Нұрдәулет Ақыш

Нұрдәулет Ақыштың бұл прозалық жинағына бұрын ешқандай кітапқа енбеген повестері мен әңгімелері топтастырылған.Танымал жазушы өзінің

көркем шығармашылығына тән эстетикалық-идеялық ұстанымды одан әрі жалғастыра отырып, қоғам мен адам арасындағы ежелден келе жатқан үйлесімсіздіктердің табиғатына тереңдеуді жөн көреді, олардың сырларына жекелеген жандардың бастарынан өткен қызықты оқиғалар арқылы үңілуге тырысады. Қай туындысының кейіпкері де адами болмысына тән ішкі қайшылықтарымен, әлеуметтік сипаттарымен дараланып отырады. Тәуелсіздік пен демкоратияның еркіндіктеріне ден қойған кейіпкерлердің өмір жайындағы тұжырымдары оқырманды байыпты ойларға жетелейді. Жинақтың жазылу стиліндегі жекелеген көркемдік ізденістер сонылығымен назар аударады.

Пікір жазғандар: Т.Сәукетай, Н.Қапалбекұлы

Ақыш Н.Б., 2010

Әскери қалашықтан едәуір жердегі полигон жалаңаш тайпақ төбелердің арасына орналасқан. Тауға тақау болса да, қылтиған қылтанақ шыға қоймайтын құнарсыз тастақ әрі ойпаң. Әскерилер мінген машинаны көріп, қара күрең өңді пропорщик полигон бастығын анадайдан тосып алды. Кеше кешке орнатуға дайындап қойған ірілі-уақты әртүрлі мишень, нысаналар көрнекті құралдар, тіпті атыс позициясының басындағы шағын құжыра да көлкіген судың ортасында қалыпты. – Полигон осында орнағалы мұндай болып көрмеген, – деді пропорщик асыға сөйлеп. – Көктемгі қар суын өр жақтан бұрып, теріс ағызып жіберуші едік. Мынау аяқ астынан болды ғой. Ауа райының кешегі болжамын да тыңдағамыз. Қалың нөсер тау басындағы қарды да шайып кетсе керек. – Сізде ғана емес, сел барлық жерде де жүрді. Қанеки, онан да іске кірісейік. – Гимнастерка қыртысын сыптай ғып жазып, сіресе қалған сұңғақ бойлы сержант белбеуін ағытып, қайта тақты. Басын сәл шалқайта түсіп, тәкаппар адамның кейпімен айналасына аса қарайды. Өзінің қасында қолтоқпақтай ғана болып көрінген қағылез прапорщикті шеніне онша алымсынбай тұрған тәрізді. Әскери дәрежесіне ғана амалсыз кіріптар кейіпте. Нысаналар да, көрнекті құралдар да суда жатып әжептеуір бүлініп қалыпты. Фанерлары қопсып, қағаздары сыдырылған. Бояулары да езіліп, айғыз-айғыз болыпты. – Түнде бұл араға су келіп іркілгенін ешкім байқамаған, – дейді полигон бастығы сенжанттың алдында себепсіз ақтала сөйлеп. – Оның үстіне жер де тастақ, су оңайшылықпен сіңе қоймайтын. Сержант Кулибабының пәрменімен бүлінген заттардың барлығы әуелі машинаға тиелді. Жеңіл-желпі зақымданғанын осы жерде қалдырып, өзгесін қалашыққа алып қайту керек. Күрек, сүйменмен қаруланған жігіттердің мұнан кейін шаруасы – іркінді суды жырып, еңіске қарай ағызу. Қатқыл тастақ жерде мұның өзі әжептеуір жұмыс. Жәрдемге жеткен жұрттың бәрі осылайша қарбалас қимылдап жатқанда, жұмыс басындағы бір адам ғана жан-жағына жалтақтап қарай берген. Ол – әскери бөлімнен жауынгерлерді осы жерге алып келген машинаның жүргізушісі Федор Тайбахтин. «Қап, жолымның болмағаны-ай!» – деген ішкі қыжылын дәл қазір ешкіммен бөлісе алар емес. Салақтығы үшін өзінен басқа кімді жазғырсын. «Машинаға жолшыбай лейтенант міне қалды емес пе? Әйтпесе, бензоколонкаға бұрылуға әбден мүмкіндігім бар еді... Қап, қырсық қылғанда көрдің бе енді?» Жанармай жөнінде топ командирі сержант

Кулибабаға да тіс жарып ештеңе деген жоқ. Қолындағы билікті мөлшерден артық пайдалана білетін алымды жігітке ащы шындықты айтып салуға батылы бармаған. Әлі төбесі де көріндеген белгісіз үмітке деген сенімін сейілткісі келмейді. Дәл қазірде мына түпкірге қаңғалақтап әйтеуір бір машина келіп қалатын тәрізді... Тағы да полигоннан қалашыққа қарай бастайтын батпақты жол. Таң алдында ғана тыйылған жауыннан соң жер әлі шылқып жатыр. Жылып аққан жіңішке сулар жолды да әр тұстан айқұш-ұйқыш сызғылап өтеді. Аспанның батыс етегі мана сөгілген, күн арты ашық. Жол мен приборлар панеліндегі стрелкаға кезек қарағыштап, мазасы кеткен Федор «шықпа, жаным, шықпа» дейтін бір сасқалақ күйде. Енді «Қалашыққа қарай еңіс қой, бензинді үнемдеп таяп қалармын» деген тағы бір тың үміт қара көрсете бастапты. Осы ойдың жетегімен жүргізуші сәл еңістеу жерге келгенде, қозғалтқыш двигательді сөндіре қойды. Өз екпінімен біраз жол ұтқан машина ақырындауға айналғанда, кілтті қайта бұрап еді, моторда дыбыс жоқ. Жанталаса жұлынғанмен болар емес. Сол екі арада ақырын сырғып келіп, машинаның да тоқтауға айналғаны. Жүргізушінің мұрыны шошайған ұсқынсыздау пішінін сержанттың шаншылған көздері шарпып өтті: – Не болды? – Бензин, жолдас сержант... Бітті... Әрине, бұдан ары Кулибабаның қалайша қаһар төгіп, шофер жігітті қалайша бидайдай қуыра жөнелгенін тәптіштемесе де белгілі. – Қатардағы жауынгер, Тайбахтин! – Мен!, – деп сіресе қалды жүргізуші. – Әскери қызметке самарқау қарау – қылмыс. Он күн гауптвахтаға беремін, – деді түтіге тепсініп. Сосын конистрмен жанармай құю станциясынан дереу бензин алып келуді бұйырды. – Кінәлі өзіңсің, өзің барасың. Қасыңа... – деді сосын сержант қалған жауынгерлерге бір қарап өтіп, –Дәулетбаев ілеседі. Қане, констирді ұста да, алға марш. Барып-келуге бас-аяғы жиырма минут уақыт рұқсат беремін. – Құп болады, жолдас сержант. Тек қасыма Дәулетбаевты емес, Белецкийді берсеңіз екен. – Жоқ, Дәулетбаев барады. Бітті. Көз мөлшермен есептегенде, АЗС-қа дейін бір жарым-екі киломерт ғана жер. Жараған аттай арқа мойны бос қағылез жігіттер үшін барып-қайтуы жарты сағаттық жол. Ал, қазіргі жағдайда Кулибабаның «жиырма минут» дегені тым аз уақыт екенін Тайбахтин жақсы біледі. Командир айтқан соң, әмірді дер кезінде орындағаннан өзге амал жоқ енді. Ә дегеннен-ақ жүргізуші қасындағы серігінен таяқ тастам жер оза жөнеледі. Былайша сәл еңкіштеу келген, ұзын бойлы жігіт аршындай адымдап, бүлкектей жүгіреді. Қолындағы сегіз литрлік бос конистрді тымақша былғап, бұйым құрлы көрер емес. – Жылдам бас аяғыңды, давай! – деді ол былайырақ ұзап шыққан соң, артындағы серігіне өктемси сөйлеп. Тайбахтинге қарағанда тапалдау

көрінетін сұрша жігіттің жүгірісі бір қалыпты. Мәресі қашық кросспен келе жатқан адамдай екі қолын өкпе тұсына ұстап, сабырмен бүлкектей жүгіріп келеді. – Өз жөніңді біл алдымен, – деді ол да есесін жібере қоймай. Осылайша шамалы уақыт өткеннен кейін қимылы арбаңдаған алдыңғы жігіттің екпіні бәсеңсуге айналды. Қаңғырлаған жеңіл ыдыс тізесін соға бастапты. Сосын белбеуін ағытты да, конистрді соған іліп, кәдімгідей арқалап алды. Сержанттың көзінен тасаланғандықтан болар, екеуі де енді жүгірісті қойып, суыт аяңға ауысқан. – Машинаны неге заправить етіп қоймадың паркке? Федор мойнын жайымен бұрып, қиғаштай қараса, Дәулетбаев қысқа кірпікті шегірлеу көздерін желкеден қадап келеді екен. Белбеуді тартып, иығындағы затты ыңғайлап алғанымен, жүргізуші ләм-мим деп жауап қатқан жоқ. Серігі әлгі сауалдың сыңар сөзін өзгертпей қадала қайталаған соң барып қана, жұлып алғандай гүж ете түскен: – Онда сенің шаруаң болмасын. Өз жөніңді біл, ұқтың ба? Бұдан арғы әңгіменің жүйесін тауып қиыспай-ақ қойғаны. Жүргізуші жігіттің кінәсін баттитып бетіне басқан Дәулетбаев қайта қажаудан және жалығар емес. – Кімсің өзің маған соншама шүйлігетін? Сенімен тіпті сөйлескім де келмейді, – деді Тайбахтин алға қарай қайтадан озғындай жөнеліп. Бензоколонка басына тоң-торыс күйде жеткен олар қайтар жолда да мүлде тіл қатысқан жоқ. Таяп келген әлдебір жүк машинасына Тайбахтин қол көтергенде барып, Дәулетбаев: – Оны қайтесің, кеттік уақыт жібермей, – деді асыға дауыстап. Серігі бұл жолы да ауыз ауыртып, жауап беріп жатуды қажет деп таппаған сыңайлы. Машинасын тоқтата берген жас жауынгердің жанына жетіп барды да: – Бізді полигонның бер жағына жеткізіп тасташы. Тым асығыс едік, – деді жаңағы сержанттан арман саңқылдай сөйлеп. Киіп-жарып екеуара сөзді үзіп жіберген тағы да Дәулетбаев: – Кешіріңіз, жігіт, жолыңыздан қалмаңыз. Онсыз да әлдеқандай сылтау айтып, сырғақси бастаған жүргізуші бұдан кейін қайдан кідірсін. Аяқ астынан қаны басына шапшып шыға келген Федор түтін жіберердей болып жалт бұрылды: – Ей, сен чурбан! Сенің нең бар ей? Көнгелі тұрған адамды айнытып. Мынаның не екенін білмей жүр екенсің, – деді сырты былғаныш жұдырығын түйіп. – Қожаңдағанды қоя тұр былай. Сен немене, машина мініп барғың келе ме сержанттың алдына. – Машина мінсе, оны қайтесің. Керек болса, сені жолға да тастап кетемін. Сайтан алғыр, ештеңе көрінбейді енді арт жақтан. – Жоқ, ол болмайды, – деді Дәулетбаев қырылдақтау үнін қатайта түсіп. – Машинаға мініп келу деген бұйрық болған жоқ. Біз сержанттың алдына конистрді көтеріп, жаяу жетуге тиіспіз.

Кулибаба жауынгерлер машинаға қайта отыра берген сәтте. «Менен ештеңе жасыра алмайсың. Шыныңды айт онан да» дегенді өктем көзқарасымен-ақ қапысыз ұқтырып тұр. Осы сауалға алдын ала даярланған жігіт тіпті де сасар емес. Тайсалмай қарап, әскери тәртіппен тақылдай жауап берді: – Қайтар жолда қатты асықтық, жолдас сержант. Жүгіріп келе жатып сүрініп кеттім. – Рас па, Тайбахтин? Федордың мақұлдағаннан басқа амалы қалған жоқ. Қайтсін, бүгінгі күннің басты күнәһары болып, дымы құрып тұр ғой. Әйтпесе, мына чурбанды ұрып жыққан өзінің күш-қайрат айтып, жігіттердің алдында бір желпініп алмас па еді? Таяқ ала ұмтылған тайпақ немені шықшытттан жалғыз-ақ періп сұлтатып салған ерлігі езуін теуіп, тіпті ішіне сыймай келеді...

Әуелі баяу басталған жиналыс бара-бара шиеленісіп, қыза түскендей. Күн тәртібіндегі үш мәселе де бір-біріне тығыз байланысты болып шықты. Өйткені өткен жарыстың қорытындылары болсын, ағымдағы әскери әзірліктер болсын, ұйымдастыру шаруаларымен жекелеген жауынгеркомсомолецтерге де тікелей қатысты екен. Мұндай жиындарда істің жақсы, қуанышты жағынан гөрі кем-кетіктің басымырақ сөз болып, талқыға түсетін әдеті. Жирен шашты ефрейтор, комсорг Шпаро да шама-шарқы жеткенше шағын баяндамасын осындай көлеңкелі жайттардың төңірегіне құрыпты. – Біздің үшінші рота, өкінішке орай, социалистік жарыс қорытындысына бөлім бойынша мақтаулы деңгейге көтеріле алмай отыр. Әсіресе, тактикалық дайындық, ату дайындығы жөнінен полктағы артқы орындардың біріндеміз. Біздің ротада жауынгер-комсомолецтердің инициативасы да көзге түспей келеді. Техниканы жаттығуға сақадай-сай етіп дайындау жұмыстарында олқылықтар бар. Бұл жөнінде ротаны артқа тартушы комсомолец жолдастарға сап алдында ескерту, сындар айтылды. Бірақ бұндай әділ сын нәтижесіз қалған соң не шара? Осы кезде алдыңғы қатардан: – Жолдас ефрейтор, мәселеге нақтырақ келсеңіз. Ротаны артқа тартып жүрген кімдер және олар қай кезде нендей кемшіліктер жіберіп еді? – деген зор дауыс естілді. Жұртшылық көзі қаққан қазықтай болып тіп-тік отырған ер мүсінді еңсегей бойлы сержанттың желкесіне қадалды. Қаламын тықылдатып қолма-қол тыныштық талап еткен стол басындағы лейтенант Китайчук қызметке жуырда келгеніне қарамастан, қабағын түйіп, кәдімгідей-ақ айдынын сыртқа салып отыр: – Сержант Кулибаба. Сөзді бөлмеңіз. Қазір баяндамашының өзі соған келе жатыр ғой. Бірақ рота комсоргы лейтенант мегзеген межеден шыға алмай, жалпылама шиырлап келді де, баяндамасын жай ғана жайдақ сөздермен

түйіндей салды. Әр тұстан қойылған бірен-саран сауалға да көңіл көншітерлік тұщымды жауап берді деп айту қиын. Отырғандар арасынан баяндамашыны кекеп-мұқағысы келген қысыр сөздер де естіліп жатыр. Жарыссөзге шыққан бір-екі жауынгерден кейін сержант Кулибаба орнынан көтерілді. Сұңғақ бойлы, қарулы жігіттің келбеті де қараған көз тиянақ табарлықтай тартымды. Командир алдында да құты қаша қоймайтын адамның кейпімен қысылып-қымтырылар деген не. Гимнастеркасының жағасын түзеп, етегін тартты да, белбеуін сырт еткізіп, қайта салды: – Жалпы былай, жолдастар. Ефрейтор Шпароның баяндамасы сәтті жасалды деп айту қиын. Көп нәрсе, әрине, қамтылмай қалған. Мысалы, маған берілгенде, мен бұл баяндаманы басқаша жасаған болар едім. Рота полк бойынша артқы орындардың бірінде дейді. Неге артқы орында? Оған баяндамада нақты жауап берілмеген. Рота командирі өзге офицер жолдастар да үнемі қасымыздан шықпайды. Олар бізге әскери жарғының барлық тармақтарын дұрыс орындатуға тырысады. Бірақ кемшілік әлі де көп. Неге десеңіз, жолдастар, біздің ішкі тәртібіміз ойдағыдай емес. Мен өзіміздің үшінші взвод бойынша ғана айтайын, – деп сержант тамағын кенеп, бір тыныстап алды. Сонан кейін қадай айтып, талдауға кіріскені – баяндаманың осал тұстары. Осы жиналыста жеке комсомол мүшелерінің тәртібін қарауға өзі мұрындық болғанын да сездіріп өтті. – Осы көктемде келген жастар төртбес ай өтсе де, армиялық өмірдің әліппесін толық меңгеріп болды ма? Жоқ. – Сержант Кулибаба, өзің де нақтырақ сөйлесең. Регламентің бітіп қалды, – деді Китайчук қабағын түйе. – Мәселен, қатардағы жауынгерлер Яновский, Шульга әскери сабақтарға тым салақ қарайды, – деді сержант. – Өзгені қойып, әлі күнге саптық жаттығуларды дұрыс меңгере алмай жүр. Бұл не сонда? Ал қатардағы жауынгер Тайбахтин жуырда тым сорақы «ЧП-ға» жол берді. Паркке машинаның екі бағын бірдей жанармайға толтырып қою керек екендігін жүргізуші жолдастарың бәрі біледі. Өз қызметіне мүлде енжар қараған Тайбахтин осы қатаң қағиданы өрескел бұрмалады. Соның салдарынан дабыл бойынша шұғыл шыққанымызда, машинаның бензині бітті де қалды. Бакты толтырдым деп, парк кезекшісін де алдай салған. Рас, бұл қылығы үшін ол тиісті жазасын алды... – деп, бастырмалата сөйлей барып тоқтады. Осы жиналыста жеке комсомол мүшелерінің тәртібін қарауға өзі мұрындық болғанын да сездіріп өткен. Комсорг Шпаро екеуі де бір взводтан. Былайша ойнап-күліп, қызметтері жарасып бірге жүрген дос-жаран жігіттер. Енді келіп жиналыста бір беріп аямай сынасып жатыр. «Шындықты бетке айту үшін, міне, осындай принцип керек. Тегі осы Кулибаба – принципшіл жігіт» деп сүйсіне ойлады ротаның саяси жетекшісі, капитан Шафран. Шпаро болса – жуырдағы есеп беру-сайлау жиналысында ғана сайланған жаңа комсорг. Өзге кандидатурадан гөрі жұрттың оған тоқталу себебі белгілі. Үлкен-кіші деп ешкімді жатырқауды білмейтін көпшіл жігіт. Ауызша сөзге де бір адамдай ұста. Қызықты әңгімелерді майын тамыза сөйлегенде, қалайша құлақ түре қалғаныңды өзіңде байқамай қаласың. Бір сөзбен айтқанда, бұнысы да көп адамның байынан табыла бермейтін нағыз жастар

жетекшісіне тән қасиет қой. Бірақ, соған қарамастан, жетекшілік жұмысы әлі көңілден шығып, көсіле алмай жатыр. Жұрттың бәрімен жатырқамай жұғыса кететін Шпаро тәрізді ақжарқын жігіттер қай ұжымды да бағалы ғой. Ол үшін төңірегінде теріс айналып кетуге тұратын жаман адам жоқ. Сөздің қисыны келсін-келмесін, жанаса кеткен жанының бәрімен өзімсініп сөйлесе береді. Қасында отырған кісінің сөз тыңдауға зауқы соға ма, жоқ па, айтқан әңгімесі жанына жаға ма, жақпай ма – ол үшін есеп емес. Ауызша сөзге әжептеуір шебер жігіттің жазуға келгенде кібіртіктей беруі, ұйымдастырғыш қабілетінің олқы көрінуі қайран қалдырарлық. Күн тәртібіндегі үшінші мәселені бюро мүшесі ретінде ұсынған шынында да Кулибабаның өзі еді. Оның айтуынша, комсомолец-жауынгерлердің тәртібі қашанда басты назарда болуы, жиналыс сайын талқыланып тұруы тиіс. Ротаны кері тартушы белгілі бір жауынгерлер тобы қалыптасқан. Азаюдың орнына кейінгі кезде олардың саны үстемелеп, көбейе түскендей ме, қалай? Бұдан кейін де комсомол мүшелері кезекпе-кезек сөз алып, ортаға тасталған тақырыпты әр пұшпағынана тартқылап, пікір қыздырды. Тиянақты дәл ойлар да, ұшқыр байламдар да айтылып жатыр. Бірақ олардың қайқайсысы да жаңағы Леонид Кулибабаша шешендік танытып, тыңдаушылар назарын тегіс баурап ала алған жоқ. Жарыссөзге шығушылар жиналыс өзегіне айналған екі-үш мәселені тәптіштей төңіректеп, шиырлай сөйледі. Барлығының да сынап-мінейтіні – кемшілгі басым, кертартпа жауынгерлер. Дер кезінде шара қолданып, жазалаудың жөн екенін айтады. – Қателігімді мойындаймын, – деді орнынан амалсыз тұрған Федор Тайбахтин мектеп оқушысындай міңгірлей сөйлеп. Сосын үлкен мұрнын жалпақ алақанымен бір сүйкеп өтті. – Мен бакты толтырып қоюым керек еді, толтырмадым... Жазалағандарыңыз да дұрыс... – Соғыс жағдайында осы қылығың үшін не боларыңды білесің бе? – деген лейтенант Китайчуктың сауалынан соң мезгілсіз тыныштық орнай қалды. – Қатардағы жауынгер Тайбахтин, мен сенен сұрап тұрмын. Сілкілеуге түскен соқталдай азаматтың кәдімгідей құты қашып, берекесі кеткені – көрер көзге бір жағы ерсі, бір жағы күлкілі де. Мұнан соң әлгінде аттары қайта-қайта аталған Шульга, Кихеев, Яновский тәрізді жауынгерлер орындарынан тұрып, көпшілік алдында шығуға, жіберген кемшіліктері үшін есеп беруге мәжбүр болды. Бұлардың әрқайсысы суырыла сөйлеп, шешенсуге тырыспайды. Кемшіліктерін мойындап, уәде берген болысады. Әйтеуір тезірек құтылуыды көздеген жадағай сөз бе, жоқ, шын ықылас па, ол жағын парықтап байырқалау да оңай емес. Сонымен баяндамада сыналған комсомол мүшелері көпшілік алдына тегіс шығарылды. Олар орындарында қайтадан жайғасып бола бергенде: – Қатардағы жауынгер Дәулетбаев ше? – деді сержант Кулибаба орнынан тұрып. – Ол да сөйлесін. Айтсын неге тәртіп бұзғанын.

Жиналысқа қатысушылар сәл-пәл қозғалақтасып, төралқадағылар бірбіріне қарасты. Жиналысты жүргізуші лейтенант Китайчуктың өңіндегі сұрау нышаны тайға басқан таңбадай айқын. – Тоқта, не дейсің, сержант Кулибаба? Жиналысқа тағы кімді салу керек дейсің? – Қатардағы жауынгер Дәулетбаев ше? Ол да тәртіп бұзған. Өткен жолы Тайбахтинмен төбелесіп қалған сол. – Тоқтай тұр. Сен жаңа оны баяндамада сынап па едің? – деп, лейтенант енді жұрт алдына шыққалы дағдылы сөзуарлығынан айрылып, үндемей ғана ішттей тынып отырған комсорг Шпароға бұрылды. – Жоқ, баяндамада оның фамилиясы аталған емес. – Бәсе, мен де естігім жоқ. Ендеше, жолдас сержант, баяндамада сыналмаған, тіпті аты аталмаған комсомол мүшесінен түсінік талап еткеніміз қалай болар екен? Және тағы жұрт алдына тұрғызып қойып. – Айтып отырмын ғой, жолдас лейтенант, ол қызмет бабында жүріп төбелескен. Ондай тосын оқиғаны қалайша назардан тыс қалдырамыз? Айтсын неге тәртіп бұзғанын, – деп, сержант та берісер емес. Ротаның саяси жетекшісі отыр-ау, көпшілік алдында командирден бір нәрсені талап еткенім ыңғайсыз-ау деп қысылып-қымтырылар деген не. Китайчук жұқалаң келген астыңғы ерінін тістеп, сәл дағдарып қалғандай болды да, жалт бұрылып капитан қарады. Лып-лып еткен қимылы жылдам жігіттің, мінезі де шапшаң. Оған керісінше асығуды білмейтін сабырлы капитан Шафран орнынан бұл жолы да ақырын көтеріліп, дағдарысты жалғыз ауыз сөзбен бір-ақ түйді: – Жекелеген комсомол мүшелерінің де тәртібін қарап жатырмыз. Жаңа кемшіліктерін мойындап, қызарақтап жатыр ғой жігіттер. Енді келіп мәселесі арнайы қаралмаған адамды жиналысқа салғанымыз дұрыс емес. Шынында да төбелессе, біз неғып ондай оқиғаны естімейміз? Міне, взвод командирі бар, өзіңіз бар, жолдас сержант қажет болса, бұл мәселені взводта арнайы талқылаңыз. Ал, қазір мыжып отыруға межелі уақыт бітті, – дей келіп, капитан жиналысты қорытындылауға көшті. Ақырын сөйлегенімен, әрбір сөзі ең түпкірдегі кісінің құлағына да айқын естіледі. «Бұл кісінің даусында не керемет бар өзі? Айғайлап отырмасақ, өзіміз жұртқа ойымызды жеткізе алмаймыз. Біздің замполит тіпті тыныш адам ғой» деп ойлады Кулибаба орнында сәл шалқая түсіп. – Мұндай жиналысты бәрімізге де пайдалы деп түсіну керек үшін ғана емес, сіздердің командирлеріңіз мына маған лейтенант Китайчукка де, мәселен, осы әңгіменің берері аз емес, - дей келіп, капитан жалпылама кіріспеден нақты әңгімеге ауысқан сәтінде де бір қалыпты қоңыр үнін бұзған жоқ. Кемшіліктің түп-төркінін әрбір жауынгердің жеке басынан іздеген дұрыс та. Армия сіздерді Отан қорғауға сақадай сай етіп даярлауы үшін адам бойындағы моральдық кем-кетікті де түзету шарт. Бірақ, жолдас комсомолецтер, мәселеге біржақты келудің қашанда зияны болады. Мәселен, Тайбахтиннің қызметке енжар екенін осы уақытқа шейін байқадыңыздар ғой. Сонда, мына қарулас жолдастары қандай шара

қолдандыңыздар? Сіз, сержант Кулибаба, комсомол белсендісі ретінде өте жақсы сөйледіңіз. Мен тіпті сізді шешен сөйледіңіз дер едім. Айтқан пікірлеріңізге де дауым жоқ. Бірақ, кіші командир ретінде осы жауынгерлермен қандай жұмыстар жүргіздіңіз?.. Ефрейтор Шпаро, сіз – ротаға жаңадан ғана сайланған комсомол жетекшісісіз. Бірақ армияда адам тез есейеді. Өзіңізді жедел қолға алғаныңыз дұрыс дер едім. Уақыт мұнда күтіп тұрмайтынын, уақыт деген қымбат нәрсенің батпақ жолдағы мұжық арбасы емес екенін ескерейік... Армия заңын бұзушыларды жарғы тәртібімен жазалау бір жөн де, осылайша ұжым талқысына салу – өз алдына бір сабақ. Ендеше бүгінгі комсомол жиналысы бәріміздің бойымызда пайдалы із қалдырсын деп сенейік.

Лейтенант Китайчук кіріп келгенде, сержант Кулибаба кеудесін шалқая керіп, бокстың ішінде әрлі-берлі адымдап жүр еді. – Вз-в-о-од! – деп, қалды ол командирін қасына тақағанда бір-ақ көріп. Дер кезінде тиісті әмір берілмесе, взвод командирінің тәкаппар мінезді орынбасары командирінен сөз естіп қалуы әбден ықтимал. – Иә, жолдас сержант, жағдай қалай? – деді лейтенант сәл-пәл сығырая қарап. Көбінесе көңілді жүретін оның кішіре көкшіл көздері кейде осылай қулық ұшқынын шашып, сығырая қалатыны бар. – Жолдас лейтенант, баяндауға рұхсат етіңіз... Взвод командирі деген әжептеуір аты болғанымен, өз әріптестерімен салыстырғанда, лейтенант Китайчук – еңбек жолын енді бастаған көкөрім. Училищеден алған білімінің әсері ме, әскери өмірдің әліппесіне де бір кісідей жетік келген ойды ішіне бүгіп қалу дағдысында жоқ ақкөңіл жігіттің мінезіндегі артық-кем тұстар бағынышты жауынгерлеріне де белгілі бола бастаған. «Жүре келе түзелер. Қайраты бойына сыйлай, тасып тұрған албырт жас қой, – деп бағалайды капитан Шафран онысын. – Училище қабырғасынан келгені кеше ғана. Әлі үйренеді, бастығады...» Офицерлік қызметті жаңа бастаған жастардың әскери жарғыға, ресми қарым-қатынасқа жете мән беру тән болып келеді. Ұжымда қызмет істейтін офицерлердің көпшілігі бір-бірімен қол алысып, кәдімгі жақын адамдарша амандасып жатады ғой. Ал лейтенант Китайчук болса, қолын шешкесіне апарып, әскер тәртіппен сіресе қалуға бейім. Бағыныштыларынынан да талап ететіні – осындай ресмилік. Капитан Шафранмен қолдасып амандаса беретін Кулибаба енді өзіндей жас жігіттің алдында лауазымына бола жаңа түскен келін құсап сызылып тұруға мәжбүр. Взводтың қазармаға қайтатын мезгілі таяу. Ал мана арнайы тапсырмамен кеткен екі жауынгердің біреуі әлі оралмай жатыр. Бүгін түстен кейін уақыт кестесі бойынша ротада алдын ала дайындық шаралары жүргізілген. Взводпен шұғылданып жатқан – дәл қазір командирдің өзі емес,

оның орынбасары. Тоғайдың батыс жақ шетіндегі орды көміп келуге лейтенанттың тапсырмасы бойынша жұмсағаны – Дәулетбаев пен Ванников. Өткен аптадағы тасқын БМП-ға арнап қазылған орды суға толтырып, іске алғысыз етіпті. Пайдалануға жарымсыз шұңқырларды көміп тастау жөнінде рота командирінің өзі арнайы тапсырма қойған еді. Ондай траншеялар енді тасты-тастақты болып келетін өр жақтан қазылмақ. Тапсырманы дер кезінде орындаған Ванников қайтып келді, ал оның серігі ұялмай-қызармай, кештеу оралатыны жөнінде сәлем айтып жіберіпті. – Мұндай бетімен кетушілікті бұрын-соңды кім көрген, жолдас лейтенант? Не істегісі келсе, соны істеп, әбден жаман үйреніп алған, – осындай салдофондар. Тек сіз ғана рұхсат етіңізші, келген соң, онымен мен өзім айналысайын. Мына хабарға шынымен таңырқаған взвод командирі қабағын серпе, қиғаштай қараған күйі орынбасарынан көз алар емес. Аяқ астынан тұңғиық ойға кеткен адамдай меңірейіп сәл тұрды да, жалт қимылмен білегіндегі сағатына қарады: – Взвод, сапқа тұр! Күн кестесі бойынша жұмыс уақыты да бітіп қалған екен. Енді кешкі тамаққа дейін – тыныс сағаты. Күні бойғы тынымсыз қозғалыстан бүгінше мойын босатып, демалуға бет алғаныңды денеңмен сезінетін рахатты сәт. Лейтенант Китайчук бөлімше командирінің біріне взоводты казармаға алып баруға әмір етті де, өзі орынбасарымен кейіндеп қалды. Осындай оңашада жаңағы ыңғайсыз хабардың анық-қанығына жете түспек. – Анықташы, мүмкін оның денсаулығына бірдеңе болған шығар. – Жоқ, ол не дегеніңіз Вячеслав Юрьевич, – деді сержант командирін әскери лауазымымен атау тәртібін бұзып. Ресми қатынастан аттап, лейтенантқа іштей бір табан жақындай түсікісі келген сыңай бар. – Ванников адал да үлгілі жауынгеріміз емес пе. Ол ешқашан қате айтпады. Дәулетбаевтың әмірге бағынғысы келмей, бұлталақтап жүретінін сезіп едім. Осы жолы да әдейі істеп отыр. – Неге өйтеді ол, – деп, Китайчук жүрісін баяулата түсті. – Командирлерге ерегеседі. Мәселен, өткен жолғы комсомол жиналысында мен оны шымбайына батыра сынадым ғой. Соның есесін осылай қайтармақ. Өзге сыналғандар кейін қыңқ деген жоқ. Ал мынау болса... Киргиздардың бәрі осындай топас па, білмеймін. Өзіңіз байқаңызшы, бердеме айтсаң, разы болмай, ылғи күңкілдеп жүреді ғой. Азаматтық кездегі пасықтығын бізге де жасағысы келеді. Онысы бола қоймас енді... Взводқа жуырда ғана командир болып келген жас лейтенант жауынгерлерді әлі тегіс танып-білмей жатқан тәрізді. Өткен жолы төбелесті дегесін ғана әлгі Дәулетбаевқа көңіл бөлгені бар. Назар аударуға тұратын бәлендей елеулі қылық көрсете қоймағасын ба, ертесінде-ақ оны ұмытып кетіп еді. Көбінесе зер салып, қадағалап жүретіні – Яновский, Кихеев, Тайбахтин тәрізді қолайсыз тізімге ілінгендер.

Дәулетбаевтың тәртібі турасындағы арнайы әңгіме ертесінде ротаның саптық жиналысында қозғалды. Сержант Кулибабаның рапорты бойынша жауынгердің бұл қылығы шынында да негізсіз, ішкі қызмет жарғысының талаптарына қайшы деп танылды. Оның жазалауына қарсы пікір айтып, қорғай сөйлеген ешкім болған жоқ. Сөзін тәмамдап сыртқа беттеген саяси жетекшінің қасына кенет қатардағы жауынгер Ванников жетіп келді де, бірекі ауыз сөзбен оңаша әңгімелескісі келетінін мәлімдеді. – Иә, баяндай беріңіз, – деді капитан Шафран екеуі қазармадан шыққанан кейін. Талдырмаш денесі қағілез солдат қатар тұрғанда Шафраннан биіктеу. Сонда да бойын тік ұстаған күйі жылдамдата сөйледі.

деген не? Жалпы мен өзі осы жігітті онша түсінбеймін. Оп-оңай нәрсені сонша қиындатқанын ұға алмадым. – Енді көзіңмен көргеніңді келгесін дереу мәлім етпедің бе? – деп, олақтау айтылған әңгімені шыдаммен тыңдап отырған капитан осы жерге келгенде, алғашқы сауалын қойды. – Дәулетбаев өзі айтты, бұл жөнінде ешкімге тіс жарма деп. Жұртты шулатып, қайтесің деді... – Соның айтқанына көніп, үндемедің ә? Сөйтіп шындықты жасырып қалдың ғой. Саяси жетекшінің үнінде жазғыру бар екенін сезіп, Ванников басын тұқырта, үндемей қалды. – Ал жарайды, жолдасыңа берген уәдеден шыға алмадың делік. Ендеше жаңағы талқылау кезінде болған жайды неге ашық айтпадың? – Ыңғайсыздандым, – деді сәлден кейін жауынгер қайта батылданып. Жұқала өңі әлі де қызарыңқы. – Жаңа сапта тұрғанда әдейі қарап едім, Дәулетбаев басын шайқады. «Керегі жоқ, тіс жарма» дегені. Бір жағы сондықтан да тәуекел ете алмадым... – Солай де! – деп, капитан Шафран ойлы пішінмен үнін соза сөйледі. – Кешір, Ванников, аты-жөнің толық қалай еді? – Станислав... Станислав Константинович. – Меніңше, былай Станислав Константинович. Сен осы арада бір қателік жасағансың. Болған жайды басшылыққа дер кезінде мәлім ету керек еді. Әрине, уақытында оралмағаны үшін Дәулетбаевты жазалаған дұрыс... Бірақ, бұл арада басқа да ойланатын жайттар бар ғой. Балықтарды құтқару деген сөз ол – игілікті іс. Игілікті іс жасаған адамды жазалау, бір жағы дұрыс та болмас, – деп капитан сөзіне бір тыныс жасап алды. – Қысқасы, сен жаңағы маған айтқан әңгімені, жолдастарыңның алдында айтып бересің. Оған тәуекелің жетеді ғой?.. Үндемейсің, ә? Бұрын көпшіліктің алдында сөйлеп көрген жоқсың, қысыласың. Түсінемін ол жағын. Бірақ, досыңды бұл арада қорғап қалатын ең алдымен өзіңізсің. Есіңде болсын, мен емес, өзің... – Кешіріңіз, жолдас капитан, Дәулетбаев – менің досым емес... Жаңа айттым ғой. Жалпы оның... – Иә, қысылмай айт! – Жалпы оның досы аз... Біздің арамызда деймін... – Неге олай сонда? – Мен білмеймін ол жағын. Жалпы Дәулетбаев өзі бір түрлі адам ғой. Түсіну қиын оны... – Жақсы, – деді капитан әңгіменің ақырына қарай. – Әлгі айтылғандай, бірге жүрген жауынгерлер шындықты білуі тиіс қой. Сенің сөзің тек сол үшін ғана керек. Ванников, Тайбахтин, Дәулетбаев, Шпаро армияға бір мезгілде шақырылған жігіттер. Кулибабаның абыройлы қызметті бұлардан жарты жыл бұрын бастағаны бар. Оның үстінде сердант, взвод командирлерінің орынбасарлары. Былайғы жұрттан бір бас, бір иық жоғары тұрған айбынды жігіттің алдыңғы топқа қараған өзгешелеу көрініп тұруы заңды да тәрізді.

Кухня нарядына түскендердің ең ұнатпайтыны – от жағатын кочегарлық жұмыс. Кейбір пысықтары ретін тапса, аузынан айдаһардай жалын шашқан пеш маңынан аулақ жүруге тырысады. Өйткені, тамақ пісіретін қазандардың астына үзбей от жағып отыру – үйренбеген адамның қолынан келе бермес қиын әрі жауапты шаруа. Оның үстіне, ең бір жаманы – жұмысы лас. Үстібасың сауыс-сауыс, бет-аузың қарала-торала болып, көмірге малшынып

жүргенің. Шындығына келгенде, кухня нарядындағы ең бір қиын да сүйкімсіз жұмыс осы. Үшінші рота нарядқа түскен күні бұл шаруа, көбінесе, Дәулетбаевтың еншісінде. Баяғы Кулибабаның өзінше жасап жүрген қысастығы да. Бүкіл ротадағы беделді, алымды сержанттың сөзі жерде қалушы ма еді? Старшинаға айтқанын қашанда өткізіп, наны жүріп тұр ғой. Бірақ, оған бола талағы тарс айырылып, қиналып жатқан Дәулетбаев көрінбейді. Кочегарлық тіршілікке әбден көндігіп алған тәрізді. Жылы ұяда, бапты жағдайда өсіпөнген кейбіреулер сияқты тыныштыққа, тазалыққа ұмтылып, көмірден жиреніп, өзімен-өзі әуре болып әлекке түспейді. От жағудан құтылып, қазармаға қайта келген күнде де өне бойынан кочегарлықтың ізі білініп тұратынын қайтерсің. Тырнақ түптері, киімнің кей жерлері – көмірден, күлден қалған кір мен күс. Тазалыққа онша оң қабақ таныта бермейтін жігіттің жуынғаннан кейінгі түрі осы. Нарядтан босап келген күні қолбасының ластығына орай тағы да жазасын тартып жатады. Айдың-күннің аманында өзін-өзі күте алмай, салақ жүрген жауынгерді қай командир жақтыра қойсын. Тіпті командир ғана емес, жаныңдағы тіршіліктес жолдастарың да ондайда тыжырына қарайды емес пе? От жағатын жерді бір тәулікке еншілеп алған жігіт үйреншікті шаруасын бүгін де қалтқысыз атқарып жатты. Қасындағы көмекшісі ғана қолынан жөнді іс келе қоймайтын олақтау жас жауынгер болып шықты. Осы уақытқа кейін дұрыстап көсеу де, күрек те ұстап көрмеген қаланың тікбақай баласы екен. Елпілдеп қанша жүгірсе де, тырысып істеген тіршілігі оңайшылықпен оңға басар емес. Көбінесе Дәулетбаевтың өзі жүгіруіне тура келді. Өйтіп-бүйтіп жүріп, күндізгі шаруаларды әйтеуір бір жайлы қылған. Түннен кейін қалғаны – таңертеңгі тамақтың астына от жағу ғана. Сосын нарядты басқаларға өткізеді. Таң жақындаған кезде мөлшерлі уақытта тұрып, от тұтатайын десе, ағаштардың, бықсып жанбай-ақ қойғаны. Сөйтсе, көмекшісі таңдап-талғап жатпастан қайдағы бір дымқыл отындарды жарып, уатып тастапты. Құрғақтарын іріктеп қайтадан жаруға енді екеуі де шаршаған. Түні бойы көз ілмеген адамның ұйқы қысып, талмаусырайтын сәті әдетте таң алды ғой. Пеш аузына солярканы шашып-шашып жіберді де, жарылған ағаштарды нығыздап салды. Сонан кейінгі әрекеттері – қашан тұтанғанша солярканы аямай шаша беру. Жалын тілі жалаңдай бастаған соң ғана сәл тынығып алу үшін екеуі де бұрыш-бұрышқа қисая кеткен. Сонан бір уақытта әлдекімнің қабырғасынан дүңк еткізіп түйіп жібергені. Шошып оянған Дәулетбаевтың қасында тұрған – кухнядағы нарядтың бастығы екен. – Өртедіңдер ғой, тез сыртқа шығыңдар! – деп айқайлап жіберді сержант. Орындарынан атып-атып тұрған екі кочегар да келесі секундта қабаттасып, есікке қарай ентелей ұмтылысы еді. Кухня жақта жүрген жауынгерлердің біреуі кенет әлдеқандай қоңырсық иісін сезіп қояды. Сыртқа жүгіріп шығып қараса, асхана төбесіндегі пештің мұржасынан қызыл күрең жалын далаға атып шығардай болып тілін сумаңдатып тұр екен. Жігіттер дереу шатырға шығып, мұржа айналасына төселген қаңылтырдың ып-ыстық болып кеткенін байқайды. Қаңылтыр

үстінде жатқан әлденелер бырысып-тырысып күюге айналдыпты. Сержант асхананы айнала жүгіріп, кочегарға келсе, от жаққыштың екеуі де қанненқаперсіз пысылдап ұйқы соғуда екен. Күйінбей қайтсін сосын. Солярка құйылған ыдысты көрісімен-ақ наряд бастығы жағдайды дереу түсіне қойды. Ағаш не көмір жақпаса, пешке сұйық отын пайдалануға мүлде болмайды. Әлгі екі арада қарадан қарап өрт шыға жаздағаны да сондықтан. Тиісті инструкцияны біле тұрып, орындамағаны үшін әбден күйіп-піскен сержант қарауындағы екі жігіттің жер-жебіріне жетті... Дәулетбаев турасында белгілі бір ойға тиянақтай алмай жүрген капитан Шафранның көзін мына оқиға ашып бергендей болды. «Сержант Кулибабаның осы жауынгерді айтса, жиырыла қалатыны тегін емес екен, – деді капитан ішінен. – Бәсе, осындай себебі бар ғой оның. Өз қызметіне сонша салақ қараған жауынгерден не күтуге болады? Бұл – Отан қорғауға әлі дайын емес деген сөз. Жоқ, мен онымен шынында да жеке әңгімелесуім керек екен. Қалайда уақыт таппасам болмас...» Саяси жетекші осылай ойласа, бірге жүрген қызметтес солдаттардың біразы әлгі ыңғайсыз оқиғадан соң, онсыз да саяқтау жүретін Дәулетбаевтан теріс айналған сыңайлары байқалады. Реті келсе, сөзбен іліп қалып, реті келсе, кекетіп-мұқатып, әйтеуір шетқақпай қылып, ұжымның алдында беделін түсіруге даяр. Бұрыннан бейтарап болып келген кей жігіттер енді Дәулетбаевқа күдіктене қарап, өздерін аулағырақ ұстағанды мақұл көретін сияқты. Жан адамды жатырқауды білмейтін ефрейтор Шпароның ғана қасқабағынан өзгеріс байқалмайды. Дәулетбаевтың қалай болса солай жүретін салдыр-салақтығында да, түксиген қытымыр мінезінде де оның шаруасы жоқ. Қалжың айтып, әңгімеге үйіріп дегендей, жақындаса кетуден қашпайды. Өзгелерден гөрі Дәулетбаевқа бір табан жақын жүретін Ванниковтың не ойлайтынын кім білсін, әйтеуір тұнжыраңқы қоңыр көздерімен бұған ұзағырақ қарап қоятыны бар. Жастайынан кітапты көп оқып, өнер шығармаларын да жақсы түсіне білетін жігіт «адам жанын бір кісідей тани аламын» деп ойлаушы еді. Солай болса да, Дәулетбаев сияқты дөрекі бітімді жандармен жұғыса сөйлесудің ретін келтіре алмай қалатыны бар.

