өзіммен қатар бітірген класымдағы 18 студентімді
ертіп, тұңғыш Талдықорған облыстық театрын ашып едік.
Бикен Римова атындағы сол театрда Алмахандар əлі сахнада
жүр. Сонда деймін-ау Ғазизаның басшы ретіндегі адалдығы,

Шабал Бейсекова – өнерде де, өмірде де жақын болған
құрбым, сырласым еді. Он сегіз жасымызда өнерге қатар келдік.
Көрші тұрдық. Жастықтың қызығы, өнердің қызуын қатар жүріп
сезіндік. Ол операда, мен акемтеатрда сахнаның ыстық-суығын

таттық. Оның даусы ерекше болатын. Өте əдемі дауыс, Шабалдың
даусын қазіргі Нұржамалдың даусына ұқсатып, кейде керемет күй
кешемін. Халқымыздың өнеріне еңбек сіңірген азамат Кəукенге
жақсы жар, қыздарына аяулы ана бола білген. Əйел, Ана ретіндегі

тəлім-тəрбиесіне Қəукеннің қуыршақтай таза жүретіні куə.
Қыздары əкелерін аялап-ақ отыр. Осының бəрі ананың ақ сүтімен
тараған, үйренген өнеге емес деп кім айтар?!
Құрекең кетіп қалған қиын кездерде де жаныма желеу

болған, балаларыма əкесі кетсе де, көзкөрген қимас жан болған
сыйластығымыз əлі де үзіле қойған жоқ. Құрекең өте жақсы
көруші еді. Əсіресе, Күлəш «кішкентайым» деп еркелететін-
ді. Қараторы, орта бойлы сүйкімді Шабал-Жібек тыңдаушы

жүрегінде мəңгі қалған бейне ғой. Менің бір өкінішім –
Шабалды соңғы сапарға шығаратын сəтте, өмірдегі қимас жан-
мен қоштасу ауырлығынан жүрек сыздап, жедел жəрдеммен
ауруханаға түсіп қалдым.

Шолпан апай жүрек түсін бір сипап өтті де, терең күрсінді.
Өзінен ғөрі жоғарыдағы жақсыларды көбірек сөз етіп отырып,
кештің қалай батқанын білмей қалыппыз.

лы жандарды тағы бір еске алып, əсіресе, жастық шаққа сая-
хат жасағандай жеңілдеп қалдым. Тіпті ауырып жүргенім де
ұмытылғандай. Рақмет, айналайын, – деді жүзінен ризашылық
байқатқан Шолпан апай шығарып салып тұрып.

КСРО халық артисі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының
лауреаты, профессор, бүгінде сексенге келіп, оның бақандай ал-
пыс екі жылын өнерге жұмсаған, əлі де театр шымылдығынан
шықпай, хал-қадірінше халыққа қызмет етіп келе жатқан

көркем тұлғаның аузынан шыққан сөзге біз де мəз болыстық.
Алматының, əсем Алматының əсем көшелерінің – өнердегі
алпауыттардың бірі Төлебаев көшесінің бойымен жаяу тартып

келеміз. Дала көктемнің күніндей жып-жылы. Шолпан апаймен
болған əңгіме де жып-жылы қалпында көкірегімізде күмбірлеп
жатыр. Сахнадағы, қасиетті акемтеатрының сахнасындағы
даусы мен отбасындағы мейірімді үнін ойша салыстырамыз.

Мұңды Ақтоқтыдан басталған думанды өнер жарысы сақау
да ерке Бүбіханға («Отыз ұлың болғанша») дейінгі əйелдер
бейнесі көз алдымызда көлбеңдейді. Күн жып-жылы...

Кез-келген нəрсеге қанағатшыл көңілмен, бар ынта-
ықыласымен бейім келетін қарапайым халқымыздың көнекөз
қарияларына қарап тəубаға келесің! Бұрындары тау халықтары
ғана ұзақ жасайды деген қалыптасқан ұғымға біздің халықтың

да ептеп енуі біртүрлі қанымызды тасытып, бойға қуаныш сый-
ласа, ойға да жетелейтіні анық. Сексен мен жүздің арасындағы
талай аналарымызбен дəмдес болып жүріп, солардың
бойындағы қазақи əдет-ғұрыпты, ер-азаматына деген шексіз

құрмет пен балаларына деген мөлдір махаббат таңдандырып,
мүмкін Алла тағаланың ұзақ ғұмыр сыйлауы да осы бір
адалдықтың, тазалықтың жемісі шығар деген ойға жетелегені
де рас.

Өнер мен өмірді, тіршіліктің сан жетпейтін қилы
қиындығына мойымай, ер-азаматымен бірдей тарих беттерінде
қалып бара жатқан осындай аяулы аналарымыздың бірі –
Хабиба апайға қарап отырып, бір əдемі ойдың жетегінде

кеткенімді несіне жасырайын.
Хабиба ЕЛЕБЕКОВА! Иə, қазақтың біртуар жезтаңдай
əнші Жүсіпбек Елебековке адал жар болған, балапандарына
мейірімді ана болған осынау кейуананың жүзіне қарап оты-

рып, өткен өмірдің, азды-көпті сахналаған бейнелерінің аппақ
жүзіне салып кеткен қым-қиғаш іздеріне қызығып қарайсың.

Қай қазақтың əйелі ерінің алдына түсіп қызмет қуып не бол-
маса атақ-даңққа қызыққан? Ж-оқ, мейлі ол керемет да-
рынды, елден асқан қабілетті болсын, бірақ отбасы, ошақ
қасында бəрінен де ерінің, ұрпағының алдында қарапайым

ғана мейірімді ана екенін естен шығарушы ма еді?! Танымал
актрисаның əңгімесінен де осыны ұқтық, аңғардық... Өнер, те-
атр жайлы емес, осы уақытқа дейін өмірден көргені, тұрмысқа
жақынырақ, тіршіліктен алыстап кетпейтіндей ашық-жарқын

на – 80, сонда осы өнер шаңырағының тарихы менің тарихым
десем артық кетпейтін сияқтымын. Олай деуге, мүмкін хақым
да жоқ, өйткені менің алдымда да қандай марқасқалар болған,
халыққа қызмет еткен, сосын... тағдырдың жазуымен өмірден

өткен. Жалпы, мен Жаратқаннан кейін əруақтарға қатты та-
бынатын жанмын. “Өлі риза болмай тірі байымайды”. Оның
үстіне мен олардың көзін көрдім. Көріп қана қойғам жоқ, етене
араластым. Мұхаң (Əуезов), Ғабеңдер, Шəкен, Қаллекилермен

пікірлес, сырлас болдық. Міне, өнердің күші, өнердің құдіреті
осы! Аннан-мыннан шарқ ұрып іздейтін бақыт дегеннің өзі де
мен үшін осы. Біреуге бақыт, бəлкім, қызмет, бақ-дəулет болар.
Менің бақытым– өнерде үлкен төңкеріс жасамасам да, сахна-

да жүрген кездерім, сол қазақ өнерін жер-көкке сыйғызбай,
аласұра жанкешті ғұмыр кешкен, қазақтың өнерін би бола ма,
əн мен күйі бола ма, көкіректеріне сыйғыза алмай өмірден
кеткен кешегі Серағаңдардың табанының ізі қалған сахнада

жүргенімнің өзі мен үшін керемет атақ, бақ. Серағаң демекші,
осы театрдың майталманы, қара нары Серке Қожамқұловты
ойға алған сайын бір келеңсіз оқиға есіме түсе береді.
Серағаңның 110 жылдығына орай қыздары келіп театр бас-

шыларымен ақылдасса керек, “театрдың 80 жылдығымен қоса
атап өтеміз” деген жауаппен қайтады. Бірақ той кезінде ауызға
да алынбады, атаусыз қалды... Марқұм Шолпан Құрманбектің
100 жылдығына алаңдап өмірден өтті. Оңтүстік өңірі Шымкент

қаласында əжептəуір аталып өтті-ақ. Астана қаласында өтіп
жатқан жиынға екі қызы да шақырылып барыпты-ақ, бірақ

сахнаға жас бала жетектеген бір əйел мен немере болып келетін
оңтүстікте бір əртіс бар еді сол, тағы бір жігіт шығыпты.
“Құрманбектің ет жақындары” деген ғой, ал кіндігінен тараған
екі қызы далада қалса керек!.. Немере деп отырғандары жалғыз

ұлы Болаттың өзбек қызынан туған баласы, орынды шығар...
Мен мұны неге айтып отырмын, қазақ өнері деп, ешқандай
білімсіз, табиғи дарынмен болашаққа жеткізген, өлтіріп-өшіріп
алмай ұрпағына аманат етіп тапсырып кеткен сол шалдардың

ұрпағын біреу білсе, біреу танымайды да. Біз сияқты, мен
сияқты көзкөргендер кетсе, тіпті ұмытылады ғой... Осындай
əділетсіздіктерді көріп жүрегім қан жылап қалатын сəттер де
болады.

Бізде бар-жоғы 7 шал, сол қасиетті жеті санының қадір-
қасиетін əлі де біле алмай келеміз-ау, əдемі əсем қаламыздан
соларға бір мұражай бұйырмады-ау деп ойлаймын жатып алып.
Хабиба апайдың жанарына келіп қалған жасты көріп, біз

де үнсіз қалдық. Жүріс-тұрысына, əңгімесіне қарап тоқсаннан
асқан деуге қимасақ та, көңіл ауанын көңілді оқиғаларға бұрмақ
оймен, жас кезінде, Жүсекеңмен алғаш жүздескен шағы тура-
лы сұрауға тура келді.

Актриса емес пе, ол кісі де лезде көңілденіп сала берді.
Болса гүлсіз,
Бұлбұл үнсіз
Үнсіз бұлбұл жəй бір құс,

Үнсіз өмір.
Сөнген көмір
Үнсіз жүрек бос қуыс...
Мағжан ақын осылай демей ме, ақынның бұлбұл құсы сай-

рауы үшін гүл болуы, əдемі нулы тоғайы болуы керек. Ондай
əдемілік, сұлулық болмаса құсыңыз сайрамайды. Сосын
Əбділда ақынның:
Келші, сəулем бір болайық,

Егіз гүлдей ырғалайық.
Қос жұлдыздай бір жанайық,
Бірге ұшайық қанат жайып...
Өтсін жылдар, мейлі өтсін,

Бір қартаяр мезгіл жетсін,
Тек жүректен от кетпесін,
Махаббатын кемітпесін,– дегені сияқты, егер махаббатың
таза болса, біріңді-бірің шын сүйіп, шын құрметтесең адамның

жолындағы қиыншылықтар түк те емес. Артыңда таза махаб-
бат тұр сенің. Байлыққа да пендеңіз солай қараса, байлық де-
ген сүйіспеншіліктің қасында не тəйірі?! Бір-біріңді шексіз
сүю, ұнату адам жанын, тəнін ғана рахатқа бөлемей, ғұмырын

мəнді-сəнді етеді. Жеке бастың лəззатын, қуанышын ойлау
жақсылыққа апармайтын жол. Адам бір отбасы болғаннан
кейін жолдасыңның жайын сен ойлап, сенің жайыңды ол
ойлауы керек! Жай ойлап қана қоймай таза махаббатпен ой-

лау, жанашырлық көзбен қарау қажет. Сондықтан шығар,
əкең екеуміз бала тəрбиесіне де, үй шаруасында да бəлендей
қиындық көрген жоқпыз.

құпия болып қала бергені дұрыс шығар. Бəрібір ол менікі, мен
сонікі болып өмірден өтіп барамыз, жүректе жатқан сыр сол
үңгірінде жата бергені де дұрыс шығар. Сен еріңнің жолын-
да ғұмырыңды сарп етіп, соның қас-қабағына қарап, өлердей

жақсы көріп, одан басқа жер бетінде еркек жоқтай алаңдамай
өмір сүрсең, ол да дəл солай болуы керек. Ерің ондай болмаса,
əйелге одан өткен ауырлық, тіпті бақытсыздық жоқ.
... Тек жүректен от кетпесін,

Махаббатын кемітпесін,– деп Əбекең айтпақшы, махаб-
бат адалдығы, тазалығы, ерлі-зайыптының ынтызар-ықыласы
бірдей болғанда ғана ол отбасы бақытты. Ал əйел, тіпті,
бақытты!

Ер-азаматтар көбіне көрсеқызар, шыдамсыз халық. Ал,
əйелдер ондайда шыдамды келеді. Тұрмыстағы қиындық
болсын, тіпті ұят та болса айтайық, төсек мəселесі болсын
əйелдер ( бəрі деп айтуға болмас) бірақ көпшілігі шыдам-

ды, төзімділік танытады. Біз, əйелдер еріміздің абыройын,
оның жанының ауырмауын, жанына жара салмауды ойлап

отырамыз. Ал, ер-азаматтар ол жағына көбіне көз жұмып
қарайды. Сол сияқты, Жүсекең екеуміз де қолтықтасып
барған талай той-домалақта: “неге əйелімен келді екенді”
көздерімен ұқтырған сылаң келіншектер кездеспеді емес,

кездесті. Өзара күбір-күбір... жалтақ-жалтақ етіп көздерімен
ішіп-жеп, реті келсе əзіл-қалжыңмен түйреп өткен кештер
болды-ау! Домбырасының үкісі үлбіреп,кеңірдектен шыққан
əдемі əуенмен бірге тербеліп отырған сəттері талайлардың

көзқуанышына, ал мен көзқұртына айналғанымызды кейіннен
біліп жүрміз ғой. Ол кезде жаспыз, анандай жезкөмей əншінің
жарымыз, балаларының анасымыз... тіпті қызғануды да
білмеппіз ғой.

жоқ. Оның үстіне, екі бірдей өнер адамы бір ошақтың басында,
бір шаңырақтың астында ғұмыр кешсе, тіпті оңай дүние емес.
...Əйелің сені сүйсе,
Сен де оны сүй...

Мұндай тазалық, сүйіспеншілік ердің ерінде ғана болады.
Ал, өзін-өзі еркегінің жолында құрбан етуге дайын əйелдер
болған, бар. Мысалы, Ғабеңнің Хусниі қалай сүйді, қалай
жағдайын жасады, жас балаша мəпеледі, солай өмірден өтті.

Өзін-өзі ұмытып, соның ойлағаны оңынан болса екен деп
өмірден озды... Сол сияқты Кəукеннің Шабалы, Асанəлінің
Майрасы да сондай ақылды, сабырлы, өз азаматын өз
ғұмырынан биік көрген, көріп қана қоймай оны Жаратқанның

алдында дəлелдеп кеткен жарлар...
Ой, несін айтасың, қарағым, не бір керемет кездер өтті ғой
бастан, өнер адамы сонысымен де бақытты, сонысымен де
қымбат, сонысымен де ерекше! Тоқсанның екеуіндемін, осы

ғұмырымда талай қуаныштардың, өнер қуанышының, сол
сахнаға деген кəусар махаббаттардың куəсі болдым. Бірді ай-
тып бірге кетіп жатсам айып етпе, бүгін өзі керемет толқып
отырмын. Көптен бері дəл осылай ашылып сөйлемеп едім, сен

Хабиба апай аппақ ақ жібек орамалымен көзін əлсіз
дірілдеген саусақтарының ұшымен сүртіп қойды.

фильмді көрдім. Сонда Майра болып – Торғын, Исаны – Əнуар
Молдабеков ойнапты. Бұрын да көргем, бірақ дəл осы жол-
ғыдай қабылдай алмаппын. Ойпырмай, Əнуардай əнші жоқ
екен-ау, көзі қандай, от-ау, от! Көзінің жанарында фильмнің

тарихы, нені айтқысы келгені, бəрі-бəрі ... Сайрап тұр-ау, сай-
рап тұр. Не деген қабілет, не деген талант! Əнуардай сүйкімді,
талантты əртіс жоқ шығар.
Кешегі əке-аналарының ізінен ерген, бойындағы барын

халқына сарп етіп бере алмаған шексіз талант иесі осын-
дай жас əртістер де кетті-ау арамыздан! Тағдырдың жа-
зуы солай, бірақ Алла тағала қанша ғұмыр берсе соның
бəрін халықтың игілігіне, өнеріне жанын сала еңбек еткен

Əнуардай азаматтар аз емес... Қартайған сайын көз жасың
дайын тұрады екен, көңілшек болып барамын. Қимайсың!
Қимайтын сəттер көп...
Хабиба апаймен əңгіме əр салада өрбігенімен, сахнаға ай-

налып соқпасқа тағы болмайды. Көбіне ана образын сомдаған
актрисаға қандай арманы барын сұрадық.

Ахан, Біржан, Естайлардың əулетінен жалғыз еркек кіндік
Шəкенім өсіп келеді. Білімді азамат, білдей қызметкер, сол
жалғыз болмаса екен, үрім-бұтағы көп болса екен деп тілеймін.
Бір барғанымда жұмыс үстелінің үстінен “Қазақ халқының 100

шешені” деген кітапты көзім шалып, іштей керемет қуандым.
Немере қыздарым, Құдайға шүкір баршылық, бірақ осы бір
жұдырықтай жүректің орны тіпті бөлек болып тұр. Соның
үйленгені, үбірлі-шүбірлі болғанын көрсем...

Содан кейінгі бір арман, осы уақытқа дейін жүзден астам
рөлде ойнадым, үш кітабым жарық көрді. Тəуба, дегенмен
“Ғасыр қасіреті” деген бір дүнием бар, соны өзім əңгімелеп
отырып, тыңдарманға ұсынсам деген ниетпен “Қазақстан”

телеарнасына беріп едім, кешігіңкіреп жатыр. Онда кешегі
ашаршылық, соғыс қасіреті, полигон тұсы, одан қала берді

желтоқсан оқиғасы, бəрі-бəрін қамтыған өзімше тебіреніп оты-
рып шыққан дүние еді, сол оқырманға жетсе...
Иə, адамда арман таусылған ба?! Болған үстінен бола түссе,
байыған үстіне баий түссем дейтін бүгінгі қомағай заманда ала

бергенше бойымдағыны болашаққа беріп кетсем дейтін мұндай
арманның дəл бүгін болмаса де орындалатынына сенімді ой-
мен актрисамен қоштасуға тура келді. Қолымды сипап тұрып:
“Қалтайдың ізінен ергендерге сəлем айт, бақытты болсын”

Есікті сұңғақ бойлы аққұба əйел ашып, жылы амандасты.
Іздегеніміз де осы кісі еді. Мəдениетті. Көркем. Қазақ əйелінің,
оның ішінде қоғамға, елімізге еңбегі сіңген білімді де байып-
ты басшы қазақ əйелінің өте ақылды, көрген-білгені, оқыған-

тоқығаны, жоғары мəртебелі орындарда қызмет атқарғаны
жəне аса ұқыпты болғаны тəкаппар жүріс-тұрысынан-ақ көзге
ұрып тұрғандай.
Енді болмаса, қайта шығып кетердей жанталасқан біз

өзімізді
асығыс
таныстырып
өттік.

Асығып-аптығудың
да өзіндік себебі бар еді. Лəйлə Ғалиқызы алғаш телефон
шалғанымызда:

ғұмырнамамды тəптіштеп айтып отыратын уақтым да,
жағдайым да жоқ. Жағдайды көңіл-күй, ал көңіл-күйді ауа
райы билейді біздің жасымызда, – дегені бар.
Ол телефондағы əңгіме. Бүгін мүлдем басқаша. Көңілді.

