—Сен неге ұйықтамағасың, Алуа жаным, кішкентай.

—Сені тостым.

—Мені неге тосасың, ұйықтамаймысың ерте.

—Ұйықтамайды, көзінің шырымын алмайды сен жоқта, анасы қайтыс болғалы сол емес пе көргені, қарғашым.

—Ортаға ал, ортаға... боз айғырды ортаға ал... — десе береді.

—Алсаң ал. Келсең кел! — деп, Сатай бастырта жете бере, оң жақтағы жау сойыл сілтегенше ұрып жіберіп, ұшырып түсіреді. Екінші жау ұрып қалады. Бірақ Сатай:

—Түс... Түс, — деп бұйыра ақырып, сайысып кетеді. Ол жау да шаншыла құлады.

—Бейбақ сорлыларым-ай, көр аузында анам қалдың. Бесіктен шығар-шықпаста балам қалдың. Кеше ғана анаң өліп еді. Бүгін мен де жоқ. Қасыңда жанашыр жан да жоқ. Жақының да жоқ. Тым құрыса екеуіңді босағада қалдырғанда, адам қасында да қалдырмадым. Жыртқыш аңның інінің аузында қалдырдым. Қасқыр інінің аузында қалдырдым-ау. Кім есіркейді, кім пана болар?

—Бар жақын дегенде жалғыз қарабасты еркек анау Сексек. Бірақ ол кімге пана болады? Қолынан не келеді сорлының?

—Дегенің рас. Сен кеткен соң, мені тіріге санап қайтесің. Қалпым мынау, қауқарым қаны. Менен қайыр жоқ қой. Өзім тіпті Алуадан да бетер жетіммін ғой, - деп кеңкілдейді.

- Әже, әжетайым, жапа-жалғыз мені кімге тастап барасың, әжетайым...

- Қарашығым, балапаным-ай, мұндай да қатал дүние бола ма екен. Е-е, жасаған-ай, кімге қалдырдым сен бейбағымды, сорлы жетімегімді. Ешкім жоқ, тек бекем бол, сорлы балам. Неге болса да бекем бол, жасымай алысып қал не болса... жалынған бас қорғау емес, жағаласқан бас қорғау, сәулешім. Әкеңдей, Сатай ымдай бол, не айтам...

—Әжем, жалғыз әжем де өлді, — деп жылайды Алуа. Мұның қасына Мардан келіп зекіп, желкесінен нұқиды.

—Өлсе, құдайыңа жыла. Әжең түгіл, әжеңнен зор да өледі, — деп, қымызға мас күйінде, шайқақтап күледі де, — елдің мазасын алмай, аулақ бар! Бар! — деп зекіп айдап жібереді.

—Доғал мырза, осы жаңағы қолға су құйған қыз кімнің қызы?

—Өзіміздің баяғыда өлген бір жылқышымыздың қызы. Осы үйдегі қызметкеріміз. Қайтейін деп едіңдер? — деп, сақылдап күледі.

—Доғал мырза, көңіл шіркін ауып отыр, сезіп отыр ғой ішің. Шіркінді тәуір киіндіріп, ауыр жұмыстан тыйып, ақ отауға алып, балапандай бауырға басса, — деп, кеңкілдеп күлгенде, үйдегінің бәрі де масайып, мәз болысады. — Аты кім өзінің, аты кім? — деп Сартай сұрайды. "Алуа" дегенде, Сартай іле жөнеліп: — Алуа, Алуаш, — деп, — алақанға салып аялап қана қызықтар ма еді оңаша.

—Олай болса, ынтығып өзек жарғандай не бар? Доғал мырзаның қолындағы қыз, дегенінен қалатын несі бар. Шын қызыққан біреуің тоқал етіп ал да қой.

—Алар-ақ ем, беремісің, Доғал? — дейді.

—Жоқ. Өзім аламын тоқалдыққа. Түлкінің күшігіндей өсіріп кеп, енді қызыл шулан жетілген шақта, қызығын саған беретінім нем? — деп, кеңкілдеп күледі.

—Өй, сендер қыз саудалап жатырсыңдар, бірің қызығып, бірің алып байлап жатқанда, бұл совет үкіметі қайда болады?

—Ә, бәлем, байеке, енді қалай? Маған бұйыртпайын деп едің, өзіңе де тимейтін болды ма, бәлем.

—Міне, совет өкіметінің кісісі келді. Мына Жаппардан сұраңдаршы, екі қатын үстіне қыз алғыза ма, жоқ па енді совет өкіметі?

—Естіп жатырсыздар той, көп әйел алдырмайтыны, қалыңмалға сатқызбайтыны, сүймегенге бергізбейтіні, әйел ырзалығынсыз ешкім қатын алмасын дегені — бәрі де анық сөз. Білмегенсіп қайтесіздер? — деп күле түседі.

—Әлі де алғысы келген алар да, тигісі келген тиер де. Ей, қайда әлгі, шақырыңдаршы Сексекті.

—Шақыршы Сексекті? — деп Доғал тағы айғайлайды.

—Шіркін балапан, ақ тұйғынның балапаны. Алуадай асылдан, — деп, бағанағы құмартқан Сартай аңсап, аһ ұрады.

—Отыр, — деп бұйрық етеді.

—Жә, Сексек, сенімен келелі сөзім бар. Келіс сөз. Қысқасы, мына сенің қарындасың — Алуа бүгін бойжеткен қыз болды. Өсірген өзім. Енді өзім сол қарындасыңды алайын деп отырмын. Қойшы, сөздің қысқасы, маған ырзалығың керек. Мына ағайынның төрт көзі түгел отырғанда, ырза-қошыңды айт, дәл осы орныңнан тұрғанда қайнағам, Доғалдың қайнағасы боп тұрасың, — деп, бір жағын шын, бір жағын бұлтақ етіп мастана сөйлеп отыр.

—Уа, құда Сексек, қошемет сенікі.

—Құдалық қайырлы болсын, Сексек, сар сүйегім.

—Қайран, Сексектей қайнағасы болғанның арманы бар ма?

—Сексекке қолы жеткен бұл заманда ең жақсы кісі болады.

—Ал, лебізіңді тыңдалық, қайнаға Сексек? — десіп ыржаң, қылжаң қаққан мырзаларға Сексек кезек көз салып, үндемей отырады. Ақырында, түрегеле береді де, бір тізелеп отырып, Доғалға қарап үн қатады.

—Мырза, мен бұл сөзге жоқпын. — Содан ары үндемей тұрып алады. Доғал зілдене қарайды:

—Не дейсің?

—Жоқпын сол, жоқпын.

—О не дегенің?

—Екі қатын үстіне тоқалға мені алмайсың. Алуаны аласың. Ендеше, ырзалығын өзінен ал.

—Әуелі сенің ырзалығыңды сұрап отырмыз. Сен ырза болсаң, қыз ешқайда кетпейді.

—О, құдай көрсетпесін, қой. Қойыңыз, мырза. Жоға, мазағыңызды қойыңыз, құдай көрсетпесін, мен жоқпын, — деп, кете бергісі келеді.

—Не дейсің, әй, сен ит. Тұр, тоқта! — деп Доғал ақырады. Үйде отырған мырзалар қоса өрекпіп шошытпақ болады.

—Ұста ананы! — деп Доғал бұйрық етеді.

—Ерге тимейтін қыз болмайды.

—Ырысыңа қуансаңшы.

—Қай сорлыға мұндай бақ қонып еді?

—Кімнің жұптысы болатыныңды ойласаңшы.

—Доғалға қолы жеткеннің арманы бар ма еді?

—Екі әйелдің үсті түгіл, жеті әйелдің үстіне де Доғал десе қай ханның, қай төренің қызы бармас еді.

—Керегі жоқ... Ырысы құрысын. Тимеймін. Ырза емеспін... Ырза емеспін дедім мен.

—Апарамыз, кешке Доғалдың кіші отауына апарамыз.

—Құсың құтты болсын, қарағым. "Ерді кебенек ішінде танимын!" дегендей, көзің көріктіні жыртық шоқпыт ішінен де таныпты. Сондай сұлу екен. Өзің жіберткен жақсы киімді кигенде хор қызындай боп кетті.

—Тимеймін Доғалға, жауызға, итке. Әкемнің түбіне жеткен жалмауыз, қорқау қасқыр болатын. Ұмытқам жоқ, сатылғам жоқ! — деп зарлап, мелшие қарап тұрып қалады. Сексекке батыл басып келіп, өз байлауын айтады.

—Өлтірсе де тимеймін. Оған тигенше өлемін. Мынау әжем сорлыдан қалған ескі құрым шаңыраққа, мынау желбауға оралып, асылып өлемін, — деп, ала жіп желбауды жұлып алып, мойнына орай береді. Сексек жүгіріп келіп, жылап боздап жүріп, арпалысқан бойында қыздың мойнынан жіпті босата алмаған соң, пышағымен қиып жібереді. Жығылып жатқан Алуаны аймалап сөйлеп жатады.

—Мені ғана тыңдашы, соны айтқалы келдім. Бүгін мен бір жақсылық әкелдім бе деп тұрмын саған. Өзім емес, өзімді қойшы, қураған жапырақтай мен байғұстың қолынан не келуші еді. Бүгін далада, түйеде сені аяп, өзім жылап жүріп, бір жанға кездестім. Сондай бір жігіт. Өзі қандай жігіт десеңші, — деп, айтып тұрған жайын ұмытып кетеді. — Жігіттің төресі-ау, бүлдіршіндей, үріп ауызға салғандай...

—Жігіті құрысын, жігітті сұрадым ба, жөнін айтсаңшы.

—Еке, соны айтам, тыңдашы. Саған құтылатын жол бар көрінеді...

—Далада сыбызғысы зарлайды, үйге қайтса, қарындасы зарлайды, есі кеткен Сексек пақырды көрдіңдер ме? — дейді жастау қойшы Бейсен.

—Сабап-сабап сені көндіреді. Жылатып-жылатып Алуаны бағындырады. Осымен жалғыздың үні, жаяудың шаңы шықпай кеткені ме?

—Қайдан білейін, қайдан білейін. Қандай ақылдарың бар, тым құрыса соны айтсаңдаршы.

—Ой, кеше Сатайды бәріміздің де көзіміз көре қалған еді ғой. Содан қалған қаршадай жетімек еді ғой. Алуаның ырза емесі рас болса, оның құтылатын бір-ақ жолы бар, соны өзіне айту керек қой.

—Қандай жол, нені айтасың?

—Совет өкіметіне қашсын.

—Барса, совет өкіметінің құтқаратыны анық па? — дейді Оспан.

—Құтқарады совет өкіметі. Кедейдің өкіметі, жылағанның өкіметі, — дейді. — Осындай жетімді қорғамай, енді кімді қорғайды?

—Әй, кім білсін. Онда да Доғалдың аты озатын болмаса. Заң-зәкүнді де бұл біледі, айла-амалды да ол тауысады. Мұның құрығынан құтылу оңай емес қой. Босқа әуре боласың ғой, Сексек.

—О, қойшы, етектен тарта бермей "шөк-шөк" деп. Осындайдың қырсығынан ғой, үкіметке барып айтар арызды да айтпай жүрміз. Міне, құлағыңды ұрайын жаудың малын, — деп, өгізді құлағынан салып қалып. — Алты ай қыс, алты ай жаз бақсақ та, алты жылдан бері ақы-пұл алмай сорлап жүрміз. Сөзін жеткізген, арызын айтқан батыл кедейдің бәрі де талай Доғалдай байлардан есесін алып жатыр дейді.

—Біз болсақ, құр естиміз де жүре береміз. Айт, Сексек, осы тілі жететін біреу арқылы арызыңды айт. Қыздың зарлаған арызын жеткіз.

—Осыны істемесең, еркек болмайсың, — деп Бейсен де қостайды. Назарбек басын шайқап, астындағы тайын бұра береді.

—Арандатасың, Сексек сорлыны жарға жығасыңдар ғой, Доғалдан құдай құтқармаса, бенде құтқармайды ғой, — деп кете береді.

—Сексек, сен былай қара. Анау келе жатқан жігітті андап алшы, — дейді. Оспан да құптай ала жөнеледі.

—Осы жігіт аулы осы жақта болған соң, келіп қайтқан ғой. Советтің бір кеңсесінде істейді дейді өзін. Аты Жаппар. Біз қазір былай тайқып кетейік, сен сонымен оңаша сөйлесіп, қарындасыңның жайын айтшы, сол бір ақыл береді. Ақылдасасың ба?

—Бұл ненің күйі?

—Алуаның күйі, — дейді. — Қарындасым Алуаның сыңсуы, — дейді. Тартады да, жылайды.

—Ойбай, Доғал болса, мықты екен. Бәле ғой... Құтылу қиын, — деп тұрады да, — тоқташы, — деп ойланып, бір уақыт айлалы, ойнақы жүз көрсетеді. — Сен "мен айтты" деп жан баласына білдірме, әсіресе Доғалдың құлағына тиетін болмасын. Сенің қарындасың құтылатын жол бар. Анау қара биіктің астында, Суықбұлақ деген кең қоныс, мол жайлау бар. Сол жерде советтің соты бар. Волисполком бар, Союз қошы бар. Сонда қызыл отау деген бар. Өзің кеңес өкіметін естіп пе ең?

—Естіп ем.

—Е, сол кедейдің досы, жылаған қыз-келіншекке еркіндік, тендік әпереді дегенді естіп пе ең?

—Е, естіп ем...

—Ендеше, білдің бе. Бүгінгідей қарындасыңды алып қаш та, сонда кел.

—Осы атанша бар түйеден жүйрік. Мен бәрінің жүрісі мен желісін сынағам ғой. Кел, мін, - деп, Сексек қорқып жүрген Алуаны өзі сүйемелдеп түйеге мінгізеді. Артына өзі мінгеседі. Сөйтіп, екеуі ұйықтап қалған ауылдан сытылып шыға береді. Ит үрсе, Сексек Алуаны иығынан басып, "бұқ, бұқ" дейді. Өзі түйенің екі өркешінің арасында жантая жабысып алған. Қорқақ көздері бақыраңдап, арттағы ауылға қарай жалтақтай береді. Алуаға "бұқ, бұқ, бұқсаңшы, ойбай, өзің еңгезердей екенсің ғой" деп, оны да түйенің екінші жағына жантайтады. Алуа мұның сақтығына күдіктеніп:

—Біз бұққанмен не түседі? Таудай атанды көрмейді ғой деп пе ең?

—Ойбай, білмейсің, үстінде біз көрінбесек болады, жәй өріп бара жатқан түйе деп ойлайды.

—Атпен қашқаннан да осы жақсы.

—Бірақ атпен қуса, ұстап алады, ұзай алмаймыз ғой.

—Үндеме, жылқы түгел болған соң, түйемен қашты деп ойламайды. Жаяу қашып, жар астына тығылып жүр деп алысқа шығып іздемейді. Осының өзі Сексектің мықтап тапқан ақылы болды-ау, ә? — деп қуанып қояды. - Таң атқанша Қаратауға ілінсек болады.

—Ат, аттар тұр ма?

—Тұр... Аттың бәрі кермеде...

—Қойшы аты қайда? Соған мініп қашпасын.

—Жаяу қашқан ба?

—Қойшының көк шолағы да орнында.

—Аттар түгел...

—Жаяу...

—Е, е, ендеше, осы маңда, ұзамаған болар...

—Жә, ендеше, жар астында тығылып жүрген шығар. Іздеңдер. Таң ата сүйреп әкеліңдер. Менен қашпақ па? Менен құтылмақ емес... Әкел шапшаң... сүйреп әкеліңдер, жөнел, түгі.

—Аздырды, қатынымды тартып алды, астыртын бұзып, шақыртып алды.

—Мұны істеп отырған сот, тергеуші, Волисполком.

—Елдегі үкімет басшылары.

—Бүлікті өзі бастады.

—Халықты бұзған біз емес. Кінә өздерінде, — дескен бұзарлық ерегес, сотқар сөздер асқындайды. Саба-саба қымыздар тегене-тегене боп ақтарыла құйылып жатыр. Көп сотқар, шонжарларды қатты қыздыра желіктіреді. Ауыл үстінде айғай-сүрең салып, арлы-берлі жосыған аттылар шабады. Доғалды ортаға алып, кермедегі, байлаудағы жарау сәйгүліктерге секіре-секіре мініседі. Өңшең жақсы киінген, семіз, сұлу ат мінген әшекейлі, әсем ер-тұрман тағынған жылтыр жүз, жуан кеуде, қалың құрсақ бай-құлақ атаулы қаптаған сел боп жөңкіле жөнеледі.

—Әні, әні... Тап өзі... Кешегі айтқан жігітімнің тап өзі әні. Қандай жігіт, жігіт десең де болады, қыз десең де болады, әмбе жігіт, әмбе қыз, бүлдіршіндей... Үріп ауызға салғандай.

—Атыңыз кім?

—Алуа.

—Басыңызға бостандық алмақсыз ба?

—Ия, аға, бірақ соны айтам да қорқам, — тоқтап қалып, жылап жібереді. Тергеуші Сапар мұның қасына жақындап кеп, жаны ашыған күйде барынша жылы ұшырап сөйлейді:

—Неден қорқасың, кімнен қорқасың? Жөніңді айтшы, сені айттырған кісі бар ма еді?

—Жоқ. Бірақ айттырмай-ақ алмақшы болды ғой.

—Ол кім? Аты кім?

—Ол — Доғал. Мен үйінде алты жасымнан күң болып қызмет еткем. Әкем соның жылқысының соңында оққа ұшып өлген. Енді мені зорламақ болды. Екі қатын үстіне зорлықпен алмақ болды. Содан қаштым. Совет өкіметіне қаштым. Бірақ қашсам да, қорқам. Қуып келіп, мені қайтарып ала ма деп қорқам. Айтыңызшы, ағажан, совет өкіметі сіз бе?

—Бар совет өкіметі мен емес. Бірақ совет өкіметінің бір адамы менмін. Және сол совет өкіметінің тапсыруы бойынша, мен сенің басынды қорғаймын.