* * * «Женя. Сенен хат келе ме деп бүгінгі поштаны күтіп едім, болмады. Бөлімге жете алмай, әлі жолда келе жатқан шығар деп ойлаймын. Бүгін қолым бос, сондықтан саған хат жазып тастауды ұйғардым. Өткен жолы өзің айтқан «Мұз үйді» оқып қойдым. Маған сондай ұнады. Енді «Княжна Тараканованы» оқып жатырмын. Біткесін, одан алған әсерімді айтып тағы жазармын. Білесің бе, біздің бөлімнің кітапханасы сондай бай. Біз Белогорскіде іздеп таба алмайтын кейбір зәру кітаптар тұр мұнда. Әсіресе мен жақсы көретін тарихи романдарды айтсаңшы. Женя, саған өткен хатымда да кітап туралы жазып едім ғой. Қайталай берген соң, жалығып кетерсің, бәлкім. Сондықтан осы жолы өз жағдайыма

сәл тоқталып өтейін. Есіңде болар, мен саған алдыңғы хатымда осындағы Бах деген бір жігіт туралы айтып едім ғой. Әлгі екеуміздің төсегіміз қатар, сапта да қатар тұрамыз дейтін. Киргиз деген бұратана жұрттың өкілі. Басқалар онымен көп сөйлесе де бермейді. Алғашында мен де өзін жөнді ұнатпайтынмын. Ештеңе оқымайды, мәдениеті аз. Тағы біраз кемшіліктері болды. Өзімен тіл табысып сөйлесу де қиын. Қатар тұрып, қатар жүргесін бе, мен оны өзгелерден гөрі жақсырақ білемін. Бахтың төңірегінде әр түрлі сөздер айтылып та жатады. Оның бәрін саған әңгімелей берудің қажеті жоқ. Алдыңғы хатымда мен оны түсініксіз, жұмбақ адам деп едім ғой. Өзіміз кітаптан оқитын кейбір мінезі құпия қаһармандардың қазіргі өмірімізде де бар екенін біліп, таң қалдым. Шамасы, менің Бахпен жақындасып жүргенім де, сол кітаптан, кинодан алған әсерімнің арқасы шығар. Өйткені, ол екеумізді байланыстыратын бәлендей ерекше жағдай бола қойған жоқ. Күнде ұйқыға кетер алдында көзім оның жүзіне түседі. Төсегіміз қатар ғой. Сол түнеріңкі әрі кескінсіз түрі мені ылғи ойға қалдырады. Қызық көріп, кейде сөйлескім келеді. Тіл табыса алмаймын. Бір жылға бірге тұрып, бірге жүрген қасымдағы адаммен әлі күнгі бір дұрыстап сөйлесе алмадым, десем, нанасың ба?.. Ақыры мен оның осал жерін тапқан сияқтымын. Қандай дейсің ғой. Ол өзі дөрекілеу, сезімсіздеу адам болғанымен, табиғатты ұнатады. Әсіресе, тоғайды, өзенді, батпақты. Иә, иә, таңданбай-ақ қой, батпақты жерді де жақсы көреді. Енді жанаса кетсем, ылғи сол әңгімені қозғаймын. Менің өзім төңіректеп жүргенімде, әңгімелескім келетінін сезеді. Кейде сөйлеспей, қырсығып қалатыны бар. Ондай кезде өзім де мазаламаймын. Ал жалпы басқа жұртқа қарағанда Бахпен мен жақсы сөйлесемін. Демек, бұл – менің артықшылығым шығар. Өзің білесің, мен тарих пәнінің мұғалімі болғым келеді ғой. Қазір жігіттер мектепте жұмыс істеуге ұмтылмайды. Ал маған балалармен жұмыс істеу сондай қызық. Бір кезде мені «Мінезің жасық, батыл емессің. Сенен мұғалім шыға қоймас» деп, айтқаның есімде. Енді мен былай ойлаймын. Егер мен Бах секілді қиын адаммен тіл табыссам, табысып қана қоймай, жолдас болып кетсем, онда менде педагогтік мінез бар деген сөз. Менің қуанышым да сол.

Жорықтан соң /Китайчук/

Шағын топтың әр жерінен әлсін-әлсін кейіген, керіскен күңкіл сөздер естіліп қалады. Жүздері көрінбесе де, дауыстары таныс: – Жолдас лейтенант, алдыңызда шұңқыр, түсіп кетіп жүрмеңіз. Ей, арттағылар, абайлаңдар! – Бұл – сержант Кулибаба. – Жұлдыздар мүлде көрінбей кетті, тағы жауын басталатын шығар. – Қаупің күшті екен, пеш үстінде пырылдап ұйқы соғып жататын нағыз Егорушка шырағымның өзісің ғой. – Не деген қараңғы түн! Етігімнің басы да көрінбейді тіпті. – Әуелі байқашы, сол етігің барма екен әуелі? Шешіліп қалып, әуре боп жүрме. – Ей, алдыдағы қайсысың? Табаныңнан ұшқан балшық аузыма түсіп кетті ғой. – Қозғалмалы мишенінің тура ондығына тигізген екен онда. – Шіркін, қайран БМП. Құшағыңа қыздан ары ғашық болып келемін-ау. Қадіріңді осындайда ғана білеміз. Аһ!.. – Не деген тайғанақ?! Су, балшық. Біз жолдан шығып кеткеміз жоқ па осы? – Алдымыздан асфальт шыға келсе ғой, шіркін. Бұрын сержант «әңгімешілер» деп ақырып жібергенде, ауыздарын жауып, жым бола қалатын жауынгерлер қазір еркінсіп алған сияқты. Наразы күңкілден тыйыла алмай келеді. Кулибабаның әлгідей ескерту әмірі әсерсіздеу болғанын аңғарды ма: Взв-о-о-д! – деп ақырып қалды лейтенант Китайчук – Сөйтіп, бес минут аял болатынын жариялады. – Айналада құйрық басар құрғақ жер жоқ. Сондықтан түрегеп тұрып тыныстаймыз, – деді ол ентіге сөйлеп. Даусына қарағанда өзі де ептеп болдырып қалған сияқты. Әншейінде әркімге қулана үңіліп, жарқылдап жүретін лейтенанттың үні де қазір сирек естіледі. Қайта Кулибаба мына қолайсыз қысталаң шақта да өзінің өр тұлғасын еңкейтпеген, ауыр жолға белін бермеген сыңайда. Лейтенант қарта бетіне түсірген қол шамның жарығына шолғыншылар бас түйістіре, үймелесіп жатыр. – Біздің табысатын жеріміз – Азат төбесінің күнгей жағы. Васильков тобы да осы төбеге келуі тиісті. Біз таңдап алған жол – мынау. Со-олай. Енді алдымыз өр. Әлі бес-алты километрдей жол жүруге тиіспіз. – О-о! – десті азапты сапардың жалғасын елестетіп үлгірген біреулер. – Қыңқылдайтын ештеңе жоқ, – деді лейтенант Китайчук ширақ дауыспен қатая сөйлеп. – Біз Азат төбесіне уақытында жетуге тиіспіз. Бұл ара – сендерге мамаларыңның үйі емес. Бұл – армия. Бұдан ары жүре алмайтындарың болса, бірден айтыңдар. Қане, бар ма сондай адам? Лейтенант өзін өзі дереу қолға алып үлгірсе керек, сол екі арада ширап шыға келіпті. Қандай қиын жағдайда да өнеге таныта білу командирлік міндеті екені есіне түскендей. – Менің аяғымды етік қажады, – деді сәлден кейін бір жауынгер батылсыздау дауыспен.

қорапты ЗИЛ екен. Үсті-бастары айғыз-айғыз, суға малшынған әскерилерді көріп, шофер тежегішті басты. Манадан бері жол азабын тартып қатулы қабақ танытып келе жатқан взвод командирі жайлы кабинаға кірісімен, көңілдене сөйлеп қоя берді. Ауыз жаппастан әңгіме өрбіте отырып, шофермен де танысып алды. Осы жақтағы шаруашылықтарға іссапармен жіберілген аудандық автобазаның машинасы екен. Дәулетбаевтың наразы күңкілін лейтенант ләз арасында ұмытып үлгірген тәрізді. Тек межеге таяй бергенде, сөзуар шофер қайдағы бір жайсыз әңгіменің шетін шығара қойғаны: – О – о, сіздерге айтуға ұмытып кетіппін. Семеновка селосының тұсында мен сіздер секілді тағы бір жауынгерлерге жолыққанмын. Олар да сіздердің ізбен бері қарай беттеп келе жатқан. – Не дейсіз, жолдас жүргізуші? Қандай жауынгерлер олар? Барлаушылар ма? – Әй, соларың барлау жасап та оңдыртпас. Сіздер сияқты емес, шеттерінен қырсық біреулер. Өздері ілбіп әрең келеді. Іштеріндегі біреуін сүйемелдеп те алыпты. Машинаны тоқтатып, мінгізіп алайын десем, тіпті маңайлатар деген не? «Жолыңнан қалма, қамқоршы, өзіміз-ақ жетеміз» дейді. Тіпті ызақор біреуі өзімді боқтап та жіберді. Жақсылыққа жамандық жасаған адамдарды көргенім осы. Өздерінше қызметтеріне адал бола қалыпты. Құдай біледі, осы араға таң атқанша да жете алмас. Ал, командир жолдас, айтқан жеріңізге, міне, келіп те қалдық.

* * * – Ұлы Октябрь революциясының алпыс сегіз жылдығы құрметіне орай аудан орталығында өткізілетін салтанатты жиналысқа біздің әскери бөлімнен де адамдары қатысатың болды, – деді старшина қажырлы дауыспен қатая сөйлеуге тырысып. – Бұл жөнінде бәріңізге бұрын хабарланған еді. Әрине, мұндай мерекелі жиынға қатысу құрметіне ие болатындар үлгілі қызметімен көзге түскен жауынгерлер мен сержанттар. Рота командирінің бұйрығы бойынша біздің ротадан салтанатты кешке мына жолдастар жіберілетін болды. Взвод старшинасының сөзіне бір кісідей құлақ тіккен бүкіл сапта қыбыр еткен қисық қимыл жоқ. Әркім-ақ қазір оқылатын тізімнен өз есімдерін естіп қалғысы келгендей үміт үстінде. Тіпті офицерлер де ажарлы жүзбен ден қойып, қызыға тыңдасады. – Тараңдар! – деген әмір естілісімен, сықия сіресіп тұрған сап ыдырап сала берді. Жауынгерлер дағды бойынша тым-тырақай тарай жөнелмей, дабырласа сөйлесіп, бір-бірін құттықтап жатыр. Бақытты тізімге ілінгендердің барлығы да мәз. Қалжыңдай қағытып, қарқылдай күліскен дауыстар. Штаб үйіне қарай қатарласа аяңдаған капитан Шафран мен лейтенант Китайчуктің сөздері бірден-ақ қиыса қалғаны. Өткен жолғы түнгі жорықтың соңы лейтенантты аса бір қолайсыз жағдайға душар етіп еді. Азат төбесіне дейін машинамен жүріп өткен бес

шақырым жолдың дауы сонымен аяқтала қалған жоқ. Әскери тапсырма орындау кезіндегі лейтенант Китайчук бастаған топтың бұл тосын әрекеті батальон басшыларына да жетіпті. Сол үшін рота командирі мен осы келе жатқан капитан Шафранның да батальон штабында отырып қызарақтауына тура келді. Армия қатарында жуырда ғана қызмет ете бастаған жас лейтенанттың тәжірибесіздігі, бұған дейін міндетін адал атқарып жүргендігі ескеріліп, жазасы жеңілдеген. Әншейінде жарқылдай сөйлеп, жымыңдай жымиып, пысық-ширақ жүретін взвод командирі Китайчук осы әңгімедегі кейін сәл басылып қалғандай. Капитан Шафранмен сөйлескенде де бұрынғы еркіндігі байқалмайды. – Өзім іссапардан жаңа келдім де, мына мәдени шараларыңа араласа қойғамын жоқ, – деді замполит әңгімені шұғыл бастап. – Вячеслав Юрьевич, сізге құлаққағыс етіп қояйын деп едім. Взводқа келгеніңізге аз ғана уақыт өткенін білемін, сонда да жадыңызда жүрсін дегенім ғой. – Нені айтасыз, Евгений Георгиевич? – Бізде өзі қатып қалған бір түсінік бар. Тіпті соны демагогия десек те болар. Бір нәрсені көре қойсақ, содан тас кенедей жабысып айырылмаймыз. Өмірдің, әсіресе армиялық өмірдің дамылсыз қозғалыста болатыны естен шықпаса екен деймін де. – Әлі де түсіне алмадым... Кінәм болса, мойындауға әзірмін. – Жоқ, бұл арада сізді тағы да жазғырып тастайын деп тұрғамын жоқ. Бұл сізге ғана емес, өзге взвод командирлеріне де тән нәрсе. Жаңа тағы да байқадым. Өзіңіз қалай деп ойлайсыз – үлгілілер мен кертартпалар тізіміне ылғи да белгілі бір жауынгерлер ғана енетіні несі? Мәселен, сіздің взвод бойынша осы екі тізімге кімдердің енетінін мен баяғыда жаттап алдым. Озаттардың ең басында Кулибаба тұрады да, Ванников, тағы басқалар деп кете береді. Ал ротаны артқа тартатындар кім десек, Тайбахтин, Яновский, Кихеевтерді алдымен атаймыз, – дей келіп, капитан осы жолғы тізімге көңілі көншімегенін сездірді. Офицерлер кеңесінде бұл мәселені арнайы сөз еткісі келетінін қоса аңғартқан. Қандай жауапты да қолма-қол қайырып тастайтын бұрынғы дағдысына баспай, лейтенант Китайчук бұл жолы сәл кідіріп барып тіл қатты: – Евгений Георгиевич, жолдас капитан, менің де ойымда бар нәрсе айтқаныңыз. Бірақ бұл жолы менің көп кінәм жоқ. – Неге олай деп ойлайсыз, Вячеслав Юрьевич? – Өйткені тізім рота комсомол бюросының ұсыныс бойынша жасалған. Өткен жиналыстар кезінде өзіңіз де комсомол бюросының жұмысын талай сынадыңыз ғой. Құрғақ сөзге ағып тұрғанымен, ефрейтор Шпародан да ештеңе шыға қоймас деп жүруші едім. Айтылған сындардан қорытынды шығарды ма, білмеймін, қазір сол Шпаро тәп-тәуір жұмыс істеп жүр ғой. «Салтанатты кешке қатысушылар тізімін комсомол бюросы жасап берсін» деп, осы жолы әңгімені көтерген сол. Сондағы ұсынысты негізге ала отырып, рота командирі бұйрық шығарды ғой.

Взводтағы өзге жауынгерлерді білмейді, ал сол оқиғадан кейін өзі Дәулетбаев турасында қалыптасқан нашар ойынан айыға бастап еді. Кулибабаның қаһарынан да қорғап қалып жүргені сондықтан. Кім біледі, шынында да Дәулетбаев сол жолы Кулибабаға ерегесіп, әдейі қарсы болған шығар. «Әйтеуір қымс етсе, менің сөзімді жоққа шығаруға тырысып, бірдеңе айтады. Тыңдағысы келмейді» деп, жүр емес пе сержанттың өзі де. Сол жеке бастың ерегесімен келіп, жұрт көзінше әлгі ұсынысқа әдейі қарсы шығуы әбден мүмкін-ау. Әйтпесе, «Машинаға отырмайық» деу үшін асқан данышпандықтың керегі шамалы ғой. Бұл ой сол сәтте кез-келген жауынгердің, тіпті Китайчуктың өз басында да тұрды ғой. Өкініштісі сол – тәуекел етіп, дер кезінде айтып сала алмады. – Сіз ғана емес, – деді капитан Шафран қара көздерімен тұнжырай бір қарап қойып. – Мен де бертінге дейін Дәулетбаев тәрізді екі-үш жігітке онша назар салмай жүріппін. Ешкім зердеден тыс қалмасын деп жиналыстарда, өзара ақылдасқанда айтып аламыз да, жеме-жемге келгенде ұмытып кететін әдетіміз. Жоқ, ешкімді назардан тыс қалдыруға хақымыз жоқ ...

Түстен кейінгі «самоподготовка» деп аталатын үзіліс сәті. Әркім тиісті шаруасымен шұғылданып, бір еркінсіп қалатын уақыт. Кубрик ішінде бас түйістіріп, жайбарақат әңгімелесіп отырғандар да бар. Шөп басын сындырмай, құр қисайып жатқан Дәулетбаевтың қасына кібіртіктей басып, Станислав Ванников келді. Қазақ жігітінің шегірлеу қысық көздерінде енжарлықтан өзге ешқандай мағына сезілмейді. Өзін төңіректеп келген жолдасына итпісің, кісімісің деп назар салмаған самарқау қалпы. Ренжісіп қалған адамдардай екеуі де үнсіз. Ақыры Станислав тамағын кенеп алды да: – Батпақты тоғайға бармай кеттің ғой, – деді бәсең ғана. Сөзді басқаша қиыстырудың жөнін таппай, өзінше әңгімеге осылай тартпақ. Жолдасының ойын мазалайтын осал жерін іздеп, ық жағынан шыға сөйлеген түрі. Өйткені былайынша түксиген көңілсіз жігіттің жүзін ептеп жылытатын – тек осы тақырыптағы әңгіме ғана. Онысын байқағанына да көп уақыт өте қойған жоқ. Әлгі сауалға бірден ағытыла жөнелмей, жолдасы қайта сөйлегесін барып, ептен икемге келе бастаған сыңайлы. Табиғат аясына шықпағалы талай уақыт өткенін сәл-пәл қапалана еске алды: – Шіркін, Батпақты тоғай, – деді сосын ызғары сынған үнмен толғана сөйлеп. – Жазды күні іші қандай керемет еді. Сондай салқын болатын. Ол жерде жөнді жел жоқ қой. Ал қазір қандай болып тұрғанын кім білсін. Шынын айтқанда, мен ол жаққа қысты күні барған емеспін. Көргім-ақ келеді... Станислав жіңішке қыр мұрнын тарта түсіп, үндемей қалды. Өзі бастаған әңгімені өзі жандандырып әкете алмай, әлденеге бүгежектей береді.

«Көңіліне келіп жүрмесе... Жоқтан өзгеге ренжи салатыны болушы еді ғой...» деп, толқып тұрды да, тәуекел етті: – Бах, сен кешір... Мен бірнәрсе сұрайын деп едім, – Жолдасы кідіре қарап, бас изегесін, батылданып кеткендей болды. – Сол Батпақты тоғайды несіне жақсы көресің? Ол жақ бәлендей әдемі емес қой. Анау әлгі Яснеб шоқысы жақ болса, бір сәрі. Мынау өзі батпақ... Ағаштары ұзын-ұзын, діңдері бір түрлі қоңырқай. Қара батпақтың, мүктің, тағы бірдемелердің иісі мүңкіп тұрады. Ішіне кіріп кетсең, тым көңілсіз ғой. – Жолдасының жауап қайыруға құлшына қоймағанын аңғарып, Станислав ойын сарқа, жеделдете сөйледі: – Оның үстіне жаздыкүні іші – қаптаған маса. Ана жолы саған ілесіп барғанда көрдім ғой. Сонан қайтып жолаған емеспін. Станцияға жұмысқа барғанда Семеновка селосының бір шалы айтып отырған: «Батпақты тоғай жын-шайтанның ұясы екен» деп. Әрине, шайтанның жоғы жоқ қой. Сонда да ол жақ бір түрлі сүреңсіз... Серігі ағынан жарылып, асыға сөйлегенімен, бәрібір жауапқа қарқ қылып жатқан Дәулетбаев жоқ: – Саған неге жаман екенін қайдан білейін? Маған жақсы әйтеуір. Мен деген ормансыз далалы жерде өстім ғой. Содан ба екен, кішкентай кезімде-ақ орман көрсем деуші едім. Сен сияқты әр нәрсенің әдемілігіне қарап жатқан кім бар?.. Маған осы жақсы әйтеуір. – Солай ма? – деді Ванников іркіле езу тартып. Қоңыр көздерінде ұсақ жылтыл ойнап шыға келген. Екеуара әңгіменің қиысқанына қуанышты тәрізді. – Ал біздің қаланың маңы түгел орман. Және мына Батпақты тоғай тәрізді қара күңгірт емес, жап-жасыл. Қызыл қайыңдар да бар. Білесің бе, қызыл қайыңның қандай болатынын. О-о, керемет!.. – Ал онда аю бар ма? – Аю деймісің... Өзім көрген жоқпын, бұрын болыпты дейді. Елік көп, қасқыр мен түлкісі ше. О-о! – Қап, аюдың болмағаны-ай! – Оны қайтпексің? – Аю болса, онымен төбелесіп көрейін деп едім... Сонымен күш сынасқаным келеді... Екеуара күбір сөз жалғаса түсті. Сырттан қараған біреулер осы екеуі не сөйлеседі екен деп ойлауы мүмкін. Бір қараған адамға өздері тіпті үйлесе қоймайтын жандар секілді. Мысалы, титтей бос уақыты болса, Ванниковтың қарманып іздейтін нәрсесі – алдымен, кітап. Ал екіншісінің оқығанды қойып, газет қарап отырғанын көрген ешкім жоқ. Біреулер тәрізді танаулары пышылдап хат жазып жатқанын да байқаған жан жоқ. Ол тұрмақ жұрт үймежүйме болып жататын теледидар алдына да жолай бермейді. Сонда осы екі жауынгерді еріксіз қосақтайтын достық сезім бе, жоқ, басқа бірдеңе ме? Бұл сауалдың төркініне үңілушілер де сирек тәрізді.

Старшина ротаны сапқа тұрғызып, бас-аяғын түгендеуге кірісіп еді, жоқ болып шыққан жалғыз Дәулетбаев қана. Командирлердің ешқайсысы оған тапсырма бермеген, ешкім ешқайда жұмсамаған. Сонда ол қайда жүр? Кім біледі? .. Әркім өзінше болжам жасағанмен, ешкім нақты жауап бере алған жоқ. Сол екі арада Ванниковтың басына «Айтсам ба, айтпасам ба?» деген дүдәмал ойдың сап ете қалғаны. Құр міңгірлегенімен, тәртіп бұзып отырған жауынгерді дәл қазір қайтып қорғамақ? «Солай кеткен ғой, – деп ойлады ол тұнжырай түсіп. – Сөйткен... Кеше Батпақты тоғайды бекер есіне салдым. Сөйлесу үшін тапқан амалым еді ғой. Қайдан білейін? Аяқ астынан бұлайша түгендейді деп кім ойласын. Қап!..» Сапта тұрғандар ыдырап, әркім тиісті тіршілігімен шұғылданып кетсе де, әлгі өкінішті сезімнен Ванниковтың айыға алмай-ақ қойғаны. Қазарманың сыртында жүріп, елеңдеп қарай бергені – Батпақты тоғай жақ. Уақыт өткен сайын тықыршып, жаны шығып барады. Дәулетбаев келгенше өткен екі сағат тура екі күнге татыған шығар. Алаңдатқан адамның сүлбесі ақыры көрінді-ау. Өзі тіпті сасатын емес. Қазарма алдына келіп, етігін тазалауға кірісті. Етігі ғана емес, үстіндегі бушлаты да, шалбары да сатал-сатал. Батпақты тоғай жаққа барып қайтқаны тайға таңба басқандай көрініп тұр. Станиславтың күйзеле жеткізген наразылығы оған бәрібір сияқты. Үлкен шаруа тындырып қайтқан адамдай жағасы жайлау, төсі қыстау. Өзін күтіп тұрған ашулы қабақтар да, тиісті жаза да ойына кіріп-шығар емес. «Не деген меңіреу еді? – деп ойлады оның мына саңылаусыздығына шынымен күйіп кеткен Ванников қолды бір сілтеп. – Құрысыншы, өзін өзі аямайтын адам үшін сонша бүлініп не жыным бар?» «Сол жаққа несіне құмартады осы? – деді ашулы ойлардан сейіле алмаған ол аздан кейін тағы да. – Қысты күні Батпақты тоғайдың жайы белгілі. Тіпті адам қызығатын ештеңесі жоқ соның. Әшейін құр әурешілік. Қарашы енді, түкке тұрмайтын нәрсеге бола жаманатты көрініп ... топас десе, топас. Бұл азиялықтар бар ғой, осындай своим болып келеді екен ғой. – Осы да қыс па? – Сырттан қақырына-түкіріне кірген Федор Тайбахтин аяғын тарсылдатып қаға бастады. Біздің жақтың қысын айтсаңшы. Керемет жылы. Қары ұлпадай. Ал мынау аязы ақырған Сібір ғой кәдімгі. – Ақырын, мұнда сен жалғыз емессің ғой. Ұйқыдағыларды оятасың. Сонша гүжілдегенің не? – деді дөңгелек темір пештің қасында отырған Кихеев жақтыртпай. Қаруын пирамидаға қойып, тонын сілкіп ілген Федор теңселе басып келді де, Кихеевтің жанына жалп етіп отыра кетті. – Фу, ақырған аязды күні ауа құрғақ болуы керек қой. Тұманын айтсаңшы, қаттырақ тыныстайын десең, өкпеңді барып бір-ақ қабады. Булығып жөтелесің келіп... Жаңа Дәулетбаев та күрк-күрк етіп, постыға әрең барды. – Жігіттер, сендер сол Дәулетбаеқа қатысты ешнәрсе естідіңдер ме бүгін? Сырт киімі мен қару-жарағынан жеңілдеген Ванниковтың да келіп қосылғаны – пеш жанындағы топ. Тайбахтиннің сопақтау сұрғылт жүзінен

сырттағы суықтың ізі онша сезіле қоймаса, постыдан онымен бірге қайтқан Ванниковтың ажары басқаша. Бойжеткен қыздыкіне ұқсас жұқалаң терісі қызара албырап, өзгеше әдемі реңде. – Немене, ол тағы да бірдеңе бүлдіріп қойып па? – деді котелоктегі ботқаны пеш табына ұстай берген Федор. Әлдеқандай мыс қаңылтырды жалтырата сүртіп отырған Кихеев те қысық көздеріп жылт еткізіп, Станиславқа қарай бұрылды. – Жігіттер, сондайды қойсаңдаршы. Біздің Леня екеуінің дәм-тұзы жараспады деп бір жолдасымызды неге шеттете береміз осы? Ұрты бұлтылдап алдындағы асын қаужаңдауға кірісіп кеткен Федор Тайбахтин Ванниковты жақтырмаған пішінмен мырс ете қалды. Кірпігі селдір үлкендеу көк көздері айналасын бір түгендеп өтті: – Паһ, шіркін-ай! Сол Дәулетбаевпен ым-жымың біз білмейтіндей-ақ тіпті. Үндемей жүріп, тіліңді тапқан шығар сенің. Қайдан білеміз? Қымс етсе, сол киргизды қорғап шыға келесің. Отыр ғой, әне, Кихеев. – Кихеевтің бұл жерге не қатысы бар? – Ол да – азиат. Дәулетбаевты бір қорғаса, сол қорғауы керек қой. Бірақ ол өйтіп отырған жоқ. Азиат дейтіні – Кихеевтің ұлты яку жақұт болатын. – Алдымен сен тыңдасаңшы. Бүгін Дәулетбаевтың туған күні екен. – Ванников сәл кідіре түсті де, көкейге келіп тірелген ойын келте қайырды. – Соны ғой, ешқайсысымыз білмейміз. – Білгенде не істей қояйын деп едің? – Сен, Федор, шыныңды айтшы, Дәулетбаевты неге қағыта бересің? Не істеді ол саған? Кулибаба ұнатпайды екен деп, сен де оны ылғи шеттетесің. – Мен сен ойлағандай жағымпаз емеспін, Слава. Сенің Дәулетбаевың Леняға қалай ұнамаса, маған да солай ұнамайды. Бітті сол, ол Топаспен шекісіп тынам. Қойшы, саған түсіндіріп несіне ауыз ауыртып жатырмын? Сол Дәулетбаевты кім ұната қоюшы еді? Мына отырған жерлес жігіті болмаса. Әскерге осы күзде ғана алынған ықшам денелі, қара торы өңді жас солдат ыдыс-аяқ жағында жүр еді. Кекселердің жас солдаттарға жұмыс істетіп қоятын салтына бағынып, қыбыр-қыбыр. Өз фамилиясын естігесін оқушы баладай келте мұрнын бір тартып, жымиып қойды. Бірақ кейбір жастардай қысылып-қымтырылған жоқ: – Мен ол жігітті онша білмеймін ғой. – Қалай, сендер жерлес ретінде әлі әңгімелескен жоқсыңдар ма? Ана жолы өз тілдеріңде сөйлесіп тұрдыңдар емес пе? Әне, көрдің ғой, Слава, тіпті өзінің жерлесі де бас шайқайды. Пеш аузында жылтыраған от сәулесінен көз айыра алмай отырып, Станислав бір сәт ойланып қалғандай болып еді. Қалайы құтыны ұстаған қолы да қимылсыз. – Тоқтарбековтың взводқа келгені кеше ғана. Жерлесі болғанымен, Дәулетбаевпен ол әлі сөйлесіп те үлгірген жоқ. Ал айтшы, қане, осы отырған қайсымыз періштедей жарқырап тұрмыз?

серіктеріне қарағанда Дәулетбаевтың өңінде бұрын байқала қоймаған жұмсақ нұр бар. Қысықтау біткен шегір көздерінен беймәлім жылтыл ұшқындайды. Әрқашан сұп-сұр болып жүретін жалпақ беті шықшытына дейін қызыл күрең бір ажарға еніпті. Қарауыл тәртібін бұзып, Ванников өз тобымен ұйықтауға жатқан жоқ. Сергу бөлмесінің бұрышында Дәулетбаевпен күбірлей сөйлесіп отыра берді. – Туған күнін постыда тұрып қарсы алған қалай екен? – деп әуелі өзінше жүрдек әзілден бастаған. Мінезі қанша тұйық болса да, кейде көңілі түскенде өстіп жеңілдеу әңгімеге жол беретіні бар. Астарлы ойнақы сөзге жоқ, мінезі ноқайлау жігіт ептеп көңілді көрінді. Оны пұны әңгіме айтып, шешіле сөйлейтін кезі ілеу де біреу. Қазір де постыдағы жағдай, ауа райы жөнінде өз пікірін қосқан болып жатыр. Сонда да сөз нышанынан дәл бүгінгідей қуанышты күні қару құшақтап, постыда тұрғанына реніш белгісі сезілмейді. – Е, біздің бас не көрмеген бас... Сол да сөз бе? Бұған дейін мен ондайдың талайын көргенмін. Тіпті бір рет осындай туған күнімде милицияға да түсіп қалғанмын, – дей келіп, басынан өткен бір жайды баян етіп кетті. Онысы кәсіптік-тахникалық училищеде оқып жүргенде болған оқиға екен. Мектепте ілініп-салынып нашар оқыған Бах сегізінші класты бітірісімен, аудан орталығындағы кәсіптік-техникалық училищеге барып түсіпті. Тәртібі де, сабағы да онша келіспей, мектептің берекесін алатын баладан мұғалімдер қашанда құтылғанша асық қой. Ондайларды оқу ісінің меңгерушісі ретін тауып, ептеп сырғытып жіберуге тырысады. Бір кезде өзінің де сондай кепке ұшырағанын Дәулетбаев бүкпелеп жасырмай, ашық сездіріп отыр. Училищеге келгеннен кейін де ол маңдытып, береке таптырмаған. Екінші жылы жолдастарымен туған күнін атап, ішімдікке жығылған. Бойларын есірік билеген бозбалалар осындай аязды күні көшеге шығып алып, өткенкеткен жұртпен шатақтаспай ма. Соның ақыры, ішінде Бах бар, бірнеше баланы милицияда бір-ақ шығарады. – Оның аяғы белгілі емес пе? – деді Дәулетбаев қолын көңілсіздене сілтеп. – Айғай-шу, ырың-жырың... Мені училищеден қуып жіберіп, қайтадан қабылдады. Қойшы, әйтеуір, келесі жылы әскерге кетіп тындым ғой... Әне, сондай да туған күндер болған. Оның қасында мынау немене, тәйірі... – Мен осы уақытқа дейін аузыма шарап алып көрген емеспін. Бала кезімде квастың өзін ашырқанып ішетінмін. Біздің жақта қолдан істеген квастың дәмі қышқыл ғой... – деді Слава. – Сен енді мені ішкілікке қарсы тәрбиелейін дедің бе? Ол жағын әлі гражданкаға барғанда көреміз. Заң сенсіз де қатайып тұр емес пе?.. – Жоқ, сен ренжіме, – деді Ванников сәл ыңғайсызданған түрмен. – Жай, сөз реті келіп қалғасын айтып жатырмын... Аязды түн... Нарядта жүрсің... Туған күнің... Бұрын осы күнді ылғи атап өтуші едің. Ал бүгін қару құшақтап постыда тұрсың... Сондай кезде адамның бойында қандай сезім болды екен? Менің білгім келетіні – сол.

Шықшытты бет әлпеті кеңейе түскендей көрініп, Дәулетбаев сәл жымиып қойды: – Сен мені тергеп отырған сияқтысың өзі. «Не ойладың? Не ойладың?» Не ойлаушы едім? Ақылды адамдар ғана мұндайда бірдеңе ойлайды. Ал мен ше?.. Кулибабаның сөзімен айтқанда чурбан емеспін бе? – дегенде аясы тар көздері суық жылтыл шашып, жүзі де ызғарлана қалды. Іш тарта сөйлеген жазықсыз жігітті қарадай сыртқа серпігені не қылғаны? Біраз уақыт екеуінің арасын қолайсыз үнсіздік сыналады. Содан әлден уақытта барып Дәулетбаевтың үні өзінен өзі жылып қоя бергені: – «Туған күнді атау» дедің-ау жаңа. Жоқ, менің туған күнім бұрын да аталған емес. Әй, сол мен сияқты жұқсыздың өмірге келгеніне қуанатын адам бар деймісің, сірә?.. Сирек қастарын түйе, жеңіл күрсінді де, жігіт маздап шоғы ғана қалған отты кішкене көсеумен аударыстыра бастады. Шала жанған қарағайдың исі шалқыды. – Ондай күнді баланың әке-шешесі ұмыт қалдырмаушы еді ғой. Мейлі ол тентек болса да. Әлде сендердің ұлтта ондай дәстүр жоқ па? – деді Слава сыпайы дауыспен бәсең ғана. Серігіңнің әлгі түтіккен әлпеті лепіріңкі көңілді басып тастағандай. Шанышқақ жайсыз көзбен жалт етіп қарап қойғаны болмаса, Дәулетбаев бұл жолы тырс етіп тіл қатқан жоқ. Сонан кейін қайдағы-жайдағы әңгімелерді тергіштеп, лаға сөйлеп кетіп еді. Ванниковты жатын бөлмеге амалсыз жетелеген – наряд таратушысының әмірі. Постыға шығар алдында жатып тынығу міндетін бұзуға болмайды. Көзін тарс жұмып алса да, Станиславты ұйқы маңайламай-ақ қойды. «Шынында да бір түрлі жігіт, – деп ойлады ол әлгі әңгімеге іштей еріксіз айналып соғып. – Мінезі құйқылжыған бірдеңе. Өзі отбасы жағдайына аяқ баспайды ылғи. Айтқысы келмей, күрмеліп тұрады. Ол жағын сөз қылсаң, қолма қол өзгере қалады. Өзінде ешкім білмейтін бір сыр бар секілді. Қалай білсем екен сонысын?.. Қалай білем?..» Әлгі екеуінің арасындағы шиеленістің нақты не нәрседен қалай басталғанын есіне түсіре алар емес. Онсыз да лепіріп еркін жүретін өжет жігіт Леонид Кулибаба иығына сержант лычкосын тағып алғаннан кейін қайдан байыз тауып, байырқалай қойсын. Өзіне берілген бөлімшені шырқ үйіріп, тыным таппай жұмыс істеді. Взвод командирінің орынбасарлығына тез көтерілгені де сол еңбегінің арқасы. Қандай тапсырманы болсын дер кезінде мүлтіксіз орындап тастауы, қиқаңды көтермейтін шегедей тәртіп орнатуы сержант Кулибабаға командирлер алдында берік бедел алып берді. Рота офицерлерінің бәрі де өзіне әбден сенеді, кейде міндетінен тыс шұғыл тапсырмалар да жүктей салады. Осындай асқақ күйде лепіріп тұрған кезде сержанттың бетіне тік келгенді қойып, иек көтерген ишарасын ұқпайтын бағынышты жоқ. Сондықтан болар, қанша айбынды, қаһарлы дегенмен, Кулибаба қол астындағы жауынгерлерге ырықтан тыс қысым жасамайды. Қолымда билік бар екен деп бағыныштысының сықса сөлін, соқса қанын алатын әпербақан

сержанттар қай бөлімде де бар. Керісінше, әр адамға белгілі бір сыйластықпен қарай білуге азаматтығы жететінін үнемі аңғартып отырады. Оның анау-мынау артық-ауыс мінезін жауынгерлердің қыңқ етпей көтере беретіні де сондықтан... Тек мына Дәулетбаев... Осы екеуінің арасындағы ілгішек қатар қызмет істей бастаған алғашқы айларда онша аңғарыла қоймаушы еді. Екеуі екі бөлек адам болғанымен, мінездерінің туыстасып кететін тұстары да бар-ау. Сол ұқсастық өзара жақындатпай, керісінше, шаппа-шұп ұстастырып, еріксіз ерегеске душар қылып жүрген сияқты. Өйткені Кулибаба да, Дәулетбаев та – бірбеткей мүйізді мінездің адамдары. Көңілдеріне бір нәрсе жақпаса, морт кетуге бейім. Ашу қысқан сәтте екеуі де түтігіп, жүздері ызбарлана қалады. Ванников байыптап қараса, бұлардың арасында қайта-қайта тұтанып қалатын кикілжіңнің төркіні осында жатқан сияқты. Қызмет барысында сержанттың артығырақ кететін тұстары – Дәулетбаевтың қытымырланып, қиқая салуына себепші. Қолында билігі бар жігіт айтқанын орындатамын деп, өктемдік көрсетеді, анау болса, «бұның қате, істемеймін» дейді... Бірақ армияда бағынышты адам бұйрықты орындаудан қашан бас тартып көрген. Ол дегенің – гаупвахтаға апаратын тура жол. Ерегесіп алған Кулибабаның өзгеден гөрі Дәулетбаевқа көбірек шүйілетінін, реті келсе, тіпті тізе батырып жіберуден тайынбайтынын Ванников осы жаздан бері байқап жүр. Сержанттың өзімен қолма-қол жағаласа кетіп, әділетсіз әрекетін бетіне былш еткізіп айтып тастайтыны болмаса, қиянаты жайлы Дәулетбаев әлі күнге бір адамға шағым жасап көрген емес. Өзі сездіріп жатпаған соң, оған ара түсіп, аластап алу жағын ескеріп жүрген және ешкім жоқ. «Сонда деймін-ау, – деді Ванников бір жамбасына қарай аударыла беріп. – Осындай қырсық, жұқсыз ара түсіп не жыным бар? Әкетіп бара жатқан мәселе болса, менсіз-ақ өздері шешер. Дәл осы менің күйетін ештеңем жоқ қой шынында да...» Одан әрі... көзі ілініп кетіпті...