Алматының не қыс, не көктем екені белгісіз жаймашуақ бір
жылы күні де жымысқы сығырайып төбеден болар-болмас
жылжи бастаған кезі.

салмақты тəжірибең бар сияқты. Əй, бəрібір баласыңдар ғой...
Үнің жылы екен, – деп күле жүріп жазу үстеліне бастады.
... Ата-анадан ертерек қалған, мейіріміне қана алмай арман-
да өскен ұрпақтың бірімін. Əкем бұрынырақ кетсе керек. Ал

он үш жасымда анам көз жұмыпты. Бірақ сол жасқа дейінгі
анамның үні əлі күнге құлағымда десем сенерсіз. Əсіресе, сол
кездегі аналардың аузынан шығатын “ұят боладысы” менің
шешемнің керемет сөзі еді. “Айналаңды жинап, шашыңды

тарап қой, əкең келе жатыр, ұят болады” дейтін марқұм. Осы
бір-ақ ауыз сөз, “ұят боладысымен-ақ” өмірбақилық тəрбиені
қаныма, жаныма сіңіре алған анам, мен ойлаймын өте ақылды
жан болуы керек. Одан кейінгі жылы сөздер, қызмет бабындағы

мақтаулар, биліктің буы, шынымды айтсам, тіршіліктің бүкіл
қызығы мен шыжығы осы бір-ақ ауыз сөзге татымайды да!
Сондықтан əке-шешеден көрген бір мүшел жасқа жетер-жет-
пес тəрбием менің ғұмырыма жалау болды, туым болды десем

де қателеспеймін жəне артық айтқандық емес. Кейін өз балала-
рым мен немерелерімді де осы сөзді айтып тəрбиеледім. Ұяты
жоқ адам, ол – енді адам емес қой.
Олардан кейінгі тəлім-тəрбием анамның сіңлісінің мой-

нына жүктелді. Ол заманның талабы солай болды, орысша
оқыдық, орысша тəрбиеге ұрындық. Оған өкінуге де болмай-
ды. Еліміздің тəуелсіздігінің, егемендігінің орны, əрине, бөлек.
Тарихи өрлеу, жаңару десек те, кеңес дəуірін мүлдем тарихтан

сызып тастайтындай да жөніміз жоқ. Ең бастысы халықтың
тегін
білім
алуы,

бүлдіршіндеріміздің
балабақшаларда
тəрбиеленуі, тіпті жоғары оқу орындарында стипендия алып
қабілетті жастарымыздың білімділігін арттыруы, тіпті кеңестің

құзырында болғанымыз болмаса, мəдениетіміз бен өнеріміздің
дамуы... Мен мұның бəріне топырақ шаша алмас едім.

раткерісіз. Республикамыздың өсіп-өркендеуіне, əсіресе,
мəдениетіне сіңірген еңбегіңіз ел есінде. Мəдениет пен өнерді
айтып қалдыңыз. Өзіңіз іргесін қалаған, қалыптастырған,
басқарған мəдениетке бүгінгі көзқарасыңыз? Егер салы-

стырмалы түрде қарасақ, бүгінгі тəуелсіздік, бүгінгі өнер,
мəдениетті қалай бағалар едіңіз?

айтпай-ақ қояйын. Ал, мəдениет төңірегіндегілер туралы
əңгіме басқа. Жазушы, əртістер мен əнші-күйшілер жайлы неге
айтпасқа, мен сол ортадан шықтым, өстім, өндім. Қазақтың та-
рихын, əдебиет, саясатын да оқыдық, білдік. Бірақ мəдениетімен

өстік. Халық əндері мен күйлерін естіп, құлағының құрышы
қанып, бесікте тербелмеген бірде-бір ұрпақ өкілі жоқ. Бəріміз
бесік жырымен өстік. Жыладық. Жұбандық. Жаттап өстік. Бұл
анық! Ал, сол халық əн-күйлерін насихаттаушылар, яғни орын-

даушылар өте-мөте сыйлы болды. Оларға деген тыңдарманның
ықылас-пейілі де ерекше, құмарта, еліте тыңдадық. Халықтың
өз салт-дəстүрін, ынта-инабатын, тəлім-тəрбиесін біз солардан
көрдік, үлгі тұттық. Сахнадағы ғана емес, өмірдегі, қарапайым

тіршілігіндегі жүріс-тұрысы, сөйлеу мəнері, өздеріне табыну-
шылар, қолдаушылар арасындағы өздерін ұстаулары, бəрі-бəрі
маңғаз, тəкаппар, тазалықтың символындай көрінетін-ді.
Драма, опера театрлары болсын, əртістер сонысымен сыйлы

еді. Əсіресе, ұлттық бояуы басым əн-күйлерге деген сұраныс
тіпті, ерекше-тін. Ал, бүгінде... Шыны керек, қарын аштыратын
тұстары көп. Айтылып та, жазылып та жатыр, дегенмен тағы
да айту керек, мына жөн-жосықсыз батыстың арсын-гүрсін му-

зыкасы, одан қала берді не эстрада емес, не басқа емес, өзге
түгіл өздері де ұқпайтын жеңіл əуендер... Тіпті қай арнаны
ашып қалсаң да, кешіріңіз, жартылай жалаңаш... анайы қимыл-
қозғалыс. Құдай-ау, кешегі Қаллекилер іргесін қалыптастырған

қазақи əзіл-қалжың да бүгінде терісі айналып жеңіл мазақ-
күлкіге бой алдырды. Арасында бірен-саран ғана болмаса,
кішігірім əзіл отаулары да анайы сөз тіркестеріне, жеңіл күлкіге
əуес. Кейбіреулер тіпті оның орындап жатқан комедиясына,

сөзіне емес, түп-төркініне тереңдемей, көрерменге жеткізіп
тұрған сыйықтарына күліп отырғандарымен де шаруалары
жоқ. Ұлттық бояу, үрдіс атымен жоқ. Кемшілігін мысқылдай
көрсетіп қана, елін тəрбиелеген кешегі сатириктердің бүгінгі

сылтауратып, келсін-келмесін, қабылдасын қабылдамасын ел
алдына ұсына беретін болды. Сосын жазғыштар көбейді. Жеңіл.
Тым жеңіл. Бір сөзбен айтар болсақ, арзан, арсыз күлкілер де-
сек, бəзбіреулердің көңіліне тиері сөзсіз. Бірақ “айтылған сөз

атылған оқ”, қайтып алар жағдай да жоқ.
Жаңа сіз талай мəдениеттің маңайында жүргендерді
атадыңыз. Шын мəнінде, олар өз еңбектерімен, қабілеті мен та-
ланттарымен қоғам талабына, көрермен талғамына дөп келген

өнер адамдары еді. Зейнеткерлікке шыққаныма да отыз жылға
таяп қалды, бəлкім кейінгілерді білмейтін шығармын. Бірақ
көпшілік жерлерде көп бола қоймасам да, күнделікті жаңалық-
хабарларды үзбей оқып, теледидар көруге уақыт жетеді ғой.

Өнерде төңкеріс жасап жатқандар,əй, қайдам жоқ-ау, жоқ.
Қызметтің əсері, тəрбиенің күштілігі ме, менің тұстастарым
кітапқұмар болдық. Оқып қана қоймадық, оны жинадық та.
Сондай бай кітапханамды керегімді алып қалдым да, неме-

реме сыйладым. Ал қазір кітап оқылмайды. Баяғыда менің
ұлым 5-6 сыныпта оқып жүргенде Əуезовтің “Абай жолын”
оқып шықты. Сондағы əкесі екеуміздің қуанғанымызды
көрсеңіз. Жақын-жуықтың, жолдастардың бəріне телефон ша-

лып, сүйінші сұрап, мақтанып дегендей мəре-сəре болғанбыз.
Ол кезде, империяның тұсында бізге барлық сала бойын-
ша орыс халқы үлгі болды ғой. Орыстың əдебиеті, орыстың
мəдениеті, орыстың саясаты үстемдік құрды. Соның өзінде

біз қазақ мəдениеті үшін, фольклорымыз бен музыкамызды
сақтап қалдық. Ал, қазір еліміз тəуелсіздікке қол жеткен тұста,
керісінше, ұлттық бояудан ауытқып, басқаға еліктеу, əрине
жаныңды ауыртатын мəселе. Өз ұлтымызды өзіміз бөтенсіп,

өзіміздің тегімізді айтуға қорқып жүріп те, халқымыздың
өнерін сақтап қалдық. Қазір мен қазақпын деп, қазақ екенімізге
мақтана алатын жағдайда отырып көп мəселелерде бұқпайлап
жатамыз. Қай салада болсын, бүгінде мүмкіндік мол, еркіндік

берілді. Бірақ əлі де күш-қуатымызды өзге елдің болар болмас
дүниесіне қызығып, еліктеп жүрген тірлігімізге жүрек сыздай-
ды. Бүкіл мүмкіндік қолда бола тұра, əлі жайбарақаттық басым.
Неге кино саласы дамымады, кенже қалды деп жатамыз.

Дұрыс кино түсіру үшін сценарий авторы, режиссері шындықты
бейнелеу керек қой, ал айтуға болмады. Бірен-саран тарихи
киноленталар баршылық, сол қоғамға сай жаңашыл болуы
үшін міндетті түрде сценарист не болмаса басты рөл ұлы орыс

халқының өкілі болуы керек болды. Оларсыз, олар араласпаған
бірде-бір көркем шығарма жарыққа шықпаушы еді. Қазақта
небір білікті, біртуар кинорежиссерлер болды, бірақ біреуге
тəуелді, соның айтқанын ғана жасауға ішкі ерік-жігерлері

жібермеді ғой деп ойлаймын. Шəкен Аймановтың бірен-
саран дүниелері шығып жатты, өйткені ол басқа ұлттардың
өкілдерімен өте тығыз байланыста болды. Сол сияқты Абдолла
Қарсақбаев кімнен кем еді! Оның таланты, көрегендігі артық

болмаса, ешкімнен кем емес-тін. Дегенмен, қай қоғамда, қай
мемлекетте болсын, үкіметтік тұрғыдан демеу болмай, кез кел-
ген ұлттың өнері дамымайтынын баса айту да керек.

тұстағы мəдениетке Қонаевтың көзқарасы туралы сұрақ
бар еді. Жалпы, қазақ мəдениетінің жанашырлары Ілияс
Омаров, Жұмабек Тəшенов, Өзбекəлі Жəнібеков сынды
азаматтар жайлы не айтасыз?

қазақ өнеріне, мəдениетіне ерекше көңіл бөлген кісі, ол –
Дінмұхамед Ахметұлы еді. Өзі де аса мəдениетті, парасатты еді
ғой. “Біз келеміз, кетеміз. Ал өнер, мəдениет қайраткерлерінің
аты өшпейді, өлмейді. Өйткені ол өнер – халықтың қазынасы

ғой. Зауыт-фабриканы екі жылда, зəулім қаланы төрт-бес жылда
тұрғызуға болады. Ал өнер, халықтық өнер жылдар, ғасырлар
бойы қалыптасады, өседі, өркендейді, дамиды” дейтін.
Қолдады, үнемі назарда ұстады деген не сөз, ол, əрине

материалдық жағдайды түзеу деген сөз ғой. Өздеріңіз
білесіздер, ол кезде кеңестік дəуір, бəрін Мəскеу шешеді.
Кімді қызметке алу керек, алынса оған қаншалықты дəрежеде
айлық тағайындалуы керек, мұның бəрі Мəскеуде, мемлекеттік

жоспарлау комитетінде шешіледі. Одақтық болғандықтан
республикалық кірістің үстінен түскен қаржының бір бөлшегі
елде қалатын-ды. Оның үстіне Мəдениет министрлігінің көмек

қоры деген болды да, кейбір жағдайларда соны жасырын бөліп
қоятынбыз. Сонда Димаш аға Ахметұлы айтатын: “Өзің дербес
ақша жаза бер, сенің үстіңнен арыз түседі, бірақ бірдеңе етіп
қорғармыз” дейтін. Ол кісінің Орталық Комитетте абырой-

беделі мықты болды. Айтқанындай-ақ тексерістен-тексеріс,
кейде айқай-шуға ұласып жататын. Əсіресе, Мəскеуде оқып
жатқан қазақтың жастарына сондай ақшалардан аямаушы
едім.Сол сияқты, өнер адамдарына да сылтауратып көбірек

сыйақылар беріп отыруды да қыруар шаруасы бола тұра
бақылап отырушы еді. Өз халқын риясыз шексіз сүйгені сон-
ша осындай шаруаларға келгенде аса қағілез танытатын. Ал
жоғарыдан қабақ түзу болған соң, біз де ебін тауып, əсіресе

өнер адамдарына қатты көңіл бөлінді.
Біздің қаржы министрі Ким деген азамат болды, соның ал-
дына барып шығу, қабылдауына кіру, бұл енді , мен үшін өте
ауыр азап еді. Бөлінген қаржы неге жетсін, ақша сұраймыз

баяғы, театр, кинотеатрлардан басқа клубтар мен кітапханалар,
бəрі министрлікке қарайды ғой. Сонда “ балабақшада ботқа
жетпей жатқанда автоклубқа қайдағы ақша”, – деп үнемі
қарсылық танытады. Сөйтіп жүргенде, кəріс театрының

жағдайы туралы əңгіме естісе керек, бір барғанда “білесіз бе,
кəріс театрының жағдайы мəз емес екен ғой, Одақ бойынша
жалғыз театр, соған көңіл бөліңізші”, – деп аяқ астынан əңгіме
қозғасын. Маған да керегі осы сөз. Ол кезде кəріс, ұйғыр те-

атрлары көшпелі болған. Орынбасарларыммен ақылдаса оты-
рып, оларға не қажеттің бəрін тізіп, екі-үш күннен кейін-ақ
алдына апарып тастадым. Көзі тас төбесіне шыққан Ким мыр-
за “тек кəрістерге ғана жағдай жасайық” дей алмады, екі те-

атрды да тұрақты орын тауып, орналастыруға рұқсат алдық.
Республикалық музыкалы драма театры болып топтасып,
штаттарын, жалақыларын белгілеп, айлап-жылдап үй көрмей,
көшіп-қонып жүретін артистердің үлкен проблемасын біз осы-

лай шешіп бергенбіз. Қыста қыстауда, жаз жайлауда алты-жеті
айлап жүретін шопан-малшыларға кино, концерт көрсететін
жылжымалы автоклубтар да сол жылдары ұйымдастырылды.
Оның ішінде арнайы киноқондырғылар, шағын кітапханасы

рімнен министрлікке келдім. Сол өзі біздің ғана емес, Орталық
Комитеттің өзінде іскер əйелдерге көңіл бөлініп, Бүкілодақтық
қозғалыстың басталған тұсы болатын. Сол лекпен қызметке
тағайындалдық та кеттік. Алғашында əжептəуір жазумен айна-

лысып жүрген кезім, басында қарсылық танытып-ақ бақтым.
Марқұм Мұхтар аға Əуезов менің əке-шешемнің көзін көрген,
жазғандарыма қабағы түзу сыйлас азамат еді. “Қызметтен бас
тартпа, əлі жассың, жазуға үлгересің, саған министрлікті тек

қана ер-азаматтар басқарады деп кім айтты”, – деп салған жер-
ден қолдау көрсетті. Затым əйел екенін, үй шаруасы, күйеу,
екі бала бар, күнделікті шаруамды тындырып жүре бергім
келген. Жолдасыммен ақылдаса келе, орынбасары болып

келістім ғой. Содан екі жылдай отырып, 1959-1967 жылдар
аралығында министр болдым. Одан кейін Совминде бөлім
бастығы, одан Мемлекеттік кино комитетіне орынбасар бо-
лып бір жарым жыл отырдым да, төрт жыл председателі болып

жүріп, сол жерден зейнеткерлікке шықтым. Мұны неге айтып
отырмын, осы жылдар ішінде түйгенім, əйел қанша мықты,
көреген, ұйымдастырушылығы сұмдық болса да, ол – ана, ол

сабақ бергені, оның балаларға көбірек көңіл бөлуге мүмкіндігі
болғаны, мені алаңсыз қызмет атқаруыма көп септігін тигізді.
Сол жылдарда қолымнан келіп тұрса да, бірде-бір рет шетелге
барып демалып, қыдыру дегенді білмеппін. Білмедім емес-ау,

жылына бір-ақ рет берілетін еңбек демалысымды балаларым-
мен өткізіп, солардың жанында болғанды қалайтынмын. Ары
кетсе, мына Ыстықкөлге ғана баратынбыз. Сексеннен асқан жа-
сымда менің түйгенім де, ұққаным да, əйел кез келген мəселені

эмоциямен тез шешуге тырысамыз да, ал ер-азаматтар көбіне
ұзағырақ толғанып, байыптап, əбден иін қандырып барып,
салқынқанды түрде шешетіні. Менің ақылшым болған меди-
цина институтында сабақ беретін əпкем айтушы еді: кез келген

жоғары оқу орындарында қыздар өте жақсы оқиды, ұқыпты,
лекцияларда да қалмай қатысып алғырлық танытқанымен,
бітіргеннен кейін бəрібір жігіттер мықты маман болып
қалыптасатынын тəжірибеден көріп те, біліп те жүрмін. Бұл

жерде қыздардың тұрмысқа шығатыны, сəбилі болатынын, со-
сын қызмет атқарған күнде де тек қана сол шеңберде қалып
қоятынын айтса керек. Ал ер-азаматтар жан-жақты. Ол сая-
саткер. Ол əдебиетші, ол тарихшы да. Министр де жəне отба-

сын асыраушы да. Сөйтіп жүріп, өзін-өзі күтуге де, демалуға
да уақыт табады. Сондықтан да, қазіргі əйел басшыға, əйел
депутатқа, əйел министрге ешқандай қарсылық жоқ. Бірақ, біз
əйелдер қызметпен емес, өзімізден тараған əулетпен, ұрпақпен

ғана əйел екенімізді естен шығаруға болмас...
Сол сияқты, гендерлік саясат та өте күрделі мəселе. Ер-
азаматтар тұрғанда бəрібір əйелдің жолы жіңішке, нəзік.
Өкінішке орай, көбіне солармен жағаласамыз деп дөрекілікке

болды. Жиі ауыстырмадым. Бүгінгілер туралы мынаны айтқым
келеді: жаңа қазақтар үй шаруасына араластыратын қызметшіні
де бейшара пенде сияқты қабылдамаса екен. Бір танысымның
үйінде жасы егде тартқан бір əйел бар. Үйіне қарайды, бала

тəрбиесіне көмектеседі. Сол үйдің төрт жасар баласы əлгіге
күн көрсетпейді екен. “Мама, ол кеше сен жоқта сөйтті, мына
жерде сүртпеді, тамақты дұрыс құймады” сияқтылар, сонда
деймін-ау, ол ұрпақтың санасында “ол біздің үйдің құлы, қалай

болса солай жұмсау керек” деген ұғым тұр ғой. Бұл не деген
сұмдық! Мұндай жағдайда əлеуетті ұрпақ тəрбиелеу мүмкін
емес, кім болса ол болсын, үлкенді үлкен, кішіні кіші деп
білмейтін мейірімсіз буын осылай тəрбиеленеді.

