Сүйіскің келе ме?!

Авторы: Ерназар Ыбыраев

ББК 84 қаз 7-6 Ы 15 Ы 15. Ыбыраев Ерназар. Сүйіскің келе ме? Көкшетау, 2006.-92 бет. ISBN 9965-721-53-X Бұл кітапқа Ерназар Ыбыраевтың әзіл әңгімелері енген. Әзіл-оспақ, сатира саласында соны соқпақ салып, Сейіт Кенжеахметов, Ғаббас Қабышұлы сияқты сатира сардарларын сүйсінткен қаламгер әңгімелерінің сюжеттері негізінен күнделікті өмірден алынған. Сонысымен де шығармалары шынайы, тартымды. 4702250201 00(05)-06

с Көкшетау университетінің баспаханасы, 2005 жыл Маймен сылап, мақтамен бауыздап…

Қымбатты оқырман қауым! Санаулы сықақшылар қатарына тағы бір жас келіп қосылды. Жай қосылған жоқ, қолтығында қоржыны бар екен. Сол қоржынды ашып жібергенде сізге өтірік, маған шын, әдіптеп тіккен әдепті әзіл мен әжуа, қақпақылдап қағытқан қалжың, мысық тырнағындай мысқыл, сойылмен соққандай сынсықақ, шымбайға бататын шымшымалар бірінен соң бірі кезек-кезек “сөйлеп” алдыңнан өте бастайды. “Көп қойдан бір қой табылмайды” дегендей, соладың қайсысын ұстарыңды білмей, қолы жетпесе де қыз таңдаған жігіттей (немесе жігіт таңдаған қыздай) әрқайсысына бір жалтақтап қарап, оқи бересің. “Мынауы жақсы екен” десең, келесісі одан да асып түсе береді. “Алло, товар бар мағ” деген алдап шығатын әңгіме бір қарағанда дүние, мүлік іздегендей болып көрінгенімен, қызыл түлкідей жалт беріп теріс қарап жөнеледі. “…кескен жердегі кеселдің беті бері қарады” деген сөйлемі бар құйтырқыны оқыған бүкіл қазақ еркек біткеннің басынан баяғыда өткен “ұмытшақ аурулары” еріксіз еске түседі. Енді күлмей көр бұған. “Балалығың ұстаса, нағашыңа бар” дегендей сол балдай тәтті балалығыңды іздесең, осындағы “Рекордсмендерді” оқып көріңіз. Сосын “біз де сөйтіп едік-ау” демей көр. Осында “Мектепке БҰТ” деген реформа енгіздік” деген сөйлем бар. Бес сөзден ғана тұратын осы шаншымада ойланбай айтып, оспадар қимылдап, орысша одағайлап қойып кететін жаңа қазақтардың жағымсыз жақтарын көріп, бармағыңды тістейсің. Демек, Ерназар әңгімелерінде тек тұрмыстық жайлардың күнделікті күйбеңі ғана емес, әлеуметтік жағынан да әлжуаз жерлерімізді де келеке етеді. Сол сияқты “құиеу жуз жлдқ, куда мын жлдқ” дегенінде де не сөз білмейтін, не жөн білмейтін және оны білгісі келмейтін дүбәра байғұстардың бейшара халіне қарның ашады-ау. Қазіргі өмірде адам сенбейтін сорақы жайлар кездесіп жаныңды ауыртады, шошытады. “Біз осы не болып барамыз?!” деп қорқасың. Мұны біз “Биеңе паспорт алдың ба?” деген әңгімеден көреміз. Мұнда “әй дейтін әже, қой дейтін қожасы” жоқ бассыз бастықсымақ, шибұт шенеуніктердің әпербақандығы, оларға жөн беріп отырған қажетсіз, қауқарсыз қаулықарарлардың буынсыз жерге пышақ жұмсайтынын маймен сылап алып, қанын шығармай бауыздап, жанын шығармай өлтіреді. Енді ешкімге соқтықпай, оңаша отырып көңіліңді көтергің келсе, “Шиқанды” оқысаң, шиқылдап шыға келесің. Ең ақыры сүйіскің келсе де, осы кітапты оқи сал. Демалғың келсе, осы кітапты қолыңа ал. Күлкің келсе де, осы Ерназармен сөйлес. Әрине, мал іші болған соң оның арасында арық-семізі де, ақсақ-тоқсағы да болмай тұрмайды. Ерназардың малының ішінде де ондайлар бар. Мұны маған тары терген тауық құсатпай өздеріңіз оқып, тапқа ндарыңыз жөн, ардақты оқырман. Солай. Айтқандай, Ерназар, сапарың сәтті, әзілің тәтті, сықағың қатты болсын!

Сейіт КЕНЖЕАХМЕТҰЛЫ, Жазушы - Сатирик. Астана шаћары. Тісің ауырса…

Алла сақтасын деп сөйлейік. Тіс ауырғанды дос түгілі дұшпанымның басына тілемес едім. Тіпті “Қазір сенің жаныңды аламын!” деп тұрған жаналғышқа да тілейтін ауру емес екен. “Қай жерің ауырса – жаның сол жерде” деп қазақ босқа айтады. Тісің мен ішің қатар ауырсыншы, сонда білер едің жаныңның қай жерде екенін. Ішің ауырса, әжетханаға барасың да құтыласың… Ал тісің ауырса, қайда барасың? Өмірі тісіме ет тұрып көрмеп еді, бір кеште аяқ астынан азу тісім қақсап ала жөнелді. Үйде жалғызбын, аяйтын әйел төркіндеп кеткелі төрт күн болған. Бүгін кеп қала ма деп, болашаққа “үмітпен” қараймын. Бастапқыда сабырлы едім, қояр емес, әкетіп барады. Атып тұрып, үйді кезіп кеттім. Сол жаққа қисайған басты қос қолдап демеп, бір қалыпты тепеңмен зырқырап жүрмін. Бармаған бұрыш, кірмеген тесік қалмады. Айдап отырып ваннаға кірем де, атып шығып кухняға барамын, столды үш айналып залға кірем. Ондағы қуыс-қуысты түгендеп, жатын бөлмеге тартам. Тіс басылар емес. Ауырғаны одан сайын үдеп бара ма қайтеді? Ақырын еңкейіп едім, біраз басылған сияқты болды. Енді еңкейе ентелей жүріп, манағы “маршрутты” 10 айналып өттім, болмайды. Секіріп столдың үстіне шығып, шифонердің үстіне шынтақтай жатып біраз тыныстадым. Болмайды, басылмайды. Секіріп түсіп шкафка басымды тығып алдым. Енді жүгіріске үн қосылды. (Абырой болғанда үйде ұлдар жоқ, каникулға ауылға кеткен). Үн болғанда қандай, үнзар, дерсің. А,а,а,а,а. О,о,о,о. У,у,у,у,у. Алла-ай, Алла-ай, м,м,м,м,м, и,и,и,и – міне менің үнзарым. Еңкеңдеп отырып холодильникті ашып жіберіп бір уыс мұзды опырып ап қарш-қарш шайнап жібердім, болмайды. Енді біраздан соң, осы еңкейген күйіме де зар болып қалдым, еңбектеуге айналдым. “Апыр-ау, бойым жер тартып бара ма” деп те ойладым. Ілулі тұрған атамның ташпиғын алып басымнан үш айналдырдым да, мойныма іліп алдым, мойнымнан сыпырып жағыма бастым. Тіс басылар емес, әкетіп барады. Ташпихтың

тоқсан тоғыз тасын уыстап дұға да оқыдым. Тіпті ташпихты уыстап аузыма да салып алдым. “Алла, бар болсаң қайдасың?” деп зар илеймін. Бас жерде, тоңқаңдап із кескен иісшіл тазыдай сүзіп жүрмін, зарлап жүрмін. (Күлме, шын сөзім). Сүзіп келіп, кіре берістегі аяқкиімдер полкасын таптым. Бұл мен тінтпеген тың мекен, жаңа объект. Өз бәтеңкемді жазбай таныдым. Сол-сол-ақ екен, тісімнің ауырғаны сап тыйлды. Ой, Алла-ай, тіпті жазылып кетті. Біраз жатып енді басымды көтерейін десем, сырқырай жөнелді. Маңдайымды тағы да еденге тақ еткізіп ем, басыла қалды. О, ғаламат, бұл не? Еденнен басымды көтермей спальныйға жылжысам, тағы бастайды қақсап. Не де болса менің жанымды сақтайтын осы бұрыш, осы нүкте болды. Мойны талып, желіге мойыған тентек құлындай шекемнен шаншыла тұралап жатып қалғып барады екем, есік қоңырауы шар ете қалды. – Өзің аш! – деп айқай салдым. Шақұр-шұқыр есік ашылып, әйелім кіргенін білдім, түрін көрмесем де, қандай күйде екенін сезіп жатырмын. – Иә, бұрынғың басқаша еді, мынауыңды не дейміз? – деді сызданып. – Мұны ма, мұны тоңқайып жатып тіс емдеудің жаңа тәсілі дейміз, – дедім мен де қиястанып. Ол еңкейіп, аузымды иіскеді де, бөтен иіс болмаған соң: – Өй, не болды саған, не көрінді, әлде тышқан аңдып жатырсың ба? – деп ол да қисық сұрақ қойды. – Тыңда! – дедім де, ханның алдында төрттағандай жаныма сауға сұраған жазалыдай, бар мән-жайды айтып бердім. – Енді не істейміз? (Күліп тұрғанын сездім). – Ертең барып жұлдырып тастаймын, қазір арқама бірдеңе жапшы, – деп ем, келіншегім ішек-сілесі қатып күліп алды. – Әу, сен осы жерде түнемексің бе? – Енді қайтем, түнеймін! – дедім. Ол сылқылдаған күйі арғы бөлмеден ескі жалбағай тонымды әкеп, тоңқайып жатқан менің арқама жаба салды. – Шай іш, – деп табалай мазақтап, кухняға кетті. Жыным қайнап: – Әй, есекке де жабуды бұлай жаппас, қымтасайшы кішкене, деп ақырып жібердім. (Ол іші түйіліп кухнядан шыға алмай қалды). Не керек, көрер таңды есіктің көзінде атырып, таң ата басымды қолыма алып зымырап поликлиникаға тарттым. Бөгелек қаққан жылқыдай басты шұлғи зарлаған күйі дәрігердің алдынан бір-ақ шықтым. Враш жалғыз екен. – Қайда отырайын? – Мында. Креслоға… Азу ма? – Азу. – Нешеу? – Білмеймін, сол жақтың бәрін жұл! – дедім. Дәрігер қарап жіберіп: – Восьмой, удалить.

– Көндік. Бырт-бырт етіп екі укол кетті. – Шесть минут подождите... Алты минөті алты жылғы жазалаушы каторгыдай өтті-ау әйтеуір. Укол тарады, ауыз қалды даладай боп, астыңғы ерін мен жақ бөлек те, бас басқа біреудікі секілді. Ырбиып отырмын, көмей қайда, тіл қайда, белгісіз. Қысқышы мен тістеуігін қатар аузыма жақындатқанда байқадым: дәрігердің қолы Қобыландының қолындай дәу екен. Мына қолдар тіс жұлатын емес, бас жұлатын қолдар ма дерсің. – А,а,а,а,а,а. – Тихо, тихо… Жылқының ұры тісін егегендей ауызға кергішті қойып, кірісіп кетті. Ауыз ауыз емес, дала сияқты, ішінде екі-үш жігіт тас қопарып жатқандай. Тістеуігі тісімді мықтап қапты ғой деймін, қазан басымды мойныммен қоса ырғапырғап, сықырлата жұлып алғанда, астыңғы жағым дәрігердің қолында кеткендей болды. – Все, все, – деп дәрігер, бір түкіртіп алды да, қазанның ішін тазалағандай жұлынған тістің орнын тазалап, бармақтай мақтаны тістетті де: – Мың теңге! – деді. Бастан құлақ садақа, неше теңге болса да аяйын деп тұрған мен жоқ. Мың теңгемді ұсындым да: мың вахмет – мың воолғыр, – деп жөніме кеттім.

Алло, “товар” бар ма? (Сахналық варианттан қысқартылып алынған)

Астанадан жұмыс бабымен командировкада жүрген екі жігіт “Көкшетау” қонақүйіне іші пысып, “сыймай жүр”. Бүгін үшінші күн, жұмыс бір ыңғайланды. “Үйден қырық қадам шықсаң, мүсәпірсің” деген мәтел саналарында қаттаулы болса да, дәл бүгін түнде осы мәтелді желіккен жігіттер сәл өзгерткілері келіп-ақ тұрды. Сыраға тойып алған екеудің үлкені: – Үйден қырық қадам шыққан соң бойдақсың, бауырым, мұңайма, Толик. Бүгінгі күн біздікі, – деп қасындағыға “опытныйлығын” білдіргісі кеп ырсиып күлді. Анау да күлді. – Давай, жезөкшелердің бір-екеуіне звондап, “снимат” етейік. – Давай. Қалай? – Ой, інішек, не көп, хабарландыру көп. “Риск-бизнестен” табамыз. Дәреті теріс жігіттердің әу бастан-ақ қырсық қасынан табылған. Бүгін де солай болды. Олар терген телефон нөмірі қас қылғандай қателесіп, соғым семіртіп сататын Қаскей шалдың үйінен шар етіп бір-ақ шықты. – Алло, здравстуйте! –Аман ба, балалар? (Мұндай жерде “тауарға” тура шықпай сутенер делдалдар арқылы келіседі деген жігіттер таң қалған жоқ). – Алло, ақсақал, “тауар” бар ма? – Бар.

– Бізге екеу керек, қалай келісеміз, бағасы қандай? – Келіңдер, пожалыста, көріңдер, ұнатсаңдар, бағасына тоқтармыз. – Товар қалай, былай нормальный ма? Ырсиған-тырсиған емес пе? – Әй, бала, біз анау-мынау ұстамаймыз, әлі ешкім жаловатса еткен жоқ, мен бүкіл Көкшетауды асырап отырмын, шырағым. Пожалыста байтал бар, бағасына келіссек, қазір жетектетіп жіберемін. (Байтал дегенді де құпия, жасырын сөз деп ұқты жігіттер). – Байтал біреу ме, бізге екеу керек еді. – Иә, біреу. Екі тай бар ойнақшып тұрған. – “Тайлардың” бағасы қаншадан? – Елуден (мұны да жұмбақ цифр деп ұқты). – Қымбаттау екен, басқа не бар? – Екі телка бар, арзан. Болмаса бие тұр, екеуіңе де жетеді, бір-бір саннан бөліп алыңдар. – Жоқ, аға, әлгі телкалар қалай, жас па? – Телканың кәрісі бола ма, әрине, жас, әлі бұқаға қарамаған қашарлар. – Түрлері қалай әдемі ме? – Әй, бала, басымды қатырма, әдемі болса немене қатын қылайын деп пе едің, кел көр, әне тұр, тығыршықтай екеуі де. – Жоқ, сонда да дегенім ғой, шашы қандай, көзі ше? (Шал жынданып кете жаздады). – Әй, шырағым, алсаң әне, біреуі ақбас, екіншісі қара, екеуі де жас, пісіп тұр, алсаң ал, алмасаң қой. (Біреуі блондинка – орыс, екіншісі қара – қазақ деп түсіністі жігіттер). – Ағасы, біреуі орыс, біреуі қазақ па? – Әй, әкеңнің… Сиырдың орыс-қазағын қай атаңнан көрдің, жындымысың өзің? Айтып отырмын ғой саған, біреуі ақбас сиыр тұқымдас, екіншісі украинский порода қара тайша. Екеуі де етті тұқым. Өздерің қайдан келген қазақсыңдар, соятын соғымдарыңды қасы-көзіне қарап алғанды сендерден көрдім. Керек болса, әне, дайын бұқа жатыр, келіңдер тап сендерге су тегін берем.

Иттік

Әу баста төрт түліктің бірі бола алмай, “дос” боп кеткен Ит кім өзі? Қайдан шыққан мақұлық, ата-бабасы қай жерді қоныстанған, тегі, тарихы бар ма өзі? Міне, осындай сұрақтарға жауап іздеп біздің ғалымдар бас қатыруда. Ит жайында біраз жайлар ашылды да. Мысалға, ит – ит тұқымдас хайуан, жер шарының түкпір-түкпіріне кең тарап кеткен 200-ден астам түрлері бар екен. Алғашқы қауымдық құрылыстан бері адамның серігі болған олар қанша заман, аламан нәубетті бастарынан өткерсе де, иттігінен айырылған емес. Әуілдеген әкелері мен шәуілдеген шешелерінің сүтімен сіңген үрулерін әлі күнге өзгертпей келеді. “Ит боп тусаң, ит боп өл” деген төбет ата өсиетіне, “Ит те болсаң иеңді қаппа” деген ене қаншық қағидасына берік иттер иттігін сақтап қалған. Серіктікке берік иттер өздерінің досы – Адамды ешқашан да

сатпаған, мұны олар “нағыз иттік” деп білген. Осы мінездерімен ғана иттер өз тұқымын жоймай, адаммен нағыз қарым-қатынаста 21-ші ғасырдың табалдырығын аттады. Ғалымдарымыздың айтуынша, ит тұқымдасына жататын тағы бір хайуан ол – қасқырлар. Тегі бір болса да ит пен қасқыр ежелден араз. Аңызға сүйенсек, әзәзіл адам итпен ауыз жаласып, оларды қасқырға қарсы айдап салған да, екеуінің арасына осылай жік түсірген. Сейіт Кенжеахметов ағамыздың пайымдауынша, адамдар итті қасқырдан қорғану үшін өзіне дос еткен екен. Адамдар ит пен қасқырды қастастыру үшін неше түрлі әдіс-айла, алып-қашпа аңыздар тудырған. Мысалға: “Ерте, ерте, ертеде, бәлкім одан да ерте ме, Төбет деген ит болыпты, үсті-басы бит болыпты-мыс. Оның Алыпсоқ, Жұлыпсоқ, Аңқоймас, Нанқоймас деген төрт күшігі болыпты-мыс. Жегені май, сарығаны сай болыпты. Оның осы дәулетін көре алмаған қасқырлар Төбетке қастандық жасапты-мыс. Бірде кәрі Төбет биік дуалдың іргесіне шоңқайып дәрет сындырып отырған. Осы кезде қаусап тұрған дуал үстіне құлап кетіп, Төбет мертігеді-міс. Мұны олар әдейі құлатты деп төбеттің төрт күшігі қан құйысып серттесіп, қасқырлармен қас болыпты-мыс”. Осы аңызға сүйеніп кинолог-ғалымдар “иттер неге аяғын көтеріп дәрет сындырады?” деген сұрақтың шешімін тапты. Мертіккен төбет өлерінде ұрпағын жинап алып: “Қай дуалдың түбіне дәрет сындырсаңдар да бір аяғыңмен тіреп тұр, сыртында қасқыр жоқ деме” деп өсиет қалдырыпты. Содан бері иттер ата өсиетін берік ұстанып, иттігін жасап келеді. Міне, ағайын, сіз боп, біз боп, ит жайлы білгеніміз осы ғана. Ал қасқырлар ше? Қасқырлар өздерін иттер класына жатқызбайды. “Біз итпен ит бола алмаймыз, көшкен керуеннің соңынан итше үріп жүретін біз емес!” – деп қасекеңдер осы күнге дейін итпен де, адаммен де жарасып, бір бәтуаға келген жоқ.

Сүндет немесе балалық шаққа саяхат

Бала күніміз. Мен 3-ші класта оқимын. Өзімнен кейінгі тетелес екі бауырымның үлкені 5 жарым, кішісі 4 жарым жастағы кездері-ау деймін. Бір күні атам: – Әй, Назыкен, ана Еділ мен Жайықты ешқайда жіберме, бүгін сүндетке отырғызамын, – деді. Сүндет дегенде жүрегім солқ ете қалды, бастан өткен процедура. – Кім піштіреді, ата? – дедім. – Жорбық шал, – деді атам. Ауылдағылар ол шалды Жорбық дейтін, шын атын кейін ер жеткенде білдік. Мені де сол “ат қылған”. Ол шал талай атама насыбайға келгенде гәлөшін суға лақтырып, таяғын отқа жағып, балалықпен боқтап балағаттап, ит терісін басына илемей қаптағандай ғып жіберетінмін. Мектептегі “кличкам” “боқтампаз” еді. Балалар мұғалімдерді көріп қашса, мені көргенде мұғалімдер айналып қашатын. Апам мен атамның бауырындамын, жазалайтын әкем мен шешемнің қолдары маған жетпейді. Көңіліме ұнамаса,

үлкен бе, кіші ме, басқарма ма, бргәдір ме, әй-шәй жоқ сілейтіп боқтап тастаймын. Біреуі қарсы шығып әлімжеттік жасаса “қораңды өртеп жіберемін” деп бір-ақ кесемін. Дегенмен, ешкімнің үйіне өрт қойғам жоқ. Қасқырдың аузы жесе де қан, жемесе де қан, – деп ауылда біреудің шөбі күйсе менен “алиби” талап ететін болды. Арбаның алдындағы доңғалағы мен болсам інілерім қайда ұзаушы еді. Олар да тентек, бірақ менің алдымда біреуді боқтамайды. Жә, сүндетке көшейін. Апам төрге қатарластыра екі көрпе-жастық салып, орталарына бір табақ пірәндік пен халва қойды да екі інімді шақырып ап, табақтың екі жағына отырғызып: – Ал, жеңдер, тойып алыңдар, бүгін жігіт боласыңдар, қасқа ат боласыңдар, таусылса тағы әкелемін, – деп немерелерін алдаусыратып жүр. “Осы табақтан кейін басыңды кесіп алады” десе де ана екеуі қарайтын емес, мұрындарын шұрқ-шұрқ тартып қойып, бұрқылдатып жатыр. Құрбандыққа шалардағы соңғы асын жеп жатқандай екі інімді жаман аяп кеттім. Далаға атып шықсам атам ақ тұмсық шыбышты бақыртып бауыздап жатыр, қасында әзірейілдей боп жарбиып Жорбық шал тұр. Басым айналып кетті. Әсіресе, кіші інімді аяп үйге жүгіріп кіріп, бауырларымның қасына кеп, екінші ініме: – Жайық, қаш, сені қазір піштіреді, – дедім. Ес білгелі інімді атымен алғаш атағаным сол шығар. Оның “кличкасы” Шақшабас болатын. Інім одырая қарады да басын шайқады. Осы кезде апам тағы бір уыс кәмпит әкеп табаққа тастай салды. “Өй, жүр” дедім ініме. – Бармаймын, қашсаң, өзің қаша бер, – деді ол. Есік жаққа қарасам “хирург” Жорбық қиралаңдап басып кіріп келеді екен, көзім қарауытып зыта жөнелдім. Зытып келем, безіп келем, не керек 3-4 сағаттан кейін үйге келдім. Келсем апам мен атам “жалмауыз” Жорбықты ортаға алып, ақ тұмсық шыбыштың етін жеп отыр. Төргі бөлмеден екі інімнің екі дауысты дуэтпен салған “әндері” естіледі. Үлкендерге байқатпай Жорбықтың гәлөші мен босағаға сүйеулі тұрған өзі сияқты қисық таяғын алдым да даладаға оты сөнбеген қазандық пештің ішіне атып жібердім. Сөйтіп ес білмеген есалаң шағымдағы “ерлікті” тағы бір қайталап тастап үйге күн батқанда бір-ақ кірдім. Інілерімнің “әндері” саябырсып, қарасөзге ауған сияқты. Мені байқаған жоқ, сыпыртып жатыр: “Көріңде өкіргір, Жорбық, әкеңнің аузы… Менің апчуімді кескен бәкің қарныңа кірсін, Жорбық әкең… Шапаныңа шыланып басың жарылғыр, Жорбық…” Кезек-кезек, тұра тұр, енді мен бастайын, деп қойып, өшіретпен сыбап жатыр. Барған сайын мен естімеген тың балағат, свежий боқтық. Әр қайыруы С-дан басталатын жаман сөзбен аяқталады. “Боқтампаз” деген мен далада қалдым. “Атағым” шығып қалған ағаларының абыройын түсірмейін деп жүрген ғой, қайран бауырларым-ай, – деп көңілім босап кетті. Апам қастарына барып: – Құлындарым-ау, байғұс Жорбық шалдың несі қалды, жетеді ғой енді, – десе, шақшабас інім боздаған дауыспен: – Әлі көп қой, апа, оның боқтайтын жері, көп деймін, апа, – деп зарлайды.

Не керек, бір жетіден кейін інілерімнің кескен жердегі кеселдері бері қарады. Керісінше азынаған айғырдың ат болғанындай, екі бауырымның тентектігі сап тиылды, мен де сонан былай боқтауды тоқтаттым. Қазір інілерім – мұғалім. Шақшабас-Жайық Жорбық шалдың немересіне үйленіп, үйлі-боранды болып отыр. Солай, ағайын… Диета сақтай аласың ба?

Сұңғақ бойлы, жіптіктей жігіт едім. “Қайран жастық” дейтіндей жасқа әлі өзімді мүлде қимасам да, ептеп еңсем еңкіш тартып, арқа мен бел тұтасып, жаям жалпайып, мықыныма шалбар тұрмай қоңданып бара жатқанымды байқадым. Өмір бойы 76 келі салмақпен өтермін деп ойлаушы ем. Алдыңғы жылы моншада трусимен ғана өлшенгенімде 77 кг 300 грамм тартқанмын. Өткен жексенбіде ғана сол моншадағы таныс жасыл весаға тыржалаңаш өлшенгенімде таза нетто салмағым – 101 кг 200 грамм. Шошып кеттім. Сасқанымнан таразыдан секіріп түсіп, орамалыма оранып отыра кеттім. Банщицаға: – У вас веса тошный? – дедім төмен қарап. – Точный не бывайт, – деді анау. Мысқылдап тұр. Шайынбастан тез киініп шығып кеттім. Әдетте моншадан жеңілдеп шығып, бір саптама сыра ішуші ем. Бұл жолы өйте алмадым. Масқара, айналасы екі жылда 25 келіге семіріп кеткем бе? Е, е… Көңілім құлазып үйге келдім. Моншадағы мән-жайды айтып ем, келіншегімнің құдайы берді: – Мен саған былтыр айтқам, тамақты азайт дегем, бір өзің үшеуміздің жейтін етті жейсің, это не нормально деп қақсап келемін, ал сенің аппетитің күннен-күнге ашылып барады… – Ертеңнен бастап жүгіремін, спорттық киімдерімді дайында! – дедім ашулы. – Құр жүгірме, ашығу керек, диета сақтау керек, сен сияқты түнде тұрып ет жемеу керек… – Жарайды, жарайды, ертеңнен бастап сен маған тренер-дәрігер болып диета жазып, үйдің мен баратын бұрыш-бұрышына іліп таста. Бір ай қатаң диета сақтап, сенің айтқаныңды бұлжытпай орындаймын. Давай, пиши рецепт, – дедім шегелеп. Өзімді кәдімгідей бес-алты келі жеңілдеп қалғандай сезіндім. – Көреміз, – деді әйелім (Сенбей тұр). – Вот, көресің, – дедім ызаланып. – Енді маған жатарда “шәй іш” деп біреуің айтсаңдар, “штраф” дедім айқайлап кәдімгі спортсмендер құсап. Сонан, үйде ешкім жоқта спорттық киімдерімді киіп, айнаның алдына барып олай-бұлай жүгірген қимылдар жасап, ертең көшеде жұрттың көзіне қалай көрінер екем, деп “репетиция” жасадым. Бәрі жақсы, бірақ қарын жағым кішкене икемге келмейтін сияқты. “Өй мейлі, орыстың шошқадай қатындары да жардай боп тротуарға сыймай таңертең жүгіріп жүр ғой, олардың қасында мен “аққудай” емеспін бе? – деп өзімді өзім жұбаттым. Кешке әйелім бір жерден тауып адам өлшейтін таразы әкеп қойды. Жалмажан таразыға секіріп шықтым. 101 кг 400 гр. Ох, әкең.