Пошташы кіші сержант та әдіс алып алған, хат-хабарды көбінесе түскен кейінгі демалыс сағатына дөп әкеледі. Еркіндік уақыты сағынышты сәтке ұласқан жауынгерлер мәз-мәйрам. Қазір де көңіл құсы көкке шарықтаған қуанышты мезет еді. Армияда қызмет етіп жүрген жігіттерге осы алты ай қыста жиірек келетін нәрселер – ол посылкалар. Ақ матамен оралған, қағазбен қапталған немесе жай жіппен шандып буылған әртүрлі жәшіктер қатары бүгін де жоқ емес. Тіпті посылка тимегендерге хат-хабар, құттықтау открытка сияқты сый-сияпат таратып, рота жауынгерлерін пошташы әбденақ жарылқап тастады. Мұндайда жұрт бір-біріне қарай алмай, әркім өз қуанышымен болып кетеді. Белогорск қаласында оқуда жүрген сыныптасынан жаңа жылдық

құттықтау открыткасы қолына тиген Станислав майда қыз жазуын екі мәрте оқып шықты. Сосын онысын разы кейіппен төс қалтасына салып алып, жанжағына көз жүгірткен. Жауынгерлердің барлығы да жаңа келген поштамен шұғылдануда. Каптерка жақтан посылка жәшіктерін жарыса ашып жатқандардың дабыл-дүбірі естіледі. Алыстан келген астан дәм ауыз тигізу салты әсіресе армияда берік. Сол тәртіппен олжалы жігіттер әркімнің сыбағасын жағалай үлестіріп те жүр. Жан-жағына асығыс қараған Ванников іздеген адамын тез тапты. Екі қолын шалбарының қалтасына салып, тәлтиген күйі қазарма терезесінен сыртқа көз салып тұр екен. Жұрт пышақ үстінде бөлісіп әкеткен мол олжадан шет қалған адамның сыңайы. Белецкий қолына ұстатқан тәтті тоқашты шетінен самарқау тістеді де, төсек үстіне қоя салды. «Қанша ескерту естіп жүрсе де, үнемі ұмытып кетеді, – деп ойлады Станислав оған қарай қозғала беріп. – Сержант көрсе ғой, қазір әкесін танытады». Тоқашты алып, тумбочканың ішіне салды да, Станислав тұрған жігіттің өзіне бұрылды. Тура жанына тақаған адамға ол сонда да итпісің-кісімісің деп назар аударар емес. Қандай ойдың жетегінде тұрғаны беймәлім, әйтеуір қырынан қарағанда қысықтау көздердің аясында бір тұңғиық мұң тұнып қалған секілді – Саған ештеңе болмады да? Айтарын айтса да, Ванников келесі секундта өкініштен ернін қыршып алуға шақ қалып еді. Тек осы жолы ғана ма? Посылка тұрмақ, жалпы хатхабар атаулының Дәулетбаевқа соншалықты сирек келетінін неғып ұмыта қойды екен?.. Сонда неге?.. Бір-екі рет суыртпақтап осы мәселені сұрағанында да жарытымды жауап ести алмай, меселі қайтты емес пе? Ұялған тек тұрмастың кебімен Станислав абыржи күбірлеп, жолдасының иығынан қақаты. Сол сәтте айқынырақ аңғарып еді: мынау тұрған өзі жақсы білетін қыршаңқы тілді, қиқар мінезді жігіт емес. Әлденеге иіні түсіп, қарадай жүдеп-жадап бара жатқан бір бейшара міскін жанның кейпін байқаған... Өзін әйтеуір берік адаммын деп есептейтін Станиславтың жүрегі бір сәт шымыр ете түскендей болды... Сөзді одан ары өрбітуге көңілі дауаламай-ақ қойғаны. Сонан Дәулетбаевты сол тұрған жерінде қалдырып, амалсыз бұрылып кете берген. – Взвод, шығып сапқа тұр! – деген әмір жеткен кезде поштаның қызығы саябырлауға айналып, әркім өз тірлігін күйіттеуге кірісіп еді. Ленин бөлмесінде хат жазып отырған Ванников та мына шулы-дулы қазарманы, әскери қалашықты ойша қалдырып, әлдеқайдағы алыс өлкені қиялмен шарлауда болатын. Дәліздегі белгілі орынға лезде тізіле қалған саптың алдына взвод командирі, лейтенант Китайчук шықты. Үстінде өзіне құйып қойғандай жарасатын шолақ ақ тон. Қашанғысындай жүріс-тұрысы ширақ оның ақ құба өңі әдеттегісінен қату көрінді. Сарт-сұрт басып ортаға келген лейтенант бірекі ауыз сөзбен жағдайды баян етті. Төтенше жайтты естіген жұрт әдепкіде кәдімгідей тіксініп қалып еді. Әлгінде ғана бөлімге аудандық милициядан

телефон соғылыпты. Семеновка селосында екі адамды жарақаттаған қарулы қылмыскер Батпақты тоғай алқабында жүр деген мәлімет бар екен. Аудандық ішкі істер бөлімінің жедел іздестіру тобы қылмыскерді ұстау операциясына кіріспек. Жер жағдайы қолайсыз әрі күш шағын болғандықтан, милиция басшылары әскери бөлімінен жәрдем сұраған. – Өздерің білесіңдер, – деді взвод командирі жылдамдата сөйлеп. – Роталардың көпшілгі қазір далалық тактикалық жаттығуларда жүр. Батальон командирінің бұйрығы бойынша бұл іске біздің взвод баруы тиіс. Взвод болғанда барлығы емес, үш-ақ адам керек. Менімен төртеу. Қане, өз еркімен шығушылар бар ма? Саптағылар сәл-пәл ғана мүдіріп қалғандай болды. Өзара көз қарасып, бір-бірінің қабағын торыған жұрт. Келесі сәтте екі-үш жауынгер алдыға шығып үлгіріп еді. Сосын сарт-сұрт басқан өзге аяқ дыбыстары да дәлізді дүрсілдетіп кетті. Жан-жағына шола қараған Китайчуктің асығыста аңғарғаны – бүкіл взвод орнынан қозғалыпты. Тіпті әскери шинелін күні кеше ғана иықтарына ілген жас жауынгерлер де саптан қалыспай бірге тұр. – Кейін, марш! – деп, айғайлап жіберді кенет лейтенант. – Түгел орындарыңа! Түсінесіңдер ме, біз салтанатты парадқа бара жатқамыз жоқ. Қарулы қылмыскерді ұстау керек. Ал, қане, айтыңдаршы, мұндай қауіпті операцияға бұрын кім қатысып көрді? Ешкім де... Ендеше бұл – сендер ойлағандай баланың ойыншығы емес. Өзім таңдаймын. Әр жерден шыққан наразы күңкілдерді қайтадан басып тастады да, лейтенант сапты көзімен тінте, әрлі-берлі адымдап жүре бастады. – Ефрейтор Шпаро, – деді сосын ұзын бойлы, иықты жауынгердің жүзіне қадалып. Рота комсоргы кедергілі қашықтықтан жүгіруде алдына жан салмайтын спортшы жігіт еді. Мұнан кейін жұрт күткендей Кулибабаның фамилиясы аталды. Ендігі кезек үшінші жауынгердікі. Взвод командирі бір тоқтамға келе алмай, іштей толғанып тұрған секілді. Саптағылардың әрқайсысы оның жүзіне үміттене қарайды. Шапшаң жүгірген кішірек көк көздер енді кімге барып тірелер екен?.. – Белецкий! Сап алдына жұмыр өңді, шаралы қара көздерімен айналасына ойлана қарайтын кескінді жігіт шықты. Қажетті адамдарды іріктеп алған командир енді келесі сөзді айтуға ыңғайлана берген, сол кезде саптан: – Жолдас лейтенант, рұхсат етіңізші, – деген қатты дауыстың саңқ ете түскені. Жалт қарасқан жұртты «кім, кім» дегізіп әуреге салмай-ақ, іле дауыс иесінің өзі алдыңғы жаққа шыға беріп еді. Жаңағы сайдың тасындай өңшең ірікті жігіттердің қасына келіп қосылған, өзге ешкім емес, шарға бойлы, сүйкімсіз пішінді Дәулетбаевтың нақ өзі болатын. – Жағаңды жөнде, Дәулетбаев! Сені қазір тәрбиелеп тұратын уақытым жоқ менің. Тез айт! – Жолдас лейтенант, Белецкийдің орнына мен барайыншы. – Неге сен?

* * * Хатыңа көп-көп рахмет. Сен өзің көрген спектакльдер мен киноларды көбірек айтып кетіпсің. Театрды мен де жақсы көремін, ал киноға ықыласымның онша емес екенін өзің де білуші едің ғой. Мені көбірек қызықтыратын – кітаптар. Қазір Бахтың сөзіне елігіп, мен де енді табиғатқа назар аударатын болып жүрмін. Мен бүгін саған тағы да Бах деген қырғыз баласы туралы айтпақпын. Экзотикалық бұратана болғандығы үшін ғана емес. Өзің білесің, мен физкультурадан нашарлау едім ғой. Кедергілі қашықтыққа жүгіруде соның зардабын әлі тартып келемін. Армияға кеше ғана келген Белецкий деген бір «жас» бар. Соның өзі мені артқа тастап кетеді. Алыс қашықтыққа жүгіруден де менің нормативім әлі күнге төмен болып жүр. Бах та бұл жағынан мен шамалас. Екеумізбен кейде сержанттар жеке жұмыс жасайды. Сондықтан мұңымыз, әңгімеміз ортақ болып келеді. Алдыңғы күні Бах Федя деген бір жігітпен ілінісіп қалды. Федя өзі шофер, қулығы бар, жұмыстың жеңіл жағымен жүргісі келеді. Кейде беті былш етпей, өтірік айта салады. Бах соның жала жапқан өтірігіне шыдамады. Мен ғана емес, Бахты жақтайтын басқа жігіттер табылды. Біраз кикілжің

болып, әйтеуір басылды ғой. Бір қызығы – Бах өзін жақтап, сөзін сөйлеген адамдарды да ұната бермейді. Бәрімізге қолды бір-ақ сілтеді де, теріс бұрылып кетті. Міне, Женя, осындай да адамдар болады екен. Бір рет аузы қыза келе, Бах маған үй іші туралы айтып берді. Бұрын бұл тақырыпқа ешқашан әңгіме қозғаған емес қой. Бұл жолы өзі де байқамай қалды-ай деймін. Сенің алдыңа бір мақтанып қояйыншы, шамасы бұл да менің мықтылығым болса керек. Сонда түсінгенім – Бахтың балалық шағында әртүрлі қиындықтар кездескен. Әкесі арақ ішетін көрінеді. Неден екені белгісіз, шешесі қайтыс болып кеткен. Ол кісінің өліміне де арақтың қатысы бар сияқты сезілді маған. Жағдайы келмеген бала мектепті қай бір жақсы оқысын. Онжылдықты тауыспай, училищеге ауысып кеткені де сондықтан ғой. Аузы қызып бара жатқанын байқады ма, әңгімесінің ар жағын Бах айтпай-ақ қойғаны. Қанша жалынсам да, болмады. Сонан ол тақырыпқа қайта айналып басқан жоқ. Шынымды айтсам, Женя, Бахтың өмірі бір түрлі аянышты көрінді. Бұратана болғанымен, қырғыздар да адам ғой. Женя, әңгімені тағы жалғастырамын. Радикке, Димаға, Гошаға менен сәлем. Сәлеммен, өзіңнің Стасың».

Мысқылды пішінмен мырс еткені болмаса, Дәулетбаев ұтымды сауалға бірден жауап бере қойған жоқ. «Осы бір мінезі-ай бұның! – деп ойлады Станислав іштей жәбірлене. – Жолдас көріп, жақын тартып жүрген менің өзіммен осылай сөйлеседі. Сосын кім ұната қойсын өзін?» Сапты селдірете кейін тартушы әлсіз жауынгерлердің кім екені анықталып үлгірген уақыт. Ондайлардың барлығы дерлік – әскерге биыл күзде келген жастар. Армия өмірінің басқа қиындығымен бірге мұндай ауыр жорықтың ащы дәмін әлі татып үлгірмеген балауса топ. Әлгінде рота командирі осындай «жастарға» жәрдем жасай жүруі жөнінде нұсқау берген. Алдыңғы взводтағылар бұл игі әрекетті іске асыруға дереу кірісіп кетіпті. Лейтенант Китайчуктің әмірімен шыныққан мықты жігіттер бірнеше жас жауынгердің жүктерін бөлісіп алды. Жіңішке денелі Тоқтарбеков те – болдырып үлгіргендер қатарында. Оған жәрдемге ұмтылғандардың өзі бірнешеу. Өйткені елгезек те, жинақы жігіт қатарластарынан гөрі әскери өмірге тез көндігіп кеткен. Өзіне берілген тапсырманы қашанда қалтқысыз орындайтын жауынгер осы жұғымды мінезімен командирлерге ғана емес, өлшеулі уақыт ішінде ескі солдаттардың көңілінен шығып үлгіріп еді. Оған жігіттердің алдымен қол созғаны бәлкім, сондықтан да болар. Тоқтарбековтің зат қапшығын ефрейтор Шпаро өз иығына артса, белдегі құтысы тағы бір жауынгерге тиіпті. Ванников оның шұлғауын қайта орап беру үшін командирден рұқсат сұраған. Жол одан әрі ауырлай түскендей. Жағдай өрге қарсы тіпті қиындай бастайды. Аял жасап, аяқ суытуға сонда да әмір берілер емес. – Кімге көмек керек? Жалт бұрылған жігіттердің көзіне жол шетінде тұрған «санитар машинасы» түсті. Төртпақтау денелі санинструктор бері қарай аяңдап келеді. Бір-екі сөзбен жағдайға қанған ол аяғы қажаған жас жауынгерді машинаға мінгізіп ала жүруге ықылас білдірді. Жолдастардың бәрі Тоқтарбековке қарай қалып еді. Көздерінен «Енді қайтер екен?» деген сұрау нышаны қапысыз сезіледі. Жылы да таза машина салоны. Отырсаң болды, тиісті жерге қиналмайақ алып барады. Манадан бергі азапты сапардан бірдемде құтылып шыға келесің. Немесе төземін, шыдаймын деген қажыр иесін тосқан азапты жол әрі қарай бұралып кетіп жатыр. Осы қалпында шексіз созылып таусылып бітпейтін сияқты. Тоқтарбековтің бір шешімге келе алмай, толқып тұрғаны айдан анық еді. Ақыры ол шыдамады. Санинструктордың «Күтіп тұратын уақыт жоқ. Қане, давай» деген кезекті сөзінен кейін машинаға қарай қозғала берді. Жігіттер әуелі түсінбеген кейіппен бір-біріне қарасқан. Сосын барып наразы дауыспен жарыса сөйлеп кетті: – Мәссаған, керек болса. Біз бұдан үлгілі жауынгер шығар деп жүрсек... – Бәріміз қол ұшін беріп отырсақ, бұнысы несі? – Енді осыдан кейін адамға сеніп көр. Сержант Кулибабаның қайырыла бұрылып келіп, мұқата сөйлеген адамы – Дәулетбаев.

* * * Қысқы тактикалық жаттығулардың өзіндік ерекшелігі бар екен. Оны тіпті бұндай «соғыс жағдайына» алғаш қатысып отырған жас жауынгерлер де түсіне бастап еді. Лейтенант Китайчуктің взводқа келгелі мұндай үлкен операцияға қатысып отырғаны – осымен екінші рет. Күзгі күнгі жауапты жорықтың

абыройсыздау аяқталуы жас командирдің беделіне көлеңке түсіргені сөзсіз. Бұл арада көлденең машинаны көлік ретінде пайдалану жөнінде теріс кеңес берген сержант Кулибабаны емес, тікелей өзін жазғырады. Тасы өрге домалап тұрған өжет сержантқа тым еркінсімей, сын көзбен қарай бастағаны – осы оқиғадан кейін. Дәулетбаев турасындағы түсінігінің ептеп өзгергені де өз алдына. Жарты жылдан бері күнде көріп, бірге қызмет істесіп келе жатса да, бұл екеуін әлі күнге толық ұға алмапты. Адам психологиясы жөнінде әскери училищеде оқыған теорияларды есінен шығарып, солдаттарды өз бетінше қарадүрсін қисынмен бағалауға айналғаны – қай сасқаны? Өткен жолғы замполит Шафранның сөзі сол қателігінің тура төбесінен түсті емес пе? Ендеше «мынау үлгілі солдат», «анау нашар жауынгер» деп, қол астындағыларды қолмен қойғандай етіп бөліп-бөліп тастағанына жол болсын. Аңғал да ақкөңіл Тоқтарбековтің жаңағы күлкілі әрекетінен гөрі лейтенанттың ойы Кулибаба мен Дәулетбаев арасындағы кішкене кикілжіңге айналшықтап соға берген. Ырсылдай дем алып, өзі де шаршай бастағасын ба, ойы пышырап, дәйекті бір шешімге келе алмай-ақ қойғаны. Капитан Шафранның сондағы бір айтқан байыпты кеңесі үнемі жадында. Солдаттармен жеке жұмыс жасап, мандытып жүргені сонда да шамалы. Өзге командирлердің тәрбие мәселесін қалай тез реттей қоятынын кім білсін, ал өзінің әр жауынгермен жеке айналысып отыруға тіпті де уақыты жетпейді. «Жарайды, мұның бәрі қалашықтағы әңгіме ғой, – деді Вячеслав Китайчук колоннаның межеге таянғанын байқап. – Маған алдымен нақты іс жайын ойлау керек. Енді осы жаттығу үстінде мүлт жіберсем, өзі азғантай беделдің бестиындық құны да қалмайды. Сосын қабілетсіз командир деген аттан өмір бойы арылып көр. Взводқа жүктелетін тапсырманы асықпай, мұқият талдағаным жөн». Жаттығудың негізгі бөлігі ертеңінде-ақ басталып кеткен. Бірақ алдын ала болжағандай, қойылған тапсырманы стратегиялық тұрғыдан талдап, анализ жасауға лейтенант Китайчуктің мұршасы да болмай қалды. Рота командирінің бұйрығымен взвод тым шұғыл аттанды. Ат жоқ биіктігі мен Шырғанақ нүктесінің аралығында «дұшпанның» бір бекінісі бары анықталған. Взводқа жүктелетін міндет – «соғыспен барлау» жасауды іске асыра отырып, сол бекіністі жойып жіберу. Одан ары Яснеб шоқысына дейін «соғыспен барлау жасау» операциясын жүзеге асырады да, сағат тура он үш нол-нольде жиырма екінші шаршыда ротаның қалған тобымен түйісулері шарт. Іркіс-тіркіс жылжыған үш БМП қарлы төбелердің ара-арасымен тиісті межеге қарай соқтырып келеді. Бұл – рота командирі көрсеткен ең оңтайлы маршрут. Ол кісінің бар айтқаны – «Одан ары қабылданатын тиісті шешім де, қимыл-әрекет те өз еркіңде. Тек абай бол, асықпа» деген құрғақ ақыл ғана. Қазір де еркің білсін дегендей командир рациясы тып-тыныш. «Бірден осынша үлкен тапсырманы орындау... Әрине, оңай шаруа емес, – деп, ойлады Китайчук шайқалған машина ішінде планшетіне қарай отырып. – Ең ауыры – «бекіністі» жою. Оны қалай іске асырысақ екен?..» Жүрдек

машиналар жер апшысын қуыра отырып, қамысты өзекке шықты. Енді негізгі объекті көлденең белестің ар жағында таяу болса керек. Бірақ лейтенант Китайчук мықтап қателескенін кеш түсінді. Ұзынынан ұзақ жалдана өскен қамыстардың өр жағынан пулемет, автоматы аралас бірнеше қарудың бірден лап етіп қоя бергені. Енді бұлай келе жатып, бекіністі тіке шабуылмен алу мүмкін емес. Взвод командирі күтпеген соққыдан қатты сасып қалды. «Құрыдық, бәрі бітті» болды алғаш басына келген ой. Қатты абыржығаны сонша – маңдайы, жауырын ортасы тершіп қоя берді. – Тоқтаңдар, солға қарай орағыта жүріңдер! – деді сосын өз құлағына жат дауыспен қырылдай айғайлап. Үш БМП да қамысты өзекті жиектей айналып, әп-сәтте бекіністің көзінен тасалана берді. Енді ғана өзіне өзі келгендей болған лейтенанттың санасында электр ұшқынындай тосын ойдың жылт ете қалғаны. Рация байланысы арқылы өзге екі машинаның командирлеріне келте бұйрықты беріп үлгіріп еді. Қаусырмалы артқы есік арқылы жерге топырлай секірген жауынгерлер лейтенант әмірімен дереу тасаға жиналды. Ал жаяу әскердің соғыс машинасының үшеуі де ешқандай тоқтамастан, айналып келіп, манағы келген іздеріне қайта түскен. Дұшпан бекінісінің дәл алдымен сол қалпы кейін қарай зырлап барады. – Енді былай істейміз, – деді лейтенант алқына сөйлеп. – Біздің машиналар кідірместен кейін қайтты ғой. Бұл қимылды «дұшпан» бекінісі сөзсіз бақылап отыр. Олар бұл маневрдің мәнісіне әуелі түсінбей қалады да, кідірмей кері оралғанын көріп, патрульде жүрген машиналар деп ойлайды. Қамыс тасасына түсірілген десанттан олар, әрине, хабарсыз. Қазір бекініс тынышталады. Біз күтпеген жерден шабуылға шығып, бекіністі «жойып жібереміз». БМП-лар шамалы уақытта қайта айналып соғады. Біз операцияны әрі қарай жалғастырамыз. Естеріңде болсын, тапсырманың ең жауапты сәті осы. Бекіністің тез жойылуы әр бөлімше, әр жауынгердің дәл де шапшаң әрекетіне байланысты, – дей келіп, командир әр бөлімшеге жеке-жеке нақты тапсырма берді. – Алға, жолдастар!

Қысқы тактикалық жаттығуларды сәтті аяқтаған жауынгерлер қалашыққа көңілді оралды. Күзгі кейісті жорықтан кейін еңселері көтерілмей жүрген кейбір жігіттердің де қабақтары жадыраңқы. Өйтпегенде ше? Бірен-саран мүлт кеткен тұстарды ескермегенде, рота бойынша жалпы көрсеткіштің бағасы – «бес». Жаттығудың біткеніне бірер күн өтсе де, жауынгерлер сондағы әсерлерін айтып тауыса алар емес. Кең қойманың бір бұрышында алқа-қотан темекі тартуға кіріскен олардың қазіргі әңгімесі де сол. – Біздің лейтенанттың басы сұмдық істейді екен ғой, – деп, сөзге май құйып маздатып отырған ефрейтор Анатолий Шпаро. Бұл да – Кулибаба тәріздес сөзуар, әңгімешіл жігіт. Бірақ сержант құсап салмақпен сыздана сөйлемей, үнін құбылта, қосыңқырап жіберуге бейім. – Бұрын қалай білмей жүргенбіз? Тосқауылға тура маңдайымен барып ұрынғанда да, түк сасқан жоқ. Сол екі арада десант тастау туралы ойдың келе қойғанын айтсаңшы. – Операция, әрине, сәтті болды, – деді оған Кулибаба. – Бірақ аузыңды ашып, көзді жұматындай бұның ештеңесі де жоқ. Училищеде курсанттарға әлгідей оқыс қимылдың талайын үйретеді ғой, – дей келіп, өзі тақ училище партасынан жаңа келіп отырған ұғымтал шәкірттен арман қазіргі ұрыс тактикалары жөнінде әңгімелеп кетті. Қойнынан кітабын шығарып, бір шетте отырған Ванников та таңырқауын жасыра алмаған пішінмен қыбыр етпестен, құлақ түріп қалыпты. Оның көңіл күйін қапысыз оқи қойғандай, Шпаро қолымен ишаралап, қасына жақындатты: – Осының бәрін қайдан біледі? – деді сосын тоқтаусыз сыбырлай жөнеліп. – Біздің Леня бар ғой, құдай біледі, институт бітірген. Бізден жасырып жүр... Мен де мектептегі мықты оқушылардың бірі болғанмын. Ал мынау... жалпы басы сұмдық істейді өзінің. – ...Сонымен сенің, ефрейтор Шпаро, лейтенантқа бұлайша таңырқауың орынсыз. Кез келген командир сөйтер еді. Тіпті мен болсам да, – деп, мықтымықты дәлелдермен әңгімешіні мүлде тұқыртып тастағандай, сержант енді оған асқақатай қарады. – Толя, дауласып нең бар сержантпен? – деді Ванников Шпароның құлағына аузын тақап. – Қанша сөзшең болсаң да, ол сені жеңбей қоймайды. Оның жалпы ешкімнен жеңілмейтінін білесің ғой. Мен Дәулетбаев Бахқа да ылғи осылай деймін. Ерегеспе жігіт емес пе Дәулетбаев, болмайды сонда да. – Кулибабамен салыстырғанда, Дәулетбаев кім, ал, шынын айтқанда? Адамның қарынын ашыратыны рас қой. Өткен жолы саяси сабақ кезі есіңде ме? Картадан өзі туып-өскен жерді он минут іздеді ғой... – Әй, екеуің неғып сыбырласып кеттіңдер? – деп, Кулибаба бұлар жаққа күдіктене көз тастап өтті. Шпаро да жылдам. Ванниковты лып етіп тастай беріп, дереу басқа сарынға ауыса қойған: – Ех, Федя, Федя, – дейді енді Тайбахтиннің иығынан қағып. – Сол жолғы соғысты көре алмай, қор болдың ғой. «Дұшпанның» тосқауылын біз көзді ашып-жұмғанша басып алдық... Міне, былай тырылдаттық бәлемдерді...

Федордың сопақтау біткен кескінінде бәлендей өкініш табы бар деп айту қиын. Сирек кірпіктерін манаурай қағып, төмен қараған күйі қыбыр етпей отыр. – Сендердің өтірік соғыстарыңа түк те қызықпаймын, – деді ол самарқау дауыспен еріне тіл қатып. – Таудың етегіне барып, қарға аунап-аунап қайттыңдар, ал не шықты содан?.. Өзімнің «Уралым» аман болсын. Соным далада қалдырмаса болды. – Білеміз ғой... – Шпаро әлденеге көзін қысып, сықылықтай күлді, – далада қалдырмайтынын. Оның жаздағы жанармай оқиғасын мегзеп отырғанын түсініп, өзгелер де ду күліп жіберісті. Сәлден кейін Ванников пен Шпаро екеуара әңгіменің жетегімен тағы оқшаулана берді. – Өзгені қоя тұрып, мынаған жауап берші сен. Белецкийдің орнына неге соншалықты барғысы келгенін саған айтты ма? Өткен жолғы қылмыскерді ұстауға шыққандағы ше? – Біліп отырмын. Бірдеме сұрасаң, кейде меңірейіп, тіл қатпай қоятын әдеті ғой. Қайта-қайта қадала бергеннен кейін ғана жауап қатты маған. – Ә-ә, саған жауап беріп пе еді? Енді неғып осыншама уақыт соны бізге айтпай жүрсің? – деді Шпаро анық ренжіген реңмен. – Саған да Дәулетбаевтың тоңмойын мінезі жұғыпты әбден. Сондай нәрсені ішіңе сыйғызып қалай жүрсің, ей? Станиславтың олақтау тілмен ықшамдап жеткізген әңгімесінен кейін Шпаро қабағын түйе, сәл ойланып қалып еді. Үшкілдеу біткен иегін сипалап, шүңірек көздерін Дәулетбаев жақтан алар емес. Әлдебір қаптардың үстінде құлақшынын маңдайына қарай түсіріп, өзімен өзі жатқан жалпақ бетті жігіт енді мүлде бөтен адамдай. «Неге айттым?» – деген ой келді осы мезетте Ванниковке.– Қап, әтттеген-ай, Бахқа уәде беріп едім ғой. Тісімнен шығармаймын дегенмін. Енді келіп... Бұл да бәле. /Шпароны айтқаны/. Қадалып отырып, айтпасыңды айтқызады. Енді не десем екен Бахқа?» Қойма ішіндегі гуіл басыла бергенде, құлағында сол жолғы әңгіме тағы жаңғырды. «Аузың берік жігітсің, білем. Сеніп айтып отырмын...» Бұл – Дәулетбаевтың тілегі. «– Ол жағынан қам жеме, Бах». Бұл – Станиславтың сөзі. «Ана жолы айттым емес пе, менің жақын адамдарым жоқ қой. Шешем... шешем қайтыс болған. Әкемнің қазір қайда екенін білмеймін. Бірге туған да менде жоқ. Ол жағын қазбалап сұрай қоймассың деп ойлаймын. Реті келгенде бір айтарым. Мүмкін, айтпаспын да. Қысқасы, мен Белецкийді аядым. Обал ғой. Әскерге жаңа келген қыршын жас. Қылмыскерді ұстаймын деп, кенет жазым болып кетсе...» «Сен ше? Сен қартайып тұрсың ба соншалықты? Кім болса да, алдымен өз жағдайын ойлайды емес пе». «Ойлаймын, әрине, - деген сонда Дәулетбаев еріндерін жымырып тұрып. – Бірақ, Белецкийдің жағдайы менікімен қиын. Күнде көріп, біліп жүрмін ғой, ылғи байқаймын...»

«– Нені байқайсың?» «Белецкий мен сияқты жалғыз емес. Оған күн сайын хат келеді. Телеграмма, құттықтау алып жатады. Яғни, оның жақсы көретін, іздейтін адамдары көп. Ал мен ше?.. Егер ол бірдемеге ұшыраса, әлгі жақындарының бәріне ауыр тиер еді... Менің жағдайым мүлде басқа ғой...» Дәулетбаев бұдан әрі тереңдеп ештеңе айтпаған. Станиславтың қадалып сұрастыра түскісі келетін ынтық нәрсесі әлі де көп еді. Егер оның орнында тіл мен жағына сүйенген мына Шпаро болса, сүліктей қадалып, қыр соңынан қалмай қояры анық. Адамның алды-артына шығып, әйтеуір кілтін табады. Нәті жұмсақ Станислав осы жауаптардың өзін үлкен олжа деп ұғып, соны іштей қанағат тұтқан. Бірақ, Дәулетбаевтың әзірше шашаусыз берік сырына түбі бір қол жеткізеріне іштей сенімді. «Білсе, білсін, – деді Станислав кенет серпіліп кетіп. – Несі бар, білсін?» Қайта Дәулетбаевтың осы сырын ротаға баяғыда таныту керек еді. Ол туралы теріс ойлайтын кейбір жігіттердің шындыққа көзі жетсін. Арамтер болып, дәлелдей алмай-ақ қойдым емес пе?.. Өзімнен де бар, көңілшектік жасап, Бахтың айтқанына көніппін. Еркіне салсаң, ол өзін өзі мүлде терістегісі бар...» Дәулетбаев төңірегіндегі күмән тұманы ұжымда тегіс сейіліп бітті ме? Ванниковтан өзге оны жақтаушылар да біраз. Солардың ішінде шоқтығы жоғары тұрғаны, әрине, замполит Шафран. Ванниковтың баяғы білегінің әсері ме, әлде өзге де себебі болды ма, әйтеуір замполит көзіне түссе, Дәулетбаевпен сөйлесе кетуге бейім. Тек әңгімеге шорқақ жігіт капитанға жарылып ештеңе айта қоймаған тәрізді. Рас, қараундағы жауынгер атаулыны жатырқау замполиттің әдетінде жоқ. Бір кезде кертартпа аталып, жаманаты басымырақ шығып жүрген Тайбахтин, Кихеевтермен де жақын-жақыбай адамша іш тартып сөйлесе кететіні де сол мінезі. Әке-шешеден, ел-жұрттан алыста жүрген жас адамға командирдің бір сәт назар аударғанының өзі неге тұрады? Түскі үзілістің талмаусырап барып, таусылар сәті. Қойманың өз адамдары жұмысқа кірісу қамында, әр тұстан айғайласа сөйлеп, ол-пұл заттарды реттеп, жинала бастаған. Жәрдемші солдаттар әлі де сыртта. Бұрыштағы қап үстінде қалғып жатқан Тайбахтин, одан жоғарырақ транспортер лентасының түбінде отырған Ванников қана көзге түседі. Білегіндегі сағатына мазасыздана қараған сержант Кулибаба маңызды басшы адамдардың мәнерімен әрлі-берлі адымдап жүр. Сырттан кірген Дәулетбаев теңселе басып, оның қасына келді. Қаракөлеңке жарықта екеуінің көздері өзінен өзі бір сәт түйісіп қалып еді. Сержант қашанғысындай өктемдік, өрлік танытқысы келсе, жауынгер ештеңеден тайсалмайтын еркін қалпынан танар емес. – Дәулетбаев, – деді Кулибаба ақыры сөз бастап. – Қайда өзгелері? – Мен қайдан білемін? Оларды бағып жүрген мен емеспін. Бұл жауаптың астарынан «Оларды бағып жүрген сенсің» деген ишараны таныған сержант қиғаштана тағы қарап қойды. Бағыныштысының бетін

қайтарып тастауға оқталып, тамағын кеней беріп еді, желдеткіш пе, компрессор ма, әлдененің үні гуілдей жөнелді. Қалың шуға селт етпеген Ванников қана. Қолындағы кітапқа шұқия үңіліп қалған. Өткен жолғы Женяға жазған хатында айтылған тарихи романдардың бірі. Он жыл бойы бір сыныпта оқыған екеуінің қарымқатынасы қызық. Әлі де сол мектептегі күндердей достығы үзілмейді. Бірбірін жақсы көреді, алыстап кетсе, сағынады, бірақ қыз-жігіт ретінде байланыс жасауға бармайды. «Біздікі махаббат емес, жай достық, – деп түсіндіреді Станислав мәнісін сұраған таныстарға. – Кәдімгі ұл мен қыздың достығы...» Дәулетбаевтың та шын жүректен ұнататын қызы жоғын естігенде, оның «Екеуміз осы жағынан ғана ұқсайды екеміз» – деп күлгені бар. Дәл қазір Ванниковтың қыз жөнінде ойлауға да мұршасы жоқ. Өзінің қайда жүргенін мүлде есінен шығарып, қызық оқиғаның ішіне тереңдей еніп барады. Женя айтса, айтқандай екен. Бойжеткен қыздар әдетте махаббат, қазіргі өмір жайлы жеңіл жазылған кітаптарды оқушы еді, ал мұның романтик құрбысы осындай шытырман оқиғалы шығармаларға құмар. Екеуін кішкентай кезден жақындастырып, достыққа дәнекер болған осы бір ортақ әуестік шығар. «Женя айтса, айтқандай екен...» Кенет... Иә, кенет әлдене қараң ете қалды да, қатты соққыдан Станислав әлдеқайда ұшып түсті. Мұндай оқыс жағдайда не болып, не қойғанын түсінетін шама қайда? Әйтеуір шынтағы тағы бір жерлері әлденеге қатты соғылып, тым жайсыз құлаған секілді. Қорқып үлгіре алған жоқ. Көзін ашып алғанымен, дөңгеленген буалдыр дүниеден түк түсінсе бұйырсайшы. Ауырсынғаны сондай – өзі де ештеңе сезбестен, ырқынан тыс ыңырси береді... Мұндай жағдайда жұрттың лезде айнала қоршап, үймелесе қалатын әдеті. Әлгінде ғана қойма ішінде жөнді ешкім жоқ сияқты еді. Енді қараса, жанжағы қаумалаған жігіттер. Солардың үзік-үзік сөздерінен шала-шарпы ұққаны мынау. Транспортер тоқтағанда лента үстінде жалғыз жәшік қалып қойған екен. Оны ешкім ескермеген. Қойманың сыртында транспортерді қосқан адам жәшікті көрмей, лентаны бос айналып тұр деп ойлауы салдарынан жәшік тура үстінен құлап, Ванников майып бола жаздаған. Абырой болғанда, жеңіл жарақатпен ғана құтылыпты. Мұны құтқарған өзге емес, әлгінде ғана Шпаро екеуі сөз етіп, таңдай қағысқан Дәулетбаевтың тақ өзі. Анадай жерде тұрған жігіт, қалай екені белгісіз, жәшік құлай бергенде, Ванниковты бар пәрменімен қағып жіберіпті... – Қойшы-ей, тағы да Дәулетбаев па? – деп, ойына оралғанды табан астында айтып тастауды ұнататын Шпаро көздерін алақ-жұлақ еткізіп, төндіре сөйледі. – Ванниковтан бағана естігеніне мына оқиға қосылып, тіптен таң-тамаша. Екі сөзінің бірі – «керемет», «сұмдық». Жігіттердің бір жазатайымнан аман қалғанына шүкіршілік еткен жауынгерлердің ендігі имене көз тіккендері – сержант Кулибаба. Қарауындағы жұрттың қай кемшілігіне де төзіп тұра алмай, басқа шауып, төске өрлеп шыға келетін қатал командир дәл осы жолы барлығын бидайдай

қуырар-ау. Әсіресе, техника қауіпсіздігі ережесіне енжар қарағаны үшін Ванниковқа қалай ұрысса да, сыйып тұр. Әркімнің көкейінде бұғып жатқан келесі қауіп осы. Бірақ сержант ешкім күтпеген тосын мінез танытты. Дәулетбаев пен Ванников станция басындағы медпунктке кеткеннен кейін қарадай репеті қашып, құр сүлдері тұрған ол бір жәшіктің үстіне отыра кетті. Мұндайда әлемтапырақ болып ызбарлана қалатын, жайшылықта сұсты көрінетін өңі дәл қазір қаны қашып, сұп-сұр. Қатты қиналған адамдай төмен қарап, ернін тістелей береді. – Бір жерің ауыра ма? – деген сұраққа Қулбиба басын шайқады да қойды. Мазасын алып, қажай бергенді жақтырмайтын мінезі қатты жігіт. Соны білетін жауынгерлердің ешқайсысы мұнан кейін әлгі сұрақты қайталауға тәуекел еткен жоқ. Өзара көз қарасып, иықтарын қозғады да, барлығы жұмысқа кірісіп кетті. Қатал сержанттың аяқ астынан неғып бұлайша құты қашып, абыржи қалғаны жұмбақ болып қала берді.

* * * – Мен сонда Дәулетбаевқа қатысты бір пікір айтқан сияқты едім, - деді капитан Шафран взвод командиріне қарай денесімен бұрыла. – Есіңде ме? Дәл не айтқанымды ұмытыңқырап тұрмын. Бірақ... Бұл кісі рота командипінің саяси істер жөніндегі орынбасары еді. – Иә, иә, есімде. – Шапшаң мінезді лейтенант әдептілік әліппесін жадынан шығарып, замполиттің сөзін асығыс бөліп кетті. – Қазір айтайын сізге. Есіме түсіріп аламын да, айтамын. Міне, міне... Капитан темекісін ақырын сора түсіп, қасындағы жігітке күлімсірей қарап отыр. Осы лейтенанттың қимылы ғана емес, сөзі де шапшаң. Көкейіне оралған нәрсені артын ойлап жатпастан қолма-қол лақ еткізіп айтып тастауға әзір. Жеңілтек мінезді ініге кешіріммен қарайтын кең қолтық ағадай әріптесінің бұл қылығын капитан да төзіммен бақылап отыра берді. – Сонда сіз маған «Дәулетбаевты жазалай бермей, онымен жеке жұмыс жүргізу керек» дегенсіз. Ешқандай қатысы жоқ, дәл осылай айтқаныңыз рас, – деді лейтенант Темекі тұқылын баппен өшірді де, капитан Шафран сөз тізгінін енді өзі алды: – Сонда Дәулетбаевпен менің де жеке айналысып көргім келген. Ротада жұмыс көп. Жауынгерлермен өткізетін күнделікті саяси, мәдени шаралар. Қағаз, жиналыс... Қысқасы, сондағы айтқан сөзімде мен тұра алмадым. – Кешіріңіз, Евгений Георгиевич, олай демесеңізші. Сіз Дәулетбаевпен сөйлесіп жүрсіз. Кейде тіпті екеуіңіз жап-жақсы әңгімелесіп қаласыз. Яғни, не ғой... жеке жұмыс жүргізіп жүрсіз. – Ол кейінгі кезде ғана. Қылмыскерді ұстауға байланысты оқиғадан кейін мен ол жауынгерге еріксіз көңіл бөліп едім. Бірақ оны тура жарғыдай жаттап алдым деп айта алмаймын. Өзге жігіттер тәрізді емес, ішін оңай бере

қоймайды екен. Адамды бойына жақындата бермейді. Жауабы көбіне дөрекі. Өзін жұрттың ұнатпайтыны да осы мінезі-ау. – Мен сізге айтып едім ғой... – Айттыңыз, бірақ сізден бұрын қатардағы жауынгер Ванниковтың айтқаны есімде, – деп, Евгений Георгиевич лейтенантқа көз аудармай, ұзақтау қарап қалды. – Сізден тәп-тәуір командир шығады. Қысқы батальондық жаттығудың нәтижесі соны байқатады. Бірақ сіз, Вячеслав Юрьевич, қол астыңыздағы жауынгерлерге әлі де жете назар аудармайсыз. «Иә, иә, не» деп дауласқалы тұрғаныңызды шамалап сеземін. Өзге командирлерге қарағанда жауынгерлермен тығыз қарым-қатынас жасайтыныңыз рас. Олармен көбіне бірге боласыз, әңгіме айтасыз, әзілдесесіз. Жақсы қасиет, әрине. Бірақ, олардың әрқайсысының жан дүниесіне енуге тырыспайтын сияқтысыз. Жауынгермен сөйлесесіз, кемшілігін байқасыз, бірақ оған назар аудара қоймайсыз... – Менің назар аударатыным – олардың көрсеткіштері, – деп Вячеслав Китайчук дес берер емес. – Өзіңіз білесіз, взвод норматив орындаудан ақсап келе жатыр ғой. Алдымен әскери қызметтің сапасын ескермесе бола ма?.. – Иә, сіздің менімен неге дауласқыңыз келетінін түсінетін сияқтымын. Ол жөнінде әлі де әңгімелесерміз. Айтайын дегенім – жолдасын қатерден алып қалғаны үшін Дәулетбаевқа алғыс айтуымыз керек. Батальон командирінің атына ұсыныс жасайын деп отырмын. Алдағы жұмада ротаның комсомол жиналысы ғой. Комсорг Шпароның баяндамасын тексеріп отырсам, нашарлар қатарында Дәулетбаевтың фамилиясы тағы жүр. Сызып тастауға тура келді. Біз оның үлгілі жақтарын, керісінше, мақтауымыз керек емес пе?..