немере, төрт шөбере сүйіп отырмын. Оларға үнемі қайталаудан
жалықпайтын бір ғана сөзім бар: қанша шалдығып, жұмыстан
шаршап келсең де он-он бес минут болса да балаңды
бауырыңа қысып, құшақтап жат. Ол көкірегіңнің ыстығын,

жүрегіңнің дүрсілін сезініп өссін! Ата-ана мейірімін сезініп
өскен, көкірегінің иісін бойына сіңіріп өскен ұрпақ мейірімді,

қайырымды болады! Мың жерден бастық болсаң да, сен ең
бірінші əкесің, анасың!
Үнемі немерелеріме телефон шалғанда: “шөберелеріме
үлкен əжеден сəлем айт, ол сендерді сағыныпты, шақырып

жатыр, келіп кетіңдер дегенді айтыңдар”, – деймін. Тілдері
тəтті, қылықты. Сөйлегенде əдемі бір əуен естіп тұрғандай
əсерге бөленемін. Сөйтем де терең ойға берілемін. Ойпырмай,
қазақтың тіліндей, екі тістің арасынан сызылып шыққандағы

үніндей керемет əуен жоқ шығар. Не деген əсем, кербез,
құлаққа сондай жағымды дыбысты тек қазақтан ғана табуға бо-
лады. Былдырлаған тілдері сүйсіндіреді. Немереден де шөбере,
тіпті, тəтті болады екен, соларға қарап іштей тағдырыма тəубе

жасаймын. Бұлар барда, ұрпақ барда қазақтың тілі, қазақтың
əн-күйі, қазақтың əдемі салт-дəстүрінің ғұмыры жалғаса
беретініне өз басым кəміл сенемін...
Өткен ғасырдың мəдениет министрі Лəйлə Ғалымжановадан

қандай арманы барын сұрағанымызда, “ең бастысы елдің,
халқымның, ұрпағымның тыныштығы. Мейірімінен гөрі
қатыгездігі басымдау мына заманда жанның тыныштығына
ештеңе жетпейді. Сондақтан да ел аман, жұрт тыныш болсын.

Өсіп келе жатқан ұрпақтың жүректі, адал, əділ болғанын қалар
едім” деген жауап алдық. Ойға батқан аппақ жүзіне қарап
отырып, біз ол кісінің əлі де айтар ойлары мен толғаныстары,
өз қатарластары жайлы қызықты оқиғалар мен деректердің

барлығына шүбə келтірмедік. Əңгімені аса байыпты айта-
тын, өзіне ғана жарасатын əдемі бір күлкісімен жанымызды
баураған ақ жаулықты анамыздың алдынан мейірлене шықтық.
“Жаратқан ғұмыр беріп жатса, тағы да жолығармыз, аман

болыңдар” дегенін аппақ көңілден шыққан ақ батасындай
қабылдадық...

Ол бала болып қуыршақпен ойнамады. Əткеншек теуіп,
сары даланың сарғалдақтарын термеді. Ол,тіпті, ата-
ананың аялы алақанында еркелеп, көл-көсір мейіріміне
шөлі де қанбаған, бақытты балалық шағы сұрапыл

соғыспен қатар келген ұрпақтың бірі. Бірақ...
Ол ес біліп, етек жапқалы Жаратқанның бағасыз сыйы

Өте зерек, салмақты. Оның бойындағы осы ерекше қабілеті
тарих беттерінде қалдырды. Əсіресе, сонау соғыстан кейінгі
жылдардағы радиоинцинировка, радиоəңгімелер, жалпы сол
кездердегі қазақ радиосынан тарайтын кез келген хабарда

сыңғырлаған үні көпшілікке етене таныс. Оқу, тыңдаушыға
жеткізу мəнері кез-келген жазушының қолынан шыққан
шала, бір қайнауы жетпеген дүние болса да, шиыршық атып,
таза үнмен оқылған сəтте түрленіп сала беретін.

Ол өнерге өлердей ғашық болған, əлі де сол қалпы.
Сексенге иек артып отырса да, «сырлы аяқтың сыры кет-
се де, сыны кетпеген» орнықты сөзі, сонау алыста қалған
жастық шаққа деген сағынышы тостағандай көздеріне

мөлдір тамшылар іркіп, дауысындағы болар-болмас діріл
бəрі жарасып-ақ тұр.
Біз əңгіме еткелі отырған Қазақстанның Халық əртісі
Зəмзəгүл апай ШƏРІПОВА:

ойнаған рөлдерімді сағыну» деп атайық, – деді жарқылдай.
Біз бас изеп келістік.
Бірде қазаққа мəшһүр Асағаң (Асанəлі Əшімов) «Өнер
дегеннің құдіреті шеккіз ғой. Сол шексіздіктің құдіреті болар,

акемтеатрындағы өлермен өнерсүйгіштер ұзақ жасайды» – дегені
бар-тын. Зəмзəгүл апайдың орындығынан ұшып кете жаздаған
отырысына қарап, ол кісіні сексенге келіп қалдыға қимадық.
«... өнерді сүйдім алдымен»,

Кейін сүйдім жарды мен, – деп өзі жазғандай, бүкіл
ғұмырын өнерсіз, сахнасыз елестету қиын екенін əр сөзі сайын
қайталап отырған ол кісіге іштей сүйсіндік. Өнердің буы əлі
басылмаған, сахнаны отбасы, ошақ қасынан биік ұстаған осы-

нау жылдарға деген сағынышы кеудесіне өксік боп келіп-кетіп
отырған қалпына қарап қызықтық. Кез келген шығармадан
үзінді, арагідік өз жүрегін жарып шыққан өлеңдерін оқып, бір
əдемі күй кештік.

қашып жүретін болдым. Өйткені, денсаулық та жарамайды, –
деп алды арасында.
Актрисаның жүзін болмашы мұң торлағандай, тамағын да
қайта-қайта жұтынып қояды.

менің қайғым, жалғыз менің тағдырыма жазылған талайым
емес еді, менің тұстастарымның бəрі де ол ауыртпашылықтан
қашып кете алмадық. Оның үстіне мен анасыз өстім. Əкем
де көп ұзамай сол ауылдағы жесір əйелмен көңіл қосты да,

мені Үкімет тəрбиесіне өткізді. Интернаттың қайбір жетіскен
тамағы бар дейсің, бірде тоқ, бірде аш. Ең бастысы жалаңаш
емеспіз. Өзім осы бір жоқшылыққа, таршылыққа ерегіскендей
аса алғыр, зерек болыппын.

Сол кездері елдің еңсесін көтеріп, рухани күш беруге насихат
жұмыстары аса белсенді жүргізілетін-ді. Көшпелі спектакльдер-
мен дала театрлары ел-елді, ауыл-ауылды аралап, көңіл көтеруге,
халықтың рухани өресін өсіруге қызмет ететін. Осындай бір са-

парда Күлəш, атақты қазақтың бұлбұл əншісі «Қыз Жібекпен»
келді. Тыңдауға құлақ керек, түйсік керек. Бала жүрегіміз
лүпілдеп, əншінің алды-артына шығып, əбден есіміз кетті.
Əсіресе, менде мүлде ес жоқ. Əні қандай, сəні қандай, əншіге

ғашық болып қалдым. Сол арқылы өнерге, сахнаға құмарлығым
оянды. Мектептегі көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысамын,
əн айтам, өлең оқимын, концерттер жүргізе бастадым. Сөйтіп
жүргенде Əуезовтің «Сын сағатта» пьесасындағы Рəшті сах-

наладым. Керемет қошемет көрсетіліп жатыр. Қуанышымда
шек жоқ, бітті, актриса болдым деп жүрмін ғой баяғы. Қазір
ойлап отырсам, менің өнердегі өмірім Мұқаң шығармаларынан
басталған екен.

лығынан оқуын жалғастыруды ойлап жүргенде, менің есіл-
дертім Алматы болды да тұрды. Осы бір арман жетелеп
келіп, байланыс техникумынан бір-ақ шықтық. Бір күні кино
актерлерін дайындайтын оқу орны туралы естідік. Ұмытып

барады екенмін, қасымда ағайындас құрбым бар. Салып ұрып
сонда келдік. Мəскеулік аты-шулы мұғалімдер дəріс береді
екен. Жетекшілерінің бірі – Асқар Тоқпанов болып шықты.
Сұрастыра келе, біздің он жылдықты бітірмегеніміз, жасымыз

кезінде іші пысып отырса керек.
Мен бар өнерімді салып жатырмын, əн де айттым, өлең де
оқыдым. Өзім жаттап алған шығармалардан үзінді де оқыдым.
Əйтеуір, аузымда тыным жоқ. Тоқтамадым. Тоқтасам, қуып

жіберетіндей, осы есіктен шыққым жоқ. Сəл саябырсыған сəтте
көзім түсіп кетіп еді, күлімсіреген қалыпта риза болып отыр екен.

алып қалды.
Сонымен кино-актриса деген диплом алып шықтым да,
киностудияға қалдырды. Дубляж жасағанымыз болмаса, жыл
бойы кино түспеді. Барып-келіп жүрдік. Күлпан Ахметованың

күйеуі Сатыбалдин деген ақын болатын, сол кісі: «Сенің даусың
жақсы, филармонияға түсіп оқып алсаңшы» деп үгіттеп,
Бақытжан Байқадамовқа жіберді.
Филармонияға түсіп, Байқадамовтың хорында тағы бір жы-

жүргенде радиодан диктор болуға ұсыныс түсті де, сонда ор-
наластым.

жолымды ашқан осы радиодағы жылдар еді. Өйткені, ол кез-
де эфирден жазушылар, ақындар келіп өз шығармаларын
оқитын не болмаса оқытатын Бірде Рахия апай келді. Осылай
басталған таныстық, жетелеп жүріп мені сахнаға жеткізді-

ау əйтеуір. Театрда Əсімжанов деген режиссер болды, ол
кісі де мені қолдап жүретін. «Ғалиябануды» қойды да, мен

такльмен Татарстанға барып қайттық. Сөйтіп 1952 жылдан
бастап спектакльдерге қатыса бастадым да, басыңды қатырып
қайтейін, небір кедергілерге соқтығып жүріп, «Порт Артур»
драмасындағы жапон қызын, Əбішевтің «Күншілдіктесінде»

тағдыры қиындау жас келіншектің рөлдерін ойнадым. Ол кезде
пьесаны қабылдауға Əуезовтен бастап жазушы-драматургі бар,
көркемдік совет қабылдап алатын.
Зəмзəгүл апайдың жүзі əлдебір қуанышты жағдайды еске

дымда қалды. Қуансам да, көңіл күйім түссе де сол бір минуттық
сəт жебейді, көтереді. «Бұл Зəмзəм емес, Кəусар болды». Бұл –
ұлы жазушы Мұқаңның, иə, Мұхтар Əуезовтің аузынан шыққан
сөз. Сөз емес, мақтау, риясыз ризашылық. Мен арқылы, менің

шығарған рөлім арқылы қазақ өнеріне ризашылығы, қазақтың
қара сөзіне, қазақтың қоңыр үнімен əрленген əңгімесіне, пье-
сасына ризашылығы. Төбем көкке бір-ақ елі жетпеді. Ұштым,
көкке самғадым. Осы бір ауыз жылы сөз мені өмір бойы көтеріп

келеді. Əлі күнге дейін театр босағасын аттағанда, театр сах-
насымен əр кеш сайын қоштасқанда менің жадымда тұрады.
Өнердегі бағымды ашқан да осы жалғыз ауыз сөз болды.
«Айман-Шолпанда» – Айманды, «Абайда» – Қарлығашты, кейін

Құрманбек Жандарбеков «Қаракөзді» қоятын болды да, Рахия
апай Бөріжанды ойнады. Сахнаға, елдің назарына жібермей

тұрып үстел басындағы тыңдау аса тартыс ты, қызықты өтеді ол
кезде. Əрқайсымыз өзімізге бекітілген рөлді оқып жатырмыз.
Біткеннен кейін олар өзара талдайды да, бізді сыртқа шығарып
жібереді. Осындай бір сəтте Рахия апай:

боласың – деді мені құшақтап.
Бірақ белгісіз себептермен осы пьеса қойылмады да, кейін
1963 жылы ғана сахналанды. Ол кезде, əрине, Мұқаң көрмеді.
Одан киностудиялар шақыра бастады, танымал бола бастаған

кезім. Шəкеннің бірнеше киносына түстім. «Дала қызына»
түсуім де қызық. Бұл рөлге басында Хадиша апай бекітіліп
қойыпты да, біз жай эпизодтық көріністерде жүрдік. Бір күні
мені басты рөлге таңдапты. Хадиша апай анау-мынау артық

сөзі жоқ, баладай аңқау кісі ғой. Үндемей жүріп киімдерін дай-
ындап қойыпты. Кейін айтады: «Мен киім тіктіріп, қашан кино-
ны бастаймыз, қашан шақырады деп күтіп жүрсем, «Зəмзəгүл
Шəріпова түсетін болды» деп отыр» – деп күледі. Қызғану де-

ген атымен жоқ, басқа біреу болса, «басында неге айтасыңдар,
əуре ғып» деп біраз шулатар еді. Таза өнерге жаны ауыратын,
жаны ашитындар арасында қызғаныш деген болмаса керек-ті.
Содан Мəскеуге онкүндікке баратын болдық. Кинодағы

рөлдерім де баршылық. Бірақ Ақтоқтының орны бөлек. Шолпан
апай мен Шəкен, екінші тобында – Ыдырыс екеуміз-тін. Кейін
Қалекең, Ыдырыс мылқауды ойнады да, мен Мусинмен пар-
тнер болдым. Киноға үлкен баға берілді. Мəскеулік бұқаралық

ақпарат құралдарында тыным жоқ, мақтауға кенде емеспін.
Содан Ақтоқтының да кезегі келді, бірінші күнгі Шолпан апайға
ел риза, құшақ-құшақ гүл... Мен шығатын күні əлгі апайым
киетін киімімді бермейді. Ал кеп жыла, жалын... жоқ, ешкімге

көнер емес. «Екі күнде де өзім ойнаймын, бермеймін» – дейді.
Дəл сол күнгідей көз жасым төгілмеген шығар, күңіреніп
кеттім, күйіп кеттім. Өмірімдегі, өнерімдегі ең асыл бейне сол

жер соқтырып кетті. Содан ары қарай «Дала қызымен» Ригага
кинофестивальға кеттік. Осы сапардан келгенімде, Республикаға
еңбек сіңірген артист атағы күтіп алды. Одан кейін Құрмет белгісі

орденін алдым, Шолпан апайым да елмен бірге елпілдеп келіп
құттықтап жатыр. Алғаш өнер сыйлығын алып жатқанда кімге
өкпе артарсың, құшақтасып, сүйісіп жатырмын. Кейін марқұм
Шолпан апаймен сырлас, сыйлас, пікірлес болып кеттім...

«Біз осы жерде тұрамыз», «Өмір жолы» кинокартиналарын-
да, одан кейін Болат Шəріповтің «Заман-ай» (Сəкен Жүнісов)
фильміне түстім. Театрда бүкіл классикалық шығармаларда,
əсіресе өзім жан-тəніммен жақын көретін «Қаракөзді» он

жылдай жалғыз ойнадым. Осы рөлім үшін «Халық артисі»
атағын алдым. Жүзден аса рөлдерде ізім бар, қазір «Отыз ұлың
болғаншада» ылғи кəрі артистер ойнаймыз. Жас ұлғайған соң
жастарға орын беру өмірдің заңы.

... Өмірдің əсемдігін біле алмаппын жасымда,
Жақсы достар болып еді қасымда.
Жалғыз қалдың, қартайдың да,
Кəрілік

сен де басынба.
Басынып жатыр денсаулық
Тыныштық жоқ бірауық.
Қимасақ та өмірді,

Кетеміз ғой , сол қауіп, – деп көңілдің бір сəттегі күйзелістерін
қағазға түсіріп, ермек етемін.
... Қартайған соң сахна қашты менен,
Шамаңның жеткен жері осы деген...

Сыртында сахнаның қалдым-ау деп,
Күйініп, қапаланып, қайғы шегем...–деп бірде күліп, бір
жылап ғұмыр кешіп жатырмын. Алла тағаламның мұнысына
да мың тəубе.

... Жүзден астам рөл жасап, сахнаға өмір бердім,
Қайғы-қасірет, махаббат сезімдерін.
Көп іздедім, тынбастан ерінбедім,
Образын түрлі адамның жасаймын деп,

Қатыгез, қиындықтың бəрін көрдім.
Бітті бəрі,
Болдым кəрі,
Кəріліктен кетті ғой беттің əрі...

болмаса да əдемі ғой. Үйренген əдет бойынша сылап-сипап
жүреміз, дегенмен əжім деген...

өз дегенін алады. Жетпістің ортасынан асып бара жатқан
ғұмырымда қимылдың, дене қимылының, үзбей жасайтын
дене шынықтыру жаттығуларының пайдасы керемет екенін
айтқым келеді.

болуға тырысып бағады ғой. Осы бір сезім өлмесін, ол өлген
жерде пендеңіз де қуарып, керексіз бір əлемге айналып кетеді.
Енді ғашықтық туралы жазған бір өлеңімді тыңда:
Сырттай сүйем бір адамды,

Өзі еңбекқор, өзі ақылды.
«Жасыл баққа барайық» деп,
Бүгін мені шақырды.