– Бапа, міне жазып қойдым, последний салмағың – 101, – деді үлкен ұлым (Ол да мысқылдап тұр). Келіншегім жұмысынан екі парақ қағазға менің режимім мен рецептімді компьютерге бастырып, жеті экземпляр етіп, кіре берістен бастап іліп жүр. Кішкене ұлым балконнан гантель, гірлерді кіргізіп әлек. Үйдің іші спартакиада алдындағы дайындық науқаны сияқты. Ортада бәйгеге шабатын аттай бүйіріме қарап мен тұрмын. “Тренерім” қағаздың біреуін маған берді. 1. Подъем – 6.30. 2. Жүгіру (Маршруты көрсетілген). 3. 7.00. Екі рет турникке тартылу, екі рет гир көтеру (күн өткен сайын қосыла береді). 4. 7.30. Водные процедуры. – Әй, таңғы дәрет уақыты қайда? – деп айқайлап жібердім. –Бәрі соның ішінде, – деді Раяшым. 5. 7.50. – Таңғы ас (бір кесе қара шай мен бір тілім май жаққан нан, қатты піскен тауықтың бір жұмыртқасы). – Әй, мынауың тым “рески” емес пе? – Сен или мені тыңда, или… – деп келе жатқан келіншегіме: – Есть, товарищ дәрігер, деп дік ете қалдым. (Мәз боп қалды ол). 6. 13.00. –Түскі ас (бір стакан айран, 2 тілім нан, 25 грамм ет). 7. 19.30. – Кешкі ас (бір тарелка «галина бланка» сорпасы, үш тілім нан, 1 кесе айран). 8. 22.00. – Отбой (түнде тұрғанда – фито чай). – Әй, мынауыңмен мен үш күннен соң өлем ғой, жатарда шәй жоқ па, не? – Жоқ! – Хоп, келістік. Сол кеште соңғы атау керемді ішкендей өліп-талып тамаққа тойып ап, ертерек жата қалдым. Түсімде ұшып жүр екенмін. Шиқылдаған китайский сағаттан шошып оянсам, үйдегілер өріп жүр. Балаларым киіндіріп, әйелім арқамнан қағып аламанға салғандай “баталарын” беріп, таңғы 6.30-да үйден шығарып жіберді. Шыға бере жан-жағыма қарадым, тірі жан жоқ, есі дұрыс адам елең-алаңнан далаға шыға ма? Әйт-шу, деп айдап кеттім. “Вечный огоньды” айналып, Абылай хан алаңына соқпай, көде-көденің арасымен ырсылдап үйге келдім. Душқа кіріп кетіп, айқайлап-айқайлап, турникке бір рет тартылып, үйдегілерді кеуделеп кухняға кірдім. Стөлдің үстінде бір кесе шәй мен бір тілім наным тұр. Жылап жібере жаздадым. Өздері былқытып палау жеп отыр. Балаларым аянышпен қарайды, әсіресе кішкентайым. Оның жемеген тамағын мен жеп, талай “құтқаратынмын”. Нанды екі бүктеп, жылы шайды бір-ақ қағып қайырылмай шығып кеттім. Сыртымнан күліп отырғандарын сезсем де, сыр бермей жұмысқа кеттім. Ол күні шыдадым. Қас қылғандай жұмыстағылар да сол күні шәйшіл боп кетті. Қайта-қайта шайға шақырып жүйкемді жұқартты. Кешке үйге келдім. Көзім қарауытып, басым айналып жата кеттім. – Бапа, тұр, өлшеймін, – деді үлкен ұлым. Таразыға киімшең тұра қалдым.

– 100 бапа, 100, – деп балам қуанып, қарнымнан бір қойды. – Бір күнде бір келі “лақтырыпсың” маладес, папа, так держать, – деді шаттанып. Екінші күні тағы да таң құлан иектене атқа қонатын аңшылардай сағат 6.30да далаға шықтым. Үйреншікті маршрутқа түсіп, тартып бергенде етбетімнен түстім. Аяқ, балтыр, сан, сирақ сырқырап, қақиып қозғалмайды. Кеше қатты жүгіріп кетсем керек. Денем дел-сал, аяңдап келемін. Таң қараңғысында бұралқы иттей үй-күйсіз қаңғып жүрген сияқтымын. Әйтеуір маңайда ешкім жоқ. Ақырын бүлкектеп жүгіре бастап ем, оң жақта ағаш арасынан біреу: – Әй, жаныңды жемей мында кел, – деді. Бардым. Көзтаныс көршім. – Диета ма? – деді. – Иә, кеше бастағам. – Өлшей ме? – Күнде өлшейді. – Отыр, – деді. Алдында – колбаса, консерві, нан, айран. – Кел, жеп алайық. Ертең осы жерде кездесеміз. Үйіңнен “бірдеңе” қыстыра шық. – Веса не болады? – Саспа. Күніне 300 грамнан кеміп отырасың. Үйіңде ешкім жоқта маған звонда. Таразыны қалай бұрауын үйретем, – деді. Әжем тіріліп келгендей қуандым. Солай күндер өтіп жатты. Күндіз столовыйдан тыңқиып тойып аламын. Таңертеңгім – анау. Бір айдан соң 80 кг болдым. Әйелім қарап тұрып-тұрып: – Саған дауа болмас, мен үшінші күні-ақ білгем. Мейлі, жей бер, – деді. Жаман ұялдым. Енді шын диетаға кірісемін.

Вот солай болған… (Мюнхаузенше) –Ата, сіз осы соғыстан қай жылы оралдыңыз? –Мен бе, мен 1957-ші жылдың күзінде келдім. –Сонда 57-ге дейін соғыса бердіңіз бе? –Қайдағы соғыс, бала, сен білмеуші ме ең, мен секретбат, разветрот, спецполкта болдым ғой. –Ол не сонда? –Ол ма, ол “особый, секретный агент СССР на германский шпионаж” деген сөз. –Ол не сонда? Ашып айтыңызшы, 60 жыл өтті, қазір секрет емес шығар. –Ол ма, ол: мен знашит Германияда 41-ден 57-ші жылға дейін тайный агент болдым деген сөз. –Сонда қалай, сізді алдын ала дайындады ма? –Е, әрине, 41-ші жылы разветбат, секретротта миллион солдатты шпиондыққа дайындады. –Миллион! Тым көп емес пе?

–Ойбай-ау, оның ішінен екі-ақ адам алады, қалғанын бракауайттап тастайды. –Сонда қалай, сол екеудің біреуі сіз болдыңыз ба? –Е, әрине, мен болдым, оларға орысша білмейтін адам керек екен, содан мені үш күн немісше оқытып, қазақшаны мүлде ұмыттырып тастады. –Сонда қалай, үш күнде судай ағатын неміс боп шықтыңыз ба? –Е, әрине, спецлекарства, кодировка жасағанда әкеңнің кім екенін ұмыттырып жібереді. –Содан? –Не содан, далшы последный испытани: миллион фашист өлтіруің керек. –Миллион? Тым көп емес пе? –Қайдағы көп, аз ол. Мен 57-ші жылға дейін ұмытпасам, үш-төрт миллион неміс өлтірдім ғой деймін, есімде жоқ. Содан бытырлатып атып жатырмын, алдым тау боп үйіліп қалады, әрі қарай жылжып, новый позициядан атамын, тағы алдым өлген неміске үйіліп қалады, не керек түске дейін бір тоқтамай бытырлатам. –Сонда қалай, оғыңыз бітпей ме? –Әй, бала, қайдағы оқ, бізге спецавтомат, лазер-привод деген қару береді. Қызыл светпен өлтіре бересің. –Ол қандай қару? –Ол ма, ол “Шмайзер-терминатор” деген алақанға сыйып кететін наган. –Сонан? –Сонан, әбет кезінде полковник Рокосовский келіп: “Молоток Саутбаев, тебя Сталин звайт”,– деді. Атып тұрып “Хальт, хаузе дас Сталин швайн” дедім. –Ол не деген сөз, немісше ме? –Әрине, немісше, мен уже қазақшаны ұмытқанмын ғой, дайын шпион. Сонан Сталин: “Товарыш, Сауытбаев, срошно Берлин пойдеш, Штирлиц заболел, замена будеш”,– деді. –Хальт, хаузе ду швайн дас Сталин, – дедім. –Ол не дегеніңіз? –Ол ма, ол есть товарыш Сталин деген сөз. Сонан сол жерде Штирлицтің паспортын беріп, киіндіріп Сталиннің өзі границаға дейін шығарып салды. Қоштасарда көзіне жас алып тұрып: “Герой қазақ! Не пухом пером” деді. Мен “Хайл Сталин черт знайт” дедім де, границадан бір аттап секірдім. Берлиндегі Штирлицке барсам, өзі бәлністе жатыр екен. Үйінде Кет отыр. –Ол кім, Кет деген? –Ол ма, ол связной радис, біздің тілде пиәнис. Сонан Кетке “Ауфедерзейн, драй, драй, Штирлиц найн, срошно СССР звайн” дедім. –Ол не дегеніңіз? –Ол ма, ол Штирлиц ауылына қайта берсін, орнына мен келдім дегенім. Сонан Кет радионы қосып Штирлицке тайны кете бер деп передавайттап, маған шәй қойып, қуырдақ қуырып қарсы алды. Ертеңіне группа фоны. Сы. Муллерге бардым, менің ендігі бастығым сол. “Хайл Гитлер швайн Муллер, Штирлиц пришол штурман фурер” деп ем Муллер құшақтай алды да: “Ой,

бауырымдап солқылдап жылап жіберді”. Сөйтсем, ол да қазақ екен, отыз жеті жыл мен сияқты спецподготовкадан өтіп, Гитлерді өлтіруге заданиямен келіпті. Сұраса келсек, өзіміздің көрші ауылдағы Мүлік ақсақалдың баласы, руы – Естек. Бұл 1945-ші жылдың 8-ші майы болатын. Сонан екеулеп “План захват барбарос Гитлер капут” деген жоспар құрып, ертеңіне 9-шы май күні Гитлерді ставкасында ет жеп отырған жерінде басына ыстық сорпа құйып өлтірдік. Мына қолымның сыртындағы тыртық сонда сорпа шашырап күйгеннен қалған шрам. Сонан 57-ші жылға дейін бізді басқа заданиямен Әмерикаға жіберді. Кет радискаға үйлендім, егіз бала туды. 57-ші жылы СССР-дан хабар келді: “Муллер, Штирлиц секрет кончай, домой Қазақстан возврашай” деген. Ал енді қалғанын өздерің білесіңдер. –Ата, сізге сонда медаль, орден ештеңе бермеді ме? –Е, неге бермесін, берді, үйде бір шабадан крес бар, оны қалай тағып жүремін. Ал геройды маған соғыстан бұрын берген. Оны тағуға болмайды. Ол: “секрет ФРГ– СССР герой Штирлиц-фон Суатбай” деген жазуы бар жеті бұрышты медаль. Вот, солай болған, бала, ешкімге айтпа, секрет.

Сүйіскің келе ме?

“Мына “соққан” не дейді”, – демеңіз. “Күлдіре білу – өнер, күле білу – өмір, күлкі болу – өлім”, – демеп пе еді шаншар сөздің “сардары” Сейіт Кенжеахметов. Ендеше жарқылдай өнер көрсетіп, жадырай өмір сүріп жапырыла күліп жүреріміз хақ. Бүгінгі әңгіме сүйіс жайлы болмақ. Алдымен “сүйіс” сөзін этимологиялық електен өткізіп, төркініне “түстеніп” алайық. Бұл жөнінде ғалымдар арасында екідай пікір таласы бар. Бірі: “сүйіс сөзі – күйіс (күйіс қайыру) сөзінен алынған, құшырлана сүйіскен адамды малсақ қазақ күйіс қайырған түйеге балап, сүйіс пен күйісті “бір мекенді” сөз еткен”, – дейді. Бұл пікірді қолдамайтын “ғалымдар”: “Сүйістің түбірі – иіс” дейді. Бұл енді ақылға қонатындай. Қазақ бұрын, өзің білесің, сүйіспеген, иіскеген, өпкен. Сүйсе, балаларын ғана шөпілдетіп, шолпылдатып, бопылдатып, емірене сүйген. Ал бүгінгі сүйіс – басқа сүйіс. “Иіс сөзі қалай сүйіс болды?” – дейсіз ғой. Вот, мәселе қайда. Қазақтың жақсы көретін сөзінің бәрі “с” әрпінен басталған. Мысалға: сүйдім, сағындым, сарғайдым, сенгенім, сұлуым т.с.с. “Иіс” сөзінің алдына “С”-ны қойғанда адамның басқа қызметі болғандықтан “и” әрпі еріннің емеурінімен “ү”-ге айналып, “сүйіс” деген ұғым туған. Бар болғаны осы. Хош… Менің айтайын деген “сүйісім” басқа, современный сүйіс. Қой басындағы сүйісті қайдам, ал той басындағы сүйістің жобасы бөлек, түрлері мол, күн санап дамып, түрленіп келеді. 1.Шал мен шалдың сүйісуі. 2.Кемпір мен кемпірдің сүйісуі. 3.Келін мен атаның, жеңге мен қайнының сүйісі.

4.Жезде мен балдыздың, бала мен шағаның, орыс пен қазақтың сүйісіне сүйсінесің бүгінде. Тағы да: қадалған сүйіс, айқара айқасқан сүйіс, арқа қасысқан, жылқылардай құлақ шайнасқан сүйіс сияқтылары бар. Осылардың ішінде кең етек алып бара жатқан сүйіс ен сала, таңба қалдыра сүю. Еріндегі бояуды (помаданы) біреудің бетіне таңбалай жағып және сол дақты үлбіреген алақанмен сүртіп жіберу мода боп барады. “Помада жаққыштар” бұл әдетті мәдениет, тектілік, тәкәппарлық, тазалық ћәм пәктік деп сезінетін болуы керек. Олай емес шығар деймін. Қай еркек бетінің таңбасынан тұзаққа түсіп, тамұққа шыжғырылғанын ұнатады дейсің. Өзіміз де сан рет сөйттік. Сондықтан өзегің өртеніп өзеуреп бара жатсаң, емірене иіске. Сол жетеді мен сияқтыларға. “Таңба” сала сүю модасын тастаңыздар, арулар. Бұл ойымды қоштайтын еркектер маған хабарлассын. Хош-сау болыңдар, беттеріңнен сүйдім.

Интервью

– Ата, Ұлы Жеңіске міне аттай 60 жыл толғалы отыр. Соған байланысты оқырмандарға сонау жылдардан елес беретін әңгіме айтып берсеңіз. – Е, несі бар, айтсақ айтамыз, ондай әңгімені мен айтпағанда кім айтады? Ал давай неден бастайын, өткенде Штирлиске замена болғанымды айтып ем ғой. – Иә, ол туралы газетте жарияладық қой, сол әңгімеңіздің жалғасын ұсынсақ деп едік оқырмандарға. – Е, жазсаң жаз. – Аты жөніңіз, званияңыз қандай еді, тағы бір қайталаңыз. – Суайтбаев Донай, адмирал-маршал у отставки. Трети украинский фронт, переправа Халхингол. – Сонда сіз адмиралсыз ба, әлде маршалсыз ба? – Екеуі де бала, мен әлі спецразведканы айтпай отырмын, ол секрет. – Ал переправа Халхингол деген не? – Өй өзің түк білмейді екенсің ғой, ол знашыт мені генерал Рокосовский соғыс аяқталарда спецзаданиямен Халхинголге направить етті деген сөз. – Осы задания жөнінде толығырақ айтып беріңізші? – Е, неге айтпайын, айтамын, айтқанда қайқайтып тұрып айтамын. – Сонан. – Сонан, қойшы, танкіде отырсам, полковник Конев келіп: –Донай Суайтбаевыш тебя Рокосовский и Сталин звайт – деді. – Есть товарыш полковник, – деп атып тұрғанда басымды тәңкінің төбесіне қатты соғып алып шекемді жарып алдым. Мына тыртық содан қалған шырам. – Ата, ол шрам ат тепкеннен қалды деп едіңіз ғой өткен бір өтірігіңізде, тойыс әңгімеңізде. – Әй бала, соғыста басыма бомба түсіп, контузия алдым деп ем ғой, кейде шатастырып аламын, әйдә, жазсаң жаз, давай оттамай, әйтпесе, шағым марш.

– Содан не болды? – Содан, басымнан қан сорғалап штабқа келсем, Стекең Рәкең шәй ішіп отыр. – Стекең, Рәкең деген кімдер? – Сталин мен Рокосовскийді айтам, кеще. – Ә, иә солар екен ғой. – Что твоем головом герой қазақ – деді Стекең. – А, ерунда, тушканчик котон раним, я не такой казах. До свадьба живет, – дедім. – Ол не дегеніңіз, түсінбедім, орысша ма? – Әй бала, өзің қай мектепте оқығансың. “Тышқан көтенін көріп жаралымын депті” деген мақалдың орысшасын айтып тұрмын ғой. – Ой Алла-ай, екі тілде де ағып тұр екенсіз, ә! – Үш тіл бала, үш тіл. Неміс тілін қайда қоясың? – Сонда сіз немісше де таза сөйлейсіз бе? – Е сөйлемегенде, тыңда әрі қарай. Стекең: – Молодец қазақ, твой подвиг знаем, срошно Халхингол пойдеш, – деді. – Есть, товариш командир. – Японский знайш? – деді. – Нет,– дедім. Өзім өмірімде сол жерде ғана ұялдым. – Нешауа, ночу учит, завтра Халхингол иди, – деді. – Есть! – дедім. Сонан бір шабадан японша кітап берді, не керек таңертең көзім сығырайған, шүлдір-шүлдір еткен жапон боп шыға келдім. Дәл кетерде Стекең мені құшақтап тұрып: – Твой звания Маршал Суайтбаев будеш деді. – Есть, токомото, хата хама, Сталин суку, Рокосовский Нагасаки – дедім де ракетаға мініп енді ұшайын деп жерге қарасам, Стекең еңкілдеп жылап тұр екен, жаман аяп кеттім. “Ура карахири, Сталин суки-мото” – деп ұшып жүре бердім. – Жаңағы сөздеріңіз жапонша ма, не дедіңіз? – Ә, сен оны түсінбейсің. Ол жерде олар да түсінген жоқ, мен өзім де ұққам жоқ, уақыт тығыз болды. – Содан, әрі? – Не содан? Сол ұшқаннан ұшып отырып жолда ауылдың үстімен өтіп бара жатып үйімнің үстіне тормыз беріп кішкене тұрдым да “қой шошып кетер” деп бір-екі қап тушонканы огородқа лақтырып, Халхинголды үш айнала бомбалап, жапондарды суға тығып, кешкі ужинға Керманияға қайтып оралдым. – Сонда қалай ,ата, ракетаңызда тормыз бар ма? – Е неге жоқ, бар. Сендер түк білмейсіңдер. Ол кезде сондай сверх секретны спец-ракета болатын, әрине онымен ұшу қиын, жүрегің аузыңа тығылып, құсқың кеп мең-зең боласың. Содан қайтып ұшпайтын болдым. Өзімнің үйреншікті тәңкіме отырдым. – Сонда, сіз, өзі танкиссіз бе, разведчиксіз бе, әлде ракетчиксіз бе?

– Е, әрине. Сен әлі менің подводны лодкадағы соғысымды естімеген екенсің ғой. Адмирал званиясын мен сонда алғам. – Рақмет, ақсақал. Ол әңгімені келесі жолы айтып берерсіз. – Е мейлі, өздерің біл. Әйелі бар еркектердің есінде жүрсін

“Қыз кезінде бәрі жақсы, “сондай” әйел қайдан шығады?” – деген еркектер ғана айызы қанып айтып жүретін “қанатты” сөз бар (Біз жалпы әйел затына топырақ шашудан аулақпыз). Дегенмен қыз кезінде сызылып басыңды айналдырып, әйел болғасын сызданып шыға келетіндері жеткілікті, жеткілікті ғана емес, тіпті көп!!! Соларға төтеп берер қайран Еркектің жаны сірі. Қазіргі әйелдер еркектен бәрін алды: жұмысты алды, мәшинені алды, үйді, бала-шағаны алды, шалбарды алды, шашты алды. Нең қалды сорлы еркек? Әйелдер мұны да қанағат еткен жоқ, ендеше көрер “азабың” алдыңда жас отаудың “Еркегі”. Осының бәріне олар ың-шыңсыз, асқан саясаткерлікпен жетіп отыр. “Бір әйелдің айласы қырық есекке жүк болады” – деген аталарымыздың сөзі бар. Бір есек орта есеппен 200 келі салмақ көтереді екен. Сонда қырық есегің 200 келіден есептегенде 8 тонна болады. Бұл дегенің әр әйелдің басында төрт тонна қулық, арқасында үш тонна сұмдық, ішінде бір тонна айла бар екенін айғақтайды. Аталарымыз есектің санынан қателеспесе бұл дәлелді факт (Біз жалпы әйел затына топырақ шашудан аулақпыз). Аллау, бұл не деген сұмдық…, сегіз тонна… “анандайлар”? Осыдан кейін еркекті қалай жаман дерсің? Еркек жасайтын қулық, сұмдық та қалмады, бәрін әйелдер арқаларына артып алды. Сондықтан еркек таза, еркек пәк, еркек аңғал, ақкөңіл, еркек тәрбиелі, тәртіпті!!! Сол сегіз тонна қулық, айланың жеті жарым тоннасын әйелдер еркек тәрбиесіне жұмсайды. Оның ішіне мынадай параграфтар кіреді: 1.Сүйдім-күйдім, 2. Алдап-арбау, 3. Ұрсу-зеку, 4. Төбелесу-шекісу, 5. Ыдыс-аяқ, оқтау-таяқ, 6. Өтірік давление, 7. Скорый шақыру, 8. Милициямен қорқыту, 9. Өтірік төркініне кетіп қалып, қайтып келу, 10. Жұмысыңдағы бастығыңа звондау, 11. Рас қызғану, 12. Өтірік қызғану, 13. Өтірік жылау, 14. Қымбат киімді арзансыну, 15. Таныс, курстас, қызметтес, кластас келіншектерді жамандау, 16. Басқа еркектермен салыстыру, 17. Айлығыңды есептеу, тағы сол сияқтылар. Бұлар ең негізгілері. Оның ішінде ұсақ-түйек қабақ шыту, теріс қарап жату, сұрағыңа жауап бермей үндемей қалу, шай құйған кесені алыстау қою секілді пункт-тармақтары бар (Біз жалпы әйел затына топырақ шашудан аулақпыз). Міне осындай “жүгі” бар әйелге еркектің еркегі ғана төзіп келеді. Себебі еркек таза, еркек пәк..!! “Сегіз тонна қулығы бар әйелге шыдаған еркектің, сексен түйелік күші бар” – деген мәтел осыдан қалған. Жоқ нәрседен, аяқ астынан ши шығару әйелдердің “атасынан” қалған қасиет. Тиісуге қара таппағанда әйелдер күйеулерін дүкен аралауға, базардан азық-түлік әкелуге

ертіп алады. Туған әйеліңмен базарға барғанша төрт-бес жылға каторгаға барған жеңілірек, оны әйелдер де жақсы біледі де әдейі ертіп жүреді. Базар “экскурсиясы” әдетте демалыс күні болады. Сондықтан сен бір күн бұрын өзіңді-өзің дайындауың керек. Дайындық кезінде мына сөздерді қайта-қайта айтып, санаңа сіңіріп таста (“Самовнушение” дейді оны). Мысалға: “Мен дем алып жүрмін”, “мен базарлап жүрмін”, “мен ашуланшақ емеспін”, “әйелімнің сатып алғандарын арқалап жүрсем, нем кетеді?”, “бәрі семьяның қамы”, “мейлі сатушымен ұрсыса берсін”, “оған менің нем кетті?”, “көптен көрмеген подружкасы шығар, әңгімелесе берсін, мейлі бес сағат сөйлессін”, “мен спокойныймын”, “таңертеңнен кешке дейін жүріп екі келі ет, үш келі памидор ғана алсақ та, зато көше қыдырдық, дем алдық, мен ашуланбаймын” – міне осы сияқты сөздермен өз-өзіңді тәрбиелей біл. Жолшыбай ештеңе алмаса да жиырма магазинге кірсе, жиырма біріншісіне өзің бастап кір, “әлі ана дүкенге кірмедік қой” – деп тағы бірекеуіне өзің инициатива білдіріп ертіп бар. “Қойшы, шаршадым” – десе – сенің жеңгенің, күнімен көрген азабыңнан айығып сала бересің. Бірақ сыр берме, білдірме “мен де шаршадым” – деп мүләйімсіп қал. Сонда ол да сенен өшімді алдым деп ойлайды, бірақ ол да өзінше білдірмеген болады. Мұны культурный арбасу дейді, себебі екеуің де бір-біріңді жақсы білесің, жақсы көресің, біріңнен-бірің ешқайда кетпейсің. Сонда да жыл өткен сайын екеуара осындай “ойындар” жиі болады. Әйелің киім сатып аларда “мынау қалай, маған жараса ма?” деп сұрайды. Ол сенен ақыл сұрамайды, алам дегенін алады, өйткені ол киімді сенен бұрын бес рет айналып соғып, бірнеше рет қарап алған. “Жарасады”, “жараспайды” – деген сөз аузыңнан шықпасын. “Өзіңе қалай, ұнай ма? Ұнаса ал” – деп құтыл. Әйтпесе түбінде сен кінәлі боласың. Себебі олардың дүкенде алған дүниесі үйге келгенде ұнамай қалады, ол заңды. Әсіресе аяқкиім алғанда сақ бол. Әйелдердің өмірі жайлы аяқкиімі болмайды. Олар кішкентай аяқкиімді ұнатады. Тар болса да “оймақтай” ғып киіп алады. Әңгіме кейін басталады: “Аяғым ісіп кетті” (тар демейді), “бақайым айқасып кетті”, “балтырым домбығып кетті” – деген сияқты қыңқылға құлағың үйреніп алады. “Енді, үлкендеуін неге алмадың?” – деп қалып жүрме, бәлеге қаласың. “Размерім 37 болса қайтейін, 45 алайын ба?!” – деп шарт ете қалады (Сонда өзі 35 киіп тұрады). Сондықтан аяқ киімге жаба бер. “Қазіргі обувьті қойшы, су тисе тарылып қалады немесе жайылып кетеді, бәрі халықты алдау” – деп аяқкиім фирмаларын қарғап, заманды жамандап, бірәз жерге барып тоқта. Көше қыдырып шыққанда немесе қонаққа барарда ананы ки, мынаны кей дей көрме. Ол сені бәрібір тыңдамайды. Киініп дайын болғанша күт, сосын “Во, мынауың жақсы, маған осы костюм, туфлиің ұнайды, саған жарасып тұрады” – десең болды. Оған осыдан артық комплимент керегі жоқ, мәз боп қалады. Саған одан артық не бақ керек, көтеріңкі көңіл күймен әйеліңді қолтықтап гөләйттәп келесің. Солай ағайын, ашылмаған сыры мол әйел затының 8 тонна айласының екі-үш килограмын ғана шештік. Көрер “қызығың” алдыңда, ендеше келер күнге үмітпен қарайық еркек жұрты!!! (Біз жалпы әйел затына топырақ шашудан аулақпыз).