—Шын ба, рас па, ағатайым, совет өкіметім, әкем, — деп, тағы бір жылап, бір күледі.

—Біз сені қорғаймыз, зорлық пен қорлыққа енді бермейміз. Бірақ алдын ала келісіп алайық. Осы айтатын сөзімді жадында тұт. Доғал бай сенен айрылмауға тырысады. Сені іздеп те келуі мүмкін. Не алдап, не қорқытып сені өзіне қайтып әкетуге тырысатын болады. Сенімен көзбе-көз сөйлеседі. Біз сенен "Моғалға баруға риза емессің бе?" деп сұраймыз. Сен сонда қорғанбай, тайсалмай, өзіңнің жаңағы маған айтқан тілегіңді, жауабыңды айт. Совет өкіметі сені қорғайды, бірақ сенің "өзің де өз басынды қорғай біл!" деп ақыл айтады. Осыны түсіндің бе?

—Ұқтық, совет өкіметі аға, — деп қалбақтайды.

—Ендеше, қызыл отауға барыңдар. Сонда сендерге арыз жазып берсін. Сол арызды алып осында келіңдер.

—Мұнда қызыл үй жоқ тәрізді. Бәрі де ақ үй ғой, солай емес пе, Алуа.

—Жүріңіз, мен көрсетейін.

—Онда мен... мен апарайын да...

—Жарайды, апарсын, Жаппар ертіп барсын... - деп, тергеуші қалып қояды. Өзгелер тысқа шығады.

—Мынау да басына бостандық іздеп келген қыз ғой, байғұс, тергеушіден шыққанын көрмейсің бе?

—Қыз жақсы екен, тек жігіті жарымапты.

—"Жалтырдан қашып жалаққа" дегендей, мына жігіті не жарытады дейсің, — дейді. Сексек оған да ыржаңдап күледі.

—Үш әйелдің бірі етіп алмақ болған байдан қашқан. Нина, сіздің тәрбиеңізге тергеуші жіберді. Арызын жазыңыз. Бірақ мұның байы аса зор, осы елдегі ең жуан құлақ, феодал, боржой, контра. Ал бәрін айттым, Нина, мұны қуып келсе, үлкен шатақ болар. Сонда мықты қорған болсын деп осы қызыл отаудағы қыздардың қолына жіберді, - деп, бір жағынан кекете күлгендей болады. Екінші жағынан, Алуаға енді көз алмай қарап, құмарта қызығып қалғандай. Ере келген жұрт ентелеп, "кімнің қызы екен, қашқан байы кім екен?" деп дабырлап жүр.

—Жігіт болған қыз... Қашқан? жақсы... үш қатын, кәрі бай?.. Тьфу, масқара... Осында бостандық... Қорықпа.

—Мен сонда да қорқам. Доғал бай мықты, оның кісісі көп. Ол ашуланса жаман.

—Ол сабайды. Аямайды. Ол кімге де болса зорлық етеді.

—Олай емес, бай Доғал жеке-жеке сендердей кедейлерге зорлық еткен. Совет өкіметіне ол зорлық ете алмайды. Ал сендерге тигізбейді. Сендерге неге тидің деп жазалайды.

—Сөйтіп, енді Доғал бай бізге ие емес пе? Біз одан кетуге еріктіміз бе?

—Енді Доғал сендерге хозяин емес, қайта аз уақытта, тез-тез уақытта, сен және сен (Алуаны және Сексекті көрсетеді) өздеріңнің сол ауылдағы бар нәрселерге: жерге, малға, үйге, қыстауға — бәріне ие боласыңдар.

—Біз бе? Малға, үйге ие боламыз ба?

—Одан да үлкенге ие боласыңдар.

—О, немене? — дейді Сексек. — Үлкен болғанда немене?

—Мынау кісіні білесіңдер ме? Ол — Ленин. Сол кісі айтқан: "әрбір ас пісіретін әйел государствоны билеп үйренсін" деген.

—Нені? - дейді, — Неменені? — десіп Сексек пен Алуа қарасады да, түсінбейді. Сәруәр Нинамен күле қарасып, бұларға сөз қатады:

—Мемлекетті билеп үйренсін, — деп қосады.

—Немене? — деп, Сексек оны да түсінбейді.

—Совет өкіметін бастап, билеп үйренсін, — дейді Ленин, ұқтың ба? - дейді Алуаға.

—Аты жақсы жарықтығым, айналдым әруағыңнан, — деп, Сексек телміре қарап тұр.

—Атыңыз кім, жезде?

—Атым Сексек.

—Шыным, шын атым Сексек.

—Сондай ат бола ма екен?..

—Ат болмайды, бірақ маған қойғанын көрмейсің бе, жұрттың.

—Жұрттың қойғаны қалай, әкеңіз қойған ат қайда?

—Ой, тәйір-әй, әкем қойған ат та жарып жатқан жоқ. "Жұмыр" қойыпты. "Жұмыр" дейтін мен бір пеш пе, қарбызбын ба? Әншейін ауызға салғанды қоя салған да... Қайта Сексек дегеннің мәні бар. Жұрттың ол атты қоятын жөні бар.

—Сексек атанғаным, мен көп уақыт Дулат байдың аулында ешкі баққам. Содан қазақ ешкінің атасын "Сексек ата" деп еді ғой. Мені "ата" деуге қимай, "Сексек" деп жарты атын қойған ғой.

—Ал Алуаны алуға сіз ырзасыз ғой? - дегенде, Алуа екеуі де күледі. Бұл тандана сөйлеп:

—Жоға... тәңірі... Алуаны алып мен неғылам... Қарындасым емес пе, — дейді.

—Ендеше, бұ қалай?..

—Не қалайы болсын, қарындасым қашам деді, мен тоқтата алмадым. Ал мұны қашырып жіберіп, Доғалдай қасқыр қасында қалуға дәтім шыдамады, сабайды ғой деп қорықтым. Сонымен, бірге қаштым...

—Қатын-бала мүлде жоқ. Алуаның да менен басқа аталас ағайын, мүлде жақыны жоқ. Осы қашқан соң, мен де қаштым.

—Сіз қашпай-ақ кетсеңіз қайтуші еді?

—Жоқ, бостандық Алуаға керек болса, маған да керек. Қашпасам, Доғалдан құтыла алмаймын. Кішкентайымнан босағасында өскем. "Құлақкесті құлым" деп біледі. Талай қашқанымда, бала шағымда сабап-сабап, не қойына, не түйесіне салатын.

—Қыз осында.

—Шығарып берсін... Лаң қылмасын.

—Қайтарсын қатынымызды.

—Барыңдар, іздеңдер.

—Қуғын келді... Доғалдың өзі де бар, қасында бір қол кісі, — деген сөз естіледі.

—Немене, бәріңнің қатының бір-ақ кетті ме?

—Бізге қашқын қыз — Алуа керек.

—Қайда сол қыз?

—Бұл жерден қызды тартып әкететін күш жоқ.

—Беталды қыз емес, қалындық.

—Инабатты адамның қалыңдығы.

—Қызды қайнынан, қатынды байынан айыртып отыра алмаймыз.

—Басқарсаң, әділетіңмен басқар.

—Сен не дейсің? Қандай жолмен, қалай басқаруды тілейін деп ең, шыныңды айтшы?

—Еліміздің жолын айтам. Бабамыздан келе жатқан жолымыз — баяғыдан келе жатқан дініміз, шариғатымыз бар.

—Сол жолыңмен жүргізбексің бе, совет өкіметін? Көздеріңді ашып қара, ол күндерің өткен сендердің. Және бақырып-шақырмаңдар мұнда. Болмаса, әп-сәтте жуасытамыз.

—Волисполком ол қызды көрген жоқ. Ал бұл жерге келсе, ол бостандығын да алады, мұндағы жұрт оған нық қорған да болады.

—Ия, келді Алуа Сатай қызы, — деп, салмақты ажармен сөйлейді.

—Ол мынау Доғал мырзаның әйелі болады. Ырзалығымен тиген әйелі.

—Қыз өзі бұл мырзаға ырза болмай кеткен болса, қайтесіз?

—Ол бекер. Қыз ырза болып, байдың жіберген сыйын да киген. Ырза болмаса, ол не?

—Ырза емеспін десе, өз аузынан айтсын. Көзімізге көрініп айтсын.

—Күйеуінің көзінше айтсын.

—Ұрлап қорғамай, ашық қорғасын, закон болса?.. — деп, өрекпіген жуандардың бәрінің түстеріне үнсіз, батыл жүзбен қарап тұрған тергеуші енді қысқа ғана сөз айтады:

—Қыз "бармаймын, Доғалыңа қосылып бәрің бірге жоғал, мүлдем кет!" десе, не дейсіндер?

—Десе, көзімізше десін.

—Осы араға келтіріңіз де, жұрт алдында айтқызыңыз...

—Қыз осы үйде... Алып шық, түгі, суырып.

—Тартып ал, түгі...

—Талқан ет былай...

—Тұршы былай! — десіп, үйді кимелеп, есікте тұрған Сәруәр сияқты екі-үш қызды қолдарынан жұлқып, лақтырысып жібереді.

—Ә, қашқын қыз, құтылып көр...

—Осыдан кетіп көр Доғалдан...

—Посмейте шевельнуться, уничтожу!

—Убирайтесь вон! Кет! — деп бұйрық беріп, Нина сол қолымен есікті көрсетеді.

—Тоқта! Кет! — деп, анау тоқталмаған соң, мылтықты басынан асыра, басып жібереді.

—Мені өлтіріп қана аласың. Ал мен, осы тұрған байлар, мынау браунингімдегі алты оқпенен алтауыңды атып өлтірмей, өлмеймін... Бермеймін Алуаны... — дейді.

—Тұр былай, қайт былай, бұл не бассыздық? Отқа түсушімеңдер? Доғар озбырлықты... — деп бұйрық береді. Үйдегі жуандар Жаппардан ұялып, именгендей үнсіз бағынып, бойсұнып қалады.

—Алуаны следователь шақырады, сонда алып жүріңіз, — дейді.

—Қап, Жаппар болды, келді де тыйым салды, соның беделі болмағанда, өлісіп-ақ көріп ем, — дейді.

—Сатай қызы Алуа, сіздің мына Доғал Дулат ұлының әйелі екеніңіз рас па еді?

—Өтірік.

—Ырзалықпен тимекші болғаныңыз рас па еді?

—Өтірік.

—Сол ырза болғандықтан, Доғал берген сыйды алып, қабылдағаныңыз рас па?

—Өтірік.

—Ендеше, үстіңе киген киім кімдікі? Доғал "мен жіберген сый, мен кигіздім" дейді ғой.

—Бәсе, соны айт.

—Өзің тігіп киген кемзал, көйлек шығар?

—Сатайдың сандығынан қалған болар.

—Кім кигізді екен, айтып көрсін, кәнекей, — деп асқақтап барады.

—Әуелі бұл киімді өздері бас салып ұрып, зорлап кигізген. Бірақ бұл киім, енді ойласам, менікі. Әкем Сатай осы Доғалдың отына күйіп, оққа ұшып өлген. Әкем мен екеуміздің дәл осы тұрған Доғалда бір көйлек, бір кемзалға татитын еңбегі жоқ деп айтып көрсін, осы тұрған ақсақал, қарасақал.

—Сөйтіп, Сатай қызы Алуа, сіз Доғалға бармайсыз, солай ма?

—Солай, бармаймын.

—Өзіңізді оның әйелімін деп санаған емессіз, ол сіздің күйеуіңіз болған да емес?

—Емес.

—Мен де өзіндей, мені де солай тоқалдыққа бермек еді, содан қаштым.

—Қалыңмал үшін соқырға бермек еді, содан қаштым! — деп екіншісі айтады.

—Қызыл отау құтқарды. Нина.

—Енді не істейсіңдер? — деген Алуа сұрағына "Оқимыз!" деп, кітаптарын, қарындаш, дәптерлерін көрсетеді. Алуаға да осындай боласың дегенді айтады. Осы кезде сыбызғыға қосылған Сәруәр, Жаппар әніне Нина қосылады.

—Шойын жолдың жұмысында жүрген бір қалың топ қазақ Молалыда құрбан айты күні "айт жасамаймыз" деп, жұмысқа шығыпты. Іледе тағы да қазақтың қалың жұмысшысы, шойын жол салушылары Іленің мешітін жапқызыпты. Бәйтолланы харам етіп, оның орнына сол жұмысшыларға мектеп ашыпты.

—Сол шойын жолға деп киіз үй сұрайды.

—Лay, көлік қажет деп, біреулері ат, біреулері түйе, өгіз алғалы жүр. Қайта-қайта қаптап келіп, "жалда" деп емінеді.

—Шойын жолшылар тұстарыңа тақап келгенде, азық-түлік, ақ пен сусын жеткізіп беріңдер, — дейді.

—Жә, бұл жол кімнің жолы, кімнің ырысы? Жақсылық күтеміз бе, жамандық күтеміз бе осыдан?

—Бұл жол жақсылық әкеле жатқан жоқ. Тыныштықта, қаланың құрығынан алыста, оқшау жатқан өлке еді, бұл Ақталдың бойы. Енді осы отырған барыңды омыраудан да, етектен де алғалы келеді. Бермендер. Сөздерің өткен, дегенің жеткен... ауыл атаулының бәріне "ешнәрсені жалдама, ешнәрсені сатпа" дендер! — деп қатты байлап айтады.

—Қазір Қарақұмның ішіне кіріпті, мынау шілденің ыстығында су да, сусын да таппай, қаталасын бір.

—Аспаннан күн менен шөлі қинаса, аяқ астарынан Қарақұмның жылан, шаяны, қарақұрты сыйласын.

—Көрерміз, алдарында екі үлкен тосқауыл тұр. Бірі — Қарақұмдағы шөл, қамау, одан өткенше қашан. Әсіресе азық пен сусын жеткізуден елді тыйсаң, Түрксибтің соры сонда тосқанын көрерсің. Одан өтсе, тағы бір үлкен пәле бар.

—Ол қайсы, ол не пәле? — деседі.

—Бері шыққанда Айғайдың өрі бар. Естуімше, шойын жолдың беті тура Айғайдың Тектұрының түбімен өтеді дейді. Сол Тектұрды құлатпай, жол өте алмайды дейді. Ендеше, Айғайдың Қызылқиясын, аспан құшқан асқар тасын алып көрсін. Тектұрдың бауырында Түрксибті тосқан тағы бір қалың сор бар, оны тамам ел жиып, өзіміз барып сорлағанын көзбен көретін боламыз, үндемеңдер.

—Ел кедейін аздыртпау керек.

—Қолдан келсе, шойын жол жұмысына жібермеу керек. Онда барса, өзіңе қайта қаптайды, жауығып қаптайды.

—Ата-бабамыз мекен еткен алтын бесік еді, Ақталдың бойы. Енді не боларын құдай білсін. Шойын жол келіп, көлденең өлкеңді көктеп өткен күні, асыл аталардың нәсілдері, не көреріңді кім білсін. Әйтеуір "у жесең руыңмен" деп бірлігіңнен айрылма, Жалайырдың баласы. Әсіресе, көресіні көргенде сол Жалайырдың өзінен шыққан пысығынан көресің. Аздырушының үлкені - үнемі тозбас дүкені тап осы келе жатқан шойын жол, осы Түрксиб.

—Таста, таста. Оң жақ, жайырақ.

—Сол жақ, қаға түс, — деседі.

—Шыдаңыздар, шыдаңыздар, жолдастар! Қиыншылық күн, — деп, амалсыз ілгері жылжи береді.

—Флягадағы суларың бітті ме? — деп бастық сұрайды.

—Ол су емес, тұз...

—Тұз боп кетті... Тұздық!.. — десіп, жұмысшылар қатты қиналады.

—Тағы да тұз!.. Тек тұз! Тұз емес, тұздық... Құрып қалсын! — деп, жұмысшылар төгіп лақтырысады, енді әсіресе қиналысады.

—Амал жоқ, құм осы, құдықтар мүлде тұзданып кетеді, — дейді бастық. — Амал не? Құрыған құм.

—Су, сусын!

—Түсінемін, қиын! Кандай ыстық, қымбатты достар, сабыр. — Әлде де бір нәрсе болар дегендей, жақындағы құм белдерге қарап, қадалып тұрып, түйілген қабағы жадырай бастайды. Өңіне үмітті күлкі пайда болып, бинокльін ала сала, қадала береді. Белден асып шауып келе жатқан салт атты қыз көрінеді. Соның артында йен құмның ұзақ жотасының бойымен ендеп келе жатқан көп жүргіншілер шыға-шыға келеді. Олар түйе мінген, өгіз мінген, шабан жадау аттар мінген өңшең қазақ кедейі. Әрбір жүргіншінің екі жағында теңделген местер, "су, сусын келеді" деп қуанған Нина айғай салады.

—Су, сусын, жолдастар! Сусын келеді! Ақталдың бойындағы біздің халық сіздерге көмекке келеді, — деп, Алуа қуана сөйлейді. Қолында қамшы, қынай белін тоқ белбеумен ораған, шашын жұқа орамалмен әсем түйген.

—Достар, су, сусын... Мына қыз, сусын қыз!.. — дейді. Қуанған жұмысшылар асыға ұмтылады. Қазақ кедейлері Қарақұмның ұзақ бойына созыла қанат жая тұрып ап, жұмысшылар тобын қымыз, айран, шалаптарымен, суық сумен жағалай жүріп сусындатады.

—Сусын қыз... Девушка напиток, девушка кумыс. Қымыз қыз... девушка шербет... — деп, бар жұмысшы күліп, жадырап, Алуаны ілезде даңқтандыра қошеметтеседі. Тағы да еңбек қайнап кетеді.