...Кулибаба мен Дәулетбаев бір-біріне жақтырмай қарасып, қыжырата сөйлегеннен кейін әңгіме өрбімей қалды. Екеуі де үнсіз. Кенет әлдене ішін тарта гу ете түсті (артынан аңғарса, транспортерді жүргізетін қуаты күшті электромотор екен). Аяқтарын талтайта қадап, екі қолын артына ұстаған сержант сол әуелгі мығым қалпында. Әлгі гуілге Тайбахтин де, Ванников те бастарын бір-бір көтергендері болмаса, орындарынан қозғала қоймады. Біреу табанынан біз тығып алғандай Кулибабаның оқыстан шоршып түскені осы сәтте. Көзін тайдыра берген Дәулетбаев оған қайта жалт қарады. Қас-қағым сәтте сержанттың өңі аппақ қудай болып кеткен сияқты көрінді оған. Ерні икемге келмей, дірілдеп, әдеміше көкшіл көздері шарасынан шыға, бір нүктеге қадалып қалыпты. Қолын алдыға қарай дәрменсіз шошайтқан сержанттың қойма ішіндегі гуілмен жарыса, аузынан қарлығыңқы әлжуаз дыбыс шығады. Дәулетбаев та еріксіз жалт бұрылған. Сөйтсе лентасы салбырап жаңа ғана тыныш тұрған ұзын транспортер қозғалып кетіпті. Оның екінші жақ ұшы сыртта. Ол жақтан салынған затты іштегілер қақшып алып, екі қапталға жинастыра берулері тиіс. Дәл қазір транспортер лентасының үстінде бір жәшік жылжып келеді. Әлгі үзілісте лента үстінде елеусіз қалып қойғанға ұқсайды. Ал оның тұп-тура құлап түсер жерінде жатқан Ванников мүлде жайбарақат. Жоғары қарамақ тұрғай, кітап қызығына әбден берілген ол айналасына мүлде зер салар емес... Ішінде не бары белгісіз ана жәшік көлденеңдеп жатқан адамның үстіне құлауға таяп келеді... Төрт, үш секунд. Содан кейін не боларын ойлаудың өзі қорқынышты... қанша тыпырласа да, буыны құрып, орнынан қозғала алмай қалған Кулибаба келесі сәтте бетін қос қолымен баса қойып еді. Ешқандай өтірігі жоқ, масқара болғанда шынымен сөйтті ғой. Кейін есіне түскен сайын бетінен оты шығатын, ішінен ғана қалғанын қиналатын сұмдық әрекетке қалай барып қалғанын білмейді... Ештеңені көріп, сезер емес. Таусылып бітпес зор гуіл ғана құлағында тұнып қалған. Әр секунды минутқа татитын ауыр уақыттар. Зордың күшімен көзімен сығырайта әрең ашып, саусақ арасынан сығалай көргені – тақтай шетінде қисайып жатқан жаңағы жәшік. Адам жоқ. Ештеңеге түсінбеген жігіт екі қолын ербите көтеріп, сәл кідіріп қалды да, алға қарай ышқына ұмтылды. – Н-не болды?.. Не болды, жігіттер?.. Болған жайтты артынан орнынан тұра алмай, ыңырсып жатыр екен. бушлатының өңірі, бет-аузы сатал-сатал шаң. Өзіне-өзі келе алмай, аянышты кескінмен құр ыржалаңдай береді. Дәулетбаев еңкейген қалпы маңдайын сипалап тұр. Қасына үрейлене жүгіріп барған адамдарға қарар емес. Кітап қызығына беріліп, еш алаңсыз отырған Ванниковты Дәулетбаев ышқынып барып, қағып жіберіпті. Одан арғысын екеуі де жөнді білмейді. Әйтеуір көлденең тақтайдан ұмар-жұмар домаланған күйі қойманың тас еденіне құлап түссе керек. Бірінің тізесі, бірінің маңдайы сүрілген, Дәулетбаевтың бет-аузы кәдімгідей қызыл ала қан.

Көз алдына сол бір сәтті қанша елестеткенмен, осы күнге дейін сержант болған оқиғаны тіпті де миына сыйғыза алмайды. Әлгі қас-қағым сәтте қасында тұрған Дәулетбаевтың сонау транспортерге дейін қалайша жалғызақ қарғып, жетіп барғанын (өзі тағы мұндай қимыл жасауды көзге түспей жүрген адам), жетіп барып қана қоймай, бейғам отырған жігітті қалайша қағып жібергенін. Сол сәтінде бағалап, кесіп-пішуге шамасы жетпеген, қанша ойлағанымен кейін де шындыққа жанастырғаны шамалы. Бұның сондай қысылшаң сәтте жүрексіздік білдіріп, қарадай дәрмені қашып кеткенін Дәулетбаев, сөз жоқ, көрді. Қызмет бабын пайдаланып, өзіне қиянат жасап жүрген айбынды жігіттің осал жерінен тап басып, ұстай қойғанын қарашы. Сол оқыс оқиға кімнің кім екенін Дәулетбаевқа ғана емес, Кулибабаның өзіне де танытып берді ғой. Төсегін шықырлата аунақшыған аға сержант сол түні талайға дейін көз іліндіре алмай, күйзеліске түсіп еді. Үсті-үстіне төніп, кимелескен қалың ой ұйқы атаулыны үркітіп, мүлде бездіріп жібергендей. «Міне, саған, жолдас аға сержант. Бүкіл ротада өзіме жетер жігіт жоқ деп іштей көкірек керуші едің. Тек іштей ғана болса, бір сәрі ғой... сенің ақылың да, біліміңде, айбарың да қауіп-қатермен жеме-жемге келгенде дәрменсіз екен... қайдан білейін. Қатыннан арман есім шықты-ау. Қолымды ербеңдетіп тыпырладым да қалдым. Тіпті айғайлауға дәрменім жетпеді. Мен сөйтіп тұрғанда Дәулетбаев нағыз еркекке лайық қимыл жасады. Өзі жарақат алса да, қыңқ деген жоқ...» «Ең бастысы – ол емес... – деп сержант осы бір көңілсіз ойды ары қарай сабақтай түсті. – Дәулетбаевтың менен есесін қайыратын реті келді. Бүгін өзі жараланып жатып, ештеңе дей алған жоқ. Госпитальдан келгесін, менің жүрексіздігімді жұртқа жаяды-ау енді. Бәрінен қиыны сол...». Осы ой басына келуі мұң екен, миының түбін әлдене қарып түскендей болды. «Иә, сөйтеді... ондай кекшіл, шақар адам орайы келген сәтті бос жібере ме?.. Жоқ, әрине. Не деймін мен сонда? Жауабымды мықтап тұрып дайындап қоюым керек. «Айтып тұрғаныңның бәрі өтірік, қып-қызыл жала» деп, беттетпей қойсам ше?.. Дәлелдей алмас. Өзі сөзге шорқақ адам қалай дәлелдесін...» «Тайбахтин... жоқ, ол көрмеген секілді. Сыр тартып байқағам. Оның аңғармағаны анық. Аңғарса, бір сыр берер еді. Иә, көрмеген. Одан қауіптенбейін... Жақын тұрған басқадай ешкім болған жоқ. Демек маған қиыны тек мына Дәулетбаев... амалын табу керек. Иә, амалын таппасам, атағы дүркіреген аға Кулибабаның құны бес-ақ тиын...» Іштей осылай ширығып, әрқилы ойға кеткен жігіт сыртына сыр берген жоқ. Екі күннен кейін госпитальдан оралған Дәулетбаевтың шабуылын іші қалтырай күткен еді. Этика, сыпайыгершілік деген ұғымды онша сезіне бермейтін топастау жауынгер ғой, өзі бұратана ұлттың өкілі, тарпа бас салып ұрына кетпесіне кім кепіл. Көз астымен бағып күтіп жүргені сол. Бірақ Дәулетбаев бұған тіс жарып, ләм-мим деген жоқ. Ішкі құбылысын танытпай, адамға меңіреулене қарайтын көздерінен де ойға тиянақ болар ештеңе сезілмеді. Алғашқы күн ешқандай ұрыс-керіссіз жым-жырт өтті...

Міне, содан бері өзі қатты алаңдаған жайтты Дәулетбаев ләм-мим деп бір де бір рет ауызға алған емес. Осыған дейін негізгі қарсыласы деп ұққан адамның ұрымтал сәтті пайдаланбай, үн-түнсіз тып-тыныш қалуы мүлде түсініксіз жайт, көңілге қонбайды. Көңілге қонбаса да, әзірше шындық осы. Дәулетбаевқа деген көзқарасын өзгерте бастағанын әуеліде сержанттың өзі де сезген жоқ-ты. Екеуара қарым-қатынастың енді өзгеше арна тауып, басқаша сипат ала бастағаны – сананың ырқынан тыс...

Екеуінің еншісінде – демалыс күнгі еркіндік, қайда асықсын. Айналадағы абыр-сабырда шаруасы жоқ. Бас түйістіріп, жайбарақат қана әңгімелесіп отыр. Дәулетбаевтың бұлайша ашыла сөйлесіп, сұп-сұр өңін жымиыс жылытатын кезі сирек. Бүгін оның көңілінің көтерілетін реті де бар. Әлгінде ғана хат алған. Өзгелер үшін хат алысу деген әскер тіршілігінің күнделікті көрінісі болса, ешкімнен хабар күтпейтін адамға мұның өзі ерекше оқиға ғой. Арналы әңгіме бүгін пошта жеткізген сол жаңалықтың төңірегінен өрбіді. Әлде осы қуаныштың әсері ме, әлде Ванников кілтін тапты ма екен, шамалыдан соң Дәулетбаев кәдімгідей ақтарылып сөйлеп кетіп еді. Ауызша сөзге шорқақтау жігіттің үніндегі толқу нышаны айқын. Хат Дәулетбаевтың мектептегі бір ұстазынан келіпті. Неше жыл оқытқан, сынып жетекшісі болған адам. Бұл күндері елудің жуан ортасына келген ағайы өзі білгеннен бері дімкәс екен. Анда-санда екі өкпесі қысып, жөтеліп қалатыны бар. Кейде, тіпті, екі көзінен жас парлап, қатты булығады. Сонысына қарамай, ұстаздық қызметіне деген ықыласы керемет. Бейне бір алдынан өткен шәкірттің бәрі математик болып шығуы тиіс секілді өз пәнін жанын сала оқытады. Бірақ мұғалімнің ол қасиетін ескеріп, бағалап жатқан Дәулетбаев па еді? Өзге балалар есепті жаңғақша шағып жүргенде, математика сабағына ол ең құрығанда бір жөні түзу баға ала алмай-ақ кетіпті. Оқуға ынтасы жоғын былай қойғанда, керісінше, ұстазын мазақ етіп, жазықсыз жәбірлеген. Сонда нақты нендей сотқарлық жасағанын Дәулетбаев атап қойған жоқ. – Еһ, ақымақпын ғой мен, – деді аздан кейін бар болғаны. – Таза ақымақпын. Жай сотқарлық емес, ақымақтық. Мектеп директорының алдынан сан рет қорғап қалғанын да түсінбедім мен. Неғылған жиіркенішті тірлік десеңші. Кластан класқа әрең көшу... бұзықтық істеп, бүкіл мектепті шулату... айналадғы жұртқа жеккөрінішті болу.. Фу, тіпті еске алуға тұрмайды. Мені училищеге апарып түсірген де осы ағай еді. Түзелер, есі кірер деп күткен. Итпін ғой мен, нағыз итпін. Сенімін ақтағанды қойып, училищені тағы шулаттым. Бір күні ағай көшеде кездесіп қалып, қатты ренжіді. Мектептегі шәкірт сияқты емес, кәдімгі үлкен адамша сөйлесті менімен... «Кімің бар сенің? – деді сонда. – Өзіңе өзің мықты болсаңшы». Тұп-тура осылай деді...

Осы жерге келгенде Дәулетбаевтың үні бір түрлі тарғылданып, қырылдай шыққандай болды. Сосын ләм-мим деместен, іштен тынған қалпы өзімен өзі отырып қалған. Аяқ астынан орныққан ауыр тыныштықты бір ауыз сөзбен бұзуға Ванниковтың мүлде тәуекелі жете қоймағандай. Сәл кідіріп барып, ойын ққайта жалғаған әңгімешінің өзі: – Мені ұмытпапты, – деді гимнастеркасының қалтасынан хатты қайта суырып алып. – Кәдімгідей амандық-саулығымды сұрапты. «Армия деген математика сабағы емес, еркелігіңді көтермейді» дейді. Әне, көрдің бе? Бір кезде менің жазықсыз жәбірлегенімді аузына да алмаған. Әй, итпін ғой мен, итпін... Бұрын мұндайда тығылып үндемей отырып қалатын Ванниковтың жұбату сөзі қазір қалтасынан суырып алғандай даяр екен. Өзі бұрыннан жіпке тізіп жүрген жолдасының тәуір қасиеттерін тілге тиек етіп келді де: – Ондай адам өзін өзі кінәламас болар, – деді жіңішкелеу шықса да, сабыры басым үнмен. – Мені құтқарып қалғаныңды айтпай-ақ қояйын тіпті. Оны ерлік емес, түкке тұрмайтын нәрсе деп жүрсің ғой өзің... Сұйық қастары түйіле түсіп, лезде түнере қалған Дәулетбаевтың түрі баяғы бір көңілсіз жадағай қалпын қайта тауып еді. Мұрынын тартып қойып, басу айтып жатқан Станиславтың сөзі құлағына жетіп отыр ма, жоқ па, кім білсін, әйтеуір қысқа кірпікті шегір көздер әлде бір нүктеге шегелегендей қадалып қалыпты. Ыңғайсыз тыныштықты дневальныйдың дәліз жақта: – Р-о-т-а-а! Шығып, сапқа тұр, – деп созалаңдай жеткен әмірі бұзды. Түнгі жаттығуға бет алған рота жауынгерлерінің көңіл күйі көтеріңкі. Бөлімге поштаның келгені – әлгінде кешке қарай ғана. Жол қатынасына орай байланыстың бұлайша кешігуі ақ қар, көк мұз уақытында болып тұратын жағдай. Полигон басына жеткесін, рота жауынгері сабаққа дереу кірісіп кетпей, сәл аял жасады. Шоғыр-шоғыр болып, әр жерде әңгіме құрған жұрт жайбарақат. – Қараңдаршы, бүгін аспан қандай тап-таза, - деді Ванников қиялдаған адамдай беріле сөйлеп. Жоқ жерден айта салатын осындай кітаби сөздері үшін кейде біреулер өзін қолма-қол келемежге айналдыра қоюшы еді. Қазір олай емес, жоғары қарай жағалата көз салған жауынгерлер оның ойын бірінен кейін бірі іліп алып, жарыса қоштап жатыр. – Тіпті еш жерден шөкімдей бұлт көрінбейді. – Мұндай қатты аяздарда аспан шаңытып тұрушы еді. Қазір оның да елесі жоқ. – Жұлдыз қандай көп. Жалпы қысқы түннің жұлдызы жаздағыдан қалың бола ма деймін. – Ауаны қараңдаршы, ауаны. Қандай тұнық... – Тебіренбей қоя тұр. Қазір ол ауаны дәрі түтінімен ыстағанда көресің... Гранатаны түнде лақтырып үйрену жаттығуын басқарушы – рота командирінің тікелей өзі. Әлсін-әлсін нұсқау беріп, граната лақтырудың ұсақ-түйегіне дейін тәптіштей, қайталай ұғындырып, бар шаруаны кешеуілдете берді. Екі сөзінің бірі:

Қаралы жиын басында тақ-тұқ еткен қысқа-қысқа сөздер сөйленді. Рәсім бойынша марқұмның кім екенін, қандай адам болғанын, тірі кезіндегі жақсылығын айтып тәптіштеп жатқан ешкім болмады, бас ию, құрметтеу, сол ерлікті үлгі қылу сарыны басым. Әскери адамды жерлеу рәсіміне Станислав осы уақытқа дейін қатысып көрген емес-ті. Жауынгерлердің көпшілігі-ақ ондай азалы жағдайға алғаш рет куә болып тұрса керек. Қарасы мол үлкен жиынға бір ерекше салтанатты ахуал өз өктемдігін, шексіз билігін жүргізіп тұрғандай. Қызыл матамен әспеттелген табыт, үрмелі аспаптар оркестрінің ойнап тұрған Мандельштам күйінің қайғылы әуені, жерлеуді басқарушылардың қысқа да айқын әмірлері, тірі қорғандай боп сап түзеген бойы қыбыр етпестен, қақайып қалған солдаттардың тым-тырыс қатары қарадай еңсені езіп, бас көтертпейді... Табыт қабырға түсірілді. Үш дүркін салют берілді... Сосын бір минут үнсіздік. Қаралы жиынның тарауға бет алғаны сонан кейін ғана. Әр рота жас қабырдың тұсынан саптық қадаммен қарыштай басып бөлек-бөлек өте бастады. Саптық қадаммен қарыштай басқан жауынгерлердің оң қолдары шекеде. Бәрі де жаңа ғана пайда болған кішкене төмпешікке жүздерін бұрып, құрмет етіп кетіп барады... – Жолдас капитан, үшінші взводтың ең соңында қозғалуына рұқсат етіңізші, – деді лейтенант Китайчук рота командиріне . Жұрт соңында қалған оқшау топ құлақшындарын алып, қабырға қарата тағы да бас иіп тұрысты. Сөз айтылған жоқ. Тіпті артық қимылсыз жүре алмайтын Шпароның өзі де көздерін бір нүктеге қадаған күйі ылғи-мим деп тіс жарар емес. Сап таратылған соң да жігіттер бірден кете қоймай, топталысып біраз жүрді. Сөйлескен жандардың үндері бәсең, біреулер қабыр төңірегін жинастырып, тазалаған болады. Жас қабырдың басына марқұмның аты-жөні жазылған тақтайшасы бар қада қағылған. Арнаулы ескерткіш қойылғанша тұратын уақытша белгі. Жауынгерлердің назарын аударып, шолақ тіл қатысуға себепкер болған да осы тақтайшаға түскен жазулар еді. – Шын аты осылай екен-ау, ә? Осы уақытқа дейін соны білмеппіз ғой. Иә, тек фамилиясын ғана айтушы едік қой өзінің. «Бах» деп шығарып алғанымыз кейін емес пе? – Оны да айтқан - мына Слава. «Бақытбек» деген сөзге тілі келмеген соң, «Бах» деп кетіпті. Соны шын аты екен деп жүрдік қой. – Бұл киргиздардың атын жаттап көр. Тіпті тілің келмейді-ау – Адамның анық атын марқұм болғаннан кейін бір-ақ білу... Неткен ауыр еді. – Жоқ, құжаттардың бәрінде де шын аты ғана жазылып жүрді. Қағаз жүзінде болғасын назар аудармағанбыз ғой. Әңгімеге араласпай, өзінше оқшау тұрған сұңғақ бойлы, кескінді жауынгер кібіртіктей басып, жас төмпешіктің қасына келді. Сосын ақырын тізе бүккен. Наурыздың қары түстес ақшыл өңі боп-боз, екі көзін алдынан алар емес. Әлдене айтқысы келіп оқталды да, сәлден кейін ғана барып тілге келген, дірілге толы даусы үзік-үзік:

Осы уақыттарда сержант Кулибаба манағы орнынан қозғалмай, әлі қалшиып тұр еді. Мұндай сәтте бір-біріне, тіпті қатал сержантқа да көңіл бөліп жатқан жұрт жоқ. Сапқа тұру жөнінде ақырын берілген әмір де оның құлағына жете қоймаған тәрізді. Жеңінен тартпаққа оқтала берген Ванников кідіре түсті де, лып еткізіп қолын кейін тартып алды. Келбетті жігіттің қалың кірпігінен бөліне құлаған жалғыз тамшы жас бет ұшына қарай баяу жылжып бара жатты. Бар жоғы жалғыз-ақ тамшы. Бірақ баданадай ірі... «Дәті берік жігіттің мұнысы несі? – деген ой келді Ванников. – Иә, Бах осының өмірін сақтап қалды ғой. Жалғыз осының ғана ма?..» Дәулетбаев сүрініп кеткенде, оның қасында тағы да үш-төрт жауынгер тұрған. Сақтандырғыш ілмегі сыпырылған соң, граната төрт секунд ішінде жарылады. Жаттығу алдында рота командирінің құлаққашты етіп қайтақайта қадап айта бергені сол емес пе еді? Әшейінде епті жігіттің аяғы не нәрсеге ілініп қалғаны артынан да анықталмады ғой. Әйтеуір, гранатаны лақтыра беріп, сүрініп кеткені күмәнсіз. Әлде тас қиыршығы, әлде мұздақ қар. Қараңғыда, қарбаласта байқалмайды да ғой. Қолдан ұшып кеткен гранатаны тауып алып, лақтырып жіберуге небәрі төрт-ақ секунд керек. Жанталасқан Бах гранатаны табуын тапты. Бірақ енді лақтыруға кеш болып қалды. Лақтырған күнде де ол жерге түсіп, үлгірмей ауада жарылып кететін еді. Ал биікте быт-шыт болған жарықшақтан рахым күтудің керегі жоқ... Маңайда жапырлап тұрған жауынгерлер. Осы бір қысқа, көзді ашып-жұмғаннан да қысқа бір үзік уақытта ол не ойлады екен?.. Ажалмен бетпе-бет келіп, жаны қысылғанда адам не ойлауы мүмкін? Бірақ сол шешуші сәтті оның аман қалуына әбден болатын еді. Аман қалар еді, егер қасында адамдар жүрмесе... «Кулибаба, жатыңдар» деген әмірі жалғыз сержантқа ғана арналған сөз емес... Соны дер кезінде түсінген жігіттер тегіс жата қалысты. Ажал алдында ақырғы айтқаны әмірлі сөз болыпты. Өзіне тізе батыра беретін. Сержант Кулибабаға алғаш және ақырғы рет осылайша бұйырды... Бұл бір қараса, жаңағы бес-алты қазақ жауынгері жас қабырды айнала қоршап, шөкелей отырып жатыр екен. Ортадағы сержант бұларға түсініксіз тілде әлденені айтып ұзақ күбірледі. Сонан кейін екі қолын алдыға созып, алақандарын жайды. Өзгелердің де әлдекім әмір бергендей бір кісідей қайталағаны – сол қимыл. Сәлден кейін бәрі беттерін сипады. – Басурмандар сөйтеді, – деді лейтенант Китайчук. – Бұлар магометандар ғой. Қазақтың құлағына «кәпір» деген сөз қалай түрпідей тисе, христиандық ортадағы «магометан», «басурман» сөзінің мән-мағынасы мен әсері де қазақ жігіттеріне соған ұқсас болып естіліп еді. Қатар түзеген сап қозғала бергенде, Ванников көзі тағы да Батпақты тоғай жаққа түсті. Оның үстіндегі бозғылт леп сол білінер-білінбес болып шымқай көкке сейіле сіңіп жатқандай. Бәлкім бу, бәлкім сағым...

«Бәлкім, Бах өлмеген шығар. Ол өзі жақсы көретін Батпақты тоғайда жападан жалғыз серуендеп жүр ме, кім білсін... жалғыз жүргенді жақсы көруші еді ғой...» Иә... бәрі де мүмкін.

+ Сезім жетегіндегі жігіт

...Естіген жаңалығын Қабылхан алдымен Асқарға жеткізгенше асықты: – Айтпақшы, Әлімбек бар емес пе? – деді өзінше маңыздана қалып. Телефонның ар жағындағы жігіт мына хабардың мәнісіне бірден ұғына алмай қалған сияқты. – Әлімбек?... Айтып тұрғаның қай Әлімбек ол? – деп сұрағаны сәл кідірістен кейін ғана. – Әлгі өзіміздің Әлімбек ше? Бірге оқыған... сол. – Тоқта, тоқта! Институтта бірге оқыған ба? – Институтың не, өзіміздің курста бірге оқыған Қиысбаев Әлімбек ше? Сол деймін. – Иә, ал? Ол қайда еді? – деді енді барып бірдемені есіне түсіре бастаған Асқар. – Тегі курстастарды ұмытып, не болып кеткенсің өзі? Өздерінің елінде қызметте еді ғой. Облыстық әкімшіліктегі ше? Сонда бөлім меңгерушісінің орынбасары ма, әйтеуір сондай бір қызметте болатын. – Ал так, сосын?... – Сол енді осында ауысып келе жатқан көрінеді. Қысқасы, курстастар қайта жинала бастадық. Жақсы болды деп айтайын дегенім ғой. – Сонда ол астанаға қандай қызметке келмек екен? – Білім министрлігіне. – Қойшы, ей?! – Сонда бұл... – деген сәтте Асқардың даусы да қатайып өзгере қалды. Сонда бұл оның өскені ғой, ә? Сонау облыс орталығынан бірден министрлікке, ә? Онда бұл жігітің қалай еді... әлгі... – Әлімбек. – ... бұл Әлімбегің осал болмады. Сонда қандай қызметте екен? – Басқарма бастығы деді-ау деймін, жаңылмасам. Әлде орынбасары ма екен? – Қойшы, ей? – Таңырқау сезімін тежей алмаған Асқардың даусы енді тіпті қаттырақ шығып кетті. –Департамент бастығы?.. Министрліктің? Қой, олай емес шығар. Ойбай-ау оған ОблОНО-ның басшыларынан я болмаса тағы сондай ірі қызметтен көтерілмеуші ме еді. Оның үстіне Әлімбек әлі жас қой. Анық па өзі осы айтып тұрғаның әлде жай қалжың ба? – Ой, Асеке-ай! Сені де современный адам, қалалық интеллигент дейдіау. Таңырқайтын несі бар? Жас дейсің, бәріміз де отыздан асып кеттік. Қайдағы жастық?

еді. Бұл екі өнерінің айқынырақ танылып, ұмытыла түскен кезеңі – студенттік шақтың соңғы жылдары. Жалбыраған шашын қысқартып, қылқа мойнына қыса галстук таққан біршама жинақы жігіт – Әлімбектің диплом жұмысын қорғаған кездегі бейнесі. Сонан кейін... сонан кейін Асқар оны көрген емес.

* * * Межелі уақытты өткізіп барып, есік қоңырауы шылдыр ете қалды. Ендігі келген адам күмәнсыз соның өзі болуы керек. Үй иесі есікті асыға ашып, мейманды ішке енгізе берген. Былғары плащты еңгезердей жігіт жарқын дауыспен айғайлай амандасты да, Қабылханның ұшы шығыңқы томпақ бетінен құшырлана шөп еткізді. Амандасу үшін ас үй жақтан асыға шыққан келіншектің қызыл шырайлы жүзі де нақ осындай рәсіммен сүйіліп қалды. Сосын әкелген үш тал қалампыр гүлін дереу оған ұстата қойды да, лып еткізіп қолын ұсынды: – Әлімбек!.. – деді салтанатты үнмен. Қысылыңқырап қалған Қабылханның келіншегі: – Бақти, – деді ақырын ғана. Сол екі арада қонақ бөлмеден сәл теңселе басып қарынды қара торы жігіт те шыға беріп еді. Құшағын айқара ашқан Әлімбек оған қарап қатты да қалды: – Баһ! Кого я вижу! Вот это сюрприз! – деді екпінді үнін үдете түсіп. – Мынау біздің Асекең ғой. Асқар Мурсалимов. Собственный персоной. Вот, это сюрприз! Вот, это встреча! Екі жақтан да ашылған мол құшақтар мүдірмей қауыша кетті. Іле еркектер ерніне ғана тән дөрекілеу сүйіс шолпылы естілген. – Біздің күтіп отырған Әлімбегіміз осы ма? Қане, қарайықшы былай жөндеп. Құдай-ау, көрмегелі қай заман! – Қара, қара! Міне, қараңыз, жолдас Мурсалимов, – деп, Әлімбек плащын шешіп үлгермеген қалпы қанатын жая, бала құсап тұрған орнында шыр айналды. Амандық-саулық сұрасып, даудырласқан топтың қонақ бөлмеге қарай жылжығаны – сәлден кейін ғана. – Құдай-ау танымай қала жаздадым, – деді Асқар дастарқан басына жайғасқаннан кейін де ілкі сәттің әсерінен құтыла алмай. – Мүлде өзгеріп кетіпсің, Әлеке. – Қалай, жақсы жағына ма әлде жаман жағына ма? – Біздің жігіттер жаман жағына өзгеруші ме еді? Жақсы жағына, әрине. – Тіпә-тіпә! Былай нетіп, кәдімгідей толыпсың. Саусақтарың да сүйріктей салалы, қыздікіндей еді, қазір, міне, күректей. Нағыз азаматқа лайық тұлға! – Тіпә, деңіз, Асеке! Әйтпесе тіл тиіп кетіп жүрер. Мына жерде алғаш кездескен құрбыларымыз бар дегендей.

Оның аузы сөзден ептеп босай қалса болды, әңгіменің әрін кіргізу кезегі Асқарға тиеді. Әлімбектің жағдайын сұрап, өз тіршілігін қоса әңгімелеп, біраз нәрсенің басын шалып-ақ тастады. Бұлардың арасында оқшырайып шеттеу тұрған – әзірше үй йесі Қабылхан ғана. Өзі шақырып, өзі мейман етіп отырып, қонақтардың әңгімесіне әлі де дендеп араласа алмай жатқан сыңайлы. Бір курс, топта оқығандары былай тұрсын, Қабылхан мен Әлімбек екеуі екі жыл қатарынан бір бөлмеде тұрған. Талай рет сырласып, арманға толы түндерді бөліскен. Бұралаң, бұлтарысы көп студенттік жылдарды қол ұстасып, бірге жүріп өткен. Екеуіне ортақ қаншама оқиғаларды кешті десеңізші бастарынан. Ал осы қаланың өзінде туып-өскен Асқар курстас жігіттермен, әсіресе жатақхана тіршілігімен тығыз араласа қойған жоқ. Талғамы, түсінігі, көзқарасы бөлектеу қала баласы бірге оқып жүрсе де, қырдан келген жігіттермен үнемі үйлесе бермейтін. Шындап аралас-құралас болғаны – өзі теңдес санаулы балалар ғана болатын. Сондықтан оның Әлімбек туралы телефонмен айтылған өткен жолғы жаңалыққа бір сәт тосырқап қалуы тіпті заңды да сияқты. Жолдастығы жоққа тән, аралас-құраластығы шамалы деген күннің өзінде де қанша жыл кездеспеген Әлімбекке үй көрсетіп отырып, бүгінгі кештен қаладағы жалғыз курстасын қағыс қалдыру әбестік болар еді. Қабылхан мен Бақтидың Асқарларды әдейілеп шақырып алғаны да сондықтан. Ылғи да ыстық сол бір студенттік шақта онша жақындаса қоймаған Асқар мен Әлімбектің жолдары басқа бір мәселеде қиысқаны есінде. Дәм-тұздары онша жараспай, екеуінің әлденеге дүрдараздау болып жүргені ақырғы курста емес пе еді. Мінезі тіктеу әрі өктемдеу Асқар момындығын пайдаланып, осы Әлімбекке әлімжеттік жасапты. Кейінірек екеуі бір-бірімен онша жұғыспай жүрді. Институтты бітіргенше татуласып үлгерді ме, жоқ па, ол жағы Қабылханға мәлім емес. «Сондағыны еске алып, отырыстың мәнісін кетірер ме екен, қайтер екен» деген бір ұры күдік ой түбінде ғана қылаңытып қалады.

Әйтеуір әңгіменің ә дегеннен ортақ арнаға түсіп, жарасты серпінмен өрби жөнелгені – көңілге медеу. Қайта баяғы «дүрдараз студенттерге» қарағанда, қызу мәслихаттан енді үй иесінің өзі шет қалып бара жатқандай. Тоғыз жыл бұрынғы курстастарды, жастық сезім күйлерін еске алып, Асқар мен Әлімбек сөзге қонақ берер деген не. Қызу отырысқа әлсін-әлі дуылдаған күлкі де май құйып, маздата түседі. – Ақжанның жағдайы қалай? – деді Қабылхан бірер секундтық паузаны пайдаланып. Жайылып салып, жайбарақат отырғанымен, Әлімбектің де жауабы әзір екен, қарқылдай күліп, бір жырғап қалды: – Қалай болушы еді? Өзің ойлашы, күйеуі өсіп жатқан әйелдің жағдайы қандай болуы тиіс? Және ол күйеуі басқа жаққа емес, министрліктің өзіне келіп жатса... Қабеке, сонда оның жағдайы сіздіңше не болады? – Жоқ, былай... жалпы тіршілігі дегенім ғой. Тоғыз жыл бойы хабарласа алмадық. Өзі былай өзгерді ме? – Енді хабарласпағандарыңа кім кінәлі? Астанада жатып алып, біз сияқты периферийедегі жұртты менсінбейсің, – деп өкпе-назын айтып, Қабылханның өзін біраз жерге апарып тастады. Ақжанның жайынан хабар бергені содан кейін ғана. – Қалай сонда? Бұрынғысынан да сұлуланып кеткен шығар, – деп, Қабылхан сауалын сабақтай түседі. – Қалай өзгеруші еді? Әрине, бұрынғысынан қартайды. Быттиып семіріп кетті өзі. – Қой, олай деп айтпа, – деді үй иесі үркіп қалған кейіппен. – Ақжанға ондай теңеу үйлеспейді. Талай жігітті арманда қалдырған асыл бейне емес пе? – Иә, хабарласпай кеткен біз кінәліміз шынында да, – деді Асқар Әлімбек екеуі бейне бір бұрыннан-ақ аралас-құралас адамдай. –Қабеке, босқа ақталмай, кінәмізді мойындайық та. Қайтеміз босқа ақталып. Айтпақшы, Әлеке, балалар нешеу? – Екеу. Бір ұл, бір қыз. Екеуі де өзімнен аумайды. Қане, менің кіндігімнен шыққан сол жамандар үшін тартып жіберейік. Айтылған тілек тиісті қимылмен тиянақталғасын, көптің көкейіндегі түйінді сұрақты қойып үлгерген Асқар:

Көлемді аузымен қоса қысықтау көздерін де мейлінше кеңейте ашқан Қабылхан дәл қазір қатты таңырқаулы. Әлімбектің барылдап ән айтатынын білсе де, нақ мына құсап нәшіне келтіре шырқайды деп ойламапты. Бұрын-cоңды құлағына жұғысып көрмеген нәзік әуенді құйқылжытып, құтыртпай, аспай-саспай бабымен орындайды. Сонау көне заманның қойнауынан талықсып жеткендей мұңға, сағынышқа толы әсерлі әуен. Бірсыдырғы қоңыр дауыс бір сәт Қайрат Байбосыновтың мәнеріне де жақындап қалады. Ән аяқталып, домбыра ішегі ақырын ғана дың етіп, сабыр тапқан мезетте үй иесі алақанын қалай шапалақтап жібергенін байқамай қалды. Бұл әрекетті өзгелер де сартылдатып қолдап әкеткен. Босағаға көзі түсіп еді, көрші бөлмеде ойнап жүрген осы үйдің тентектері де есіктен жапырлай қарап тұр екен.

* * * Сосын көп ұзамай Асқар да Әлімбекті дәмге шақырып, үйінің төрін көрсеткен. Әрине, осы қаладағы екінші курстасын да ұмыт қалдырған жоқ. «Молодец! – деп ойлады Қабылхан Асқардың Әлімбекті шақырғанына іштей ризашылық білдіріп. – Баяғы дүрдараздықты шынымен-ақ ұмытып кеткен екен. Кекшіл біреу болса, ондай жағдайда қыртиып теріс айналар еді. Ішіне кір сақтамайтын ақкөңіл ғой біздің Асқар. Қалаға келген курстасы жалғызсырамасын, жабықпасын дегені ғой, молодец!» Бұл кеште де жиналған жұрттың жұтына қарасып, жыпырлай бұрылысқаны – ортадағы жалғыз адам болды. Баяғы қысылыпқымтырылып, именіп жүретін бошалаң бозбаланың жұрнағы да жоқ. Әлімбек алғашқы отырыста-ақ жете байқалмаған тосын қасиеттерін тағы да айқындап, топты ортадан даралана түсті. Қызды-қыздымен ақыры дастарханды өзі билеп-төстеп кеткен. Мұнан кейін екі шаңырақтың адамдары өзара телефон арқылы сөйлессе немесе кездесе қалса, амандық-саулықтан кейін дереу ауызға алатындары Әлімбек болды. Сонда бір-біріне алдымен жеткізуге асығатындары – ол турасындағы ерекше ризашылық сезімдері. Жігіттерден гөрі әсіресе екі әйелдің сүйініші басым: – Куртастарының қандай сүйкімді жігіт! Нағыз көпшілік үшін жаратылған азамат қой. – Әшейін босбелбеу момын жігіт дегендерің қайда? Мыналарың ешкімге дес бермей, сөзге ағып тұр ғой әшейін. Тіпті күлкіден езуімізді жия алмай қалдық. – Бәрінен бұрын әнін айтсаңшы. Сезім пернесін дәл басып шырқамай ма? Өнерден бос қалған біздің мына можантопайлар деймісің. Осындай күйеуі бар әйел қандай бақытты! – деседі. Өз тарапынан Асқар да таңырқау сезімін тежей алған жоқ. – Өзгеріп кетіпті-ей. Айтшы, Қабылхан. Әлімбек бұрын мүлде басқаша сияқты еді ғой. Сонда қалай, ә?

От басып алған баладай әлдене шар ете қалды. Тыным таппай, үстіүстіне шарылдайды, сол-ақ екен, аузына қашып тығылардай болып, жүрегі атқақтап қоя бергені. Өзіне өзі есеп беріп жатпай, лып етіп орнынан ұшып тұрған. Тас қараңғыда түкке түсінбей, бір сәт мәңгіріп қалыпты. Түнгі тәтті ұйқының бабына келіп, әбден қызған шағы сияқты. Шарылдап әкетіп бара жатқан – басқа емес, есік қоңырауы екен. «Ойпырымай, жау қуғандай бұл кім?.. Бірдеңе болып қалмаса игі еді?!» деген үрейлі күдік үй иесін дәлізбен дедектете жөнелді. Көзін жыртитып, әрең ашқан ол есіктен тасырлатып кіріп келгендерді әуелі жыға таныған жоқ. Дабырлай сөйлеген сөздері де құлағына дұрыс кірер емес: – Мә, мынаны қара! Мынау турсишең жүр ғой, ей? Әй батыр! Қонақтарды осылай қарсы ала ма екен? А что, не уважаешь что ли нас? -деп гүрілдеген дауыс құлағына сондай таныс. Зал жақтан ұйықтап жатқан балалардың қыңқылдап жылағаны естілді. Оларды оятып жіберген беймезгіл уақыттағы дабыр-дүбірден басқа не дейсіз? Үстіне желбегейін іле салған Бақти есікті жауып алып, балаларды жұбату қамында. Өздерінің бейуақытта келіп, бейбіт ұйқының берекесін алып жатқаны Әлімбектің ойына кіріп шығар емес. Қайта ыңғайсызданып, қысылып жатқан – оның түнгі жорықтас жолдасы Зәки. Пальтосын іле салысымен, құнжың етіп ас үйге ығыса берген: – Кісілердің мазасын алмай-ақ, осында отыра тұрайық, – деді ол. Жолдасының жасқана жалт бұрылғанын жақтырмай қалған Әлімбек даусын одан әрмен көтере, дабырлап сөйледі. – А, что? Несіне қысыласың, ей? Бұл деген – өзіміздің үй емес пе? Түн ортасы тұрмақ, таңға жақын келсек те, бізге есігі ашық бұл үйдің. Кез-келген уақытта теуіп ашып, кіре беремін мен. Әне, біздің достар деген осындай. Ал, сен болсаң, қыз құсап сызылып қалыпсың тегі. Брось ты ондайды! Жаңа есік ашылысымен-ақ, естияр пенденің дереу есін жиғыза қоятын ана бір иіс те сырттан ілесе кірген. Бұл жігіттердің осыншама кештетіп, жүруінің себебін сол иістің өзі-ақ анықтап бергендей болды. Мәселенің мәнісін одан әрі айқындап жатқан – Әлімбектің өзі:

талай рет карта да ойнадық қой. Сонан тура сағат сегізде қызметке үлгеріп жүрдік. – Сонда күні бойы ұйқыларың келмей ме? Қызметте жүріп, қанша айтқанмен, қиын ғой. – О-һо-һо!.. Ой, ішегім-ай!.. Мен не деймін, домбырам не дейді? Бағанадан бері не айтып отырмын мен саған? Оны қойып, таңертең сағат ондағы коллегияға да кіріп кететінбіз. Кіріп қана қоймай, кейде тіпті біреулерді сынап, я болмаса, ұсыныс айтып, сөйлеп те жіберетінбіз. Сонда түні бойы ішкен ғой деп ешкім де айта алмайтын. Ертең де сол свежий огурчиктей болып барамын қызметке. Так что, бізге бола ешқандай саспашы өзі. – Иә, ә, – деді Қабылхан самарқау ғана ықылассыздау үнмен. – Араққа шыныққан екенсің ғой. Мына сөзге Зәки өзіне тән биязы үнмен үнін жұтып, сыңқылдай күлді. – Қабеке, қандай жақсы айттыңыз? Иә, шынында да біздің Әлім араққа шыныққан ғой. Оны арақ жеңе алмайды. Қайта ішкен сайын көмейі бүлкілдеп, қыза түседі. Сөйтіп өлең де шырқап жібереді... – Иә, өлең демекші, – деді де «араққа шыныққан жігіт» жан-жағына қарап, әлдеқайда қол созды. - Қабылхан, домбыра қайда осы? Әкелші тезірек, мен сендерге жақсылап тұрып ән салып берейін.

Әлімбектен жиырма бес сом ақша қарызға алды. Кейін сол да қарызын бермей кетіпті. – Міне, қызық, мұның бәрін мен білмейді екенмін. Өзі де сол жөнінде маған ештеңе демейді. Сендермен бірге тұрмасам да, жатақханаға мен барып жүрдім ғой. Есіңде ме талай рет «Портвейн» ішкеніміз... Бұл сөзімен Асқар «мен де сендермен аралас-құралас болдым. Әлімбекпен сол кезде-ақ дос едім» дегенді ишаралаған түрі. Тіпті екеуіне қатысты әлдебір детальдарды қиыстырып айтқаны бар. Бірақ онысы онша иланымды шыға қоймады. – Алғашқы кезде өзі ішімдікті аузына алмайтын, – деді Қабылхан жолдасының кейбір ұшқары сөздерін елемеген кейпімен. – Бірінші курста бәріміздің темекі жинауға барғанымыз есіңде ме? Жұмыс біткен соң, тапқан тиын-тебенімізді бірден қолымызға берді емес пе? Ортаға салып, алғашқы студенттік табысымызды жумақ болдық. – Білем ғой. Өзім ұйымдастырып едім ғой соның бәрін. Сен сонда әжептәуір қызып қалғансың. – Оны қойшы. Бәріміз тапқан-таянғанымызды өстіп еркектерше жуып жүрсек, қасындағы жолдасымен Әлімбек қашып кетті емес пе? – Иә, иә, біреулердің сөйткені бар... Сол осы Әлімбек пе еді? Тіпті бір тентектер ұрмақ та болды ғой өздерін. – Сонда не істеген де бұл екеуі? Көп қылып конфет, печенье алып, қалың жүгерінің арасына апарып жепті. Сөйтіп тәттіге әбден тойған ғой. Бұларың не десек, «Жуғанымыз» дейді. Бұл оқиғаға еріксіз еңкілдей күлген Асқар біразға дейін өзіне-өзі келе алсашы. – Ішімдікті аз-аздап ауызға ала бастағаны – соңғы курста ғана. Апыр-ай, ә? Ал, қазіргі жағдайы... – Сол ғой менің де айтқалы тұрғаным. Сонда деймін де. Институт бітірген соң тәп-тәуір байсалды орындарда қызмет істеді. Ішімдік деген бәлеге қалай үйір болып жүр бұл Әлімбек? – Ой, Қабылхан-ау! Сол да сөз бе? Ел іші емес пе? Жиі-жиі қонақ болады. Жұрт сыйлайды. Оның үстіне қалыптасып кеткен дәстүр бар. Екі кісінің басы қосыла қалса, бірдеме ғып атап өту керек. Сонан келе-келе, осындай болған да. Өзі жас адам мұндайға тез үйренбей ме? Және біреулер өзін бастық деп қолпаштап отырса. Сен одан да мынаны айтшы. Осы Әлімбек сол кезде қыздарға қалай еді? Мен кішкене ұмтыңқырап қалыппын, – деп Асқар алға қарай ұмтылыңқырап қойды. – Не айтатыны бар? Кейбір құрдастары қыздарға қырғындай тиіп жүргенде, Әлімбектің ерекше көзге түсе қойғаны әй, шамалы еді-ау. Өнерлі, сымбатты жігіт жұрт назарын еріксіз аудармай ма? Батылдығы жеткен кейбір құрбылары қайта бұған өздері жанасып, сүйкенуге даяр тұратын. Солардың ешқайсысымен түптеп айналысып, түбегейлі байланыса қойған жоқ. Сақа студент болғасын ғой осы Ақжанның соңынан түскені.