Труси-мәйке (мысал)

Ышқырынан бұтаға іліне салған қара труси жіпке желпілдей жайылған, ұзындығынан көлденеңі енділеу ақ мәйкіге іші күйе қызғанышпен қарады. – Әй, мәйкі! – Әу, түрсеке, жай ма? – Осы сенікі не желпініс? Екеуміз де бір иеге қызмет етеміз. Мені бұтаққа қыстыра салады, ал сені желбіретіп жіпке жаяды. Жуылсақ та сені таза суға салады, ал мені кір суға, әйтпесе сасық нәскилермен бірге шаяды. Сондағы сенің артықшылығың не, айтшы? – Енді… біз жоғарғы жаққа қызмет етеміз, сен төменгі жақ дегендей… өз орнымыз бар емес пе? – Оттапсың. Сені жуған сайын үтіктейді, блин, ал менің бетім үтік көрмегелі қашан, неге олай, әділет деген қайда, ә? – Енді… біз кеуде, жүрек, көкірек, қарын деген басты мүшелерге қызмет көрсетеміз ғой. – Е, сонда құйрық, көтен, қуық, “тағы басқа” ау органдары сеніңше, “бассыз” мүшелер болғаны ма? Оттама, олай. Иеміз қатты отырып тігісінен сөгілсем болды, бақайдың басына іледі де бірақ лақтырады. Баяғыда аталарымыз үлбіреп жіп боп қалғанша жамап-жасқап киеді дегенді “Трусилар тарихынан” жақсы білеміз. – Әй, түрсеке, таусылмашы, зато төбелесте біз мына мәйкілер бірінші кетеміз. Қай төбелесте өндіршегіңнен айырыла жыртылып ең? Оттамасаң, сен де оттама. Иеміз пляжға барса, сені қадірлеп бұтынан тастамайды, ал бізді кейде дар айырып машинесін сүртеді. Бұтындағы түрсиін сыпырып ап мәшинесін сүрткен қай қазақты көрдің? Осы емес пе сенің бар қадірқасиетің, мақтанбайсың ба осыған. Біз мәйкілер жұмасына бір-ақ рет ауысамыз, сендерді күнде болмаса да күнәра ауыстырып отырады, ала-құла ағайын туыстарың да көп. Сендерді қадірлеп гүлді-гүлді етіп, замок тағып, кішкентай қалта жапсырып неше түрлі етіп шығарып жатыр. Өзің айтшы, омырауында қалтасы бар мәйкі көрдің бе? – Солайы-солай ғой… Жоқ, сонда да сен неге желпілдейсің? – Енді… біздің әкеміз көйлек, атамыз кәстөм, галстук деген қара жеңгеміз бар. Арғы атамыз пәлтө, тұлып деседі. – Е, біз де тексіз емеспіз. Трикө әкем мен шалбар деген атам бар. Арғы атамыз құлын жарғақ. Керек десең, айыл басты белбеу деген аға бізде де бар. – Олай болса, неңе таусыласың, тізеге жетер балағың бар “труси” деген атағың бар, қуанбаймысың?! – Мәйеке, қайдағы тізеге жетер балақты айтасың, кесіле-кесіле тілдей ғана боп қалған жоқпыз ба? Жоқ, сен неге желпілдейсің, мәйкімін деп мақтанба.

– Екеуінің керісін естіп тұрған иесі мәйкіні қақ айырып майлық қылды, трусиды дар айырып тірәпкі қылды, сөйтіп екеуінің де қызметін біржақты қылды. Ұлттық тестілеу немесе қоржындағы қотыр анекдоттар желісімен

– Папа, биыл мектеп бітіргендер “ұлттық тестілеуден” өтеді деп жатыр, мен не істеймін? Тестілеуден өтейін бе, әлде әскерге барайын ба, жоқ әлде қатын алайын ба? – Айналайын, балам, тестілеу дегенің – онсыз да аз миыңды тескілеу деген сөз. Біздің кезімізде тес-мес жоқ, мұғалімге “тура” жауап береміз, рахат еді. Білмегеніңді екзамнан біліп шығасың, тек мұғалімге “берсең” болды. – Папа, сен қалай оқуға түстің, пара бердің бе? – Жоға “беремін” деп түстім. – Ол қалай? – Ол былай, бала. Бірінші екзам история ЫССР-дан, келген сұрақ – Емельян Пугачев. – Ол кім? – Ол, ол ма, орыстың Кенесарысы. Сонан алдымда төрт екзаменатор (үш орыс, бір қазақ) отыр. – Отвечай, – деді бір тақырбас орыс. Аузын буған өгіздей боп мен отырмын. – Отвечай, если знаешь, – деді екінші бір жастауы. Ішім кішкене жыли бастады, бірақ сол “партизан” қалпымнан әлі де танған жоқпын. Біраздан соң бойым үйреніп, еркінси: – Я қазақский кончал, руски не знает, а Емельян Пугачев по қазақский дай сказат, – дедім ақырын ғана. Төртеудің ішіндегі қара қазағы сірескен күйі: – Айта бер, – деді. Бірден аузына қарадым, жаялықтай жайылған үлкен екен. Знашит жейді, параны пәшкелеп, қораңдағы қойыңды қосақтап берсең де аз демейтін ауыз. Сол ауызға қарап отырып сондағы айтқаным: – Емельян Пугачевті білмейтін адам жер бетінде кем де кем. Сіз таңданбай тыңдай беріңіз. Қасындағы үшеуге “Емельян Пугечевті” естірте сөйлеп кеттім. – Емельян Пугачевтің өзі бай болған деседі. Мен де ауылдан шыққан бала едім. Менің әкемде де біраз байлық, мал бар. Ал Емельян Пугачевтің малы одан да көп екен. Біздің үйде 30 сиыр, 20 жылқы, 47 қой болса, Емельян Пугачевта онан он есе көп екен. Ағай, егер дәл осы жерде төрт қойып жіберсеңіз, 5 жыл бойғы соғымыңыз менің мойнымда, Емельян Пугачев. Емельян Пугачев, күзде екі қой әкеп беремін. Қыста біздің Көкшетаудың жылқысы семіз болады. Пугачевтің аруағы риза болсын деп, сізге бір семіз байтал соғымға байлап отырмын. Екзамнан төрт алдым деп әкеме звандасам, ертең екі қой қақтап әкеп береді, Емельян Пугачев. Ағай, осы тілегімді қабыл десеңіз, Емельян Пугачев, бір төрттікті қиыңыз, – деп алдымдағы ауызға қарасам, ашылып барады екен. – Солай, Емельян Пугачев, ағай, мен болдым, – дедім. “Ауыз” отырып-отырып:

– Хорошо, бара бер, мені есік алдында күт, – деді де қағазымды берді. Шығып қарасам, төрт қайда, +5 қойып жіберіпті. Сөйтіп түсіп кеттік. – Папа, сонда бес жыл бойы оқуды қойып, Шымкентте ет тасып жүрдің бе? – Жоға, мен күзде оқуға, 1-ші курсқа келсем, ол “ауызды” жұмыстан қуып жіберіпті, “ұялып” біраз жүрдім де ұмытып кеттім. – Папа, ал мен не істеймін, армияға барайын ба, әлде үйленейін бе? – Үйленгің де келеді, әскерге де барғың келеді. Сен мені тыңда. Әскерге барсаң, алдыңда екі жол тұр. Сен не Шешенстанға түсесің, не Қазақстанға түсесің. Қазақстанға түссең – құрыдың. Шешенге барсаң, алдыңда екі жол тұр. Сен не пленге түсесің немесе өлесің. Пленге түссең – құрыдың, ал өлсең алдыңда екі жол тұр. Сен не ағаш боп кетесің, не шөп боп кетесің. Шөп боп шықсаң, құрыдың. Ағаш боп өссең, алдыңда екі жол тұр. Сенен не мебель жасайды, не қағаз жасайды. Мебель жасаса, құрыдың. Ал қағаз жасаса, алдыңда екі жол тұр. Сенен не газетный бумага жасайды, не туалетный бумага жасайды. Газет жасаса, құрыдың. Ал туалетный жасаса, алдыңда екі жол тұр. Сен не мужской туалетке барасың, не женскийге барасың. Мужскойға түссең, құрыдың. А-а-ал, енді женскийге түссең, “үйлендім” дей бер, балам. – Ойбай, папа! Әскерің де құрысын, әйелің де құрысын. Миымды тескілеп, ұлттық тестіге барғаным артық екен…

Ат аунаған жерде…

Ағайын не білдің? Көкшетаудың тротуарларын атқа мінген полицейлер күндіз-түні күзетуде, тамаша! Көшеде келе жатсаң алдыңнан кентавр (кісікиік) құсап, қызыл ала жағалы, аттылы полиция шыға келгенде амалсыз жол беріп, көзбен “сүйсіне” шығарып саласың. Әсіресе балалар мен әйелдерге жақсы болды, тамашалап қарайды да тұрады. Әйтсе де бір “әттеген-айы” бар. Онсыз да көшеміздің тар тротуарларындағы адамдарды кеуделей азбан айғырларға мінген полиция қызметкерлері астындағы аттарының қай уақытта “кәкә” ететінін білмейді. Тоқ жарау күйінде “дежурствоға” шыққан хайуан “мен туалетке барамын” деп иесіне айтпасы белгілі. Ендеше полиция қызметкерлері осы жағын миласа деп ойлаймын. Ауылды сағынғанда бір белгілі әртісіміз: “Шіркін-ай, тезектің иісін сағындым, қидың түтінін сағындым” дейтұғын. Ендеше ауылыңды сағынсаң, алысқа бармай-ақ Абылайхан алаңы мен облыстық әкімдіктің алдына бар да, қидың иісін иіскеп мауқыңды бас. Өркениетті елдерде (Париж, Лондон, тағы басқа) әлі күнге домбай атты жегіп те салт мініп жүреді. Ол аттарда да тіл жоқ, олар да “кәкә” етеді. Бірақ сол атың өшкір “кәкәларды” иесі немесе кучері дер кезінде сыпырып алып, дайын қобдишаға немесе қапшыққа салып алады, тіпті орнын жуып кетеді екен. Сенбесең, маған кел, Жапония, Берлинде болғанымда өз көзіммен көргем. Қалалық жиын-шаралардан кейін әкімдіктің алдындағы алаңға

(«Абылайхан алаңы» деуге аруақтан қорқып отырмын) түнде бір үйір жылқы жусаған ба деп қаласың. Күйі келіскен азынаған полицей-аттар құйрығын көкке шаншып ап, дүйім елдің алдында көлкілдетіп, топырлатып жатса, несі жақсы дейсің. Өмірі ондайды көрмеген бір қала баласының қорыққанынан жылап жібергенін көзім көрді. Нанбасаң, маған кел, ол баланың шешесінің әдірісі менде. Менің бір айтарым, ұрлық та, қарақшылық та, кісі тонау да түн қараңғысында жасалады, ендеше аядай Көкшетауды ат тұяғының дүбіріне бөлемей кештетіп, қас-қарая шықса да болмас па?! Ақтабан сойыл сүйреткен әккі аңшылар да тапа-тал түсте алдарынан кесе-көлденеңдей көкбөрі кездеспесін білген ғой… Олай болса… Сөзге ұста Көкше жұрты “Ат аунаған жерде түк қалады” деген ата мақалды басқаша айналдырып алмасына кім кепіл. Байқаңыздар. Ойбай, кеттім, кімді үйретпекшімін, о сорлы басым…

“Роддом”

Үйленген соң алғашқы кезде өзіңді әлі бойдақтай сезінесің. Үй-күйді ұмытып “қубас” құрдастармен “анда-мында” жүре бересің. Оған келіншегің де аса мән бере бермейді. Себебі, ол да семья дегеніңнің әліппесін енді-енді бастаған кез. “Мен бір үйдің еркегімін-ау”, “менде бала болады-ау”, “біз де бір шаңырақпыз ғой” – деген ойлар сәл кейіндеу келеді. Тоғыз ай тоғыз күні жетпей, сүйген жарыңды қайда, қай жерге, қай уақытта апару керектігі үш ұйықтасаң түсіңе кірмейді. Өзіңнен бұрын үйленіп “ерте қағынған” құрбыларың: – “Ойбай роддомға әйеліңді апару дегенің “пәле” екен, “біз сияқты ауылда тұратындарға тіпті машақат екен”, “келіншегіңді толғақ қысқанда қайда барарыңды білмей қаласың”, “әуелде түнде жоспарланған “дүниенің” толғағы да түнде келеді екен” – дегенде де аса қозғала қоймайсың. Жәни құрдасым да осы кезеңді басынан өткерді. Үйленді. Роддомы бар аудан орталығынан отыз шақырым жердегі “Аралас” ауылында тұрған. Келіншегінің айы-күні, сағаты толған шақ. Таңғы сағат бес шамасында шырт ұйқыда жатқан Жәни келіншегінің “Аллалаған” даусынан шошып оянды. Көзін тырнап ашып жан-жағына қараса, ауызғы үйде келіншегі жүгіріп жүр. – Әй, не болды? – М, м, м, ішім, ішім. – Ішің болса, далаға шықсайшы тез, тағы не жақпай қалды? – Ішім деймін, ішім. Бар тез, Раяшты шақыр. (Раяш Жәнидің көршісі). – Иә, Раяш не істейді, тосып ала ма сені? – Ойбай бол, босанатын уақыт болып қалды-ау деймін, тез! – деп келіншегі шыңғырып жіберді. Жәкең әлі де “сабырлы”: – Тұра тұршы кішкене, енді екі сағаттан кейін ауданның автобусы келеді, шыда, сразу роддомға апарамын.

Келіншегі байғұс айқайды қойып, еденге домалай бастағанда ғана Жәни істің мәнжайын ұқты, құрдастардың әңгімесі есіне түсіп атып тұрды. Есі шығып келіншегін тік көтеріп төсекке салды да, өзі бір аяғына етік, бір аяғына гәлөш, мәйкісінің сыртына күпәйке киіп далаға шыға келсе, күздің қар аралас қара желі ұлып тұр екен. Жалмажан көршілердің есігін тепкілей бастады. Ар жақтан жалаң аяқ, дамбалшаң шыққан Амантай құрдасына: – Раяш қайда?! – деп айқай салды. – Ол саған атаңның басына керек пе, қайда болушы еді, үйде. – Шақыр тез! – Кет өй, әкеңнің, өз қатыныңа бар, алкаш, жындымысың, ішсең, жайыңа жүр. – Бол тез шақыр, келіншегім домалап қалды. – Енді сонша неге ішесіңдер, жап есікті. – Әбеке.., көрші…, бала табайын деп жатыр… тез қатыныңды шақыр. – Е, бәсе, кетші өзің, дұрыстап айтпаймысың? Сонан Жәнекең үйіне барды, киінді де далаға қайта шықты, үйге Раяш та келді. – Әбекең (Амантай) Жәниге: – Енді мәшине ізде !– деді. – Кімге барамын? Давай, сен бензавозыңды қыздыр, завайтта, ауданға апарайық ол байғұсты. – Қашан басталды? – Немене? – Толғақ қашан басталды деймін? –Ә, … бір, жарты сағаттай болды-ау деймін?! – Жәни, сен асықпа, бірінші балаға айтолғақ келе береді. Талай қатынды толғақ қысып апарғам роддомға. Бір-екі күн жатып, босанбай қайтып келгендері көп. Олар өздері де білмейді қашан “келетінін”. – Ненің келетінін? – Өй, кеще, тупой, давай киіндір әйеліңді, мен мәшін завайттаймын. Сонан шопыр Әбекең орнына, келіншек ортаға, Жәни есік жаққа отырып, “ауданның роддомы қайдасың?” – деп тартып кетті. Хош. Толғақтың көкесі жолда болды. Орта жолға жеткенде келіншек ыңырсып, ыңырсып, “қию” деп қиқуды салғанда, екі жақтағы екеу “не болды?” деп еңкейе бергені сол еді, мойындарынан қос қолымен қылқындырып қысып алды. Келіншегінің тегеурінін Жәнидің сонда алғаш көруі. Білегі мұндай қайратты болар ма, еңгезердей екі жігітті тұншықтырып әкетіп барады. – Рөлден айрылма, авария боламыз, – деп Жәни жанұшыра айқайлайды. – Мұндайларың бар, роддомға бір-екі күн ертерек барып неге жатпайсыңдар? – деді шопыр қылқынып. Ышқына қиқулап келіншек келеді. Не керек, о ғып, бұ ғып келіншекті роддомға “здавайттады”-ау әйтеуір. Таң ата ауылға келген Жәниге көршісі: – Ал енді шәйіңді іш те конторға жүгір, сонда диспетчерден роддомға звонда, – деді. Жәнекең жүгіріп конторға жақындағанда алдынан тағы бір құрдасы диспетчер Игібай, кличкасы Итекең шығып, анадайдағы Жәкеңе: – Әй, Жәни,

сүйінші, сүйінші, келіншегің босанды, – деді айқайлап. Жәни сасқанынан ұл ма, қыз ба деудің орнына “нешеу?” – деді абыржып. – Жындымысың, ол саған қой ма, ешкі ме, ұлың бар, ұл тапты әйелің, давай сүйіншімді бер. – Жүр үйге, жуамыз! Сонан сол күні дүрілдетіп тойлап, жігіттер ат қоюдың бірнеше варианттарын ойлап, ақыры Назартай болсын деп тоқтады. Ертеңіне Жәни көршілерден пластмассовый гүл жинап, әдемілеп гәзетке букет етіп орап, роддомның сыртында терезе алдында тұрды. Ептеп бас жазған, бойда бу бар. – Оу, ау! Сая, Саяжан… естіле ме, ә? Немене? Терезеңді аш. Ә, ашуға болмай ма? Ендеше ашпа, балаға суық тиеді. Қалайсың өзің? Ә…, қалайсың деймін? Ауыл аман, мал аман. Немене…, шамалап жудық, ішкем жоқ. Бала қалай, бала? Кімге тартқан? Маған ба, саған ба? Сен сияқты ма, мен сияқты ма? Көзі қап-қара дейсің бе? Е-е, маған тартқан ғой. Немене… Мұрны жалпақ дейсің бе, е, е, саған тартқан ғой. Шашы бұйра дейсің бе, е, е, мен сияқты ғой. Құлағы үлкен қалқандай дейсің бе, е, е сен сияқты ғой, жылай бере ме, даусы ащы дейсің бе ә, е, е сенің мамаң сияқты ғой. Немене сүтке тоймай ма, е, е айналайын мен сияқты ғой… осылай екі сағат екінші этаждағы келіншегімен ымдап сөйлесем деп маңайдың барлығын даурықтырған Жәкең тұңғыш ұлын тоқтамастан он күн “жуды”. Келіншегін роддомнан көршілері Раяш пен Амантай шығарып алып келді. Одан бері он бес жыл өтті. Назартай үлкен жігіт болды. Біздің ауылда “Роддомдағыдай болды” деген мәтел сонан қалған.

Шиқан

“Шиқан – ұйықтап жатқанда түсіңнен шошытады, амандасайын деп келе жатқан кісіңнен шошытады” деп Оспанхан ағамыз бекер айтпапты. “Шиқан” дегенде өне бойым шиыршық атып, жұлын-жүйем шымырлайды. Сыздауық, шиқан дегенді ұмытқалы қашан. Бала күнімізде жалаң аяқ, жалаң бұт тайға жайдақ мініп, ашық-шашық жүргенде денемізге шиқан қаптап кетуші еді. Есейе келе тиылды. Енді, міне, он жасымда қош айтысқан шиқан отызға келгенде қайта мазалады. Бұл “пәле” адам денесінің ең бір ыңғайсыз жерлеріне шығады екен. Бала күнімде “қай жеріме” болса да бөртіп шыға бастағанда әжеме көрсететінмін. Әжем шиқанның “хирургі” еді. Атамның арбасының доңғалағын майлайтын сәлидөл деген май болатын. Сол майды інілерімнің жаялығының шетінен жыртып алған “стирильный” шүберекке жағып, менің сыздауығымды тас қылып байлап тастайтын. Ертеңіне “хирургім” қарап жіберіп: “Ә, әлі піскен жоқ екен, бүгінше май жақпаймыз” деп “диагнозын” қойып жіберетін. Екі-үш күннен кейін шиқаным шертіп піскен кезде сәлидөл тағы жағылады. Сөйтіп, түнімен солқылдатып сорған май ертесіне шиқанды өзегімен суырып алады да, жаның жай табады. Сол кездегі әжемнің “оқуы” күшті ме, әлде, сәлидөл мен інілерімнің зәрі сіңген жөргегінің пайдасы ма, әйтеуір тез жазылып кететін. Қош…

Орда бұзар отызымды тойлаймын деп жүргенде “өзіңді бұзамын” дегендей “шықпас жерге” қос шиқан қатар шықты. Төсекті жеке салдырып, келіншектен бөлек жатқалы бес күн болды. Шалқалап жату, түгілі, отырудан қалдым. Байына ашуланған долы қатындар құсап етпеттеп кеп жатамын. Үйдегілер маңайымнан өтуге қорқады. “Растояние” деп айқайды саламын, қатын-балалар әбден үркек боп бітті. Асқа шақырғанда алдымен үйдегілерді түгел кухняға өткізіп, соңымда ешкім жоқ екеніне көзімді жеткізіп барып, столдың бергі жақ шетінен түреген тұрып тамақтағалы алты күн болды. Алдында ұлдарым таңырқай, аянышпен қараушы еді. Қазір мамаларына қосылып “мазақтай” бастады. Шешесі кіші ұлға: “Папаңды шайға шақыр” десе, ұлым келіп: “Папа сені фуршетке шақырамыз” деп мазақтап кетеді. Үлкенім: “Папам вокзалдан тамақтанып үйреніп қалған” деп, ол да мысқылдауға айналды. “Түрегеп ішкен тамақ сіңімді болады”, – бұл келіншектің сөзі. Оларды тыңдап жатқан мен жоқ. Себебі, бар ойым “сырт” жағымдағы шиқанда болады. Бар арман мыналардан бұрын ас үйден аман-есен шығып кету ғана. Күндіз ешкімнен шешіліп әңгімелейспеймін. Автобусқа міну жоқ. Үйден бір жарым сағат ерте шығып, жұмысқа жаяу барамын. Ондағыларға: “Белім ауырып, емделіп жүрмін, отыруға болмайды” деген сылтау айтып жүрмін. Әй, солар бірдеңені сезіп жүр-ау деймін. Бүгін тым кішіпейілдік танытты. Тіпті, машинистканың өзі: “Ағай отырсаңызшы, ептеп жұмсақ жерге отыруға болатын шығар” дегенде “жоқ” деп қалай айқайлап жібергенімді байқамай қалдым. Шіркін, май құйрығыма шыққан қос шиқан маңдайыма шықса етті. Дүниеде ауруыңды жасырғаның жаман екен. Оның үстіне “Ауруын жасырған арам өледі” деген мақал қайта-қайта еске түседі. Әйеліңнен басқа ешкімге айта алмайсың, “мінекей” деп тірі жанға көрсете алмайсың. Біреуге көрсету түгілі өзім де дұрыс көре алмаймын. Түкпір бөлмеге кіріп алып, айнаның алдында бұрала-қайқайып шиқанға қараймын деп мойыным қарысып қалды. Келіншегім: “Айнаны жерге қойып қара” деген кекесін аралас кеңес берді. Олай да көрдім. Құлаштай айнаны еденге төсеп, жүрелей төндіртіп ем, жапжақсы көрінеді екен. Шиқандар әп-әдемі пісіп қапты. Жарылардай боп жарасып қатар тұр. Қарап біраз отырдым да өз-өзімнен күлкі қысып, түрегеп кеттім. Енді, олай қарамаймын. Қазір менде: “Шіркін, шиқандарыма әжемнің сәлидөлін тартса ғой”, деген тәтті қиял бар. Құйымшағыма тас байлап қойғандай… Айы толған әйелдің толғағын күткендей, ақ түйенің қос өркешіне ұқсап шодырайған қос шиқан қашан жарылады деген аяншақ арманмен әлі жүрмін.

Биеңе паспорт алдың ба? Қала шетінен үй сатып алып, елден қотарыла қора-қопсысымен көшіп келген Данай шалдың үйіне “Мен зоотехникпін, ал мен ветврашпын” деп екі жігіт кіріп келді. Біреуінің мұрты жоқ, басында бейсболка, қолында пәпкі, екіншісінің де мұрты жоқ, бірақ ол жалаң бас, қолында сөмке.

– Ассалаумағалейкүм, ата, қоныс қайырлы болсын, мал бар ма, неше сиыр бар, неше жылқы? Ешкі бар ма? Қой қанша, неше итіңіз бар, мысықтың пока біреуін көріп тұрмыз. – Әй, бала, қай қазақ жаннан бұрын малдың санын сұраған, етияумайттар, шығыңдар үйден! – Оу, ақсақал, өй ата, атаке, көке, кешір, біз малға паспорт жазамыз, тізімге аламыз, сырға тағамыз. – Ақ адал малыма санақ жүргізіп, тізімге алатын кім едіңдер, малыма сырға тағам дейді ғой… – Ата, міне қағаз, документ, приказ, положение, қазір заң бар сондай. Әр бас малға ат қойып паспорт жазамыз, – деді мұртсыз жалаңбасы. – Әй, әуелі менің пашпортымды ауыстырып бер, о несі ей! – деп шал жұмсарайын деді. – Ата, біз жұмыстамыз. Жүріңіз қораға, уақыт жоқ. – Ал жазыңдар, бір құлынды бие, бір тай, екі сиыр, бір тайша, жеті қой, ешкі жоқ. – Биеңіз нешеде, пародасы қандай, кличкасы бар ма, түсі қандай? – Жасы жетіде, 4 құлындаған, бұрынғы қарагер биенің тұқымы, кличкасын білмедім не екенін. – Ата, есімі бар ма? – «Қарагер бие» деп жаза беріңдер. – Болмайды, ата, ат қою керек. – Әй, бала, жетіге келген сақа биеге енді азан шақырсаң да ат қонбайды. Жаза сал “Керка” деп. – Тәк, “Керка”, 1997 жылы туған, жаздық, мынау міне паспорт, қайырлы болсын, ата! – Өй, кет әрмен. – Ата, құлынға ат қойыңыз, оған да паспорт береміз. – «Торка» дей салыңдар енді, 5 айлық құлынға да паспорт береді екенсіңдер ғой, кәмелетке толмаған… – Торка. Мә, ата, мынау құлындікі, екеуіне 1200 теңге төлейсіз. – Оны не деп төлеймін. Пашпорттарың өздеріңе, кетіңдер әрмен. – Ата, мына паспорттардың бәрі ақша тұрады, ертең биеңіз жоғалса, осы паспортты көрсетесіңдер, олар сонда ғана іздейді. – Иә, іздейді, атаңның басы, олай болса, фотоға түсіріп, суретін жапсырыңдар, әйтпесе әрі кет. – Ата, фото керегі жоқ. Егер соғымға сояр болсаңыздар, осы паспортты милицияға апарып рұқсат қағаз аласыз, сосын бұл документ онулировать етіледі, ветвраш справка береді де, сельсовет қол қояды. Сонда ғана биеңізді соғымға соясыз. – Ал, қонағыма қой сойғым келсе ше? – Ол да солай, ата. Срочно жаңағы процедураны істейсіз. Соятын қойыңыз қырқылған болса, “пәленше қойымның жүнін өткіздім” деген заготконтордан справка аласыз. Сойған қой буаз боп ішінен қозы шықса, ветвраштан мөрі бар қағаз алып, аймақтық әкімшілікке 700 теңге

штраф төлейсіз де, құлағындағы сырғасын алып сотқа өткізесіз. Екі айдан кейін сот үкім шығарады да, сойылған қойдың ішінде кеткен қозының әкесі, яғни қошқар асыл тұқымды болса, онда 3 жылдан 5 жылға дейін бас бостандығыңыздан айырады. Егер қошқардың паспорты болса, онда қошқар иесінің малына келтірілген зиянкестігіңіз үшін 757 у.к. мал. ЧП, сырға статьясы бойынша жауап бересіз. Паспорты бар қойыңызға паспорты бар ит шапса, екеуін жетелеп гор зооветупр. конторға әкеліп 18 адамнан құрылған комиссия алдында экспертизадан өткізесіз. Итіңіздің айтқаны рас болса, қойыңыз өзі тиіскені дәлелденсе, сол жерде оны сойып 18 адамға сирағына дейін асып бересіз де, итіңізді жетектеп кетесіз. Енді түсіндіңіз бе, паспорттың неге керек екенін? – Түсіндім, бар болғырлар, түсіндім. Жылқы баққанша жын бақ, сиыр баққанша, сайтан бақ, қой баққанша, қоян асыра, дейсіздер ғой. – Ата, қоянға да паспорт береміз. Егер қояндарыңыздың саны он екіден асса, үкіметке екеуін өткізіп, сойған қояндардың терісінен малақай тігіп, жетім-жесірге тегін үлестіресіз де, сырғаларын жинап-теріп жылына бір рет сотқа өткізесіз. – Әй, оңбағандар-ай, өздеріңнің құлақтарыңа сырға тағып,құйрықтарыңа қалбыр байлап, ауылдан ит қосып қумай тұрғанда кетіңдер. Кімге айтсаң, оған айт, мейлі мал министріне бар, мейлің Президентке бар. Тап мына қорлығыңа шыдамаспын!