—Бірінші бесжылдықтың бірінші алыбы — Түрксиб, бүгін өзінің жолында ең бір қиын, азап белден өтті. Біз Қарақұмды басып өттік, жолдастар. Және құмды да, жәй сахараны жеңіп өткендей, жылдамдық алғырлықпен басып өттік. Біздің участок Қарақұмды күніне екі жарым километрлік жылдамдықпен жеңіп шықты. Бүгінгі күн біз тағы бір үлкен қуаныш уақиға көрдік. Сіздерге — Түрксибтің қажырлы қайраткерлеріне қазақ халқының барлық еңбек жұртшылығы өзінің тілегін әкеп қосты. Байлардың, феодалдардың, кулактардың қастық, жаулық үгітіне қарамай, қазақ сахарасының кедейлері біздің еңбекке өзінің тілегі мен көмегін әкеп қоспақшы. Ілгеріде де жеңіс осындай болсын, жолдастар. Енді алдымызда тағы бір сын тұр. Ол — Айғайтас. Соны жеңіп алайық.

—Мен жолдас партия хатшысының сөзін барымша қостаймын. Даешь Айғайтас — Крикгора. Ендігі біздің іс, ұранымыз сол болсын — Даешь Айғайтас.

—"Даешь Айғайтас!", "Даешь Крикгора!"

—Сусын қыз. Қымыз қыз.

—Девушка напиток, девушка шербет.

—Ала алмайды, жыға алмайды Айғайтасты.

—Сені құлатам деген қу пірліктің сорын көреміз біз бүгін, Айғайтас.

—Жарықтық Айғайтас, бауырында талай ұран шақырылып еді, бүгінгі ұран сол болсын, ойран апат ток мына тоқтаусыздар тобына, — деседі.

—Басады да асады. Бұл өнерде құдайыңның құдіретінен де бетер күш көрдік қой.

—Бәсе, күш көрдік. Бұрын көрдік дегеніміздің бәрі құш емес, көбік екен ғой, тәйірі.

—Анық өнер советте ғой, жолың болғыр. Көрерсің, дегеніне жетеді қазір.

—Айғайтасты Түрксиб ұшырса, ел ішіндегі қалған тас - томарды біз ұшырамыз, — деп, бір жас жігіт, батыл кедей әзіл аралас зіл тастайды.

—Бәрекелді, сөз сол, — дескен, қостаған, ұғысқан үндер естіледі.

—Қадірлі достар, жолдастар. Біздің бүгінгі сауық кешімізге үлкен халық артистері құрметпен қатынасады. Бұл жолы анық халықтың қайнар ішінен шыққан халық артистері алдарыңызға шығады. Бұл халық артистері — ұлы Түрксибтің өзінде туған еңбек ерлері сияқты, дәл өздеріңіз сияқты, осы күндерде, осы айларда өнерлер тапқан артистеріміз, — дейді.

—Жолдастар, мен өзімнің жаңа күйімді тартам, оның аты — "Айғайтас" және "Петров пен Сексек" деген күй.

—Айғайтас құлады. Оны құлатқан Петров маған жер құдайының өзіндей көрінді. Ал мен, Сексек, қуаныштан өзім де бес есе, он есе өскендей болдым. Өзім де бір Айғайтастай боппын. Міне, менің күйімнің туған сыры осындай. "Түрксиб" күйі.

—Тасқорғанның уездік партия комитеті Қарақұм мен Айғайтасты сендердің участкаларың жеңгенің өз науқаныңдай қуаныш етті. Барлық уездің, әсіресе Ақталдың бойында өмір кешкен қазақ кедейлері соншалық сүйсінді, соншалық қуанды да.

—Жолдас Сапар, Айғайтас басына сонша көп халықты сіздің Укомның әдейі жиғызғанын мен түсінгем.

—Әрине, қалың ел дос. Бірақ көп достың ішінде Айғайтас құламаса екен деп, іштерінен дұғаларын оқып тұрған, бақсылық сарынын салып тұрған жаулар да болған. Оны өзің аңғарасың ғой?

—Әрине, олар өзі де Айғайтастар ғой.

—Бәсе, дұрыс айтасың. Ендеше, Тасқорғанның уездік партия комитеті сенің партиялық ұйымыңнан көмек сұрайды. Сендер әдейі Турксибте, осы құрылыста істеп, саяси сауаты ашылған кешегі қазақ батрактарынан бірнеше үгітші адам беріңдер. Бізге көмек етсін, соны сұрауға мен әдейі кеп отырмын.

—Қандай науқан бастамақшы Уком?

—Жаңағы өзің айтқан Айғайтастарға біздің уезде, біздің облыста және бар Қазақстан көлемінде үлкен бір науқан ашылды. Қазақ халқының жаңа тарихының жолында тұрған Айғайтастарды соққыға алып, шабуыл жасаймыз. Соған көмекке кісі бересің. Бердің бе?

—Береміз.

—Кімдер, қазір аташы? (Қағаз, қарындаш алады.) Мен осы сағатта сөз байласып кетем.

—Жазыңыз, бірінші сізге беретін кісіміз әне, — дейді.

—Бұл үгітшіні қабыл алдым, мақұл, — деп, Нинамен қоса күліседі.

—Қаладан сен келеді деп көптен күттік. Айтарың бар ма? Жоқ па?

—Доғалдың басын аман алып қалар айла-амал бар ма? Оқыған деп, көзқарақты деп сенгеніміз сен емес пе едің?

—Ата қоныс жерден кетсе де, елден кетті деген не сұмдық. Мол Ақталдың бойына сыйғызбаймыз ба? Иен жалайыр — дүйім ел едік. Қойнымызға сыйғызбаймыз ба?

—Өзің араласпасаң, біз істейтін амалды айт.

—Өзге болмаса, біз ара түсеміз, тым құрыса біз ұстанатын заң-зәкүн болса, соны айтып берші.

—Ал, мен таусылайын, бітейін! Тым құрыса, кешегі атадан, әкем Дулаттан, сол атаның атын сақтап, өзің аман қаласың ба, өзің қандай жол таптың?

—Ағам болғаныңмен, саған айтар ақылым жоқ!

—Жоқ, сол. Жүз толған, мың ойлан, бұл жолғы іске амалың жоқ, байлар. Сондықтан ақын да жоқ! Туысқандық қарызын ада қылу үшін, тек қоштасып кетуге ғана келдім! Болды! — дейді.

—Өзгеден үміт қалған жоқ. Неде болса, осындағы малшы, жалшының өзіне жалын!

—Соларды өздерің бағыңдар!

—Мен де, Доғалдан өзгеміз батрактардың арасына барып, не де болса, жиын ішінде, қастарында отырайық.

—Байыр, сен Назарбектің жанында болғайсың, — деп қалады.

—Келе жатыр. Әне.

—Әне келеді, — дескен үндер шығады. Дабырлаған батрактар қалың топ болып, ақ үйлердің сыртына оралады. Ауылға қарай бір шоғыр салт аттылар келеді. Ең алда екеуі. Соның бірі ақ жорғаны ағыза салдыртып келе жатқан, басшы азамат тәрізді. Мұның соңында қалған топ шапқылай ілеседі. Сырттағы жиынға келе бере алдыңғы аттылар тоқтады. Боз жорғалы секіріп түсе береді. Бұл — қыз. Өзге келгеннің бірі — салмақты, көрнекті азамат Сапар. Осыны өзгелер қоршап, ортасына алып, алдына шығарады. Құрмет ете ұстайды.

—Бұ кісі кім? — деп кәрі сауыншы көршісінен сұрайды.

—Бұрын тергеуші болған — Сапар. Қазір осы ояздағы ең үлкен адам.

—Сексек...

—Ойбай-ау, өзіміздің Сексек.

—Айналайын Сексек-ау, жолың болсын, — десіп, қуана қоршайды.

—Мені айтасыңдар, мен үлкен қызметкер емеспін, мені қайтесіңдер қошеметтеп. Ана жауапты қызметкерлерді күтіңдер.

—Қарағым-ау, мынау Алуа. Өзіміздің Алуа!..

—Айналайын, Сатайдан қалған жалғыз көз!

—Жанат кемпірдің өлгені тіріліп, өшкені жаныпты-ау, сорлы жетімдердің!..

—...Е, жолдастар! Ағайын-туған, ата-бабаларыңнан бері Доғал байдың мал шетінде күн кешкен кешегі сорлы кедей, бүгін мына жиында, бір жақта отырған сендерсің. Қалың тобың бір араға қосылған. Ардақты совет халқы сенсің... Қарсыңда отырған азғана тобың — бәрінді босағасында шіріткен асқақ байың мынау. Кеселді түйін шешіліп, кердең мойын кесілген күн, міне, осы... — деп тағы да сөйлеп тұр. Өткір, шешен, алғыр жүзді Сапар жұртқа ұнап, жанасып та барады. Жүзі сұлу, үні әмірлі, әсерлі де. — Бай Доғал ата тегінен келе жатқан озбыр жуан, феодал. Осыны өз ортаңнан кетірем десең, ерік сенде, осы отырған кедей — көпшілік не дейсіндер? Кетіреміз дейтіндерің ашық сөйлеп, ниеттеріңді айтыңдар. Біз сендердің еркіңше шешеміз... Кәне.. — деп, Сапар тоқтайды.

—Ал тұр, айтшы, Бейсен.

—Уа, сөйлей білмеймін, өзің айтшы, Оспан.

—Сен айт... Мен шықсам болды, тілім күрмеліп қалады...

—Жә, айтсаңшы бірің. — Бірақ әлі де жұрт үнсіз. Байлардың кейбірі жорғақтап, бірер кедейді түртпектеп отыр. Бөгеліс көп.

—Қарызым, ата қарызым, нан-тұз қарызым бар емес пе еді бәріңде... Шын-ақ оққа байлап бересің бе, — деп күбірлеп отыр.

—Уәй, жолдастар, осы кәмпеске деген не өзі? Малды, жерді алушы ма? Жоқ, малды, жерді алып ап, тағы айдау ма?

—Келе жатыр. Әне.

—Әне келеді, — дескен үндер шығады. Дабырлаған батрактар қалың топ болып, ақ үйлердің сыртына оралады. Ауылға қарай бір шоғыр салт аттылар келеді. Ең алда екеуі. Соның бірі ақ жорғаны ағыза салдыртып келе жатқан, басшы азамат тәрізді. Мұның соңында қалған топ шапқылай ілеседі. Сырттағы жиынға келе бере алдыңғы аттылар тоқтады. Боз жорғалы секіріп түсе береді. Бұл — қыз. Өзге келгеннің бірі — салмақты, көрнекті азамат Сапар. Осыны өзгелер қоршап, ортасына алып, алдына шығарады. Құрмет ете ұстайды.

—Бұ кісі кім? — деп кәрі сауыншы көршісінен сұрайды.

—Бұрын тергеуші болған — Сапар. Қазір осы ояздағы ең үлкен адам.

—Сексек...

—Ойбай-ау, өзіміздің Сексек.

—Айналайын Сексек-ау, жолың болсын, — десіп, қуана қоршайды.

—Мені айтасыңдар, мен үлкен қызметкер емеспін, мені қайтесіңдер қошеметтеп. Ана жауапты қызметкерлерді күтіңдер.

—Қарағым-ау, мынау Алуа. Өзіміздің Алуа!..

—Айналайын, Сатайдан қалған жалғыз көз!

—Жанат кемпірдің өлгені тіріліп, өшкені жаныпты-ау, сорлы жетімдердің!..

—...Е, жолдастар! Ағайын-туған, ата-бабаларыңнан бері Доғал байдың мал шетінде күн кешкен кешегі сорлы кедей, бүгін мына жиында, бір жақта отырған сендерсің. Қалың тобың бір араға қосылған. Ардақты совет халқы сенсің... Қарсыңда отырған азғана тобың — бәрінді босағасында шіріткен асқақ байың мынау. Кеселді түйін шешіліп, кердең мойын кесілген күн, міне, осы... — деп тағы да сөйлеп тұр. Өткір, шешен, алғыр жүзді Сапар жұртқа ұнап, жанасып та барады. Жүзі сұлу, үні әмірлі, әсерлі де. — Бай Доғал ата тегінен келе жатқан озбыр жуан, феодал. Осыны өз ортаңнан кетірем десең, ерік сенде, осы отырған кедей — көпшілік не дейсіндер? Кетіреміз дейтіндерің ашық сөйлеп, ниеттеріңді айтыңдар. Біз сендердің еркіңше шешеміз... Кәне.. — деп, Сапар тоқтайды.

—Ал тұр, айтшы, Бейсен.

—Уа, сөйлей білмеймін, өзің айтшы, Оспан.

—Сен айт... Мен шықсам болды, тілім күрмеліп қалады...

—Жә, айтсаңшы бірің. — Бірақ әлі де жұрт үнсіз. Байлардың кейбірі жорғақтап, бірер кедейді түртпектеп отыр. Бөгеліс көп.

—Қарызым, ата қарызым, нан-тұз қарызым бар емес пе еді бәрінде... Шын-ақ оққа байлап бересің бе, — деп күбірлеп отыр.

—Уәй, жолдастар, осы кәмпеске деген не өзі? Малды, жерді алушы ма? Жоқ, малды, жерді алып aп, тағы айдау ма?

—Кәмпескеленген кісі ел ортасында қалуға керексіз, жағымсыз жан. Сондықтан ол басқа облысқа жер аударылады...

—Жә, ағайынды-қарындас, қарға тамырлы қазақ ек, жер өртеп, ел шауып, кісі өлтірген жоқ еді. Ұзында өшті емес ек, малын алсаң ал, тек өзін ел ішінде қалдыр. Ата - қоныс мекенін ал, тек бір басына ерік бер десек қалай? Осыны айтқанды жазғырып жазаламайсың ба, түгі, кедейге ерік бердім дейсің. Ендеше, сол ерікті кедей осылай десе, не дейсің? — деп отыра қалады.

—Бар кедей осылай дей ме? Мына кісі бәріңнің ойыңды айтып тұр ма, жолдастар?

—Жоқ... жоқ, — дескен үндер шығады. Бірақ шығып сөйлеуші жоқ... Ұзақ пауза. Сол кезде Алуа шығады.

—Жолдастар, кедей-батрактар. Бүгін біз, жігеріміз болса, Ақтал бойында болмаған байлау жасаймыз, ол тарих байлауы болады. Ол байлауды Ленин партиясының жәрдемімен жасаймыз. Мыңғырған малы менен осы өлкенің бар елін өзіне жем етіп, құл-малай етіп басып келген Доғал бай қанаушы обыр бай болатын. Енді бұл жерлердің ол иесі емес, біз, кедей-жалшы, ие боламыз. Барлық анау жылқының да иесі ол емес, біз боламыз. Қоралаған қой, өлкені басқан түйе, сиыр және де оныкі емес, біздікі. Біздікі болса солар, бұл бай бұл өңірде тұрмау керек. Әйтпесе, кесірі тимей қоймайды. Солай емес пе, шыныңды айтшы, жұрт.

—Солай. Солай...

—Дұрыс. Біздікі, бәріміздің сөзіміз сол.

—Бәріміз үшін айтты.

—Жаңа осында, ортамызға келген, бұрын осы ауылдың қызы болған Алуа бала сөйледі. Шырағым Алуа, Сатайды Доғал өлтірген жоқ, қаныпезер ұры Бұлан өлтірген. Өзіңді болса, "екі қатын үстіне алам" дегені болмаса, басыңа қандай қастық етті. Ол "алам" деді, сен "тимеймін" дедің. Көнбедің де, кеттің де бардың ғой. Сол үш-ақ жерін, малын алудың үстіне, "өзін тағы құртам" демексің бе? Бұ не? Өз басыңның кегін қуғаның ба? Мен тағы айтам, жерін алайық, малын алайық. Өзін болса, әлі де болса Ақталдың бойында қалдырайық.

—Сапар аға, мен жауап берем, мен сөйлеймін тағы! Мынау құйыршық, өзі кедей болса да, құлақтың құйыршығы боп, итаршы боп тұр, сөйлеймін!

—Тоқта. Мына жұрттың өз ішінен біреулер сөйлесін, — дейді.

—Жә, жұртшылық, мына Назарбектің де сөзін тыңдадыңдар. Не дейсіндер, неге байладыңдар?

—Жолдас Сапар, маған сөз беріңізші?

—Бұл — Доғал байдың інісі.

—Қаладағы, қызметтегі інісі.

—Көптен күткен тірегі.

—Әдейі көмекке шақырған ғой.

—Бұл - Доғал байдың інісі, интеллигент - Мардан. Өзі де феодалдың мұрагері.

—Мен осы батрактардың дәл осы жиынына әдейі келген адаммын. Біреулер мені "туған ағасы Доғалмен қоштасқалы келді, қолынан келсе, ақыл бергелі, көмек еткелі келді" деп те ойлаған болар. Солай ойлағанның ең басы — мынау отырған, менімен бір ата, бір анадан туған Доғалдың өзі болатын. Бірақ мен ол үшін келгем жоқ. Ақталдың бойына бүкіл қазақ даласына келген жаңа дәурен сәулесі түсті. Мынау ұлы құрылыс Түрксибтің осы өлкеге жеткені — талай тарихтық жаңалықтың зор бастамасы. Енді біраз жылда, ай санап, жыл санап, Ақтал бойындағы еңбекті сүйген, советтік қазақ халқы, мүлде басқа сапаға, басқа биік белге шығасыңдар. Киіз туырлықты, қалың ұйқылы, көшпелі тірлік қалады. Ақталдың бойында гүлденіп кеткелі тұрған тамаша өлке бар еді. Бірақ оны түгелімен кімдер баурады? Өздері өнерді, еңбекті сүймейтін, бар еңбекшіні қараңғыда, езгіде ұстап келген мынау Доғалдар, менің ағам — Доғалдар, оның достары анау Байыр, анау Сартайлар билеп келген.

—Бәрекелді, дегенің рас.

—Уа, жолың болсын.

—Құдай атсын, құдай атқыр. Азғын. Шіріген жұмыртқа, - деседі.

—Енді Ақтал бойы еңбексіз арамтамақтар мекені болмай, еңбек иесіне, анық иесіне ауысады. Халық иесіне тиеді. Тиеді де, Ақтал бойы еңбекпен, өнермен өзгереді, жаңғырады. Алуа қарындас барды айтты, ол халықтың тілегі. Жерден, малдан ғана айырып қоймай, Доғал сияқты жандарды елден де айыру керек. Доғал бұл өңірден кетірілсін.