Қонақүй типтес жатақханада тұратын салт жігіттің қолы қалт етсе, іздейтіні – курстастары. Жиырма төрт сағат тәуліктің кез-келген сәтінде олардың есігі Әлімбек үшін ашық. Аралас-құралас жолдастарымен қосып аз уақыт ішінде келіншектеріне де өзімсініп алған. Қызып келген күндері бір сүйіп қалу үшін ернін ала жүгіреді. Қабылханның емеурінмен жеткізетіні: – Әлім-ау, абайласаңшы! Қазір бұл ішу мәселесі қиын болып тұр емес пе? Астанаға жоғарылап келіп жатқаның жаңа. Аяқ астынан бірдемеге ілігіп кетсең, қайтесің. Өзің және партия мүшесісің. Ішіп, айықтырғышқа түскен басшы қызметкерлер оңып жатқан жоқ, – деген сипаттағы үрей шақыратын сақтық сөздер ғана. Бірақ оған қыңқ етер кісің Әлімбек пе? – Қорықпаңдаршы, маған ештеңе де болмайды, – деп қолын жалғыз-ақ сілтейді. – Жаңа қызметті жуып жүр емеспін бе? Жігіттерден неге қашам мен? Кейбір жолдастар өздері жуып беріп жүр. Бір қызығы – жаңадан ауысып жатқанымен, Әлімнің жоражолдастары бұл қалада да баршылық болып шықты. Жолы түскен кейбірін өткен жолғыдай Қабылханның үйіне ілестіріп әкеліп те жүр. Кейде екі бөлмелі үйде жата-жастанып, қонып та қалысады. «Қабылхан – менің астанадағы ең жақын досым. Жақын досымның үйінде еркін аунапқунамаймын ба былай. Әйда, кетем дегенді қой. Осында қонамыз» деп, ертіп әкелген жолдасын да, үй иелерін де өзі билеп-төстеп кетеді. қосымша Қызмет бабымен астанаға өсіп келген жігіттің еркелігі бір бұл ғана емес. Өзі танымайтын талай үйдің төріне шығып, талай бейтаныс келіншектің бетінен де сүйіп үлгерген. Бір қызығы оған әйел қауымының тарапынан берілетін баға егіз қозыдай ұқсас: – Мына курстастарың нағыз компанейский екен ғой. Ойын-тойдың, отырыстың гүлі. Бұл сияқты шын джентельмендер қазір сиреп кетті емес пе? – деседі бірінің аузына бірі түкіріп қойғандай.

сайын Әлімбектің «Олай болып тұр. Былай болып тұр» деген солқылдақ әңгімесі көбейе берді. Айтқан бұйымтайың дер кезінде біржақты бола қойғаннан артық не бар? «Енді қашан?» деп қайта-қайта сұрай бергеннен де адам зәрезеп болып, еріксіз ыңғайсызданады екенсің. Екі-үш рет сұрағаннан кейін бір сөзді одан әрі қайта-қайта жаңғырта беруге ерлі-зайыпты екеуі де зауықсыз болып қалды. Қабылхан да, Бақти да қадалған жерінен қан алатын пысықтар қатарына жатпайды. Біреудің бермесін тартып алатын өткірлік болса, осы уақытқа шейін бұл екеуі бүйтіп жүрер ме еді? «Сол да сөз болып па? Ертеңінде-ақ қатырам» деп бар шаруаны емексітіп қойған – Әлімбектің өзі. Әйтпесе асықтырып, дегбірленіп бара жатқан бұлар жоқ. Шаруаның бет алысы жаңағыдай болғаннан кейін «Асығысы не, түбі бір реттелер. Қырқына шыдап, қырық біріне шыдамаймыз ба?» деп, екеуі де жайбарақаттыққа қарай бет бұрған еді. Сонда да, Әлімбектей әрі пысық, әрі бастық жігіттің жұмысқа орналастыру тәрізді кішкене шаруаны істей алмағаны көңіл түпкіріне бұлдырлай келіп, көлденеңдеп көлбеңдей береді.

Көп ұзамай артынып-тартынып Әлімбектің отбасы да көшіп келіп қалды. Күйеуімен салыстырғанда, Ақжан тіпті де өзгермепті. Талшыбықтай бұралған сымбатты мүсіні сол он жыл бұрынғы күйінде. Әлімнің «Біздің бикеш толысып кетті, қазір тіпті бұрынғысынан жуан» дегені әшейін сөз екен. Айналасына сүлесоқтау қарайтын қара көздеріне қадала қараған адам бәрібір елеулі өзгеріс таба алмас еді. Тек жұмырланып біткен дөңгелектеу жүзіне әжім іздері түсе бастағаны болмаса. Әу бастағы байсалды мінезі де арнасынан ауытқымаған тәрізді. Сөз сөйлесінде, жүріс-тұрысында тек жуас адамға тән бірсарынды қалып бар. Асқардың аңғаруынша, Ақжанның сырт нұсқасы мен мінез-құлқы онша үйлеспейді. Өйткені әрі көрікті, әрі мүсінді әйел заты өзін қай жерде де еркін ұстап, жарқылдап көзге түсуге сұранып тұрмай ма? Табиғат берген ажар-көркін жұртқа бағалата біледі. Ал, Әлімнің сүйікті жұбайы ше? Тойтаңдап төрге ұмтылмайды. Сыңғырлай сөйлеп, сылқылдай күлмейді. Есіп-есіп мақтанып, екі жаққа қолын сілтемейді. Әлденеден зәбір көріп, ештеңеге беттей алмай қалған жандай бір түрлі пәс. Керісінше, бұл үйдің екі баласы да әкелеріне тартқан мазасыз болып шықты. Көшіп келіп жатқан күннің өзінде-ақ әр түрлі оқиғаға ұрынып, жұрт назарына ілігіп үлгерді. Астанаға ауысып келгеніне жылға жетер жетпес уақыт өткен кезде, Әлімбек пәтер алды. Қаланың тура ортасынан тиген үй үш бөлмелі. Соңғы жобамен салынған мекен-жай кең сарайдай даңғырап тұр. – Молодец, Әлім! – деді жаңа пәтерді күйеуімен ілесіп барып, тамашалап шыққан Асқардың зайыбы Жамал. – Қандай керемет! Осындай

үйді алу үшін кейбіреулер он жылдап кезекте тұрады. Алматыдан ойып тұрып үй алу Әлім сияқты жігіттердің ғана қолынан келмек. Сендер... сендер жүре беріңдер өстіп салпылдап. «Сендер ондай емессіңдер» дегенді бадырайтып тұрып, күйеуінің бетіне баса сөйлегені. Осы қаладағы өз қатарымен салыстыра қарағанда, Асқар мен Жамалдың жағдайлары жаман емес. Үш бөлмелі пәтер оларда да бар. Тек біраз жыл кезекте тұрып, еңбекпен алған. Қаланың ортасында емес, шетіне тақау. Соңғы жобамен салынбаған, жұпынылау. Жамалдың күйеуіне мегзеп отырғаны да – осындай жайттар. «Пысықпын, іскермін дейсің. Сен неге осындай пәтер алмайсың» деп көзге шұқыған түрі.

Сүрініп-жығылып ентелеп келе жатқан Қабылханды Әлім баспалдақ үстінде тықырши күтіп тұр екен: – Қайда жүрсің осынша уақыт? – деп, жүре ұрысқан күйі лып етіп, қонақ үйдің ішіне еніп кетті. Сонан әлден уақыттан кейін барып, бір жас, бір егделеу әйелді ертіп қайта шыққан. – Бұл – менің досым, – деді сосын әйелдерге қалқиып тұрған жігітті көрсетіп. – Сіздермен таныссам, әңгімелессем дейді. Өзі біздің мықты мамандарымыздың бірі. Мұғалімдер білімін жетілдіру институтында методист. – Қабылхан, – деді жігіт амалсыз қолын ұсынып. Сәнді киінген, түрібасы жинақы әйелдерден бір түрлі қаймыққандай. Өз кезегінде жаңағы бикештер де есімдерін жарыса айтып жатты. Сонан бәрі бірігіп қонақүйдің қапталындағы шыны қабырғалы мейрамхананы маңдайға алған. Үсті-бастарын түзеу үшін әйелдер айна алдына кідіріп қалған сәтте, Әлімбек шұғыл шақырыстың мәнісін жолдасына бір-екі ауыз cөзбен жеткізіп үлгерді. Оның айтуынша, мына әйелдер – Мәскеуден, арнаулы педагогикалық мекемеден келіп отырған мамандар. Мақсаттары – жаңашыл мұғалімдердің озат тәжірбиелерімен, халыққа білім беру саласындағы түрлі ізденістермен танысу, көңілге қонғандарын жинақтап, Мәскеуге ала кету. Бұл мамандар зерттеп жүрген сала бойынша еңбектері назарға ілігуге жарайтын халық ағарту қызметкерлері біздің республикамызда жетеді. Бірақ солардың барлығының ішінен Әлім мынандай құрметті қонақтарға ең алдымен, реті келіп тұрғанда, өзінің жақын жолдасын таныстыруды мақұл көріпті. Осындай дастархан басында әдейілеп, жақынырақ біліскені жөн. Қанша айтқанымен сонау үлкен мемлекеттің астанасынан келіп отырған пайдалы кісілер. Мәселен, бүкіл Одақ деңгейіндегі орындарда Қабылханның аты аталып, ғұлама педагогтардың аузына ілігіп жатса, жаман ба? Конференцияға қатысып, брошюралары шығып жатса ше? Бүкілодақтық педагогика академиясының номенклатурасына да ілігіп кетуі мүмкін. Бәрі айналып келгенде, өзінен бұрын досының қамы. Осы отырысты ұйымдастырып жіберуге аяқ астынан тәуекел етіп жатқаны да сол. Мұндай қамқорлыққа іші жылып, кәдімгідей тебіреніп кеткен Қабылхан төмен қарап, тұқшыңдай береді. – Рахмет, рахмет! – деді сосын ақырын ғана. Ризашылық сезімін білдіретін басқадай оңды сөз қапелімде аузына түсер емес. Көңілі толқып кеткен жігіт досының ақ сұр өңіне мейірлене қарады. Сонан бұлар ұзақ отырған. Мәскеулік мамандар да ештеңеден тартынбайтын, көңілдері тым мәрт, жүректері жомарт жандар болып шықты. Қабылханды қатардағы қарапайым қызметкер деп қабылдамай, терезесі тең тұстас мамандай еркін сөйлеседі. Алынып қойылған сайын ажарлары кіре түскендей. Көңілі марқайып, қошаметке кенелген жігіттің

де дәл қазір мерейі үстем. Аз уақыт ішінде талай әңгіме айтылып, талай мәселенің басы қайырылды. Сонан отырыс аяқталып, даяшымен есеп айырысатын уақыт та жеткен. Сол-ақ екен, қонақтардың екеуі де сумкаларын қармана бастады. – Жоқ, бұларың не? – деді Әлімбек дереу жас әйелдің білегінен шап беріп ұстай алып. – Қойыңыздар ұят болады. Сіздерді бір рет қонақ қыла алмасақ, жігіт атымыз құрысын. Бағана айттым ғой, сіздерді қонақ қыламыз деп... Өткір мінезді өктем еркек сыпайы қарсылыққа ырық берген жоқ. «Ұят болады» деген ұлы сөзді көлденең тартып, тапжылмастан отырып алды. Дағдарып барып, алғыс айта бастаған әйелдерге: – Ал онда, сіздер сыртқа шығып, таза ауа жұта тұрыңыздар. Біз Қабылхан екеуміз даяшыны күтеміз, – деді Әлімбек бұйрыққа жақын өктемдеу үнмен. Өздері ғана оңашалана бергені сол еді: – Қабеке, сенде қанша ақша бар? – деді жолдасына қарай жалт бұрылып. – Сол, манағы өзің айтқан. –Бес жүз сом ба? Ә-ә, онда жетеді екен. Менде ештеңе болмай тұрғаны. Тұтас өзің төлей салсаңшы. Деуін десе де, даяшы келіп, есеп айырысқанша бұрылып, әйелдер кеткен жаққа қарап қояды. Қабылхан тиісті ақшаны түгелімен дастархан иесіне санап бергеннен кейін ғана Әлімбек ақырын ғана түрегеле берді. – Тездетейік, ана кісілер күтіп қалды ғой. Үлкен астанадан келген адамдар, ұят болып жүрер. Қанша төледің? – деді былай шыға бере жолдасына. – Төрт жүз бес сом. – Төрт жүз бес сом? Қойшы? Көптеу екен. Тісқаққан даяшы ғой, бізді жаман түсіріп кетіпті. Бірақ, сен қиналма. Жартысы – менің мойнымда. Айлық алғанша шыда, – деді де, Әлімбек адымдай басып алға оза берді. Бұл кезде Әлімбек пен Асқардың қарым-қатынасы ересек азаматтар арасындағы кәдімгі шынайы достыққа ұласып үлгерген. Күнделікті қамқаракеттің арасында өз билігіне тиеселі бос уақыт табыла қалса, Әлімбек салып ұрып Асқардікіне жетіп барады. Асқар да Әлімбекке күнара телефон шалып, амандық-саулығын сұрап тұруды әсте ұмытқан емес. Әлдебір мерекелерге орай қолтығына бірдемені қыстыра барып, оның келіншегін қызу құттықтай салуға да бейімделіп қалған. Курстас жігіттердің ә дегеннен-ақ жарасып кетуі – Қабылхан үшін кәдімгідей қуаныш. Сонау тоғыз жыл бұрын дүрдараздықты бықсытып, араларынан ши шығып жүре ме деген күдігі түбегейлі сейілді. «Солай болып еді-ау» деп ешқайсысы бірде бір рет ауызға алған емес. «Міне, нағыз азаматтар! – деді олардың мәрттігіне іштей сүйсінген Қабылхан. – Қайдағы жоқты кек тұтпай, бірден араласып кетіпті. Бұрын жақсы білмей жүріппін, Асқар қандай тамаша жігіт еді өзі!..». Әлімбек осы қалаға ауысып, шынын айтқанда, «өсіп» келгенше Қабылхан мен Асқардың үйі нақ осындай жақын қарым-қатынаста болып

көрген жоқ. Анда-санда телефон соғысып, одан қалса, айындажылында қонаққа шақырысып қана жүрген жандар ғой. Алыстан сыйласқан бұл сыпайы қатынасты Әлімбектің келуі басқаша арнаға салып жіберді. Бір қалада тұрып, амандық-саулыққа мүмкіндік таба бермейтін кісілердің басқосулары жиілей түскен. Өзара ашылып әңгімелесуге мұршалары келмей жүретін келіншектері де қазір сырлас.

Бұл Қабылхан үшін күтпеген жаңалық еді. Сенбеген пішінмен тәптіштеп қадала сұрады. Рас екен. Жамалдың өзі айтыпты. Аздап мақтаншақтығы болғанымен, аузында сөз тұрмайтын ақкөңіл жан. Тіпті Асқардың өзінше құпия санатына кіргізіп, жасырып-жауып жүрген сырларын да аңдамай сыртына шығарып қояды. Бақтидың қарапайым мұғалімдікке қолы жетпей жүргенде Әлімбек Жамалды апарыпты да, халыққа білім беру бөліміне кадрлар бөліміне бастық етіп лауазымды қызметке қойыпты. – Дос-жаранның өсіп жатқанын, әрине, қызғануға болмайды, – деді Бақти үні құбыла түсіп. – Бірақ, екінші жағынан алғанда сенген адамың сенің өтінішінді аяқ асты қылып, екінші біреуге қол ұшын беріп жатса ше? – Түсінбедім, – деген кезде Қабылханның кірпікке зәру қысық көздері жыпылықтап кетті. – Жамалдың онсыз да жұмысы бар емес пе? Сен ғой мұнда табаныңнан таусылып жүрген... – Міне, мәселе осында болып тұр емес пе? Не үшін жүрегім ауырып тұр менің? Асқардың жұбайы Жамал басқа кәсіптің адамы, қаладағы көпшілік кітапханалардың бірінде істейтін. Кезінде үй ішіне жайлы тыныш қызмет деп әдейі сол жерге орналастырып жүрген күйеуі. Содан өзі де бұл орынға үйреніп, бауыр басып кеткен еді. Сол Жамал бір күні аяқ астынан жұмысын ауыстырып шыға келгені. Енді ол қаладағы бір ауданның білім беру бөлімінде кадрлар жағын басқарады. Яғни, қызмет дәрежесі де, жалақысы да өскен. Әуеліде құрбы келіншектің бұлайша бірден секіріс жасауы таныстарды да әжептәуір таңырқатып тастады. Қуанышымен құттықтай келген Бақтиға бұлайша тез өсудің мәнісін шымшымдап құпиялап жеткізген – Жамалдың өзі екен. Бір ауыз сөзбен айтқанда, бәрі Әлімбектің арқасы көрінеді. «Реті келсе, құрбыңның қызмет жаңдайына жәрдемдес» деп, Асқар оған оңашада айтып қойса керек. Министрлікте жауапты қызметте отырған адам үшін мұндай шаруа қаншалықты қиын дейсің. Сонан босаған бір тәуір орынға жолдасының жұбайын лып еткізіп отырғыза қойған ғой. – Сонда қалай? – деді екеуі оқшаулана берісімен-ақ Бақти күйеуіне. – Біз ғой келгелі оның құлақ етін жеп жүрміз. «Қатырамын, істеймін» деді бірден-ақ. Ешкім зорлап аузына салғызған жоқ. Ақыры не болды уәдесінің. Сиырқұйымшақтатып апарып жоқ қылды емес пе? – Кім сиырқұйымшақтатқан? – Кімі несі, ей, мынаның? «Бітеусің» десем ғой, тағы ашуланып қаласың. Белгілі емес пе кім туралы айтып отырғаным. Түкке түсінсем, бұйырмасын, сонда қалай болғаны? – Не қалай болғаны бар? – Уәдені беріп-беріп келіп, өтінішімізді ақыры далаға тастайды. Ал, Жамалды апарып, өз сөзімен айтқанда, жұмысқа «сарт еткізген». Және тіпті ол өз саласында істемейтін, басқа қызметтегі адам. Сонда қалай болғаны деймін де?

Астыңғы салбыраңқы ернін жинай алмай, қағазға шұқшыңдай үңіліп жатқан. Есіктен кіріп келген ер кісінің: – Ассалаумағалейкум! – деген қарлығыңқы даусы да елеңдете қойған жоқ. Жұмыс бабымен кабинетке кіріп жататын келімді-кетімді кісінің қайсы біріне назар аудара берсін. Дегенімен, бұл жолы амалсыз басын көтеруге тура келген. Өйткені бөгде жігіттің іздеп жүрген адамы басқа ешкім емес, тұп-тура мұның өзі болып шықты. Бір көрген кісісін ұмытпайтын әдеті. Жалт қараған ол есік босағасындағы еңкіштеу еркекті бұл жолы да айнытпай таныды. Танығаны сол екен, айналаны ұмыттырып тартып әкеткен жұмыс әлеміне деген жайына қалдырып, қалбаң етіп ұшып тұрды: – Ой, Қабден! Сенбісің, ей? Қане, келші бері... Жаратылысындағы жайбасарлыққа бағып, мейманның «бері келуін» күтіп тұрған жоқ. Қолын алдыға ұсынған күйі адымдап қарсы жүрді. Содан кабинетте жұмыс істеп отырған төрт-бес адамның назарын амалсыз өзіне қабылдап, құныстау бейтанысты құшақтай алған. – Иә, Қабден-ау, қайдан жүрсің?.. Кел, бері отыр... Адамға ауырлау қарайтын ала көздерімен кабинет ішін марғау ғана шолып өткен бөгде жан бәрібір «бері келмеді». Тар кабинетте тақасып жұмыс істеп отырған жұрттың мазасын алудан қашыпты. Екеуі дәлізге шыққаннан кейін: – Иә, қайдан жүрсің, бауырым? – деп, Қабылхан сауалын жалғастыра түсті. Қабағын ептеп жазғанымен, Қабденнің түнеріңкі түрі әлі де онша жыли қоймаған сыңайлы. – Өстіп таң қалатыныңды біліп едім. Бірақ, молодец екенсің, бірден таныдың. Сенің жалпы осы Алматыда тұратыныңды естігемін. Бірақ қайда істейтініңді білмейді екем. Қабден де – институтта қатар оқыған жігіт. Факультеті басқа болғасын екеуінің қарым-қатынас жасамауы, тіпті бір-бірін танымауы да әбден мүмкін еді. Бұлардың жолын ұштастырған... – Бәрі құтты болсын! – деді Қабден шылым түтінін аузынан сыздықтата шығарып тұрып. – Астанада жүріп, бұлайша тірлік жасау да оңай емес. – Өз халің ше?.. Өзің туралы да естиік енді. Көп айтар ештеңесі жоқ екен. Темір жол бойындағы шағын қалада тұрады. Темір жол мектебінде сабақ береді. Үйленген. Бірақ ол тіршілігі сәтсіз аяқталыпты. Қыздай алған әйелімен ажырасып кетіпті. Қазір басқа біреумен отасқан сияқты. Бітті, Қабденнің өзі туралы айтатын бар мәліметі әзірше осымен шектелмек. Адаммен бірден үйлесе кетуі қиын, мінезі оғаштау жігіт екені де есінде. Көбінесе осылай үндеместен, өзінен өзі түнеріп жүргені. Андасанда басып тұрып ішіп алады. Кімдермен, қайда жүріп ішетінін ешкім білмейді. Ішімдікке үйір жігіттер Қабылханның айналасынан да табылып жататын. Бірақ солардың ешқайсысының Қабденмен стакан қағыстырдым

дегенін естімепті. Қалай дегенде де осы құныстау құрдасының адамды тарта қоятын сүйкімділігі шамалы еді. Әңгіме тіпті де онда емес. Қабылханның есіне сарт ете түскен – осыдан он жылға тақау уақыт өткенімен, әлі ұмытылмай жүрген бір кішкене оқиға. Жауынды күздің сылбыраң кешінде жатақхана жанында едіреңдескен жігіттер жиналып қалыпты. Іштерінде бір иықтарын алға беріп, үнемі төбелеске сұранып жүретін осы маңайға танымал сотқарлар да бар. Бәрінің іздегені – бір-ақ адам. «Қайда? Қайда?.. Жағын айырып, жанын жаһаннамға жібереміз... Көрсетеміз!.. Құртамыз!» деп қоқиланып алыпты шеттерінен. «Сендер де сонымен бірге оқисыңдар ғой» деп, бейсауат өтіп бара жатқан екі-үш студентке де қоқан-лоққы көрсетіпті. «Өзі келмесе, бәріңді де соғамыз» деп, мығымсыған бұзақы топтың жуыр маңда тарай қоятын сыңайлары байқалмайды. Сонан Қабылхан бұзықтармен сөйлесуге амалсыз шыққан. Амалсыз шыққаны – әлгілердің іздеп жүрген адамы басқа жерде емес, тұп-тура өзімен бір бөлмеде тұратын еді. Мәмілеге шақырған елшінің сөзін екіленіп алған тентектер құлаққа да ілген жоқ. «Ә, солай ма?... Бірге тұрамысыңдар? Ендеше мә саған!» деген дауысты ести бергені сол еді, ауыр соққыдан жалп етіп ұшып түсті. Әлде бір қыздар ышқына айқайласып, араға түспегенде, жағдайы мүшкіл болатын. Оңайшылықпен есе бермейтін өжет мінезді қала қыздары екенін кейін білді. Олармен кездесе қалса болғаны, қысылғанынан бетінен басып, қатты ыңғайсызданатын. Сөздің қысқасы, сол кеште бұған жұдырық жұмсағандардың арасында осы Қабден де жүрген. Оның солай жүруі заңды да еді. Өйткені сол түнгі шатақтың ұйытқысы да, ұраны да басқа ешкім емес, Қабденнің нақ өзі болатын. Еске алып тереңдей беріп қайтеді, ескіруге айналған итжылғы әңгіме ғой. Сол бір жайсыз оқиға тап бүгінгідей көз алдына көлденеңдеп келе қалғанымен, Қабылхан ол жөнінде ләм-мим деп жұмған аузын ашқан жоқ. Қазір екеуара өрбіген әңгіме өткен-кеткен қайдағы бір ұсақ-түйектің төңірегінде ғана. – Қабылхан, сен маған мынаны айтшы, - деді Қабден қарасы ауырлау ала көздерін кенет серігінің жүзіне тапжылмастай қадай түсіп. – Иә, нені? Бұл жолғы жауап өзі тығыз уақытты сағыздай созып барып естілген: – Ақжанның адресін берші. – Ақжанның? Қайдағы Ақжан? Сасып қалған Қабылханның қысық көздері ырқынан тыс жыпылықтай жөнелді. Сөйтсе Қабденнің бұған әдейілеп іздеп келген мақсаты басқа болып шықты. Ақжанның осы қалада тұратынын кездейсоқ естіп алған. Жоқ жерден ескі танысына ат басын арнайы бұру

себебі де соған байланысты екен. Әйтпесе бұны бір соншалықты өліпөшіп сағынып бара жатыр деймісің. – Неғып үндемейсің? Адресін айта салудың не қиындығы бар? Ең құрығанда телефонын жазып алайыншы. Неғып үндемейтіні – Қабылханның өзіне ғана аян. Мына шіркінді, қалай болғанда да, Ақжанның маңайына жолатқысы жоқ. Құныс жауырынды, қораштау, түнеріңкі көңілсіз жігіт болғандықтан емес. Баяғы шатақ оқиға тура сол қалпында көз алдына қайтадан қалқып шыға келген. Сол жолы Қабден тобының іздеу салып, жер көктен таба алмай жүрген адамы – бұл күнде Ақжан сұлудың құдай қосқан қосағы. Екі түйе үйкелсе, арасында шыбын өледінің кебін киіп, екі арада босқа таяқ жеп жүрген Қабылхан баяғы. Содан күйіп қалған ауыз. «Мына Қабден жұбайлардың арасына тағы түсіп, оттың басын бүлдіріп жүрмесін» деген сақтығы. – Әй, Қабден, Ақжан – қазір үйлі-баранды адам. Екі баласы бар... Қайтесің енді оны? Он жыл өтті емес пе одан бері. Жайымызға жүрейік те. – Ж-жо-оқ, – деді Қабден жұлып алғандай басын жігерлене шайқап жіберіп. – Сен мені түсінбедің. Ол әңгіменің бәрі ескірді ғой. Ұмыттық қой. Маған оның керегі не? Ақжанда басқа шаруам бар... Кісінің көңілін қиюды білмейтін Қабылхан қырық жылғы танысы қиылып болмай тұрып алған соң, қайдан шыдасын. Ақыры берді телефонның номерін. Сонда да Ақжандікін емес, Әлімбектің. Айрандай ұйып отырған бақытты отбасына қылау түспеу үшін осылай істегені дұрыс деп білді. «Шаруаларына араласып нем бар? Өздері түсінісе жатар. Түсінісер».

Төзім таусылып бара жатқасын, жақын маңдағы бір-екі сыраханаға бала жүгіртуге де тура келген. Бірақ уақсыз уақытта жоғалып кеткен үй иесі туралы ол жақтан да дерек шықпады. – Әй, сол мықты жолда жолдастарының бірінің үйіне бұрылып кеткен ғой. Көңілшек неме жүр дегенге еріп жүре берген ғой... – десті қонақтар. Бірақ көңілдегі күдік тұманы қоюлана түскендей. Әркімнің көкейінде қылтыңдап бас көтеріп жатқан – «Ішіп-ішіп мас боп қалмады ма екен?», «Көшеден өте бергенде, машина қағып кетпеді ме екен?», «Милициямен байланысып қалған жоқ па?» деген тәрізді күмәнды сауалдар. Сондықтан ба, өзектері қанша талғанымен, ересек кісілер асқа тәбетсіздеу қол созған болды. Бүгінгідей мейрам күніне мүлде үйлеспейтін бәсең басталған әңгіме де онша қайтадан өрши алмай, үзіліп қалуда. Сонымен үй ішіндегі мазасыздық барынша күшейіп, жұрттың берекесі қашуға айналған сәтте сыртқы есік сарт етіп ашылып (бұл үйдің есігі мұндай уақытта құлыпқа бекітілмеуші еді), еңгезердей еркек ентелеп кіріп келді. Еркек болғанда өзге емес, манадан бері осындағы барша қауымның басынан бастап іздей бастаған, ақыры ішкенін ірің, жегенін желім қылып, әбден абыржытуға айналған адамы, үйелмендей ірі үй қожасы. Үлкен-кішісі бар барлығы бір дауыспен шу ете қалысты. «Қайда жүрсің?.. Неғып жоғалдың? Ақыры келдің-ау!» деген тәрізді қуанышты шу, даурыққан дауыстар. – Жолдастар, жетер, жетер!.. – деді Әлімбек екі қолын жайқай сілтеп. Қаумалай жөнелген қауым бір сәт тыныштала қалғандай болды. – Бәріңіздің алдыңызда айыптымын, ағайын!.. Әбден кешіккенімді мойындаймын. Жігіттермен бірге сыраға шығып едім, барып жүрген жерімізде болмай қалыпты... Сонан іздеп, талай жерді сандалғанымыз. Оның үстіне бүгін бірінші май, демонстрация біткенше еш жерде сыра сатпайды екен. Ақыры такси ұстап, бір түпкірге бардық... – Мына түріңмен ба? – деді Қабылхан Әлімбектің үстін нұсқап. Сөйтсе, аяғына сүйреткі ілген жігіттің бұтына кигені де кәдімгі спорт костюмының шалбары. – Ей, қойшы, сен де! Онда тұрған не бар? Асығып, байқамай қалыппын. Қысқасы, сонымен қойшы, жігіттер қызғаннан кейін жібермей, әрең шыққаным. Ақыры такси ұстап, үйге әрең жеткенім. Көңілшек сорлымын өзім де бір жүрген. Ал, қане, кідірмейік. Тегіс құйылсын!..

* * * Ауыр ұйқының енді ғана күшіне мініп, бел ала бастаған кезі. Әлі түс көріп те үлгермеген тәрізді. Әлдеқандай қоңырау үні шыр-шыр етіп, бұларды сол бір тәтті ұйқының құшағынан ажыратып алмақ әрекетте.

бір ыңғайсыз уақиғаларды дәл қазір еске алып жату орынды бола қояр ма екен? Әй, қайдам?!.. Үнемі түнеріңкі жүретін Қабденнің қабағы сәл-пәл ашылған сияқты. Ақжанның аңғаруынша, өзі кәдімгідей есейіп қалған. Ұйғыр өңдес сопақтау қоңыр өңіне ептеп сызаттар түскен. Тікірейген шашы да сұйылып қалғандай ма, қалай? Тек мұрты ғана сол қоп-қою қалпы. Әңгіме салқын ғана өрбіді. Жарқылдай қарсы алғанымен, Әлімбек те кенет тұлғасын тіктеп, маңғаздана қалыпты. Кеңседегі кабинетінде отырған бастық роліне кіріп, сөзді үнеммен ғана шығарады. Қанша қолқалағанымен, Қабден дастарханнан дәм тиген жоқ десе де болады. Екі қолын алдыға салып сілейіп отырды да қойды. Андасанда ұрттап қоятыны – алдындағы ыстық шай ғана. Ауыр қозғалатын көз қарашықтары қасындағы екі адамның бірін қуалай жылжиды. Сиректеу тіл қатып отырып, бағып-қаққаны – сол. Байқады ма, жоқ, байқаса да, әдейі сыр бермей ме, Әлімбек оның бұл қылығына мүлде назар аудармаған пішінде. Шешесіне көңіл айту сылтауымен Ақжанға арнайы жолыққысы келген екен. Кетер сәтте келіншекке жанаса беріп: – Мен сені ұмытқамын жоқ, – деді күңгірт үнмен ақырын ғана.

Балалар ұйықтап қалған. Енді Бақтидың өз төсек-орындарын ыңғайлай бергені сол болатын. Екеуін де селк еткізген – телефон шылдыры. «Тағы да мезгілсіз уақытта. Бұл кім болуы мүмкін?» деген ой құйындай жүйткіп өтті. Бұл жолы телефонды көтерген – Бақти. Қабылханға естіліп жатқан, әрине, соның ғана даусы: – Иә, иә... Жайшылық па?.. Не дейді! Қойшы... Мүмкін емес. Иә, иә... Ойпырым-ай, қойшы!.. Сонан?.. Басқа ештеңе айтпайды, ә?.. Масқара!.. Сұмдық болды десейші!.. Ақжан, кішкене сабыр ет, қазір барамыз... Қазір. – Не бопты? – деді мына әңгімеге еріксіз елеңдеген Қабылхан басын көтеріп алып. Түр-түсі құбылып кеткен Бақти бірден жауап қатуға шамасы жоқтай, басын шайқай береді. – Сұмдық!.. Сұмдық!.. – Ойпырым-ай, не бопты? Айтсаңшы үздіктірмей! – Әлімбек... – Иә, немене, Әлімбек? Бірдеме болып қалып па оған? – Иә, болып қапты. – Не болыпты? – Кетіп қапты. «Кетіп қапты» деген сөзді екіұшты түсінген Қабылхан: – Не дейт? Қайда? – деді шыдай алмай. Қазақ кейде «Қайтыс болыпты» дегенді де қазақтың кейде осылай айта беретіні бар ғой.

Сөйтсе, Әлімбек үйінен кетіп қалыпты. Кешкісін кешірек келген. Әйеліне «Мен енді кеттім. Ажырасамын сенен» деп, қысқаша ғана мәлім еткен. Сонан іссапарға ұстап жүрген сумкасын иығына іліп алып, лезде тайып тұрған. Сотқа арызды артынан апарып бермекші көрінеді. Суыт жеткен тосын хабар ерлі-зайыпты екеуді жай түскендей есеңгіретіп өтті. Аңырайған қалпы бір-біріне қарап, қимылсыз қалыпты. Алғаш ес жинаған Бақти болды: – Мына сұмдықты естіп алып, қалай отырамыз? Қалай шыдаймыз? Барайық! - деді ол өзгерген үнмен ышқына дауыстап. Жаңа ғана салынған жар төсегі тағы да қаңырап қала берді. Бұлар келгенде Әлімбектің үйіне бірер адам жиналып үлгерген екен. Онсыз да сұрланып жүретін Ақжанның өңі қашып кеткен. Қабылханның оны қатты ашуланғанын көргені осы. Қара көздері жасаурай қызарып отырып айтқан әңгімесінің ұзын-ырғасы мынау. Үй іші артынан қалаға көшіп келгенімен, қызметтен соң әлдеқайда қаңғып кету, тіпті үйге түнемеу сияқты жаман әдетін Әлімбек бір жола қоя алмай жүріпті. Оның шет жағасын ептеп жолдастары да сезеді екен. Сонан бүгінде сол дағдысына бағып, үйге кештеу келген. Келісімен әй-шәй жоқ: «Ақжан, балалар ұйықтады ма? Ұйықтаса, тіпті тамаша болды. Менің сенімен оңша сөзім бар» деген ентіге сөйлеп. Әйел байғұс күйеуі оңашалағанына қашан қарсы болушы еді, жұмысына байланысты бір жаңалық айтатын шығар деген тәуір үмітпен тақала түсіп, құлағын ыңғайлай берген. Әлімбек болса, өзіне тәуелді бір ұсақ қызметкерді қабылдап отырғандай маңыздана қалып: «Ақжан, жағдай солай болды. Мен бұл үйден кетемін» деген сұстана сөйлеп. Ойында бөтен ештеңе жоқ келіншек: «Кеткені несі?.. Тағы командировка ма?» деп, қарсы сауал қоя бастаған екен, Әлімбек әңгімені қысқа ғана қайырып, шұбалтып жатпастан, тоқ етерін бір-ақ айтыпты: «Ақжан, сен де, мен де бала емеспіз. Мәймөңкелейтін ештеңе жоқ. Мен үйден кетемін. Біржола. Тағдыр солай болды. «Неге?» деп, «Андай-мұндай» деп қазір сұрақ қойма! Бәрібір жауап берер шамам жоқ оған. Сен мені білесің ғой. Ойға алғанымды орындамай, тынбаймын. Ендеше әзірше сөз бітті. Бәрін артынан түсіндіремін. Болды осымен» деген де, оны-пұны заттарын жинастыра бастаған. Әуеліде Ақжан күйеуінің бұл қылығын кәдімгі қарадүрсін қалжыңға балапты. Өйткені қаншама шындыққа жанастырайын десе де, мынау шұғыл әрекеті тіпті қисынға келмейді. Әлімбектің кейде осындай дөрекілеу әзілдері болушы еді. Біреуді жоқ жерден қайдағы бір жаманатпен қорқытып алып, артынан: «Ап, бәлем, қатырдым, қатырдым!» деп сақылдай күлетін. Күйеуінің нақ осы жолғы тосын қылығын Ақжан әуелі неге жоритынын білмейді. Ештеңе деп уәж айта алмай, дағдарып қала берген. Содан не керек, ертесінде шыдамай, күйеуінің қызмет орнына телефон шалған ғой. Ондағысы: «Түндегі айтқаны шын ба әлде мені

алдап, асығыс командировкаға кетіп қалды ма?» деген күмәнды ойды анықтағысы келгені. Жоқ, телефоннан гүрілдей естілген – басқа ешімнің емес, Әлімбектің кәдімгі төл даусы. – Әй, сенің түндегің шының ба, ей?! – деген бұл төтесінен. – Шын емегенде, қалжың ғой деп пе едің? Басың болса, өзің-ақ түсінер едің ғой бәрін. Сонан екеуі телефонмен шарт та шұрт ұрсыса кетсін. Ұзақ емес, аяқ астынан шыққан мылтық атысындай қысқа ғана. Ақжанның күні бойы қандай күйде жүргенін отырғандардың ешқайсысы қазбалап сұрай қойған жоқ. Әйтеуір кешкісін бір хабарын берер, әңгіменің байыбына сонда барармын деп, күтпей ме? Әлімбектің мына қылығы оған түсі сияқты көрінген. «Солай болуы әбден мүкін-ау» дегенімен, көңілі тіпті де сенетін емес. Болған жайды тырс етіп күн ұзақ тісінен шығармаған. «Осылай да, осылай, күйеуім аяқ астынан бұзылғалы жатыр» деп, кімнен барып шүйінші сұрай қойсын. Сонан мең-зең қалпы кешті өткізіпті. Күндегідей балаларын тамақтандырып, ұсақ-түйек тіршілігін істей берген. Іштей елеңдеп, Әлімбекті күткен. Қандай жағдай болса да бір хабарын айтуы керек қой. Әкесін өлтіргенді де естіртеді деген. Сонан төсек салып жатуға дайындалып жатқан кезде күйеуінің салаң етіп етіп кіріп келмесі бар ма? Күні бойы ширығып, жүйкесі жұқарып отырған келіншек орнынан лып етіп, атып тұрады. Аузына алғашқы келген сөз: – Шын ба, ей? – Неше рет айтам мен саған шын деп... Баяғыда-ақ бәрін ойлап, шешіп қойғамын. Сен оған ренжіме. Не істеймін, енді тағдыр солай болса... – Кім ол?.. Бүйтіп мені айырбастап кеткен адамың кім? – Не важно... Бәрібір емес пе саған кім болса да. Ең бастысы – екеуіміздің ажырасуымыз. Міне, мәселе сонда. Онан басқасында сенің шаруаң жоқ. Қанша ұстамды болғанымен, бұдан ары қарай шыдап тұру мүмкін емес еді. Әншейінде ойы шабандау, сабырлы, сүлесоқтау Ақжан шарт кеткен. Ашyдың ыpқымен айқайды салды дейсің. Не айтып, не қойып жатқанын өзі де білмейді. Әйтеуір ауыр-ауыр біраз қуатты сөзді айтып тастағаны анық. Әлімбектің не деп ақталғаны, қандай уәж айтқаны қазір мүлде есінде жоқ. Есінде қалғаны – дірілдеп-қалшылдап оны үйден қуып шыққаны. Мына тосын шешімнің ауыр салмағын анық түйсінгені. Қорлық пен намыстан жан дүниесі шырқырап, есеңгіреген күйі диванға құлап түскен сияқты. Әйтеуір әке-шеше арасындағы бұл тосын жағдайға балалардың куә болмағанына да тәубе. Қолына ілінген дәріні ішіп, ептеп жүрегін басыпты. Оқыс оқиғаны жақын адамдарына жариялау үшін телефонға жармасқаны – содан кейін... – Ой, сұмдық-ай! – десті мына хабарды естіген үйдегілер жағасын ұстап: – Ойпыр-ай, Әлімбектің бұл не қылғаны?