Асқазан (мысал)

Иманшарттың иірімдерін иректей мақамдаған имамдардай Адам анотомиясын аударып оқыған ақылдылар айналамыздағы өзгерісайырмашылықты адамдар көзімен көріп, құлағымен естіп, қолымен сипап, аузымен жеп, мұрынымен иіскеп, тісімен тістеп, аяғымен теуіп, болып жатқан құбылысты айырады дейді. Көру мен есту, иіскеу мүшелері арқылы орталық миға хабар беріп, сол жерде информацияны қорытып, жұлын жүйесі арқылы бұлшық еттері мен дене мүшелерін жұмсап, зат болса, қолдары арқылы жылы-жұмсағын байқап, тамақ болса, тістеп, ащы болса, ішіп, жағымды болса, иіскеп, қою болса, ауыздың ішінде олай-бұлай ойрандатып алып, жұдырықтайды, жұқ көрмейтін көмейде көп кідіртпей жұтқыншақ деген жолға саласың. Салғаның сала құлаш болса да “аялдамасы” жоқ бұл “даңғылды” ӨҢЕШ дейді. Қараңғы өңештен өгізі де өтеді, түйесімен тоғыз да өтеді, жылқы үйірімен, торпақ сиырымен өтеді, қой тоқтысымен, қаз-тауық топшысымен өтеді, кейбір өңештен торай доңызымен, шыбын-шіркей қоңызымен өтіп кете береді. Осы “составты” не тас демейді, немесе лас демейді, болмаса жүн-жұрқа шаш демейді бір сөзбен қазекең Ас, дейді, Ас! Қайран өңеш! Ішу мен құсуға келгенде өңештің атқаратын қызметі орасан. Осы екі қызметті қатаң қадағалап, келіпкетер астық асылын арқау етіп, арамын аластайтын астаудай арсыздың аты Асқазан болады. Әу баста бар тізгінді өз қолына

алған обыр асқазан адамның алпыс екі тамырына дейін әмірін жүргізіп келеді. Көретін көз де, айтылатын сөз де, еститін құлақ та, сұранатын сұрақ та, тіленетін тілек те, қимылдайтын білек те, азуы алты қарыс ауыз да, жаңағы өңеш деген жауыз да осы асқазанның айтқанына көнеді. Асқазан әмір етсе, бастағы ми да істемей қалады. Демек, адамның орталық басқару органы бастағы ми емес, Асқазан деп білгеніміз жөн. “Импорттан” алғанын өңдеп “экспортқа” шығаруда асқазанның алдына түскен мүше жоқ” – деп маңайындағы бездер бекер шулап жүрген жоқ. Бүйрек пен бауыр да осылай дейді. Тоқ ішек тоқтығын ойлап асқазанның аузына қарайды. Жібі түзу жалғыз мүше жүректің өзі әбден шайлығып болды, айнығаннан басқа дәрмені жоқ. Болбыраған бауыр іріп кетем бе деп қорқады. Асқазанға ерегіскен бүйрек пен өт те өз қызметтерін бұзып жүр. “Алып тастаса, өзі білсін, сылынып қалған басқа өттерден артық емеспіз”, – деп асқазан берген сұйықты сүзекіге салып, құм тасын өткізбей алып қалады да, қалғанын “зәрге зәру емеспіз” – деп қуыққа құйып құтылады. Ар жағын қуықтың өзі біледі, төге ме, шаша ма, компресс етіп ауырған жеріне баса ма, өз еркі. Басқа мүшелер алдында абыройы түсе бастаған асқазан соңғы кезде аши бастап, іштұрманға түгел құлақтандыру жариялады. Шабарманы боп шорылдаған ашы ішек кетті. –Тоюды ойлаған аш қазан Бар мүшеге бас қазан. Гастритке шалдықты Әміршіміз Асқазан, – деген объявление әр мүшенің “есігінің” алдына ілінгелі асекеңнің көңілін сұрауға жұрт ағыла бастады. Ауыз ауылы келе алмаса да үстіңгі елден өңмеңдеп өңеш келіпті, қос бүйірден жартылай май басқан қос бүйрек сығалайды, жалпақ қарынды баса-маса тоқ ішек асқазанның басын сүйеген, төрде лүп-лүп етіп жүрек отыр. Оң жақта өңіріне жабысқан өті салбырап қап-қара боп бауыр жатыр. Тым-тырыс тыныштық. Бездер ғана аяқтарының ұшымен келгендерге там-тұмдап сусын тамызып жүр. Сыр-сыр етіп кіріп келген өкпе ғана тыныштықты бұзды. Асекең көзін ашып, басын көтеріп, ауырған сол бүйірін басып отырып сөйлеп кетті: – Уа, ағайын, алыстағы алты ауылым келмесе де жақындағы жекжатым түгел екенсіңдер. Шытырман-іштұрман деген “Ауыз” бен “Көтеншек” даласын жайлаған бір атаның баласымыз. Ауруыма дауа сұрап, мүсіркесін деп шақыртқан жоқпын сендерді. Соқыр ішектің ғұмырындай шолтаңдаған шолақ ғұмырда бетіңнен алып, белге салсам, кешірім алайын, реніш өкпелерің болса, алдарыңнан өтейін деп едім. Кеселімнің түрі жаман, кеседі ғой деймін, – деп біраз отырды. Ешкім үндеген жоқ. Жан-жағына ежірейе қараған Асқазан: – Отыз тісің опырылып қалғыр апандай ауыздың толғамай жұтқанын кесектей жеткізген сен емес пе едің, ит Өңеш? Неге үндемейсің? Құсуға сұранған қос саусағың болмаса, қай асыңды қайтарып едім? – Ол дұрыс қой, бірақ… – деп сырылдаған өкпе сөзге араласайын деп еді, протокол жазып отырған тоқ ішек тоқтатып тастады. Асқазан: «Әй, қабырғаға жабысқан шұрық-шұрық қарайған өкпеңді қара қазандай ғып маған артпа. Құрт жегір мұрынмен көкала түтін түтеткен өзің емес пе ең?!» –

деп ақырып жібергенде өкпе демігіп қалды. Жүрек қана көзін тарс жұмып ап бірқалыпты лүпілдеп отыр. – Әй, өңеш, – деп асқазан тағы өңешке тиісті, – қыл-қыбырды сен қылғыта бермегенде байғұс шұнақ соқырішек ортамызда отырмас па еді, ойнақтап жүріп от басып, пышаққа ілікті. О дүниеде әлі алдыңнан шығады ол, сонда не дейсің? Соңғы кездегі қызметіңе мен түсінбеймін, маған жеткізетінің жыланның зәріндей ащы дәрі, бұрынғы “сыбағаларыңның” бірі жоқ. Анау төменгі елдегі туысым көтеншекке сәлем айтыңдар. Келмеді деп өкпелемеймін. Кеселдің кесірін былтыр айналып кететін – гимарой деген пәлеге шалдығып, кескіге түскен өзі жақсы білетін шығар? “Желдің” өтінде пәлен жыл босағамда қара құлымдай қалтқысыз қызмет етті, мен ризамын оған. Соңғы сәлем-сыбағаларым “татымсыз” болса, ренжімесін, өзім де жарымай жатырмын. Ал, ағайын, тараңдар, рахмет сендерге, укол алатын мезгіл болды-ау деймін, – деп асқазан аунап түсіп жатып қалды. “Асқазан бүгінгі жиында өңешке шүйліккенде құлқынның бас құлы өзі екенін ойлады ма екен, біздің күніміз не болмақ?” – деген жұрт тарай бастады.

Моншадағы майдан

Өткен жексенбі күні моншаға бардым. Әдетте ертерек сағат 9, әрі кетсе 10да мен парнойда отыратынмын. Бұл жолы кешігіңкіреп, қалалық №1-ші моншаға кіріп барсам, иін тірескен халықтан өшірет күтетін жерде ине шаншар жер жоқ. –Кто крайный? – дедім. Үн жоқ. “Е, сорлы, осынша халықтан кейін кезек алғанша, асылып өлмейсің бе?” дегенді қабақтарынан білдіріп, екеу-үшеуі одырая қарады да қойды. –Арты кім? – деп айқай салдым. –Я, – деді біреу жарықшақтанып. Жартылай шешініп алғанына қарағанда жүйкесі әбден тозып тұрған адам болуы керек. –Я за табой, – дедім тағы да айқайлап. Өшіреттің “арты” үндеген жоқ. Басқа ел де тым-тырыс, сіріңке тұтатып жіберсең, лап ете қалатын “опасный атмосфера” екенін ұқтым да, төменге түсіп күтейін дедім. Астыңғы қабаттағы орындыққа отыра бергенде “Кісі көп пе? Соңы кім?” деп біреу өте берді. “Мен” дегенше болмай, жоғарыға көтеріліп кетті. Барсаң бар, деп мен де отыра бердім. Сөйткенше тағы бір дәу кеп: –Кто крайный? – деді. –Мен, мен, менен кейінсіз, – деп қасыма отырғызып алдым. Ақырын-ақырын астыңғы қабаттағылардың да қатары көбейді. Бір сағаттай уақыт өтті. Маужырап қалғып кетіппін. Бүйірімнен біреу түртеді. –Ағай, сіздің кезек келіп қалған шығар, барып білсеңізші, – дейді менен кейінгі дәу. Сілекейімді сүртіп, жалма-жан жоғарыға шықтым. Мана мен келгендегі халық көбеймесе, азаймапты. Алдымдағы “жүйкесі тозған” адамым есіктің алдына барып қалған екен, бір иықтап жақындап кеп: –Я за табой занимал да? – дедім.

–Ты же ушол, вот он за мной, – деп өзінен кейінгі сақалдыны нұсқады. Солақ екен, артқы жақтан әртүрлі қарсылық білдірген еркектің ғана аузынан шығатын сөздер түйдек-түйдек естіле бастады. Менен кейінгі дәу де жетті қасыма. Өшірет екеу болды. Менің командам 20-30 адамдай бармыз. “Жұқа жүйкенің” командасы да сол шамада. Соңымдағы дәуді арқаланып, қарсы топтың “капитанына”: –Ты что, дурак что ли, я же за табой занимал, что ты молчал?! – дедім күйіп кетіп. –Нет за ним я занимал, – деді оның артындағы сақалды қазақ. Жұрт толқып кетті, ши шықты, шу басталды. Бәрі кіре беріске ұмтылды. Бәріне өзім кінәлі болсам да, бастан қан шыққан соң не тұрыс бар, “лучшая защита-атака”, деп есікке жақындап қалған “жұқа жүйкені” (олардың капитаны) жағадан алып, маңдайдан шарт еткізіп тартып өттім. Ол шешінетін жерден бір-ақ шықты. Кіргеніне қуанған болуы керек, бері шыққан жоқ. Сол-ақ екен майдан басталып кетті. Сартылдап сынған сыпырғыш, шарт-шұрт жыртылған пакет, “әкеңнің” деген дауыстар аядай моншаны азан-қазан қылды. Опыр-топыр боп шешінетін жерге де кіріп кеттік. Арамызда тайғанақтап жалаңаштар да жүр. Біраздан кейін моншаны жаңғыртып: –Уа, ағайын! Товарищи! – деп бар даусыммен айғайды салдым. Осылай екі рет айқайлап ем, кәдімгідей төбелес тоқтап, майдан басылайын деді. Байқасам, жұрттың бәрі маған қарайды, жанарларында менен билік күткенін аңғарып қалдым. “Ә, мына бассыз тобырға көсем керек екен-ау” деп, төрт тазикті төңкеріп қойып, үстіне шықтым да сөйлеп кеттім. Аврора үнімен Ленин сөзін бастағандай, оң қолымдағы сыпырғышты сермеп тұрып: –Уа, ағайын! Дорогие товарищи! Осынымыз ұят емес пе? Как вам не стыдно? Егемендігіміздің жемісі осы ма? Разве мы ради этого боролись? Байқаймын жұрт ұйып қалыпты, кейбіреуі мен тұрған тазиктің түбіне жайғасыпты, су-су болған жалаңаштар да абыройларын мачалкамен көлегейлеп, біздің “митингіге” құлақ түрген. Моншаны түгел аузыма қараттым, енді тоқтамау керек. Астымдағы тазиктерге тағы да төртеуін қосып, тұғырымды биіктетіп, сыпырғышымды шайқап тұрып: –Уа, ағайын, жолдастар, жыл он екі айдың 7 айында осы монша ремонтта тұрады, рас па, рас! Анау КДА-ның моншасы ұядай ғана, 6 адамнан артық жуына алмайды. Жексенбі сайын кір-қоңымызды жуып, жолдастармен жолығатын жалғыз орын осы емес пе? Бірақ күн санап қала халқының саны өсуіне байланысты дәл осы монша бізге аздық етуде. Қашанғы бұға береміз?! Бүгінгі майданымыз кірлеген халықтың, ашынған елдің шыдамының таусылғандығының дәлелі емес пе? Ғасырлар бойы сірескен сең қозғалды, ағайын, – деп ем, жұрт қол шапалақтап, біреулер “Ура, ура?” деп жіберді. “Дұрыс айтады, правильно, в акимат надо письмо готовить, жазу керек” деген халық шулап кетті. Өзім көсем, өзім лидер, несіне сасайын. Сыпырғышымды көтеріп қап ем, бәрі “тише, тише, тынышталыңдар” десіп дүркіресіп барып тоқтады. –Уа, товарищи! Бұл үлкен қозғалыстың ұшқыны ғана.

“Ұшқыннан жалын лаулайды”, “Из искры возгорается пламя. Ура!” – деп, елді тағы біраз шабыттандырып жібердім. – Бүгінгі қимылымыз аяқсыз болмай, өтінішіміз дәйекті болу үшін біз ең алдымен “Монша комитетін” құруымыз керек. Осындағы барлығыңыз Көкшетау моншалар құрылтайының, яғни съезінің делегатысыздар, құттықтаймын, ура, товарищи! – деп ем, орысы да, қазағы да қосылып, теңселіп тұрып: “Жаралған намыстан”, деп бір гимнді бастап кетті. Тіпті бір ақсақал кемсеңдеп, жылап та жіберді. –Ағайын, біз өз талаптарымызды қағазға түсіруіміз керек, қане жазыңдар, кімде қандай ұсыныс-талап бар? 1. №1 монша жылына 5 айдан артық ремонтқа жабылмасын. 2. Банщица шал да болса, еркек болсын. (Ұлты бәрібір). 3. Қала басшылары кем дегенде айына 1 рет моншаға түссін. 4. Сыпырғыштың бағасы 25 теңгеден көтерілмесін және (лесник) орман шаруашылығының рұқсат қағазы болсын. 5. Буфетте 100 грамдап арақ сатылсын. 6. Қыс айларында суық судың таусыла беруіне байланысты горкомхоз бірлестігінен моншаға таза қар жеткізуге бір КамАЗ (прицепімен) бөлінсін. 7. Жүрегі қысқандар мен ыстық суға күйгендерді емдейтін бір медбике парнойда отырсын. –Болды, болды. Осыған барлығы 96 адам қол қойдық, құттықтаймын, ағайын. Тағы да шаттанған дауыстар мен бірін-бірі құшақтай құптаған жұртшылық маған қарады. –Уа, халқым, – деп бастадым бұл жолы, – ендігі басты мәселе, бұқаралық ақпарат құралдары, теле-радио компания, гәзет, пошта, темір жол, күзет қызметтерін өз қолымызға алуымыз керек. Ол үшін астыртын топ құрып, типографиядан листовка шығарып, өз резолюциямызды бұқара халыққа жеткізуіміз керек. Арамызда жансыздар мен сатқындар болса, осы монша комитетінің төтенше трибуналында соттап, парнойда күйдіреміз. Қатаң тәртіп болса ғана ойлаған мақсатымызға жетеміз. Сұрақтарың болмаса, Көкшетау қаласы №1-ші моншашылар комитетінің бірінші съезін жабық деп жариялаймын. Құрметті халқым, дорогие друзья, у казахов есть такая пословица “Бас жарылса – бөрік ішінде, қол сынса– жең ішінде” в переводе “Голова лопнет в шапке, рука сломается в рукаве” друг-другу не задерживаете, зла за произошедшии иницент в предбаннике. Моншада бәріміз теңбіз. Ақыры екі өшірет екен, былай болсын, екі адам бір тазикпен жуынсын, сыпырғышы жоқтар сыпырғышы барлармен парлансын, орыс қазақпен жұптасып жуынсын, аяқ-қолы саулар мүгедектердің арқасын ыссын. Сөйтіп бірінші монша қаладағы бар мекемеге үлгі болсын. Құрметті делегаттар, жеңіл буларыңызбен! Келесі жексенбіге дейін хош сау болыңыздар! Ұйымдастырушы топ буфетте кездесеміз.

Базар

Көшеде көптен көрмеген бір інішекті кездестіре қалдым. –Оу, бауыр, қал қалай, көрінбейсің ғой? –Ә, қыдырыс қой, келініңізді ертіп базарға шыққамыз. –Келінді сен ерттің бе, әлде сені келін ертіп шықты ма? –Қойыңызшы аға, бәрібір емес пе? –Әй, бұлтаңдама, дұрыс сөйле, сонымен кім кімге еріп шықты? Осы кезде келіншегі: – “Пошли!”– деп еді, інішегім еріп жүре берді. Мен де жүгіріп, әйелімді қуып жеттім. Олар да, біз де қайнаған базарға кіріп кеттік. Бір қалтарыста Жәни құрдасым шықты алдымнан. Өзі елі сөмкемен артында, әйелі алдында. Мені көре сала алдымды орап: – “Сопровождение” – деді ысылдап. Ол кезде менің де екі қолымда екі пакет картошкі барда. – Өзіңдікі не? – деді қисайып. Мен де тістеніп, тісімнің арасынан: – “Телохронительмін” – деп өте шықтым. Шыға берісте манағы інішекті көрдім. Келін екеуі кетіп барады екен, қолдары бос, көздеріне түспей әйеліме “тез жүр” – деп жылыстап бара жатыр едім артымнан: – Аға, аға, жеңге, жеңге! – деп айқай салды. Естімеген боп жүре бердім. –Аға, Ераға, грузщик аға… –Жағыңа жылан жұмыртқаласын, ит, қақсама! – деп қайырылмай жүре бердім.

Әйелді алдаудың айласы немесе “АЛИБИ”

Еркектің басынан не өтпейді?! Үйлі-баранды болсаң да ара-тұра жігіттермен жұмыстан кейін бір-екі бокал сыра ішу, бір-екі сағат карта ойнау, бір-екі кафеге кіре салу, бір-екі партия бильярд ойнау, бір-екі жігітпен бір-екі жерге әйелсіз бара салу, ол үйде бір-екі табақ ет жеп, бір-екі сағат кешіге салу, одан шығып тағы бір-екі сағат жігіттермен әдебиет пен мәдениет, поэзия мен прозаның бүгіні мен болашағы тақырыбында “пікір” алмасып, мемлекеттің әлемдік аренадағы бағыты жайында “сұхбаттасу”, Президенттің “программасына” түзетулер енгізіп, бір-екі сағат езу, түннің бір уағында тротуарда тұрып алып өлең оқу, оқылған өлеңді бір-екі сағат мақтау, бір-екі таксистке паспортыңды залогқа беріп, бір-екеуін “кидать” етіп түнгі сағат бір-екілерде бетің бүлк етпей үйге келу, т.с. сияқты “мәдени” шаралар әркімнің басында бар. Рас па? Рас. Ал енді мұндай “экскурсияларың” жиілеп кетсе, құрисың және оны өзің жақсы білесің. Бірақ еркек емессің бе, ара-тұра, анда-санда, оқта-текте, кейде ілуде бір, арагідік әркез бой жазып тұру керекақ. Оны әйелің де түсінеді, себеп – сен стресс снимать етіп, шабыт шақырып жүрсің. Ал енді кей кезде шабыт шақырамын деп екі-үш күн лағып, үйге жоламай кететін жағдайда әйелге ақталудың неше түрлі айла-әдістері бар. Қай әйел еркегі үйге қонбағанын ұнатады дейсің. Мұндайда әр минутыңа алиби дайындап, әйеліңе тақпақ айтқандай тақылдатып тұруың керек. Менің әйелімнің тергеуінің жанында прокурор далада қалады. Жауап бергенде оның көзіне қарап тұруың керек, көзің тайды, бітті, ұсталдың. Ұсталмас үшін міз

бақпай қасқайып, арсыз күлкіні араластырып, арбауына көнбей ақталып шығу екінің бірінің қолынан келмейді. Мен сияқты ақкөңілдер дарақыланып мұндай ситуацияларға жиі түседі. Ал дарақылық дегеніміз – ақкөңілдің асқынған түрі. Өткен жазда үйге екі күн жоламай, лағып жолдастармен Бурабайда жүріп алдық. Екі күн қонақтарды күтіп, тойлатып, Оқжетпеске өрмелетіп, Жұмбақтасқа аттарын жаздырып, Абылай алаңына мұрын орамалдарын байлатып, көлдің басына құстырып “риза” қылып шығарып салдық. Бәрі жақсы. Но, но, үйге не деймін? Не деп ақталамын? Мұндайда қомақты ақша алып барсаң ғана әйелге жағасың. Мейлің, бір ай жоғал, ақша әкелсең болды, үндемейді. Бұл жолы ақша түгілі сайтан да жоқ, қалта тесік. Үйге айдап келемін. Айдап келе жатып ойлап келемін... Не өтірік айту керек? Ақталудың бірнеше варианттарын електен өткіздім. Бәрін бұған дейін айтқам. Басқа, тың бірдеңе табу керек… О, таптым. Қалаға кіре бере үйге звондадым. Әйелім алды. Іс-міс жоқ, амандық-саулық жоқ: – Алло, мәшиненің страховкасы мен техпаспорты үйде ме, қарашы, – дедім. – “Үйде, үйде, не болды мәшине аман ба?” – деді әйелім. – “Ә, жарайды, қазір ГАИ-ге соғамын да үйге барамын”, – дедім. Енді әйелім менің екі күн жоғалғанымды ойламайды, мәшинені ойлап басы қатады. Оның үстіне ақталу жоспарына ГАИ деген детальді қыстырып қойдым. Отыра тұрсын. Үйге жақындағанда копотты ашып жіберіп мұрын орамалды мотордың майымен майлап, бензин араластырып бетімнің әр жеріне, қолымның сыртына исін аңқытып жағып алдым. Үйге кіріп барсам, өзі аппақ әйелімнің беті қағаздай, үн жоқ, “мәшине сау ма?” деген сұрақ тұр көзінде. Аяп кеттім. Енді шегінуге болмайды, кір қолымды тарбитып тұрып: “түймемді ағытшы” деген қимыл жасадым. Әйелім жалма-жан курткамды шешіп алды. Ар жақтан қызым келіп: – “Фу, папа, бензином ваняешь”, – деп мұрнын басып кетіп қалды. Әйелім жұмсақ дауыспен “не болды?” деді. Мен арсызда әлі үн жоқ, бәтеңкемнің бауын шешіп жіберші дегендей оң аяғымды алға созып, тағы бір ишарат жасадым. Әйелім байғұс отыра қалып, бәтеңкемді шешіп ваннаға алып кетті. Осы кезде телефонды алып қайдағы бір нөмірді теріп ұзақ отырдым да: – “Алло, ә, Жәке, мен ғой, қалай кешегі шаруа шешілді ме, ә, бәсе менің кінәм жоқ, е, тапсаңдар болды, екі арада мені екі күн әуреге салды өздері. Сіз өзіңіз болмағанда… жарайды, айтам келініңізге. Әрине, келініңіз түсінеді ғой, алтын ғой біздің әйел. Аға, бір келіп келініңіздің қолынан шай ішіп кетпейсің бе? Жақсы. Сау болыңыз” – деп трубканы қойсам, әйелім терезеден мәшинені көріп маған қарай күлімдей басып келеді екен. Бітті, алиби есть, сенді, иланды, жұмсарды. Мәшине аман, үлкен бастыққа өзін мақтадым, одан артықтың керегі жоқ оған. Өзім аман-саумын, шығын шыққан жоқ, көңіл орнықты. –Тыныштық па? Біз алаңдап отыр едік, жарайды, жуын, шай дайын – дегенде жылап жібере жаздадым. Алтын асықтай сенгіш әйелімді алдағаным үшін өзімді-өзім сыбай боқтап, ваннаға кіріп кеттім.

Қазақы мақтау мен даттаудың түр-түсін түгендесек…

Бипаздап мақтап, бадырайтып боқтауға келгенде біздің сабаздар алдына жан салмайды. Бұл біздің мініміз емес, туа біткен ділімізден деп түсіну керек. Өз мінін өзі мінейтін грузиндер ешкімнен кем емес, қайта өр рухты, басқаларға өзін сыйлата біледі. Ал қазақы мін турасына келсек, оның жөні – бөлек. Мақтап тұрып мініңді айтқанда, есекке теріс қарап мінгеніңді байқамай қаласың. Мысалы, жаңа сойған соғымның свежий қуырдағын осы үйдің шөбін шауып келгендей қайта-қайта көсіп жеп отырып, бір уақыттарда: “А-а, қуырдақтың тұзы татымды-ақ болған екен” дей салады. Оның нені меңзеп отырғаны белгілі. “Қуырдақтың тұзы ащылау болған екен” деген қысыр әңгіме жатыр оның астарында. Сойғаның кәрі жылқы болды дейік, мысалы. Майы сорпаға шығып кетіп, қара жөке болып қалғанын қожайынға тура айтпай, “қазаннан шығып, қайда барар дейсіз” дей салады жұртқа естірте. Соның өзі жетіп жатыр, “ойбай, бәленшекеңнің сойғаны қырық жылғы қырқылжың екен” деп гөй-гөйлетеді ауыл іші. Мысалы, жаңа кәстөм алдың дейік. “Жақсы екен кәстөмің, мен де осындай біреуін на постой, жұмысқа киюге алмасам, болмас” деп, біреудің біркиерін табанына сап таптап кетеді. Біреу белесепед сатып алса, жігіттер алқа-қотан жиналып алып: “Көліктің көкесі осы ғой, денсаулығыңа жақсы, бензин сұрамайды, рахат, матасекіл дегенді қой, апат емес пе?! “Өлгің келсе, матасекіл ал”, деп орысың бекер айтпайды, итпектеген осының дұрыс”, – деп, жұбатқан болады. “Урал” матасекілін алғанға: “О-о, көк атың құтты болсын, ауыл-үй арасындағы нағыз көлік осы, құтты болсын, трактір ғой бұ шіркін, бір арба шөпті бұйым ғұрлы көрмейді ғой” деп, өкпеңді өшіріп, тілерсегіңді талдырып, белесепед айдағанша деп, ешкінің шыбышындай екі аяқты матасекіл мінгенше деп, біраз жерге барып қалғанын сезбейді, ақыры жуғызады. “Запорож” алсаң: “Әй, “Мәсківіш” пен “Жегөли” жеткен жерге бұл да жетеді, су құйып әуре болмайсың, бензін жеуге торғайдың тамағындай бірдеме”, – деп “Запорожды” мәшинелер санатына қоспайтынын сездіріп кетеді. Бірақ жуғызады. Жуып отырып мақтауын да, даттауын да келістіреді. “Жегөли” алсаң, айналып қарайды да: “Па, шіркін, тойған қозыдай томпиып тұрғанын қарашы, бір артық мүшесі жоқ-ау, жоқ. Абажадай “Волга” мен буаз биедей бауыры жер сызған иномаркіңнан мұның асты әлдеқайда биік қой”, – деп, аспандата мақтап кеп, – басқа цветі болмады ма, ну, мынау да жаман емес, сапырайтып сап-сары боп алыстан көрінеді”, – деп, қызғаныштың қызыл итін қылмыңдатып қояды. “Волга” мен иномаркаға қолындағының барын қотарып берсе де қолы жетпейтінін біле тұра әдейі жамандайды. Енді қайтсін? Қысқасы, мәшинеңнен мін іздесең, біздің ауылға соға кет, ағайын.

Асаба болғың келе ме?