болды ғой. Бірақ ол кезде өзі əдемі, өнер десе өлермен мен
байғұстың оларға бөлер уақытым да тапшы еді. Көңіл де,
уақыт та жетпеді ғой деймін. Оның үстіне оларға да менің ма-
хаббатым емес, атақ-абыройым қажет болғанын іштей болса да

сезетінмін. Сосын да қашқақтадым, үріктім.
Өтті сонау жақсы бір кезім менің,
Ғашық болып аһ ұрып көз ілмедім,
Көз ілмедім, тағы да сені іздедім,

Біз театр үйінен шығып, Абай даңғылының бойымен біраз
серуендеп, қимай қоштастық. Біраз жер жүріп барып, артыма
бұрылғанда көргенім: басында аппақ қалпағы, үстінде аппақ
тығыз тоқылған жамылғысының етегі желбіреп, қолындағы аппақ

сөмкесін қолтығына қыса ұстаған қазақтың аппақ қызы бүгінгі
аппақ анасы – Зəмзəгүл аяғын тəкаппар басып кетіп бара жатты.
Қонышы ұзын, сəнді етігінің өкшесі жерге тық-тық етіп, алыстаған
сайын өнердегі ізім де осындай, көрерменімнің көңілінде өшпес

із қалдырған дегенді ұқтырғандай əсерде болдық.
Өнердің, қазақ өнерінің, қазақ театры сахнасының сəніне
айналған осындай аналар керуені көтерген жүгінің ауырлығына
мойымай, алысқа, со-нау алысқа кетсе деген жақсы бір тілек

Газетіміздің жаңа жылдық жаңалықтарының – «Ардагер»
атты жаңа айдардың ашылуы. Аты айтып тұрғандай-ақ,
қоғамдағы өзіндік орны бар, еліміздің экономикалық жəне
əлеуметтік өмірінде есімдері ерекше аталатын еңбегі сіңген

қайраткер ер-азаматтар мен қазақ қыздарының өмір жолда-
ры, қызмет еткен жылдары, жалпы қоғамдағы алар орнын
сөз етпекпіз. Ал, қазақтың қайраткер ұлдарымен бірдей еңбек
етіп, еліне елеулі қазақ қыздары да аз еместігін өздеріңіз де

жақсы білесіздер, оқырман.
Олай болса, осындай біртуар асыл қыздарымыздың бірі

сұхбатын ұсынғанды жөн көрдік.
Бижамал Рамазанова! Осы бір есім бала кезімізден жадымыз-
да жатталып қалған, сонау жылдары Қазақ ССР Жоғарғы Советі
президиумының республикалық басылымдарда жарияланып

жататын қаулы-қарарлары арқылы етене таныс. Үкіметтің
құнды қағаздарының бəрінде осы бір қазақтың қайраткер
қызының қолтаңбасы мəңгілік тарих беттерінде қалды. Сонау
алпысыншы жылдардың ортасына дейінгі уақыт аралығында

Қызметке келер жолдар...
Содан Қаракемер мектебінде мұғалім болып жүріп,
қоғамдық жұмыстарға белсене араластым. Комсомолға өттім.
Газет шығарамыз, үгіт-насихат жұмыстарымен ел-елді ара-

лаймыз. Еңбектеген баладан еңкейген қартқа дейін тек қана
бір қиял, бір арман, ол – Женіс. Электр желісі жоқ, шамға құяр
майдың өзі тапшы, ондайда адамнан қулық артылған ба, қойдың
құйрық майын пайдаланамыз. Қыста қар тоқтатамыз, көктемде

əр соқаның соңында бір-бір баладан, олардың соңынан бір-
бір мұғалім жүргеніміз тырбаңдап. Əжелер жүн түтіп, жіп
иіреді, біз оқушылармен бірге шұлық, көбіне соғыстағы май-
дангерлерге қолғап тоқимыз. Оның арасында еңсесі түскен

елдің көңіл күйін, демалысын бақылап, түрлі концерттер мен
көркемөнерпаздар үйірмелерімен жұмыс тағы бар.
Сөйтіп жүріп комсомол ұйымының хатшысы болдым, тек
мектеп оқушылары ғана емес, колхоз жəне оқытушылары бар,

70-80 мүшесі бар үлкен ұйымды басқардым. Аудандық комсомол
комитетінің мүшесімін. Сөйтіп жүргенде 1945 жылы облыстық
оқу бөлімі мен облыстық комсомол комитетінен телеграмма
келді. Содан баяғы көк есекке жүкті артып алып, «Талдықорған

қайдасың» деп тартып отырдық. Ол кезде тəртіп өте күшті, со-
сын шақырған қызметтен бас тарту деген тіпті өліммен тең.
Обком комсомолға ревкомиссияның мүшесі етіп сайлады да,
мектеп бөліміне нұсқаушы етіп қабылдады. Ол кез алыс аудан-

дармен телеграмма-хаттармен жұмыс жүргізілетін кез ғой, маған
осындай бір құжат дайындау тапсырылды. Өзімше орысша да
білетін сияқты едім, əлгі жерде абдырадым да қалдым. Сол кез-
ден бастап, менің өмірлік тəжірибеме республикамыздың екі ата

газеты «Казправда» мен «Социалистік Қазақстанды» салысты-
рып отырып оқу айнымайтын əдісіме айналды. Алғаш қолыма
алған кітабым «Похождение Насреддина» болды. Түсініп оқуға
тырыстым, аудармашыдан сұрайтынмын. Əйтпесе, жаттап

алатынмын. Бірер жылдан кейін Қаратал аудандық комсомол
комитетінің хатшысы етіп сайлады. Ат басын, көш басын солай
қарай бұрдық. Сонда жүргенде мен алғаш рет үкімет награда-
сын алдым. Небəрі жиырма бір жаста кеудеме «Еңбек Қызыл

Ту» орденін тақтым. Бұл Ленин орденінен кейінгі аса үлкен ор-
ден саналатын. Тағуға ұялып жүрдім. Партия мен комсомол егіз,
біртұтас салаға ғой. Аудандық партия комитетімен тығыз байла-
ныстамыз, секретары тəжірибесі мол, мейірімді Сейтім Қаскеев

деген кісі болды, өзі депутат. Сол кісіден үйренгенім көп болды.
Өмір мектебі деген осы. Жалғыз өскен, кəрі ата-анасы,
ақыл-кеңес сұрайтын не əпке не аға-бауыры жоқ менің өмір
мектебім осылай қалыптасты. Өмір мені сондықтан да екі

қарап, бір шұқуға, аса сақ болуға, тиянақты болуға үйретті.
Оған ата-анамнан дарыған қабілеттілігім мол болса да, менің
тағы бір сүйенерім, ол – АБАЙ болды. Қай сəтте де, қандай
көңіл күй əуенінен де үнемі мені АБАЙ құтқарып келеді. Сонау

1948 жылдағы алғашқы кітабынан бастап, күніне болмаса да,
аптасына парақтап, өзіме күш-қуат аламын, есеп беремін.
Соғыстан кейін халықтың əл-ауқаты, тұрмысы жақсара бас-
тады. Əйелдерді де көпшілік-қоғамдық қызметке тарта баста-

ды. Жер-жерлерде əйелдер кеңестері құрылды. Талдықорған
облыстық атқару комитеті мен қалалық кеңесте жұмыс атқарып
жүрдім де, Алматы облысына обком хатшы болып сайландым.
Партия мен комсомол комитеттерінде, жергілікті атқару орган-

дарында жүріп жинақтаған тəжірибем мені ҚССР-нің Жоғарғы
Советтен бір-ақ шығарды. Бір ғана аудан, қала облыс емес, рес-
публика деңгейінде жұмыс жауапкершілігі де күшейе түсті, əрине.
Жоғарғы Советте хатшы болып ұзақ жылдар қызмет

атқардым. Ол жердің бір ерекшелігі – қағаздардың бəрі екі тілде
жүрді де, менің қазақ тілін таза білетінім көп пайдасын тигізді.
Əңгімені үзгіміз келмесе де, тіл мəселесі аузы бітпеген
жараға айналғаны сонша, осы жерде бір сұрақтың ыңғайы

болды ма? Өйткені, сен жауап бересің. Ең бірінші жауапты
хатшының қолы, сондықтан қанша парақ, қанша баспа табақ
болса да, оқуын тексеруің қажет. Қадағалап оқисың, əсіресе
заң терминдері өте ауыр, қиын. Бір сөздің өзінде бірнеше си-

ноним бар. Ондай сəттерде Кеңесбаев ағамыз бен Рабиға апай
сияқты тіл мамандарымен ақылдасып, кеңесіп отыратынмын.

Жоғарғы Советтің ұжымында жетпіс-сексен адам ғана бол-
ды, бірақ 350 депутаты бар, республика бойынша көпбалалы
аналардың наградалары сол жерден тарайтын болғандықтан,
осыған қатысты мекемелердің бəрі Жоғарғы Советтің

құзырында. Дайындалған құжаттар Мəскеуден сүзгіден өтетін.
Қазақтың менталитетіне қатысты кейбір құжаттар тіпті өтпей
қалып та жататын-ды. Мəселен, бүкіл Советтер одағы бойын-
ша кəмелетке толғаннан кейін ғана тұрмыс құру керек деген-

ге, шығыстың халқына аса келіңкіремейтіні айтылды, бірақ
өтпеді. Айтыс-тартыс тудырып жататын осындай тірліктерге
келгенде де, елдің мүддесі, болашағы үшін ақылдасып, келісіп
қызмет атқаруға тура келді.

Ал тіл саясатына келетін болсақ, бұл жерде мынаған аса
мұқият болғанымыз жөн. Ол – ұрпақтар ауысуымен тығыз байла-
нысты құбылыс дер едім. Мəселен, біз тұстардың барлығы дерлік
таза қазақи тəлім-тəрбиенің шекпенінен шыққандар. Ал біздің

балаларымыз орыс мектебін бітіргендер, яғни тілдері орысша
шыққандар. Неге дейсіз ғой, менің замандастарым өз ана тілін
таза білсе де, орысшаға шорқақ болды да, қызмет барысында,
жоғары оқу орындарында көп кедергілерге кезікті. Сондықтан өз

балаларымызды осы саясатты ұстанып, орыс мектебінде оқыттық.
Ол жасырын емес,кез келген қазақ отбасында құрығанда бір бала
орыс тілді болып өсті. Сол біздің ұрпақтан тараған ата-аналардың
қазір өз ұлтына, өз тіліне жат болып, өгейсіп қалуы, міне, осы

ұрпақтар ауысуында жатыр. Бəрі намысшыл, елін-жерін сүйеді-
ақ, бірақ сезімдерін жеткізуге дүрдəмал тіл жетпей жатады. Ал
одан кейінгі немере ұрпақ қайтадан ана тіліндегі мектептерге
бара бастады. Бірақ, бір өкініштісі, үйінде ата-анасы оқу-сызуына

жəрдемдесе алмайды. Өйткені ойлау орысша, тіл жоқ, əдеби-
көркем тіл жоқ. Сөйтіп, балаларының жағдайына, ата-анасының
жағдайларына қарап көптеген азаматтар немерелерін қайтадан
орыс мектебіне беруге мəжбүр.

Қазақ тілі ешқашан өлмейді. Өсіп келе жатқан жаңа толқын
тілді өлтірмейді, өшірмейді. Оның үстіне сырттан келіп жатқан
қандастарымыз да ұлттық сана-сезімі, бояуы, салт-дəстүрін
жоғалтпай шоғыр-шоғыр болып көшіп келіп жатыр. Қытай,

Монғолиядағы айтпағанның өзінде, Ресейдегі отандастары-
мыз ұлттық менталитетін қатаң ұстанғанын көзіміз көріп отыр.
Сондықтан да уақыт бір орында тоқтап қалмайтыны сияқты, өте
келе бəрі орнын толтырады. Ұрпақ алмасу, жалғасу деген, міне,

осы.
Бұл мəселеде менің келіспейтін бір ғана жайым бар.
Бізден əлдеқайда мəдениетті деп айтамыз ғой, бірақ біздің
мəдениетіміз басқалардан кем емес, дегенмен өркениетке

ұмтылу деген жалпы ұғымға келісе қоймаймын. Жапонияны
алыңыз, неге олар 12 жасқа дейін балаларын тек өз тіліде
оқытады. Неге, өз тілінде, міне, барлық гəп осында. Сондықтан
қазір үш тіл деп жатырмыз, орыс тілін көшеде онсыз да

үйренеді, үйдегі тіл де орысша, өйткені олардың ата-анасының
өзі əлі толық үйреніп болған жоқ. Осы жағын қатаңдау ойласа,
шығыс халықтарынан үлгі-өнеге алсақ артық болмас еді.
Өз басым ағылшын тіліне де талпыныс жасадым. Өйткені,

он үш жыл Қазақтың Азия-Африка елдерімен ынтымақтастық
комитетін басқардым. Менің алдыма бұл қоғамды Мұхтар Əуезов,
ол кісіден кейін Төлеген Тəжібаев деген азаматтар басқарған. Он
бес республика ішіндегі жалғыз əйел мен болдым.

мыз іспетті. Жолдасым Шапағат Отан соғысының майдангері,
бұрынғы комсомол, партия қызметкері. Екеуімізге тағдыр өмір
бақи бір есіктен кіріп, бір есіктен шығуды жазыпты. Өмір
жолымыз, еңбек жолымыз бірге қалыптасты, сондықтан бір-

бірімізді түсіну қиы емес. Ал түсіністік, сыйластық, адалдық
бар жерде, тірлік кешу де аса қиын болмас. Екінші жағынан,
ата-анам қолымызда болды дедім ғой, ас-су əзірлеу, балалардың
тəрбиесі де шешем марқұмның мойнында болды.

Жалпы өз басым əйелге тəн тірлікке де бейіммін. Қонақ та
шақырып, қонаққа да барып, жас болдық бəріне де үлгеріп жа-

татынмын. Əсіресе, киім-кешек тігуге əуес болдым. Сенсеңіз,
осы күнге дейін төсек жабдықтарын сатып алмаймын. Метрлеп
алып қоямын да, шетінен жаңалап тігіп отырамын. Ал əйел
тігінші болса, киім-кешек те кір болмайды. Қарны тоқ, кимідері

ас дайындаушы дегенге мүлдем қарсымын. Бала қашанда ата-
ананың сөйлеу мəнері түгілі, жүріс-тұрысымен де тəрбиеленеді.
Қарап өседі, көріп өседі. Ал біреу тəрбиелеген бала – бөтен
бала. Ол əке-шешесінің ықыласын, тіпті реніш-күйінішін,

қуанышын көрмеген бала қолғабыс етуге ниеттеніп тұрады
емес пе?! Сондықтан, баланың өз ата-анасының тəрбиесінде
болғаны абзал.
Өз басым Салиқа Оңғарбаева деген озат сауыншы болды,

сол кісіні пір тұттым. Сол кісінің сөйлеу мəнері, жүрген жүрісі,
маңайындағыларға қарым-қатынасы, отағасына деген ілтипаты

жақсы қасиеттерім сол кісінің көлбеңдеген көлеңкесінен
дарыған тəрізді.

қатты өріп тастайтынмын. Табиғатынан бұйралау болды да,
ол жағынан қиындық тудырған жоқ. Ал, айнаға қарамайтын
əйел болмас. Бірақ əйел болып сырға тағып, сақина салуға
да əуестенбеппін ғой. Бір қызық жағдай болды, Индияға де-

легация басқарып баратын болдым да, сонда «мұныңыз қалай
Шығысқа бара жатырсыз, сізді де Шығыс əйелі деп қарайды
ғой, не қолыңызда, не мойныңызда жоқ» деген соң, тіпті бір
таныс əйелден сұрап жүзіктерін тағып кеткенім бар.

Ол бір енді жоқтықтан емес, табиғатымнан сырттың ша-
руасына бейім болып өскендіктен, тіпті мəн бермегендіктен
де болар. Ал, жалпы сұлулықты, тазалықты жаным жақсы
көреді. Өзімді-өзім күтуге шама бар. Қазір, өзің көріп

келе жатқан Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, тарих
ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасы Білім
жəне ғылым министрлігі Ғалымдар үйінің директоры Ғайникен
Айдарханқызымен əңгіме осылай өрбіді... Əңгімелескен сай-

ын өзіміз сырттай қайратты да жігерлі, бірбеткей іскер қазақ
қызы деп қабылдайтын осы бір сұлу да кербез əйелдің жара-
тылысы тым нəзік, сағыныш пен мұңға, қуаныш пен қайғыға
қабырғасы қайысатын қарапайым ғана пенде екені одан сайын

ынтықтыра түскендей.
Сөз басы

ерекше халық қой, – деп бастады апай əңгімесін. – Мен мұны
жаңалық аштым деп айтып отырған жоқпын. Бұл пікірім
кез келген таза қазақи үрдіспен тірлік кешіп келе жатқан
əрбір отбасындағы тəрбиеден көрінетін көрініс. Əсіресе, ана

сүтімен дарыған жақсы бір қасиетіміздің бірі мейірімділік,
бауырмалдық қой. Өз басым осы бір қасиеті үшін халқымды,
елімді шексіз жақсы көремін. Талай қырғын-сүргіннен, тағдыр-
талайынан аман алып келе жатқан да осы қасиетіміз.

Мен қазақтың көпбалалы қарапайым ғана отбасында
дүниеге келіппін. Əке-шешемнің тұңғышы болдым. Ал қазақ
отбасында тұңғыштың жауапкершілігі, жүгі өте ауыр екені
аян. Қазір ғой «тұңғыш» дегендеріңіз – жалқау, ерке шолжаң.

Біздің замандастар, артынан ерген көштің бəрін құтты орны-
на қондырғанша, сол өзіңнің соңыңнан ерген көштің қайда,
қалай орналасуына əке-шешеден гөрі біз жауапты болып
өскенімізді менің тұстастарымның кез келгені мойындайды.

Біз – мейірімді ұрпақпыз! Өз бауырларына ерекше қарым-
қатынаспен қарап, тəрбиесіне алаңдаған жауапты ұрпақпыз!
Жүрегіндегі мейірім жүзіне шығып тұрған иманды ұрпақпыз!
Біз – қоғамдық жұмыстағы қатаң тəртіпті отбасындағы қатал

тəрбиемен ұштастыра қабылдаған ұрпақпыз!
Бүгінгі ас мені қатты толқытты. Жүректегі сағынышты
қозғаған, қанды толқытқан бір күн болды. Өзімнен кейінгі
сіңлім күйеуінен кейін қыршындай баласынан айырылып

қалып еді, кезектен тыс демалыс алып сонда баруға, қасында
болып əбден мауқымды басып келуге кетіп барамын.
Қазақ – данышпан халық қой: «қайғы қайғыны қозғайды»
дегенді қалай тап басып айтқан десеңші!

Қазақтың тəлім-тəрбиесі
ешкімге ұқсамайды
Сынаптай сырғанап өтіп жатқан уақыт емес пе «жастықтың
мініп тұлпарын» деп жүргенде бір күні зейнеткер бола қалдық.

Əр уақыттың өзіндік əдемілігі, өзіндік қызығы бар. Егер
орныңды дұрыс тапсаң, ойыңды ашық айтып, өзіңді лайықты
ұстай білсең қызметтен де, өмірден де сыйсыз өтпейсің,
ешкімнен кем болмайсың.

Менің ең үлкен бақытым – екі ғасырдың да куəсі болғаным.
ХХ ғасырда өсіп-өніп, тоғыз жыл комсомолда, одан қалған
ғұмырымның бəрін партиялық, қоғамдық жұмыстарда бол-
дым. Сондықтан да ХХ ғасырды мақтан етемін де, ХХІ

ғасырға рақмет айтамын. Сөйтемін де, екі ғасырдың куəсі бо-
луды маңдайыма жазған тағдырыма мың шүкір, тəубе деймін.
Еткен еңбегіміз де жоқ емес. Оның бағасын, əрине, ел береді.
Біз қоғам алдындағы міндетімізді атқара білдік, сол қызмет

арқылы халқымызға перзенттік борышымызды ақтадық десем,
əбден болады. Өйткені, жетпістен асқан шағымда əлде де сол
халықтың жоғын жоқтап, барын түгендеп отырған жайым бар.
Ал сол екі ғасырда екі қоғам болды ғой. Өз басым, «ойбай,

партия мынадай еді, комсомол мұндай болған» деген пікірді жиі
құлағым шалады, бірақ мен келіспеймін. Мұқан Төлебаев өгіз
арбамен пианино апарып, «Біржан-Сараны» жазған кішкентай
ғана ауылда туыппын. Жетісудың жеті өзенінің бірі – Лепсінің

бойында. «Көкжие» деген ауыл, осы өзен бойы қалың тоғай.
Жиделі тоғай болатын. Балалық шағымыз соғыс жылдарын-
да, яғни таршылық пен жоқшылықтан қашып құтыла алмай-
тын кезеңде өтті. Күні бойы жиде тереміз, етегімізге толтырып

əкелген жидені анамыз марқұм біресе суға қайнатып, кептіріп
қақ жасайды, жартысын сағыз ғып шайнаймыз. Құмның ішінде
кішкентай ғана тайымызға мініп, мал бағып, тірлік еттік.