—Солай, бәрекелді!

—Дұрыс.

—Болды, байлау сол, дауысқа сал, — деседі.

—Біздің колхозға сені шығады дегелі тосудамыз.

—Неге келмей жатырсың? Бізде трактор да, машина да жоқ.

—Бензин тағы жоқ, eгіc басталып жатыр.

—Арық қазғалы жатырмыз.

—"Ақтал" колхозы қала салып, мектеп салып жатыр. Сен келіп көмек, сеп көрсеткенің қайда?

—Мен шығамын, барамын. Бірақ станция "Ақтал" колхозына шеф болғаны рас болса, трактор берсін. Машина сайман берсін. Бензин жеткізіп берсін, осыларды түгелдемесе, шықпаймын деп отырмын мен. Жүріңдер, қазір сөйлесеміз.

—Тоқтаңдар, қазір бір үлкен мерекеге дәл келдіңдер, білесіңдер ме, мұның бәрі де осы Ақтал бойының бұрынғы өздеріміздей малшы-жалшы батрактары болатын.

—Қазір сендер әрқайсың өз орнында экзамен ұстайсың. Енді бірақ кітап пен оқытушы қастарында жоқ, ендігі кітаптарың машина, техниканың өзі. Бастарың мығым ойласын, қолдарың бекем, дәл қимыл етсін. Міне, оқытушының, кітаптың өздеріңе қосылып біріккен нәтижесі сол. Өздеріңе сенімді болыңдар, мықты болыңдар, — деп күле, иландыра сөйлейді.

—Обком, обком машинасы да келді, — деседі.

—Қызыл тулы Түрксиб коллективінің ішінен шыққан, бұрынғы қазақ батрактарынан бүгін Түрксибтің өз бойында, үлкен мамандық еңбек ететін қайраткерлер әзірлеп тұрмыз. Тарих жолына қазақтың Түрксиб бойында туған, советтік шойын жолшы мамандарының мықты тобын шығарамыз. Кезекпенен атайтынымыз мыналар: Оспанов Ораз, — дегенде, 720-50-ші паровоздың иығына Нинаның қасынан бөлініп, балғын бойлы, сұлуша қазақ жігіті қарғып шығады.

—Түрксиб бойындағы бірінші қазақ — паровоз машинисі. - Қимылдары батыл, еркін Ораз машинасының бір-екі тұтқаларын қозғап қояды да, жұртқа қарайды.

—Мен кешегі бала жігіт күнімде, осы Қостөбеде қоңыр өгізге мініп, Сартай байдың қоралы қойын баққан малшысы едім. Осы Қостөбенің жанында, мимырттаған өгіз аяңымен талай күндер, талай айлар, көп жылдар кешкен ем. Бүгін сол өгіз аяңға жеткізбей қоятын елсіз құм, қу медиен, қу даланы қырық километр шапшаңдықпен мынау "Комсомол" паровозымен жүйткіп өткелі аттанып тұрмын. Сөз қысқа, машинам жүр деп тұр, мен жол тарттым. Бұл күнге, бақыт күніне бар алғысымды арнадым.

—Біздің екінші, жаңа өнерпазымыз — жол мастері, бұрынғы батрак Байжанов, — дейді.

—Паровоз бөлімінің начальнигі орынбасары Смағұлов. 1927 жылға дейін жылқышы болған.

—Он кісі — болашақ дежурный по станции, — деп Нина айғайлайды, — 20 кісі машинист помощнигі, 30 кісі стрелочниктер, — осы топтар барлығы бөлініп-бөлініп шығып тұрады. "Туш" ойнап тұр. — 20 кісі начальник станцияның оқуын бітірді, — дейді.

—"Қостөбе" жақсы істеді. Станция өз жұмысын да, оқу комбинатын да жақсы сапаға көтерді. Бірақ, жолдастар, әлі де көп қарыздарын ақталмаған, ада болмаған бір жағы бар.

—О не? - десіп Нина, начальниктер бұрылысады.

—Сіздер мынау Ақталдың бойында бірнеше колхозға шеф едіңдер. Күштерің бар, колхоздарда егіс, үлкен науқан басталғалы жатыр. Сіздер әлі іс көмегін де, күш көмегін де, адам көмегін де берген жоқсыңдар. Мынау Алуа Сатаева "Ақтал" колхозына әлдеқашан барады — деп едіңдер, неге мұнда жүр?

—Рақмет мұны айтқаныңызға, жолдас Сапар. Мен шеф болса, шефтік болсын деймін. Барсам, "Ақтал" колхозына "Қостөбе" станциясының көмегімен барам. Әне, олар сол көмекті сұрап келіп, мені шақырып отыр. Менің қолыма трактор, бензин, машина берілсін. Мен оқуымды тоқтатып, қазір жөнелемін.

—Жолдас начальник, ендігі іс, жауаптылық — бәрі сізде, - дейді.

—Мен Алматыдан әдейі келдім. Мені баспа орындары жіберді, газеттен келдім. Бүгінгі, жаңағы мерекені жазам. Ақтал бойының бүгін жеткен салтанатты табысын жазам.

—Сөйтіп, сені мақтайды екен, Нина. Несі бар, жақсы ғой, ә?

—Жақсы, жазсын, сонда жақсы болар.

—О, мен сондай сүйсіндім, сондай қуандым. Әрине, мен бар шамам жеткенше жақсы жазам, мақтап жазам.

—Жоқ, біз сіздің мақтап жазғаныңызды сұраған жоқпыз.

—Әрине, әсіресе Алуаның оқуын қимай, колхоз науқанына кешігіп жатқанын қатты сынап жазу керек.

—Жоқ, мен көптен көрмеген Ақтал бойының соншалық жаңғырған, жайнаған шағын көріп тұрып, бүгін сынап қарауға мұршам жоқ.

—Жолдас Мардан, онда бүгінгіні сынай алмасаңыз, бұрын кім болғанын еске алсаңыз, бұл жерде жаңағы батрақ атаулының күйі не болғанын еске ала жазсаңыз, сын да, шын да қаулап шығып жатқан жоқ па? Әлде оны ұмытқан ба едіңіз? - деп, мәнді пішін көрсетіп, Нинамен қосыла күліседі.

—О, ұмыту ма? — деп, Мардан тез басқа, еркін қырға, құбылысқа ауысады. — Ол бұрынғыға мен өзім де сондай кектімін. Білуші едіңіз ғой, Алуа. Бұрынғының сорақысын ашып жазу керек болған кезде, ол менің өзгеше құлшынып істейтін ісім болар.

—Бәрекелді, мен сіздің сол бұрынғы замандарды, халдерді жақсы біліп, жақсы әшкерелеп жазғаныңызды оқуға қызығар едім.

—Ендеше, мен осы күнде тарих ғылымына маманданып келе жатырмын. Қазірде оның кезі емес, бірақ аз уақытта, менің қазақ тарихы туралы жазған еңбегімді де оқырсыз. Сіз қызығып оқитын болсаңыз, ол жәй мені әсіресе шабыттандыра түседі, Алуа, — деп, аса биязы, сыпайы әзіл қалпына сөз ауыстырған Мардан, Алуаны бұл жерде бөгеп кетеді.

—Иә... Сапарыңыз оң бол сын... Жайнатыңыз біздің туып-өскен асыл Ақталымыздың бойын. Қарындасым Алуа, жолыңыз болсын, — дейді. Алуамен екеуі мағыналы түрде бір-біріне бас иісіп, анық сырттай қошемет көрсетісіп айрылысады.

—Қандай боп өскен өзі, әрі сұлу, әрі есті, — дейді Мардан.

—Иә, аса жақсы.

—Ендеше, несі бар, ухаживать ету керек.

—Қалай ухаживать ету? Мақсат не?

—Ухаживаттің мақсаты біреу ғой, ал өзгелері содан әрі өздігінен туады да. Бұл өзі, тегі, өрлей түсер. Бәлки, ұзаққа да сілтер. Ал соның қажеті бар ма? Мұны бұрынғы батрак деп жіберіп жатыр. Іс жүзінде не істесе, соның бәрінің өзі де бір тың үгіт болады. Міне, бар мақсатты осыдан айыру керек қой.

—Өзін ухаживать еткізер ме екен?

—О, оған сенің бірнеше жақсы жағдайың бар ғой. Ең әуелі, 1926 жылы өзін құтқарған кісісің. Екінші, өзің сұлу, өзің бойдақ жігітсің. Және өзің жақсы фермаға бастықсың. Солай емес пе? Ал содан ары... тегінде, жолаушы жүрген әйел әр кезде әлсіздеу, еркекке күні түскіш болады. Сен болсаң екі шартқа мығым бол. Өзіне қатты ілтифат көрсет те, жабыса бер, сонан соң аса жиі мақтай бер, тамашалай бер. Еркектің жабысқақтығы салғаннан жирентіп жібермесе... көбінше дегеніне жеткізеді.

—Жалтыр?

—Жеттім бе, әйтеуір. Аман, тыныш жүрмісің, жалғызым, ең соңғы сүйенерім, Мардан жаным...

—Ақырын, тыныш, өздерің ше? Келді ме?

—Келді, жетті елге.

—Серіктері бар ма?

—Бар, бесеуміз. Жолдастары өңшең сен тұр, мен атайын... Өткелектің бәрінен өткен, барды басынан кешіргендер.

—Елде ешкімді көріп табысты ма?

—Әзірше сақтық етіп жүр, қит етсе көрсетеді... Ел кедейі бұрынғы емес, өшігіп болған дейді ғой шетінен.

—Солай. Аса, аса сақ болсын, сенбесін ешкімге, ұстап береді. Бірақ қандай күнде де мені көрмеген, білмеген бетте кетісіңдер... ұқтың ба?

—Әрине, ол кісі де соны айтады.

—Ал өздеріңе айтарым, бұл өлкеден мал-мүлік, күш - қаржы алыңдар да, тайып кетіңдер. Құмға, шекараға тартыңдар, — деп, ойланып тұрады да, ендігі сөздерін салмақпен айтады.

—Айтпақшы, жақында сол елге Алуа дейтін қыз барады.

—Қош, бәрін ұғындым, бек бол.

—Ақсақал, мынау қай текті жылқы?

—Е, бұл баяғы Дулат байдың тегінен.

—Ойбай-ау, ақ айғыр ма?

—Иә, атақты ақ айғырың.

—Дулат байдың ба?

—Е, Дулат байда болған.

—Ойпырау, не дейсің, не дейсің? Әлі тірі дейсің бе?

—Жоға, бұл анау ақ айғырдың баласы емес пе? Бірақ өзі де сондай, бәйге... Үйірі де мол.

—Сен ылғи осыған мін. Мұның әкесі сенің әкеңнен ажыраспаған.

—Мынаны қара, Алуа. Мынау Кеңсу ғой. Біз осы арадан қашып ек қой.

—Онда тек киіз үйлер еді.

—Енді киіз үйді тек музейден көрерсіз. Халықтың отырықшылыққа қандай қуанып ауысқанын білсеңіз...

—Дүниенің өзгергенін айтсаңшы. Мынау Оспанның сақалы да жоғалып кетіпті. Тон шекпенді де тастапты. Баяғыдан қалған жалғыз жұрнақ — мұрты ғана.

—Ал Сексек тіпті мұртты да беріпті. Жұрт қартайса, бұл жасарады.

—Енді қалай? Өзім үшін, әкем үшін де қайта тұрғым келеді.

—Сенің көмегіңе халықтың ырзалығын айтсаңшы, Алуа.

—Атағын ғана естуші ек.

—Піл әкеп сыйладың ғой, қызым.

—Жануардың қайраты-ай.

—Колхозға анық сенгенім осы.

—Саша, саған жұрттың қандай қуанатынын білдің бе?

—О, Алла, мен машинаны мұндай жақсы көретін жұртты көргем жоқ. Бұлардың көзінде мен трактор емес, планеталар арасындағы ракетада келе жатқан кісідеймін.

—Маған берген кісілерің қайда, "Ақтал" колхозы? Қашанғы тосам?

—Біздің бар колхозшыны әуелі егінге шығарды ғой мына кісі.

—Eгіc, eгіc. Мен істеп жатқан жұмыс колхоздікі емей, жаудікі ме?

—Бірақ егістің күні тығыз, алдымен егіс деді ғой мына ауданнан келген кісі.

—Тыңдамаймын, аудан түгіл, аспаннан келсін.

—Бұл кісіге не бересілерің бар еді, Бейсен? Кімді сұрап тұр?

—Мен ерігіп жүрген кісі емеспін. Ақталдан арық алғалы, осы бес колхозға, биыл жаз қалың егінді суаратын су бергелі жүрген гидротехникпін.

—Ә, мен білемін, сіз жолдас Армансыз ба! Ісіңізге сәт болсын. Ақтал бойының көптен күткен маманы сізсіз.

—Күткені бар болсын. Мезгіл өтіп барады. Мен әр колхоздың берем деген адамын емініп сұрап, жалынып алмақ па екем?

—Жолдас Арман, сіздің асығуыңызды түсінемін. Бірақ мұндағы жайды сіз де ұғыныңыз. Құрғаққа егетін егістің бір күні өтсе де, үлкен қатер. Бұл тұстың күні шыға келе қайнап кетеді. Құрғақтың егісін анық бір күн өткізіп салса, көп күн өкініші кетпейді. Сондықтан бар колхозшының күшін осы жотаға әдейі салғызып тұрмын. Сіздің ісіңіз үш күнге шыдайды.

—Керегі жоқ ол басалқаның, маған кісі керек.

—Бүгін сізге кісі жоқ.

—Онда менің ісім жоқ. Сіз ауданнан келген болсаңыз, бассыздық етпей, алдымен менің ісімнің мәнін түсініңіз.

—Сабыр етіңіз, жолдас.

—Керегі жоқ сабырдың, жиылыс шақыр ендеше.

—Жиылыс осы, өзге жиылыс шақырылмайды. Тыңдаңыз, ұғыныңыз айтқан сөзді.

—Тыңдамаймын. Сіз менің ісіме бөгетке келгенсіз, мен ауданға, Алматыға шағамын сіздің ісіңізді. Шақырыңыз жиылысты.

—Жиылыс осы, "Ақтал" басқармасы осында тұр.

—Жолдас "Ақтал" колхозының бастығы, колхоз басқармасының мәжілісі осы арада өткенін мақұл дейсіз бе?

—Мақұл, асығыс болса, өтсін қазір. Аштым жиылысты. Мәселе — біреу. Гидротехник Арманға он кісі колхозшыны бүгін беру ме? Үш күннен соң беру ме? Мәселе ашық. Үш күнге егіс уақыты тығыз, тосуға болмайды. Сондықтан жолдас Арман үш күн тоса тұрсын. Мұнда, жотадағы құрғақтың егіні бітсін деген ұсыныс бар. Осыны қостағандарың қол көтер.

—Алуаш, келгенің, туған жерге осындай боп келгеніңіз қандай тамаша. Сені мұнда қандай жақсы көретінін байқайсың ба жұрттың?

—Мен де туған жерім мен елімді сонша сағынған екем, енді ғана аңғарам.

—Сені өзгеше күткен, өзгеше сағына күткендер де бар, оны байқайсың ба?

—Биыл ғана, бүгін ғана емес. Талайдан солай ғой. Ылғи күтумен, белгісіз күтумен, бір ғана қиялмен тірлік еткен жан бар ғой.

—Қазір жауап берме, жаным, тек үмітімді, күдерімді үзгізбе. Мен сенің шұғылаңа алыстан, алты қырдың астынан елтіген жанмын...

—Тоқтаңыз, жетті... айтпаңыз, — деп үзік-үзік әлсіз үн қатады.

—Қазір жауап айтпа, өтінемін. Ертең кешке Текелінің бауырында Назарбек шалдың қой фермасына келші. Елден аулақ, оңаша ғана, сонда ғана сөз қатысайық. Тостым сонда, келесің бе? Айтшы, жаным, өтіндім!

—Жаппар неге қалып қойды?

—Білмеймін... Білмеймін...

—Неғып қалып қойды екен. Өзі бірдеңеге ренжігендей, өңі де қып-қызыл боп балқып қалыпты. Бірақ сондай сұлу, жігіттің төресі, бүлдіршіндей... Үріп ауызға салғандай...

—Шын бүлдіршіндей сұлу. Ал шаруасы қандай. Мал жағының бригадирі ғой. Қойлар фермасы тап өзіндей, тегіс тамаша дейді.

—Бізге қаланың әнін айтып беріңізші.

—Жаңа әндер үйретіңізші.

—Өкіл жолдас, сіз ауданнан келіп, менің ісімнің бір "Ақтал" колхозы емес, осы барлық Ақтал бойына ең қадірлі, ең қажетті іс екенін түсінбегеніңіз не? Мен соншалық ызалымын.

—Түсінбеді деп сізге кім айтты?

—Түсінсеңіз, Ақтал бойында бірінші рет тоғам алудың әрі бүгін үшін, әрі болашақ үшін қаншалық тарихтық уақиға екенін маған айтқызудың не қажеті бар еді?

—Сізге оны айт деген кім бар, қажет қылған кім?

—Айтам ғой, сіз түсініп те жетпеген сияқтысыз.

—Алуа тәте, сіздің сахнаға шығатын кезегіңіз, — дейді де, өзі халық жаққа жүгіре шығып: — Қазір бізге қаланың әнін Алуа тәте айтып береді, — дейді.

—Сіздің ойыңызша, қазір астықтан басқа дүние жоқ.

—Қазір одан басқа ән бар, — деп ойнақыланады. Арман ызалы:

—Иә, астық пен ән. Одан басқа түк жоқ, солай ғой, Алуа?

—Астық пен он. Қазір одан басқа түк жоқ.