Бұл күнде не көп, той көп. (тек ұзағынан сүйіндірсін). Кім көп? Жұмыссыз жігіттер көп. (жақсылық емес). “Қаңғыбас ит жол айрығына келгенде құйрығынан шаншылады” дейтін бар. Ендеше, жұмыссыз жүрген жігіттер! жол айрығына келгенде қайда барамын деп бас қатырмай, асабалықпен айналыс!” деген үндеу тастаймын. “Есектің артын жусаң да мал тап”, – демеп пе еді ұлы хәкім? “Жарға біткен жантақты жаннан безген нар жейді”, – дейді қазекем. Асабалықтың оқуы жоқ. Диплом, куәлігім жоқ деп жасыма. Еш жан сенің трудовой стажыңды, асабалық аттестатыңды сұрамайды. “Барыңды” белбеуіңе түйіп, жаннан безіп, шешіліп-шешініп тиын табамын десең, “Риск-бизнеске” қысқа ғана (арзан болады) құлақтандыру бер. Мысалға мынандай: Тамада. Каз. рус.опыт.тел: 26-26-84. Бітті шаруа. Күт. Міндетті түрде қағылған-соғылған бір той келері сөзсіз. Қағылған-соғылған деген себебім мықты той иелері асабаны газеттен емес, газеттің редакциясынан іздейді. Елге танымал, мүйізі қарағайдай, тіс қаққан, әккі асабалар “Жатқанға берсең, маған бер” – деп, таңғы асын тәңірінен күтіп үйде жатады. Бауырым, сенің де солардай шалқайып жататын күнің алыс емес. Жасыма! Арланбай объявление бер. Заказ келді ме? Звондады ма? Келіс. Бағаңды тым көтерме. Өз жайың өзіңе белгілі ғой. “Ұрының арты қуыс” деп төмендеп, кібіртіктеп, міңгірлеп те қалма. Батылдау сөйлес. “Тұрысатын” жерлеріңді айтып келістің бе, бітті! Қош делік. Киімің дұрыс болсын. Сыртың сықырлап тұрсын. Сенің ішіңдегіні өзіңнен басқа ешкім керек қылмайды. Ақ көйлек, галстук, әйтеуір барыңды киіп, байлауышыңды салып, ертерек барып тостардың спискісін ал. Бойыңды үйретіп, айнала қабырғаға жапсырылған орысшалау-қазақша тілекплакаттардағы жазуларды бір шолып өт. Олар – сенің той біткенше көмекшің, шпаргалкаң, тіпті сөздік қорың. Музыканттар “Той жырымен” жастарды төрге өткізеді. Сол кезде жаттап алған төрт шумақ беташарыңды боздатып қоя бер. Беташарың ұзақ болмасын. Сөзіңнің майы тамып тұрмағаны өзіңе мәлім, текке елді жалықтырып аласың. Театр киім ілгіштен басталса, той беташардан басталады. Және қанша зарласаң да әке-шешесі, нағашысы, қалталылау, қайынағадан басқа біреуі де көк тиын тастамайды. Алғашқы тойыңда осыны да қанағат қыл. Қош делік. Ендігі мәселе – елді, құдаларды нөмірленген столдарға жайғастыру. Жұртты тыныштандырып, “Ассалаумаға-лейкум, ардақты ағайын!” деп баршаға сәлем бер. Екі жастың ту сыртындағы турецкий кілемге мақтамен Игілік+Ырыскүл деп жазған жазуды жаттап ал. Сол екеуінің үйлену тойы екендігін айта келіп тойды бастап кеп жібер. Аузыңа сөз түспей қалса, оң жағыңа қара. Қабырғада қара бояуға сарысы аралас, қазақшасына орысы аралас сатпақ “ұрандардың” ішінен “Ата-ананын борышың актаныдыр Махабаты манглк Сатканыбыр” – деген қанаттылау сөзді өреңе қарай өрбітіп барып жігіттің ата-анасына бас тілекті беріп тастайсың. Бітті шаруа. Ата-ана тілектерін жылап-сықтап бітіргесін “Анашым” әні кетеді. Осы кезде

екінші тілекті дайындап қой. Дастарханға жолама. Арақ ішпе. Өмірі татпаған адам болып көрінуге тырыс. 5-6 сағатқа шыда. Тойдан соң ағын ішесің бе, көгін ішесің бе, төгіп ішесің бе, әлде бөгіп ішесің бе, тығылып ішесің бе, жығылып ішесің бе, жатып ішесің бе, тұрып ішесің бе, қауқарың жетсе біреуді ұрып ішесің бе, еркің білсін. Екінші тілек нақ құда мен нақ құдағидікі. Аузыңа сөз түспесе, сол, жағыңа қара. Қай той болса да қабырғадан түспейтін “Құеу жуз жлдқ Куда мын жлдқ” – деген жаттанды-жауыр мақалды санаңда саңылауың болса, дәл өзің табан астында суырып салғандай тақ еткіз де құдаларға бір тосты беріп кеп жібер. Бітті шаруа. Осы кезде буы бұрқырап ас төресі – ет те келіп жетеді. “Қазаннан қақпақ кетсе…” – деген қағиданы қатаң ұстанған қазекең ет дегенде “арқасы” бары белгілі. Алдарына астау-астау боп қарыс қазы, сүйем сүбе, жайылған жал-жая, жеңді білектей қартасы бар, теңкиген төс пен тебінгідей телшік келгенде арбалған торғайдай аңырап барып ет турауға кірісіп-ақ кетеді. Құдаңның да, құдағидың да сөзі айдалада қалады, сенің де керегің шамалы, онсыз да жоқ-жұқана сөзіңді шығындама. Себебі ет келді ғой. Осы дүрмекті пайдаланып жұрт у-шу болып жатқанда төрт-бес тілектен құтылып қал. Сөзің таусылып бара жатса, қабырғадан қарызға ал. Ондағы: “Ну-ка, тещя, не юли, Купи зятю жигули” – деген жазуды тілің келсе, оқып берсең болды. Қызып алған жұрт қыран-топан күлкіге бөгеді. Осы жерде тағы бір тілекті қыстырып кеп жібер. Ат-жөн жоқ, Чапаев туралы анекдоттарды айта берме. Әр нәрсенің орны бар. Жұрт жайыла бастаса қолында ән кітабы бар бір жеңгейге “Әлемнің жарығын” бастатып кеп жібер. Бітті шаруа. Ол жеңгең анау ән кітабын тауыспай тоқтамайды. Ара-тұра мақтап қой. Приз деп бір помада бере сал, қалтаңнан шыққан емес. Қош делік. Ебін тауып есік жақтауындағы “ұлағатты” сөзді орысшалап оқып таста. В семье все должно быть по ровну, жене – шубу, мужу – галстук! Бітті. Той сенікі, жұрт күліп жатыр. Сен асабасың, корольсің. Бірақ босаңсыма. Ішпе. Ширақ бол. Тойдың іргесі сөгіліп, қонақтар қожырай бастаса, қалған тілектерді бір-біріне мінгестіріп оптым бер де “Иләћи әмин” деп төрден бата тіле. Бітті шаруа. Аллаћу акбар, Ауфидерзеен! Сен асабасың и точка. Солай бауырым, бұл ақылдарымның керегін аларсың, керек емесін қалдыр. Оным – “Ішпе” дегенім шығар. “Молданың істегенін істеме, айтқанын істе” деген бар, түсінесің ғой.

Асаба болғың келе ме? (ІІ сабақ) – Қайырлы күн, асабалықтың азбукасын алғаш бастаған ақылды азаматтар! – Саламатсыз ба, ағай! – Қалайсыз, Ереке! – Суббота тойыңыз қалай өтті, ағай, былай өзі… бәрі дұрыс болды ма?

– Әй, бала, сұрағыңда астар бар-ау, сірә, “былайың” не? Әлде бірдеңе естіп пе ең? – Жоқ, әншейін тойдан кейін қызық болды ма дегенім ғой. – Бала, тойдан кейін не қылсаң да өзің біл, деп өткен сабақтарда айтпадым ба? Естеріңде болсын (зарубите себе на носу) ең бастысы: 1. Той қызық болуы керек. 2. Қызықты той болуы керек и үшінші бар қызық сол тойдың үстінде болуы керек. Жазып алыңдар бұл сөзді, “Мен” айттым. – Жаздық, ағай, жаздық, жаттап алдық. – Хош делік. Бүгін нешесі? – 3-інші май, аға. – Аптаның қай күні деймін? – Дүйсенбі. Суббота, воскресеньеде сіз юбилейде болдыңыз ғой. – Ә, солай екен-ау! Тәк, түгелсіңдер ме, кім жоқ, әй, Меккебай, тексеріп өтші. – Молдабекин! – Я, осында! – Әділжанов! – Тут. – Ершора! – Ол орысша юбилей басқаруға кетті. – Кенжебеков! – Ағай, ол Әділбаев екеуі тойға кеткен. – Дүйсенбі неғылған той? – Пішпе той, ағай, олар аптаның алты күнінде де тойсыз отырмайды. – Дұрыс, танылды деген осы міне, әрі қарай… – Салықов! – Как всегда здесь! – Құсайынов! – Басы ауырып қалды. – Болды, ағай. – Ағайынды Нұридәшовтар қайда? – Оларды құдалыққа алып кетті. – Олар “болдым-толдым” деп жүр ме? Көрінбесін көзіме. Так и передайте. – Өткенде бір аял бала бар еді ғой, ол қайда? – “Қошқар бастаған қой оңбас, Аял басқарған той оңбас”, – деп өзіңіз қуып жібергенсіз. – Ә, солай екен-ау, қап! Хош делік, өткен сабақта тойдың қай тұсына келіп едік? – Ауфидерзеен, Алаћуакбар, антракт, ал тұрайық дегенсіз. – Ә, ия, ет үстінде асабаға асату деген болады. Қонақтар өздері тойып алмай және целофан мешокты тойдырып алмай ет асатпайды. Табақ тақырланғанда “жомарттау” бір ағай сені қасына шақырып алып, табақтың әр жерінде әркім қағып тастаған шала сіңір мен шандырлау етті теріп-теріп, сырты майланған

рөмкеге коньяк толтырып, тап бір өзінің ақ адал асындай етіп саған ұсынады. Сол кезде асаба не істеу керек? Меккебай сен айтшы! – Ішу керек, ағай! – Атаңның басы, рахмет айтып, ішпеуші едім, жұмыстамын деп құтылып кет. Тәк, әрі қарай перерыв, үзіліс. Осы кезде музыканттарға “Маэстро музыку” – деп айқайды сал. Би билет, ән айтқыз, жұмбақ шештір, фамилиясын “ұмыта” бастағандарға жаңылтпаш айтқыз. “Сақина салмақ”, “көрші-көрші” деген қазақы ойындарды ойнату керек. Кейбір тойда “коланың” бос бөтелкесін бұтына қыстырып алып бір-біріне передавать еткен ойынды да көргенбіз. Ондай көргенсіз ойындарды ойнатпа. Той жаздың күні, әрі ауылда болса мүжілген қойдың асықты жілігін ал дағы басың ауған жаққа лақтырып жіберіп, “ақсүйек” ойнатып, жастарды қаңғытып жібер. Олар таң атқанша келмейді, тойың тыйыш болады. Рахат. Еркектерді жиып алып ию-қию жілік сындырт, әйелдерге азан-қазан қалта таратқыз. Бітті шаруа. – Ағай, терезені ашайықшы. – Е, неге, не май месяц. – Кешегі “иіс” пе, әлде бүгінгі ме, әйтеуір бір “сүр” иіс әкетіп барады, ағай. – Ал жарайды ендеше, әрі қарай келесі сабақта жалғастырамыз. Айтпақшы ертең сабақ болмайды. – Неге, ағай? – Ертең мен қалжаға барам. – Асаба боласыз ба, Ераға? – Конечно.

Бізде өкпе деген болмайды

Жаңа жыл қарсаңындағы авралға қарамастан жазғыштық әдетімізге бағып облысымызға белгілі саясат пен рахат өмірдің ортасын кешіп жүрген бір дөкей ағамызбен сұхбаттаспақ ниетіміз болған. Басқалардай емес, Үлкен кісі үдемізден шыға білді. Біздің: “Өткен жылға өкпеңіз бар ма? Жаңа жылдан не күтесіз?” деген сұрағымызды сан рет қайталатпай-ақ сайрай жөнелді. – Ы-ы, м-м-м, тәк, енді бұл жөнінде не деуге болады? Мешін жылы маймылданып, біреуге алдын, енді біреуге артын көрсетіп өте шықты. Бізге енді жаман болған жоқ. Өткен жыл өтті, оны қанша жерден қарғасаң да қайтып оралмайды. Сондықтан жамандығын жасырып, жақсылығын ғана айтсақ, ы-ы, м-м… Ең бастысы – әлемдік мәселе. Жорж Буш орнында қалды… болашақта бізде де солай болады деп болжауға болады, тәуба дейік… Украинада у-шу болып жатыр ғой, бізде де әлемде болмаған сайлау өтті. Дүние жүзінде сайлаудың мынадай үлгісін (бас бармағын шошайтып көрсетеді) жасадық. Мәселен, біздің ауыл тайлы-таяғына дейін “Отан” отын түсіріп береді деп, дауысты соған берді. Парламентте сол отын мәселесі әлі айтылмай жатыр. Тілді дамытып жатырмыз, Құдайға шүкір, өзіміздің қаракөздерге “қазақ тілін

жетік меңгерді” деген сертификат беріп жарылқап тастадық. Оған неге қуанбасқа?! Ы-ы, м-м, тә-әк, бітпей қалған үйлер қайта салынып жатыр, пәтер иелерінің спескесі де дайын… Автобустың жолақы билеті 25 теңгеге өсті, “проездной” 2 мыңнан асады, бұл деген халықтың жағдайының жақсарғаны. Халық жарыққа 6 теңгеден төлейміз деп тебетейлерін аспанға атып жатыр, жақсы емес пе, ә! Кейбіреулер “арзандатыңдар!” деп азар да безер болып жүр, ойбай-ау, арзандатсақ, жұрт артық ақшасын араққа салып дегендей, ә? Ақша артылған соң нашақорлар да көбейеді. Мұны үкімет білмей отыр дейсің бе, бәрін ойластырып отыр, вот. Аузынан қағынған біреулер: жылу орталығында мазут 20 күнге ғана жетеді, Көкшетауға 96-жылғы мұздау дәуірі айналып соғуы мүмкін дейтін көрінеді. Несі бар, 96-жылы төзгенбіз, биыл да төземіз. – Ы-ы, м, базарда ет қымбат, бірақ ауылдағылардың жем-шөбінің аздығына байланысты, соғымның бағасы түседі әлі. Көрдің бе, табиғаттың өзі қарасып тұрған жоқ па, бізге. “Әкім ауысады екен” деген әңгіме шығыпты. Әкімнің ауысқан-ауыспағанынан халыққа келіп-кетер пайда жоқ… Астанада жемқорлық деген кәсіп “жетіліп келеді”. Оны құрықтайтындар да құр алақан емес, Құдайға шүкір! Бәріне күн көріс керек… Тәк, тағы не айтуға болады? Бахтияр бауырымыз олимпиадада алтыннан алқа тағып келді. Жұрт бір алтынды азсынып жүр, ол болмаса қайтер едік, тәуба деу керек. Жалпы бізде спорт бұрынғыға қарағанда дамып келеді, әсіресе ат спорты. Өткенде қаламыздың жағдайлылары жасырын жүйрік жарыстырып, бірін-бірі жарылқапты деп естідік. Сырт көзден жасырғаны көз тимесін дегені шығар, баяғы… Мектепке “БҰТ” деген реформа енгіздік… Білім министрі ауысқан сайын жаңалық енгізеді, шүкір. Ұрпақ білімді ғой қазір… Сонымен Мешін жылы менің ойымша жаман болған жоқ. Жеке өз басым, мен ғана емес менің таныс-туыстарым да өткен жылға өкпелей алмайды. Бәрі халықтың арқасы, тәуба! Ал енді мынау келе жатқан Тауығың алдындағының бәрін тары көрмей жүрмесін. Дұрыстап қарсы алыңдар, дұрыстап жазыңдар. Алдағы жылы ел тарыдан тарықса да, жұмыртқадан тарықпасын. Тәк, во-от, все! «Түс – түлкінің боғы» деп кім айтты?

Адам баласының тіршілігінде ұйқы өте маңызды роль атқарады. Өмірінің жартысынан көбін адам деген аузынан сілекейі ағып, алаңсыз ұйқымен өткізеді екен. Соңғы мәліметтерге жүгінсек, қазақтар қысқа ғұмырының төрттен үш бөлігінде түс көреді, яғни ұйықтайды екен. Жаратылысына қарай жатысы, жүйкесіне қарай ұйқысы бар жұмыр бастар – біреуі етпеттеп, енді біреуі – шалқалап ұйықтайды. Біреу оң жағымен, біреу сол жағымен жатады. Жатысы жамандар басы қайқайып, екі аяғы талтайып жатады, кейбіреу көрпесін ашып, абыройын шашып жатады, ондайлардың

қасында не стакан немесе қасық жатады. Бұл мас ұйқы, былапыт лас ұйқы. Тағы да аузы аңқиған аш ұйқы, бейкүнә жас ұйқы, қорылдаған, шырылдаған, бықпырт тигендей маңайына қас ұйқы, елегізіген құс ұйқы, түрлі түсті түс ұйқылар бар. Басқаларда шаруам жоқ, өзім ұйқыны екінші өмірім деп білемін. Келеңсіз ояу тірлігіме көңілім қалғанда кейде айлап, жылдап ұйықтап қалғым келеді. Гиннестің “рекордтар” кітабындағы 18 жыл, 22 жыл оянбаған кейбіреулерге кейде қызығамын. Осы жұрттың түс көрмеймін дегендеріне өз басым күдігім бар әрі келіспеймін. Олар да түс көретін болар, бірақ сол көргендерін ұмытып қалатын шығар. Демек, түсіне мән беріп, әрі қарай індетіп зерттемейді. Мен ес білгелі түсіме аса ден қойып келемін. Ес білмеген есалаң шағымда қандай түстер көргенім есімде жоқ, ал есімді біліп ер жеткендегі түстерім ғажайып әлем, шытырман шимай, бұлдыр елес, өткенім мен болашағым. О дүнием мен бұ дүнием, махаббатым, рахатым, арағым, шарабым, алысжақындарым, алып тастаған, алайын деп жүрген қатындарым, ұятым мен арым, үйдегі бала-шаға, сүйген жарым, тұрып жатқан, сатып жіберген, алайын деп жүрген зәулім коттедж үйлерім, қайғыдағы, қуаныштағы күйлерім. Менің бір жақсы қасиетім түсімде сандырақтап сөйлемеймін. Мейлің мені біреу жіліктеп кесіп жатсын, алас-күлес бір мақұлықпен алысып жатайын қыңқ етіп дыбыс шығармаймын. Болмаса кейбіреулер сияқты біреудің атын атап айғай тудырмаймын. Себебі, себебі мен түсімде түс көріп жатқанымды біліп жатамын және сол түсіме өзім басшы, өзім иемін. Оқиға-сюжетті қалай бұрғым келсе, өз еркімде. Жоғарыда айтып кеткен жүйкесіне қарай ұйқысы бар пенденің ұйқы-тұйқы түстері болады. Мысалға: 1.Қорқынышты түс – кошмары. 2.Жайлы, жағымды – приятные сны. 3.Махаббат түстер – любовные сны. 4.Соғысып, атысып, шабысу – военные сны. 5.Бір албастыдан тайғанақтап қашып жүру – удирание от кошмара. Тағы сол сияқты ашылмаған сыры мол түстердің түрі көп-ақ. Мен шалқамнан жатсам – үстімнен бір албасты басып жатады. Етпеттеп жатсам – мен біреуді жаншып жатамын. Қырымнан жатсам, қасымда біреу жатады. Ол – көбінесе әйелім. Түсімдегі жағымсыз кейіпкерлерім: 1.Бақа-шаян, кейде қоян болады. 2.Ит, біресе кит, біресе бит… 3.Әп-әдемі құлан аяғы жылан боп кетеді. 4.Сұп-сұлу қыз енді жақындасаң, аяғы балық, су перісіне айналып есіңді шығарады. Бұлар әрине тойдан кейінгі “тоқ” түстер. Осылардың барлығы бір кездегі жауларым болса, қазір маған еш зияны жоқ үйреншікті хайуандар. Олай дейтінім 5-6 жыл бұрын түсімнен бір ит шықпай қойды. Ұйықтасам болды,

келеді де қабады. Әбден запы болғаным сонша түс көрсем әлгі иттің қайдан шығатынын, қалай қабатынын, қайда қашатынымды, немен қорғанатынымды біліп жататын халге келдім. Содан бір күні түсімде үйреншікті итім шыға келгенде біреу маған аян бергендей. “Әй, бұл сенің түсің ғой, қорықпа, жағын айыр да таста”, – деді. Айтқандай атылып келе жатқан иттің алқымынан алдым да жағын айырып жаясынан асырып, басымнан үш айналдырып лақтырып жібердім. Мұны көрген басқа мақұлықтар өзіме дос боп кетті. Бұрын көрмеген бөтен албасты келсе, таныс ит, бақашаяндарымды жұмсап жәукемдетіп аламын, рахат. Өз түсіме өзім ие, өзім басшы дегенім осы еді. Жақсы түс болса, оянып кетіп туалетке барып келіп әрі қарай жалғастырып әкететін қабілетке жеттім. Кейде түсіме ие бола алмай ардан аттап, албасты басып үйдегі көгершіндей келіншегімнің көзіне шөп салып жіберетін кездерім болады. Жас кезімде бұндай түстер жиі кіруші еді. Қазір ақыл тоқтады ма, әлде басқа ма, ондай түстер азайды. Әйеліме “осындай” түс көрдім десем, – черти, что тебе снится? – дейді де қояды, ар жағында не сойқан ойлайтынын кім білсін. Әзірге тыйшпыз. Мен түсімде алма көрсем, өңімде алма жеймін, жылқы көрсем – атқа мініп жүремін, түсімде арақ ішсем – тойға барамын. Бір күні түсімде жұмыстан шаршап келіп диванға жата кеткен екенмін деймін, қалғып кетсем керек, түсімде түс көріп жатырмын. Түсімдегі түсімде телевизор қарап отырсам келіншегім: – “Жанболаттан хат келді” деп конверт әкеп бергендей. Хатты ашып жіберсем, тақтайшаға жазылған екен, бензиннің исі мүңк ете қалды. “Арктикадан сәлем”, – депті басында. Е, мен ойлаймын ішімнен, алдағы бір түстерімде ол қайтыс болып, біз улап-шулап, жылапсықтап жерлеп жүруші едік, жұмағы Арктика болған екен ғой деймін. “Сәлем Ерназ! – депті. – Тірі күнімде текеге тіл тигізіп, құрдасыма қиянат жасамап ем. О дүниеде жұмаққа бір барсам, мен баратын шығармын деуші едім. Бәрі оттаған сөз екен. Төбемнен мұз салбырап, астымнан жылымдап мұнай шығып жатыр. Мына хатты беттақтайымнан сындырып алып, мұзды қалам қылып мұнайға батырып жазып отырмын. Мұнайдың исі аңқып басыңды ауыртса, ренжіме. Саған өкпем жоқ, көрімді кең қылып қаздырыпсың, отырып-тұруыма ыңғайлы, тек суық демесең, үш күн болды, бұған да үйрендім. Сені сағындым. Тезірек кел”, – депті. Астағафиралла деп шошып оянсам, түсім екен. “Түске де неше түрлі кіреді екен-ау! – деп арғы түсімнен құтылып бергі ұйқыда бір түс бастап келе жатыр едім, “Вавилонская башня” деген дауыстан оянып кетсем, әйелім екен. – Тұр, кино басталды, – дейді. – Әй, – дедім әйеліме іс-міс жоқ. Осы Жанболат қайда, звондамағалы көп болды, тірі ме екен өзі? – Ол қағынды келгірді қай Құдай алушы еді, әне телефон звонда, – деді әйелім. Ол да ақылға қонатын ой екен деп звондап сөйлессем, Жанболатым 1

ай болыпты солтүстікке мұнай компаниясына жалданып жұмысқа кетіпті. Мұнайшы деген мамандығы жоқ Жанболаттың кәсібі не дейсіз ғой? Кәсібі – мұнай бұрғылайтын мұнараларға қатқан мұзды қолына ұзын сойыл алып қағып түсіру. Сол жұмысына айына 150 доллар ақы алады екен. Ал керек болса! Түсімдегі көргенім – анау. Өңімдегі Жанболатымның қылығы – мынау. Қисын бар ма, бар. Так что, түс – түлкінің боғы емес, ағайын. Сіз қалай дейсіз? Үшбу сәлем

Қатира кемпір қарап жүрмей кәзитке мынадай жарнама берді: “Жасым жетпісте. Жалғызбын. Ұл – ұясына, қыз қиясына кетті. Әлі тыңмын. Өзім қатарлы, ширақ, көлденең мінезі жоқ, қорадағы азын-аулақ қара-құраға ие болатын, ақыл-есі бүтін, шалымның қарашаңырағын қаңыратпай екі жарты бір бүтін болуға жарайтын жасамыспен таныссам деп едім. Өзімнің денім сау, мінезім биязы. Әдірісімді осы кәзиттен аларсыздар”. Ерігіп екі қолы алдына сыймай жүрген Есенсау шалға керегі де осы еді. Бәйгеге қосар аттай делебесі қозып, қолына алған қаламы қағаздың бетінде жортақтай жөнелді. Сондағы Есенсаудың жазған хаты мынау: “Есенсіз бе, бәйбіше?! Кәзитке берген құлақтандыруыңызды оқып, сізге үшбу хат жолдаушы 70тің ар жағы 80-нің бер жағындағы құрбың деп біл. Бұрынғылар “бас екеу болмай, мал екеу болмайды” деуші еді, мен де өзіңіз сияқты айдында жалғыз қалған қоңыр үйрекпін. Ауылда тұрамын. Денім сау. “Әлі тыңсың” деп жүр ғой балалар. Таяқ ұстағаным болмаса, жүрісім жеңіл, сәл-пәл сылтимын. Алдыңғы жылы арам қатқыр ала биені сойғалы жатқанда, балалар балта сұрап, биенің арт жағынан еңкейіп ала бергенде аяғын серпіп қалып, тобығымды тайдырып жіберген… Содан бері таяқ ұстаймын. Балалар “үш аяқты” болғасын “Урал” деп ат қойыпты, еркелейді ғой, қайтсін. Иә, айтпақшы, сол жақ көзім жоқ. Баяғыда қалқоздан ауданға өгіз айдап жүргенде, қарасан келгір қызыл өгіз басын шайқап қап, қарағайдай мүйізі сол жақ көзімді ағызып жіберген. Несін айтасыз, бәйбіше… біз не көрмедік. Ал, басқа жерім сау. Кісі танимын. Ауылдағы жиын-той, ас-құрмалдықтарды құр жібермеймін, немерелерім итшанаға отырғызып апарып келеді. Арақ ішпеймін. Иә, айтқандай, былтыр қой қырқып жатқанда қасқа қошқар омпиып отырған мені бәсекелесі деп қалды ма, оң жақ иығымнан сүзіп, ұршық басын үзіп жіберген, содан бері оң қолым салбаңдап қалды. Оқасы жоқ, қақсап сырқырамайды. Аузыма жетеді. Әйтпесе, басқа жерім сау. 80-ге келсем де, 30 тісім орнында, оған да тәубә, Алланың маған бір қиғаны шығар. Ендігі айтар не қалды, бәйбіше, жас емеспіз, сіздің хабарыңызды естігелі ұйқым қашты, ас батпайды. Ұзын сөздің қысқасы, мәймөңкені қойып, маған тиіп алыңыз, өкінбейсіз.