Əкем Айдархан мен шешем Ажархан ауыл сыйлаған, қадірлі
кісілер болды. Соғысқа бармады, өйткені соғыс басталғанда
елдегі еркеккіндік əскерге алынып жатқанда «Сен коммуниссің,
елдің тыныштығын сақта, бас-көз бол» деген тапсырма алған

біраз азамат милиция формасын киіп, ауыл-аймақта еңбекті
ұйымдастыруға қалған ғой. Содан милицияның қызы, балала-
ры болдық та, тəрбие де, талап та қатал болды. Оның үстіне
анам көргенді, көкірегі ояу, шала сауатты кісі болса да, бізді

мүмкіндігінше білімге баулуды ерте мақсат еткен жан еді. «Қыз
Жібек», «Қамар сұлу», «Қобыланды батыр» сияқты этнотари-
хи жырларды үнемі оқып беретін. Оқығандағы мақамы, əуезді
үні керемет болғаны сонша, əлі күнге құлағымның түбінен сол

бір аяулы қарлығыңқы үн кетпейді... Ал, əкем өте мəдениетті,
парасатты кісі болды. «Үлкен кісілердің алдынан кесекөлденең
өтпе, танысаң да танымасаң да, амандас, сұраса жөніңді айт»
деп отыратын-ды. Қазақтың ешкімге ұқсамайтын этнопеда-

гогикасын қатаң ұстанушы еді. Одан бері талай ел аралап,
жұртпен араласып келе жатсам да, дəл сондай тəрбие желісін
ешкімнен көрмедім десем артық айтқандық емес.
Қонаев ұлттың ұлы перзенті ғой

СОНЫМЕН, отбасындағы тəлім-тəрбие, ілімге, білімге де-
ген құштарлық ауылда қалуға мұрша бермеді. Оның үстіне
өзім де еті тірі, пысықай болсам керек. Ауылда, ауданда комсо-
мол жұмысын атқарып жүрген ұйымдастырушылық қабілетім

орталықтан бір-ақ шығарды. Көк тіреп тұрған көке жоқ, ши-
еттей бала-шаға, əке-шешеде қауқар жоқ. Осының бəрін ой-
лай келе, жоқ, тіршілікті бастау керек, бастау үшін білім керек
екенін іштей түйсіндік те, ауылдан аттанып кете бардық қой.

Қойшы, əйтеуір, сатылап-сатылап жүріп, еліміздің бір туар
перзенті Димекеңнің алдынан бір-ақ шықтық. Ол тұста қыз-
келіншектердің билікке араласпаған кезі. Ақмолада Фарида
Хамитова деген хатшыны ғана естимін.

«Өзіңді комсомолдан жақсы білемін, меніңше сенен үлкен
қоғам қайраткері шығады» деп, Жамбыл облыстық партия
комитетіне хатшылыққа бекітті де жіберді. Қабылдауына

Мəскеуде Орталық комитет жанындағы академияда оқып
жүрген жерімнен шақырылдым. Кең, жарық кабинетінің ана
басы мен мына басына жету қандай қиын еді, оның үстіне
есіктен төрге дейін үндемей жүру тағы ыңғайсыз. Өзім нəп-

нəзік, аяқта біз өкше туфли. Сасқанымнан, «Димаш Ахметұлы,
кабинетіңіз қандай үлкен, Сізге жете алар емеспін», – деппін.
Ондай қарапайым, кішіпейіл, ондай парасатты адамды өз басым
көрмедім. Сонда орнынан күлімсіреп тұрып маған қарсы жүрді.

«Мен онда Статенин жолдасқа айтайын (іс жүргізушісі болған),
Галя Бибатыроваға менің кабинетім ұнамады, не кішірейт,
не басқаша жаса дейін», – деп күлді. Толқып, абыржып келе
жатқанымның бəрі ұмытылды. «Ұлы адамдар өте қарапайым

болады» дегенге қалай сенбессің!
Одан кейін де талай рет кездестік, кездескен сайын «ком-
сомолкам менің» деп арқамнан қағып қоятын. Елуге толған
кезімде ғой, «Димаш Ахметұлы, қашанғы комсомол болып

жүре беремін, елуге келдім ғой», – дедім. Сонда ашыла бір
күліп, баяғы өзінің «сен əлі өсетін баласың» дегенін есіне
алып, талай рет ұсыныс жасаса да, Жамбыл облысының обком
секретары Бектұрғановтың: «Ойбай, ондай идеолог қайдан та-

бамын» деп жібермей қойғанын айтты. Басқалардың еңбегін
жоққа шығарып, даттамаймын, қоғамда əркімнің өз орны, өз
төрі бар, əрине. Дегенмен, ол кісідей қазаққа еңбегі сіңген
қайраткерді кездестірмедім. Осы жасыма дейін көрмедім, бірақ

қазақ деген ұлы халық қой, мүмкін бір замандарда туылар.
Бірақ ХХ ғасырда мен білетін Қонаевтай қазақ жоқ! Шынын
айту керек, таза патриот, елін, жерін шексіз сүйген, бүкіл сана-
сезімін, ақыл-парасатын аямаған ұлы кемеңгер, қайраткер

екенін іштей бəріміз де мойындаймыз.
Сол отырғаннан обком хатшысы болып табаны күректей он
үш жыл отырдым. Жетісуда туып-өскенім болмаса, Жамбыл
облысы маған өте ыстық болатыны да содан шығар. Елімде

қазір ет жақыннан ешкім қалмады десем де болады. Бірақ əкем
атында көше бар, сол көшенің тұрғындары үшін жылда барып,
сый-сияпат жасап, Құран бағыштап қайтамын. Ел іші береке
ғой, барын дастарқанға салып жайыла күтіп жатады. Əйтеуір

əкем марқұмның аруағы риза болса екен деп мен де барымды
арқалап, əр үйге сыйлық жасаймын. Оларға бір ғана бұйымтай
айтып кетемін, əкем атындағы көше таза болса екен, күл-
қоқысқа батпаса екен дегенді қайта-қайта айта бергім келеді...

Ал Жамбыл облысы жаныма жақынырақ, осы өңірде өстім,
жетілдім, қызметте төселдім, тəжірибе жинадым. Адалдықтан
аттаған жоқпын, ешкімге жасаған қиянатым да жоқ. Кеңес
дəуірінің дəуірлеп тұрған кезі, мен де дəуірледім. Сол заман-

дарда дүниеге келген Ғайникендердің саны оннан асады, алды
тұрмысқа шығып та үлгерді. Жақсылықтарынан əлі күнге дейін
қалмаймын, хабар жетсе баруға, батамды беруге, аянбаймын.
Қонақжайлылығына көңілім де, көзім де тойып қайтамын...

Бүгінде ел қоғам қайраткері, мемлекет қайраткері деп
қабылдап жатса, ол да Қонаевтай ел басшысының арқасы дер
едім. Бірақ, кедергілерге қарамай, елінің мəдениетін, экономи-
касы, ғылым-білімін жетілдіруде, кадр дайындауда ол кісідей

көреген, талғамы мен талабы күшті қайраткерлер аз-ау, аз.
Михаил Есеналиев, Өзбекəлі
Жəнібековтер нағыз азаматтар еді
Еліміздің тарихына, мəдени тарихына үңілер болсам,

Димекеңдей адал қызмет еткен тағы бір тұлғалардың келбеті
санада көлбеңдері сөзсіз. Əсіресе, қазақ халқының мəдени
мұралары, тарихи ескерткіштері, мəдени ошақтары – театрлар
туралы əңгіме бола қалса, осы бір қос азаматтың есімдері еске

оралады. Халқымыздың алғыр перзенті, алғашқы комсомол Ғани
Мұратбаевтың ескерткішін жасатқан да, атын тарихқа қайта
жаңғырта алып келген азамат та осы – Өзбекəлі. Қаны қазақ бо-
лып қайнаған жан. Шынын айту керек, еліміздің оңтүстік аймағы

қаншыл, қазақтың салт-дəстүрін, əдет-ғұрпын терең сезінетін,
санада үнемі жаңғыртып отыратын өлке. Оңтүстік андай-мын-
дай дегенді жиі айтамыз, қазекең бірін бірі жамандамаса іші жа-
рылып кетуі əбден мүмкін. Жақсылық жағымызды айтып қанша

мақтансақ та, осындай кемшін тұстарымыз да жетерлік.
Үнемі ой үстінде, қолынан қаламсабы түспейтін. Сырт
көзге суық, сұсты, қатал көрінгенімен, жан дүниесі өте нəзік

жаратылған азамат еді. Тағдырыма риза болатыным, қазақтың
маңдайына бақ болып туылған осындай жұлдызды азаматта-
рымен қызметтес болғаным. Есенəлиев те, Жəнібеков те орта
бойлы болғанымен, ойы, сана-сезімі аса жоғары, жаратылысы

бөлек еді. Ресейде туып-өссе де, қанына тартып туған Михаил
дарынды, қабілетті, сауатты, ал Өзбекəлі сонысымен қоса
ұйымдастырушылық қабілеті ерекше басшы болды. Айтқанынан
қайтпайтын, бірбеткей, өжет. Наурыз мерекесін тірілту үшін

қаншама есіктен беті қайтса да, діни ұғымдағы мейрам деген
сансыз қарсылықтарға төтеп беру тек Өзбекəлінің ғана қолынан
келетін тірлік. Орталық комитетке жазып жүріп, əйтеуір қазақ
күнтізбесіне енгізіп кетті, жарықтық! Ал, қазіргі Қостанай об-

лысы, бұрынғы Торғайға сіңірген еңбегі, төккен тері ауызбен ай-
тып жеткізе алмайтын тірлік. Сол өңірде өмірге келген тұңғыш
музыка театры, əн-би ансамбльдері, ондағы ұлттық бояуға
тұнып тұрған ұлттық киімдер, əшекейлерді былай қойғанда,

тарихи мұражайлардың қайта жабдықталып, жаңаруы, жасаған
баға жетпес еңбегі əлі күнге ел есінде. Көзі тірі сол кездегі об-
лыс басшылары кездес кен сайын оның талапшылдығын,
талғампаздығын жыр ғып айтады. Тіпті қолына қазық-балғасын

ұстап, жерді қадамдап өлшеп, қай жерде театр үйі, қай жерде
бақ отырғызылуы керектігіне дейін белгілеп өзінің жүруі қазіргі
креслода отырып, телефонмен шаруа шешетін басшыларға үлгі-
өнеге дер едім. Ондайлар шаруаны шешсе жақсы ғой, бірі-біріне

сілтеп, кісіні таусылмайтын əуреге салады емес пе?! Солар осын-
дай азаматтардың тірлігінен тəлім алса, бүгінгідей молшылық
заманда нені болса да жарып шығуға болар еді. Бірақ... қайдан
болсын, əркім өз басын күйттеген, қарнының тойғанын ғана ой-

лайтын заманға тап болдық қой. «Қазақреставрация» деген ұйым
ашып, қалай болса солай жұмыс істеп келген, əбден тозығы
жеткен мұражайлар мен кітапханаларға өз қолынан жан бітіріп
еді. Кім не десе де, соны көрген, азаматтың маңдай тер, еңбегін

көрген біз, міне, тіріміз, сондықтан оны айту парызымыз. Орасан
сол еңбектің атағына жармасып жүргендер де көп, бірақ таза
еңбек Өзбекəлінікі дер едім. Сөйткен, қазақ мəдени тарихына
орасан зор еңбек сіңірген Өзекеңдердің аты айтыла бермейтіні,

тамшылар аппақ жүзін жуып кеткені. Өз халқының өнерін, биі
мен күйін шексіз сүйген, адамның жаны елжіреп тыңдағаны
қандай ғажап! Мойнын болмашы ғана бұрып, маңайына көз та-
стауы өзіне керемет жарасушы еді. Аппақ қол орамалынан əдемі

бір əтірдің иісі танау жарып, қалтасынан алып қайта-қайта жана-
рын сүрткілейді. Қандай тəкаппар, кербез, келісті кісі десеңізші!
Үсті-басы мұнтаздай тап-таза, шалбарының қыры ұзақ тұру
үшін одеколонмен үтіктетеді екен. Не деген серілік десеңші?!

Əлденеге əсерленген кезінде көзіне кəдімгідей мөлт-мөлт етіп
жас келетін. Не деген нəзіктік, тазалық, сұлулық деп таңғалушы
едік. Туған халқының əдебиетіне қомақты үлес қосып қана
қоймай, оны жанымен сүюі, құштар болуы, өнеріне елжіреп,

көзіне жас алуы қандай тосын құбылыс, көрініс. Осындай ұлы
адамдары бар, əдебиетіне, өнеріне жаны ашитын, жүрегі ауы-
ратын қайраткерлері болған, əлі де бар халқымыз бір кездері
Ғалымдар үйін құртып жіберуді, қалталыларға сатып жіберуді

де ойластырғанын ойласам, төбе шашым тік тұрады.
Партия қызметінен кейін «уһ» деп бір дем алуды ойлап
жүргенімде, осы Ғалымдар үйіне қызметке шақырылдым.
Таласқа түсіп, көкпардай ары тарт та бері тарт болып тұрған кезі,

қып-қызыл тартысқа келіп түстім. Менің алдымда Сұлтанғазин
директор болған. Бұл 24 ақпан 1991жыл болатын. Алғашқы
жылдары аяқтан тік тұрып кету оңай болмады. Бюджеттен
бөлінген шамалы қаржысымен қабылдап алдым, бірақ əбден

тозығы жеткен ғимарат, сықырлаған еден, есік-терезелер...
Оның бəрін ретке келтіріп, енді жұмыс бастай бергенде
нарық келді... «Өз күндеріңді өздерің көріңдердің» құрбанына
айналдық та кеттік. Бес қабатты үлкен ғимараттың үлкен, кіші

залы, жоғарыда қыстық бағы тағы бар. Қаражат жоқ, сондай
керемет үлкен ғимаратты ұстап тұру қиынға соққан кезде, осы
əлсіздігімізді пайдаланып əлдебір қалталы біреулер сатып алуға
ұмтылып жатты. Бармаған есік пен тесік қалмады десем болады.

Димекеңнің көзі ғой, қазақтың академиктері, ғалымдары бар,
неге Ғалымдар үйі болмауы керек? Қай мемлекетке барсаңыз
да делегацияның міндетті түрде Ғалымдар үйіне бас сұғудан ба-
стайды. «Құдай-ау, ол жерде Сəтбаевтан бастап небір қазақтың

зиялыларының ізі жатыр, аруақтан қорықсақ нетті» деймін ғой
баяғы. Өмірі естімеген небір ғайбат сөздерді де естідім. Бір ми-
нистр сіңлімнің: «Апай, причем здесь аруаки, продадим, там бу-
дут республиканский финансовый центр», – деген сөзінен соң

жүрегім тоқтап қала жаздады. Мен де қатты кеттім, сол айқастың
соңы Ғалымдар үйінің аман қалуымен шешілді. Содан бері де он
жеті жыл болыпты, демалысқа кеткім-ақ келеді. Бірақ соншама
күрестен қалған жер, көңілге қимас, көзге ыстық, əйтеуір білекте

күш, жүректе қан жүріп тұрғанда елдің бір жағына ықтасын бо-
лып отырған жайымыз бар.
Иə, əрине, Ғалымдар үйі керек! Қаншама əдебиет, өнер қай-
раткерлері кешегі нарықтың алқымнан алып тұрған күнде рінің

өзінде өз оқырмандарымен, тыңдаушыларымен осы бір ғимаратта
бас қосып тұрды. Небір шығармашылық кештер мен жылы
жүздесулер ұйымдастырылды. Əлі күнге халықтың игілігіне ай-
налып отырған бұл отау кешегі өмірден өткен ұлылардың тұяғы

бірден-бір ұлық орын десе де сыйымды.
Ал осы əсем де салтанатты ғимараттың шашауына шаң жу-
ытпай, берекесін кіргізіп отырған қазақтың маңдайы жар қыраған
Ғайникендей асыл қызы десек те орынды мақтау болары сөзсіз.

Халқымыздың ардагер аруларының көш басында келе
жатқан қарапайым да бауырмал басшының жүзіне сүйсіне
қарап, отбасына, өзіне іштей ұзақ ғұмыр тілеп қоштастық.

Қазақстанның халық суретшісі
Гүлфайрус Исмайыловамен əңгіме
Əдетте Жаңа жылды, тіпті, қарсыз қарсы алып жата-
тын əсем қала Алматы биыл желтоқсан айының алғашқы

күнінен-ақ аппақ ақ мамық көрпеге оранып алды. Қалың-ақ.
Оңтүстіктің жылымық ауарайына қалыптасып қалған қала
жұртшылығы əу баста əбіржіп-ақ қалғаны да рас. Дегенмен,

жыл мезгілдерінің қай-қайсысы да өз атына заты лайық,
қалыпты болғанына не жетсін?!
Күннің лезде «жоғалып» көк аспанды тұтастай бір түске
бөлеген ауа райының бұлыңғыр кейпі Гүлфайрус апайдың да

өмірінің көлеңкелі жақтарын есіне салып өткендей əлі де əдемі
жанары суланып барып басылды.

деген өте-мөте сезімталмыз ғой, дəрігердің алдынан аман шыға
қоймаспын деген қорқыныш бойымды билеп, аласапыран
күй кешіп едім. Құдайға шүкір, отбасыма аман-есен оралдым,
қарағым. Соңғы жылдары жақындарымнан көп айырылдым.

Оның үстіне ажал деген де жасарып кетті, кім білсін, адамдардың
пəндəуи пиғылдары өзгерді ме деп те қорқамын,– деді ол кісі те-
резеден Алатаудың ақбас шыңдарына алыстан көз тастап.

қай талағандай əсердеміз, – дедік біз қазақтың талантты
қызының көңіл ауанына жығылып.
Иə, қазақта талантты қыздар аса көп болмаған, қазір де со-
лай. Елбасымыздың билік басына қыз-келіншектерді көптеп

тартып, ұлтымыздың анасына деген құрметіне көңіл бөліп
келе жатқаны көңілге демеу. Талантты қыздар, дарынды қазақ
қыздарының ішінде шоқтығы биік, қазақ өнерінде өзіндік
қолтаңбасы бар, əсіресе, қылқалам мен қазақ мəдениетінің те-

атр саласына да ерен еңбек сіңірген Гүлфайрус Исмайловамен
əңгіме дəл осылай басталды.

Көптеген таныстарым мақтауын жеткізген соң, қазақстандық
украин қызы, қалалық орталық емхананың білгір дəрігері
Лариса Николайчукті іздеп барып едім. «Уақытын өткізіп
алыпсыз» деп басын шайқағанда қорқып кеттім. «Жастау

кезіңізде жасату керек еді» деді тағы да. Шыны керек, басым-
ды «өлімге» байлағандай болып келістім. Операцияға кеткен
15 минут жылжымай-ақ қойғаны... Ішімнен Жаратқанға жалба-
рынып, дұға оқи бердім, оқи бердім...