ойлағаннан әлдеқайда молырақ. Бірақ бұрынғыдай қалжыңдай қарқылдасып, жадырай күліп жатқан жатқан ешкім жоқ. Кісі өліміне жиналғандай бәрінің де жүздері пәс. «Ойпыр-ай, рас па?» деседі шеттерінен таң қалғандарын жасыра алмай. Бір жағы теледидарды ермек ете отырып, келгендер кешелі-бері қаһарманға айналып кеткен негізгі адамды біраз күтті. Уақыт жылжыған сайын бәрінің жалтақтай қарайтыны – үй иесі Мәдіхат ағай. Ақыры есікті жұлқа ашып, Әлімбек те кіріп келді. Бұрынғыдай жарқылдай амандаспаса да, мойнына су кеткен адамның түрі байқалмайды. Әркіммен қол алысып, ұстамды түрде сәлемдесіп жатыр. Бейне бір министрліктегі өз кабинетінде келушілерді қабылдап жүрген сияқты. Кейбіреулерге тіпті: «О, бәленшекең де келіп қалыпты ғой» деген сыңайда пейіл де танытып қояды. Бөлме іші бір сәт сілтідей тына қалған. Тек бет алды даңғырлап тұрған – теледидардың даусы ғана. Ыңғайсыз тыныштыққа араша түсіру үшін оны әзірше сөндірмей тұрған – Қабылхан болатын. Әңгімені қалай бастауды білмей, ыңғайсызданған біреулер, жөткірінген болып жатыр. Сөз тізгінін алдымен қолға алған – үй иесі, Әлімбектің осы қаладағы жақын ағайыны Мәдіхат. – Ал, айтшы мына жұртқа! Аяқ астынан бұл не қылған дүрбелең өзі? – Рас па мына келіннің айтып отырғаны? Мына кісілер екеуміздің жаңалығымызға сенбей отыр. Айт бәрін, мүмкін, сенің алдыңда мен кінәлі болып қалған шығармын. Өз аузыңмен жеткізші түгел. Бөтен ешкім жоқ, бәрі өзіңнің туысың, достарың... – деді Ақжан даусындағы толқынысты баса алмай, асыға сөйлеп. Сондағы Әлімбек сөзінің түйіні мынау болды. ...Иә, еш жаңсақтығы жоқ. Әйелінен ажырасқалы отырғаны рас. Онда тұрған соншалықты қандай оғаштық бар? Қазір екінің бірі ажырасып жатыр емес пе? Мұндайды сұмдық көретін қазақтың баяғы ескі заманы өткен. Ажырасу – бүгінгі таңда әсіресе урбанизация кеңінен етек алған алдыңғы қатарлы елдерге тән қатардағы жай ғана нәрсе. Адамзаттың озық ойлы алдыңғы легі неке мәселесіне онша мән бере бермейді. – Ақыл-сана дамыған сайын жанұя мәселесі екінші кезекке қарай ысырыла бермек. Осынау отыз үш жылдық ғұмырында Қабылхан ешқашан да ерлізайыптылардың ажырасу оқиғасына араласып көрмеген еді. Араласпақ тұрғай, куә болудың да сәті түспеген. Нәті жуас жігіт мына ауыр жағдайға бірден бір кінәлі адам өзі сияқты, жиналған жұрттың жүзіне тіктеп қарай алмай, қарадай қуыстана береді. Ақжанның абдырауы түсінікті, ал сонда жай жанашыр болып жүрген бұған не жоқ дейсің. Ақылға шақырған аталы сөзді алдымен ағайын болып есептелетін екіүш ересек кісі бастады. Одан кейін Зәки, Асқар тәрізді жақын жолдастар кезек алып, нақ осындай сәтте айтылуға тиісті ойларын таңдап-талғап

жатпастан, талқыға салысты. Айналып келгенде, әңгіменің түйіні: «Ойпыр-ай, аяқ астынан бұл не қылған сұмдық!» – Екеуіңнің ишай дескен кездеріңді естіп пе едік? Әлімбек пен Ақжан ұрсысып қалыпты дегенді естіген жоқпыз. Сонда аяқ астынан бұл не қылған сұмдық, ей?! – деді Әлімбекке ағайын болып келетін Мәдіхат есімді үй иесі. Бұл кісі техникум оқытушысы екен. – Ұрсысып-керісіп, бір бірін жамандап, әбден берекесі кеткен адамдар ғана ажырасып жатушы еді. Сендерде тіпті сыныққа сылтау болатын ештеңе жоқ қой. Сонда бұл не, шырағым-ау? – Әлімбектің осындай бір сорақы қалжыңдары болушы еді. Ақжанды әшейін қорқытып қояйын деген шығар, – деді Зәки. – Райыңнан қайт, Әлімбек. Айрандай ұйып отырған жанұяңды бүлдірме. Ақжандай ақ маңдай жарың мынау, ойларында түк жоқ екі бүлдіршінің анау. Одан артық не керек саған? - деп Қабылхан да кешеден бері дайындап жүрген ұрымтал сөзін осы арада әңгімеге қосты. – Кім өзі біреудің отбасына іріткі салып, азғырып жүрген? Көрсетші маған! Тура шашын бір талдап жұлып, қолына берейін! - деді Мәдіхаттың үйіндегі жеңгей. Жан-жағынан жарыса қаумалаған осыншама жанашыр әңгіме көкейінде саңылауы бар азаматқа әсер етпеуі мүмкін емес қой. Бірақ, амал не, манадан бергі бауырмалдық мәслихаты желге ұшқанмен бірдей болды. Кенет жұлып алғандай Әлімбек арындап сөйлей жөнелді: – Бәрің де бір сұрқай адамсыңдар, – деді үлкен өткір көздері жалтжұлт етіп. Даусы қызбаланып, екілене шықты. – Өздерің сұрқай болмасаңдар да, жан дүниелерің сұрқай. Ойлайтындарың – баяғы тозығы жеткен таптауырын ой. «Өмір тек сызып қойған жолмен жүруі керек. Содан ешқандай қисайып кетпеуі керек» дейсіңдер. Сол қатып қалған сүрлеу бұзылса, сендер үшін дүние төңкеріліп кететін сияқты. Сендер түсінбейсіңдер... Мынау өмірде махаббат барын, тілмен айтып жеткізуге болмайтын керемет барын түсінбейсіңдер. «Жанұя!»... «Баланы ойлау керек!», «Бұзуға болмайды!...» Міне, сөздерің осы сендердің. Несін айтасың тамаша-ақ! Соның ар жағын ойладыңдар ма сендер? Адам бостандықта болуы керек. Не үшін тәтті бостандық?.. Ал, айтыңдаршы, әшейін өзімізді өзіміз жасанды түрде шырмап тастағанбыз, - деп тоқтаусыз сайрады дейсің келіп. Онан кейін әйелдер жағы жарыса шулап қоя берген. «Көп қорқытады, терең батырады» деген жаттанды мақалдың жағдаятын Қабылхан нақ осы жерде анығырақ сезінді. Жайшылықта бет бақтырмайтын алғыр, өктемдеген өжет жігіт олай да, бұлай да бұлталақтап, қайраты жеткенше қорғанып баққан. Сонан кенет ешкім күтпеген тосын оқиға болды. Өгіздей өңкиген атпал азамат күректей қос қолымен бетін басып алып, еңіреп жылап қоя берсін: – Айналайындар-ау, жарқындарым-ау!.. Аясаңдаршы!.. Не боп кеткенсіңдер бәрің? Адамсыңдар ма, аңсыңдар ма?...

Жиналған жұртшылық жынын қаққан бақсыдай сол сәтінде-ақ жым бола қалысқан. Жаңа ғана зәрлі сөздерді түйдек-түйдегімен тастап, жанжақтан түйіліп отырған әйелдер аңқиып ауздарын ашып қалыпты. Тымтырыс тыныштықты бүлдіріп тұрған - жалғыз еркектің тырнауық даусы ғана: – Түсінсеңдерші, ойбай-ау... бір минут. Жағдай солай болды, қайт дейсіңдер енді? Мені ештеңе ойламайды дейсіңдер ме? Осы қадамға бару мен үшін қаншалықты азап болды. Неше күн, неше түн жүріп әрең шешкемін. Екі бала – бауыр етім. Тірі болсам, жетімдік көрсетпеймін оларға. Ақжан құдай қосқан қосағым еді, ешқандай кінәсі жоқ менің алдымда. Өмір бойы қарыздар боп өтейін. Төбеме көтерейін. Мен сияқты берекесізден құтылғаныңа қуансаңшы қайта! Ағайындар, мен ақымақпын ғой, осылайша ақымақ болып қала берейін... «Бір шіріген жұмыртқа» деңдер де, қойыңдар. Тек рұқсат етсеңдер болғаны... Боқтаңдар, жазамды беріңдер. Ит қосып қуыңдар, жоғалтайын көзімді. – Ал, жарайды, – деді Мәдіхат ағыл-тегіл ақтарылған сөз саябыр тапқан сәтте. – Сонда кім ол бүкіл бәрімізді айырбастап тұрғаның? Неғылған жан? Айтшы енді соның кім екенін? Демдерін ішке тартқан жұрт қайтадан тым-тырыс бола қалды. Бар жүректі күпті қылып, көкейге көлденеңдей жатып алған кеселді сұрақ осы. Барлығы да аз ғана уақыттың ішінде атпал азаматты аяқ астынан өзгертіп жіберген тылсым құдірет иесін білгенше асық. Бақырайған көздер, қалқиған құлақтар Әлімбектің аузын қалт етпей бағып қалған. Амал не, барлығы да босқа дәметіпті. Жан дүниесін тыпыр еткізбей, жаулап алған сол бір адамның аты-жөнін айтудан Әлімбек үзілді-кесілді бас тартты. Аты-жөнін ғана емес, тұрақ-мекенін, болмыс-бітімін әзірше сездірмеуге серт етіпті. Мына отырған жанашыр қауым жата қалып жалынса да, жағасынан алып, жағынан шапалақпен тартып жіберсе де, осынау қадірлі есімнің аузынан шықпайтыны анық. Уағдалы шаруа бітіп, уақыты жеткенде өзіақ айтады. Оған дейін сөздерін босқа шығындап, қарадай қинамағандары жөн. Біреулер күңкілдеп, сол сұрақты қайталай беріп еді: – Оның кім екені сендер үшін не важно. Важно, что менің кететінім. И все! – деді Әлімбек бағанадан бергі бар әңгімені бір-ақ түйіп. Қашан, қандай жағдайда көрсең де, сол өзгермейтін қалпы. Я қуанғаны, я ренжігені тіпті ойға шомғаны да белгісіз. Аяқ астынан келген бақытқа бола асып-тасып басы айналмайды, қайғылы сәтте де көкірегі қарс айырылып, тозып кетпейді. Сондай беріктігі үшін де ол ағайын арасында биік беделге ие болатын. Сырын білген жақын жандар «Әй, біздің Ақжан ешқашан өзгермес» деп ойлаушы еді. Өткен жолы шешесі қайтыс болған кезде әйел басымен өзін өзі ұстай білгенін айтсаңшы. Қазір көрген адам оны мүлде танымай қалғандай. Сопақтау ақ сары өңіне әлдеқандай көкшіл көлеңке үйіріліпті. Түн түстес тұнжыраңқы

көздеріне қолма-қол бейнелеп беруге келмейтін қатқыл жылтыл ұялап алған. Биязылау қоңыр үнінде енді тақ-тақ еткен дікілдектік басым. Бұл сәтке дейін барлық жұрттың мақсаты біреу-ақ болатын. Ол үйінен, үйірінен безген еркекті райынан қайтарып, отбасымен табыстыру еді. Амал не, әзірше Әлімбектің алған бағытынан айнитын сыңайы байқалар емес. Бәрінен бұрын жұртшылықты мықтап тұрып дағдартып тастағаны – батыр тұлғалы атпал азаматтың екі бетін басып алып, еңкілдей жылағаны болды. Сонысына бола солқылдай бастады ма екен, біреулер тіпті әзірше бұл мәселені қоя тұру керек деген әңгіменің шетін шығара бастаған. Дегенімен, барлық көңілді алаңдатып, тағы бір мәселенің атойлап шыға келгенін әсте де жасыруға болмас. Ол «Осындай алғыр да беделді азаматтың жүрегін жаулап, мынадай мүсәпір күйге түсірген, отбасын бүлдіруге тікелей себепші болып отырған анау әйел кім? Соншалықты неғылған құдіретті жан?» деген жалғыз сауал. «Ол кім?... Кім?..» дейді әркім өзінше қайталап. Ертесінде-ақ белгісіз әйелді жабыла іздеу басталып кетті. Кешегі жиналған жанашыр жандардың барлығы да жан-жаққа телефон соғып, Әлімбектің айналасында жүрген қыз-келіншектерді түгендеуге кірісті. Соңғы кезде араласып жүргені кімдер, қай әйелмен көбірек сөйлесуші еді, жиі аузына алатыны кім, телефон кітапшасында қандай есімдер бар, қызметтес келіншектердің қайсысымен сәлемі түзу? Сыныққа сылтау болуға жарайтын күмәнді жайттардың ешқайсысы көңілден қағыс қалып жатқан жоқ. Әрине, жұрттың бәрінен де де белсенділік танытқан Ақжанның өзі. Мына оқыс оқиғаның жер қозғалса да, қозғалмайтын келіншекті қалай абыржытып тастағанын бажайлай баяндаудың қажеті шамалы болар. Қарапайым тілдің қағидасына салсақ, түнде ұйқыдан, күндіз күлкіден айырылды. Дүниедегі ең қымбатты адамы анасы көз жұмғанда да, дәл осындай болып жүдемеген тәрізді еді. Суыт хабар құлақтарына тиген құдалар да екі-үш күннің ішінде келіп қалды. Құдалар деп отырғанымыз - Әлімбек пен Ақжанның туғантуыстары. Аяқ астынан туған қауырт шаруаға байланысты жанашыр қауым екінші мәрте бас қосты. Бұл жолғы жиналғандардың дені ағайындар еді. Жолдастардан болған Қабылхан мен Зәкидің отбасылары ғана. Тіпті Асқарлар да араласпай қалыпты. Ойда жоқта ортаға түскен лаң құдалардың қай-қайсысына да оңай тимесе керек. Әсіресе Әлімбек жақтың кісілері бір түрлі ширығулы. Тентек ұлды талқыға салып, біраз жүйке шығындасты. Итырғылжыңға түсіріп, қызыл кеңірдек болған ұзақ айтыстан кейін ақыры жазықты жігіттің саңылауына бірдеңе барған секілденді. Ауылдан келген адуындау жеңгесі айтар сөзін жеріне жеткізіп-ақ бақты. Именуді білмейтін алғыр азамат ана жолғыдай ожарланып, осқырынбай, бір түрлі жұмсарып, былқылдап қалған тәрізді. Өйтпейін

десе, алды-артын ораған адуын жеңге, өзге ағайындар нақты уәж айтып, бұлтаруға мұрша берер емес. Тегін айтылған ақылдың көптігінен, амалдың жоқтығынан пәтуаға келмесе, болмайтын жағдай туды. – Сендер жеңдіңдер, мен жеңілдім, – деді Әлімбек жалғыз-ақ. Сол-ақ екен, бар ағайын мәре-сәре болды да қалды. Бір бірін құттықтап, «Е, бәсе, солай болса керек еді» десіп риза болып жатыр бәрі де. Ауыл жақта құлағын тіккен кісілерге «Әлімбек райынан қайтты. Қайта қосылатын болды» деген жеделхат та желе жортып жөнеліп берді. «Көп қорқытады, терең батырады» деген осы-ау! Дастархан басындағылар желпінуге шыққан сәтте: – Оған да оңай соғып жатқан жоқ, – деді Әлімбек терезенің желкөзін жағалап, алысқа қараған күйі. – Кімді айтасың? – деген Қабылханың аңғалдау сұрағына жауап беруді қажет деп таппастан, ойын ары қарай сабақтаған: – Қайта-қайта дәрі ішіп, талықси береді. Бір рет тіпті «Жедел жәрдем» де шақыртты. Қайдан оңай болсын оған? – Кім ол айтып тұрғаның өзі? Түсінсем, бұйырмасын. Сол сәтте Қабылханның білегін әлдекім лып еткізіп, жеңілдеу ғана қысып қалды. Жалт қараса, екеуінің арасына жанасалай келіп, сығылысып тұрып кіріп жатқан Зәки екен. – Қадала беріп, қайтесің? Соны да түсінбейсің бе? – деді ол нығырта сыбырлап. – «Ақыр құдай басқа салған екен, ақырына дейін шыдаймын» дейді. Қанша айтқанымен, ақылды адам ғой, рухы мықты-ақ, – деген кезде Әлімбектің түрі қалыптан тыс байсалды болып үлгерген еді. Желкөздің саңылауынан жұлдызды түнге қарап ойланған қалпы: – Ондай адамды бекер таңдаған жоқпын мен. Міне, сол үшін де отқа күйіп, оққа байланып жүрмін ғой. Вот, солай, түсінсеңдер, жігіттер. Келесі күні жиын Мәдіхаттың үйінде жалғасты. Былайша айтқанда, Әлімбектің Алматыдағы ең жақын жанашыры осы кісі, екеуі немере туыстар. Өткенде алғашқы дүрмектің жиналған жері. Ушығып тұрған шаруаны бір жайлы қылып, көңілдері демделген ағайынның ажары ашық. Қағытпа қалжың, келісті күлкі жақын-жақыбай жандарды жарастыра түскендей. Сонда да бәрінің бағып-қаққаны – ең алдымен Ақжанның қас-қабағы. Сол кісінің көңіліндегі қаяу кетсе, одан артық не керек? Бүгінгі татуласу кешін республикалық деңгейдегі жастар бірлестігінің қызметкері Зәки басқарды. Жасы асып кеткенімен, жастар қанатына жетекші, кетуге өзі асықпай жүр. Әрине, бұл арадағы мәселенің қызметке қатысы шамалы. Әңгіме Зәки мен Әлімбектің бала кезден бергі достар екендігінде. Сонау тәй-тәй басып, балабақшаға бірге барған заманнан бастап, екеуі өмір бойы қатар келеді десек, қате айтқандық емес.

Неге екенін кім білсін, досының осы үйдегі асабалық қызметі Әлімбекке ә дегеннен ұнаған жоқ. – Ей, Зэкки (ежелден таққан лақап аты ғой), неғып сонша ыбылжып тұрсың, ей? Давай, тездет!.. Мұндай отырыстардың былай опыр-топырын шығармайсың ба? – деді қолын ербеңдетіп, қызулана сөйлеп. – Қанеки, опыр-топыр!.. Опыр-топыр! Бейбіт әңгімеге көшіп, жайбарақат отырған туыстар Әлімбектің бұлайша тықыршуына онша мән берген жоқ. «Өзінің баяғы дегбірсіздігі» десті. Қабылхан ғана қарап тұрмай, шамасына шақтап әзіл қашырған болды: – Немене, Әлеке!.. Қайта табысқан соншалықты тәтті-ау деймін. Тегі шыдамай барасың ғой... Мұндай отырыстарда ішімдік кұйылған ыдысқа кім қолды бос созушы еді. Әркім-ақ тост айтып, қасындағы жұртты тостырып қоюға құмар. Бұл жолы да барлығы сол таптауырын үрдіспен тартып жатыр. – Опыр-топыр, опыр-топыр! – деп қояды Әлімбек арасында. Оның бұлайша қопаңдауы тыңдаған кісіге «Тездет!.. Пойыздан қалып қоямыз» дегендей әсер етеді. Жиналған туыстардың ыңғайымен отырыстың алғашқы кезеңі аяқталып, үзіліске шығатын кез де жетті-ау. Әйелдер жағы, ішінде Ақжан да бар, дастарханды жинастыру қамына кіріскен. Кенет ауызғы бөлмеден әлдеқандай тасыр-тұсырмен бірге шаң-шұң еткен дауыстар жарыса шығып қалды. «Ол не?.. Ол не?..» десті біреулер мойнын созып. Жалт қараған Қабылхан сыртқа шығар есіктің көзінде итіс-тартыс болып, тақасып тұрған екеуді көрді. Біреуі үстіне құлақшын, пальтосын киіп алған Әлімбек те екіншісі осы үйдегі жеңгей Мәдіхаттың әйелі. Өзі сыртқы есікті арқасымен тіреп тұрып алыпты. Сыртқа шыққысы келген Әлімбекті қайта-қайта итеріп тастайды. Үйде отырған жұрттың назарын аудара бастағанын байқады ма, жігіт дереу төтенше қимылға көшті. Батыра қимылдап, есіктің тұтқасынан тартып, ашыла кеткен саңылауға аяғын тірей қалды. Есік көзінде ерлік көрсетіп жібермей тұрған жеңгей қаңғалақ қағып, жалпасынан түсті. Оңбай жығылса да, есінен тана қоймаған екен: – Кетті!.. Кетті! – деп, қылғына айқайлады. Әдепкі сәтте мына арпалыстың мәнісін тіпті Қабылханның да жарытып түсінгені шамалы. Өз бағамдауынша, өзгелер де нақ осындай мағынасыз дағдарыста қалған сияқты. Тек келесі сәтте ес жиғызған жеңгейдің: – Кетті!..Кетті!.. Ұстаңдар! – деген ышқынысты айқайы. Сол кезде барып қана апалақтап, аяқ киіміне қарай тұра ұмтылған. Сол қалпы баспалдақты дүрсілдетіп, ұятастағы баспалдақтармен төмен қарай аяғының ұшымен құстай ұшқан. Іле желке жақтан әлдеқандай аяқ тырсылы естілді. Дала суық екен. Бастапқы екпінімен үйді айнала жүгіріп барады. Қараңдаған біреулерді қуып жетіп, алакөбең жарықта үңіле қарап еді, мүлде бөтен кісілер. Жан-дәрмен жан-жағына

шыр айнала көз салып өтті. Күдік келтіретін бейсауат жүргінші байқалса, неғыл дерсіз. Сонан жаңа өзімен ілесе шыққандарды тосып, іркіліп қалды. Олар – Жанатбек пен Зәки екен. Бастарындағы құлақшын болмаса, екеуі де киініп үлгермеген, желең қалыптары. Бас түйістіріп бір сәт ақылдасып алған бұлар қашқынды үш тараптан іздеуге жөнелді. Алакөлеңке жарық болса да, қанша айтқанымен түн іші ғой, іздеген адамыңды аңғару да оңай емес. Әрліберлі жүгірісіп, уағдалы жерде қайта жолығысқанда үшеуі де жақ жүндері үрпиісіп, тоңып кеткен еді. – Қап, иттің баласы-ай! – деді Мәдіхат келістіре боқтап алып. – Қашып кетті-ау... – Қайда сонда? – деп асығыс қойылған аңғал сұрақ, әрине, Қабылхандікі еді. – Түн ішінде қайда қашады, түсінбеймін. – Қайда болушы еді, әлгі тапқан қатынына да. Неше күнгі еңбек... мүлдем зая кетті. Бәріміздің аузымызды теріс қаратып, ит қып кетті. Атаңа нәлет-ай!.. Осыдан көзіме көрінсін енді.

* * * – Әншейінде бәрің мықтысыңдар, – дегенде, дауысынан біртүрлі ауыр реніштің сызы сезілді. - Бәрін істеп тастайтын сияқтысыңдар. Қайда енді сол мықтылықтарың? Жарайды, мені қойшы, мен ашық ауыздық жасаған екенмін, оның соншалықты залым екенін білмей қалған екенмін. Ал сендер ше? Бірге сайрандап, бірге араласып жүрген достарың. Байланысқан, қыдырған әйелдерін сендерден жасырмайды ол. – Қайдам? – деді Қабылхан ыңғайсыздана иығын көтеріп. – Мені білесің ғой ондайға жоқ екенімді. Былайша айтқанда, ол мені ерткен емес. Бірдемелерді айтатын әйтеуір. Бірақ өзі бөспелеу адам, қайсысы шын, қайсысы өтірік екенін кім біліпті... – Рас, сенімен бірге ондай іске бара қоймаған шығар. Өйткені еркек емес деп саған күліп отыратын. Ал, Зәки, бұл мәселеде екеуіңнің ым-жымдарың бір еді ғой. Өтірік деші қане!.. Бір рет екеуіңнің тура үстеріңнен түсіп, ұстап алғанымыз қайда? Үлкендеу бозғылт көздері бір орнында тоқтамай, ылғи да әрлі-берлі қылпылдап жүгіріп тұратын Зәкидің жауабы да тайғанақтау шықты. Қаншалықты ықылас қойып тыңдасаң да, айтқан уәжінен құлаққа қона кететін белгілі бір мағынаны ұстау қиын. Әлдене деп міңгірлеп ақтала сөйледі. – Мен сендерге Әлімбекті қайтарып әкеліңдер деп отырған жоқпын. Белгілі болды ғой бәрі. Тек біліп беріңдерші. Сендерден бар сұрайтыным сол-ақ. – Нені білу керек? – деді Қабылхан жөнді түсініңкіремей. – Ана алаяқты алып кеткен сайқалды. Қабылхан, сен еске түсірші, кімдерді айтып жүруші еді? Ал, Зәки, шынымды айтайын, сенің білмеймін дегеніңе сенбеймін... Білесің, тек айтқың келмейді.

өздерінің пәтерінен өзге (16х3-1=47) қырық жеті пәтерді адақтап шығуы керек. Күдікті сезілген әрбір үйдің алдына тоқтап, қоңырауға қол созады. Есік ашатын адамдар әр түрлі бет-ауыздарын әспеттеген әйелдер, үлкен кісілер, тіпті кейде ерлі-зайыптылар да жүгіріп шығады. Жүгіріп шығады да, әлдене деп міңгірлеп тұрған ақ сұр келіншектің келбетіне күдіктене әрі таңырқай қарайды. Не іздеп жүргені түсініксіз жанның ақыл-есі орнында екеніне күмән келтірер әлдене сезілетін сияқты. Кейде есік қоңырауына іштен жауап беретін – иттердің арпылдай үрген дауыстары. Артынан аңғарды, есік ашқандардың арасында қазақтар тіпті некенсаяқ. Қалай болғанда да көк үйдегі көршілердің барлығы мұның қандай шаруамен жүргенін біліп отырмаса, не қылсын. Артынан мұның әлгідей мүсәпір әрекетін күлкіге айналдырып, бір жырғап қалатын шығар. Отбасынан кеткен байды іздеймін деп, ел-жұртқа әбден масқара болдымау. Құрысыншы, бәрі өзімен кетсін, мың жерден данышпан болса да, басыма бүйтіп соншалықты не күн туды?.. Жоқ, керек жоқ...!» дейді де, өзін өзі зорлап, кейін қарай қайта бұрылады. Бірақ үйге келгенмен, байықалап, байыз тауып отыра алсашы. Екі баланың ойында дәнеме жоқ, жер дүниені көшіріп асыр салып ойнап жүр. Содан бір уақыта сыртқы есіктен қалай шығып кеткенін білмейді. Бұлар тұратын Алматыдағы 17 қабатты экспериментті үйлердің бірі еді. Астыңғы-үстіңгі көршілерімен ептеп араласатын, кейбірін былайша таниды. Сонда да аяңдап, әрқайсысының есік алдына тоқтап, тың тыңдайды. Қоңырауға қол созған кезде, тағы да сол өзі-өзінен қуыстанып әлек. Дегенмен, батылы жетіп, бір-екі пәтердің иелерін есік ашуға мәжбүр етті. Аузынан шығатыны – сол жалғыз-ақ сөз: «Сіздерге Әлімбек деген жігіт келген жоқ па?..» Өзінен өзі қорынып, ұяттан қанша өртенсе де, есік сыртында тұрып, тың тыңдаудан бас тарта алмады. Ақыры сөйте-сөйте, бірнеше қабат төмен түсіп те кеткен. Кенет... Құндыз бөркін қолына алып, демін ішіне тартқан күйі қатты да қалды. Нәзік жанды әйел адамға үйлеспейтін оспадар қимылмен құлағын шұқыды. Өзіне өзі есеп беріп жататын уақыт па? Өйткені осы құлақ шіркіннің естіп тұрғаны... былайша айтқанда, есіктің ар жағынан дабырлай жеткен дауыс... өте таныс, тіпті көңілінде әбден жаттанды болып кеткен үн. «Мүмкін емес, – деді Ақжан өзінен өзі ышқына сыбырлап. – Апырым-ай, мынау шынымен де... Иә, соның өзі. Мына жарқын дауыс тек соныкі...» Ә дегенде-ақ басына келген ой-баспалдақпен құлдилай жүгіріп, тұра қашу еді. Лып етіп төмен қарай бір-екі қадам барып та қалған. Онан кейін өзін өзі қолға алып, ес тоқтатты. Тәуекелге белін мықтап тұрып буған. Үйге екпіндей кіріп келгенде, әуелгі көргені – екі қолына екі шағын тәрелке ұстап алып, жүгіріп жүрген Әлімбек болды. Өзі алдына

қысқалау алжапқыш байлап алыпты. Жағасы жайлау, төсі қыстау, тіпті еркін. Екі езуі екі құлағында. Есіктен кіріп келген адамды көріп, жалт бұрылды. Әуелі ол да жөнді ештеңе түсінбей қалған сияқты. Ұзын кірпіктері жыпылықтап, кілт тоқтаған. «Батырға да жан керек» деген осы-ау, сасып қалғаны сонша – қолындағы тәрелкенің бірі қалбалақтап барып ұшты да кетті. Осындай алас-қапас сәтте Ақжанның келесі көз тоқтатқаны – есік ашқан адам. Орта бойлы, талдырмаш келген әйел. Ұзын шашын желкесінен бір буып салбыратып жіберген түр-тұлғасы жинақы келіншектің сұр жасыл түсті қой көздері алақандай екен. Қымсынуды білмейтін қылыштай өткір көзқарас. Иә, анда-санда лифтіде немесе аулада кездесіп қап жүретін таныс көршілердің бірі. Әлімбектің өзіне қарағанда әлдеқайда ересек әйел. Демек... бұл емес. Осы үйдегі басқа біреу. «Сасқан үйрек артымен жүзеді» демей ме халық. Әлімбекті көріп, алғашында есі шығып кеткен Ақжан бір басып, екі басып, ілгері жүре берді. Бір-біріне қатынаспайтын үш бөлмелі, жиһазды да жайлы пәтер екен. Ішінде қандай заттар тұрғанын аңғаратын шама қайда, екі самайы қысып, көз алды қарауытып кеткен. Іздеп жүргені – әлгі басқа біреу. Жасырынып қалса, өзі білсін, әйтеуір үйдегі мына екеуінен басқа бейсауат жан көзіне түсе қоймады. – Әй, бұл не? Мынауың не жүріс? – деп шаңқ ете түскен ащы дауыс өзінікі болуы керек. – Қане, қайт жаныңның барында! Одан ары не болғаны есінде шала-шарпы ғана қалыпты. Әйтеуір Әлімбектің дәл қасына жетіп барып, көкейінде жинақталып жүрген небір ауыр cөздерді қарша боратқан сияқты. Тепсініп тұрып, күш көрсеткен болуы да мүмкін. Әлімбек екі қолын ербеңдетіп, ебедейсіз қорғанған тәрізді. Атан жілік азамат соншалықты неден үркіп, неден қорғанып жүр, о жағына да назар аудармапты. Кейін ойласа, күйеуіне қол жұмсаған. Еркектің талмау жерінен дәлдеп тұрып тепкен. Жаңағы әйел шырылдап арашаға түскен. Жылдамдата сөйлеп, сабырға шақырған: – Ақырын, абайлаңыз, Ақжан. Қатты жұлқынбаңызшы, ана хрустальды құлатып аларсыз. Мә, мына салқын суды ішіп жіберіңіз... Түсінем, түсінем жағдайыңызды. Оңай емес, әрине. Адам өмірінің өте бір қиын сәті ғой. Бірақ енді осылай болып қалғаннан кейін амал не?.. Бәрімізге де ауыр. Егер түсіне білсек, бұл жағдай сен екеумізден гөрі Әлімбекке үлкен соққы болып тұр. Асты-үстіне түсіп зыр жүгіріп жүріп әйел жылдамдатып сөйлеп жатыр. Жылдам сөйлесе де, сабырлы, нәзік үн. Ақжан сәлден кейін ес жиып, өз-өзіне келейін деді. Әлгі нәзік үнде адамды жуасытатын бір тылсым құдірет бар сияқты. – Енді солай болды. Біз екеумізді кешіріңіз, – дейді әйел кішірейе түсіп, бәйек болып. Түкке түсінсе, бұйырмасын. Мына мүләйім пішінді әйел не деп мыңқылдап тұр өзі? «Біз екеумізі» несі? Қашып кеткен

күйеуінің мына көлденең әйелге қандай қатысы бар? Оның өле ғашық болып, тығылған адамы ең кем дегенде Ақжанның өзі құралпас, әйтпесе одан әлдеқайда жас болуы тиіс қой. Өйткені ерлі-зайыптылар ажырасуының жазылмаған өз заңдылығы бар емес пе? Әдетте еркек бұзылған кезде бұрынғы әйелінен жас, бұрынғы әйелінен көрікті, бұрынғы әйелінен гөрі ақылды жанға қарай ұмтылмай ма? Демек, Әлімбектің Ақжандай әжептәуір сүйкімді келіншегін, үріп ауызға салғандай екі баласын тастап, дүниенің үзірінен баз кешіп жүрген адамы – әлдеқайда асқақ, екінің бірінің қолы жете бермейтін әзиз жан болуы тиіс. Оған күмән жоқ. Ендеше мына бір көлденең әйелдің «Біз екеуіміз» деп бүйректен сирақ шығарып, қайдағыны пышпырақтатып, сипалақтатып тұрғаны несі? Негізгі күнәһар жанды жасырып, алғашқы ашудың тасқынын әдейі өзі қабылдап тұрмасын. – Кешіріңіз, апай, – деді Ақжан бейтаныс жанды басқаша қалай атаудың лажын таппай. – Әлімбектің бұл үйге кімге келгенін айтыңызшы. Түсінбей қалдыңыз ба, Әлімбек кімге үйленбек? Егер білсеңіз, айтыңызшы. Құдай үшін жалындырмаңызшы тек... Енді қараса, жаңағы әйел бойын тіктеп, лезде байсалды пішінге кіріп үлгеріпті. Әлімбектің қасына тұрып алып, қонақ келіншекке батылдана көз салды. – Мен шақырғамын жоқ. Өзі келді. Солай ғой, Әлім? – деп, дәл жанындағы жігітке аса бір ілтипатпен үзіле қараған. – Әне, көрдіңіз ғой, басын изеді. Ендеше менің түк жазығым жоқ, Ақжан. Алып кетем десең, күйеуің – мінеки. Аяқ астынан тағдыр қосып осылай болып қалдық. Енді қайт дейсің маған?! Одан әрі не болғанын білмейді. Әсем жиһазды үй іші көз алдында бұлдырап, қанкөбелек ойнай жөнелді. Екі аяғы денеге тірек болудан қалған. Буындары дірілдеп, диванға сылқ етіп отыра кетті. Құлағына лекіп келіп жатқан – жаңағы әрі жайбарақат әрі жағымды әйел даусы: – Рас бұған дейін де еркектен құр алақан қалған жоқпын. Болды талайы менде. Бәрін қуып жіберіп отырдым. Менің тегеуірініме шыдамай, тайып тұратын. Бірақ, каким-то образом, мына еркек кетпей қойды. Қанша қусам да, кетпеді. Енді қайт дейсің маған, Ақжан? ...Мына хабар естіген жұрттың төбесінен жай түсіргендей болды. «Әлімбек үйінен кетіп қалыпты» дегенді естіп, жағаларын ұстаған жұрт келесі жаңалық құлақтарына тиген сәтте екінші жағаларын тағы ұстады. Барлығы да сенер-сенбес, айран-асыр халде. Қаладағы таныс атаулыны аралап, сыпсаңдай жүгірген көп сауалдың ең бастысы жалғыз-ақ: «Кім екен ол?.. А, кім екен?..» Иә, бұған дейін сан-саққа жүгіріп келген әңгіме енді осынау аса маңызды мәселенің төңірегіне ойысты. Айрандай ұйып отырған отбасын бүлдіріп, Ақжандай ажарлы да ақылды келіншектен күйеуін ажыратып алуға құдіреті жеткен ол не қылған керемет жан? Аты-жөнін айтқысы

келмей, Әлімбектің соншалықты жасыруына себеп болған нендей жайт? Бұл жөніндегі алып-қашпа әңгіме де тіпті ешқандай да саябырсыр емес. Міне, жұрттың көккейіне күлбілтеленіп келіп, тіреліп қалған сан алуан сауалдардың ең бастысылары – осылар. Бірақ Әлімбектің әнеукүннен бергі құпия мекен-жайы әшкереленіп қалғаннан кейін жауап іздеп, жанталасудың да қажеті болмай қалды. Өйткені ол әйелдің атыжөні қала халқына жақсы таныс еді. Жұрт аузынан жинастырылған әңгімелерге қарағанда, оның қысқаша өмірбаяны мынадай. Қазақтардың басым көпшілігі сияқты басқа жақтан қоныс аударып, тентіремеген, шыр етіп өмірге келген жері осы өлкенің өз топырағы, Алматы түбіндегі кенттердің бірі екен. Төрт құбыласы түгел жетілген текті әулеттен шығыпты. Туыстарынң ешқайсысы бетіне келіп, «әу» демейтін бұла бойжеткен болып өскен. Педагогтік тілмен айтқанда, толық білім алған. Жастайынан-ақ жоғары қызметтердің жалына жармасып, талай лауазымды шаруаларды дөңгелетіп үлгерген, яғни, қаладағы партия, Совет жұмыстарында жүріп, билеп-төстеп үйренудің үлгілі мектебінен өткен. Әр түрлі жағдайға байланысты еркін қоғамдық жұмысқа ауысуы кейінгі жылдары ғана. Сөздің қысқасы, ел үстінде, іс басында жүретін аз ғана басшы әйелдің біреуі. Әлімбектің жанталаса құпиялап жүруінің себебі де оның сол атақты әйелмен шырмалысып қалғанын жұртқа білдірмеудің амалы көрінеді. Енді «Әшкере болған ісім бар» деуден басқа лажы қалды ма екен? Таныстарды тарай қуалап, гулеген сөз осы жерге келгенде, оны жеткізуші адам әңгімені әдемілеп бір түйіп тастайды. Одан ары Әлімбек қашып барып, паналаған жанның жеке басына қатысты тіршілігі жанжақты талқылауға түседі. Күйеу мәселесіне келгенде, ерте бастан-ақ қам жасап, тұрмысқа жастайынан шығып үлгіріпті. Ондай талпыныстың нәтижесі де жаман емес, қатарлары енді кімнің етегінен ұстаймыз деп әрісәрі боп жүрген уақытта ол балалы-шағалы от анасына айналған. Бірінен кейін бірі өсіп келе жатқан үйелмелі-сүйелмелі ұл мен қыз сол тіршілігінің жемісі емес пе? Ал, сонымен бірге «Бұнысы қалай?» дейтін дүдәмал сауалдың дүмпуі де жаңғыра тараған. Жаңалық ретінде жалаулата таратып әкетуге ыңғайсыз-ақ, бірақ мынадай тосын оқиғаның үстінде жасырып-жауып қалуға тағы болмайды. Қайта айту керек. Өйткені Әлімбекті ойландыруға тиісті мәселенің нағыз өзі сол. Оқырман көкейінде де «Ол не екен?» деген сауалдың айдынданып шыға келгені сөзсіз. Сондықтан көңілді күпті қылмай, бұл жағдайды да жария қылудан басқа амал жоқ еді, Әзизгүл (Әлімбектің қазіргі әйелі) осыған дейін де бірнеше күйеуге тиіп үлгірген жан екен. ...Ойрандалып қалған отбасында күнде кешкісін адам. Бұл шаңырақтан топырлаған кісі бұрын да үзілмейтін. Ендігі кісі қарамы мен құрамы бұрынғыдан басқашалау, көбінесе әйелдер. Еркектерден төбе көрсетіп

қоятын Зәки мен Қабылхан ғана. Сүйеніш көріп жүрген Мәдіхат ағайдың өзі алыстан орағытып, қарасын батыруға айналды. - Ағай қайда? – деген Ақжанның сұрағына сол үйдегі жеңгей бір-екі рет тайғанақтай, жалтара жауап беріп жүрді де, артынан: - Інісінің оспадарсыз қылығынан қысылады, - деп жауап берді. Оның сөзін іліп әкеткен тағы бір келіншек, шамасы, көршілердің бірі: - Бұл оспадарсыздық емес, - деді жұлып алғандай қылып. - Ал сонда бұл немене оспадарсыздық емегенде, енді не? Барып тұрған оспадарсыздық. Тұп-тура солай деп айту керек. Мен басқаны білмеймін. - Сіз өйтіп жұқалап, мәймөңкелемеңіз. Қайныңыздың істеп жүргені бар ғой, оның істеп жүргені... – барып тұрған оңбағандық. Арсыздық, ұятсыздық если на то пошло. «Оспадарсыздық» дейді ғой енді маған келіп... Құйқылжытуын қарашы. Қаны қайнап отырған келіншек енді болмағанда жеңгейді түтіп жеудің аз-ақ алдында. Өзі үшін жанашырлық білдіріп келіп отырса да, бұл екеуінің шайпауласып қалғанына Ақжанның немқұрайлы қарауы таңданарлық еді. Сынық өңінде «Бірің өліп, бірің қал, маған енді бәрібір» деген сыңай байқалады. Шаңырағына ашық күні жай түсіп, жан дүниесі алай-түлей болып жүрген момақандау келіншектің бұл күндердегі жағдайы тәптіштеп түсіндірмесе де белгілі еді. Шақшадай басы ғана шарадай болып тұрған жоқ, ішкі әлемі де ат тепкендей мең-зең. Бір сөзбен айтқанда, не істеп, қойғанын бірде біліп, бірде біле алмай қалатын сияқты. - Әй, қыздар, - деді жаңағы тұтанып кете жаздаған ұрыстың арты саябырлай бергенде, жеңгей отырған әйелдерге сыбырлай сөйлеп. Ақжанның ас үйдің қарбаласымен жүрген сәтін пайдаланып қалғысы келген сияқты. – Мына Ақжанға ес болып жүріңдерші. Мәңгіріп қалғанын байқадыңдар ма? Бұл байғұс өстіп жүре берсе, ойсоқты ауру болып қалуы да мүмкін ғой. Сөйлесіп, оны-пұныны айта беру керек. Айтылып жатқан көп ақылдың ішінен Бақтидың миына қона кеткені осы сөз болды. Сөзге үйірлігі жоқ болса да, қисыны келсін-келмесін Ақжанды сөзге тарта беруге ынталы. Подьезде жарыса жұмыс істеп тұрған екі лифтінің бірі Ақжандардың, екіншісі болмай қалғыр Әзизгүлдің қабатына тоқтап өтетін. Сондықтан бұлардың бір біріне көру мүмкіндігі тым сирек еді. Соған қарамастан, Ақжанның іштей қорқып жүрген сәті ақыры жарық ете қалды. Күндердің күнінде тура алдынан шыға келгені. Басқа ешкім емес, соның нақ өзі. Абырой болғанда жанында жаңадан иемденген жас күйеуі жоқ, жалғыз екен. Қолының қары талып екі сөмкені мықшия көтеріп келе жатқан Ақжан бейне бір кінәлы жан өзі секілді қатты сасып қалды. Абыржып қалғаны сондай – бетінің қан-сөлі кетіп, бақшаға ербитіп қоятын қарақшыдай қақайып тұрды да қалды. Әзизгүл де мұны дереу таныған. Таныды да, әншілерге тән болып келетін бір сыңғырлаған биязы үнмен кідірместен, тоқтаусыз сөйлей жөнелді:

«Альпинистер» лагері деп атайтын екі кісілік жалғыз палатка құзар шыңның дәл көлбей қалған кертешіне әупіреммен ілініп қалғандай. Одан төмен тағы да жалама қия. Маршрут бойынша бірден тіке өрмелей жөнелмей, алдымен оңға қарай сәл қиғаштап шығып алу керек. Сосын мәрмәр қабырғаның қырына іліккеннен кейін барып басты бағытты маңдайға алған оңды. Алдыда — қашанғы дағды бойынша тағы да қажымас Борис, Берік Кенжетайұлы. Оған “қажымас” деген қайсар есімді беріп жүрген — Алекс, Алекс Шпеттер, экспедицияның ер көңілді дәрігері. Беріктің біртоға мінезіне, шабан да болса шалдықпас қимылына қарап осы атты ұйғарыпты. Кісімен жұғыса кететін ақжарқын жігіт айналасындағы адамдарға ат қоюға әуес екен. Бір рет осы Фарихке көзін тіге қадап, көлденеңдей тоқтаған. Әлдеқандай лақап атты бұған да қолма-қол жапсыра қойғысы келсе керек. “Жарайды, — деген сосын қолын бір сілтеп. — Аман-есен шыңды бағындырып келші. Мінез-құлқыңа қарап бір тамаша есімді тағармын әлі”. Экпедицияның ең жас мүшесі болып саналғанымен, Фарихтың қайсы бір құрдастарындай лақап атты иеленуге құштарлығы шамалы. Оған дәл қазір керегі — ештеңеге ұшырамай, аман-есен мына шыңның басына шығу. Сосын ештеңеге ұшырамай, аман-есен етекке қайта оралу. Басқа түктің де керегі жоқ. ... Жалаңаш беткей тұтас емес, көлбеу келген мүжілмейтін мәңгі мұздақ. Суық желдің өтіне қарамастан Беріктің қимылы нық та сенімді. Анкерді асықпай қағып, қиямен қайсарлана өрлейді. Ол бекіткен арқанға жармаса ілескен Фарих та қалысар емес. Елгезек, жеңіл денесін еппен қозғап, тырмысып-ақ келеді. Бет-ауызды ызғармен аймалай құмықтырып, ысқырына соққан желге бой үйрету қиын-ақ. Ауық-ауық маска киіп, оттек балонын ашып отырмасаң, тынысың тарылып, тұншыға жаздайсың. Көлбеу мұздақ бітіп, қабырғаның қырына ілінген сәтте жел тіпті күшейіп кетті. Сонау төменде болмаса, мына маңайдың еш жерінен ұйытқыған қар тозаңы көрінбейді. Ысқырынған ызғарлы жел жалаң мұздақ пен жалаңаш жартастарды ғана жалап-жұқтап, ұшырып әкетер ештеңе таппағандай жанталасады. Алда жол салып келе жатқан Беріктің жағдайы қандай екенін кім білсін, арқанға қанша жармасса да арттағы альпинисттің шекесі қызып тұрған жоқ. Қолының ұштары қайта-қайта тызылдап, қалың биялай қамсау болудан қалып бара жатқандай. Табаны да бірнеше рет тайғанап кетті. Маңдайда жанталаса жармасатыны — альпинистер үшін әдейі дайындалған берік арқан. Қарсы амал жасап, алдын-ала сақтанайын десең, желдің қай бағыттан соғып тұратынын анықтау қиын. Әйтеуір алды-артыңды орап, үйірілген бір бәле... Маршрут бойынша жол бұдан әрі күрделене түспек. Суыра соққан дүлей желдің өтінде ауыр рюкзакты арқалап, жалама

қосып қойғанға ұқсайды.