Асыға жауап күтуші – құрбың Есенсау деп білерсің. Әдірісім: пошта”. Алғашқы хаттың көп күттірмей қолға тигеніне қуанған Қатира кемпір кәнбертті асыға ашты. Хатты оқи келе қаны басына шапшыған Қатира қолына қаламды қалай алғанын білмей қалды. Сөйтті де Есенсауға есендік сәлемін жолдап жіберді. “Әй, Есенсау! Өзің Есенсау емес, есалаң біреу шығарсың?! Не бетіңмен хат жазып отырсың, ойбай-ау?! Сау тамтығың жоқ қой, тіпті. Сылтып қана басамын дейсің, ә. Оның аз боп тұр ма? Енді балдақпен жүруің қалып па еді? “Тыңмын”, “Басқа жерім сау” дейді ғой жынымды келтіріп. Анау қызыл өгіз бір шайқаған басын қайта шайқап, отыз тісіңді опырып тастауы керек еді. Сонда көрер едім жиын-тойда жілік мүжігеніңді. Анау қасқа қошқар иықтан сүзбей, шегініп барып, қақ маңдайдан сүзуі керек еді, сонда көрер едім “Үшбу сәлемді”…” Қанжығаға байланған қарсақтай, оң қолыңды салбаңдатып, енді көрмегенім сен едің, қой, шырағым, ондай қылжағыңды. “Асыға жауап күтуші– құрбың Есенсау” дейді ғой, қанымды басыма шаптырдың-ау! Әйтпесе, мен де биязы, мінезі жұмсақ кемпір едім, о несі-әй…

Айықтырғыштағы халықаралық айтыс

Айықтырғыштың қақ төрінде бас терісі молдау пішкен шапандай, бет ауызын шалбар-шалбар әжім басқан, дөй дене, тақырбас біреу отыр. Астаудай бәтеңкесінің бір сыңары аяғында, екіншісін алдына көлденең ұстап домбыраша өкшесінен шертіп қойып, өзінше біреумен айтысып отыр. Бір жеңі жоқ көйлегінің ағытылған түймесінің ар жағында омырау тұсында оқ тескендей екі тесігі бар мәйкісі көрінеді. Көбіктенген езуінде сөніп қалған темекі. Қалған жұрт концерт тамашалағандай сәл төмендеу жайғасып дөйдің аузына қараған. Ақ сиса, қызыл сиса, сиса, сиса, Түрме емес, жатқан жерім– гостиница. Шылымым аузымдағы сөніп қалды, Бұл жерде болмас па екен пепельница? Бойында буы бар арқалы көрермен даурығып кетті. “Уай пәлі, шап, шап, ағылт, тоқтама, қиқу?! Осы кезде темір есік шақыр-шұқыр ашылып ар жақтан “уа шешең”, – деп біреу желкеленіп келіп еденге етпетінен түсті. Оған ешкім таң қалған жоқ, себебі бәрі бұл бөлмеге “осылай ентелей” кірген болатын. Шешең деп “сәлем” бере кіргеніне қарағанда Шымкенттің қазағы. Атып тұрып біраз тұрды да төрдегі дөйдің алдына бір тізелеп отыра қалып, қос қолын кеудесіне қойып: “Саумайкем, пахан! – деп сәлем берді. Мына қимылына қарағанда бала күнінде атасының тізесінде жатып, батырлар жырын көп тыңдаған жігіт. – Бұл жігіт “саумайкем” деп сәлем деді, Төресі сәлемдердің әлемдегі Сау болса сенің мәйкең сау шығар-ау,

Жыртығын менікінің дәлелдедің-беу, әгу гай-ай-ай, – деп бір қайырып тастады. Жұртта ес жоқ: “Ақын ғой, суырып салады ғой аяқ астынан, шіркінай, осындай ағайларды салса ғой анау Алматыдағы жекпе-жек айтысқа!“ – деген “көрермен қауым” шулап кетті. Паханға біреу шылым тұтатып берді. Дөй: – Айтысасың ба, бала? – деді анаған. Ел тағы шу ете қалды: – “Жауап бер, ответный давай, айтыс, айтыс. Анау да қазақ емес пе, әрі бойда “бу” бар: – Ай, ағажан мені айтысқа шақырдың ғой, Ойлайсың, мені ұятқа батырдың ғой, Жеңілсем бұл айтыста жеңілем ғой, Шыққасын бір жарты құяр халқым бар ғой, – әй-әгигә-гй гай-ай. – Өй мынауың ағып тұр ғой, бәсе, ал, жігіттер, мен жюри болам, есебі, бас төреші – Ермановпын. Давай айтысыңдар! Уақыт шектеусіз. Ал бастаңдар, приз бір жарты. Дөй бәтеңкесін шертіп, шертіп: – Балықты еш уақытта ет демедім, Айтыста қарсылыққа кет демедім, Рахмет қазыларға біз айтамыз, Уақытты 10 минут деп шектемедің. Айтысқа мен жасымнан беттегелі, Ризығын жиып-теріп жеп келемін. Қолың жай, мен берейін ақ батамды, “Айтыста мұратыңа жет” дегенім. Балақай осыменен доғарайық Жақсы ғой пазор болып кетпегенің. “Қиқу шап-шап тоқтама, сабазым-ай” – деп бір мас еңкілдеп жылап жіберді. Анау да қоймайды: Айтыста спонсырым шапан берді, Шапаным ою-өрнек салған, Пазор болсам, ағатай, ештеңе етпес, Шапанымды ақысыз берем саған. – Уай, шіркін, “дұрыс” жауап берді, енді айда тоқтама, – деген мұның да жанкүйерлері табылды. Осы кезде темір есік тағы да шақыр-шұқыр ашылып, алдымен еденге жалп етіп айыр қалпақ түсті, соңынан етпеттеп бір жігіт кірді. Есік тарс жабылды. Қалпағын қағып-қағып кигенде бұл жігіттің қырғыз екеніне ешкім шәк келтірген жоқ. – Оу, қазақ бауырлар, бұ қалай, майманды ошулай қаршы алады екен де. Ит милиса қалпағымды лақтырып шөнтөгімді ақтарып, сом-пұлымды қыштырып қалды, – деп отыра кетті. – Ау, қырғыз бауыр, бері кел, бас аман болсын, ақшаңды ертең қайтып береді, – деп дөй жұбату айтты. – Аташының башы, қайырып береді.

Осы арада “айтыс” төрағасы атып тұрып: – О, таптым, әй бауыр, айтысасың ба қазақтармен? Давай кел. Бүгін анау-мынау қалалық, облыстық, республикалық айтыс емес, халықаралық айтыс болсын, давай. Ашынған қырғыз: – Ырдасам, ырдаймын. Тоқтоғұл мен Ақай аталарым аруағы қолдашы. Дөйдің “домбырасын” көріп бұл да бір туфлиін шешіп алды. Туфлиі қырғыздың қомызындай әдемі екен, қағып-қағып, шайқап-шай-қап: Әй, қазақтар, қазақтар, Шақырдың мені айтышқа, Шақырғанда айтышқа, Шығайын енді қай тұштан. Келіп едім Пішкектен, Саудамды ептеп іштеткен. Бұ не деген законың, Милициясын күшті еткен. Екі рөмке ішкенім, Одан артығын ішпедім. Тарттырып алып ақшамды, Іштемегенді іштеттің. Әй, қазағым, қазағым, Ошундай ма еді мазағың? Енді міне көршеттің, Абақтының азабын. Өзіңнен көр айтышқан, Одан әрі қазамын. Ырда десең, ырдайын Тасыған. Талас, Сырдаймын, Атаң сенің Сүйінбай, Қатағанмен айтышқан, Сол айтышта екеуі Біраз сырды айтышқан. Қырғыз қазақ, арасы, Кезінде ауыр дерт болған. Атаңды сенің айтпаймын, Қырғызға келіп мерт болған. Мейман болып кеп едім, Қазақ досым көп еді. Ырда деп сен қоймадың, Айтпайын-ақ деп едім. Сол бабалар заманда Дін мұсылман аманда, Күндізіңді түн қылған, Қотаныңды жын қылған. Сүйінбайға Қатаған Осыны айтып ырқалған.

Айтышуға менімен, Сенің қандай қақың бар? Милициаң алды ақшамды, Енді қандай ақың бар? Қомызымды қағайын, Ары қарай шабайын… Дәл осы кезде айтыс төрағасы: – Шуламаңдар, тыныш, тыныш, біздің ақын ұйықтап кетті. Сәл маза берейік және уақыты бітті. – Әттең, ұйықтап кетті біздің ақын, әйтпесе, сен қырғыздың әкеңді танытар еді, – деді бір қызынған жанкүйер. – Айтыс қазір дамып келеді, – деп бастады төраға, – бүгін міне соның “үлгісін” көрдіңдер, – деп көсемси сөйледі. – Әр жерде, әр түрлі даталарға, тіпті, арақ заводының 3 жылдығына да айтыс өткізіп жатыр. Біз неге бүгінгі айтысты дәстүрге айналдырмасқа? Скоро осы айықтырғышқа 5 жыл толады. Бұл жерге түспейтұғын ұлт өкілі жоқ. Біз мұны дәстүрге алып, жүйелі айтыс ұйымдастырсақ, нұр үстіне нұр емес пе? Әрі ұлттар достығының мәйекті орталығы болар еді. Ол үшін жарнама керек. Айтысымыз бұқаралық сипат алсын десек, радио, телевидение, кәзеттегі жігіттерді суарып, өз қатарымызға тарту – басты парыз деп білген жөн. Айықтырғыштағы келесі айтысқа бір-бір журналист ерте келіңдер, – деген үндеу тастап, осыған барлығымыз қол қоямыз. “Нағыз өнер қараңғы қапас абақтыда туады”. Ендеше айтысты жандандыруға ат салысайық, ағайын, – деп төраға жан-жағына қараса, өзі ғана сөйлеп отыр, қалған жұрт ұйқыға кеткен екен.

Футбол, футбол (тікелей эфир)

– Ассалаумағалейкө-ө-өм, құрметті теледидар алдындағы теңбіл доп жанкүйерлері! Иә, футбол дегенде арқасы бар ағайынмен біз осылай сәлемдесеміз. Бүгінгі мачты Көкшетау қаласынан көрермен үшін тікелей эфирден беріп отырған – ҒТҚ телеарнасы. Микрофон алдында– сүйікті теле жүргізушілеріңіз Назар Бөрібай. Қазір бірер минөттен кейін алаңға екі жақтың ойыншылары шығады. Әзірге алаңды дайындау жұмыстары жүріп жатыр. Стадион былтырғыдай, емес, ой-шұңқырына қиыршық тас төгіліп, тесілген жерлері жамалған. Біздің ойыншылар үшін мұндай алаңдар үйреншікті. Олар тегіс стандартты алаңдарда ойнай алмай қалып жүр. Ал қонақтарымызға бүгін қиын соғуы мүмкін. Сондықтан жеңіске жетуге мүмкіндік зор. Міне, ойыншылар да шықты. Пай, пай, пай, Көкшетаудың көк аспанымен астасқан көгілдір жейде, ала дамбалдағы – біздікілер. Қонақтардікі реңсіздеу ме, қалай, өз елінің туындай шұбар екен. Міне, міне! Төрешінің ысқырығы… басталды. “Жыртық үйдің құдайы бар” деген, жел қатты соғып тұр. Біздікілер ыққа қарай айдайды, иә сәт! Сіздер де тақымдарыңызды қысып отырсыздар ғой. Түсінікті. Міне, қонақтардың

шабуылы. Үй құлатар ысқырған желге қарсы біздің қақпаның аузына барып қалған 7-нөмірлі грек ойыншысын біздің жеті қорғаушы қарсы алды, доп әлі 7-нөмірліде, екеуінен өтті, үшеу, төртеу. Өй, біздікілерге не болған, талтаңдап жете алмай қалды ғой, тәк, тәк, қап, төртеу, алтау, жетеу, о әкең, соқты! Яћ, жел иесі Желдібай қайдасың, бар болсаң, “үћ”-де! Доп қайда? Доп қақпашының қолында екен. Қақпашы қайда? Мәссаған, қақпашы қақпаның ішінде жатыр. Гол ма? Төреші қайда? Алаңға мына ит қайдан келген? Кімнің иті? Қонақ команданың ойыншыларын қауып жүргеніне қарағанда біздің күшік. Жарықтық ит екеш ит те күйініп кеткен ғой. Сонымен гол есептелмейді. Ойынға ит араласты. Итжығыс. Бір сақтаған Құдай тағы да сақта! Міне, біздің қақпашының қақырата тепкен добын құйын үйіріп алаңға түсірмей ұшырып әкетті. Ойыншылар байбаламда. Алаң үсті ала құйын, қара шаң, түк көрінбейді. Сіздер бірдеңе көріп отырсыздар ма? Апырай-ә, о, боран басылды. Доп қайда? Доп біздің қақпада. Қақпашы қайда? Өй, сорлы, басы айналған неме, алаңның қақ ортасында не іздеп жүрсің? Төреші, төреші қайда? Гол ма? Атаңның басы гол. Есептелмейді. Бәсе. Дұрысы осы. Ойын алаңның ортасынан басталды. Біздің шабуыл, бесінші жетіншіге пас берді, әй, анау бос тұр ғой, во маладес, жетіншінің алыстан берген добы біздің он екінші ойыншының басынан табылды. Соқ, соқ деймін, о қисық бас! Қақпа оң жағыңда қалды, әй, қап, мыналарды-ай. Шіркін, біздің ойыншылардың ұрған добын қақпа өзі тауып алса ғой. Қалай күйінбейсің?! Сонымен бірінші кезең, нөл де нөл есебімен тең аяқталды. Келесі кезеңде ойыншылар қақпа ауысады. Оу, ағайын, тағы жел көтеріліп, қара нөсер басталды, дауыл енді қайта біздің жақтан соқты. Иә, сәт. Құйын иесі Құйынбай, өзің қолда! Соқ, соға түс. Ура-а-а, го-о-о-ол. Енді ойынды “ауа-райының қолайсыздығына байланысты” тоқтатуға мәжбүрміз. Біз жеңдік. Жеңісті күндерде жолыққанша хош сау болыңыздар! Тікелей эфирде өздеріңізбен бірге болған сйікті телекомментаторларыңыз Назар Бөрі.

Ауылға комиссия шығыпты…

Біздің ауыл үш күннен бері дүрлігуде. “Облыстан көркем-өнерпаздар смотрын қабылдауға комиссия шығыпты” дегелі ауыл астан-кестең. Бір үйден шапан, біреуден етік, енді бір үйден оқалы көйлек жинау кішкентай ғана біздің “Игілікті” жау шапқандай қылды. Шалдар жаппай тақиясыз қалды. Басқарма айтты, бітті, қазақшылыққа бет бұруымыз керек. Мен завклубпын. Басқарма кеше келді де: – Әй, бала, 20 адамдық хор ұйымдастыр, анау “Дайындық” ауылында хор жоқ екен, комиссия алдында басқармасы жерге қарап қалыпты. Давай қайдан тапсаң, онан тап, и точка! – деді де хорға “мен де қатысамын” – деп, жирен атын тебініп, бір-ақ тартты. Бүгін кешке комиссия бізге түспекші, түсте “Қызыл жұлдыз” ауылында түстеніп отыр деп естігенбіз. Кеш болды, қас қарайды, комиссия жоқ. Бүкіл ауыл клубтың алдында. Шал-кемпір, бала-шаға, қатын-қалаш, аяққа оралған

иттер, тіпті мектептің огородын ығыр қылған Жәнидің көк текесі де осында. Онсыз ауыл жиыны өтпейді, не малға, не жанға қосылмайтын хайуан, және еш адам қумайды да, ?йреніп кеткен, кейде ыстықта контордағы жиналысқа да кіріп кететін ерке теке. Мүйізі қисайып, сақалы салбырап, аң-таң боп ол да жүр осында. Сағат түнгі 1 болды, комиссия жоқ, түнгі 2 болғанда жолдағы Қарағаш ауылында ет жеп болды деп естідік. Балалар сахнада шапандарын жамылып ұйықтай бастады. Иттер есінеп, бұрышта бырт-бырт осырып көк теке жатыр. “Кеп қалды” – деді біреу. Сағатқа қарасам, таңғы төрт. Ұйқыдағы балалардың айналатынын айналып, боқтайтынын бақтап басқарма оятып алып, үрпитіп-үрпитіп хорға сап түзетіп жүр. Мен комиссияны қарсы алып жүрмін. “Здравствуйте” деп шашы сары бір әйел түсті, мен де здрасти дедім. Комиссия мүшелері екеу деп еді, екіншісі әлі көрінген жоқ. Кішкенеден соң жаңағы әйел: – Каир Кутепович, приехали, – дегенде ғана ар жақтан “а-а-а-х” деген қазақы дауыс шықты. Каир-Қайырды қолтықтап демеп түсіріп алып клубтың сыртына бір “аялдатып” кеп жұмыс орнына отырғыздым. Стөлдің үстіндегі жиналыстарда графин орнына қолданып жүрген, елдің көзі үйренген “Золотое кольцо” деген арақтың шынысына жартылай арақ құйып қойғанмын. Оным дұрыс болыпты.. Комиссия төрағасының бірінші сұрағы “мынау не?” болды. Су дедім шімірікпестен. “Құй!” болды екінші сөзі. Құйдым. Үшінші сөзі “Давай” болды. Мен де давай дедім. Біраздан соң: – Нең бар? – деді. – Хор бар – дедім. – Давай! – деді. Мен де: – Давай! – деп едім, хор “Той жырын” бастап кетті. Хор айтып болғанша алдыңғы “давай” бойына тарады ма, төраға орнынан тұрып хорға жақындап дирижер құсап біраз тұрды да сахнаға еңкейіп шынтақтай қалды. Шыққыр көзім төрағаның құйрығына түспесі бар ма. Байқап қарасам, бұтындағы тігісі көрінетін джинси емес, кәдімгі шалбар. Бірақ жуан белден төмен қарай., жалпақ жаяны баса, сегізкөзді көктей, май құйрықты қақ жара терең ауға кететін бадырайған бір тегіс бар. Қайыспенен қайып тастағандай ақ жіппен иттістетіп айбақ-сайбақ тіге салғанына біраз болса керек, жіптер сұрғылт тартып кірлей бастапты. Көк инені түрте білмейтін олақ қатын да олай тікпес. Осындай түнгі командировканың бірінде сөгілген ауын асығыс өзі тіккен болуы керек. Ұялғанымнан қасымдағы сары шашқа қарасам, ол ұйықтап қалыпты. Хор айтылып болды. – Хорошо, – деді төраға орнына отыра беріп. – Бізге хор ғана керек, қалғаны керек жоқ., и так в вашем районе много певцов, в область поедете, – деді тағы да. – Қуанған аңқау ел тарап жатқанда у-шудан сары шаш келіншек те оянды. Төраға тағы да “давай” деді. Бұл жолы қалған арақты үш кесеге бөлдім де мен де “давай” дедім. Алда басқарманың үйінде қонақасы бар.

Помидор

Тасболат құрдасымды кішкентай кезінде помидор дейтінбіз. Біздің ауыл ат қойғыш. Жүз адамның тоқсан сегізінің лақап аттары бар. Мінезіне, жүрісіне, түр-әлпетіне, дене мүшелеріне қарай өз кличкасымен атайтынбыз. Ұлдар мектеп жасына дейін “тақырбастар” отрядына жататынбыз. Әкелеріміз тақымға басып отырып ұстарамен басымызды жалтыратып жіберетін. Және бәрімізді бір мезгілде сыпыратын. Күзде мектепке барарда күзелген құла тайдай томпақтаушы едік. Кличканы көбінесе балалардың бас сүйегіне қарап қоятынбыз. Мені атам “тасмаңдай” дейтін. Неге олай атағанын түсінбеймін, 3-ші классқа дейін басым төрт рет жарылған. Қалған балалардікі: Дулат – қазанбас, Игібай – шеке, Жанат – үшкір бас, Сайлау – қисық бас, Рәшит – жалпақ бас, Нұртай – екі бас, Мұсат – шара… солай кете береді. Тасболатты ең кенже болған соң ба, әлде басы “сондай” ма, атасы құйрық бас дейтін. 2-3-ші класстарда біз екі елі кекіл қойып жүргенде, Тасболат сол “құйрық бас” тақыр күйінде біразға дейін жүрді. Мұғалімдеріміз фамилиямызды атағанда аузымыз ашылып тұрамыз. Кейін олар да бізді лақап атамызбен атай беретін, оған ешкім ренжімейді. Атасының арқасында Тасболат мектептің еркесіндей, ешкімге бағынбайды, сабаққа жазда арбамен, қыста ат шанамен қатынайды. Атасы марқұм, оны “майқұйрық” деп отыратын. Шынында, дұрыстап қарап отырсаң Тасболаттың басы “соған” ұқсайтындай, қазақы қойдың құйрығындай маңдай тұстан екіге жарылып, домалақтанып тұрады. Біз қысқаша “көтен” дейтінбіз. Мектептегілер бізді “бастар” классы атап кетті. Бәріміз атасы мен апасының “жалғыздары”, шетімізден тентекпіз. Бүлдірмейтін пәлеміз жоқ. Сол кездегі мұғалімдеріміздің праволары болды ма деймін. Бізді класстың ішінде қуып жүріп сабайтын. Әкелеріміз де ештеңе демейтін, ақтамайтын. Өшімімізді мұғалімдердің малдарынан алатынбыз. Сиырларының құйрығына қалбыр байлап, тауық-қазына қырғидай тиеміз. Соның бәрін бастайтын Тасболат “құйрық”. Қайран, балалық, не істетпеді. Бір күні, екінші ме үшінші класстамыз ба, есімде жоқ. Әліппе сабағы ғой деймін (қазіргі балалар әліппені мектепке дейін, 6 жаста бітіріп тастайды), біз екі-үш жыл сол әліппені құшақтап жүретінбіз. Классқа біз танымайтын бір жас мұғалима кіріп келді. Аң таңбыз. “Мен сендерге сабақ беремін”, – деді. Өңі биязы, сөзі жұмсақ, бәрімімізді фамилиямызбен атап танысты. Аңырайып біз отырмыз. Ептеп еркінси бастап едік, үндемейді, жай ғана “тиыш” деп қояды, бар болғаны осы. – Бүгінгі сабағымыздың тақырыбы – көкөкіністер, – деп бастады апайымыз. “Көкөніс” деген біздің ұғымда шөп қана, одан басқа біздің ауылда атымен жоқ, өспейді, екпейді. Картоптың өзін сегізінші класста жедік. Капустаны әскерге барғанда көрдік. Алма, қарбыз, қауынды суретіне қарап айырамыз. Апайымыз тақтаға (ол кезде білмейміз) помидордың суретін бормен дөңгелетіп салды да: – Мынау не балалар? – деп бізге қарады. Екіге жарыла домаланған домалаққа қарап “бұл не болды екен” деп бақырайтып біз

отырмыз. Алма, алмұрт, шие, қарақат, арбуз – бәрі де болмай шықты. Бір кезде үшкірбас Жанат –“көтен” демесі бар ма? Класс іші у-шу, айқай, күлкі, мұғалимамыз булыға жылап, бетін басып отыра кетті. Осы кезде іштегі айқайды естіп, сырттан мектеп директоры кіріп келді. Тым тырыс. –Не болды? Бізде де үн жоқ, мұғалимамыз да солқылдап ештеңе айта алмайды. – Не болды, не шу, – деп айқайлады тағы да директор. Аңқау, қарт кісі еді марқұм. Жылап отырған мұғалиманы көріп ағай: “Ой оңбаған тентектер, тәртіпсіздер, неге апайларыңды тыңдамайсыңдар, неге бұзақы боласыңдар, кім кезекші, мына классты атқора қылмай неге жинамайсыңдар, мына партаны кім сындырған, (тақтаға қарап) кім мына “көтенді” салған, өшіріңдер” деп айқайлап жібергенде жылап отырған мұғалимамыздың өзі солқылдап күліп жіберді, оған біз қосылдық. –Тоқтат, – деп ақырғанда ғана жым болдық. –Мынау не, кім салды. –Мен салдым, помидор ғой ағай, – деді мұғалимамыз. –Ә, помидор ма, ұқсайды, – деп мырс еткен ағай шығып жүре берді. Сол күннен бастап Тасболат – помидор атанды.

Диccертация

Ардақты ағайын, құрметті комиссия мүшелері, игі жақсылар! Тіл туралы заң шықты. Аллаға шүкір, өткеніміз қайта оралып, жоғалғанымыз табылып жатыр. Егемендігіміздің жемісі емес пе бұл? Менің диссертациялық жұмысым ана тілі жайында. Елбасымыз бұл мәселеге өзінің соңғы Жолдауында баса-баса, қадай-қадай айтқан болатын. Мен қазақ тілінде, қазақ әндерінің сөздерінде, мақал-мәтелдерде, теңеу сөздерде кездесетін түсініксіз, мағынасыздықтар жайында диссертация жазып жүрмін. Менің жұмысым негізгі бес бөлімнен тұрады. Бұл тақырыпқа әлі ешкім де диссертация жазған емес. Почему? Ұқпаймын!.. Мысалға: Ащыкөл, Тұщыкөлдің арасы бір, Басыңа кәмшат бөрік жарасып тұр. Дударай, келер болсаң тезірек кел, Орныңа орыс-қазақ таласып жүр,– деген Мәриямнің әні бар. Осыдан не түсіндің? Ащыкөлден Тұщыкөлге дейін 4 км, Тұщыкөлден Ащыкөлге дейін 4 км екені итак ясно емес пе? Ащыкөл Тұщыкөлдің арасы бір дегенде, не айтқысы келген? Екінші жолы: Басыңа кәмшат бөрік жарасып тұр, – дейді. Причем тут бөрік, оның екі көлге қандай қатысы бар? Ұйқас қуып кеткен! Үшінші, төртінші жолдары: Дударай келер болсаң, тезірек кел, орныңа орыс-қазақ таласып жүр, – дейді. Бұл жолдардың астарында не жатыр? Баяғы Советский цензураның өзі байқамай қалған жымысқы пиғыл жатқан жоқ па? “Дударай, тез кел, келмесең мыналар қырылайын деп жатыр”, – деп бейбіт өмір сүрген орыс пен қазақтың арасына от салып, ұлтараздығын тудырмақшы. Автордың

сұңғылалығы сондай, тіпті өлеңде өзі туралы точный мәлімет бермейді. Бүркеме жалған данныйларға тап боламыз. “Мәриям Жагор деген орыс қызы, он алты-он жетіге келген кезі”, – дейді. Менің көп жылғы зерттеуіме сенсеңдер: “Мәрия Егор деген орыс қызы” болу керек. Әдейі аңқау қазаққа Мәриям деген атпен кіріп алып, өзінің дегенін іске асырады. Жасын да дұрыс көрсетпейді. 16 ма, жоқ әлде 17 ме? Осынша жасқа келіп өзінің он алтыда ма, он жетіде ме екенін білмейді емес, білген. Қасақана паспорт сұрамасын деп екіұшты айта салған. Әрі қарай: “Дударай, сен мені заты орыс деп сенбей жүрсің бе?”,– деп, басы айналған қазақтың баласының намысына тиіп, отқа май құя түседі. Тағы айтайын дегенім, қазақта Дудар деген ат, есім жоқ. Ал дудар бас деген ұғым бар. Баяғыда: “Стиляга дудар бас, Аяғыңды мықтап бас. Автобусқа кіргенде, Құлап қалма, қарындас”, – деп өлең айтатынбыз. Дұрысы Дудар емес, Дидар болуы керек. Міне, қадірменді ағайын, сол заманнан бастап қазақ әнін пайдаланып, идеологиямызды лайлай бастаған бір осы өлең сөздерінен ғана емес, басқа да жерде көптеп кездестіреміз. Осы диссертациямды апармаған жерім жоқ, бірақ мені ешкім түсінгісі келмейді. Ұқпаймын, неге? Мейлі өзім түсінсем болды, түбінде бір шығарым сөзсіз менің, бірақ қай күні шығатынымды айтпаймын. Менің еңбегім негізі бес бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімі: “Өлең сөздеріндегі қателіктер”, екінші бөлімі: “Боқтық сөздердің ата-тегі”, үшінші: “Орыстар мен қазақтарда кездесетін боқтау ұқсастықтары”, төртінші: “Түсініксіз атаулар”, бесіншісін бастап қойдым, әлі шикілеу, өзім де түсінбеймін. Мысалы, менің түсінбейтінім: “Аялдама” деген сөз бар (остановка). Неге біз аялдама дейміз де, аялдаймыз? Дұрысы – аялда емес пе? Кіріспе, дейміз де, кірісіп кетеміз. Кіріспе емес, кіріс деген жөн. Басқарма, переводы “неруководи”, басқарма, деп басқара береміз. Ұқпаймын, почему так? Көрме – выстовка, выстовканы “көр” деу керек. Осындайлар көп. Орысша тура переводы былай: аударма– не переводи, тапсырма – не задавай, орама – не заверни, Мінездеме – не характерезуй, көшірме – не списывай, піспе – не болтай, не мешай, піспе емес “піс” дұрыс болады. Көтерме сауда (опт)– не поднимай торг. Тағы осы сияқтылар көп. Диссертациямның екінші әрі негізгі бөлімі – “Боқтық сөздердің ата-тегі” және “Орыс-қазақ боқтығындағы ұқсастықтар”. Қазақ ауыз әдебиетінің бөлек бір жанрына лайық, сұранып тұрған осы “боқтық сөз” саласы. Соңғы жетпіс жылда ана тілімізге келген нәубет атадан қалған осы боқтық сөзімізге де өз салқынын тигізбей қойған жоқ. Ендеше, менің диссертациям тіл ұстарту, тілімізді қажетті деңгейге көтеруде орасан зор септігін тигізеді деп ойлаймын. Ауызекі қарым-қатынастағы боқтық сөзіміз алашұбарланып кетті. Туған әдебиетіміздің белді жанры қазақы боқтау жайында үлкен ағаларымыз еңбектер жазып, жеке кітап та болып шықты. Бірақ, оны қолдайтын әзірге мен ғана. Неге? Вот, мәселе қайда? Себебі, мұны біз “ұлттық қасиетіміз”, ғасырлар бойы бірге жасасып келе жатқан жәдігеріміз екенін ұғынбаудан. Атасын алға қоя сөйлеген қазақпыз.