Операция біткеннен кейін дəрігер Лариса Николаевна
«қалайсыз, екінші көзге жасаймыз ба, жоқ əлде ойланып қалдыңыз

ба?» дегенде ойланбастан «жасайсыз» деппін. Шынында да, бір
Алладан болатын бұйрық екенін сезініп тұрсаң да, дəрігерлердің
алды кез келген пендеге қорқыныш ұялататыны анық. Қолы жеңіл,
мейірімді дəрігерге түссең жақсы, кім біледі, адамға адамның

сенімі жоғалып бара жатқандай ма?
Өмір бойғы қағазға үңілу дегеніңіздің зардабы енді шығып
жатыр ғой. Көзімді ашқаннан еңбек етіп келемін. Туған
əкем қыз тудың деп тастап кеткеннен кейін анам екінші рет

тұрмысқа шыққан. Өгей əкемнен бес бала туды, үлкені мен
болған соң, отбасындағы ауыртпалықтан қашып құтыла
алмайсың. Оның үстіне, өгей əкем Мансұр керемет ақылды,
мейірімді əке бола білді. Соңымнан ерген бауырларыма мен де

сондай қарым-қатынас жасадым. Əлі күнге дейін солардың ба-
рына да, жоғына да алаңдап отырамын. Əкем марқұм дəрігер
боласың дейтін, ал мен суретке жақындау болдым. Біздің
балалық шағымыз соғыспен қатар келді де, балалықтың бал

дəмін басқаларға қарағанда аз таттық. Одан гөрі төңірегіміздегі
жақындарымыздың көз жасының кермек дəмін тереңірек
сезініп, қабағын бағып өскен ұрпақпыз. Соғыстағы əкеме
хат жазып, үйдегі, елдегі амандық-жаңалық дегеніңізді хат

соңына сурет арқылы жеткіземін. Бала қиял десек те, логи-
кам мықты болса керек, қағаз бетіне өрнектелген көріністерді
көріп, өзіме өзім риза болатынмын. Əкем қазақтың батыр ұлы
Бауыржанмен бір полкта болған адам. Тіпті парторгы болған.

Бір күні менің жазған хаттарыма, ондағы суреттерге назары
ауған батыр: «Біздің қазақ қыздарына жұмбақ əлем ғой, жақсы
суретші шығады екен қызыңыздан», – деп ойланып қалыпты.
Бірақ өнердегі жолым кинодан басталды. Арман қуып

Мəскеуге аттандық. Сонда жүргенде Донской «Аласталған
Алитет» атты көркем фильмге түсуге шақырды. Шынымды
айтсам, тағдырыма да, өмірімдегі сəттіліктердің бəрі осы
кинодан басталды десем де болады. Суретші болсам деген

бала қиялға енді киноөнері келіп қосылғаны, шын мəнінде,
мықты бетбұрыс болды. Аты-жөні құлағыма əкем арқылы
сіңіп қалған қазақтың батыр ұлы Бауыржанмен сол жылдары
жолықтым. «Кинода не бар, сен суретші болуға тиіссің» деген-

де, суретшіге керек құрал-саймандарға ақша жетпегендіктен
киноға түсіп жүргенімді айттым. Ойланып қалған Баукең кейін
Петербордағы Репин атындағы көркемөнер институтында
оқып жүргенімде үзбей ақша салып тұрды. Сол қамқорлығын

ғұмы рыңызда қазақтың талай игі жақсыларының əсері
болғанын білеміз...

кісінің көмегі тигенін қалай ұмытармын. Режиссері Сұлтан аға
Қожықов фильмнің бас суретшісіне ұсыныс білдірген кезде та-
лай азаматтар қарсы болды. «Немене бір қазақтың жігіті жоқ па»
деген əңгімелерге де нүкте қойған Момышұлы. «Гулфайрустың

шығармашылығын кішкентайынан білемін, декорациясы түгілі
киімдерін де сеніп тапсыруға əбден лайық», – деп есікті тарс
жауып шығып кеткенде, іштегілер демдерін ала алмай отырып
қалғаны əлі көз алдымда. Жатқан жері жайлы, иманды болғыр,

бір кездері ешкімге, тіпті туған əкесіне керек болмай қалған мен
сияқты қарапайым ғана қазақ қызына көзқарасы ерекше болғаны
əлі күнге жаныма жылылық ұялатады. «Қазір керек болмасаң
да болашақта талайлар сені іздейтін болады», – деп арқамнан

қаққаны қанат бітіргендей жігерлендіретін-ді. Сөйтіп əжемнің
аузынан естіген, құлағыма сіңіп қалған ғашықтық жыры арман-
нан шындыққа айналып сала берді. Фильмнің бас суретшісі ғана
емес, тіпті Жібектің анасы Айкөзді ойнап шықтым ғой. Сұлтанға

суретін ғана жасап берейін дегем, ойлана келіп Жібектің анасын
ұсынды. Қарсы болдым. Өйткені, «он жасар балам бар, ауыр
тиеді, шаршаймын» дедім. «Онсыз да күндіз-түні түсіру алаңында
жүресің, шаршамайсың, үлгересің» деді. Тəп-тəуір образ. Бірақ

фильм біткенге дейін өзіміздің де сау-тамтығымыз қалмаған
шығар. Əр көштегі қыз-келіншектердің киімінен басқа көштің
сəн-салтанатын жасау дегеніңіз, түйе дегеннің өзі ебедейсіз жа-
нуар ғой, құрал-саймандарымызды өлшеп-жіктегенше орнынан

атып тұрып, тіпті кейде айдалаға қаша жөнеледі. Қолымызда
ине-жіп қала береміз. Отыра қалып жылаймыз. Қасымда жал-
дап алған көмекші бірен-саран жас қыздар, олардың да амал-

дары таусылады. Тіпті шөл далада бір жұтым суға зар болған
күндеріміз де болды. Көш деген шұбалаңқы, қаншама түйеге
артылған дүние-мүлікке соншама көз майымызды құрттық.
Дегенмен, жасаған істің қорытындысы нəтижелі болса, кез кел-

ген қиындықты ұмыттыратыны ақиқат. Кейіннен Тбилисиде
өткен фестивальде «Қыз Жібек» ерекше безендірілуі жағынан
бас жүлдені иеленді. Бүгінде қазақ өнерінің көшбасында «Қыз
Жібек» те өз орны бар, көрерменін жалықтырмайтын ғұмырлы

туындылардың біріне айналды. Қазақи салт-дəстүрге бай,
халқымыздың елдігі мен ерлігін қатар насихаттайтын, ұрпақтан
ұрпаққа берер тəлім-тəрбиесі, өнегесі мол шығарма. Жарты
ғасырға жуық экраннан түспей келе жатқан бұл шығарманың əлі

де талай ұрпақ сүйсіне тамашалайтын болады.
Одан кейінгі бүкіл ғұмырым Абай атындағы Опера жəне ба-
лет театрында бас суретші болып қызмет атқарған жылдарым,
шын мəнінде, қазақ өнерінің марқасқаларының арасында өтті.

Əсіресе, шешемнің жақын құрбысы, қазақтың күміс көмей
əншісі, сұлу да кербез Күлəш Байсейітовадан алған тағылым-
тəрбием тіпті басқа əңгіме. Анам Қайырнесе Күлəшпен бірге
оқыған, тұрмысқа шығып балалы болды да, əнші бола ал-

мады. Əнді əдемі салатын, сымбатты, сұлу болған. Шараны,
əсіресе Күлəшті мен де, нағашы əжем де керемет жақсы көруші
едік. Жиі көреміз ғой, үйге келеді, анам екеуінің əңгімелері
бітпейді-ау. Сылқылдап күліп, əзілдері жарасып, сырласып-

сыйласып өтті өмірден. Арасында мені əңгіме етіп қоятын,
«суретші емес, əнші болсаң қайтеді» дейтін анам да өзінің ар-
маны болған сахнада мені жүрсе екен дей ме, əйтеуір күн ұзақ
сыбырласып жүргені. Оның орындауындағы спектакльдерде

мені қасына ертіп алып əжем театрдан шықпайтын. Билет те
алмаймыз, қызметкерлер кіретін жақтан кіріп-шығып жүре
беретін. Ол кісілердің сахнадағы жүріс-тұрысы, сөйлеу мəнері,
қызметтестерімен қарым-қатынасы, əсіресе, əн салған тұстағы

балбұл жанған жүздері неткен керемет десеңші?! Нағыз өнер деп
туып, өнер деп кеткен таланттар ғой. Маған Күлəштің еңбегі аз
сіңген жоқ. Ақыл-кеңесін, өнер, сахна мəдениеті жөнінде небір
тəрбиелік мəні зор əңгімелер айтып беретін-ді. Менің шашым

ұзын, бұрымым білектей еді. Сонда гастрольге шыққан сайын
небір əдемі шашқа тағатын қызылды-жасылды ленталар əкеліп
беретін. Мен мəзбін. Мəскеуде талай опера театрына да ертіп
барды. Орыстың Барысова деген атақты опера əншісіне ертіп

апарып, даусымды да тыңдатты. Сонда ол: «Мына суретшілер
училищесін бітіргеннен кейін маған кел, сенің даусың жақсы,
əнші боласың» деді. Ол мені Күлəштің қызы екен деп қалса ке-
рек. «Жоқ, менің жақын құрбымның қызы, менің де қызым ғой»

деп əдемі бір жымиып, маған елжірей қарағаны əлі де көз ал-
дымнан кете қойған жоқ. Біз «Ботакөзге» түсіп жүргенде қайтыс
болды ғой. Итбайды Қанабек ағамыз ойнайтын-ды, өте ауыр
қайғыны бастан кешірдік. Күлəш дүниеден өткендегі Қанабектің

күйзелісі, көз жасы...
Қазақтың танымал суретшісі, аңыз суретшісі Əбілхан
Қастеевпен əкем Жаркентте балалар үйінде бірге өскен. Екеуі
керемет дос-жолдас болды. Əкем майданда болған жылда-

ры ол кісінің де қамқорлығын көп көрдік. Туған қызындай
жақсы көруші еді. Кейіннен бойжетіп, оқу бітірген кезде де
Сидоркинге тұрмысқа шығамын дегенде де жалғыз қолдаған
адам сол кісі болған. «Орыс болсын, орман болсын, ең бастысы

шалған? Алғашқы танысқан кездеріңіз, тұрмыс құруға
ниет білдірген кезін есіңізге түсіріп көрелікші?

соңымнан іздеп келіп үйлендік. Студенттік кездің бір қызығы –
өнер ошақтарын аралау, ондағы жүріп жатқан спектакльдерден
құр қалмау еді ғой. Алғашқы кездері Ленинградты аралау, ондағы
аттары аңызға айналған мұражайларды, тіпті оның ғажайып Ақ

түнін қызықтау деген қаншалықта арман болғанын бүгінде айта
алмаймын да. Сабақтан босай қалсақ қаланың сондай тарихи
жерлеріне саяхат жасауға ұмтылатынбыз. Жанымдағы қыздар
көбі жергілікті ұлт өкілдері болды да, оларға аса таңсық дүние

емес еді. Ал жалғыз аралауға қорқамын. Бөтен, үлкен қалада
жалғыздан жалғыз жүрексінесің. Осындай бір сəтте асханада
ұзын бойлы орыс жігіті өзінен-өзі келіп: «Сіз бүгін кешке бос-

сыз ба, ол кезде Исаакиев соборы əлі ашылмаған-тын, соған бір
таныстарым арқылы кірейін деп едім, бірге барасыз ба?» деген-
де, шынымды айтсам, қуанып кеттім. Ол кезде мен екінші, ал ол
бірінші курсқа енді түскен беті екен. Бардық. Оның танысы бізге

шай қойып, сый-сияпат көрсетіп жатты. Ал менің қуанышым
тіпті бөлек. Содан бірге аралайтын болдық. Балмұздақ жейміз,
кофе ішеміз. Көрген-білгендеріміз жайлы пікірлесеміз, таласа-
мыз. Осы бір жігітпен тағдыр қосамын деп мүлдем ойламаған

едім. Курстаспыз, доспыз. Бөтен ой жоқ. Қаладағы көптеген
музей-үйлерді, кинотеатрларды көрдік. Ой-өрісі өте биік,
талғамы бөлек жігіт екен, аса мəдениетті. Əсіресе, діни дəстүрлі
мерекелер кезінде опера əншілерінің біріккен концерттерін та-

машалау керемет! Ал мен əнші боламын деп екі жыл дайындық
курсын, одан кейін екі жыл консерваторияда оқығаным бар, əн
салғанды ұнататынмын. Солай жүріп мені ұнатып қалса керек,
төртінші курста жүргенде «сенсіз тұра алмаймын, оқуыңды

бітір де, Ленинградта қал, келесі жылы мен бітіремін» деді. Мен
келіспедім. «Елге барамын, бауырларым жас, анама көмектесуім
керек» дегенді сылтау етемін ғой баяғы. Қарсылық білдіріп
алып, ол кеткен соң ұйықтай алсамшы?! Дос деп жүріп өзімнің

де жақсы көре бастағанымды сонда сездім. Соңымнан жүгіріп,
сөз айтқан бірде-бір жігітке дəл осылай жаным ауырмаған
сияқты. Біраз уақыт өткен соң ол тағы да: «Мен Мəскеуден
бітіретін шығармын, сені көріп жүріп, бұлай жүре алмаймын,

əсіресе, сенің амандаспай өте шығатының жүрегіме ауыр тиеді»
дейді. Сонымен мен бітіріп кеттім де, ол соңымнан Қазақстанға
іздеп келді ғой. Əке-шешесі де жақсы кісілер еді. Əсіресе, май-
данда болған, соғысқа қатысқан əкесі менің əкеммен сыйлас

жолдас болып кетті. Алғашында қарсы болған əкем кейіннен
«Махаббаттың ұлты болмайды екен ғой» деп риза болатын.
«Маған тимесең Неваға батып өлемін», – деп өлердей ғашық
болған ол өле-өлгенше қазақ халқына адал қызмет етті ғой деп

ойлаймын. Қазақтың қасиетті қара шалдарының бірі Əбілхан аға
Қастеев: «Қазақ қызын ғана емес, менің ұлтымды жан-тəнімен
сүйген «Жанатай» ғой бұл», – деп жақсы көргені де, оның
суретші ретінде шығармашылығын да ерекше қадір тұтқаны рас.

Басқа ұлтқа тұрмысқа шығу деген, қазақ қызына, оның ішінде
мен сияқты қарапайым ғана қызына бетке түскен шіркеудей
болғаны да рас еді. Бірақ, Женясыз өткен ғұмырымды көз ал-
дыма елестетер болсам, егер мен оған тұрмысқа шықпасам, дəл

осындай атақ-абыройға жетер ме едім, əлде жетпес пе едім де-
ген де ой қылаң береді. Неге дейсіз ғой, өйткені, қазақ əйелінің
таңның атысы, күннің батысы қолынан қазан емес, қаламы
түспей ғұмыр кешу дегеніңізді елестетіп көріңізші? Бұл жер-

де қазаны оттан түспеген, бауырында баласы, отағасының
қас-қабағын бақылап, ағайын-туыс, келімді-кетімді қонағын
аялай білетін қазақ əйелінен өзімді алшақпын дей алмай-
мын. Дегенмен, Жаратқан Ием табиғатымды сəл-пəл дарын-

қабілеті ерекше тағдыр сыйлаған екен, оны бойда сақтамай
қазақ өнеріне бейімдеген екен, жазмыштан озмыш жоқ! Ал,
менің осындай өзгешелігімді бағалап-танып, соған мүмкіндік
жасау Женяның ғана қолынан келді. Үйдегі тірлікке ер-əйел

демедік, театрдан кейін шеберхана күтіп тұрды. Оның тірлігіне
мен, менің шығармашылығыма ол кедергі жасамадық. Əбілхан
ағамыздан
бастап

талайлардың
кітаптарында
Женяның
қолтаңбасы қалды. Тиянақты, ойлы суретші еді. Елу үш жа-

сында өмірден өтті. Əкесі екеуміздің жолымызды қуған жалғыз
ұлымыз бар. Ол да өз ортасы, өз көрермені бар жақсы суретші.
Қазақтың жезтаңдай бұлбұлы Бибігүл Ахметқызы жақсы
құрбым. Түйдей жастымыз. Өмір бақи көрші тұрдық. Сырымыз

да, жырымыз да бір. Балалардың бəрі көз алдымызда өсті.
Мейрамкүл үйде де, театрда да өз қызымдай болып өсіп еді,
ғұмыры қысқа болды. Бибіге ғана емес, қыздың қазасы маған
да оңай тиген жоқ. Талантты еді. Қазақ опера өнері ойсырап

қалды. Менің талай спектакльдерімде ауырып қалған əншілерді
ауыстырып, орындап жүрді.

бітіріп келген соң ол кісіге бардық. Əлде өзі шақырды ма,
қазір есімде жоқ, жұмыс орнында бізді қабылдап, салған
суреттерімізбен танысып, «бірге жұмыс істейміз» деп шығарып
салды. Отбасын жаңа құрған жас семья үшін ол кезде тұрақты

жұмыс табу дегеніңіз жарты байлықпен тең. Оның үстіне, қазақ
əдебиетінің ақсақалдары саналатын Мұхаңмен шығармашылық
байланыста болу тіпті абырой еді. Қамқорлығын аяған жоқ.
Талай кітаптарының көркемдік жағын безендіруде, суреттеріне

Женяның көмегі болды.
Ал, Сəбеңнің шығармашылығы мен үшін бір төбе. «Мен
кітабымды жақсы көрмеймін, Ботакөзімді жақсы көремін»
деп қалжыңдайтын. «Ботакөзді» ойнағанымда, шын мəнінде,

мақтанғаным емес, көпшілік бұл туындыны менің жанарыма
арнап жазылғандай қабылдады. Сəбеңнің өзі де «саған, сенің
көзіңе арнап тағы бір шығарма жазып жатырмын, оны да сен
ойнайсың» дейтін-ді.

бақи, тіпті əлі күнге дейін қылқаламымды қолымнан тастаған
емеспін. Отбасылық шаруа болсын, театр болсын күніне бір
рет шеберханамда рахаттанып отырып қағаз бетін шимайлау
ес білгеннен əдетке айналған дағды ғой. Шеберханам мен үшін

жұмақтың төрі десем, артық айтқандық болар ма, дегенмен,
анадайдан бояуы танауыңды қытықтайтын, небір сиқырды иісі
мен мұндалайтын кішкентай ғана құстың ұясындай шеберхана
кез келген қалам ұстаған суретшінің құтты мекені.

Рас, айтасыз, мен көптеген актрисаның суретін салдым.
К үлəш тің, Шараның, əсіресе, Ғабеңнің Ақтоқтысы – Шолпан
Жан дарбекованың портреті өзімнің ғана емес, тамашалаған
та лайлардың көзқуанышына айналғаны ақиқат. Айналайын

Шол пан екеуміз тату-тəтті көрші болдық. Қандай əдемі! Қайта-
ланбайтын актриса! Дина Нұрпейісованың портреті де өзім жақсы
бағалайтын дүниелерім, бұлар көптеген шетелдерді де аралады.

шығармашылығыма менен де ғөрі жаны ауырған, жанашырлық
білдірген азамат. Кейде сырттан келгенде: « Гульфайрус, бүгін
бір қазақтың қызын көрдім, керемет сұлу екен! Нағыз саған ке-

рек фигура!», – деп қуанып келуші еді. Кейде: « Қазақ қызы
сен ғана ма десем, Қазақстанда сұлулар өте көп екен ғой»
деп əзілдеп отыратын. Сөйтіп, мен оған, ол маған кейіпкер
таңдаушы едік... Женяның «Алдар Көсесін» көргенде Кəукен

«мені де дəл осылай қашан полотноға түсірер екенсің» деп
қатты қызыққан. Көп дүниелері жасалынбай қалды...
Кішкентай кезімде нағашы əжемнің тəрбиесінде өстім дедім
ғой. Бала болып ойнамайды екенмін, бір бұрышта отырып алып

қағаздан көз алмаймын. «Əй, мынаның көзінен көз қалмайтын
болды ғой» деп əжем менің оң қолымды байлап қояды екен.
Сонда бұлқынып-бұлқынып шешіп аламын, ал шеше алмасам сол
қолыммен де сурет сыза береді екенмін. Сурет – менің бесіктен

ана сүтімен бойыма сіңген арман! Сондықтан, ғұмырыма өте ри-
замын. Сөзімнің басында Баукеңнің əкем керек қылмай тастап
кеткенін айтып жылағанымда: «Қазір ешкімге керек болмасаң,
өскенде керек боласың» деп жұбатқанын жиі есіме аламын.