деді “үшінші” жағдайды қысқаша баяндап.

қабырғаның қырында тұрмыз.

түсті. Экпедиция жетекшісі дереу микрофонға жармаса кеткен:

қалды.

кейін экпедиция жетекшісінің ұйғарымымен барлығы мынадай пәтуаға келіп еді: Қандай жағдайда да Оразбаевты жерге алып түсу керек. Әрине, бұл шаруаны оның қасындағы Фарих Киреев жалғыз атқара алмайды. Қайтар жолдың маршруты да күрделі. Демек сырттан көмек келмейінше, қарға адым жер мұң. Шың басына ең тақау орналасқан үшінші лагерьге базадан көтерілгенше көп уақыт өтеді. Кезектерін күтіп екінші лагерьде зарығып жатқан екі альпинист бар емес пе. Ауруға қол ұшын беретіндер, міне, нақ осылар. Киреевпен бірге үшеулеп Оразбаевты төмен түсіру осыларға жүктелсін. Ал дәл қазір екінші лагерьге қарай базадан тағы бір топ аттанбақ. Дәрігер Шпеттермен қоса есептегенде бұл топтың саны төртеуден кем болмағаны жөн. Екінші лагерьге аса ділгір заттарды: дәрі-дәрмек пен қажетті құрал-жабдықтарды тасып жеткізу осылардың мойнында. Ортақ байлам жоғардағы екі лагерьге жедел хабарланды да, тиісті адамдар іске кірісті.

Палатка іші бұрынғыдан да суып кеткен сияқты. Шай қайнату үшін қойылған примустің әлсіз қызуы далаға кеткенмен бірдей. Ұйықтайтын қапшыққа кіріп алып қыбыр етпей жатқан Беріктің халі қандай екенін кім білсін, кіріп-шығып қыбырлап жүрсе де, Фарих әжептәуір жаурап қалды. Мына қатты желдің өтінде тұрған кезде тызылдай тоңған саусақтары қазір домбығып ісіп кетіпті. Шаруасын істей жүріп, ара-арасында домбыққан жерлерін үрлеп те қояды. Әуелі оң жақ бетін ұстап, бүк түскен кезде маңдайынан шып-шып тер шыққан. Рация арқылы “Ұлармен” сөйлескен сәтте де жағдайы мәз емес болатын. Аурудың бетін қайтару үшін Шпеттердің кеңесі бойынша өздерінше әрекет жасап бағуда. Фарих палаткадан шығып, мұз кесектерін ойып әкелді. Оны примус үстіндегі құтыға салып ерітті. Ыстық шай беріп, жеңіл массаж жасаған болып жүр. Беріктің бетіндегі оттек маскасын шешкен жоқ. Керісінше, қысымын бір жарым литрге дейін ұлғайтқан. Қандай жағдайда да организмге қуат беретін шипалы зат осы оттек қой. Шамалы уақыттан кейін шаншып ауырғаны саябырлағандай болды. — Менің кінәм... — деді Фарих өз-өзімен күбірлей сөйлеп. — Менің кінәм... Басқа ешкімнің де емес. Берік Кенжетайұлы жас жігіттің толғанысын қапысыз танып отыр. Іштей қанша шиыршық атса да, жан күйзелісін сыртына айқайлап шығара бермейтін тұйық мінезді жан. Бұл турасында шәкірт альпинисті жазғырудың тіпті жөні жоқ, өзінің де одан ұзап тұрғаны шамалы. Сонда да болса, әлгі сәтсіздігі үшін ағалық

көрсетіп, басу айтқан болады. Орашалақ тілмен қанша тебіренсе де, басалқы сөздің нысанаға дөп тимей жатқанын да байқайды. Манағы оқыс оқиғаны қайтадан көз алдынан өткізді... Арқанға ғана жармасып ауада ілініп қалған Фарих қыстыға айқайлап жіберді. Ысқырынған жел өтіндегі үн қайбір ұзаққа барушы еді. Бірақ Берік Кенжетайұлы серігінің тиянақ таппай, ұшып кеткенін сол сәтінде-ақ байқаған. Байқады да, дереу көмекке ұмтылды. Жайшылықта шабандау қимылдайтын ол лыпылдай қозғалып, Фарихке таяған. Арқанды беліндегі сақтандырғыш ілмекке іле салды да, шыжымдай тартып, серігінің аяғын мұздаққа тигізді. Бұл әлі жарты шаруа еді. Сол екі арада ауыз-басты тұншықтырған жел тағы ұйытқып кеп берсін. Табаны тайып кеткен Берік мұз қияға құлақ-шекесімен соғылды. Соққының қатты болғаны сондай — көзінің оты жарқ ете түсті де, айналаны қап-қара түнек басып кетті. Фарихтың арқанынан сонда айырылған жоқ. Бет-аузын қан жауып, кеңірсегінің удай аши жөнелгеніне қарамастан, пұшайман халге түскен жас жігітті жоғары тартып шығарды. Егер сол сәтінде арқанды жібере салғанда, кім білер еді ар жағы не боларын... — Бәрі менің кінәм, — деді Фарих сүйірленіп біткен танауын бір тартып қойып. — Маған өмір бойы жәрдем жасап келесіз. Қанша нәрсені үйреттіңіз. Қанша рет қиындықтан құтқардыңыз. Міне, бұл жолы мені тура келген ажалдан алып қалдыңыз. Жаңағы жерде сіз болмағанда... Иә, не айтары бар, сіз болмасаңыз, менің шаруам біткен еді. Менің кесірімнен жараланып қалғаныңызды көрдіңіз бе? Неткен масыл едім мен!.. — Жә, жетер, — деді Берік ақырын ғана. Ақырын айтса да, даусының түбінде зіл жатқандай көрінді. — Альпинизм дегенің тек тәуекел емес пе. Қайтесің енді, шыдау керек. Жылауық қыздай немене ызыңдай бересің. Ішін күйдірген ащы запыранды түгел ақтарып тастамай, жас жігіттің ауыз жабар түрі жоқ секілді: — Жайыма жүрмей, сізге қырсығымның тигенін қарашы. Бет-аузыңыз бұзылып, денсаулығыңызға нұқсан келді, Бәрінен бұрын Хантәңірінің төбесіне енді шыға алмайтын болдыңыз. Сіз үшін бүкіл экспедиция тағы әуреге түседі. Бәрі — менің қырсығым... Басқа ешкімнің де... — Бұл жолы шықпасам, кейін сәті түсер. Оған несіне күйесің сен? Бұдан кейін тағы бір экспедиция ұйымдаспайды деймісің. Қайта былтырғы үшеудің жағдайына ұшырап қалмай, лагерьге аман-есен жеткенімізді айтсаңшы. — Былтырғы үшеу деймісіз. Иә, білем, обал-ақ болды... Бірақ олардың жөні басқа еді ғой. Олар қар көшкінінің астында қалды емес пе?

Милициядан таныс тапқанын мақтан көре ме, жасөспірім бала бұған жиі келіп тұрады. Беріктің жанашырлық танытуы да қамшы болған сияқты. Уақыт өте екеуі ағалы-інілі жандардай бірбірін жақсы көріп кетті. Баланы әсіресе қызықтырған — полисмен ағасының альпинист болып шыққандығы. Сонан Берік Оразбаев оны клубқа тартты. Тау тұрмақ, шоқы көрмей өскен баланың альпинизм әліппесін игеруі қайдан оңайға түссін. Бәрі осы тәлімгер ағасының арқасында. Бота тірсек, бос белбеу болып көрінетін жүдеу бозбалаға әуелі кезде ешкім дұрыс көңіл де бөле қойған жоқ. Өзі аздап икемсіздеу, кейде шеберлігі де кем соғып жатуы мүмкін. “ Ол жағын қойшы, онысын бірте-бірте түзетуге болады, — дейді Берік Фарих туралы әңгіме бола қалғанда серіктеріне. — Ең бастысы — өзі төзімді. Жүйкесі де темірдей. Жауапкершілігі мол жігіт”. Содан бері екеуі арқан айырмай (“Жұп жазбай” деген секілді, альпинист қауымының аузындағы сөз ғой), қатар жұмыс істеп келеді. Адамның қандай екенін білу үшін онымен бірге барлауға бару керек деп жатпай ма орыстар. Тіршілік тәжірибесінен туған өміршең пікір шығар, бәлкім. Ал Беріктің ойынша, жігіттің қандай екенін байқау үшін онымен бірге жоқ жаудың ортасына барлауға барып әуреге түсудің керегі жоқ. Бір арқанға жармасып, жалғыз мәрте ғана шыңға шығып қайтшы, сол жетіп жатыр. Шындыққа көз жеткізетін бірден бір төте жол — осы шың. Бұл, әрине, өмірін таутасты, шың-құзды бағындыруға бағыштаған адамның түйгені. Бірақ жұрттың бәрі өмірге тек альпинист көзімен қарай бере ме? Байсалды жасқа келіп, жігіт ағасы атанса да, ол жағын Берік бағамдап көрген емес. Көзі анық жеткен нәрсе сол — жас альпинист Фарих Киреевпен тайсалмай шыңға шығуға болады. Болмай отырып шәкіртін экспедиция құрамына енгізген өзі. Әншейінде өктемсіп өз пікірін тықпалауды білмейтін, жұрттың сөзіне ғана бас шұлғып отыруға бейім жұмсақ мінезді жігіттің Фарихқа келгенде айтқанынан қайтпай, тұрып алғаны. Долодовпен арадағы ертеден келе жатқан ескі достығы да осы жерде кәдеге жарап кетті. Әйтпесе, Киреев кейпіндегі “шикі өкпелерді” (бұл да өзгеше ләммен айтылатын альпинистердің өз сөзі) жаңа жетекші экспедицияның маңайына жолатпас еді. Енді ше? Бұл — клуб мүшелерінің кезекті жаттығуы емес, мақсатты, жоспарлы түрде шыңды бағындыру. Және әркімнің табаны таптай беретін анау-мынау биіктік болса бір сәрі ғой, мұз маңдайын күн сүйіп, қабағынан қар ұшқындаған кәрлі Хантәңірі. Асқақтаған айбатымен-ақ альпинист аталуыны өзіне тартатын атақты шың. Экспедицияны жасақтау барысында Фарих төңірегінде тағы бір тартыс туды. Дауға тамыздық болған жас жігітің жол бастайтын алғашқы жұпқа кіруі еді... Сөздерінен сезілгені — тағы сол сенімсіздік. Нақ осы жерде Долодовтың өзі де солқылдауға

айналған. “Альпинистер арасындағы психологиялық үйлесімділік туралы” қайдағы бір қағиданы бетке ұстап, Оразбаев пен Киреевтің тек бір-бірімен ғана жете түсіуі мүмкін екенін мүдірмей дәлелдеп шыққан сол. Жастарында, мінездерінде біраз айырмашылық болғанымен, бұл екеуіне ортақ бір нәрсе бар. Экспедицияның басқа мүшелеріне қарағанда, екеуі де ауызекі әңгімеге шорқақ. Борис Кенжетаевич ішінде ит өліп жатса да, білінбейтін мызғымас сабаз мінезді де, Фарих айналадағы құбылыстың бәріне назар аудармаса, тұра алмайтын сезімтал. Бірақ көріп-білгенін біреумен бөлісуге, сыр ашуға жоқ. Және қанша үндемей жүргенімен, аунақшыған алуан сезімі аңдаған адамға байқалып тұрады. “Екеуі де бір-бірін үндемей ұғысады” дейтін жігіттер. Соны Шпеттер де тапжылтпай таныпты. Сүйретіле келіп, есіктен енген екеу ентіктерін баса алмай, еңбектей құлаған. Аяқтан да бойынан да әл кетіп, әбден қалжырапты. Бірақ өздері қуанышты. Ештеңеге ұшырамай, аманесен жеткендеріне . Мөлшерлі уақытта межеге ілінгендеріне. Фарих жедел қимылдап, жәрдемге келген екі жігітке ыстық шай қамдады. Мұндай биіктікте адамды тез тыңайтып, күшін қалпына келтіретін бірден-бір дәру — ыстық шай. Осы ғажап сусынның қадірін альпинистей бағалай білетін кім бар десеңші. Ә дегеннен байқалғаны — мінез айырмашылығы. Лагерьде жіпсіз байланып, қарадай зарығып жатқан екеуге қарағанда, соңғы келгендер сөзшең болып шықты. Сіңірлері созылып, шаршапшалдығып жетсе де, жарыса жағдай сұрап, жағаласа сауал қойып жатыр. — Бәрі менің қырсығым... — деді Фарих қыбыжықтай төмен қарап. — Менің аяғым тайып кетпегенде, Берік аға бүйтіп жарақаттанбас еді. Кедейдің лашығындай жел өтінде, мұз қияда әрең ілініп тұрған палатка іші лезде сергіп сала берген. Жігерлі жігіттердің дабыр-дүбірінен ортада лаулап от жанып кеткендей болды тіпті. Науқастың жағдайы біршама тәуір екенін білгеннен кейін әңгіме дереу шың жайына қарай ойысты. Бұл қырсық шіркінді қойсаңшы. Кеше екі жігіттің жолын кес-кестеп, асыл арман сынды анау шың басына қарай аяқ аттатпай қойған дүлей жел дәл қазір жым-жылас. Сонымен бірге қойынқонышқа сумаңдай кіріп, тұла бойды тітіркенткен суық ызғар да сап тыйылған. Сезілетіні денеге жайлы шыңылтыр аяз ғана. Алыстан қарағанда шаншылған пирамидаға ұқсайтын шыңның ұшар басы әнекей. Талай альпинисті арманындай аңсатқан асыл биіктік. Аппақ болып дөңестеніп, қол созымдай ғана жерде тұр.

Әрине, көз қарыған аппақ мұздай болмаса, бұл арадан шыңның нақ төбесі көрінбейді. Төрт жігіт те төбеге қарай жарыса телміріп қалыпты. — Егер Берік бүйтіп мертігіп қалмағанда... — деді жәрдемге келген екеудің бірі Даурских. — Құзар басына қазір-ақ ілінуге болар еді. — Шынында да ауа райы қандай керемет болып кетті. Мүлде сирек кездесетін мүмкіндік қой мынау! — деп қойды оның серігі Хасенов. Жолдары болмай жалаң мұздақта омалып отырған алғашқы альпинистер тіс жарып ештеңе дей алған жоқ. Тек үндеместен өзара қабақ торысқан. Кішірек көздерін одан әрмен сығырайта түсіп, Беріктің айтқаны жалғыз ауыз ғана сөз: — Мұндай ауа ра йын мен де сирек көргем. Мен осында күте тұрайын, бәлкім, барып қайтарсыңдар. Көп сөйлемейтін бұйығы жігіт сөзін астарлап күлбілтелеп жатпайды. Ойындағысын осылай турасынан айтып салып, қарап отырғаны. Шың басына аңсарлары ауа бастаған екі азаматтың амалсыз жалтақтап тұрғаны өзі ғана екенін қалай сезбесін. Тау десе, ішкен астарын жерге қойып, қар жамылып, мұз төсеніп жүрген бұл екеудің мінездері өзіне жақсы мәлім. — Рас айтасыз ба? — деп жалт қарады Хасенов. Күн мен желде көп жүргендіктен қарайып, қошқылданып кетіпті. Көз - басының киім астында жүретін жерлеріне қарағанда, өзі бидай өңді сияқты. Үшбұрыштанып біткен көздері қулық ұшқыны шашып тұратын бұл жігітің жеңілтектен ада емес еді. — Мынауың керемет болды ғой, Берік аға. Ауырған жерің қалай? Қазір шынымен басылды ма өзі? Е, ендеше бітті. Біз тез барып келе қоямыз. Ал сен осылай күтіп жата тұрасың... Шайыңды жылытып іше аласың ғой. Е, болды ендеше. Одан артық не керек!.. — Тоқта, Қуаныш, желпілдеме! Алдымен ақылдасайық, — деп өзінше ұстамдылық көрсетіп қалған екіншісі. — Бері қара. Ойланайық. Беріктің жалғыз қалуға шыныменен жағдайы келер ме екен?

19 бет жоқ.

штурмға мен қатысқам жоқ қой.

қоямыз. Даурскихтің дәлелді сөздері экспедиция жетекшісін еріксіз ойлантқандай еді. Жағдайды сана тезінен өткізіп, тағы бір безбендеді де, ақыры, рұқсатын берді. Бірақ бұл батыл әрекетті іске асыратын кім? — Сенің осынша эгоист екеніңді білмеппін, Қуан, — деді Даурских реніш сезімін іркіп қала алмай. — Сен сонда немене? Біздің қымбатты Борис Кенжетаевичтің тағдырын ойламағаның ба? Қанша құштар болсақ та, Хантәңірі біздің жолдасымыздың ешқайсысынан артық емес қой. Фарихпен бірге не сен, не мен қалуымыз керек. Бұлар екеуден екеу қайтіп төмен түссін.

деді Қуаныш та жалма-жан. Бірақ Даурскихпен дауласу оңай емес.

келгендей болып. — Осы мәрте жолыңды маған берші, ә!

маған?..

Даурских сәл кідіріп барып.

Былтырғы үшеудің қазасын әлі ұмыта алмай жүргеніміз мынау.

Долодовтың тіл ұшына үйіріліп келіп қалған.

білесің, команда да мынау деген жігіттер бар...

тыпыршып кеткені сондықтан.

Фарихтың аяқ алысы сақ. Мұздақтың қатқыл, тиянақты бұдырына табан тірегеннен кейін ғана арқанын төмен қарай саумалайды. Әрине, құздан құлдилап түсерде тізбектің алдында жүрген жеңілірек. Өйткені қолындағы арқан жоғарыда бекітулі. Жазатайым аяғың тая қалса, сенетінің сол. Жармаса кететін кедір-бұдырдың бәрі көз алдыңда. Қалаған жерге анкер қағып, сақтандырғыш арқанды кезкелген бұдырға іле салуға мүмкіндік бар. Ал топтың соңынан ала төмен түсетін адамның жағдайы қиындау. Ол үшін сақтандырғыш арқан төменде қалады. Бұл жауапты орынның топ ішіндегі ең тәжірибелі альпинистке тапсырылатыны сондықтан. Нақ осы міндетті атқару қазір Даурскихке тиіпті. Біркелкі қозғалыспен дәлме-дәл жылжыған өрмелеуші жігіттер біраз жерді ұтып тастады. Астыдағы мұздақтың суығы болмаса, шыңылтыр аязда тұла бойды дірілдететін ызғар бәсең. Сақтана сырғыған Фарихтің екі көзі көбінесе аға альпинисте. Кейде кідіріп қалса, демеп бірге түседі. Кейде ет қызуымен үш-төрт метр алға жылжып, ұзаңқырап та кетеді. Түсер жолы ауырлау болса да, Даурских серіктеріне әлсін-әлі дыбыс беріп, жігерлендіріп, жөн сілтеп келе жатыр. Қанша айтқанмен топ жетекшісі емес пе, тиісті міндетін адал атқаруға тырысып бағуда. — Берік аға!.. Борис Кенжетаевич! — Науқас альпинист мұздақ қабырғаға жабысып, қозғалмай қалыпты. Соны байқаған Фарих еріксіз айқайлап жіберген. Берік жауап қатпады. Мүмкін, бірдеме десе, деген де шығар, әйтеуір төмен тұрған кісіге ештеңе естілген жоқ. Өзі болса, төрттағандап сол қабырғаға жабысқан қалпы. Демек, тегін емес. — Берік аға! — деді де, Фарих қайтадан жоғары қарай ұмтылды. — Сізге не болды?

өзінің табиғи реңін табатыны белгілі. Сан құбылып тұратын теңіз суретінде де айқын аңғарыла бермейтін құбылыңқы рең кездеседі. Хантәңірінің әсері де осындай екен. Сонау Алматы Нарынқол тас жолының бойынан көз салғаныңда бұлт үстіндегі пирамида тәрізді көрінетін атақты шың төбесіне шықсаң, мүлде басқаша. Пирамида бетіндегі бірыңғай тегіс беткей жақынырақ қарасаң, аралары ашылып, ырсиып кеткен ирек-ирек мұздақтар. Міне, ішінара жалаңаш жартастардың жоны қарауытады. Осы араға жеткенде Қуаныш оттек баллонының біреуін ағытып алды. Қайтар жолда керек болуы мүмкін деген оймен жолшыбай әдейі қалдырып кетпекші. Шың басына шыққан соң кері қарай қашан төмен түсетіні өзіне де беймәлім. Қалай болған күнде де шаршап-шалдыққан адамға оттектің үлкен қуат беретіні сөзсіз. Кейінгі қиындықты ескеретін альпинистер осындай сақтық жасайды. Екі өкпесін қағып, ентіге дем алғаны басылар емес. Сиреген ауада сергек жүру қайда. Шыдай алмай, тағы да оттек маскасын киіп алды. Сол-ақ екен, айналасы жарқырап, денесі жеңілдеп қоя берген. Бойға қуат құйылғаны бірден сезілді. Сонан тасбақа жүрісімен төрттағандай өрмелеп, жалтыраған көк мұздың күдіс белдеуінен асып түсті. Бірден көзге ілінгені — нақ төбесінен төне қалған шошақ шың. Бәлкім, мұз құрсаулаған алып жартас болуы да. Санасына шырпы жаққандай жарқ ете қалған қуанышты ой жалғыз-ақ: “Иә, мынау сол, Хантәңірінің ұшар басы... Мен жеттім... Жұрттың бәрінен бұрын. Бітті, бітті! Мен жеңдім...”

Жағдайды естіп білген Даурских те жоғарыдан сырғанай таяп келіп, келесі анкерді мұздаққа қағып жатыр. Осындай кідірісті пайдаланып, ол да сақтандыру арқанын жақсылап бекітіп алмақ. Өлшеп көріп еді, тыныс алатын баллонның атмосфералық қысымы нөлге жуықтапты. Беріктің ауруы бір жағы тәнге ауадай қажет (тіпті ауадай деудің өзі жетімсіздеу теңеу, өйткені оттек дегеніміз құрамында басқа газ жоқ, ең таза ауаның нақ өзі ғой) оттектің кему салдарынан қайталанған шығар. Фарих баллонды шапшаң ауыстырып, науқастың маскасын кигізді. Рация Даурскихте еді. Ол екінші лагерьмен байланысып, мұз қабырғаның бетіндегі кідірістің мәнін баяндаған. Өзгесін қоя тұрып, дәрігер Шпеттердің тәптіштей сұрағаны — аурудың жағдайы. Қандай жәрдем жасалғанын біліп алысымен, ол енді алда не істеу керегін қолмен қойғандай етіп ежелеп түсіндіре бастады. Маршруттың күрделі бөлігінде жігіттердің жолды дайындап, шыжым арқан тартып жатқанын тағы да еске салды. Еңселерін көтеріп, сергіп қалсын дегені болуы керек. Түйіліп келген аурудың беті қайтысымен-ақ жол қайта жалғасты. Ендігі жүріс аздап жеңілдей түскен сыңайлы. Мұздақ беткейдің етегі көлбей көтеріліп, ирек-ирек қар жамылғысына айналып барады. Қар болғанда қыстыгүні рахаттана басатын ақ үлпе емес, қасаттанып, кіреукеленіп кеткен сүр қар. Кей жерде тіпті табанының астындағы мұздақ па, қар ма, айыру қиын. Әр жер-әр жерден қазақтар «әңгек» деп атайтын мұз жарықтары ұшырасып қалады. Құлдилаушы топ сақтана жылжи отырып, олардың бір-екеуін жиектеп те өтті. Сонан арқандарды қайтадан жиі-жиі бекітіп, әлдебір жартастан төмен қарай түсе берген. Сол кезде... Оқиғаның көзді ашып-жұмғанша болғаны сондай — ешкім ештеңе аңғарып та үлгерген жоқ. Кенет айналаны жаңғыртып әлдеқандай ышқынған дыбыс шықты да, жоғарыдан қалың түтек сау ете түсті. Әйтеуір сол екі арада құлаққа жетіп үлгіргені “Сақтан!” деп түскен жалғыз айқай. Одан ары не болып, не қойғанын Берік анық білмейді. Әйтеуір арқанды мықтап ұстаған күйі заулап құлап бара жатқаны есінде... Аранын ашқан түпсіз қараңғылық шым еткізіп қақшып алды да, бір сәтте бәрі жым бола қалды.

қарай дедектетіп ала жөнелген. “Аспан таулары” атанған атақты

Тянь-Шанның ең биік нүктесіне табаны тигенше дегбірі қалар емес. Әлгі бір әзірде аяқ-қолды мұздатып, буын-буынын ала бастаған ызғардың қайда кеткенін білмейді, сәлден кейін пора-порасы шығып терлесін. Асыққандықтан болар, аяғындағы “мысығы” да қайтақайта шешіліп, мазасын алды. Төбесі батпырауық ұшып жететін биіктіктей ғана жақын болып көрінген мұз шоқыға өліп-талып шықтық-ау әйтеуір. Сөйтіп келіп қараса... Өзіне өзі сенбеген жігіт маскасын шешіп, көзін қос қолдап уқалап та жіберген. Жоқ, жаңылмапты, мұз шоқының ар жағында бұдан гөрі еңселі тағы бір шоқы айналасына астамси қарап тұр. Мұны мазақ қылғандай күн сүйген маңдайы шай ішіп терлеген адамның шекесіндей жалт-жұлт етеді. Әлдекім кеудеден итеріп жібергендей Қуаныш сылқ етіп отыра кетті.

... Осылайша қанша жатқаны, қанша уақыт өткені беймәлім. Кеудесін әлдене езгілеп қысып, тұншығып бара жатқан секілді. Сонан жандәрмен тұяқ серпіп тыпырлап қалған болуы керек. Әйтеуір көкірегін толтырып ышқына дем алып барып, өзінен-өзі келгендей болды. Онда да шырт ұйқыдан оянғандай көзін оқыс ашып алған. Санада тұрған әлсіз сәуле сыздақтай ұлғайып, кеңейе берген. Өзін біреу жұлқылап, жағынан қағатын сияқты ма-ау! Енді бетіне маска кигізіп жіберіп, аяқ-қолын созғылап жатқан сияқты маау. Сол ақ екен, тұла бойына ғайыптан күш қосылғандай шұғыл есін жинап алды... Иә, мөлшері тура келіпті. Алакөлеңке жарықта өзін кергілепсозғылап дем салып жатқан адамның бет жүзін анық ажыратты. Нендей кепке душар болғанын білгісі келіп, әрең дегенде ернін епке келтірген: — Қайда-қайда?.. — деді ол тұтыға сөйлеп. — Мен қайда ... жатырмын?.. — Ажалың жоқ екен, Борис. Енді кішкене болғанда... — деп Даурских қолын жоғарыға қарай сілтеді. — Біздің қайдан құлағанымызды көрдің бе? Оның сілтеген жағына қарағасы келіп, басын көтере берген жігіт «Оһ» деп ышқынып қалды да, мойнын ұстай алды. Желкесімен қоса тас төбесі де шым етіп қатты ауырып кетті. Жанына батқаны сондай — көз алды қанкөбелек ойнап, тұманытып ала жөнелген. Даурскихтің аптыға сөйлегені де қайтадан құлағына күңгірлеп, ештеңе естілер емес. Әйтеуір әрең дегенде ретін тауып жоғары жаққа көз салды. Жағдайды түсіне бастағаны содан кейін: бұлар мұз жарығына құлаған екен. Мұз болғанда болаттай жарқыраған көксүңгі емес, кей

жерлері кеуектеніп, қуыс-қуысын қар басқан борпылдақ мұз. Құлаған сәтте екеуінің аман қалғаны да сонан болуы керек. Әйтпесе ұзыннан-ұзақ ырсия көрінген жарықтың аузы бұлар жатқан жерден әжептәуір биік. Басы дыңылдап, көзі қарауытып әкетіп бара жатса да: — Фарих... Фарих қайда? — деді Берік тілін икемге әрең келтіріп. Қарлы қабырғаға сүйеніп, жоғарыға телміре қарап тұрған Даурскихтің жауабы екіұдай: — Білмеймін, Боря, білмеймін. Бәрі көзді ашып-жұмғанша болды ғой. Тіпті есіміз шығып кетті. Ойпыр-ай десеңші! Басын қос қолдап ұстаған күйі Берік сусылдақ мұз үгіндісіне қисая кетті. Даурских оған масканы қайта кигізіп, әуреге түсіп жатыр. Өзінің сонау биіктіктен ештеңеге соғылмай, аман-есен түскені таңқаларлық.. Қимыл-қозғалысы ширақ, сөз сөйлеуі де сау адамдікі: — Жаңа бір айқай естідім. Әлгінде құлап түскеннен кейін. Әй, сол Фарихтің даусы. — Анық естідің бе, Радик? — Анық... Жаңа да бір рет айқайлағандай болды ғой. Сен байқаған жоқсың ба? — Тістеніп алған Берік тек басын ғана шайқады. — Иә, айқайлағаны анық. Тек алғашқыдан әлсіздеу көрінді. Сонан басқа кім дейсің? — Иә, ендеше сыртта қалған екен. Тек аман болса игі еді... — Аман болар. Өйткені ол бәрімізден төмен тұрды ғой. Ең жоғарыдан құлаған мына менің еш жерім ауырмапты. Сен, Боря көп қозғала бермеші. Әзірше қозғалуға болмайды саған. Қарға жартылай көмілген күйі Берік көзін жұмып, онсыз да қыбырсыз жатыр. Құлағы дыңылдап, қасындағы серігінің бір сөзін естісе, бір сөзін естімейді. — ... қасат қарды опыра... Қар астында... Сондықтан болар, еш жеріме зақым келмеген сияқты. Парашютті ашқанша төмен қарай зулайсың ғой... тура сол сияқты. Қарға көміліп кетіппін... ... Қарасам, сенің басың... Сонан жанталасып... алдым. — Рация!.. — деді Берік қарға жартылай көмілген қалпы ыңырси сөйлеп. — Радик, рацияны іске қос!.. Хабарла! — Оһ! — деп басын ұстай алды сол кезде Даурских. — Не қылған есекпін мен!.. Неғып ойыма келмеген?! Рация бар екен ғой бізде. Қайда ол? Амал не, екеуінің қуанышы ұзаққа созылған жоқ. Бірде істеп, бірде істемей жүрген онсыз да сенімсіздеу байланыс құралы біржола істен шығыпты. Мұз құрсауға құлап, кіріптарлыққа ұшыраған жандардың төбесінен мына жағдай жай түсіргендей болды. Күйзеліс сезімін ірке алмаған Даурских мұз зынданды жаңғырта айқайлаған. Қашанда қанжығасында жүретін балағат сөздің неше атасы кетіп

жұдырығын өз тізесін өзі бір-ақ салды.

Долодовтың жайшылықта құлақты жара шығатын өткір даусы:

үшінші лагерьден төмен қарай түскен үшеуден жауап жоқ.

Сосын «Ұлардың» байланысқа шақырғаны — «Икар», яғни, Шпеттер тобы шартты түрде осылай аталатын. Үшіншінің бұлайша үнсіз қалуын барлығы бір ауыздан рацияның істен шығуынан деп жорыды. — Болса болар, — деді Долодов та. — Біздің альпинистердің бір дұрыс радиостанцияға жарығанын көргенім жоқ. Тіпті біздің елде жібі түзу радиостанция бар ма өзі? Өзін зілдей ғып шығарады, әрі сенімсіз... Радиостанциялары құрыған ғой сол. Енді, амал жоқ, топтың аман-есен жолдағыларға жолығуын күтеміз. Екінші рация шыжым құрушыларда ғой. Базадағылар түскі асты радиостанцияның түбінде отырып ішті. Әрбір жиырма минут сайын «Екіншімен», яғни, шыжым құрушылармен байланыс үзілген жоқ. Осылай біркелкі мазмұндағы сеанс қайталана отырып, бірнеше сағат та өтті. Ауру кісіні әкеле жатқан топтың екінші лагерьге жететін уақыты бағана болған. Бірақ байланыста отырған адамның сеанс сайын қайталайтын жауабы «Жоқ. Әлі жоқ» деген жалғыз ауыз сөз. Үш бірдей адамның ойда-жоқта хабарсыз кетуі көңілге қалайша күдік ұялатпасын. Олардың бірдеңеге ұшырағаны анық. Мына тосын жайт шың басына жалғыз кеткен Хасеновті де бір сәт естен шығарып еді. Қанша құштарланып, ықыласы артып тұрғанымен, оның өз алдына қойған міндетті толық орындап шығарына сенім аз. Бұл жөнінде әсіресе Гопенконың күдігі күшті-ақ.

«Көрінген таудың алыстығы жоқ» деген бекер сөз болмаса игі еді осы. Мына қол созымдай ғана жерден көз қызықтырған биіктік әлі жеткізер емес. Әлде жолы қиын ба, әлде бұл сілікпесі шығып, әбден шаршады ма, әйтеуір ілгері басқан аяғы кейін кетіп, жүрісі мандымай қойды. Содан ес кетіп, жан шықты деген кезде... Адамның өз көзіне өзі сенбейтін бір ұрымтал сәттері болады. Бұл бәлкім, ең жанды жеріңе әсер ететін қымбат шындықты қабылдаудың қиындығынан шығар. Иә, сөйтіп, ес кетіп, жан шықты дегенде жаңағы жұмыр дөңестің төбесіне еңбектей көтерілген. Сөйтсе, ары қарай апаратын жол... жоқ. Анығында жол бар, бірақ төрт құбыласының қай жағынан қараса да, енді тек төмен қарай түсуі тиіс екен. Тағы да өзіне өзі сенбей, көзін уқалай беріпті. Жоқ, көріп тұрғанының бір қатесі жоқ. Көкжиекке қарай бұлдырлай жайылып кеткен таулы өңір төрт жағынан түгел көрініп тұр. Рас, өзіне мәлім теріскей және теріскей батысты алашабыр бұлт үйіріле шұбатылады. Төмендегідей емес, биіктеген сайын жел бәсеңсіп келеді. Әр жер-әр жерден қара-қоңырланып көрініп қалған тау жүлгелерін ажыратуға тырысып әуреленбей, енді күнгей бетке бұрылды. Ара-арасынан кең

аңғарлар көрінген таулы алқап түгелдей көз алдында. Аспанға қарай ұмтылып тұрғандай сүйірлене біткен құздар, алып балықтың арқа қанатынан аумайтын ирелеңдеген жон-жоталар. Шашылған күмістей ала шұбарлана ағараңдап жатқандардың шың бастарындағы қар мен мұздақтар екені сөзсіз. Оңтүстік шығыстағы тау аңғарларынан ашық жасыл түсті алқаптар көзге түссе, басты бағытта — ара жіктері ашылмай, қыртыстары бір-бірімен қойындасып-тұтасып кеткен таулар шоғыры. Бір орында шыр айналып, айналасына жалақтай қараған Қуаныш биялайын жұлып алып, аспанға лақтырып жіберді де, өзінен-өзі кеңкілдеп ал кеп күлсін. Тұрған орнынан секіріп түсіп, есерсоқ баладай: — Ура-а! — деп айқай салған. Оның қанша жерге жетіп жығылып, кімнің құлағына тигенінде шаруасы жоқ. Өйтпегенде ше? Бүкіл экспедицияның ішінен Хантәңірінің мәңгі мұз бүркеген ұшар басына бірінші болып шығып отыр емес пе? Және абырой-атағына ешкім күмән келтірместей жалғыз өзі шығып отыр. Ендеше бұның жүрегі жарылмай, кімдікі жарылмақ? Кеудесін кернеген шаттық қызуы шыдатпай бара жатқан соң біреуді бас салып құшақтағысы, шөпілдетіп бетінен сүйгісі келген. Амал не, оның бұл керемет қуанышына куә болып бірге бөлісетін тірі жан, тісті бақа көзге көрінсе не дейсіз. Дәл ортадағы темір қадаға байланған қызыл жалаудың түсі өңіп кетіпті. Оның түбінде әртүрлі спорттық қоғамдар мен ұйымдардың жалаушалары, значоктары, оттектен босаған баллондар жатыр. Арасында шетелдік заттар көрінеді. Бұлардың барлығы — Хантәңіріне әрқилы уақытта шыққан альпинистердің арнаулы белгіескерткіштері. Мұндайда көп ойланып тұратын Қуаныш па? Әлгілердің үстіне апарып өзінің екінші баллонын косқан. Ішінде әлі де шамалы оттек бар еді, оған қараған жоқ. “Менің де шыққанымнан бұл ескерткіш болсын! — деді ол өзінен өзі дауыстай сөйлеп. — Менен кейін шығатындар келіп көрсін. Кейін мені танымайтын шетелдік әріптестеріміз көтерілмей ме? Олар да білсін Қуаныш Хасеновтің кім екенін. Оның үстіне Хантәңірін мен жападан жалғыз бағындырып тұрмын ғой...” Осынау бақытты сәтте Қуаныш өзін дүние жүзінің ең биік шыңдарының бәрін жалғыз игерген жапон альпинисі Наоми Уэмурадан бір де бір кем сезінбегені анық. “Иә, Уэмураның өзі биіктігі небәрі төрт мың метр ғана Монбланның төбесіне шыққанда қалай шаттанып еді. Ал мен қазір бағындырып отырған Хантәңірінң биіктігі жеті мың метр... Міне, қандай екен Қуаныш Хасенов. Енді менсінбей көрсін кейбіреулер мені.” Тынысы жиілеген сайын көз алды қарауытып кетеді. Төңіректі түгел суретке асыға түсіріп жатқаны да сондықтан. Автоматты

тетігін іске қосып, өзі де қайта-қайта объективтің алдына қарай жүгірген... Шың басындағы температура, атмосфералық қысым, желдің бағыты тәрізді қажетті мәліметтерді, алғашқы әсерлерін тұқшыңдап блокнотына түртіп алуды ұмытқан жоқ. Енді күйбеңдеп жүріп алмай, шапшаң жиналғаны жөн. Осы кезде барып әлгі сәулелі көңілін әлде бір сұрғылт көлеңкенің бүркегісі келетінін түсінді. Ол не қылған көлеңке? Хантәңірінің басына шығып, жарыла шаттанған, мәртебесі өсіп, жолдастарының алдына мерейі үстем болып, мейманасы тасыған ақжарқын азаматта ондай көлеңкенің не ақысы бар? Таулы жердің құбылмалы ауасындай көңіл күйінің неге бүйтіп бұзыла қалғанын әуеліде Қуаныштың өзі анық түсінген жоқ. Сөйтсе, жаңа ғана жеңіске жетіп, альпинистік өмірде алғаш рет алып қадам жасаған ержүрек (бұл Қуаныштың өзіне берген бағасы) жігітті иектей бастаған жалғыздық атты әлдеқандай ауыр сезім екен. Уақытының көбі қалың жұрттың қақ ортасында өткенімен, оңаша қалатын кездері де кездеседі. Бірақ дәл қазір қайта тұнжырай қалыпты. Енді аңғарса, көңілсіз күйге тап болуы бақытты сәтінде шат-шадыман күйін бөлісер пенденің жоқтығына байланысты. Жарыла қуанған мезетте жан сырын жайып салар жарқын болмағаны енді ғана жанын жабырқатқандай.Ал альпинист үшін өмірлері бір арқанға байланған қанаттас серігінен артық жақыны бар ма?.. Көңілін көмескі мұң басқан жігіт төрткүл төңірекке, өзі жаңа ғана таптаған шың төбесіне ақырғы рет қарады да, мұз қиямен төмен қарай бет алды.