Ата дәстүрі, аталар ғибраты, аталар сөзі, ата салты, ата жолы, аталық өсиет, ата қоныс, ата мұра дейміз. Сондықтан да болар, біз боқтағанда да әріден, ата-бабадан суырамыз. Орыстарда ол жоқ. “Твою дедушку, твою папу”, – деп айта алмайды олар. Зато, басқа туыстарын балағаттауда орыстардың алдына түскен ұлт жоқ. Біз атадан қалған “тектілікті” ұстанып келеміз. Әкеден боқтап, атасына түсіп, ол аз болса жеті атасынан бері қайтарып, оған айызымыз қанбаса жетпіс-жеті атадан бір-ақ шығамыз. “Аталы боқтыққа арсыз да тоқтаған”, –деген бар. Жер дауы, жесір дауы , барымта даулары нәшіне келтіре “алаламай”, үрім-бұтағымен, түп-тұқиянымен түк қалдырмай боқтай білген боқтампаздардың арқасында шешіліп отырған. Сөз ұққан жұрт қана боқтағанға тоқтаған. Ат үстінде біржамбастай отырып, мұрттары көкке шаншыла сыпыртқан азуы алты қарыс аталарымыздың алдындағы ел, Сыпыра жыраудың жырына елтігендей мүлгіген. Дәл қазір біз сол үрдісті сақтай алдық па? Жоқ. Бүгінге біз боқтық қоры азайған, басқа тілде, әсіресе, орыс тілін араластыра сыбайтын “дүбәра”, “мәңгүрт” боп барамыз. Неге ойланбаймыз? Тілімізді дамытамыз деп неше түрлі айтыс, жарыс, конкурстар өткізіп жатырмыз. Дұрыс-ақ. Неге “мәнерлеп боқтаудан” бір байқау ұйымдастырмасқа? Сонда көрінер еді, кімнің кім екені. Талай тума боқтампаз “таланттар” ауылда жүр. “Таза”, “саф” боқтық сонда жатыр. Соларды неге шығармасқа? Жалтыраған басың, еріңнің қасын, шәй ішкен кесеңді, ирекирек көшеңді, селкілдеген жасыңды, ақ жем болған мәсіңді… с..с.! деп шұбыртатындар да солар емес пе? “Нақышына келтіріп боқтай алмағандарды мемлекеттік қызметке алмау керек” деген Заң неге жоқ? Мысалға, Ресей Думасына Жириновскийше “сөйлей” алмасаң өтпейсің. Міне, тілді қалай “құрметтейді” олар. Тәрбие от басынан басталады, құрметті комиссия мүшелері. Ендеше, жастарға кінә тақпай, “түзелуді” өзімізден бастайықшы. Балаңды қазақша боқтай алмадың ба, боқтама! Диссертациямның үшінші бөлімі: “Орыс-қазақ боқтауындағы ұқсастықтар”. Ауқымы кең бұл тақырыпқа кейін тоқталармын.

«Рекордсмендер»

Балалық не істетпеді?! Жәни екеуміз құрдаспыз, бірге өстік. Тұстас балалардың алдында әңгімені судай сапыратынбыз. Шалдардың “қияли” ертегілерін өңдеп, қосып, тіпті қоздырушы едік. Біз “рекордсмен” деген сөзге бәрін сыйғызатынбыз. Күшті, жүйрік, мешкей, оқымысты, сауыншы, жүз биеден жүз құлын алған жылқышы, өтірікші, қарны ең жуан адам, ең ақсақ, ең талтақ, ең соқыр, ең бадырақ, ең жылауық, ең тышқақ, ең сықи көз, мұрыны ең ұзын, құлағы ең үлкен – осының барлығы бізше рекордсмен. Тіпті, рекордсмен шелегіміз, рекордсмен күрегіміз, ит арбамыз, ит шанамыз, топтаяғымыз болатын. Жәни екеуміз қиял-ғажайыптың рекордсмені болдық қой деймін. Бір күні құрдасым: – Әй, давай рекордсмен болайық, – деді. –Давай, қалай?

–Кеше шалдардан естідім, Америкада бір қатын тоғыз айлық тайыншаны көтеріпті (Ел естімеген жаңалықтардың бәрі біздің ұғымызда Америкада ғана болатындай көрінетін). –Қойшы, ей, қалай? –Ол қатын жаңа туған бұзауды күнде мойнына салып өріскеапарып, алып қайтып жүрген екен. Бұзау күнінен екі келі салмақ қосып отырған, қатын солай шыныға берген, сөйтіп рекордсмен болған. – Ох, әкең! Давай, сенің ала бұзауың мен біздің ақбас бір күні туды ғой. Ертеңнен бастап көтерсек, енді алты айда олар үлкен бұқалақ болады, біз де алтыншы класта уже рекордсмен боламыз. –Келістік, ешкімге айтпа! Ертеңіне таңнан тұрып далаға шықсам, шешем ақбас бұзаудың сүтін беріп болып, қақпадан шығарғалы тұр екен, жүгіріп барып мойнына арқанды тастай салдым. Сөйттім де қораның сыртына сүйрей жөнелдім. – Әй, тағы не бастағалы жүрсің, босат, қоя бер, – деп бажылдап шешем қалды. Оны тыңдайтын мен бе, бұзауды сол сүйрегеннен көрші Жәнидікіне бардым. Келсем, Жәниім ауласында тырқыратып ала бұзауын қуып жүр. Шешесі бұзау арқандаған мені көріп: – Жайрап қана қалғырлар, тағы не шығарғалы жүрсіңдер, әурелемеңдер бұзауларды?! – деп кетіп қалды. Екеулеп ала бұзауды арқандап, екеуін қатар қойып, “ал, кеттік” деп астына кіріп кеттік. Жәни менен гөрі мығымдау, бұзауын тік көтеріп дедектетіп әкетті. Мен де намысқа тырысып әупірімдеп көтеріп алдым. Екі тізем дірілдеп, екі жүз метрден кейін екеуіміз де желкеміздегі бұзауларымызды лақтыра салып, жерге гүрс етіп құладық. –Бүгінше осы жерге қазықтаймыз, – деді құрдасым. –Жарайды, ертең ұзатармыз, – дедім де қазықты қағып жібердім. Көздері бақырайып, аң-таң боп бұзаулар қалды, біз кәдімгі “рекордсмен” құсап “қанатымыз” жайылып, біздің үйге келдік. Үйдегілер шай ішіп отыр екен, әжем мен атамның ортасына бір-ақ секірдім. – Отығып қалған бұзауларды неге әурелеп жүрсіңдер? – деді шешем жұмсақ үнмен. – Дұрыстап бағыңдар, күзде өткізіп, екеуіңе мектепке баратын кәстөмшалбар, бәтеңке әпереміз, – деді әкем күліп. Кешкісін мал келетін азан-қазанда болашақ екі “рекордсмен” бұзауларымызға тағы бардық. Қазығын айнала тапырақтай қашқан бұзауларды ұстап алып, “әуп” деп көтеріп алып бұлқынғанына қарамай, буынымыз сыртылдап үйді-үйімізге жүгіре жөнелдік. Қораға таяп қалғанда жон арқам ып-ыстық боп кетті. “Ох, әкең, жіберді” дедім ішімнен. Бұзауды шарбақтың арғы жағына бір-ақ лақтырдым… – Өлтір! – деп шешем айқайлап жатыр. Әжем күліп келіп, көйлекдамбалымды сыпырып алды. Тыр жалаңаш атпа құдықтың алдындағы су толған науаға күмп бердім. Ертеңіне мал өре далаға шығып, ақбас бұзауымды сүт ішіп тұрған жерінен ішке бір теуіп, мойныма салып алып қазығына ала жүгірдім. Бұзауым кәдімгідей көндігіп қалыпты, кешегідей тыпырлаған жоқ. Алдыма қарасам,

бұзау арқалаған Жәни дедектеп барады. Өз қазығына жетер-жетпесте құрдасым ала бұзауын лақтырып жіберді де талтайған күйі қайқайып тұра қалды. Мен де жеттім ырсылдап. –Не болды? (Жәниде үн жоқ, сол тұрған күйі). –Мойныңа жіберіп қойды ма? –Иә. –Ха-ха-ха (жерге домалай кеттім). –Саған да сүйтті ме? –Иә. –Ха-ха-ха (ол да құлап түсті). Жерде домалаған бізге аңтарыла қарап, арқандары шұбатылып бұзаулар тұр. Атып тұрып жүгірген бойда әркім өз бұзауларымызды қампиған қарындарынан теуіп-теуіп жібердік. Тапырақтай қашқан екі бұзау да бас жіптеріне шалынып тоңқалаң асты. –Ха-ха-ха (біз де құлап түстік). –Рекордсмендер, Жәни, Назкен, ха-ха. Сол күннен бастап рекордтың басқа түріне көшетін боп келістік.

Жұмбақтас «жұмбақтары»

Оу, туыс, Жұмбақтаста болдың ба? Биыл да жылдағыдай Бурабайда болдым, дем алдым. Бара сала үйреншікті “ішіп-жемнен” кейін шалпылдатып суға түсу рәсімін жасап болған соң жеті жылғы “зерттеуімді” жалғастырмақ оймен қайық жалдап Жұмбақтасқа тарттым. (Жас күнімде малтып баратынмын). Қайқаңдаған қайығым тұмсығын Жұмбақтасқа тақ еткізгенде сағынған тастың үстіне бір-ақ секірдім. Төбемнен төнген Оқжетпестен имене өзім тұрған “Жұмбақ” тасыма айнала қарасам, сізге өтірік, маған шын, танымай қалдым. Жылдан жылға бояуы қоюланып, жазулары оюланып, ат-есімдер, “аталы сөздер”, өсиеттер көбейіп, “әрі” мен “сәні” айқыштана түсетін бұл не жұмбақ. “Жұмбақтас жұмбақтары” деп аталатын “еңбегімнің” черновигін ашып жіберіп, свежий “таңбаларға” үңілдім. Тастың беті бәрі жазу, сызу, цифр, дата, ай, жыл мезгілдеріне тұнып тұр. Осындағы таңбаларды зерттеу болашаққа да жүк боларлық. Айнала өзіме таныс есімдер: “Галя, Федя 1992”. “Жолдыбай 80г”. “Мы здесь были Надя, Игорь. Омск 93”. “Ищу тебя – Түлкібай-Соня 82 год”. Соня Түлкібайды тапты ма, ол туралы дерек жоқ. Міне, соларды “табыстыру” келер күннің еншісінде. “Донай – 1946 жыл” деген свежий жазу тұр. Астында: “ұлың – Жаскен, келінің – Дина депті”. Бұрын бұл көне (46 жылғы) жазуды оқи алмай-ақ қойғам. Тегінде Донай ақсақал ұлына: “Жұмбақтаста атым бар, өшіріліп қалмасын. Донай деген затым бар” деп өсиет қалдырған болуы керек. Әке өсиетін берік ұрпағы бұл жазуды қайтадан қалпына келтіріпті, яғни реставрация жүргізген. “Әке көрген оқ жонар” немесе “Әкеден ұл тумақ па, әке жолын қумақ па” деген осындай-ақ шығар. Толқып тұрып ұлы мен келініне “Рахмет, Жаскен-Дина” деп батпитып жазып кетейін деп ем, краскім болмады. Әрі қарай: “г.Курган

2002 г.Гриша+Лида. Мы любим друг друга”. Бұлар да бір-біріне қосылды ма, жоқ па, ол туралы дерек жоқ, бұл да жұмбақ күйінде мен сияқты зерттеушілердің еншісінде қалмақ. Әрі қарай жоғарыда: “Сүлейме” деген жазу мені ойландырды. Қыран барып ұя салатын қия шыңның қиыр тасына қыл арқанмен түсетін құсбегілердей, дәл сол тастың тұмсығына қалай ғана жетіп, “Сүлейме” деп жұмбақтап жазды екен?! Тегінде альпинист болса керек. “Сүлейме” сөзінің астында не жылы, не айы, не күні жоқ. Бұл да біздің жұмыс. Әлі анықтаймыз. Мүмкін болашақта осы тастың үстінде тұрып “Жди меня” деген айдармен телехабар жасармыз. Ол да болашақтың ісі. Ал менің ойымша жазу иесі Сүлейме деп емес, Сүлеймен деп өз атын жазғысы келген болуы керек. Соңғы “н” әрпі не бояуы жетпеді, немесе ілініп тұрған арқан үзіліп кетіп су иесі Сүлейменнің киесі атты. Зерттеуге тұратын-ақ жәдігер, міне, осы. Ал Бурабайдағы “Үш діңгектің” етегіндегі Абылай алаңында болдыңыз ба? Мұндай да аруаққа табыну болады екен?! Алаң әлем-жәлем, алабажақ, жыртылған жыртыс, бөлінген бет орамал, ыдыратып-ыдыратып әр жерге, ағашқа, тобылғыға, қурай басына байлап тастаған ала көйлектің етегі. Саған өтірік, маған шын, қарағай бұтасына кроссовканың бауын да байлап кетіпті. Нанбасаң, маған кел. Алаң дегенің тоқыма-тігін фабрикасының ауласы секілді. Жеңді-білектей шүберек байлап Абылай бабамның аруағы арқылы Тәңірден үйіп-төгіп тілеу тілегендерге: “Ау, ағайын, қай діннің адамысың, Алланың құлы болсаң, алаңды “алапестемей”, Абылай бабамның аруағына аят оқы” дегім келді.

Кёрлинг пен штанга (олимпиадалық ойындардан тікелей эфир) Ассалаумағалейкум көгілдір экран алдындағы қадірменді көрермен қауым! Әлемнің 152 бұрышы тоғысқан Сиднейдегі ойындардан тікелей эфир тамашалап отырсыздар. Микрофон алдында сүйікті телекомментаторларыңыз – Алаңгелді Сейілхан. Иә, неше күннен бері спорттың сан түрінен алдына жан салмас алуан жүйріктерді тамашалаудамыз. Спорт дегеніміз күрес, бокс, жүгіріс, футбол, шаңғы тебу, суға шомылу, кір көтерумен ғана шектелмейтініне көзіміз жеткендей. Ағайын, біз көрмек түгілі, тіпті, естімеген де спорттың түрлері бар екен. Солардың бірі – кёрлинг. Айтуға тіліміз де келмейтін спорттың бұл түрінен де олимпиадалық жарыс өтеді. Қазір сіздердің көріп отырғандарыңыз сол кәрлен, тфу, кёрлинг ойыны. Алаңның екінші жартысында штангадан әлемдік жарыс өтуде. Біз сіздерге екі жақтан кезек-кезек көрсетулер береміз. Сонымен көрермен қауым, диван-креслоларыңызға жайғасып алыңыздар, тіпті, жатып та көруге болатын ойын. Футбол, бокстағы сияқты жан ұшыра ойынға беріліп, айқайлап кететіндей емес ың-шыңсыз, есінеген ойыншыларға қарап, тып-тиыш “ұйқылы-ояу” тамашалайтын жарыс екен. Сонымен ойын басталып кетті-ау деймін. Үш қызыл жейделі қыз, үш ақ жейделі қыз мұздың үстіне шықты. Аяқтарында коньки жоқ. Екі жақтан шыққан алты ойыншының төртеуінің қолдарында еден жуатын швабраға

ұқсас таяқтары бар, ал қалған екеуінің алдында тұтқасы бар домалақ диірменнің тасынан аумайтын тастар жатыр. Мұз айдынының екі жағында қақпа орнында дөңгелек шеңбер-белгі бар. Менің бұл ойын жайлы бар айтарым әзірге осы ғана, өзім де бірінші рет көруім. Ереже-шарттарымен көре-бара танысармыз. Міне, көріп отырсыздар екі команда кезек-кезек белгіленген шеңберге кёрлинг (жаңағы диірменнің тасын) сырғытуда. Менің түсінігімде анау тас дәл шеңбердің ортасына тоқтауы керек. Егер тастың екпіні ақырын болса, оның алдын қалған екеуі швабра таяқтарымен ысқылап, үйкелеп жолын тазалап отырады екен. Ресей командасының сырғытқан тасы шеңбердің дәл ортасына таман тоқтады. Бұл жақсы көрсеткіш. Ендігі кезек қарсыластарда. Олардың міндеті шеңберде тып-тыныш тұрған тасты өз диірмен тасымен қағып шығару. Ой, Алла-ай, мынау кәдімгі қазақтың асық ойыны сияқты ғой. Бұл ойынның тарихын біреулер ХІХ ғасырдан басталған дейді. Кейбіреулер сонау мұз дәуірінен бастау алған деседі. Бұған сенуге де болады. Әрине, солай. Себебі, мұз дәуірінде осындай ермектен басқа не болды дейсіңғ! Айналаң көк мұз. Тас сырғытқаннан басқа ол дәуірдің адамдарына ойын болмаған. Ендеше кёрлингтің тегі әріде болды. Жә, бұлар тастарын сырғаната тұрсын, іш пысты, енді, сол қанаттағы штанга бәсекесіне ауысайық. Пай, пай, пай бұқа мойын, бура сан небір гүжбән жігіттер осында екен. Мұнда біздің де ауыр атлеттеріміз бар. Мына шыққан шойын қара Африкадан болса керек. Штангада 200 келі темір салмақ тұр. Әуппәй, вот, иә, кеудеге салды, тағы бір ышқынт, әуп, әй азамат, көтерді. Келесі. Мынау шикі сары кім, қай елдікі, ә, өзіміздің орекең, Россия спортшысы екен. Бұл да осал емес. Салмақ 205 келі. Уа, шіркін! Піл ғой мынау, көтерді. Дайындықтары мықты-ау, сірә. Келесі кім? Я, аруақ! Қазекем шықты. Шіркін, денесі де алқам-салқам, бұлшық еттері бөлек-бөлек. Я, сәт! Салмақ 180 келі. Өй, бол, көтер енді. Аспанға қарап кімге сиынып тұрсың?! Әуп, әуп, е, әуп, қап, айқайлай бермей сал кеудеге, әуп… Ойбүй тізесіне де жеткізе алмады-ау. Әне өзі сияқты темір көтеріп шыныққан елдің жігіттері штанганы тік көтеріп әкетіп жатыр. Біздің жігіттер темірді көтергеннен гөрі цветметке өткізгенді ұнатады. Қалай күйінбессің. Жә, бұл жақта да аса қызықты ештеңе жоқ екен, құрметті көрермен. Енді диірменшілерге, тойыс кёрлингшілерге ауысайық. Ойынны?! “төресі” осы ма деймін. Айдында қалқыған аққудай тастарымен қоса сырғыған ойыншылар ың-шыңсыз баяғы қалғыған қалпы сырғанап жүр. Кім ұтты, кім ұтылды?! Түк түсінсем, бұйырмасын. Сіздер бірдеңе ұғып отырсыздар ма?! Ал жарайды, мен сөзді әріптесіме беремін, мүмкін, ол бірдеңе айтар…

Валентин әулие мерекесінде жоғалған мәйке Жәни құрдасым жылт еткен жаңалыққа желігіп тұрады. Қырықтың қырқасына шыққан қырқылжың Жәниге “Махаббат мерекесі” деп жаппай жастар “жырлап” жүрген Валентин күнін атап өту не теңі еді?! Келіншегі: “Біздің Жәни современный, өмірмен нога в ногу жүреді”, – деп қояды. Оның кекесін, мысқыл екенін Жәкен ұқпайды да. Келіншегін талай рет дискотекаға

да шақырған. “Қой, ұят болды, жұртқа не бетімізді айтамыз, үйдегі келіннен қымсынсаң етті”, – деп әйелі әзер тоқтататын. Соңғы жылдары жастар арасында, әсіресе, қазақ жастары “Ғашықтар күнін” ресторан-кафелерде атап өтуді модаға айналдырды. “Бұл не мейрам?” деп келіншегінен бір-екі рет сұрап та көрді. “О, сорлы ата сақалың аузыңа шыққанда қағынбай отыр! Шіркеуге барып шоқынғаның ғана қалды енді, “қалғаның” түгел. Жаңа жылда “сейм-вейм” деп далаңдап, басыңа дамбал киіп бір қарабет қылып ең, жетті, дорақ неме”, – деп Сая адуын мінез танытқанда ғана басылған. Десе де “жаңашыл” Жәни жұмысындағы жігіт-желеңді желіктіріп, Валентин күнін атап өтуге көндірді. Үйленгендер – әйелсіз, тұрмыстағылар – күйеусіз келетін боп келісілді. “Барар жерің – Балқан тау, ол да біздің барған тау” деп, өздеріне таныс, күнде сыра ішетін “қазақы” иісі бар арзан “Аңсай” деген асханасыға 9 адамға заказ берілді. Ендігі мәселе – “үйдегіге” бұлтартпас дәлелі бар мәніс айтып, сытылып соқа басы шығу ғана. Бұл оңай шаруа емес. Сая да пенде емес пе? Жәкесінің қожанасырлығын біле тұра, ара-тұра аңқаусып, тізгінді босатып алып отырады. Себебі, құрдасымның сіздер ойлағандай “көлденең жүрісі”, бөтен ойы жоқ. Қылықтары көп ұзамай ашылып жатады. Қош. Жексенбі. Кешкі сағат 7-де “келісім” бойынша бұған біреу телефон шалуы керек. Сағат 650-де телефон шыр ете қалды. – Алло, мен ғой, Жәнимін. Қашан? Басекең өзі бола ма? Авария ма? Дежурство дейсің бе? Қазір барамын, – деген Жәкең ашулы қалып танытып: “Демалысты да дұрыс өткізбес бұлар. Жұмыста жылу жүйесі қатып жатыр дейді. Шақырып жатыр. Бармасам болмас”, – деп киіне бастады. Үйде киіп жүрген ұзын жең китайский кеудеше-кольцонның сыртынан кәстөмін киді. Бұл әйеліне: “Міне, көрдің бе, қара жұмысқа бара жатырмын”, – дегенді ұқтыратын әрекеті. Алдын-ала көйлегін бүктеп-түктеп тонының қалтасына салып қойған. “Алдадым” деп бұл кетті, “алысқа бармассың” деп Саяш қалды. Аварияға кеттім деп “Аңсайға” асығыс жеткен Жәкең әжетханаға кіріп кетіп, қалтасындағы көйлегін кольцонның сыртынан киіп алды. Қас қылғандай асығыста қолына қысқа жең көйлегі ілігіпті. “Жә, ештеңе етпес, сыртынан кәстөмім бар ғой”, – деп өзін-өзі жұбатқан ол көзі жайнап залға кіріп келді. “Ғашықтар күніне” өзге жұрт ерекше дайындалыпты. Бәрі мәз. Әйелсіз еркектер мен күйеусіз әйелдердің тап бүгінгі көңіл-күйі тым ерек. Жарқылдай күліп, көсіле сөйлеген олар ғашықтар әлеміне “саяхат” жасап, Валентин әулиеге арнап тостар көтерді. Эмоцияға берілгендер жылап та алды. Бойында буы барлар аядай залдың ыстығына шыдамай кәстөмдерін шешіп тастады. Қара терге малынып Жәни отыр. – Женя, сними костюм, – деп қылымсыған жуан келіншекке ыржиып күлгеннен басқа ештеңе дей алмады Жәкең. Шыдамы таусылған ол киім ілгіш бөлмеге кіріп кетіп, тер сіңген кіршең кольцонды шешіп, тонның астына ілді де көйлекшең биге араласып кетті. Ел қызды, арақ таусылды, “Дежурствоның” уақыты да бітті. “Ал кеттік, сау бол” деп сүйісіп қоштасып жүргенде киім ілгіштегі кольцон сол салбыраған күйі қала берді. Үйге жақындағанда “ит көйлегі” есіне түскен

Жәкең не де болса көйлекті шешіп тастап, жалаң денесіне кәстөмді қоңылты киіп жетті-ау жатар орынға. Теріс қарап тұрып тонын кәстөмін қоса шешкен аңқау Жәниге келіншегінің алғашқы сұрағы: “Кольцон қайда?” болды. –Қайда болушы еді үйде шығар? –Өй, бағана ғана көзімше киіп кеттің ғой. Кольцон қайда деймін? – Кольцон? Ол не? Ә, мәйке ме? Авария боп, батарея жарылып... шүберек таппай, соған тығындап кеттім. – О сорлы, ақкөңіл бейшара, дамбалшаңды да тығындап кетсең етті. “Жол тауып кеттім” деп қуанып тұрған Жәниді шыр еткен телефон елең еткізді. Әйелі алды. Арғы жақтан қылымсыған қыздың даусы шықты. – Жәни аға үйде ме, кольцоны мында қалып қойыпты, ертең соға кетсінші... Әрі қарай Жәнидікі өң мен түстің арасындай. Есі бір кіргенде жалаң кеуде далада жүргенін ұқты. Дірдектеп барады. – Ох, әкең Валентин, ох, әкең Жәни!..