Аламын да іштей тəубе деймін, бүгінде халқым, туған қазақ
халқым аты-затымды жақсы біледі. Сыйлайды, құрметтейді!
Еңбегімді бағалайды. Одан артық қандай бақыт керек?! Ал,
қазір сол жылдардың қалай жылжып өте шыққанын да байқамай

қалыппыз. Жас болса сексеннен асып барады. Жанардың жайын
жаңа айттым, екі көзіме де операция жасаттым. Құдайға шүкір,
табанымның астын көріп, жер басып жүргеніміз де бір бақыт.
Одан кейінгі бақыт Бибімен ыстық бауырсақ, қоңыр шай үстінде

шертілетін əңгіме-дүкен...
Қазақтың маңдайына біткен көркемөнер иесі суретші қазақ
қызының – бүгінде ел анасы ретінде аса сыйлы Гулфайрус
апайдың көзі тағы да сонау Алатаудың ақбас шыңдарына ба-

рып шағылысқан сəтінен тез арылтқымыз келгендей əзілге
сүйене тағы да сұрақ қойдық.

қазақ халқының талантты да сұлу қызысыз. Сізге ғашық
болғандар көп болған шығар деп ойлаймын?

жігіттері ғашық болды ғой. Əсіресе, басқа ұлттың жігітіне
тұрмысқа шыққаныма талайлар «тісін қайрап» жолыққанда

қыршаңқы сөздерімен іліп, өздерінің ғашықтық сезімдерінің
басқа бір жек көрушілікке айналып кеткенін ептеп сездіріп
те жүрді. Небір талантты, бүгінде есімдері ел есінде жүрген
азаматтар да сөз салған. Бірақ менің көңілім ешқайсысына

шылықтың орны толған бүгінгі күнімізге іштей шүкіршілік жа-
сап отырамын. Ал, өнер қай қоғамда да өз жүгін арқалап келеді.
Өйткені, ол ешкімге тəуелді емес. Жеке меншік. Елімізде
экономикалық дағдарыс дедік, қайта құру дедік, десек те

небір көркем туындыларымыз шетелдерде жеке авторлық бол-
сын, біріккен-ұйымдасқан болсын суретшілер өз көрмелерін
ұйымдастырып келеді. Дүниежүзі мойындаған қазақстандық
суретшілер санаулы болса да бар. Олардың түсін түстеп, атап

жатпай-ақ қояйын, бірі аталып бірі аталмай қалса, көңілдері
қалып жүрер, қартайғанның белгісі болар, есіме түсіре алар
емеспін. Дегенмен, қазақ бар жерде оның тілі, діні бар жер-
де сөз өнері, көркемөнері өлмек емес. Ұрпақтан ұрпаққа жетіп

отыратынына, жалғасып отыратынына өз басым кəміл сенемін!
Иə, ол кісінің қолынан шыққан қабырғадағы автопортрет-
терге көз сала отырып, қылқалам шеберінің түрлі бояу сіңген
əдемі саусақтарына қызыға қарадық. Кезінде «тал бойында

бір мін жоқ» деп ақындар жырлайтын сұлу да сымбатты қазақ
қызының сексеннің сеңгіріне шықса да көркемдіктің қалпын
бұзбай, өзі де сөзі де салмақты мына кейпіне неге қызықпасқа?!
Қоштасарда айтқан мына сөзі: «Айналайын, сенімен əңгіме

жүрегімдегі талайлар салған жараның аузын тырнап өткендей
өмірдегі өкініштер мен сағынышқа айналып кеткен жақсы
сəттерге саяхат жасап əдемі бір күй кештім. Келіп тұр, бізге
амандасу міндеттерің ғой», – деп маңдайымыздан иіскеп

шығарып салғаны жанымызды тербетіп кете бардық. Мұрныма
бояудан да күшті, адам айтып жеткізгіссіз бір əлем иіс келді.
Ол ақ жаулығы желмен жарысып желбіреген Əз-Ананың
мейірімге толы жұпары екенін толқи отырып мойындайсың...

Жазушы-журналист Мағира ҚОЖАХМЕТОВАМЕН сырласу
Осы бір жазушыны көрген сайын, əңгімелескен сай-
ын ол кісінің мына өмірге құштарлығы, ғашықтығы,
адамдардың бір-біріне деген сүйіспеншілігі мен сыйластығы

туралы талғам-толғаныстары үнемі қайран қалдырады. Өз
халқының болашағына жанымен, бүкіл болмыс-бітімімен
алаңдаушылық білдіре отырып, елінің болашағы – жастар
туралы, олардың əбес қылықтарына жаны ауыратыны

соншалық, оларға тəлім-тəрбие берудегі тындырып жүрген
азапты жолы таңдандырады. Не деген күш-қуат, не деген ер-
азаматтарға ғана тəн қажырлылық шүйкедей ғана жазушы
əйелдің қай жерінен ағылып жатыр екен?! Үнемі асығыс,

үнемі жұмысбасты осы бір сезімтал қазақ қызын бұл жолы
тағы бір қырынан танығандай болдым. Ол жақсы əнші де
екен. Қазақтың халық əні «Қарғашты» үзілдіре шырқағанда
еріксіз көңілге мұң ұялайды. Бəсе, дейсің сондайда, бəсе

соншалықты жаны неге нəзік, секемшіл, таза десең, осындай
да өнері бар екен ғой...
Біздің қолымызға түскен жазушының «Жападан-жалғыз»
өткен ғасырдың əр жылдарында жазылған кітабын көзімізге

жас алып отырып оқып шықтық.
Мағира Қожахметованың соңғы жылдары шығармаларын
оқып, зерттеу үстіндемін десем, мүмкін біреу күлер, біреу
сүйсінер. Ал сол сүйсінгендер «жоқтау-жылауды» да, бəлкім,

дұрыс қабылдар. Өйткені, қазіргідей қатыгездеу қоғамның
қаталдау оқырманы кітап оқуды, ғашықтық, махаббат туралы
жыр-дастан оқуды ұмытқалы қашан!.. Осындайда өзімді бақытты,
шексіз бақытты ұрпақпын деуге, тіпті ауыз толтырып айқайлауға

құқым бар. Біздер кезінде Мағира, Шəрбану, Камилаларды,
Төлен, Сайын, Дулаттарды, Фариза мен Шахановтың «Танакөзін»
оқып, жаттап өстік қой. Сол шығармалардағы кейіпкерлерді
өзіміздей қабылдадық. Өзіміз де солай ғашық болып, солай сүюге

армандадық. Арамыздан талай Төлеген мен Жібектер шықты.
Осы бір əдемі ойдың желісімен жазушы-журналист Мағира
Қожахметованың да сол албырт жастығы іспеттес, жиырма мен
қырық бестің арасында жазылып, тіпті ешбір жерде жарық та

Аналар мейрамы күні, оның үстіне жастық дəуренге саяхат
болғандықтан қызықты болуға тиіс...

мейрамы. Қыстың ызғары əлі кете қоймаса да, елдің жүзінен
бір жылылық сезілгендей бүгін.
Қазір республика бойынша журналист қазақ қыздарының
аса талантты құрамы қалыптасқан, соның ең мықты көрінісі

«Түркістан»
газетінде.
Мұндағы
əрбір

тілші
қыздың
қайталанбас орны бар. Бір-біріне ұқсамайтын қолтаңбасына,
тапқырлықпен

ұштасып
жатқан
жаңалықтарына
іштей

қуанамын. Жалпы, менің өзім де түсінбейтін бір қасиетім,
ол – өзім жасамаған, тіпті жасай да алмайтын кейбір тірлікке
тəуекел етіп барып жататындарға таниын,танымайын іштей
шексіз қуанып жүремін. Проза жазатын қазақ қыздары өлгені,

тірісі бар, саусақпен санаса, оннан аспайды екен. Əрбір жазу-
шы (ақын, журналистер емес) қазақ əйеліне ұлттық сирек тұлға
ретінде қараймын. Қалам ұстаған қыз-келіншектердің қай кезде
де тағдыры оңай болмаған ғой. Сондықтан журналистиканың

ауыр жүгін мойымай, нəп-нəзік мойындарымен сүйреп келе
жатқан сіңлілерімді газетті пайдаланып құттықтау жолдаймын.
Жазу барысында бір мезгілде əрі аң, əрі аңшысың... Қақпан
құрғаның мен қақпанға түскенің бірдей.

кітабыңыз ертеде жазылған дүниелер екен. Неге жария-
ланбады, мүмкіндік болмады ма?

ойламаппын. Ал соңғы жылдары Мəриям Хакімжанованың үш
томдық жинағы жарық көрмейінше, өзімнің шығармашылығыма
құлқым да болған жоқ. Өйткені ол Мəриям апайдың өзіме ама-
наты еді. Қазақ қашанда аманат жолында құрбан болған халық.

Біраз жылдарым осы үш томдықпен кетті. Оның үстіне дарынды,
дарынсызы бар замандас əріптестерімнің он бес-жиырма томдық
шығармалар жинақтарын көргенімде, біртүрлі ыңғайсызданамын.
Қазіргі көп қабатты салынып жатқан сапасыз құрылыс, сырты

жылт-жылт, бірақ адамды ішіне тартпайтын толып кеткен супер-
маркеттердей əсер етеді мұндай кітаптар.
Əу бастан қаламым мораль-адамгершілік тақырыбына
бейім болды. Ол кезде очерк-мақаланың өзін əңгіме сияқты

жазатынбыз, Тұңғыш жарияланған əңгімем Оралхан Бөкейдің
көмегімен
«Шамның
жарығы»

«Жұлдыз»
журналына
шықты. Ал мына кітапқа енген шығармаларым да сол жыл-
дары жазылған. Заман ағымы солай болды ма, əйтеуір сол

кезеңдерде ауыл жігіттерінің көбі қыз алып қашып сотталып
жататын-ды. Өз басым талай тəлкекке түскен тағдырлармен
бетпе-бет келдім. Сонда ойлайтынмын, Құдай-ау, адамдарға
не боп кеткен, бір-біріне ішкі сезімдерін жеткізіп, аңсарын

білдіріп, сөзбен жеткізе алмаған сезімін дүлей күшке салатыны
несі? Неге ғана қатыгездікке барады екен, қазақтың əп-əдемі
қыз-жігіттері өз тағдырларына неге немқұрайды қарайды де-
ген сан сұрақтар мазалайтын. Жалпы қарым-қатынастың ішкі

мəдениеті деген қай қоғамда да болсын артық етпейді. Осы бір
үндестік жетпеген жерде дөрекілік, адам жанын ауыртатын
анайы қылықтар осыдан келіп шығатыны менің қалам ұстаған
алғашқы жылдарымнан-ақ көңіліме мықтап орнықты.

Қазір өзімнің шығармашылығыма көз тастасам, мен негізінен
көркем шығарманы қырыққа дейін ғана жазыппын да, одан
кейін тек танымдық-зерттеушілік жағына көп қалам тербеппін.
Жоғарыдағы мазалаған ойларды ескерсек, бұл да менің саналы

түрде барған тақырыбым. Жазушы өзінің өмір сүрген ортасының
демін сезінуі қажет деген қағида да осындайда айтылған,бəлкім.
Қазір мен ойлаймын, баяғы қырыққа дейінгі дүниелерді жазбас
едім. Неге? Жазуға шындап кіріссем, керемет повесть, роман жа-

зар едім. Бірақ, қазіргі заманғы оқырманға ол мүлдем керек емес.
Бұрынғыдай бес жүз беттік романды ешкім де оқымайды. Ал бізде
сол баяғы қатып қалған үрдіс, сүреңсіз, жаттанды. Сондықтан
мен, жалпы өзіміздің бүгінгі оқырман талғамына əсер етейін деп,

сол өзіме дейінгі жоқ нəрсені жасағым келеді. Ол əдебиетте бола
ма, жоқ өнерде бола ма, бүгінгі қоғамға не керек? Неге мұқтаж,
интеллектуальды деңгейде не əсер етуі мүмкін? Адамның
құпиясы, адамдар өзіне-өзі көмектессе, егер ерік-жігерің мықты

болса, нендей шиеленісті болсын шеше алатынына адамдардың
саналы түрде сенуі, неге бейшара тірлік кешуіміз керек деген-
дей адам баласының түсініп болмайтын əрқилы тағдырлары
соңғы жылдардағы шығармаларымның арқауы. Осы ретте «Түс-

саяхаттар» деген екі том дайын тұр. «Жападан-жалғыздың»
жалғасы ретінде «Жұлдыздарды қалай шақырасыз?» деп атала-
тын екінші кітабым да баспаға дайын. Бұл да ертеде жазылған
дүниелер. Жалпы, мен өз кейіпкерлеріммен бала жастан бірге

келемін. Мəселен, Аяны он үш жасымнан жаза бастадым. Əрине,
күнделіктеріме.
Ая – мылқау қыз. Бірақ тұла бойы тұнған музыка, əуен.
Негізі қоғамдағы таланттың орны ғой. Адамның, талантты

адамның ішкі сезімі, арпалысы, ішкі күш-қуаттың тағдыры бұл.
Қазақтың қай заманда да қасіретіне айналған ер-азаматтардың
ішімдікке үйірлігі, құмарлығы, жігерсіздігі қаршадай қыздың
неке суда туып, суда өлетін, жойқын күштің,озбырлықтың

құрбанына айналған тағдыры жалғыз Аяның ғана емес, бүкіл
қазақ қызының тағдыры деп қарасақ та болар.
Қай заманда да адам неғұрлым терең, талантты бол-
са, солғұрлым өмір сүруі де қиын ғой. Сосын қазақтың

қыздарының ішкі сезім иірімдерінің байлығы, ұстамдылығы,
абыройы аяққа тапталып жатса да, сол азаматтың тепкісіне
шыдас берер төзімділігі кейде мифологиялық, мүлдем жайдақ
сияқты. Бірақ өзіме ұнайды. Қазіргі көзқараспен зерделесем,

бұл дүниелердің кез келгенінен кемшілік табар едім. Соны
көруге құлықты да болмадым.

ойлаған тұстарым болуы əбден мүмкін. Біздің бүгінгі мен-
талитет оны ұға, түсіне бермейді. Өкпелейді, реніш туады.
Сондықтан асығыс жоқ. Артық жерлері өте көп.

қоймаймыз? Егер ол əріптестеріңіз жөнінде айтылған
артық пікірлер болса, түсіністікпен қарауға болмас па, неге
о дүниелік болғаннан кейін айтылуы керек?

лейтін тұстары болмауы да мүмкін. Бірақ, əдебиет пен өнердегі
бақталастық, көреалмаушылық, озғандардың аяғынан шалу-
шылық деген нəрсе өмір бақи ілесіп келе жатқанын жас та болса
білесіңдер. Менің əріптестерімнің жеке шығармашылық тұрғыдан

айтар уəждері жоқ. Бірақ, соңғы кездері «патриот» атанайын деп
емес, өз бетімше газет-журнал шығарып, өз бетімше егер тынды-
ра алып жатсам,əрине, балалармен жұмыс істеуім əлдекімдерге
жай бір белсенділік сияқты көрінетін тəрізді. Осындай қаңқу

сөздер естіген тұстағы өкпе-наз қаттырақ айтылып кетуі мүмкін
ғой. Кейде өмірден түңіліп кетер сəттерде ондай əңгімені анам да
айтып қояды. «Осы шаруаларға басыңды қатырып қайтесің, таза
шығармашылықпен айналыссаңшы» дейтіні бар кейде. Ал мен

қол қусырып отыра алмаймын. Үнемі уақыт жетпей жүреді. Осы
отырғанда да сенімен сөйлесіп отырып, бүгінгі жоспарларым
ойымды сан бұзып отыр. Осыны айтсам, кейбір қатарластарым
«қияли» деп күледі. Қатарластар дейтін бүгінде қатарымыз да си-

реп барады. Бір-бірімізді жоғалту арамызды жақындата түсе ме
десем, одан сайын алшақтап бара жатқан сияқты. Сондықтан да,
балалар үшін жұмыс істеу менің ең жаным қалайтын шаруа.

жұмбақ əлемдер жөнінде көп толғанады екен адам. Əсіресе,
түс туралы, егер алыстан сыйласатын біреулердің кейде
қатарынан үш-төрт күн түсіңнен шықпайтыны болады...

керек. Кез келген түсте бір ескерту болады. Түс көру дегеннің
өзі Жаратқанмен жалғыз байланыс. Бүкіл сүрелердің өзі түс
арқылы, аян арқылы енген ғой. Сондықтан ол Жаратушы мен
пенденің арасындағы жалғыз талшық. Егер бір кісі жиі енсе,

қытай өнерінде алар тəрбие басым. Олардың мəдениетінде,
өнерінде, музыкасында бізге жақын бір ибалық бар.
Жазудағы мақсат та сол – жастарды жаманнан жиреніп,
жақсыдан өнеге алуға бүгінгі тірліктің шамасы жетсе дейміз

ғой. Əйтпесе жазудың, əдебиеттің де күні кетіп бара жатыр.
Жазушының күні күн емес, сыртымыздан ел күледі; ана жазу-
шы үй сұрапты, мына жазушы мəшине сұрап мініпті, ананың
облыс мерейтойын өткізбей қойыпты деген сыпсың сөз

жаныңды жегідей жейді-ақ. Жаңағы саусақпен санарлық про-
заик қыздардың да сұғанақтығы жоқ, ешкімнен ештеңе сұрап
жатқанын иə естіп, иə көрмеппін. Атаққұмарлықтары жоқ,
сыйлықтан да дəметпейді екен. Өз басым осы уақытқа дейін

екен. Шынымды айтсам, кейде шаршап кетемін. Бірақ үйреніп
қалған тірлік, қол қусырып отыруға дəт жібермейді. Биыл
жүгіріп жүріп журнамен тендерге қатыстық, шамалы қаржы
бөлінді. Əйтпесе, осы уақытқа дейін өз күшімізбен, кішкентай

оқырмандарымның желеуімен шығып келдік. Құдайға шүкір
дейміз, қазақтың қара домалақ балалары үшін істеп жатқан
тірлігіме өкінерім жоқ. Қазақтың əрбір баласы менің де ба-
лам тəрізді. Өйткені, мен өмір бақи ішкі қырсық-қыңырлық,

жалқаулық, енжарлық, қарама-қайшылығымнан азаттық алуға
жанталасып келе жатқан адаммын. Осы адами, əйели қасиетімнен
ұрпаққа сəл-пəл болса да тəрбие бере алсам, өмірден босқа
өтпегенім де. Ішім сезеді, тірлігім жас жеткіншектерге ұнайтынын

күн сайын келіп жатқан хаттарынан-ақ байқаймын, жеміссіз емес.
«Құрметті Мағира апай! Журналды дайындап-жасайтын өздерің
сияқты балалар» деген сөздеріңіз əрбір баланы белсенді болуға
шақырып тұрғандай əсер етеді» деген сияқты жып-жылы хаттар

жиі аламын. Бұдан артық жұмыстың нəтижесі бола ма, айтшы?
Ал əйелдердің, қазақ əйелдерінің орны – өнерде. Өнер
деп отырғаным да, отбасы, ошақ қасындағы бала тəрбиесіне
қатысты өнер. Қазақ əйелінің өзі тəрбиенің ордасы, ошағы

Сара Омарқожаева, Жаңыл Аяпбергенова-Біржанова, Асыл
Рахымжанова, Раиса Аманбаева, Зияда Бекетова, Гүлжан
Қайыржанова, Шолпан Байғабылова, Аманжан Серіков,
Болат Біжібаев, Шолпан Ахметова, Бүркіт Бекмағамбетов,

Ұлжан Сағындықова, Мұрат Оспанов, Құрманғазы Дінасылов
халықтың сүйіспеншілігіне бөленіп, бүгінде ардагерлердің көш
басында келе жатқандар. Олардың қатарында Мина Сейітова,
Шəрипа Бейсекеева, Мəмбет Сержанов, Хатира Əзімбаева,

Мырзабек Қуатбеков, Жəнел Асқарова, Марат Тоғатаев,
Болат Масин, Айман Ақшалова, Омархан Қалмұрзаев, Əмір
Жұмабековтер ортамызда орны ойсырап тұрған керім азамат-
тар. Кейінгі толқын ішінде Аманжан Серіков, Болат Жұбаев,

Райса Аманбаева, Нұргүл Қайыржановалар сол ұзын-сонар
көшті жалғастырып келе жатқан қыз-жігіттер. Мен тек дик-
торларды ғана айтып отырмын. Ал, Əнуарбек Байжанбаевпен
бірге қатар отырып, эфирге шығу дегеніңіз бақыттың бақыты.