—Астық қана дейсіз. Арықтың әкелетін қасиеттерін ойлап та көрген жоқсыз. Бұл өлке, Ақтал бойы енді бидай ғана емес, қант қызылшасын өсіретін, қант заводтарына толатын өлке болады. Арық жүрген соң бұл өлке әлдеқандай бидай емес, ақ күріштің балқып өсетін өлкесі болады. Бұл өлкеде сан саты электр станциялары орнайды, ол не деген сөз?

—Мұның бәрі дәл бүгін, мен үшін тәтті түс, қазір мен үшін ақ күріштен қызыл бидай көп қызықты. Үйткені қазір, әсіресе қазір, бүгін... соны ектіру, үлгіру менің ең зор қиялым.

—Түу, не деген, не деген шолақтық. Сіздің бар түсінігіңіз артта қалған, отсталый.

—Қызыл бидай біздің халық үшін, жалпы адамзат тарихы үшін, қаншалық артта қалған ұғым болса, менің де бүгін артта қалғандығым сол болсын, жігітім. Бола қойсын, — дейді де, енді бағанадан қасына оралып жүрген, кішкене қыз Әсияға иіледі.

—Сен кімнің баласысың, Әсия, кішкентай? Сен сондай жақсы ән саласың. Маған апаң мен ағаңды көрсетші, — дейді Алуа.

—Олар жоқ...

—Қалайша?

—Олар өлген. Әжем де өлген. Әжем де өлді ғой менің.

—Туғандары жоқ. Біздің мектептің жатақханасында жатып оқиды, өседі.

—Сен сондай әдемі ән айтасың. Менің ойымша, атақты артистка боласың ғой деп ойлаймын.

—Жоқ, мен ұшқыш болғым келеді.

—Айналайын, о да сондай жақсы. Білесің бе, мен де ұшқыш болуды қиял етемін. Жарайды, екеуміз бірге ұшамыз да. Ал, қазір кел, ән салайық.

—Бес жыл, жиырма алтыншы жылдан бері бес жыл бойы. Көзім жатқа қарамас. Жат та маған жарамас.

—Болды, арғысын айтпаңыз...

—Аузыңызға қандай сәтсіз жолдар оралды?.. Мен көп ойланып, асықпай жүріп дегенімді тапсам деген қиялдамын. Бұл жайда мен қиялшылмын. Ал сіз қатты қатал емессіз бе? Екеуміз екі сайдың жемісі емеспіз бе екенбіз осы, орысша айтқанда?

—Орысшаны білу керек. Бірақ сыр мен шынды қазақ тілімен айтсаңшы, Алуаш?

—Бұл да бір қызық шындық екен.

—Мен бүгінгі түн тауға, фермаға кетем. Алуа, кішкене жас қозыларды көргіңіз келе ме? Олар сондай сүйкімді ғой.

—Мен барар едім. Және малшыларда болғам жоқ. Қозы қай фермада?

—Назарбек қартта, тау ішінде, Тереңсайда. Барасыз ба?

—Бәлки, барармын да, ертең...

—Жә, мен сізді қарсы алам. Солай шештік, дәл ғой?..

—Дәл, кешке...

—Тауға несіне барасыз, Алуа? Қойда неңіз бар? — деп, Арман батыл сөйлейді.

—Е, барса несі бар? Онда қазір мал балалап жатыр, компания.

—Саулықтар сіздің жәрдеміңізсіз де қоздай алады. Шабандар көп, одан да маған көмек етсеңіз етті. Біз колхозға сөзбен емес, іспен көмек етушілерміз ғой.

—Сіз сөзбен көмек жасауға болмайды дейсіз бе?

—Иә, сөзі көптің бәрі де көмегім көп дейтін әдет қой.

—Не сіз қателесесіз немесе жұртты орынсыз тұрпайы кінәлауға құмарсыз.

—Ендеше, сол фермаңызға барыңыз да, бір жүз саулыққа егіз табу жөнін үгіттеңіз. Соған көндіріңіз. Колхоз қазынасын сөзбенен байыта түсіңіз.

—Алуа, бірталай малды жоғалтып тұрмыз. Ақ айғырдың үйірінен таңдаулы алты ат пен ту бие жоқ.

—Сатылды ма?

—Сатылды... Шүкір, енді пул да бар. Аттарың сай ғой?

—Сай. Аз күнде басқа жаққа ауамыз.

—Бұл колхозды масайратып қалдырмай, түршіктіріп кетеміз.

—Жүрегін шайлықтыра беру шарт.

—Оның рас. Әлі қызығушымен қатар қобалжушы да көп. Тракторға мәз болса, мықты бір шығыннан шошып, түршігіп қалсын. Әйтпесе, Ақтал бай Доғалдың тұсындай емес, көгерді десіп шулатып жатыр.

—Кім шулатады? Қаладан келгендер де бар ғой?

—Бар.

—Ол кім?

—О несін айтасың, баяғы өзіңіздің жесіріңіз, жылқышы Сатайдың қызы Алуа кепті. Сол кепті, тракторды сол әкепті.

—Алуа ма?

—Айт анаған. Маған сол немені кездестірсін.

—Сіздің көргіңіз келетінін мен білген ем, мырза.

—Ендеше, не істеп ең?

—Онымен көрісетін жеріңізді айтам.

—Және бір қызығы, тап сол Алуа ақ айғырға мініп жүр.

—Ол менің баяғы бәйге айғырымның баласы ма? Кәмпеске жылы дөнен еді, қазір кемеліне келген, бұл да бәйге ме екен?

—Қандай бәйге десеңізші. Әкесінен де атақты. Алуа соны мініп жүр.

—Тартып аламыз, сөз жоқ. Менің қанатым сол болды, өз малым. Тағдыр өзі әкеп тұрған жоқ па?

—Сен кімсің, ей? — деп, Назарбек сескене қарайды. Шегіншектейді.

—Сескенбе. Назарбек, Назарбек. Мен, мен той.

—Доғал... Мырза Доғал?

—Ия, бұрын мырза болса, бүгін не десең де ырза Доғал.

—Неғып жүрсің, қайдан жүрсің?

—Неғып жүруші ем, міне, тау-таста аң болып, бұғып жүрмін. Жалайырдың баласы, жанашыр біреуің болса, оң назарыңды сұрай келдім.

—Өзің қашып жүрсің ғой?

—Менен ерік кеткелі қашан, сүйтпей неғып жүр дейсің. Осы өмірде бір өзіңнен басқа сенерім жоқ, жан жүзіне көрінгенім де жоқ.

—Сүйтіп, мені паналап келдім десейші.

—Таптың. Әрине, Назеке.

—Мені жасыр деп тұрсың ғой?

—Әрине, Назеке.

—Жоқ. Енді алданатын Назарбек жоқ. Баяғы құл Назарбек жоқ, мырза Доғал.

—Не дейсің? Мен неге болса да бел байлаған жанмын. Жалғыз сенгенім сен, іздеп келгенім сен. Кейін тағы оралам. Ойлан, жөніңе көш, Назарбек. Сен маған пана боласың. Боласың, — дейді де, жалт беріп жөнеле береді.

—Қостөбеге жет, Алексей мені біледі. Бірақ сөзімді айтсаң түсінеді, — дейді де, өзі қайтадан қозыларына қарай бұрылады. Әйелі жылдам басып, атқа қарай кетеді.

—Ит үре бергені не бұл, шырақ?

—Е, қайтеді, ата.

—Әй, білмеймін, балам, осы тауда жаманат сыбыс та жоқ емес-ау.

—Қандай сыбыс?

—Кешелер бөгде жүрген бес аттыны көрдік деседі.

—Тасқа тығылып жүр ме?

—Е, қарағым, көңіліме мынау бір медеу болды-ау.

—Шамды өшірсем қайтер екен?

—Міне, әкесі қандай еді, марқұм Сатай тек соны ғана мінуші еді. Қанша ұры түсірді, өлгенде де соның үстінде өлді. Мен баяғыда "қосында алысам" деп, Бұланның соққысы тиіп аттан құлап қалғамды.

—Сен әкеңдей бол, ер бол. Доғал байды қарғап өтіп еді. Мен одан кейін де Дулат Доғалды пір көріп шатасып жүрдім. Білесің бе, Доғал айдаларда, сол қанқұйлыта ара түскен аңталдығымды айтсаңшы.

—Япыр-ай, ата, мына сөзің қандай жақсы.

—Ойбай-ау, несін айтасың. Ол күні тантығаным үшін опық жей-жей, мына сақал-шашты да бір күзде ағарттым ғой.

—Бұ кім екен, бөгде қатыс қой.

—Сескенбе, ата, мен бірге шытайын... Байқаңыз!

—Түстері жат мына кәпірлердің... Япыр-ай, сорыма жалғыз да болмадым... Сенің бейнетіңе душар болдым ба, балам?

—Әкемді аузыңа алдың ғой, ата, жаңа... әкем деп білермін... Енді маған сен! Ашпа!

—Аш!

—Аш дереу қақпаны!

—Сен кімсің, ей?

—Ауданнан... ГЕПЕУ-ден, аш.

—Ашпаймын, күндіз кел!

—Доғал, жөнел былай! - деп Алуа айғайлайды. — Атам!

—Атып көр!

—Ә, сен мұнда ма едің? Сен керексің!

—Кім керек?

—Алуа... Сатай жылқышының қызы Алуа керек.

—Ә, дұшпан, таныдым мен де, сен бе едің, дұшпан?! — Атып қалады. Тыстағылар:

—Ойбай, танып қалды.

—Бәрібір біліп қалды. Енді өліспей кету жоқ. Не де болса ат! Атыс! Басып ал ферманы! — дескен қызу серттер. Атыс... Іштен Алуа атады. Шалға да бір алтатар беріп қойған. Ол Алуаны көре тұрып:

—Қарашығым-ай, ұл болмасаң болма, ұқсапсың ғой ағаңа, — дейді.

—Мә, атыңа мін. Сен қаш. Тым құрыса сен құтылшы!

—Ата, қорықпа, Мен құтылсам, сен де, қозылар да құтылады.

—Кетті!

—Қыз кетті!

—Жой, жоғалт көзін! Ат, атқыла!

— Жау! Банда! Қозылар тұрған қораны да өртеп жатыр! Тезірек! — дейді.

—Бұ да сонда ма екен?! Бригадир бандит.

—Сен бе едің?

—Қайыр, мен өзімнің бір адасуымды атқан екем ғой, болсын солай.

—Айтып ем, қаңғып не бар деп?

—Сіз немене, табалаушымысыз?

—Құтқарушымның бірі болмасаңыз, сәуегейлігіңізге таң қалар ем...

—Мен не істедім? Түгел білдің бе, менің не болғанымды?

—Қой әзір, Алуа, басқа сөзді сөйлеме.

—Қоя алмаймын. Айт маған, не білдің, не ойладың!

—Қазір менен бір сөз естімейсің. Жазыл, емдел, өзге бар сөз сонан соң, ұқтың ба? Тыныштал! — деп, Алуаны зілді сөзбен тоқтатады да, басынан құшақтап, туған апасындай алақанымен бетін аймалап, жұбатқандай болады.

—Мен ұяттымын. Партия алдында ұяттымын. Өмірде бір жанды сүйген болыппын да, сонша адасыппын. Неге жараймын, түкке жарамаймын.

—Соншалық зор сенім артқанда, колхозшы қалың жұртшылық сондай қуанышпен, достықпен сеніп қарсы алғанда...

—Рас, солай еді.

—Солай болса, сонымен кетсем етті. Не деген сор, не деген мазақ... Қандай ұят. Қандай қиналамын. Комсомол бетіне енді не деп қараймын?

—Енді бері қара.

—Мұның бәрі теріс емес. Рас, теріс емес деймін. Мынау көзіңнің жасы, жаңағы өкінішің — өзіңді өзің жазалауың. Бәрі де теріс емес, дұрыс деймін. Сол саған керек. Себебі ты была дурой! — деді. — Идиотка, анық дура боп шықтың. Рас, бар мәселеде емес, мына бір мәселеде — жүрек мәселесінде. Ал колхоз жұмысында ойдағыдай істедің. Болды. Бұл саған сабақ. Совет әйеліне бар ерік берілген. Бар кісен, тыйым, зорлықтар күйреген. Бірақ әрбір әйел, жалпы бар совет адамы сияқты, өзіне-өзі қатал, өз ішінде тыйымшыл болу керек. Әсіресе өзі жас, өзі сұлу болса, сол ерекше шарт.

—Соның рас. О-о, мен бұдан былай жүректің есалаң сезіміне ырық бермеймін. Бұрын біліп көрген емес ем. Енді бұл сондай сабақ болар маған.

—Сабақты оқуды тек адасумен ғана, жүрекпен адасумен ғана оқу дұрыс емес, қажет емес. Ерекше ескертіп айтам, Алуа, сен әлі өмірдің басында танасың. Бар-бәрі, тамаша тірлік, мол-мол, шексіз болашақ әлі сенің алдында. Алыста, алыста. Сол үшін бір-ақ нәрсені түйемін: оқы, оқы, оқы. Сатан партия да осыны айтады. Өйткені бізге Ленин өзі осыны айтқан. Сен ғана емес, мен өзім де әлі талай-талай оқымақпын.

—Кеш мені, Нина, — дейді.

—Дура, дурочка, Алуа, - дейді.

— Кіріңіздер! Бері жақындаңыздар, ғылым кеңесінің сіздердің дипломдық жұмыстарыңыз турасындағы қорытындысын тыңдаңыздар!

—Жолдастар, достар. Институт босағасынан өтіп, енді тірлік, еңбек, қайрат табалдырығынан сенімді аттап, іске араласуларыңызға жол босын айтамыз. Алдағы еңбек майданында зор абыройлы, халыққа қадірлі асыл азамат болуларыңа тілеулеспіз, достар.

—Алуаның жазғаны, сөйлегені — бәрі де сондай ойлы, орнықты.

—О, Алуа оқуға өмір тәжірибесінен келген. Оның әйел жайын зерттеуінде де үлкен мән бар. Мен айтайын — оның бұл еңбегі ғылымдық еңбек болуға жақын тұрған нәрсе.

—Сатаеваны ғылым жұмысына, аспиранттыққа жіберсе лайық, сол қажет деп есептер едім.

—Таныс болыңыздар, профессор Есенов, Москвадан жаңада келген. Қазақтың белгілі оқымыстысы.

—Мен жаңа сіздердің Сатаева турасындағы соңғы сөздеріңізге қызығып құлақ салдым. Әсіресе оны аспирант етіп қалдырып, ғылым қызметіне беттету керек дегендеріңізге соншалық қосылам. Мен енді ұсыныс айтайын, біздің ғылымдық зерттеу институтына, яғни біздің филиалға жіберу керек.

—Онда Алуаның диссертация тақырыбы да мәлім болды ғой.

—Қандай тақырып деп ойлайсыз?

—Мұның ең татымды, ең қызықты тақырыбы әйел мәселесі болуы керек. Өзіңе ұнай ма, Алуа?

—Әбден ұнайды, Нина Ивановна. Мардан ата, сіз қалай дер едіңіз?

—Әйел мәселесі, Қазақстандағы әйел мәселесі дейміз бе?

—Тек Қазақстандағы ғана ма?

—Қазақстанның ғылым қызметкерлері ең алдымен "Қазақстанның өзінің тарихына байланысты тақырыптарды зерттеу керек деген" жалпы жол бар. Москва осылай белгілеген.

—"Қазақ әйеліне Октябрьдің бергені" деп жазамыз, солай ма?

—Онда, әрине, солай болуға лайық.

—Ия, ол айтқаныңыз диссертацияның бір бөлімі болатыны рас. Бірақ мәселені шын ғылымдық дәрежеде шешу үшін бұдан кең қойылу керек. Тарихтық ғылымның талап ететін шарттары қамтылу керек.

—Көрдің бе, Алуа. Сенің алдында әлі көп қиын да, қызық та асулар бар. Әлі екеуміз тағы да талай ойланармыз.

—О, Нина Ивановна, Мардан аға, мен әлі талай ұзақ ізденуге, сол үшін көп-көп оқуға соншалық әзірмін.

—Міне, сөйтіп Алуа жолдас, енді сіз біздің Тарих-этнография институтына ауысасыз. Сонда тез келуіңізді күтемін.

—Ақтал ауданында әйелдер арасындағы жұмыс ойдағыдай емес, жеткіліксіз. Сен бір мықты адамды ұсынсаң деймін. Не айтасың?

—Ақталдың бойына кісі керек екені рас. Соған мен бір адамды тапқан сияқтымын. Бірақ... — деп ойланып қалады.

—Ол кім?

—Ол ғылымда анық өсетін адам сияқты.

—Кім ол, айтшы?

—Сатаева Алуа, есінде ме?

—Есімде. Ол оқу бітірді ме?

—Бітірді. Және сонша жақсы бітіріп, екі институттың ұйғаруы бойынша аспирант боп қалмақшы.

—Кешігіп оқыса да, ғылымға соншалық бейімділік көрсетті, ә?

—Соншалық зейінділік көрсетті. Оны есіме алып отырған себебім, өзі тарихшы. Оның үстіне, дипломы әйел мәселесі турасында жазылған еді.

—Өте дұрыс. Мен Алуаның бұрынғы өмірін білгендіктен ғылымда осындай жолға түскенін аса заңды деп табам. Ендеше, Нина Ивановна, шешілді. Ақталға тура сол Алуаны жіберу керек.

—Қалайша, жаңа ғылым жұмысы дегеніңіз, қане?

—Аспирант болсын, бірақ заочный аспирант. Ал әйел мәселесін кітапханада ғана зерттемей, өмір-тәжірибеден, күнделік партиялық құрылыстан оқып, зерттеп қорытсын. Мақұл ма?

—Онда институты мен Алуаға обкомның осы байлауын айтып ұғындыру керек.