«Кодак» фирмасының қызметі

Күйеуі іссапармен Астанаға кеткелі он бес күн болды. “8 мартқа дейін келемін” деген, әлі жоқ. Бүгін сегізі. Түс кезінде Астанадағы подружкасы Сая телефон шалып, амандық-саулық, құттықтаудан соң сөзінің аяғында: “Әй, сенің байың әлі осында жүр ғой, оның жұмысы біткелі бір апта өтті, кеше ресторанда көрдім”, – дей салған. Бұған сол сөз жетіп жатыр. Кеш болды. Қаңғыбас күйеуі жоқ, келіншек ашулы, төрт бөлмені аласұра кезіп жүр. Кезіп жүріп, күйеуін балағаттап боқтап жүр. – Тап осыңды кешірсем, қатын болмай кетейін, албасты, Астанада омалып қалды ма екен, көрсетемін саған ресторанды, бишара. Жұрттың еркегі әне сегізінші мартпен қатындарын құттықтап, қастарында отыр. “Астанада “біреуі” бар-ау деймін” деп былтыр Сая бекер айтпаған болды. Значит “біреуі” бар, ол бүгін сонымен бірге. О, шуаш аяқ, қайыз бас, дөңкиген доңыз, көлденең жүріс не теңің, сорлы. Осындай сөздерді айызы қана айқайлап айтып жүрген келіншек күйеуінен шындап кек алуға кірісті. “Дәл бүгін қасқа маңдайыңа қарқарадай қос мүйізді қадамасам да, “басқа” жаққа барыспай-ақ көңіл көтеретін бір еркек тауып аламын. Қазір не көп жарнама көп” деген келіншек жарнамалар газетінен “Қыз келіншектерге қызмет көрсетемін” атты айдарды іздей бастады. Қобыраған көп газеттің арасынан “керектісін” тауып, телефонның құлағын көтерді. Ызадан ышқынған келіншек қолы қалтырап, фотофирманың нөмірін тергенін байқамай да қалды. –Алло, бұл… – Иә, иә, тыңдап тұрмын фирма “Кодак”. Мұндай фирманы бірінші рет естіген келіншек “Кодак” дегесін өзіне керегі де осы фирма деп түйді. – Алло мен бірінші рет заказ беріп отыр едім… сәл ыңғайсыздау болдыау…

– Ой, құрбы қысылмаңыз, 8 март мерекеңіз құтты болсын. Бүгінгі мейрам күнгі заказдарға елу процент скидка-жеңілдік бар. Ендеше беретін заявкаңызды дәл бүгін, қазір және тез беріңіз. – Ту-у, тұра тұрыңызшы, басым айналып кетті ғой… ућ, скидкасы қалай сонда… түсінбедім. Услугаларыңыз қанша тұрады? – Көп тұрмайды, ол клиенттердің берген размеріне байланысты. – Размеріне?.. – Иә, мысалға 8-де 12-ден гөрі 12-де 18-ші размер қымбаттау болады. – Ой, түсінбей тұрғаным.., просто мен сіздерге бірінші рет… – Несін түсінбейсіз, 12-де 18 сантиметрлік размер деген сөз ғой. – ..? (келіншек тұтығып сөйлей алмай қалды). – Иә, айта беріңіз, неше адамсыздар, қашан бару керек? – Как неше адам? Мен жалғызбын. – О, о, тамаша, “жалғыз” деп жаздым, ал қалғанын бара көреміз. Адресіңізді айтыңыз. – Ленина 5, квартира 5. – Заказ принят, жарты сағаттан кейін жетемін. – Ућ, – деп қасындағы креслоға күмп етіп көміле құлай кеткен келіншек есеңгіреп біраз отырды да, қаңғыбас күйеуі есіне түсіп атып тұрды. Айна алдындағы алас-күлес дайындық тура жарты сағатқа созылды. Өз-өзіне қарап отырып тісінің арасынан ызыңдай: “Қатын ашуланса, қазан ғана қайнатпайды” дей бергенде, есік қоңырауы шыр ете қалды. – А, а, ашық, келе беріңіз, – деуге ғана шамасы келген ол креслоға тағы да солқ етіп отыра кеткен. Есеңгіреп кетті. Үйге иығына асқан сөмкесі бар, қолтығына штатив (үш аяқ) қыстырған, қырықты алқымдаған қатпалау жігіт кіріп келді. – Кеш жарық, мереке құтты болсын, құрбыжан. Ептеп есін жиған келіншек: – Аћ, келіңіз, кіріңіз, – деп орнына көтеріле берді. Желкілдеген желбегей жібек халатын төгілдіре келген жігітке жақындап кеп тоқтап қалды. – Фая, – деді даусы дірілдеп. – Жанболат, Жәни дей беріңіз, – деп жыпылдаған жігіт келіншектің оң жағына бір, сол жағына бір шықты да: – О, керемет, шармон, красота, блеск, – деген шаттанысын да білдіріп қалды. – Ал, бастаймыз ба? – Ой, ағай… ыңғайсыздау болды-ау… кішкене шәй-пәй ішіп алмаймыз ба? – Жоқ құрбым, шәй ішіп отыратын уақыт жоқ, сізден кейін әлі сегіз заказым бар. – Сегіз заказ!? Қалай үлгересіз? – Несі бар, үлгереміз. Бұл біздің жеп отырған нанымыз. Кей клиенттермен бес-ақ минутте бар жұмысты бітіреміз. Ол заказщикке де байланысты. – Бес-ақ минутте?

– Иә, качествосына да гарантия береміз, әлі ешкім жалоба берген жоқ. Ал қайдан бастаймыз, жұмысқа кірісіп кетейік. Қандай позаларды ұнатасыз? Мүмкін диваннан бастармыз. Отырасыз ба, жатасыз ба, әлде… мүмкін ваннадан бастармыз, өте оригинально болар еді. – Ваннада? – Иә, оның несі бар? Может кухнядан бастармыз, холодильникке сүйеніп тұра қалсаңыз әдемі болады. – Холодильникке сүйеніп…, қалай… ту, басым айналып кетті ғой, ућ. – Ал жарайды сіз дайындала беріңіз, – деп жігіт штативін (үш аяқ) құра бастады. – Мынау не? – Бұл ма, бұл штатив – подставка, менің аппаратым үлкен әрі ауыр, мынасыз тұрмайды. – Ауыр? Тұрмайды?.. – Иә, айтпақшы мен сізге кімдермен жұмыс істегенімді көрсетейін. Сөмкесінен бір бума фотосурет алып шығып: – Міне, мынаны қараңызшы, мен бұл қызды автобустың төбесіне тұрғызып қойып жасадым. Қандай тамаша жұмыс. Мына келіншекті түйенің үстінде, еще түйе шауып бара жатқанда үлгердім. – Қалай?.. Автобустың?.. Түйенің үстінде?.. – Иә, о міне-міне, қараңызшы, бұл Лениннің ескерткішінің алдындағы жұмыс. – М-мынау еркек қой. – Оның несіне таң қаласыз? Біз клиенттердің жынысына қарамаймыз. Семейный, групповой заказдарды да орындаймыз. Әзірге замечание жоқ. – Групповой? Семейный? Сіз өзі кімсіз? – Как кім? Мен фотографпын. Міне визиткам. “Фирма Кодак”. Ал мынау сіздің заказ, – деп жігіт адресті көрсетті. – О, Мадонна, мама мия. Шығыңыз үйден. Штативің де, позаң да құрысын. Тағы да үйреншікті креслоға құлап түсті. – Облом! Бұл кезде байғұс күйеуі де бір шоқ гүл және алтын сырға сыйлығын алып үйіне таяп қалған еді.

2742-ші серия – Алло, алло. Әй, Балғабек! Кім бұл? Балға қайда? Әкел бері, тойыс, шақыр! Әлеу, оу, Балға, Балға болғаныңды с…с…сенің. Мен ғой Ардабай, құрдасың. Ардабай деймін, саңырау! Әбден шал боп бітіпсің ғой. Әй, “Итальянский либовтың” кешегі сериясы немен аяқталды? 2742-ші сериясы деймін, саңырау. Мен көре алмадым, балалар немерелерді әкеп тастап, у-шу боп кеттік, ә, ә… көрдің бе? Қуанит ана қатынды өлтірді ме? Қай қатын болушы еді, Ребеканы айтам, өлтіре алмады ма, о сорлы. Сиси қайда? Лоренаға ғашық Сисиді айтып тұрмын. Әлі үйлене алмай жүр ме? 1002-ші сериясында үйленейін деп жатыр еді ғой. Падре әлі ауырып жатыр ма? О, байғұс-ай.

Аттан құлап есінен танып қалған Памперсито не істеп жүр? Бәрін ұмытып қалып па, о, байғұс-ай, кәрі шешесіне обал болды-ау. Кәрелина шықты ма бәлністен? Қай Кәрелина болушы еді, өзің киноны қалай көресің? Түк ұқпайсың! Анау емшегі үлкен, жартылай жалаңаш қатынды айтып отырмын. Ә, ә, дұрыстап айтшы. Зорлап кетті дейсің бе? Алла-ау, оған қайсысы батылы барған?! Кәдімгідей зорлады ма, пірәмі көрсетті ме? Қойшы-ей, кет-өй, ох әкең, сонан? Ох, әкең, тағы да ма? Неше рет? Өй, азамат екен. Байлап тастап кәдімгідей насилвайттады ма? Қап, мына балалар дым көрсетпеді. Зорлаған кім? Кім? Қайсысы? Чичо ма? Анау ауланы сыпыратын жаман шал ма? Пәлекетін қарай көр, біз оны шал деп жүрсек. Өзі бізбен шамалас-ау деймін. Сосын не болды? Шалың молодес қой! Ана қатынға сол керек, Сисиға мұрнын шүйіріп, қарамап еді. Енді не, Кәрелина шалды сотқа беремін дей ме? Жоқ? Чичоны тағы кездесуге шақырады дейсің бе? Әй, Чичо азамат! Ұнап қалған ғой. Сонан? Оларды қызметші әйел көріп қойды ма? Анау жуан қара қатын ба? Ол өзі Чичо шалға қырындап жүр еді ғой. Енді қожайынға айтып қояды-ау. Не? Айтпайды? Неге? Чичо оны да… тойыс қызметшіні де… с-с-сөйтті ме? Қап, мына балалар түк көрсетпеді. Қандай сериясын пропускать етіппін. Прәмі қызметші қатынды да зорлады ма? Жоқ? Ертең кездесеміз деп келісті дейсің бе? Сүйді ме? Кімді, қара қатынды ма? Сосын? Ешкімге айтпа, саған да келем деді ме? Әй, азамат Чичо! Біз оны жаман шал деп жүрсек. Чичоның жасы біз қатарлас-ау деймін… Не болса да молодес екен. Әй, енді Кәрелинамен қашан нетеміз, кездесеміз деді? Ә… Түстен кейін тағы кездесті ме? Сол күні сразу ма? Бақшаның ішінде??? Қап, мына балаларды-ай, ә. Қанша қызықтан қалыппын. Ертең тағы да кездеседі ғой? Әй, азамат, еркек екен Чичоң. Айтпақшы, Хосе Мартинулт қайда жүр, оны көрсетті ме? Негр қызға үйленді дейсің бе? Қай негр қыз, анау ұзын сирақ, бұйра бас қыз ба? Ә, ә, ол да мықты қыз-әй, былқ-сылқ еткен бөксесін айтсайшы… Ә, немене шешініп суға түсіп жатқанын Чичо көріп қойды ма? Сосын? Көрсетті ме шомылып жатқанын? Қойшы-ей, … қойшы-ей… Чичо қарап тұр… Қап, мына балаларды-ай ә, дым көрсетпеді. Немене? Чичо ол негр қызға да қызығып жүр ме? Не қылам деді, “следующий ты” деді ме? Ох, әкең Чичо-о-о молодес. Әй, сол шал бізбен шамалас-ау деймін. Ну, Чичо, Чичо. Әй, Балға, ертеңгі сериясы қызық болатын түрі бар. Мен сіздің үйге барайын, бірге көрейік. Ну, Чичо, Чичо! Өзіңдей Чичоны көрдің бе не істеп жүргенін, Балға, Балға, өй, Балға болғаныңды с…с…сенің. Давай, сау бол. Қап, мына балаларды-ай, ә…

Салдырлақ таксист Тілеужан ағайым мен Кәтеп жеңгемнің ортасында қатқан қара “Жигули” мәшинесі бар. 1972 жылы шыққан ВАЗ-01. Ағайым “Ноль первый” деп әспеттесе, жеңгем ол “Жигулиді” күнде бір атаумен атайды. Қайталанып отыратын атаулары: “Салдама”, “Қара албасты”, “Көктемір”, “Кәрі теке”, “Металлолом”, “Қасірет”, “Күйік”, “Копейка”, “Қисық” және т.б. Бір жүріп кетсе, көпке дейін тоқтамайды, ал енді бір сынып тұрса, ұзаққа кетеді. Бұл

“Көктемір” жүрмей тұрғандағы аттары. “Көк теке” жүріп тұрған кезінде в основном оған жеңгем қожайка, ағайым “шопыры”. Және сол мәшинеге алыстан қарасаң, оң жақ “шекесіне” қарай қисайып кеткендей. Себебі, жеңгем етжеңді, здоровый, алдыңғы өзі отыратын оң жақ рессорын езіп, отырғызып тастаған. Көкшетауға алғаш көшіп келген жылдары қала шетінде қоңырайған, жатаған ғана қазақы үйде тұрды. Қазіргі үйі “дөкей”, жеңгемше айтқанда кәтеж үй. Табандатқан он жылдай “Қисық” мәшін Көкшетауды тым болмаса көлденеңінен бір кесіп өтпепті. Жеңгем жол ережелерін жетік меңгергенше он жыл кетті. Қазір екеуі де “ас” водитель. Ағайым шопыр, жеңгем штурман (ақылшы, светофордың светін айырушы, МАИ-мен сөйлесуші). Мәшинеде не техпаспорт жоқ, не страховкасы жоқ, қалған ұсақтүйекті сұрама. Нөмірі ағайдың ескі матасекілінікі. Аллаға шүкір, осы күнге дейін ағайым бір рет те штраф төлеп көрген жоқ. Қазір қала көшелерінде кесе көлденеңдеген қисық қара “Жигулиді” бүкіл Көкшетау таниды. МАИ тоқтатпайды. Бесполезно. Аға-жеңгемнің основной маршруты: үй – базар, базар – вокзал (вокзалда менің әйелім істейді), вокзал – базар (ұмытылған дүниеге докупка), базар – үй. Скорость 60 км/сағаттан асып көрген емес. Қара “Жигулидің” өзі одан артық скорісі барын білмейтін де шығар. Неге екенін білмеймін, гаишниктер ағайымды Шумахер дейді. Алдында отырған штурман-жеңгемнің айтатын сөздері: “пісмілләй, поехали”, “ақырын жүр, несі қалды мәшіннің?!”, “ұшратпа, ракета емес!”, “Алла-ау, астына тас тиді!”, “Әне, ГАИ, бұрыл!”, “Міне, КАМаЗ кеп қалды, тоқта!”, “Асықпа деймін албасты!”, “Отыз екі-ақ жыл мінген мәшінді осылай құртады екенсің ғой”, “Тоқтама, ысқыра берсін!”, “Мына қатын кімің, неге саған қолын бұлғайды?!”, “Знакқа қарама, тоқтай сал!”, “Өтіп кеттік, шегін!”, “Соқ, қират!”, “Бұл саған арба ма?!”, және т.б. Олардың мәшинесіне өздерінен басқа ешкім мінбейді. Байқамай отырған бөтен адам үш-төрт минөттен кейін түсіп бара жатқанын көресің. Жеңгемнің “анықтама” комментариіне кім шыдасын?! Бірақ ағайым мықты, шыдамды. Керең бе дерсің?! Бір ауыз қарсы сөз айтпайды ғой. “Бесполезно” деп жүре береді. Ілуде бір жеңгемнің “тапсырысымен” жалғыз шыға қалса: “Салдырлап бос жүрмей таксовайттап ақша тап!”, – деген указание алады. Әлі күнге дейін көк тиын әкелген ағайым жоқ. Ол кісінің таксовайты “жырға” бергісіз. Алда-жалда қол көтерген бейсауат жолаушы ағайымның танысы, туысы боп шығады. Өзі бара жатқан бетінен бұрылып, жолаушының айтқан әдрісіне апарып тастайды. Тіпті, жүгі ауыр жолаушыға көмектесіп, тоғызыншы қабатқа дейін ала қапшығын апарып береді. Және көк тиын алмайды. “Мәшине керек болса, хабарлас” деп телефон нөмірін тастап кетеді. Ағайымның таксовайты қызық. Нанбасаң, қара. Әне жол шетінде қол көтеріп біреу тұр. “Әп-бәрекелді, пензінге болса да тиын табамын” деп ағайым тоқтай қалды. – Ағай, “автогородокқа” апарып тастаңызшы. – Отыр, қарағым, апарамын. – Қанша аласыз? – Отыра бер… көреміз. (“Көреміз” деу ағайым үшін үлкен жетістік. Жеткенше осы сөзді ғана малданып отыра береді).

Әрі қарай: – Қай жердің баласысың, қарағым? – Осы жерден. – Түбің қай жер деймін? – Зерендіденмін. – Оның қай жері? – Қошқарбай ауылы. – Мына Қошқарбай ма, онда кімнің баласысың? – Оразбайдың. – Қай Оразбай, шешенің аты кім? – Кәрима. – Өй, өзің жиен болдың ғой, Кәрима түбі біздің ауылдың қызы, сен жиен болдың, өй, айналайын атың кім, оқисың ба? Ал келіп қалдық. Ақшаң керегі жоқ, туыс боп шықтық. Әй, бала хабарлас, мә, телефон нөмірі, әке-шешеңе сәлем айт. Міне, ағайыма кездесетін жолаушылардың бәрімен осындай диалог болады. Әне тағы бір қыз тұр жолда. – Ағай, асығып тұр едім, вокзалға апарып салыңызшы, 300 теңге беремін. – Отыр, қарғам, көреміз. Теріс қарай бұрылып тартқан ағай: – Қалқам, қай жерденсің? – деді бұған да. – Осы жерденмін. – Түбің қай жер деймін? – Валихановский район. – Уәлиханның қай жері? Шапайдан емессің бе? – Жоқ, Қайраттанмын. – Онда кімнің қызысың? – Тасеменнің. –Жылқышы Тасемен бе? – Иә. – Өй, қалқам, туыс болдың ғой, әкең аман ба? – Білмеймін, давно не была. – Е, е, шешең Кәмал ма? – Иә. – Ол бізге қарындас боп келеді. Туыс боп шықтық, айналайын. Ал келдік, әне, вокзалың, ақшаңның керегі жоқ, әкеңе, сәлем айт, мә, телефон нөмірі, хабарлас қалқам. Осылай жүріп жеңгемнің тапсырмасын да орындай алмай келеді. Және кімді, қайда тегін апарғанына дейін бүкпесіз айтып береді. “О, ақкөңіл бейшара. Далаңдап туыс іздегенше пензін құятын тым болмаса 200 теңге тапсаң артық бола ма? Өз пайдасын білмейтін дорақ” деген жеңгемнің күнделікті “дежурный” сөзінен кейін ағайым: “Енді ешқандай жолаушыдан жөн сұрамаймын” деп ант береді де, былай шыға өз “әніне” басады. Бүгін де жеңгемнің шұғыл тапсырмасымен жалғыз шығып барады. Дәл шығарда жеңгем:

– Әй, таксовайттап қайт, көрінген жолаушыдан жетім жүргендей жөн сұрай берме, – деді нығарлап. – Құп болады, “тақсыр”! (Өзінше мысқылдағаны, ағайымның бары осы.). “Дәл бүгін ешкімнен жөн сұрап, жағымды ашпаспын” деп өзіне-өзі серт беріп шыққан ағайыма көп ұзамай тағы бір жолаушы кездесе кетті. “Я, сәт, кем дегенде 200 теңге алармын” деген ағайым тоқтай қалды. Қазақтың жас келіншегі екен, қасында кішкентай баласы бар. – Ағай базарға дейін ала кетесіз бе? – Отыр, айналайын. – Қанша аласыз? – ??? Қалқам, қай жерденсің? (Арғы жағын сіздер білесіздер). Үш комнатный квартира сатам!

Тапжылмай тоғыз жыл отырған үш бөлмелі үйімізді сатпақшы болдық. Бұл, әрине, үйдегі әйелдің идеясы, соның шешімі. Менікі “бас шұлғу”, сол шешіммен келісу ғана. Әдетте үйге мебель алу, ремонт жасау, жұмысшылармен келісу, т.с.с. “үлкен” істермен әйелім айналысады. Менікі құр қоқиған, әшейін. Үш мезгіл тамағыммен, жұмысымды ғана білемін. Киім-кешегімді де әйелім әпереді. “Мынау саған жарасады”, “Саған шапшақ”, “Қазіргі мода осындай”, “Сені ашып тұр”, “Адам көркі – шүберек” деген осы” деп, мақтап-мақтап “Осыны ки” дейді, мен киіп жүре беремін. (Жаман киім әпермейді, әрине, келіншектің “вкусы” күшті). Қош… Бірді айтамын деп, бірге кетіп қаламын. Соңғы жылдары сөйтетін боп жүрмін. Оны кейінгі кезде келіншегім де аңғарып, замечания айтып жүр. “Бірдеңені бастап, бірге ауысып, ш…ш…ш… сөйлемей турасын айтсайшы” деп қайырып отырады, әне, тағы лағып барамын, сонымен әңгіме пәтер жайлы еді ғой. Келіншектің мұндай “идеясына” қарсы уәж айтпай, “қолды” қойып жібердім. “Пәтерді сатсақ, қайда тұрамыз?”, “Қандай үй аламыз?”, “Қай районнан?”, “Неше бөлме?” деген ой жоқ менде. Себебі, мұның барлығын “біздікі” ойлап, шешіп, пішіп, кесіп қойғандығына сто процент гарантия беремін. Оның идеялары әсте жаман болмайды. Жарнамалар газетіне “қайқайтып” тұрып жазған құлаштай құлақтандыру бердік. Текст келіншектікі, мазмұны мынадай: Продам 3-х комн. кв. центр. 3 этаж. Вода постоянно. Аристон. Теплая. Евро ремонт. Солнечная сторона. Ванна, туалет кафель. Душ кабина. Балкон застекленный. Ценағғғ (Оны айтпаймын). Ә, “частично с мебелью” дегені бар. Бәрі дұрыс, бір ғана носы бар. “Теплая” дегеніне келісіңкіремеймін. Қыста ызып кетеді, көктемде, күзде суық, жазда салқындау біздің үй. “Осы “теплая” деген сөзді жазбай-ақ қояйықшы”, қазір қыс, пәтер көремін дегендерге не дейміз, үш бөлмеңде жеті обогреватель тұр” деп едім, келіншегім “Айналайын, саспа” деді. – Мұндай суық үйді жазда сату керек, – дедім өзімше. – Саспа, наоборот қыста сату керек, – деді ол нығарлап (Кері тартпай отыр дегенді тағы қосты).

– Ал саспасақ, саспайық! Газетке объявление шығып, телефон қайта-қайта шырылдап, “пәтер көремін” деушілер көбейді. Бір күні кешкі аста үй іші жандарының “жиналысы” болды. Қатысушылар – екі ұлым және мен. Келіншегім – жиынның “бас хатшысы”. – Төрт көзіміз түгел, – деп бастады “бас хатшы” жиналысты. – Ертеңнен бастап пәтер көремін дейтіндер келе бастайды. Осыдан табандатқан тоғыз жыл бұрын қақаған қыстың ортасында әкелерің екеуміз осы пәтерді алғаш көруге келгеміз, – деп, балаларға қарата сөйледі ол. Сосын маған қарады: – Есіңде ме, біз осы үйдің табалдырығын алғаш аттағанда бұрынғы үй иелері қандай киіммен жүр еді? – Балалары жалаң бұт, байы мәйкішең, қатыны жеңсіз халат киіп, жалаң аяқ болатын. – Қатыны есіңде қалыпты, әғ.. Иә, сонда біз: “Үйлері жылы екен” деп, осы шаңыраққа “құлап” түсіп, сатып алып едік қой. – Иә, суық екенін бір түнеп шыққасын сезгеміз, – дедім мен де әйелімнің ыңғайын сезіп. – Вот, міне, бізді қалай алдап түсірген олар. Даладан кіріп келген адам шамалы уақытта үйдің жылы-салқынын аңғармайды. Тоғыз жыл үстіңнен тері желеткең түсіп көрді ме, балалар пимасын тастамады, өзімнің аяғымнан жүн байпақ пен борки шешілген жоқ. Былай болсын, пәтер көремін деушілерді кешкі сағат 7-ден кейін шақырамыз. Оған дейін үйді обогревательмен қыздырып, кісі келеді-ау дегенде бәрін жинап, балконға шығарамыз. Ол сенің жұмысың, – деп маған қарады. Ең “жауапты” тапсырма алғандай, ризалықпен қабағымды түйіп, нық басымды изедім. Келіншегімнің ендігі не айтатынын бірден ұқтым. Бажамның үй сату тәсілін қолданбақшы. Ондай тәсілді бұған дейін мен де айтқам. – Екінші, – деді әйелім, – есік қоңырауы шыр ете қалғанда мына үстеріңдегі қомыт-қомыт “күпілеріңді” сыпырып, шифонерге атып ұрасыңдар да, сен мәйкішең, балалар көйлекшең, шортикпен жалаң аяқ қалатын боласыңдар. Әрі кетсе 10-15 минөтте пәтер қарайтын адаммен шаруаны өзім де бітіремін, – деді. Балалар бақырайып аяқтарындағы пималарына қарады, мен тері күпімді бір сипап қойдым. – Келістік, давай, сөйтеміз, сатамыз, ура, құтылайық, – десіп, біраз даурығып алдық. Қу тірлік не істетпейді?! Бәрі отбасының қамы ғой, осы әрекетіміз дұрыстау болмаса да, суық пәтерден құтылудың бірден-бір амалы осыған итермелейді. Үй көремін деушілер келетін күн де жетті. Кешке үйге келіп, есік қоңырауын бастым. 3 минуттан кейін үлкен ұлым есік ашты. Үстінде қысқа жең футболка, жалаң аяқ шортикпен жүр. Кіші ұлым шалашарпы шешініп үлгеріпті, аяғында байпақ, бұтында трусы ғана, шортигін киюге үлгермепті, келіншек әлі жұмыста екен. – Мен ғой, киініңдер, – дедім. – Жоға, бапа, сен де шешін, “қазір покупательмен” келеміз деп мамам звондады, – деді үлкен ұлым. Жалма-жан сырт киімді шешіп, нәскиді

сыпырып тастап, бұтыма жұқа трико, кеудеме қызыл мәйкімді киіп алдым. Үйдегі жылытқыш приборларды жинап жіберіп, телевизор қарап отыра қалдық. Жарты сағат өтті, ешкім жоқ. – Бапа, тоңдым, – деді кіші ұлым. Аяп кеттім. Өзім де жетісіп отырған жоқпын. Мұрын “сорғалай” бастады. Балапандарын қанатының астына басқан күрке тауықтай қос ұлымды бауырыма басып, “шыдайық” деп міз бақпай отырмыз. Бір сағаттан асқанда қоңырау шыр ете қалды. Атып тұрып форточканы аштым, ұлдарым жамырап барып есік ашты. Бөтен адам жоқ, келіншегім жалғыз кеп тұр. – Молодцы, – деді ол кіре бере шаттанып. – Покупатель әкелемін дегенің қайда/ – Ложная тревога, сендердің дайындықтарыңды көрейін деп едім. – Өй, ложныйың не, екі сағаттан бері тыр-жалаңаш отырмыз, қатып қалдық! – дедім күйіп кетіп. – Молодцы, – деді тағы да, – киініңдер покупатель ертең келеді. Киінуіміз жылдам болды. – Молодцы, – деді “командиріміз” қабат-қабат қымтанған бізді көріп. – Өй, қойшы, біз саған солдатпыз ба, балалар жаурап қалды, – дедім міңгірлеп. – Шыдаңдар, қазір шай ішіп алып тағы тренировка жасаймыз… Ұлдарым маған қарады, мен күпіме қарадым. Не керек, күндер өтіп жатты, покупатель бірі келіп, бірі кетіп жатты. Күніне он-он бес рет киініп-шешінеміз. Әскерде 45 секундта киінуші едік, біздікі рекорд болды. Ара-тұра “тренировкада” келіншегімнің сағатымен “засекать” еткенде 30-35 секундта киім ауыстырып, “Молодец” деген благодарность алып жүрдік. Өзара бірімізді-біріміз әскери шенмен атайтын болдық. Балалар – солдат, мамаларын командир дейміз, мен – сержантпын. Есік қағылса, кіші ұлым “тревога” деп айқайлайтын болды. Хош… “Бүгін сәрсенбі, я сәт” деп отырғанбыз. Есік шырылдап, тревога басталды. Үйге шалбар киген екеу кірді, ерлі-зайыпты-ау деймін. “Терлеп” біз отырмыз. Әрі-бері қарады, пәтер ұнады, бір-бірімен күбірлесіп: – Дом теплый, да/ – деді шалбар кигеннің әйелі. – Да, очень теплый, мы даже зимой форточку не закрываем, – дедім бар орысшамды салып. Солдаттарым, тіпті, желпініп отыр. – Да, видно что теплая, – деді еркегі. Ішімнен: “Е, мен сияқты аңқаудың бірі екенсің”, – деп түйдім. – Завтра оформляем документы, мы купим ваш дом, – деді әйелі шегелеп. Нық сөйлегеніне қарағанда мұның да званиясы “командир” ғой деймін. Мейлі, кім болса, о болсын, сөйтіп, пәтер сатылып кетті. Енді үй алатын болсам, бір қонып шықпай: “Мы купим ваш дом” деген сөз аузымнан шықпайды” деп әйелім екеуміз бір-бірімізге “солдаттарымыздың” көзінше “присяга” бердік.