Дегенмен, ақпарат құралдары ішінде радионың өзіне тəн
ерекшелігі бар ғой, əңгімені осы жағына қарай бұрсақ?

мəдениет-тұрмыс, ол – əдебиет, өнер, əн-музыка, ол – өнеркəсіп,
ауыл шаруашылығы, ол – ғылым, білім, тіпті саясат, ең алды-
мен ол – мемлекет. Міне, радио осылардың бəрін ауа арқылы
дүние жүзіне сенімді шыншыл дауыспен таратушы Алла

тағаланың адамзат баласына берген бірден-бір өлшеусіз сыйы.
Осыншалық жүкті 90 жыл бойы Қазақ радиосы ойдағыдай
атқарып келеді.
Менің радиодағы қызметімнің басталуы 1966 жылдан,

Мина Сеитова апамыздың қамқорлығынан басталды. Пысық,
қайсар қазақ қызы ұзақ жылдар дикторлар бөлімін басқарды.
Тəулік бойы 17 диктор – 9 қазақ, 8 орыс жəне бір-бірден кəріс,
ұйғыр, неміс дикторы болатын. Түрлі жанрдағы мəтіндерді

оқытып,
дауыс
ерекшелігі,
дикциясына

қарап,
үнінің

ашықтығына, дыбыстың анық шығуына қарап таңдайтын. Ал,
Əнуардек Байжанбаевтың дауыс ырғағы кез келген қазақтың
жүрегінде күмбірлеуші еді. Онымен қатар отырып хабар оқу
дикторлық мектептің ең бір шыңы болды. Талант – Алладан

дейміз, ол рас. Əнекең табиғатынан өте сезімтал, жан дүниесі
рухани бай, мінезі мен ақыл-парасаты келіскен, дарыны мен
қабілеті үйлескен ерекше жаратылған жан еді. Бүгінгі тілмен
айтар болсақ, радионың жұлдызы еді. Радио тыңдаушы халық

Байжанбаев оқыған хабарлардың авторы барлығын білгісі де
келмейтін. «Əнуарбек Байжанбаевтың өзі солай деп жатыр
ғой» деп имандай иланып отыратын-ды. Боямасыз адал, шын
көңілден шыққан əуез, жағымды үн, ішкі сезім байлығы, бəрі-

бəрі жиналып келіп, радиодан əуезді саз бөлініп тұратынын
бəріміз мойындаушы едік, тəнті болушы едік. Менің де
біп бақытым – Əнекеңе еліктеп, тілдің мағынасына қарай
қандай ырғақ, дауысты көтеру мен төмендету, баяулату мен

шапшаңдатуды, кідірістер мен тыныс белгілерін сездіруді дау-
ыспен, дыбыспен меңгеруді үйрендім.
Қазіргідей емес, ол кездері дикторлар күні-түні, сенбі-
жексенбі, тіпті мереке күндерінде де жұмыста жүретінбіз.

Алаңнан парадтар кезінде репортаждар жүргізу, үкімет қаулы-
қарарларын, басшылардың баяндамаларын, ұрандар оқу да
дикторлардың құзырында, тіпті тікелей эфир студиясы тек
дикторлар кіре алатын жабық есік еді. Ал, бүгін ше? Бүгін дик-

тор мамандығы жоқ, радиожурналистердің жұмысы күрделене
түсті. Журналистер мəтінін жазады, оны компьютерде тереді,
өздері монтаждайды, музыканы да өздері таңдап, өздері
оқиды. Техника алға шыққан заманда журналистер де жаңаша

жұмыс үлгісіне көшті. Бұл жаңалануды кейде құп көрмейтін
жағдайлар да кездесіп қалатыны жасырын емес. Радиохабарды
таратушы хабарды оқып қана шықпай, маржан тіліміздің
əуезділігін, əдемілігін, олардың артикулияциясы, дикциясы, да-

уыс тембрі, ауызекі тілінің заңдылықтарын сақтап оқу, ырғақ-
интонациясы, дауыс эмоциясы, актерлік шеберлікті меңгеру,
хабар оқу барысындағы дем алысы, психологиялық, логикалық
кідірістер сияқты толып жатқан өзіне ғана тəн ерекшеліктерді

сақтау керек. Яғни, бір өзі бірнеше мамандықты қатар алып оты-
ру деген жүк жүктеледі. Бүгінгі ақпарат құралдары маман-кадр
дайындауда осындай қасиеттеріне байланысты Қазақ Ұлттық
университеті журналистика факультетінде жаңадан «Сөйлеу тех-

никасы» атты пəн қосып, мен сол сабақтан лекция оқимын.
Радиоэфирінің жұмысы оңай емес. Əсіресе, бүгінгі
Тəуелсіз Қазақстанның эфирі сапалы, салиқалы, тəрбиелік
мəні зор, айтқанына сендіре алатын, жауапкершілігі үлкен на-

сихат құралы екенін ұмытпауымыз керек. Еңбегі көзге көріне
бермейтін жұмбақ сандықтың атқарар қызметі, жүгі ауыр-ақ.

рихымен есімдері бірге аталатын талай марқасқа диктор-
лар үйіп-төгіп сыйлыққа батып жатпаса да, халық жадын-
да қалатыны бір бақыт деп өзіңіз жиі айтасыз?

минуттық «Жүздесу» хабарына шақырылдым. Өте əдемі бір
кездесу болды. Жалпы, өмір сүру, жақсы өмір сүру үшін адам
баласының алдында үлкен бағдаршам болуы қажет. Мен де
өмірге келген соң оң-солымды танып, есейе бастағанда осы

Қазақ радиосынан Зəмзəгүл апамыздың даусына ғашық бол-
дым. Теледидардың енді шығып жатқан кезі. Ал, радиоңыз
республикамыздың кез келген ауыл селоларында саңғырлап
тұратын-ды. Мейлі, ол совхоз орталығы не болмаса он шақты ғана

отбасы тұратын кішкентай ауыл болсын, үйдің бір бұрышынан
əуезді əн мен көркем шығармалардан үзінділер, тіпті балаларға
арналған түрлі хабарларды тыңдай алатынсың. Сонда түннің бір
уағына дейін əдемі əуезге толы бірінен-бірі өткен қоңыр дауысты

дикторларды көз алдымызға елестетіп, армандап өстік. Əсіресе,
менің Зəмзəгүл Шəріповаға деген сүйіспеншілігім ерекше бол-
ды. Бала болсам да дауыс мəнерінен-ақ ол кісінің хабар оқыған
кездегі отырысы, қимылы санамда сайрап тұратын. Хабарды

жеткізушінің мықтылығы да сонда ғой, тыңдап отырып өзің де
сол ырғаққа тербеліп, əсем бір əуенге елтіп билеп отырғандай
сезінесің. Үнінен бет-бейнесіндегі құбылысты танып, кішкентай
ғана қобдишадан шығып жатқан жанға жайлы дыбыс ырғағына

Осындай арман жетелеп Алматыға келдім ғой. Одан
кейінгі жылдарым тіпті, керемет. Қазақ радиосының патша-
лары – Байжанбаевтармен қоян-қолтық жүріп қызмет жасау,
тау тұлғалы Мұқағалилардың жүріс-тұрыстары қандай ғажап!

Əсіресе, олардың аузынан өзің жайлы жақсы пікір есту деген
сұмдық қой!?
Осынау тоқсан жылдың ішінде əйгілі диктор Əнуарбек
Байжанбаев, осы биыл редактор Алтын Иманбаева ғана,

бірі Халық артисі, бірі Қазақстанға еңбек сіңірген қайраткер
атағын алыпты. Таяуда ақын, телерадио журналист Дүйсенбек
Қанатбаевтың қайтыс болғанына жыл толып, үлкен дастарқан
басында қарапайым ғана бір зейнеткер: ес білгелі Қазақ радио-

сы серігі болғанын, көп тыңдайтынын, бұрынғыларды былай
қойғанда Дүйсенбектің хабарларын тұщына тыңдайтынын
айта келіп, «Алтын қорда» сақталған осындай құнды радиоха-
барларды неге мемлекеттік сыйлықтарға ұсынбайтынымызды

жеткізді. Ал, шын мəнінде осындай дүниелер жоқ емес қой. Өз
басымды айтып отырғаным жоқ, мен Халық артисі болмасам да,
қайраткер болмасам да, радио тыңдайтын қарапайым халық на-
зарында жүрген азаматшамын. Оның ішінде 1995 жылы «Еңбек

сіңірген артист» деген атақты радиодан мен, ал теледидардан
Ласкер Сейітов пен Рабиға Аманжолова үшеуміз алғанбыз.
Мəселе, тіпті атақта да емес, дегенмен, жасап жатқан, өзіңнің
халқың үшін жасап жатқан тірлігін ешкім де міндетсінбесе ке-

рек, дегенмен, сол қым-қуат тірліктің нəтижесін де көргені жа-
ман болмас еді ғой.
Жалғыз мерейтойда ғана емес, мемлекетіміздің басқа да
айтулы күндерінде радио, теледидар еңбектерлерін, əсіресе,

оның ардагерлерін ұмытпай елеп-ескеріп жүрсе, нұр үстіне
нұр емес пе?! Бұл пікірімді торқалы тойы дүрілдеп өткен
Қазақ үні – Қазақ радиосының мерейтойы үстіндегі назы деп
қабылдарсыздар.

Иə, шын мəнінде Қазақ үні – Қазақ радиосының қазақ халқы
үшін жасап келе жатқан қызметі бір ғана əңгімемен бітпек
емес. Олай болса, əріптестерімізді тойларымен құттықтап,
шығармашылық табыс тілейміз.

бітірген соң, бір жылдай Қазақ радиосында жүрдім де, 1980
жылдан бастап Қазақ теледидарының спорт редакциясына спорт
жүргізушісі болып қызметке орналастым. Спорт комментато-
ры бола жүріп, талай бүкілодақтық чемпионаттардан тікелей

репортаждар дайындап, гимнастшылар Сəуле Барлыбаева,
Қарлығаш Қалиева, альпинист Зəуреш Айтмұқанова сияқты
қазақтың спортшы қыздары жайлы «Жарыс жолында» атты
очерктер жинағымды жарыққа шығардым.

қоғамдық-саяси, əлеуметтік тақырыптарға қомақты хабар-
лар əзірледім. 1995 жылы тұтынушы тақырыбын қозғаған
республикадағы тұңғыш «Сапа» авторлық бағдарлама дүниеге
келді. Тұтынушы деген ұғымның өзі ел санасына енді-енді

сіңе бастаған кез. Теледидар үшін мүлдем тың тақырып еді.
Телеэкрандағы «Тамаша», «Айтыс», «Қымызхана» бағдар-
ламалары сияқты «Сапаның» да ғұмыры ұзақ болды. Он жыл
бойына көрерменнің көзайымына айналды.

Бағдарламаның дүниеге келуінің өзі бір қызық. Сол жылы
(1995 ж) Стамбұлда өткен «Əлем жəне нарықтық эконо-
мика» деген тақырыптағы семинарға іссапармен бардым.
Телеоператор екеуміз түрік базарының көріністерін түсіріп

келе жатқанбыз. Кенет бір сөздерді тоқтаусыз қайталаған жас
баланың шырылдаған даусы естілді. Құжынаған халықтан
көрінбейді. Бірақ даусы құлақ жаратындай. Солай қарай
ұмтылдық. Шамамен 6-7 жасар ер бала екі көзін тарс жұмып

алған, қолында ерлердің іш киімі... «Мынандай ішкиім
жалғанда жоқ. Киген де арманда, кимеген де арманда. Бағасы
су тегін», – деп отыр деп аударды тілмаш.
Мен жағамды ұстадым. Ол кезде біздің елде бірен-саран

«жанынан түңілгендер» болмаса, сауда дегеннің не екені қалың
көпшіліктің қаперіне кіріп шықпайтын. «Спекуляция» деп на-
мыс көретін.

табады,– деді ол орысша-қазақша араластырып.
Мен дереу есептей қойдым, он күнде 500, ал отыз күнде
1500 доллар!
Елге оралғаннан кейін де əлгі баланың дауысы көпке

дейін құлағымнан кетпей қойды. Көп кешікпей маған да
ел аузына іліге қоймаған, «қаны жерге тимейтін» өзекті əрі
көрермендерге «ходовой», бəсекелестерді жер қаптыратындай,
тақырып өзгешелігімен «шыңғыра айқайлап тұрған» хабар ой-

лап табуға тура келді. Жаңа келген басшылар редакторларды
«арқаларынан басып» іріктеп, циклды хабарларға тендер жари-
ялап жатқан. Əріптестерімнің арасынан менің идеямды түсініп,
қолдау көрсететін редактор таппай, біраз бұрын зейнетке

шыққан, маман ретінде өзім пір тұтатын Фируза Перзадаеваға
барып ақылдастым. Ол ризашылығын білдіріп, жиған-терген
мол тəжірибесін ортаға салып, бағыт-бағдар берді.
Нарықты да, бəсекелестікті де қалыптастыратын, экономика-

ны қозғалысқа түсіретін күш тұтынушы екендігін қоғамның өзі
мойындап үлгермеген шақ. Ал, «тұтынушы құқы» деген аты-
мен жат құбылыс болатын. Аталмыш тақырып басқа бұқаралық
ақпарат құралдарының бірінің қаперіне кіріп-шыққан емес.

Міне, осы тақырыпқа жоба жасап, тендерге тапсырдым.
Есімде, 12 адамнан құралған комиссия бір ауыз сұрақ қоймастан,
жобаны қабылдап, қала берді, бір аптадан соң, 1995 жылдың 19
қарашасы күні жаңа жоба эфирге шықты. Алты жылдан кейін

«САПА» менімен бірге «Алматы» телеарнасына ауысты. Өкінішке
қарай, он жыл эфирден түспей келген хабар жаңа басшылар
келіп, оның форматының өзгертілуіне байланысты тоқтатылды.
Құрылым жаңарып, арна концепциясы түбегейлі өзгергесін, ірі

көлемді хабарлардың бəрі жаңа стандартқа сай болмай қалған еді.
Ал, тақырып өзектілігін əлі жоғалтқан жоқ. Мысалы, осы күні
«Қазақстан» телеарнасында дайындалатын «Халық бақылауы»
хабары «САПА» -ның заңды жалғасы деп айтуға əбден болады.

Мазмұны сол қалпы да формасы ғана аздап өзгертілген. Əттең,
дəп бүгінгідей техника сол кездері қолымызға түссе ғой... Тау
төңкерер ме едік... Көп идеялар басқа келеді...

«Алматы» телеарнасында бес жылдай қызмет істедім. Сол
жерде жүргенімде еліміздегі іскер əйелдер қауымдастығының
төрайымы Раушан Сəрсенбаева «Busіnesswomen.kz» деген
журналдың қазақша нұсқасына редактор болуға ұсыныс жа-

сап, телеарнамен қоштасуға тура келді. Сосын «Сұлтан» де-
ген журнал шығардық та, сол жерден зейнеткерлікке шықтым.
Қазір үйде, немерелеріме бас-көз болып, арасында жеке
шығармашылығыммен айналысып дегендей, демалу дегеннің

не екенін жаныммен сезініп, тірлік кешіп жатқан жайым бар.
Шүкіршілік, ( тіл-аузым тасқа, ғұмырлы болсын) жалғыз ұлым
бар, жағдайымды жасап отырған сол. Қызымыз – Рауанамыздың
ғұмыры қысқа болды, Алла тағалам өзі берді, өзі алды. Бірақ

бір өкініштісі, артында тұяқ қалмады. Екі бірдей немерем
анасымен бірге жол апатынан қаза тапты... Ауыр қасіретті
көтере алмай иіліп кетер жағдайымды сезген ұлым: «Өмір
бақи қызмет істедіңіз, зейнетке шыққан күннен бастап əкем

екеуіңнің жағдайыңды өзім жасаймын, демал, сергі, жазмышқа
амал жоқ» деп жұбатты. Содан барып еңсе көтерілгендей.

Құсанбековтің Сізді «Қазақ теледидарының Еңлікгүлі» деп
бағалағанын өзіңізді танитындар жақсы біледі...

алғашқы 30-40 жылдық дəуірінде тележурналистердің тұрақты
толқыны қалыптасып келді. Осы күнгідей бірі келіп, бірі кетіп са-
пырылысып жатқан емес. Мысалы, біздер өзіміздің алдымыздағы
Сұлтан Оразалин, Қажы Қорғанов, Ғұсман Игісінов сынды ше-

шен де шебер телекомментаторларды пір тұтып өстік. Лəскер
Сейітов пен Мəриям Айымбетова экранға шыққанда аузымыз-
ды ашып, көзімізді жұмып тыңдайтынбыз. Солардан үлгі алуға
тырысатынбыз. Ал, Бейбіт мен қатарлы толқынға қарап түзелді,

шыңдалды. Содан болар осындай баға бергені. Біздің заманымыз-
да бағаны көрерменнің өзі қалыптастыратын.

ой толғауға үйретті. Қоғамға иненің жасуындай болса да пай-
дасын тигізетін, елін, жерін, ұлтын, тілін, ділін құрметтейтін
тұлға қатарына тəрбиеледі. Өмір сүру мəдениетіне баулыды.
Қоғамның қай саласында, қандай тірлік атқарып жүрсек

те, əйел-қайраткерлердің отбасы, ошақ қасындағы, бала
тəрбиесіндегі міндеті ұшан-теңіз екенін тағы бір еске түсіре
отырып, əңгіме əуенін де осы жаққа бұрдық.

суретші. Өнер адамы, бір-біріміздің алғашқы сыншымыз да
өзіміз... Менің жазғанымды ол, оның салғанын мен жаратпай
жататынбыз. Ұл мен келін жеке кəсіпкерлікпен айналысады.
Алуа деген немерем өсіп келеді. Сенбі, жексенбі күндері атасы