—Ақтал бойы өзге өлкелердің бәріне үлгі аудан болғанындай, адамның өсуі де соншалық үлгілі, озғын болсын. Осы жайды партия қамқорлығы арқылы барлық мүмкіншілікті алған қазақ әйелінің халінен анық таныту керек. Ал сол ауданда бұл жай ойдағыдай емес. Сен қарт аналардан, жас әйелдерден, оқушы қыздардан үлкен, жақсы топтар шығарасың. Жеке, озғын, атақты қайраткерлер, даңқты азаматтар өсіруге міндеттісің. Баста сол ауданның әйелдерін. Бұл сенің қарызың. Сенің қолыңмен партия сол ауданда үлкен тарихтық істер жүргізуге талап етті деп біл. Міне, осындай міндетпен аттандырамыз.

—Айтқаныңыздың бәрін қабыл алдым. Бірақ бүгінгі маған артқан міндеттеріңіз мені ғана қарыздар етпей, "қажет болған орында, кезегі келген мезетте мені сүйеп отыруға өздеріңізді де қарыздар етсін" деген жалғыз-ақ өтініш айтам.

—Неменеге күлесің? Ылғи бір күлесің де отырасың, күлесің де жүресің, — дейді Сексек.

—Е, күлмей не бопты?

—Әлі күнге не үй, не күй жоқ. Менде болса шүйкебас жоқ, сенде болса бақырбас жоқ. Құр ұшамыз да жүреміз, ұшамыз да шарлаймыз. "Бытпылдық бөдененің үйі жоқ" деп.

—Па-ай, не деген сорлы едік десеңші.

—Енді не? Оқу, оқу, тағы да оқу дедік. Тостық. Талай тостық. Ақырында кеп бітірдік. Сонымен, енді бірдеңе болар деп ем, ә, сен болсаң тағы Алматыдан жалғыз кепсің. Ауданда саған сай жігіт қаптап тұр ма? Бар-бәрі сондай, үріп ауызға салғандай жігіт атаулының бәрі де онда қалды ғой. Сен немене, солардан қашып шықтың ба?

—Мені қой, Секе, менің баяғыда бір аузым күйген де.

—Е, немене? Мені қой дегені несі? Ат боп кеткенсің бе?

—Баяғыда өзің тели-тели жүріп аузым бір күйген. Содан іркіліп қалмап па ем? Өзің болмай шынды айтқыздың. Сөйтіп, мені қой дедім ғой. Ал енді, сырға сыр орай болсын, өзің неге үйленбейсің осы?

—Е, мен үйленбейін деп жүрмін бе?

—Апыр-ау, ендеше, бөгет не?

—Алмадай қыз атаулы айналаңда қаптап жүр. Үріп ауызға салғандай. Бәлі, осында не қарап жүрсің? Немене, жұлдызың жараспай жүр ме?

—Ойбай, дәл өзі табылмай жүр ғой.

—Онысы қандай еді?

—О, менің іздегенім көңіліме көңілі сай, әсіресе бойыма бойы сай қыз емес пе?

—Онысы тағы қандай "Мың бір түн"?

—Е, маған өзімнен бойы ұзын қыз неге керек? Осында бір-екеуі мен үйлесе жаздап барып, шалжиысып кеттік қой. Бәрі сол бойдан. Маған: "бойы тапал, осындай еркек бола ма екен?" дейтінді шығарыпты. Және осы күнде тіпті қызы құрғырдың бәрі дередей боп кетіпті. Міне, маған, мысалы, сен сияқты ұзын сирақ қыздың не керегі бар, оны қайтем? — деп, аяғының ұшынан басып, Алуаның басына қарай басын созады да, қылжақтайды: — Ақырдан сұлы жейтін аттай мойным созам ба? Зәуі-сайтан бетінен сүйгім келсе, аяғым астына орындық қойып жүрем бе? Ал, мен, білдің бе, Жиренше шешен сияқты... Ол өзіммен шешендігі тең қыз тапқанша үйленбеймін деп еді ғой. Мен бойыма бойы тең қыз тапқанша үйленбеймін.

—Жарайды, со да серт боп па?

—Е, серт болмаса себеп. Ал сенде тіпті себеп те жоқ қой.

—Жарайды, жарайды. Сенің тілегің құдайыңа жетсе, осында әлдебір күйеуге де кездесермін. Кім біледі.

—Иә, осы жақта Бетпақ дала бар деген. Сонда Алуаны тосып, баяғы Баян сұлуды іздегендей тоқсан сері тосып тұр деген. Қу медиен, қу даладан табарсың, қатқаныңның басын!

—Сен бе, сен күйеуге тисең, мұрнымды кесіп берейін.

—Қой, мұрныңнан айрылып қаласың, неғыласың, бойы тең қыз кездескенде, мұрны пұшық деп тағы пәле ғып жүрер.

—Міне, Алуаш, баяғы Ақталыңның бойы. Сен күң бала боп, күбі шелекпен алысқан, жерошақ басында шіріген балалығыңды өткізген жер. Мен, Бейсеннің, қоңыр өгіз үстінде, дәл осы жоталарда, осы мынау, машина тұрған жердің өзінде, сан рет ұлы жастар төккен жерім.

—Ол шақта, Ақтал бойы киіз үйлі ауылдардың күзеу, көктеу, қыстау еткен жері ғана еді.

—Сен Доғалды айдарда Жалайырдың жеті байының орнына жеті мың үй орнайды бұл өлкеге деп ең. Біліп айтыпсың. Міне, бұл күнде, осы Ақталдың бойында, біздің Ақтал ауданында сол жеті байдың орнына жетпіс колхоз кең жайласқан.

—Міне, Алуаш, туған өлкең бүгінгі қарқынына орай қайрат күтеді, азаматы сенен.

—Алуа тәте. Мені танисыз ба? Мен сізді ұмытқам жоқ. Білесіз бе. Ақтал колхозында 1931 жылы, сіз екеуміз концертте... — деп күле бергенде, Алуа қуанып, мұны құшақтай алады.

—Әсия, Әсия, Асюша. Қандай жақсы өскенсің?.. Есімде... Екеуміз ән салып, жарысқанбыз, — дейді де, енді шұғыл өзгеріп, аса бір үлкен сыр сұрағандай сөйлеседі. — Жә, Асюша, сен маған айтшы, неге сенен басқа қыздар оқымайды?

—О, оқымайды, тәте. Бізде, мұнда солай...

—Бұ не, бұ қалай? Жетінші класқа шейін қыздар мен еркек балалар саны бірдей. Ал 8, 9, 10-кластарда олар соншалық аз, жоққа тән. Немене, әлде Ақтал ауданының қазақ қыздары жетіжылдықтан әрі оқымасын деген заңы бар ма? Жолдас директор, Жексенов, ұғындырыңыз, жөнін айтыңызшы маған.

—Әрине, не хорошо. Бірақ қалайша екенін білмеймін... еріген қардай...

—Сіз білмейсіз бе себебін?

—Оны менің білуім қиын, білуім қиын себебін. Қыздар оқуға келмейді.

—Сөйтіп, сіз себебін білмейсіз бе? Сәруәр, сіз де соны аңдамағансыз ба?

—Мен өзім де қайран қап тұрмын. Бұлай болар деп ойлаған жоқ ем. Қандай!.. Көрінеу өрескел айырмыс қой.

—Сіз оқу бөлімін көрмегенсіз, аңдамағансыз! Ал, сіз, қарт педагог, бұл туралы ойлануға да, қиналу былай тұрсын, ойланып себебін шешуге де шұғылданбағансыз! Жарайды, мұның себебін шешіп, ашып көрерміз!

—Айналайын, жылама. Апаларың қайда, сен айтшы? — деп, ересек қызға қарайды. Ол жылап тұрып, ызаланып сөйлейді:

—Апамыз әне, жұмыс істеп жүр. Мені осылармен тастап кетті. Ал бұлар жылай береді, жылай береді. Мен қайтем? — деп, тағы жылайды.

—Бұл қай колхоздың егісі?

—"Ақтал", "Ақтал" колхозынікі, — деседі әйелдер.

—Бригадиріміз тұр ғой, міне.

—Немене, күнде жұмысқа осы балаларды ала келесіңдер ме?

—Енді қайтейік? Өзің осы, апыр-ай, шырамытып тұрмын-ау, өзіміздің ауданға қызметке келді деп еді, Алуа емессің бе, айналайын?

—Алуамын, апай.

—Алуа, Алуаш, — десіп, қуана қол алысып шүйіркелеседі. Әйелдер жан-жақтан енді Алуаға наразылық жайларын білдіре бастайды.

—Колхозымыз бай, бірақ көрдің бе, міне, ылғи күнде жұмысқа осы балаларды ала шығамыз. Үйде күтетін кәрілеріміз жоқ.

—Ясли қайда, детсад қайда?

—Ұйыстырған жоқ, мынау бригадир... Мынау Садық.

—Әлі күнге ұйыстырмай, уәде беріп келеді колхоз бастығы мен бригадир. Қасымызда балалар болғандықтан, өзге әйелдердей емес, еңбегіміз де шала.

—Көзің көрді ғой, міне. Көңіл ала болған соң, жұмыс шала болмай ма, еңбек зая кетеді.

—Араларында стахановшыларың бар ма? Озаттарың кім?

—Әй, бәрі шамалас қой, қарағым.

—Ондайды арамыздан өсіріп шығара алмай жатырмыз ғой әлі.

—Жә, жолдас бригадир, бұны не дейміз? Ақтал бойы — қызылшаның бүкіл Одақта ең мол өсетін жерінің бірі. Бұнда рекорд, дүниелік рекорд беретін өнім алу шарт. Ал сізде бірде-бір озат қызылша маманы жоқ, бірде-бір стахановшы әйел жоқ. Бұл қалай?

—Рас, бол май тұр. Өздері де саналы колхозшы дейміз, сонда да өздігімен ынта, бейіл көрсетпейді... қымс етсе бригадир.

—Бригадир демей, кім дейміз, бәрі сенен емес пе?

—Не жағдай жасадың, кімге жасадың?

—Керек десе, баламызға баспана жоқ күндіз.

—Озат боп шықпайық дейміз бе, өзгелерді естімей, көрмейміз бе... Бірақ сен, бригадир, жалған уәдеден басқа не бердің...

—Сен оңдырмапсың... — Алуа енді бұндағы дауды қорытады:

—Аналар, құрбылар. Сөз қысқа және мәлім... Сендер мақұл көрсеңіздер, біз мына бригадир жәйін бүгін колхоз жиылысына саламыз, мақұл ма?

—Несін айтасың, қарағым, қарық болған шағымыз. Мынау сиыр фермасы, бірнеше жүз мөшке сиырларымыз бар. Бұлақтай шетінен. Осы жерде май заводымыз тағы бар. Колхоздың табысын атама.

—Кәне, жеңгелер, апалар, шындарыңды айтшы, ең озғын, озат сауыншы, стахановшы қайсың?

—Қарағым Алуа, "Ақтал" колхозшысының жаманы бар ма? Бәріміз де озатпыз.

—Біреуді озғызып жіберіп, өзгеміз қарап тұрамыз ба?

—Озған да ешкім жоқ, қалған да ешкім жоқ. Өзгеде бар он саусақ әрқайсымызда да бар.

—Сөйтіп, бәрі бірдей стахановшы ма? Жоқ, бәрі бірдей орта қатарлы сауыншы ма?

—Е, сол-сол айтқаның ғой. Орта қатар. Стахановшы деп бөлгеніміз жоқ бұлардың ішінде.

—Сендер Алуаның не іздеп тұрғанын андамай тұрсыңдар-ау, қатындар. Біздің завферма әкеміз, біз де, менше, қарық қып тұрған жоқпыз. Алуа стахановшы неге жоқ деп сұрап тұрған жоқ па? Сендер ондайымыз жоқ деп мақтанғалы тұрмысың, түгі? Стахановшы шықпағанына ұялсақшы, өкінсекші одан да. Болмаса, ана атын естіп жатырмыз ғой Салиха Оңғарбаеваның. Сондай озат әйел бізден шықпас па еді? Ал мұнда сондай боп озат боп шыға алмай жатырмыз, соны айту керек қой.

—Бәсе, соны айтсаңызшы, құрбым, атыңыз кім? — деп, Алуа жылы ұшырап соған оралады.

—Атым Айбала, Алуаш. Стахановшы шықпай жатқаны, үйімізде адамымыз көп. Мұнда сауын, үйде бала күтімі, ас пісіру, бір үйлі жанды күту, екі ұдай боп алақ - жұлақпен күніміз кешеді. Арамыздан не бір депутат, не бір ордынос, озғын әйел шықпағанына ішіміз күйеді. Ұғып кетші, түсініп кетші ең болмаса соны. Осы емес пе, қатындар, айтатындарың, солай демеуші ме едіңдер?

—Солай.

—Осыныкі жөн, барды Айбала айтты! — деседі.

—Ішімізде ауру, ақсақ-тоқсағымыз да бар. Локтрден көмек көрмейтін, дәрі таппайтын, бейнет кешетін жайымыз бар.

—Бәсе, міне, осыны айту, шынды айту керек. — Айбала бұл сөзге қатты ойланып, енді бір байлауға бекінеді.

—Анық шынды айт дедің ғой, Алуа... Әй, қатындар, ендеше, келіндер, анық сол шынның өзін айтайық. Олай болса, мына тұрған қарт, біздің Назекең, тап осы фермаға бастық болуға енді жарамайды. Шынын өзің айтшы, әке. Осыным дәл емес пе?

—Апыр-ай, мыналар не дейді?! Баяғыда өзіңмен бірге осы колхоз үшін қан төгіп ем-ау, Алуа.

—Оныңыз рас, Назеке. Сізді орныңнан алса, айыптамай-ақ алуға болады.

—А, солай ма? Жаза жоқ қой... Ендеше, осы қыз біліп айтқан болар... Шын-ақ мені босатып, бір жасқа табыс ете қойындар!

—Ал, Алуа, осылай болды ма? Ендеше, дәл осы фермаға бастық етіп, өз ортамыздан мына Айбаланың өзін қойындар.

—Бұл жерде біз шешпейміз! Колхоз өзі шешеді ғой.

—Сіздің өндірісіңізде істейтін жұмысшының 25 проценті әйел екен. Көбінің үй іші бар, балалары бар. Сіз үлкен, мол, бай өндіріс басында отырсыз. Айналаңыз болса бақша, жайнаған дүние, молшылық. Немене, сіздің детясли, детсад жасауға мұршаңыз келмей ме?

—Алуа, бұныңыз қалай. Сіз бен біз осылай көріспекші ме едік Ақталда?

—Бәсе, мен де бұлай кездесерміз деп ойламап ем. Өзіңіз тураңыздағы оң ойымды ісіңіз турасындағы оңсыз ойым бұзып тұр. Қазір менің осыдан басқа сезімім де, ойым да жоқ. Жөнін айтыңыз, бұ не қылғаныңыз?

—Мен станция сала алмай жатсам, о несі. Мен оған қарсы дейсіз бе? Айыптамай, көмек етсеңізші.

—Көмек етсе, жаңағы толып жатқан әйелдер үшін мамандық еңбек арам боп па? Неге бірде-бір әйелді қайратына, әйелдік қалпына сай орынға ауыстырмайсыз, үйретпейсіз?

—Мен қазір үйретуші емес, оқу орны боп жата алмаймын. Үйренгендермен асығыс жұмыс істеу үстіндемін. Аспаннан түскен кісіше, қалайша сөйлейсіз!

—Аспан емес, жолдас начальник, бұл анық жердің сөзі, жұрттың сөзі! Біздің құрылыстардың барлығында да қара жұмысшысынан үлкен маман жұмысшыларына шейін, керек болса, құрылыс начальнигіне шейін, бар маманды өз ортасынан жағдай жасап, өз арасынан өсіреді, шығарады. Немене, бір қатып қалған кәрі ағаш, ескі кәрі мамандай сөйлейсіз? Ал бүгінгіні қояйын, бүгін станция саласыз. Бірақ ертең соны жүргізесіз ғой, солай ма?

—Иә, жүргіземін, не демексіз?

—Сонда, осы станцияның маман жұмысшылары әзірленді ме?

—Ол құрылыс міндеті емес, басқа орындардың міндеті.

—Жоқ, олай емес. Біз, аудан жұртшылығы, олай ойлай алмаймыз. Өз ауданымызда болатын станцияның ертең керек болатын бар саты мамандары, дәл бүгін осы құрылыста жүрген жұртшылық арасынан әзірлене беру керек дейміз. Мен сізден осы жайлар бойынша, құрылысыңыздағы әйелдер халін айрықша еске алып, ерекше қам-қарекет етуіңізді талап етемін.

—Ал, ұрсып болдыңыз ба? Өзіңіз не деген қатал, зәрлі адамсыз. Ашудан басқа айтарыңыз бар ма, жоқ па? - деп күледі.

—Сіздің өндірісіңіздің бүгінгі хақында ашу мен реніштен басқа айтарым жоқ.

—Мен пәтер қамдатқалы жүрмін... Ақылдасуға бола ма, жоқ па... Ресми сөзден басқа сөзің бола ма, тегі?

—Менің қарамағымдағы жұрт орналаспай тұрып, мұнда келмей жатып ең алдымен өзім орналасам ба? Онда қандай дұрыстық, жарастық, тыныштық болмақ? Ендеше, пәтер жәйін менсіз ойлаңыз, - деп, қоштасып кете барады. Арман қиналып, шарасыздық халде қалады. Бұрын нық байланған бір серт бұзылғандай. Араларындағы дәнекер үзілермен болғандай.

—Міне, қазір мен ырза болмасқа мұршам жоқ. Екі жыл ішінде қаншалық айырмыс тұтанын бар аудан емес, бір сіздің өндірісіңіз ғана көрсетіп тұр той.

—Жә, пәтерді енді әзірлесем бола ма? Жетті ме мезгіл, жоқ па, Алуаш?

—Пәтерді енді әзірлесең болады. Ойламады, тоспады, асықпады демеңіз?

—Мені обком жібергенде, осы ауданда сендер тапқан табысты көріп кел деп жіберген. Бізге жетіп жатқан хабарлар шын ба екен, түгел барлап біліп кел деген еді. Бірнеше күннен бері көрдім, таныдым. Бұл араға сөздің, баяншы түсіндіргіштің қажеті жоқ. Ақтал ауданындағы әйелдер арасындағы партия басшылығы өткізген екі жылдық тәрбиелік жаңалықтарды, жан-жақты мол істерді тек осы Ақтал ауданында ғана қалдыруға болмайды. Сол үшін сен осындағы екі жылдық еңбектің, тартыс - қиыншылықтың, табыс жақсылықтың бәрін де жазуың керек. Жаздың ба осыны?

—Жоқ, Нина Ивановна, әлі жазып қорытқаным жоқ. Жазсам, пайдалы, бағалы еңбек шығар ма еді?

—Неге шықпасын? Партиялық құрылыс үшін де және одан ары ғылым үшін де зор, мол қорытынды шығады. Кесек пайда туады.

—Ендеше, ұмыттыңыз ба, Нина Ивановна, мен диссертация жазғалы жүр едім ғой.

—Неге ұмытам? Бәсе, жазбақ болатынсың. Міне, сен сол диссертацияның бар негізін қалап болдың. Енді менімен Алматыға жүруің керек те, диссертацияның аяқталуын, түгел жазылып қорғалуын қатты мақсат етуің шарт. Обком маған сенің жөнінде, сенің қамында, бар істің ақырында, осылайша, өзгеше тапсырма міндет берген-ді. Бұл айрықша міндет болатын. Сен ертең менімен Алматыға жүресің.

—Пәтер асықпай қамдана берсін, Арман... Мен тағы да біразға сенен бөліне тұратын болдым ғой... Ал ренжіме, жаным.

—Амалым қанша... — деп, Арман Нинаның көзінше Алуаны сүйеді де, осы арада сәл қиналып, өкінгендей қала береді. Онымен ұзақ қол ұстасып, қоштасқан Алуа Нинаға еріп барып, машинаға мінеді.

—Мен өзімше диссертациямның бар керекті материалын жиып болдым деп есептеймін.

—Жиғаныңыз бүгінгі өмір материалдары, солай ма?

—Әрине, совет өміріндегі әйел қауымындағы үлкен өзгеріс, табыстарын түгел қамту — менің ең үлкен мақсатым ғой.

—О, Алуа, жарайды. Мұныңыз өте дұрыс. Онсыз әйел мәселесі жөнінде тарихтық ғылымның диссертациясы болуы да мүмкін емес. Бірақ бұл жай сіздің диссертацияңыздың қақ жарымы.

—Жарымы? Ал өзге жарымы не болады?

—Білесіз бе, тарих ғылымының талабы зор. Ол әрқашан кең ғылым. Әр тақырыпты өзінің тамырымен, түгел топырағымен кең қамтып алуды талап етеді. Болмаса, ертең қорғай бастағаныңызда, қай жердің болсын, ғылым кеңесі тек бүгінгі күн материалына сүйенген еңбекті анық ғылымдық және оның ішінде тарихтық еңбек деп түгел қабылдамауы мүмкін. Ондай диссертацияны ВААК әсіресе бекітпеуге болады. Тарих деген ғылымның өзінің "тарих" деген атынан-ақ көрініп тұр ғой. Әр мәселені ұшынан кесіп алып, кертіп алып зерттемейді, барлық арғы-бергі жайы - менен, тегі - тамырымен қоса тексер дейді.

—Сонда, мен не істеуім керек?

—Сонда сіз, революциядан бұрынғы және тіпті сонау хандық замандардан бастап, Тәуке тұсындағы қазақтың әдет-салтын зерттеп, Россияға қараған соңғы және мұсылманшылық, шариғат жолы әйел халіне араласқан кездегі көп жайларды зерттеп, шолып келуіңіз керек. Және әсіресе, мен өзге бір топ әйелдер атын атап берем, мысалы: Қараүлек, Құртқа, Баян сұлу, Қыз Жібек, Айман — Шолпан және Бопай сияқты халықтың ескілігінде, тарихында сақталып келген талай әйелдер жайын түгел танып, зерттеуіңіз шарт. Түсіндіңіз бе? Институт кеңесі сізге осы жөндерді зерттеуге тапсырады, — деген кезде, Алуа бұған жауап айтқанша, үй ішінде қарбалас басталады.

—Алуа, Алуаш, Алуа! — деседі. Алуа олармен қимай қоштасып келе жатады. Келе жатқан бір топ аудан қызметкерлері көрінеді. Бұлардың ортасында Бейсен.

—Алматы... Алматыдан жеткенім осы болды. Немене, қанша жандар аттанып жатыр? — дейді.

—Міне, көп жастар бар, көбін өзің білесің. Қызметкерлерден де бірталай азамат бар.

—Алуа тәте, мен өзім сұрандым. Еркіммен барам Отанды қорғауға.

—Солай байладың ба, жаным? Жолың болсын, бақыт тап, абырой тап, аман бол, айналайын, — деп, Алуа Әсияны көзінен сүйеді. Аяп қимағандай ұзақ құшақтап тұрады.

—Есінде болсын, мұндағы туған-туысқан, елің-жұртың — бәріміз сенің жақсылық хабарыңды күтеміз. Бұл ауданнан Отанды қорғауға бара жатқан бірінші қазақ қызы сенсің. Біз сенен үнемі хабардар боламыз. Сені көп сағынамыз, көп ойлаймыз, оны есіңнен шығарма. Бақыт тап, бауырым.

—Әнеугі, сіз Алматыға кетер кеште айтысқан аз сөздер, бүгін қойныма салып, майданға алып бара жатқан ең соңғы қымбат асылым. Көптен күткен, іздеген, енді ғана кезіккен табысым тәрізді.

—Иә, Арман, ол кеш... сондай еді. Бар сөздер есімде қалар. Ұмытылмас... Ұмытылмассыз...

—Алуаш, рас па? Қуанышым, бақытым боларсыз. 0, мен армансызбын деп аттанам. Солай деші, Алуа. Солай аттан деңізші.

—Әнеугүні айтып ем ғой, өз ішімді өзімнің алғаш ашқаным, сөзбен болжап айтқаным, бірінші рет осы ғана деп едім. Есіңізде ме, сонда көптен мұз боп қалған бір тоң бар деп едім ғой.

—Есімде, Алуаш.

—Ендеше, сол кештен бері, сізді еске алған сайын сол мұз ерігендей, сіз мені сондағы айтқан тоңымнан ерітіп, жылытқандай боп едіңіз.

—Араға мына күй араласты. Айырылсақта, шаттықсақтап қаламын. Солай ма, Арман?

—Солай. Мен шексіз шаттық ала кетемін, Алуа.

—Сау бол, бақытты бол.

—Бақытты бол, аман бол.

—Бар сертім, бар тілегім сенімен. Шақ қуаныш болса да, осы соңғы сәтте ғана бақытымды тапсам да, сол азғантайдың өзі талай ұзақ айырылудан, талай таудай бейнеттен алып өтер қуатым болсын, қанатым болсын.

—Ленинград жайы қалай?

—Бүгінгі хабар да жақсы емес. Қаланы қоршап қалған сияқты. Шойын жол қатынасы үзілген көрінеді.

—Міне, осыған байланысты майданды тылдың барынша сүйеуі қажет деп отырмыз. Отанның бар күшін мобилизациялық әзірлікте ұстау деген партия ұраны бар ғой. Сол талапты орындап ақтау үшін біздің республика басшылығына бір ой келді. Мына Шығыс Қазақстан, Семей облысы екеуінде болып қайтып келе жатыр ем. Жолай саған әдейі соғып тұрмын. Мен бір үлкен іске сендердің ауданың басшылық етсе деп ем. Райком соны өз қолына алып, аудан жұртшылығын осы бір үлкен бекініс қайратқа түгел жұмылдыра білсе деймін. Мұны және Ленинградты қорғаудың ұраны ретінде көтеру керек. "Отан үшін!" деген майдан ерлерінің ұранын еңбек ұраны етіп көтеру шарт. Осы жөнде, Ақтал райкомы, республикадағы ең алғашқы басшылық қимылды сендерге жүктегіміз келеді.

—Барлық ұлы Отанымыздың ыстық жалынмен сүйген ең қадірлі қаласы — Ленин шаһары қатерге түскенде, аянар жан, іркілер жұрт, кешігер күш болмауы керек. Біз Ақтал ауданының Отан сүйген қажырлы әйелдері атынан, бүгін жауға қарсы оқ есебінде, Қазақстан көлемінде ең бірінші рет колхозшы, жұмысшы, қызметкер әйелдер — майданға аттанған жауынгер ерлеріміздің аналары, жарлары, апа - қарындастары, қыздары боп, осы үлкен үндеуді қабыл аламыз. Өзімізге қояр шартымыз, Отанымызға берер сертіміз сол: өзіміз еңбек еткен колхозда, бригадаларда, совхоздарда, фермаларда, отарқашарларда, заводтардың цехтарында, "Қостөбе" станциясының бар сала жұмыстарында, барлық кеңселерде, оқу-мәдениет орындарында, өзіміз қызмет еткен майдандарда барлық Ақтал ауданының еңбек етуге қуаты бар әйелдері өзімізді майдан үшін, Отан қорғау үшін бәр-бәр күшін сарп ететін мобилизациялық халде дейміз.

—О, не болған, жолдастар, айтсаңдаршы?

—Тамаша, Алуа, Ақтал ауданы Одақтық Қызыл ту бәйгесін алды.

—Сабыр ет, аудан басшылары, сендерге алғыс телеграмма келді. Тағы сабыр ет, Ақтал ауданынан жиырма кісі Социалистік Еңбек Ері атағына ие болды. Соның он бесі әйел, соның ішінде біріншісі Алуа Сатаева, — дегенде, Нина, Сапар екеуін Алуа бірдей құшақтайды. Қуана сүйіседі. Айналадағы жұрттың бәрі де мәз, ду-ду шаттықта.

—Міне, майданға барғанда сен осындай жеңіспен барасың. Ақтал ауданының әйелдері, қандай ғажап азамат боп шықтыңдар. Майдан ерлеріне бар герой әйелдер жайын бас-басына түгелдеп, толық білдір.

—Жолдас генерал, сіздің дивизия ерлерінің әрекетін Қазақстан жұртшылығы түгел біледі. Зор мақтан етеді. Мақтан етіп қана қоймайды, айлар бойы, күндер бойы мұндағы сіздердей ер ұлдарын, ер азаматын, аға-бауырларын, дос-туыстарын үнемі ойлаудан, сатынудан айықпайтын әкелер мен шешелеріңіз, жарларыңыз бен дос-жарандарыңыз, туған халқыңыз сіздерді сүйген, сағынған сәлемін әкелдік. Және сіздерді сағынған туған өлкеңіз Қазақстанның сәлем-сауқат сыйы есебінде, сіздерге жіберген әр алуан дәмін әкелдік. Қабыл алыңыздар.

—Әсия Жабаева біздің дивизияның ерлерінің ішіндегі ері боп шығып еді. Ол сондай қуандырды, мақтандырды да, сондай уайым еткізіп қайғыға да салып кетті бізді.

—Не дейсіздер, ол қаза боп па еді? Мен оны көремін деп келіп едім. Осы полк, осы батальонға әдейі келген шағымда, оны көрем, көрісем деп келе жатыр ем-ау.

—Сіз оны естіген жоқ па едіңіз? — Бейсенге қарайды.

—Мен әдейі мезгілімен білер деп айтпап ем. Әсия Жабаева Алуа жолдастың қолынан өсіргендей, туған сіңлісіндей өз қолынан майданға аттандырған бауыры еді.

—Ол пулемет атқыш болып, жауға осыдан он күн бұрын, дәл осы батальонның қазіргі бекінген орнын алу үшін біз соққы жасағанда, сондай өжет қайрат атып еді, бір өзі елу шамалы немісті қырған еді. Кейін шабуылды өзі бастап: "Казахстанцы, за мной!" деп ұран тастап, немістің үлкен бекініс орнын біздің тартып алуымызға себепші болды. Оның батальоны шабуыл жасаған түс немістің мол күші қалың жиылған жер екен. Біз жаудан аса мол, аса қымбат ғажап трофейлер түсірдік. Қазіргі шақта, Әсияның аты біздің бар батальондарда, полктерде, барша дивизияда соншалық қадірлі, оның үстіне, біз бүгін ғана Жоғарғы командованиеден мәлімет алдық. Әсия Жабаева "Совет геройы" атағына ұсынылыпты.

—Бейсен, мен білем. Бүгінгі Әсияның жайындай тағы бір ауыр жайды маған айтуға қимай отырған тәріздісің. Маған сұратпай айтсаң етті. Кімнің жайын сөйлеп отырғанымды түсінесің ғой, — деп, уайымды жүзбен Бейсеннен жауап күткендей, қадала қарап қалады.

—Түсінемін. Сұрағаның Арман ғой.

—Бар ма, тірі ме?

—Сен келгелі күн бойы "осыны қашан сұрайды" деп едім. Не дерімді ойласам да таппап ем, Алуаш, сенің ғана жан күйерің емес, менің де осы майдан қатты табыстырған, сондай асыл досым еді Арман.

—Қашан, қашан? Ол қаза болған ғой, қайда? Қашан қаза болды?

—Үш-ақ күн ғана болды. Үлкен шабуыл үстінде қатты қақтығыс, қалың соғыс кезінде қайтпай қалды. Белгісі жоқ болғанның ішінде, сол қырғында қаза болды деп отырмыз.

—Жолдастар, білдіңдер ме, көрші дивизиядан, генерал Матвеев штабынан, мен, міне, аса қымбат хабар алдым. Жаңа ғана связной әкеп тұр. Үш күн бұрын біз жоғалтқан, менің аса қымбатты командирімнің бірі Баисов Арман бар екен.

—Шын ба, жолдас генерал? Білдіңіз бе, сіз біздің қонағымыз Сатаева жолдасқа қандай қуаныш әкелгеніңізді білдіңіз бе?

—Рас, жолдас генерал, жасыра алмаймын, сіз қуаныш қана әкелген жоқсыз, бақыт әкелдіңіз.

—О, жақсы екен, бірақ... бірақ, — дей береді.

—Баисов Арман — біздің Алуаның осы соғыс майдан кезінде атасқан, серт байласқан күйеуі.

—О, ол сондай жақсы екен, жолдас Сатаева, бірақ білесіз бе, мен сіздің үмітіңізді алдай алмаймын. Мен оның бар екенін біліп қуанып тұрмын, бірақ ол жаралы. Айтуына қарағанда, ауыр жаралы. Матвеев дивизиясының санитарлары бүгін тауып алып келіп, Баисовтың сұрауы бойынша, маған хабар жіберіпті.

—Неліктен, япыр-ай, не үшін?.. Мұндай да жаза бола ма? Мұншалық қатал ауыр дерт бола ма?

—Мен оппонент боламын. Сен диссертация қорғауға көп әзірлік жасағансың. Бірақ мұнда толып жатқан керексіз, артық дүниені теріс бағыттан шарлағансың. Мысалы, мұнда әлдеқандай Алтын Орданың, хандар сарайының жоқшысы, заршысы Қараүлекті неғыласың? Әмеңгерлік, жесірлік салтының соншалық тұтқыны, күңі болған Қыз Жібектен не іздейсің? Және, әсіресе орыс халқы мен қазақ халқының жауы болған Кенесарының қарындасы Бопайды несіне осынша көтеріп дәріптейсің? Қазақ әйелінің халіне арналған ғылымдық еңбектің бір мақсаты осында болғаны ма? Мен сенен сұраймын, осы ма?

—Осы бөлімдерді қоспаса, толық ғылымдық зерттеу болмайды, тарихтық, ғылымдық қабілет болмайды десті ғой.

—Кім солай деді?

—Менің екінші оппонентім. Анау профессор Есенов Мардан солай деген жоқ па.

—Ол өзі адасады, өзімен бірге сені де адастырған. Ал, болмаса, өзің аңғарарсың, ойларсың, сен саясат жолында піскен адам деп ойлаймын. Мұның артында өзгеше залалды улар жатқан болмасын. Ойласаңшы, сенің өзіңнің ғана өмірің, тартысың, тағдырың біздегі әйел халінің соншалық зор тарихы емес пе? Жалғыз сен көргеннің бір өзі қандай ғылымдық еңбекке тақырып болмас еді?

—Сүйтіп, бұрынғыға арналған бөлімдерді түгел тастаймын ба?

—Қимай отырсың ба? Осыны өзің андамағаның үшін, енді мен ұрсамын саған. Кінәлаймын мен сені. Және есінде болсын, мен оппонент болғанда, осы жөнде қаталығың болса, аямай соғамын, айтпадың деме.

—...Тағы қайталап айтамын, құрметті ғылым кеңес мүшелері, диссертант Сатаева Алуа көп еңбек етіп, анық тарихтық ғылымға қажет болған деректерді жинап алса да, білгенін пайдалана алмаған. Соның орнына бар еңбегін азға, саязға сайған. Ғылымдық зерттеу емес, женотдел үгітшілеріне блокнот есебінде жүрерлік брошюра қатарынан аспайтын, немесе журналдық мақаланың бойынан аспаған, арзан шындықтарды тізген. Осы себепті мен Сатаеваның еңбегін ғылымдық бағасы бар еңбек деп тани алмаймын. Сондықтан, құрметті ғылым кеңесінің мүшелері, совет оқымыстысының ары маған бұйыруы бойынша, мен бұл еңбекті диссертантқа кандидаттық ғылым дәрежесін беруге жетерлік еңбек деп санамаймын. Бұл еңбек үшін Сатаеваға тарихтық ғылым кандидаты атағын беру мүмкін емес деп қорытамын.

—Қандай қатты байлау.

—Не деген аяусыз соққы.

—Бүйтетін болғанда, оппонент боп несі бар?

—Мынау тегін емес қой, мұның артында бір үлкен зілдер жатқан жоқ па өзі?

—Неғылған қастан мінез сияқты нәрсе? — дескен әр жасты ерлер, әйелдер сөздері естіледі. Залдың дабыры, наразылық сыны, кейде ызалана түршіккен үндері, түрлері байқалып тұрады. Жұрт ұзақ уақыт тыныштық ала алмай, дабырлап, қобалжып кетеді.

—Жолдастар, профессор Есеновтың менің еңбегімді айыптаған сөздеріне қарсы айтатын дәлелдерімді қорыта келіп, құрметті ғылым кеңесінің мынау жайға айрықша назар аударуын мақсат етемін. Профессор Есенов мені Қараүлек, Бопайлар жайын жазбадың деп кінәлайды. Менің диссертациямның жөні ең алғаш 1939 жылы, одан кейін 1941 жылы сөз болып жүрген шағында, әр кезде жаңағы әйелдерді профессор Есенов маған үнемі көлденең ұсынатын еді. Мен, осы кісінің айтуы бойынша, ол әйелдер жайын, заманын аса көп уақыт бөліп, зерттеп шықтым. Зерттеп шықтым да, мынау диссертацияма кіргізгем жоқ, әдейі кіргізгем жоқ. Себебі, біздегі әйел жайын зерттеген еңбектің ең зор, ең қасиетті тақырыбы да, мақсаты осы кітап ішінде мен жазып шыққан бір-ақ жайға арналса жетеді. Ол — біздің Отандағы әйелдер арасындағы коммунистік қозғалыс тақырыбы. Ал Қараүлек, Бопайлар хан сарайының, біреуі — Ноғайлы ханының, біреуі — қазақтың жауы Кенесары хандығының жоқтаушысы, қостаушылары. Осылардың жайын маған "жаз" деп тықпалай берген себепті, мен қазір осы жиын үстінде өте айқын түсініп тұрмын. Сол түсінігімді, мына отырған жұртшылық — сіздер де түсінсін деп тұрмын. Профессор Есеновтың менің қолымменен бұрынғы Алтын Орда, Ноғайлы хандықтарының, кешегі қазақтың феодалдық, хандық сорақылық тұрмысын жаздырмақ мақсаты бар екен. Бұл ғылымдық проблема деп аталған бопты. Анығында, ол ғылымдық проблема емес, атын атап, бар сыры мен шынын ашып айтайын, жұртшылық, ол барып тұрған буржуазиялық, ұлтшылдық программа екен.

—Профессор Есенов маған дау айтып тұрған жоқ, зор қарсылық қайрат атып тұр. Бір жайды еске алайын, 1926 жылы мені екі әйел үстіне зорлықпен тоқал етіп аламын деген бай болған еді. Сол бай 1931 жылы, коллективизация тұсында маған оқ атқан еді. Сол байдың бірге туған інісі, профессор Мардан, сіз едіңіз, — деп, Марданға қарап тұрып сөйлейді. — Сіз сол ағаңыздың конфискациясы тұсында жұртшылықты бір әрекетпен сендірген болдыңыз. Бірақ ол түлкі жүріс екен. Содан бері, 1931 жылы, мен Ақталда істеп жүргенімде, әрі ұры, әрі банды боп кеткен сіздің ағаңыз қашып ауданға келгенде, Алматыдан сіз де сол тұстан барып шығып едіңіз. Мен сіздің сондағы банды ағаңыздың атқан оғына ұшырап едім. Ол сонда мені жоймаққа оқ атқан еді. Сіз сол тұста неге барып, неге кеттіңіз? Мен ол шақта аңқаулықпен аңдамаппын. Бірақ мен бүгін, осы сағатта бар жайды, сіздің бар жайыңызды, өмір жолыңызды анық түсініп тұрмын. Мен сондағы ағаңыз атқан оқтан өлмей қалып едім. Бүгін сіз сол ағаңыздың қолынан түскен мылтықпен мені қайта атып тұрған жоқсыз ба? Атып тұрсыңыз және көп әзірленіп кеп, көп жасырынып, боялып, құбылып кеп атып тұрсыз.

—1926 жылы мен сол қорқау байлардан үрейім ұшып қашып, қызыл отауға келген ем. Сонда мені студентка, орыс қызы Нина жаудың оғына өз кеудесін төсеп, қорғап алып еді. Сол орыс қызы, партия, совет азаматы, партиялық, лениндік ғылымның батыл қайраткері, профессор Нина Ивановна Ершова бүгін де мені зор қаталықтан қорғап, профессор Есеновтың алдауы мен аздыруына ергізбей, аман алып қалды. Тағы да мың сан рақмет, орыстың жақсы адамы — Нина Ивановна! — деп сөзін бітіреді.

—Е, е, бәсе! Бәсе! Тап солай. Дәл солай. Дәл-дәл солай. Бәсе, біздің Алуа қалай?! — деп жорғақтап қол соғып, тыным ала алмайды. Сонда мұның қасында отырған кішкентай бойлы әйелге Сексек мінездері ерсі көрінеді. Ол бір-екі рет тамсана қарайды да, енді шыдай алмай, Сексекті кекете сөйлейді:

—Е, мына бейбаққа не боп кетті? Ұшып кетер ме екен? Сексек мұның кекеткенін байқап қалады.

—Әй, сен не дейсің өзің? Қарашы тілін, қаршадай боп ап.

—Қаршадай? Қарашы сөзін. Өзі таудай кісімсіп. Екеуі бір-бірін жаңа ғана аңғарысқандай бұрылысып, оқшырая қарасады. Сексек бұл келіншекті анықтап аңғарған сайын, қуана таңырқап, тамашалай береді. Енді мұның ұрыспақ ниеті жоқ, қайта оқыстан мәз болып, себепсіз күле береді.

—Не дедің, әй, айналайын, таудай деймісің?

—Е, таудай десе немене? Болмаса нардай жігіт дейін бе?

—Айт, айт, айналайын, тағы айтшы? Ой, астай... Келіншек енді бұған тандана бастайды. Тамсанып қояды.

—Қарағым-ау, есалаң ба? Немене ыржалақтайды өзі? Сексек болса, келіншекке барынша еңсесі кетіп, мәз бола қарап отыр.

—Ой, астай. Ой, тоба... Іздегенге сұраған...

—Сұраған болса сұраған. Қорқар деп пе ең сенен?

—Ө не дейсің, қалқам-ау? Келіншек әлі ұрысқан халде:

—Е, шошып кетер деп пе ең сенен, дәу неме, айбатыңнан қорқар деп пе ең?

—Е, қорықпа, ойбай, қорықпа. Айналайын, тек қана, бір ғана сөз айтшы, қалқатайым. Осы, күйеуің бар ма? Жоқ па?

—Жоқ болғанда қайтейін деп ең? Қорғаны жоқ деп жеп қоям ғой дейсің бе? Ал, күйеуім жоқ.

—Іздегенім дәл, дәл өзі... - дей береді.

—Бұл жайды жақсылап тыңда, жарқыным. Мен енді барымды айтам. Осы шаққа шейін, Жиренше шешен сияқты, өзіме лайықтыны іздеп келгем. Бойы лайықтыны айтам. Бойыма бойы теңді айтам.

—Болмаса анадай, тырнадай әйелді мен неғылам.

—Ой, астай... дәл өзі... Тап іздегенім, а-а-айналайын...

—Ендеше, менің атым Балжан. Балжан.

—Айналайын атыңнан... Аты қандай десеңші. Әрі бал, әрі жан... Сондай тәтті... Бүлдіршіндей. — Өз-өзінен мәзденіп: — Үріп ауызға салғандай...

—Біздің қазір келген жеріміз патша қатын — Ци Сидің жазғы сарайы, — дейді.

—Осы конференцияға келген мұсылман әйелдерінің бір тобы советтік шығыс елдерінің кейбір өкіл әйелдерімен сөйлесеміз дейді. Соған сен сөйлес, Алуа.

—Сіздер, қазақ, өзбек, татар, түрікмен сияқты халықтар, бұрынғы тарихта Русия мұсылмандары аталатынсыздар. Бұл елдердің көбі ислам дініне кірмес бұрын, жабайы уахшилер еді. Исламият сол халықтардың әйелдер халіне не жаңалықтар кіргізгенін сіз білмейсіз.

—Әлбетте, білмейді. Үйткені бұл кісі өзі мұсылман емес.

—Себебі бұл кісі дінсіздерден.

—Өзіңіз дінсіз бола тұра және халықтарыңыз тарихына дін тарихының не қосқанын білмей тұра, сіз бізге сөйлеген сөздеріңізде ислам дінін жамандап тұрсыз. Сіз ең әуелі ислам дінін бастаушы Мұхаммед Мұстафа өзі айтқан жолды білесіз бе? Білмейсіз.

—Жоқ, білмейді емеспін, білермін.

—Айтыңызшы, білсеңіз. Мысалы, Мұхаммед пайғамбар әйелге оқыма деген бе?

—Жоқ, оқысын деген.

—"Әл гилми фаризатун ғәлә кулли мүслимина уә мүсли- мәтун".

—Рас, осылайша пайғамбар: "Ғылым мұсылман ерлермен бірге мұсылман әйелдерге де фарыз" деген. Бірақ соны айта тұрып, мұсылман ғаламының барлығында әйел халқының масқара күңдікке, қорлыққа ұшырауына осы жолдың өзі себеп болған.

—Өзі емес, кейінгі жалған ғұламалар, қараңғы фанатиктер. Кейінгі замандарда бұзып өзгерткен әйел халін.

—Мысалы, сұлтандар, шахтар құрған храмдар пайғамбар әмірімен туып па еді? Чадра, чачуандар болсын деп айтып па еді? Әр хаулидә ичкәриләр болсын деп қашан пайғамбар айтып еді?

—Рас, оларды айтқан жоқ. Бірақ өзі өмірінде тоғыз мәртәбә үйленген Мұхаммед демейтін бе еді. Көздері тіріде, қатарынан төрт әйелмен никахта болып түру мүмкін деген кім еді? Тоғыз жаста қыз бәлиғаға толады деп Райшаға өзі қызыққандықтан, жас нәресте әйелді аздыру жолын ашқан кім еді? Дінбасы, ахлақ, адамшылық, әділет басы дейтін ұстаз өзі соны істесе, кейінгі шахтар, сұлтандар, әмірлер, халифтер харамдар жасамай, не жасаушы еді? Әйел жынысын азат ету жолында дұрыс ойлайтын болсаңыздар, ол дінмен байланысты болады деп білмеңіздер. Қай діннен болса да әйел халіне рақым күтпеңіз.

—Біз әйел халі үшін, азаттығы үшін алысушымыз. Сонымен бірге және айтамыз, әлхамду лилләһи және мұсылманбыз.

—Міне, сіздердің елдеріңіздегі әйел қозғалысының соры осы. Біз бір-бірімізбен аналар, апа-сіңлілер, құрбылас әйелдер есебінде кездесіп тұрмыз. Әрқайсымыздың артымызда сан миллион аналардың, жас әйелдердің тағдыры, тарихтық тілегі.

—Сіз бізді діннен аздырамын деп үгіттемеңіз.

—Мен үгіттемеймін, бірақ мен сізге шындықты айтам. Әйелдер арасындағы буржуазиялық қозғалыс Турция, Иран әйелдері — сіздерден ғана басталған жоқ. Францияда, Америкада, Англияда феминистка, суффражисткалар қозғалысы ертеден-ақ басталған. Бірақ солардың бәрінде де бүгін, сіздердегі сияқты, буржуазиялық қоғамның дініне, заңына байланысты кертартпа сана басым болғанда, әйел халіне әлі күнге түк өзгеріс кірмей келген. Сондағы сордың ең үлкені — осы сіздер сияқты біреулер өзінің христиан дінін, біреулер буддизмді азаттық оймен аламыштап, бос қана әурешілікте келген. Сіздерге әйел халінің жоқшысы болғанша, тыныш қана инабатты мұсылманның иғдиқатты хаиымы ғана болып отыру жайлырақ деп білемін. Болмаса, ойлана білсеңіздер, қазіргі біздің заманда, XX ғасырда, әйел халінің шешуі бір ғана жолда, бір ғана негізде келетінін аңғарар едіңіздер.

—Азия әйелдерінің тартысын, сізше, енді қандай ұрандар астына тез ұйыстыруға болады?

—Иә, сіздің жаңағы айтқаныңыз рас, Азия әйелі тартыспен, үлкен әлеуметтік тарихтық тартысқа қатынасумен ғана есеге жетеді.

—Дін бұл жолда программа емес. Ол тек бөгет.

—Бәсе, біз сізбен дін таласы үшін кездеспек емеспіз. Жаңағы әйелдер адасады. Сіз бізге ендігі тың тартыстың, бар Азия әйелінің басын қосатын тартыстың бетін айтыңыз.

—Міне, бұларыңыз анық орыңды сұрақ. Бұл жолда менің айтарым — жалғыз-ақ дәл бүгінгі күндер үшін ұран. Ол бейбітшілік үшін ұран. Аналық, жар жолдастық, жас қыз талапкерлік — бәрі үшін жалғыз үлкен қауіп төніп келеді дүниеге. Ол тағы бұлт қоюлап келе жатқан дүние соғысы... Сіздер мен айтпай-ақ, өз тағдыр тәжірибелеріңізден білесіз, бәріңізде көріп, татып болдыңыздар. Бар жаманшылық пен сорды бұрынғысынан он есе жаманырақ, сорырақ ете түсетін соғыс. Азия әйелі әрі өзінің әйелдік, аналық, балалық бақытын қорғау үшін, әрі дүниелік ең ұлы, ең таза, биік, ақтық ұранға үн қосу үшін — тек қана бейбітшілік ұранын қостасын. Дұрыс па осы?

—Дұрыс.

—Анық айқын жол осы.

—Шынымен, бар Азия әйелін, дініне, тіліне, ұлтына қарамай, өздерін бір-біріне қосатын және бәрін апарып дүние жүзі әйелдерінің тартысына қосатын осы жол, - деп, жас, көрікті египет әйелі Алуаның қолын алады. Бірге тартысуға серт етіскендей болысады.

—Индияда әйел саны еркектен 13,5 миллион кем. Көп әйелдер өмірін жастай ерге беру құртады. Ерте ана болу ғана емес, кем-кетік болу да, қаза табу да содан туады.

—Японияда осы күнге дейін күндікке әйел менен балалар сатылуда. Қазіргі күнде де құл сатушылар қолынан жаңағы күң мен құлдарды сатып алушы сан фабриканттар бар.

—Бирмада әйел еңбегі еркек еңбегінен 45-50 процент кем төленеді. Қамсыздандыру мен қауіпсіздендіру заңдары әйелдерге арналмайды.

—Сирияда әйелді сатып алу, сату әлі күнге қаз-қалпында. Шариғат бойынша, дәл бүгінгі күнде де көп қатын алу бар.

—Мұсылман әйеліне азаттықтың ажалын әкелген шариғат әзір Иранда, Ауғанстанда өз қуатын толық сақтауда. Көп әйел алу, қызды сату заңдары сақталуда. Никах, талақ хақысының бәрі де тек қана еркек ықтиярына берілген.

—Құрметті әйелдер, Азия халықтарының әйелдері, апалар, сіңлілер. Мен сіздерден сонша көп нәрсені естідім. Әрине, мұндағы айтылғаннан да ары сан сорақы күйлер түгел жетіп, түгел айтылмай да жатқан болар. Сондай сұмдық күйлердің біразын өзімнің бала шағымда, Ұлы Октябрь революциясынан бұрын, мен өзім де көргем. Менің анам, үлкен шешем, менің әкем, бабаларым сияқты, оқымаған еді. Ал мені, жасқа толмаған жетім қызды, бай үшінші әйел етіп зорлап алмақ болған-ды. Мен содан қашып, безіп едім. Сол қашу сапарымда совет заңынан пана таптым. Мен тек қана азаттық алғаным жоқ, тендік қана алғаным жоқ, білім жарығын да алдым. Өзімнің бақытымды да таба алдым. Қазір мен тарих ғылымының кандидатымын. Өз үкіметіміздің мүшесімін. Осының бәріне мен өзгеше әйел болғандығымнан жеткем жоқ. Мен — біздегі миллиондардың, сан миллион әйелдердің қатардағы бірі ғанамын. Осылайша анық бостандық күні азғана уақыт, бір ғана буын өмірінің өзінде-ақ қайғылы қасірет заманын қуып, әйелдің гүлденген күншуақ күнін туғызды. Мен не айта аламын сіздерге. Тек бір ғана тілек айтар едім. Оным, Азияның қалың миллион әйелдері, сіздерге біздің Отанымыздағы әйелдердің жайынан анық, дәл шындықтар ғана жетсе екен. Екінші: көре тұра айтпай қоя алмайтын, үндемей тына алмайтын бір ғана ойымды айтайын. Ол — барлық Азия халықтарының басшы қауымына айтатын бір ғана сұрағым. Ол — өткеннің, бүгінгінің және көп елдерге болашақтың сұрауы. Ол — Азия халықтарының қақ жарымы әйелдер турасындағы сұрауым. Қашанға шейін Азия әйелінің тағдырын осыдан екі жарым мың жыл бұрын орнатылған Сидхарта Гаутама Будданың заңы шешпек? Қашанға шейін екі мың екі жүз жыл бұрын орнаған Ману кодексі әйел күйін билемек? Қашанға шейін мың жарым жыл бұрын әйелді қорлау заңын орнатқан брахманизм, индуизм әйел тағдырын билемек? Қашанға шейін, мен және сұраймын, бүгіннен мың үш жүз жыл бұрын орнап, әйел жынысын күндік қорлыққа салған мұсылмандық шариғаты қатал заңын соза бермек? Сіздерге және маған мәлім, Азияның талай тайпаларының, халықтарының арасында ең әуелгі қоғамның әйел жайындағы сорақы заңы да сақталып келеді. Ол қоғамда пуналуа болып еді. Бүгін соның орайына полиандрия, яғни бір әйелмен бір үйдің ішіндегі барлық еркек ортақ өмір сүретін заң жойылмай отырған жерлер де бар ғой. Мен өз сөзімді бітіремін. Жалғыз сұрақпен бітіремін. Бұл — ар сұрағы. Біздің ғасыр сұрағы. Бар Азиядағы аналар, ханымдар, апалар, қыздар сұрағы. Осы қорлықтардың бітер күні бар ма, жоқ па?!