Ол құламайтын еді. Қар көшкіні өзін ала-перен құйындай жұлқылап қана өткен. Сол сәтте әлдеқандай ащы айқай естіліп, қолындағы арқан иығына аса беріп, сарт еткізіп бір-ақ жұлқыды. Өзіне жарыса жармасқан адамдарды ұстап, адал қызмет көрсетіп тұрған берік арқау аяқ астынан бүйтіп жаулық жасайды деген ой үш ұйықтаса, түсіне кіріп пе? Иығынан баса төмен қарай жұлқып қалған арқанды лып еткізіп жібере салды. Өйтпегенде тепкіген күштің екпінімен жартастан жұлындай ұшар еді. Қия беткейде әрең жабысып тұрған адамға осы жұлқудың өзі-ақ жеткілікті. Шеті ғана ілініп тұрған табаны тайып кетіп, төмен қарай сырғанай жөнелді. Жанталасып сусып бара жатқан тас қабырғаға жармасқан. Үсті-басын жыртып, құлау екпінін тежегені болмаса, қайдағы қайран. Миын шағып өткен «Өлдім!..» — деген жалғыз-ақ ой. — Біттім..!» Сөйткенше болған жоқ, әлдене дар ете түсті де, аяқ-қолы жерге тимей, ауаға ілініп қалды. Тасқа ұрғандай басы зырқ етіп, көз алды қанкөбелек ойнап кетті. Қолы-аяғын алдына жиырып, құлауға

дайындалған. Сәлден кейін өзіне-өзі келгендей болып, бағдар алуға тырысып байқаса, ауада қалқып тұр екен. Алдымен көз тастағаны — астыңғы жағы. Қайда, қалай құлауы мүмкін, соны біліп ала қоймақшы. Сонау етекте — өзінен төмен көлбей қашқан аппақ беткей. Тірі жанның ізі түспеген қарлы жердің ойпыл-тойпылы жоғарыдан көзге бір тегіс болып көрінеді. Көшкін ізінен қалған қар тозаңы әлі сейілер емес, ауада үйіріліп жүр. Шүкіршілік еткені — төменгі жағында тас, мұз тәрізді қатқыл ештеңе байқалмайды. Асты қандай екенін кім білсін, ана аппақ қардың өзіне құласа, бәлендей зақымдана қоймауы тиіс. Тегіс емес, беткей. Ал беткейге құлау жеңілірек болатыны белгілі. Ұшар кезде денеңді қалай тастайсың, мәселе соған байланысты. Альпинистердің көңіліне күмән келтіргені — өзі мен құлау нүктесінің арасындағы ара қашықтық. Әжептәуір төмен сияқты. Шайқалған кезде мойнын артына бұрып қарап еді, жартастың шошайған мүйісіне ілініп қалыпты. Өзі емес, рюкзагы. Арт жағына бұрылып, жаңағы мүйіске жармасса ше? Өйтсе, қолын созам дегенше-ақ ұшып кетпек. Сонда не істегені жөн? Альпклубта үйренген тәсілдерін қолдануға мүмкіндік бар ма? Қысылтаяң сәтте басына сан ой келіп, сан ой кетті. Қанша ойланғанымен, мынадай мүшкіл халден құтылудың ретін келтіре алар емес. «Жарайды, құлаудың амалдарын білем ғой, — деді ол өзін сабырға шақыруға тырысып. — Құлап бара жатсам, бірдеме қылармын...» Бір таң қалғаны — көз қиығын түсер жерде жолдастары көрінбейді. Олар жаңа өзінен қиғаш, әрі жоғарырақ еді ғой. Дым болмағандай бедірейіп бұрған жартас бетінде енді адамның өзі тұрмақ ізі де жоқ. Сонда аяқ астынан ұшты-күйлі қайда жоғалып кетті? Көшкіннің ізімен көз аштырмай ұйқы-тұйқы болған қар борасыны бұл кезде басылған. Екеудің құлау мөлшерін жобалағысы келіп, көзін тегіс болып көрінетін мұнтаздай қардың бетіне әрліберлі жүгіртті. Сонан жанарын тірегені — сәл қиғаштау жердегі мұз жарығы. Сол жарықтың қия жақ беті ептеп опырылып қалған сияқты. «Ойпыр-ай!, шынымен-ақ, — деген ой келді Фарихтың басына, — екеуінің де соған... Терең болып жүрмесе игі еді!» Жаңа ғана жолдастары жабысып тұрған қабырға мен жарықтың арасына көз мөлшермен тағы өлшеген болды. Сол кезде қардан ирелеңдеп шығып жатқан арқан ұшының көріне кеткені. «Арқан... Иә, солардың арқаны. Демек... анық болғаны ғой... Күмән жоқ, сөйткен. Қап, әттеген-ай». Осы ой басына келісімен-ақ ойланып жатпастан жарыстарды жаңғырта: — Е-һе-һе-ей! — деп бар даусымен айқайлап жібергенін өзі де байқамай қалған. Арқасынан ауаға ілініп тұрғандықтан болар, қанша зорланса да, үні қарға адым жерге жете алмай, қылғына шыққан... Кеудесін кере, тағы да айқайлаған болды.

Бірақ құлағына жел уілінен басқа мардымды дыбыс іліне қойған жоқ. Сол-ақ екен, тұла бойын үрейлі сезім қалтыратып, кернеп ала жөнелді. Ақ қар, көк аспан, алашабыр жартас тегіс лезде қанкүреңденіп барып, зәрлі ызғар шашты. Қанкүрең түске боялған бүкіл кеңістік бұған өшіге, кектене қарайтындай. Аяқ-қолынан әл кетіп, бір сәт жалынға тірідей өртеніп барады. Қанша уақыт өткенін білмейді, әйтеуір әлден уақытта ес кетіп, жан шықты деген кезде дүние біртіндеп өз орнына келе бастағандай болды. Жан-жағына анықтап қараса, өзі сол қол-аяғы салбырай асылған пұшайман қалпы. Үйіріле ескен суық жел денесін мұздата бастапты. Бәлкім, өне бойдың жалынын басып, ес жиғызған да осы суық жел шығар. Жаңа бір әзірде көкірегінде тұтанған “ жолдастарым келіп, құтқарып алар” деген үміт ұшқыны жылт ете беріп, қайта сөнді. “Егер ана жарыққа құласа,.. онда... онда тайыз болса, өздері-ақ шығады, ал егер терең болса...” “Бәлкім, олар мені емес, мен оларды құтқаруым керек шығар. Қандай жағдайда?.. Енді неге шықпайды?.. Не болды?..” Ойда жоқ шұғыл шешімге келгені осыдан кейін. Жағдайды ақыл таразысына салып, салмақтап жатуға тіпті де ықыласы жоқ. Өйтсе, жүрексініп, солқылдай бастайтынын соқыр сезіммен түйсінді. Астындағы қарлы беткеймен екі араны көзімен тағы өлшеді. Жоқ, қорқынышты ештеңесі жоқ екен. Аяқ-қолын ыңғайлап алды да, бар пәрменімен жұлқынып қалды. Шамасы, рюкзактың ілінген жері берік болса керек, мыңқ етіп мизейтін емес. Сонан кейін ышқынып тағы жұлқына берген сәтте құлағы шалғаны — дар ете түскен жадағай дыбыс. Жыртылған мата дыбысы сияқты. Сонан ішкі құрылысы түгел аузына тығылып, астындағы мұздақ қия өзіне қарай шыр көбелек айнала заулап кеп бергені. Іле әлдене гүрс етіп, күтір ете түскендей болды. Одан әрі... ештеңе есінде жоқ.

Манағыдай емес, күйзеліс сезімі бәсеңдеген Даурских: — Тоқтай тұр, уақытты есептеп көрейінші, — деді де, білегіндегі сағатына үңілді. Көзі жетпегесін, қолшамын тауып жағуына тура келген. — Біз лагерьден таңғы бес жарымда шықтық. Қазір сағат сегізден өтіп барады. Біз шамасы сол жетілердің кезінде құладық-ау деймін. Жұрт бізді бір-екі сағаттан соң іздей бастайды. Олар біздің байланысқа шықпай, жолығып кеткенімізді қалай түсінуі мүмкін? Әрине, рацияға жабады. Бұзылды деп ойлайды.

Бірақ қандай жағдайда бұзылғанын білмейді. Боря, мен естіп жатырсың ба?.. Қысқасы, олардың бізді іздеуге шығатыны сөзсіз. Қалай ойлайсың, біздің олар қашан табуы мүмкін? — Білмеймін... — Ендеше мен есептеп жіберейін. Олар бізді шамасы, екі сағаттан кейін іздей бастайды. Демек сағат онға қарай. Іздейтіндер шыжым құрып жүргендер болуы тиіс. Біз арқан тартатын жерден онша алыс болмауымыз керек. Базадан оларға бізді іздеу жөнінде бұйрық беріледі. Әрине, қиын учаскеде жүрген жігіттер бұл шаруаға даяр емес... Олар сонда да жолдастарын тастамай, дереу жолға шығады. Так! Қалай ойлайсың, жігіттер бізді қашан табуы мүмкін? — Білмеймін, — деді Борис ысылдай сөйлеп. Жай жүргеннің өзінде бет-пішінінен оңайшылықпен ештеңе аңғарыла алмайтын жігіт қой, мына қара қараңғыда түріне қарап жан қиналысын, науқасын аңғарам деу — бос әурешілік. Тек дауысының ақырын шығуы ғана секем алдырады. — Меніңше, іздеуге шыққаннан кейін... Иә, екі-үш сағат өткен соң. Алдымен екі сағат, оған қосамыз және үш сағатты. Сонда олар бізді шамамен бес сағаттан кейін, әрі кеткенде алты сағатта табуы тиіс. Яғни, жергілікті уақыт бойынша он алты сағатта. Сен қалай ойлайсың, Боря? — Білмеймін... — Сен нені білесің өзі? — деді ашуы бұрқ ете түскен Радик қараңғыда жолдасының жүзіне үңіле қарап. “Білмеймін, білмеймін” — сонда нені білесің сен? Боря, бері қара. Сенің ұстамды жігіт екенің бәрімізге белгілі. Ал дәл қазір бар ғой ұстамдылықтың түкке де керегі жоқ. Түсінемісің? Сен екеуміз мына қарғыс атқан мұз апаннан құтылуымыз керек. Қазіргі мақсат жалғыз сол ғана. — Фарих қайда екен? — деді Берік әлден уақыттан кейін. Жан дүниесін қинаған осы сауалға әлі жауап таба алар емес. — Айттым емес пе,оның жағдайы бізге қарағанда тәуір болар деп. Неге дейсің ғой? Ол сен екеумізден төмен тұрды, яғни, құлай қалған күннің өзінде, ол жарақаттанбайды. Немесе бір жерін аздап қана ауыртуы мүмкін. Екіншіден, сен екеуміз қырсық қылғанда, мынау қарғыс атқан мұз қапшықтың ішіне құлап түстік. Ал ол қарлы беткейге құлайды. Мен осыдан басқа мұз жарығын байқағам жоқ... — Дұрыс қой. Сонда ол... осы уақытқа дейін... қайда жүруі мүмкін? Ештеңеге ұшырамаса... бізді іздер еді ғой. Даурскихтің бұл мәселе жөнінде өз болжамы бар болып шықты. Жаңа бір әзірде әлдеқандай айқайды естігені күмәнсіз. Құлаған жолдастарын іздеп, таба алмай жүрген шығар. Немесе көшкін оны төмен қарай алып кетіп, қайтадан жоғары шыға алмай жүр ме?... Бәрібір ол қиял айтқан бұл сөздердің ешқайсысы көңіліне

қонар емес. Баланың бірдеңеге ұшырағаны анық. Ендеше қашан келіп бізді құтқарып алар екен деп қол қусырып қарап отырмай, сыртқа шығудың қамын жасау керек. — Иә, өзіміз үшін емес, ана Фарих үшін. Кім біледі, оның халі біздікінен ауыр шығар, — деді Берік сәл бәсең дауыспен. Әмір етпейді, жалынып-жалбарынбайды. Тек ұсыныс ретінде ғана ойындағысын айтып салып, қарап отырады. Қанша дегенмен де оның бұл сөзі осы жолы Радиктің көкейіне ешқандай күштеусіз оп-оңай қона қалғандай болды. Құлаған кезде арқан сыртта қалып қойыпты. Әмбебап балғашот та жоғалған. Сонда қазіргі қолда бары — анкерлер, ілмектер және мысықтар ғана. Олардың көмегімен мына мұз зынданнан босану, әй, қиын-ау. Оны екі жігіт те жақсы түсініп отыр. Бірақ, әрекет жасамасқа амал жоқ. — Сыртқа шыққаның дұрыс, — деді Берік тағы да. — Сен шығып алсаң, Фарихты да, мені де құтқарғаның. Мені қойшы, мен өлмеймін, алдымен Фарихты тауып алайықшы. Бір тәуірі мына мұз үңгірдің іші суық жел уілдеген құз қиясындай емес, едәуір жылы екен. Сонда да болса Радик жолдасын ұйықтайтын қапшыққа енгізіп, жөндеп жатқызды. Денсаулығын тағы тексерген болып, қолдан келген ем-домын жасаған. Шамалауынша Беріктің миы шайқалған. Бұғанасы мен иық сүйегіне зақым келген. Бұндай жағдайда қозғалмай жата бергеннен басқа амал қайсы? Өзінің әр жер-әр жерінің ауырсынғанын елемеуге тырысып, Даурских жұмысқа кірісіп кетті. Бір анкерді екіншісіне ұрып, мұзға қадап жатыр. Бекіген темірге қысқа жіпті күрмеп байлап, ақырын көтере бастады. Онан кейін келесі анкерді шыңғырлата ұрып, жұмысын жалғастыра берген. Кенет оның құлағына әлдеқайдан бір бөгде дыбыс естілгендей болды. Қимылын тоқтатып, демін ішіне тартқан күйі тың-тыңдаған. Иә, сонау алыстан құмығып әлсіз дыбыс естіледі. “Тоқ-тоқ” дейді ақырын ғана. Радик анкерді қайта ұрып еді, әлгі үн жауап бергендей тағы қайталанды. Қайтадан төмен секіріп түскен жігіт серігін жұлқып-жұлқып жіберді: — Естисің бе? Тыңдашы!.. — деді ентіге сөйлеп. Құлағы біресе шыңылдап, біресе басылып, жүрегі көтеріле лықсып жатқан Берік тосын үнді анық ажырата алған жоқ. Тек бір сәтте ғана құлағына әлдене талып жеткендей болып еді. — Бізді іздеушілер! Солар! — деді Радик тыпырлай елегізіп. Орнынан қайтадан ұшып тұрған ол жоғары қарай жалт қарады да: — Бізді іздеушілер! — деп саңқ ете түсті. — Солар!..

Іле алақанымен аузын қалқалап алып, көмейін жырта бар пәрменімен айқай салған: — А-у-у!... Біз мұндамыз!

басқың келіп отыр ма? Көлденең сөзді қойып, іске көш, Серега. Не істейміз, соны соны айт алдымен. Адам тағдыры шешілетін осныдай жауапты сәтте кемшілікті бетке басып, кінәласудың артық екенін жұрттың бәрі түсінді. Соны шапшаң аңғарған Сергей Гопенко: — Бізге былтырғы чех альпинистерінің трагедиасы сабақ болмаған екен. Сондағы құтқару жұмысын неліктен сәтсіздікке ұшырады? Соның себебін түсініп, сол бір бақытсыздықты қайта қайталамайықшы,— деді ұсыныс себебіне тереңнен тоқталғысы келіп. Отырған жігіттердің біреуі: — 1984 жылғы Памир оқиғасы ше? Ол да бізге үлкен сабақ, — дегенді үстемелеп қойды. — Альпинистер өмірі трагедиясыз емес. Қайтеміз оның бәрін тізе беріп. Босқа уақыт өткізбейік. Нақты ұсынысың жоқ екен, сөйлейтін адамға кезек бер!— деді Долодов өктем дауыспен. Шың басындағы мәңгі мұздақтың сынығындай шегір көздері суық ұшқын шашып, өзі бір түрлі ширығып алыпты. Спорттың қауіп-қатерге толы осы бір жолын таңдап алғаннан кейін амал жоқ. Ауыртпалықтың бәріне көну керек. Жан дүниелерін толқытқан әрбір оқиға осы жігіттердің әрқайсысының жадында. Таудағы трагедия кейде қатал табиғаттың салдарынан, кейде альпинистің жеке дәрменсіздігінен болмай ма? Мәселен, жаңағы айтылған 1984 жылғы Памирдегі қайғылы оқиға. Қар көшкіні салдарынан СССР құрама командасының сегіз бірдей мүшесі бір демде ғайып болып кетті емес пе? Және олар анау-мынау емес, еңлік гүлдей енді-енді бүршік жарған бүлдіршін қыздар еді ғой. Ал былтырғы чех альпинистерінің бақытсыздығы өз алдына жеке әңгіме. Олар Хантәңірінің нақ осы беткейінде қазаға ұшыраған. Неден болғанын бүгінге дейін ешкім білмейді.Тіпті әлі күнге сүйектері табылған жоқ. Сондықтан бұл жердегі жігіттердің барлығы да құтқару жұмыстарының жайын жақсы түсінетіні күмәнсіз. Ақылдаса келіп, экспедиция мүшелері ақырында былайша пәтуаласты. Сергей Гопенко бастаған құтқарушылар отряды барлық керек-жарақтарды көтеріп алып, екінші лагерьге қарай жол тартпақ. Жоғалған жігіттер табылған күнде де оларды төмен түсіру оңай емес. Ал табылмаса... онда екінші лагерьге бір аял жасап алып, одан ары тағы көтерілуге тура келеді. Шың басындағы желдің қашан саябырлайтыны белгісіз. Демек қандай жағдайға да даяр тұру керек. Келесі бір үлкен шаруа — Алматымен байланысып, құтқару жұмыстарына орай тікұшақ және басқа да көмек сұраудың қажеттілігі. Осы шаруамен Долодовтың өзі тікелей айналыспақ. — Бұл Хантәңірі қанша адамның өмірін жұтты, — деді Гопенко көгілдір көздерін сонау бұлт басқан биікке тігіп тұрып. — Енді қаншаны жұтады екен? Жоқ, біз жолдастарымызды

Міне, мана өзі Хантәңірінің тақ төбесі екен деп алданған мұзшоқ. Содан ептеп асып түсе бергені сол еді, ойда-жоқта танауынан қан бұрқ ете қалды. Жаңа бір әзірде қарадай басы айналып, көзі қарауытып кеткенімен, онша елей қоймаған. “Әбден шаршағасын сөйтетін шығар” деп өзін жұбатқандай болып еді. Енді келіп, міне, танауы қанады. Ең құрығанда, бірдемеге тиіп кетсе бір сәрі ғой, әшейін өзінен-өзі. Әдепкіде көздері алақтап, не істерін білмей, сасып қалғаны шын. Мұздақ үстіне бүгіліп отыра кеткені де сондықтан болар. Ал содан танауынан аққан қан басылар деген не. Мұз қиыршығын сындырып басты, әсері шамалы. “Демек сонда бұл тау ауруы ғой... Иә, иә, сол” деген ой жылт ете түсті миында. Мана оттек баллонын ескерткішке қалдырғаннан бері қайраңға шыққан балықтай екі өкпесін қағып, ентіге берген. Құзар шыңның басындағы құрғақ ауа тіптен сирексіп кетіпті. Биіктік организмге осылай әсер етіп жатса, оның несі таң. Тек енді өзіне-өзі өте сақ болуы керек. Мұз қиямен құлдилау өрмелегеннен де ауыр ма деп қалды. Бірер рет тайып кетіп, тізесін, шынтағын оңдыртпай ұрып алған. Кей тұста жалмауыздың аузындай үңірейген жарықтарды жағалап өтуіне тура келеді. Бір рет тіпті ернеулеп келіп, мұз кетікке құлап кете жаздады. Абырой болғанда сақтандырғыш арқанын мықты бекітіпті, соған жармасып, аман қалды. Осындай арпалыстан кейін сезінгені — аузының қайта-қайта құрғай бергені. Ара-арасында өзінен өзі сөйлеп те қояды. Мұз таудан тырбаңдап түсіп келе жатқан жалғыз альпинистің мына қалпын көрген адам оны жындана бастаған шығар деп сезіктенері кәдік. Қуаныштың дәл қазіргі мақсаты — ештеңеге ұшырап қалмай, манағы тастап кеткен оттек баллонына аман-есен жету. Оттекпен дем алу — кәдімгі жер бетіндегі қалыпты күйге түсу, сергектікпен, күш-жігермен жұмыс істеу деген сөз. Мына қырсықты қараңыз. Қанша тырысып келе жатса да, Қуаныштың баллонды таба алмай-ақ қойғаны. Мұздақтың ойығында жатқан сияқты еді, сипаланып ал кеп іздесін. Төмен қарай домалап кетуі мүмкін емес, еңіс жағы берік. Жын ба, шайтан ба, зым-зия жоқ болып кетіпті. Сөйтіп сипаланып жүріп, тағы ойыққа тап болған. Сол-ақ екен, баллонын қалдырған жер енді осы ара сияқты көрініп кетті.

Қанша сығалап қарағанымен, ділгір дүниенің бұл маңайдан да табылмай-ақ қойғаны. “Мүмкін, жоғарыда қалған шығар” деген ой жылт ете түсті жігіттің басында. Оны өрге қарай қайта итермелеген де — сол ой. Тайғақ беткеймен біраз тырбаңдап көріп еді, әлсіреп қалғаны анық сезілді. Сонан ештеңеге зауқы соқпай, етпеттеп жата кеткен... “Әлім бітті, — деді ол өзінен-өзі күбірлей сөйлеп. — Әбден шаршадым. Болды енді, ешқайда бармаймын”. Бірақ шамалыдан кейін шың басындағы ақ қар, көк мұзда бүйтіп жата беруге болмайтынын, өйтсе жерге қарай құлдилау мүмкіндігі азая түсетіндігін, сондықтан қымбат уақытын өткізбей, қалай болған күнде де бір әрекет жасау керектігін айқын түсінді. Байқап қараса, аузы-басы кебірсіп, тамағы құрғап, шөлдеп барады. Ал құтыда ғой бір ұрттам су жоқ. Осындай ыстық шай болса ғой. Бірақ оны қайдан таба қоярсың. Мәселеден бейхабар кісі мұндайда “жиырма градус суықта, мұз үстінде адам шөлдей ме екен? ” деп дауласа кетер еді. Оны түсіндіру үшін биік жердегі ауа райының тірі организмге тигізетін ықпал-әсерін термелеп, бір құлаш лекция оқуға тура келмек. Ол лекцияны Қуаныш кімге оқиды өзіне болмаса. Дәл қазір не істеу керектігі санасында айқын. Сонда да болса, орнынан көтеріле алмай, тағы біраз жатты. «Жалқаумын, — деді ол өзіне-өзі. — Тіпті қозғалғым келмейді”. Шындығында жігіт әбден әлі құрыған соң денесін көтере алмай жатқан. Әлден уақытта барып жерден басын жұлып алды. Өзінен-өзі күштеп әрең дегенде еңсесін көтерген. Сенделектеп тұрды-тұрды да, жоғалған баллонға қолды бір-ақ сілтеді. Сонша бейнеттенгенде табыла қойса жақсы. Ал сол қалпы ұшты-күйлі жоғалып кетсе ше? Баллон түгіл бас қайғы болып, үшінші лагерьге жете алмай, сүйегі қияда қурап жүрмесін. Қайтадан басталды. Басқа емес, альпинистің жан етіп жұлып жейтін баяғы арпалысы. Шыңылтыр аязы болмаса, мана шыңның төбесі тып-тымық еді. Мына арада желпіген суық леп бар екен. Сонау төменге көп жүгіртіп қараса, таудың кеуделі тұсынан ары қарай шаңытып боран соғып жатқан сияқты. Батыс жақтағы биік жоталарды жайындай қылғыған аппақ бұлттар шұбатыла жылжып, Хантәңірінің жанына келіп қалыпты. Бұлттардың әр алуан болып көрінетіні төменнен жоғарыға көз салғанда ғана. Ал осындай биіктіктен төмен қарасаң, олардың барлығы да тегіс аппақ. Жотасынан құйылған күн нұры ешқайсысын бөле-жармай тегіс ағартып жібереді екен. Жазғы уақыттағы биік шыңның тұла бойынан бір сәттің өзінде жылдың барлық маусымын көруге болады. Етегі жаз, онан кейін көктем, күз, төбесі қыс. Ал сол қыстың өзі қазір Қуаныштың аңғаруына екі түрлі. Тып-тымық тұнық қыстан алай-дүлей боранға қарай беттеп бара жатқаны мынау.

Анкерді суыра берген сол қолының саусақтары кенет тыз ете түсті. Қараса, суықтан домбығып, қызара бастаған қолдары жалаңаш. Биялайы жоқ. Оның қай жерде, қашан түсіп қалғаны тіпті миына кірер емес. Іздеп табам деу — бос әурешілік. Амал жоқ, енді жалғыз қолғаппен лаждауға тура келмек. Қанша айтқанмен, бұрын қабағынан қар жауған біраз шыңдарды бағындырған тәжірибесі бар емес пе. Қиын жерлердің өзінен тәсілдеп, баяу болса да төмен қарай жылжып келеді. Аяғын жаңсақ алып, екі рет мұздақ беткейден мұрттай ұша жаздады. Қайта-қайта тызылдап ашыған саусақтары да жанын қинайды. Ызғарлы жел көтерілгенімен, аузының кеберсігені де бір басылмайақ қойды. Төмен қарай тоқтаусыз жетелеп келе жатқан — «Соңғы күшім таусылғанша жылжи берейін» деген жалғыз-ақ ой. Сонан әлден уақытта аяқ-қолы қарысып, бойын суық құрсап, қимылдаудан қалды. Мұздан шошайып шыққан жартастың бұдырына жармасып, арқанға байлаулы күйі сілейіп тұр. — Радик болса ғой, — деді сол кезде өзінен өзі жыламсырай сөйлеп, — екеуміз бағана-ақ жетер едік... Шай ішер едік. Менің осынша қиналғанымды... көрген жоқ. Ешкім көрген жоқ. Сонау етекте жатқан шыңырауға қарап еді, бұрын бойында болып көрмеген тосын сезім оянды. Шың бетінде амалсыз ілініп тұрғаннан гөрі төмен қарай неғып кетпейді екен? Шіркін, жүрек тоқтатып, қарғып кетсе ғой. Әй дер әже, қой дер қожа жоқ, кім қолын қақпақ? Неге екенін кім білсін, осы бір миға сыймайтын қисынсыз сезімнен біразға дейін айырыла алмады. Өзіне өзі келіп, ес тоқтатқасын, тағы да дауыстап сөйлей берген: — Әлгі соңымнан келетіндер қайда? Айтылған уақытта шықса, бағана-ақ кездесуіміз керек еді. Жоқ қой, қайда олар? Былтырғы чех бауырлар секілді... мен де жоқ болам ба? Мына қалың боранның астында. Жоқ-жоқ, олай болуы мүмкін емес... — Не істеймін? — деді сәлден кейін. — Не істеймін? Қозғалсам қайтеді? Бауырыммен жылжып төмен қарай түсе берсем... Өрмелеп түссем... Лагерьге жетсем...Онда жылы. Примусқа шай қоям. — Жоқ, — деді сосын мүлде бәсең дауыспен. — Маған осы жердің өзі-ақ жақсы. Жатуға ыңғайлы... Мен ешқайда бармаймын енді. Жетеді, бармаймын... Жатам осы жерде... жатамын...

жоқ болатын. Сәл қимылдап қалып еді, жанын шығара белінің қатты

өзі сандырақтап сөйлеп те қалған секілді. Сонан кенет... Әлгінің

тіпті сенімсіз шыққаны сондай, өзі де байқамай, басын көтеріп алды. Иә, жаңылысыпты. Дәл қасынан әлдене дүңк-дүңк ете түсті. Үзіпүзіп қайта-қайта дүңкілдейді. Біреу әлдеқандай қатты затпен мұз қабырғаны кәдімгідей ұрып жатыр. Ойда-жоқта шыққан тосын үн мертіккен жігітті әп-сәтте сергітіп жібергендей болды. Шалт қозғалам деп белін де зырқ еткізіп ауыртып алған. «Бұл неғылған дыбыс? Ұрып жатқан кім?» — деп кимелей қалған сұрақтың да жауабын лезде тапты. «Иә, бұлар солар ғой... Борис Кенжетаевич пен Радик. Дәл өздері. Манағы көрген мұз жарығы ше? Шеті опырылған... Соған құлағандары айдан анық еді ғой. Демек мен жатқан жер де оның қатарында...» «Сонда қалай болғаны? — деді Фарих белінің бебеулеткеніне қарамай, жағдайды ойша анықтауға тырысып. — Мен ілініп тұрғанда астыңғы жағым қарлы беткей еді ғой. Демек мен... Жарықтың беті қармен ғана бүркеліпті. Мен сол жарыққа құлаған екенмін. “Немесе сырғып барып...» Армандары ортақ, мақсаттары бір, тағдырлары да бір арқанға байланған жандар емес пе? Олардың бұның дәл қасындағы қуыста болып шыққанын қарашы. “Мен сияқты мертігіп қалмаған, сау екен ғой... Тірі екен ғой... Тірі...» Сонан балғашотты іздеп тауып алды да, қабырғаның етегін екі-үш рет ұрды. Әлсіз қолмен қайбір құлаштай алсын, құр тоқылдатты да қойды. Біразға дейін қайтып балғашотты да көтере алған жоқ. Ар жақтағы үн тыйыла қалып, қайта жанданды. Бұл кезде белгісіз жан арғы қабырғаны өші кеткендей өршелене дүңкілдеткен. «Естіді, — деді Фарих іштей. — Менің тоқылдатқанымды естіді. — Мен оларды құтқарам деп едім, енді олар мені... Тезірек шықса екен өздері». Мына мүшкіл күйге ұшырағалы алғаш рет, онда да ауырсына жымиды. «Қап, өкпемнен суық өтетін болды-ау! — деді сосын денсаулығын уайымдап. — Дәл қазір маған қозғалуға болмайды. Әйтпесе ұйықтайтын қапшыққа кіруім-ақ керек еді!.. Амал жоқ, олар мені құтқарып алғанша өстіп жата тұруға тура келеді...» «Оқасы жоқ, — деп қойды артынан. — Бәрібір ауруханаға жатып шығамын. Бүйірімнен суық өте қоймас. Өкпемнен болмаса...»

Шың басындағы боран басылар емес. Тіпті оның ортаң белін ала орналасқан базалық лагерьдің тұрған жері лезде салқындап кетті. Сай-саланы аралып, ұмар-жұмар қойындасқан бұлттар суық сыз бүркеді. Жаздың жайма шуақ жайдары қабағынан із де қалмаған. Түнеріп алған төңірек еңсені қарадай басып тұрғандай.

Радиостанцияның қасынан бір елі кетпей отырған Долодовтың онсыз да салқын ажары қазір әлемтапырық. Әлсінәлсін орнынан тұрып кетіп, басын шайқай берді. — Бекер істеппін. Ойлана алмай қалыппын. — Нені, Аркадий Харитонович? — деген қасындағы жәрдемші жігіттің сұрағына жауап қатпады. “Бекер істеппін”, — деді ендігі ойын іштей жалғап. Рұқсат етпеуім керек еді Хасеновке. Жалғыз оның жағдайы қандай екенін кім білсін? Бірдемеге ұшыраса, жауап беретін, әрине мен. Жалғыз өзін шыңға жібергенім үшін. Алғашқы жоспар бойынша лагерьден төртеуі бірдей төмен түсуі керек еді ғой. Төртеуі бірдей құлдилағанда мұндай жағдайға ұшырамас та еді... Аман болса екен әйтеуір, Гопенконың айтқаны жүз процент рас болып шықты. Оның айтқанын тыңдамай, бекер істеппін, бекер! «Әй, мен қанша менсінгім келмесе де, Серега сенімді жігіт-ау. Әрине, ол мен сияқты емес, ынжық. Жұртқа сөзін өткізе алмайтын босбелбеу неме. Бірақ логикасы темірдей. Төмен қарап тұрып міңгірлей айтқан сөздерінің бірі тура келеді. Амандық болса игі еді...» Ойға берілген сайын іштей мүжіліп, босаңсып бара жатқанын сезінген ол қабағын түйіп алды да, шабынған бурадай ақырып жіберді. Мейлі кімге болса да. Әйтеуір қарсы келгеннің бәріне қамықпай қаһарын төге кетуге даяр. Радиостанция арқылы эфирге еркін тарап жатқан даусы да ащы, жарқышақ. Манағы келісім бойынша дәрігер Шпеттердің тобы бес мың тоғыз жүзінші биіктіктен екінші лагерьге жаңа ғана оралыпты. Мана екпіндері тау жыққандай болып аттанған құтқарушылар отряды да екіншіге енді жетіпті. Біресе қар, біресе жаңбыр жауып, жоғары қарай сынық сүйем жылудың өзі мұң болып қалды емес пе. Шпеттердің хабарына қарағанда екінші лагерьден сәл жоғары қарай бората жауып, ақ түтек болып тұрған тек қана қар. Ауа райының мұндай аласапыран уақытында альпинист ыңғайлы уақытты күтіп, лагерьде жатуы тиіс. Бірақ ол қағиданы қадағалап, қалтарысқа паналайтын жағдай қайда? “Жолдас үшін жан пида” дегізетін сын сағат туып тұрған жоқ па қазір. Рациядағы сөздерін байқап тұр. Екіншіге құр қол оралған Шпеттердің тобы әбден қалжырапты. Бет ұштары, қолдары тоңып, әлде бір жерлерін ауыртып алғандары болмаса бұл төрттік дін аман. Аркадий Харитонович манадан бері үшінші лагерьде қорғалап отырған альпинистер жұбына қозғалуға әмір етті. “Бұрқырап боран соғып тұр” дегесін, шың басына шығармай, бөгеп отырған өзі еді. Осындай аласапыранда енді мына екеуі бірдемеге ұшырап қалып жүрмесін деп сақтанған. Бұрын экспедицияның бар шаруасын тек жеке өзі шешуге бейімделіп тұратын бастық манағы үшеу жоғалғаннан бері басқаша мінез таныта бастапты. Әрбір әмірлі сөзін

айтар алдында айналадағы адамдармен ақылдасып отыр. Үшіншідегі екеудің жолға шығуын тездеткен де сол ақылдасудың арқасы. Өйткені манадай жағдайда жалғыз альпинисті тағдыр тәлкегіне тастап, қалайша қол қусырып, қарап отырарсың. Гопенко айтқандай, Хасеновке біржола сенім арта қою қиын. Алқын-жұлқын жүретін мінезі жеңілтектеу, оның үстіне шеберлігі де асып әкетіп бара жатпаған жігітті жалғыз жіберу енді ойлап отырса, шынында да ұшқарылық болыпты. Долодовтың дабылы бойынша Алматыдан арнайы тікұшақ ұшып келе жатыр. Оның бортында жедел жасақталған альпинистер тағы бар. Бұрын Хантәңіріне шыққан жігіттер. Бірақ оларға қарамастан, манағы жоспар бойынша өз тіршіліктерін жасай бергендері мақұл. “Үшеу жоғалды” деген хабар шыққалы бері экспедиция мүшелерін қайта-қайта мазалап тұрған бір нәрсе бар. Ол Чехословакиядан келген былтырғы әріптестердің қайғылы тағдыры. Анығында сол жылы қазаға ұшыраған үшеудің бірі алматылық, осы “Алатау” альпклубының мүшесі болатын. Аспан шайдай ашық кезде шың басынан түсіп келе жатқан жігіттер аяқ астынан ізім-қайым жоқ болды да кетті. Олардың не күйге ұшырағанын да, оқиға болған жердің мөлшерін де ешкім анықтап айта алмайды. Аспанды бүгінгідей бұлт құрсап, боран соғып тұрса бір сәрі. Арнаулы комиссияның тексеруіне қарағанда альпинистер шың басынан төмен қарай лап қойған қар көшкінінің астында қалыпты. Қазіргі оқыс оқиғаға орай әркімнің санасында сол бір төтенше трагедия қайта жаңғырған. Былтыр ғана болған жай емес пе, әлі ешкімнің көңілінен өше қоймаған. Ендеше сол бір қайғының ізі суымай, ауыр әсері сейілмей жатып, тағы бірдемеге ұшырау тым артық емес пе? Жо-жоқ, атамаңыз... Долодовтың “өзім білемін” кілт өзгерткен де осынау “тағы не болып кетер екен?” деген күдік еді. Алматыдан асыға шыққан тікұшақ Хантәңірінің баурайына межелі уақытта келіп қонды. Онымен бірге шұғыл түрде ұшқан алты-жеті жігіт — құтқарушы альпинистер. Жедел жасақталып, Долодовтың қарауына жіберілген топ. Бұл кезде Гопенко бастаған құтқарушылар отряды маршрут бойынша іздеу жұмысына кірісіп те кеткен еді. Жаңа келген алтау кідіріп тұрмастан, солардың ізін ала дереу тауға көтерілді. Таң атқалы бері шырғалап радиостанция маңынан шыға алмай, жіпсіз байланып отырған Аркадий Харитонович те орнынан қозғалды. Оның ендігі басқару пункті — палатка іші емес, ұшақ салоны. Амал не, қия беткейдегі боран әбден құтырып алыпты. Хантәңірінің нағыз ұшар басы болмаса, айнала ақ түтек. Әсіресе

екінші мен үшінші лагерьлердің арасынан ештеңе ажыратып болар емес. Міне, осындай алай-түлей арасынан тікұшақпен ұшып жүріп бағыт-бағдар алам, бір нәрсені ажыратам деу құр далбаса ғана екен. Қанша үңіле қараса да, борттағылар ештеңе көре алмады. Тіпті құтқаруға шыққан отряд мүшелерінің сұлбалары да әр жерден бір қараң етіп қалатын сияқты. Ақ қар, көк мұз үстінде алашабыр қарайғанның қайсысы тас, қайсысы бұта, қайсысы адам екенін анықтаймын деу — құр әурешілік. Боран ұйытқып тұрған шың бетіне тікұшақ тым жақын келе алмайды, пилотта тәртібі бойынша белгілі ара қашықтықты сақтап отыру шарт. Табиғаттың манадай құйын-перен күйін көзбен көргеннен кейін Долодов құтқарушыларды тегіс тауға шығарғанына іштей қынжылып та қалды. Ысқыра ышқынған желдің өтіне құз-қияда бірдемеге ұшырамай, етекке аман-есен түсу де оңай емес. “Бірақ басқа амал жоқ, — деді сосын өзіне-өзі. — Амал жоқ, осылай жасауыма тура келеді. Үш жігітті қалайда құтқаруымыз керек”. Ақ түтекпен арпалысып, ұйытқыған желді қолапайсыз зор ебелектерімен кескілей ұшқан тікұшақ ақыры қонуға бет алды. Нақты нәтиже болмағаннан кейін тау-тасты шулатып құр бекерге ұша берудің қажеті не? Гүр-гүр етіп зіркілдеген ауа көлігі жерге қалай қонды, тау жақтан боран бәсеңси бастады деген хабар да солай жетті. Сәлден кейін әртүрлі биіктікте жүрген үш топтың рациясы да желдің мүлде басылуға айналғаны туралы асыға хабарлап жатты. Көп кідірмей тікұшақ айналасын озандатып қайта көтерілген. Жел басылса да, қойнау-қойнауға шөккен бұлттар шың ажарын толық көрсетер емес. Үміт отын жылт еткізіп жаққан да осы жолғы ұшыс болды. Шыжым құрылған күрделі учаскенің жоғары жанындағы қар арасынан болмашы ғана қарайған қуыс көрініпті. Сол маңайда апандай болып аңқиған тағы бірнеше жарықтың нобайы байқалған. Құтқарушылар отрядының таяу жүрген тобы сол көрсетілген координатқа қарай бет алды.

Долодов радиостанцияның түбінде тапжылмаған қалпы. Эфир арқылы құтқарушылар отрядының жүріс-тұрысын зер сала қадағалап, үсті-үстіне нұсқау береді, ара-арасында Алматымен байланыс жасап қояды. Кенет рациядан:

таусыла, дегбірсізденіп барады.

сіздер айтқан ба? Басқа ма? Әйтеуір мұз жарығы.

Шегір көздері ұясынан шығып бадырайып кетіпті.

Сосын жігіттердің бірін түсіруге тура келді.

жаны бар ма деймін?

Өзіміз де қатты абыржулымыз. Жаңа ғана шығарып алдық...

қарай Үшінші лагерьдің қасында жүр ғой. Оттек баллоны қайда?

Олар дауылдасып бара басыла бергенде: — Енді не істейміз, Аркадий Харитонович? А, айтыңызшы, — деді рациядағы дауыс. Өздері де сасқалақтап, абдырап тұрған құтқарушылар барлық үмітті енді осы жақтан ғана күткендей іштен тынысады. Ойы оңға, санасы санға бөлініп, есеңгіреп қалған экспедиция бастығы енді өзін шапшаң қолға алуға тырысып бағуда: — Не істейміз деймісіңдер?! Кім екенін анықтадыңдар ма? Үшеудің қайсысы екен ол, а? «Жаңғырық», айтшы тез, кім ол? Кімнің сүйегі. — Айтып отырмын ғой, Аркадий Харитонович, тіпті тану қиын. Бет-аузы қатты жарақанған... Қан қатқан... — Киімі ше? Киімінен ажырата алмайсыңдар ма? — Қайсысының қандай киім кигені есімізде жоқ. Тіпті олар ауыстырып та кие беруі мүмкін ғой... — Рахым ет, «Жаңғырық», тыңдашы. Басқалары аман-есен бе?.. Білдіңдер ме? — Жоқ, біз осыдан басқа ешкімді көрген жоқпыз. — Қалайша, сүйек жатқан жарықта ешкім жоқ па? — Онда ешкім жоқ, әбден қарадық. — Маңайда ше?.. Ешқандай із көрінбей ме? — Біздің көргеніміз осы дене ғана... Енді не істейміз, Аркадий Харитонович?.. Тіпті есіміз шығып кетті, не істеуімізді білмей, дағдырып қалдық. — «Жаңғырық», тыңда ендеше! Әбден тыңдап ал! Қазір сендер сүйекті алып төмен түсе беріңдер. Екінші лагерьде жаңадан көмекке келген жігіттер күтіп алады. Ал сендер сол жерде қаласыңдар! — Өзге екеуі ше? Оларды тез тауып алуы керек қой. Мүмкін, тірі болар. Қалай деп ойлайсың, Аркадий Харитонович, олар тірі ғой, ә? — Әрине, тірі. Тірі болуға тиісті. Бәлкім, сол маңайда шығар. Олардың да жарыққа құлауы ғажап емес. Тек тездетіп тауып алу керек. — Рас айтасыз. Сонда қалай істейміз? Мәйітті жерге түсіреміз бе? Әлде оны қоя тұрып, іздеуді жалғастыра береміз бе? — Қазір мен топтарға да хабар беремін. Жігіттер алыс емес, сендерге тез келіп қалулары тиіс. Ауа райында өзгеріс жоқ па? Алло, жауап бер “Жаңғырық”. — Ауа райы тыныш... — Ендеше екеуің қалып, жігіттер келгенше іздеу жұмысын жүргізе беріңдер. Ал қалған екеуің сүйекті екінші лагерьге жеткізесіңдер. Қазір ол жақтан сендерге қарсы адамдар шығады. Егер шаршасаңдар, олар сендерге көмектеседі. Шаршамасаңдар, андағы тұрған жерлеріңе келіп, бірге іздеуге кіріседі... Алло,

Бірақ іс қарқын алмай-ақ қойды. Алғашқы қарқынмен біраз жерге барып та қалып еді. Сонан әбден әлсіреді ме, қимылы да баяулауға айналды. Талайды көрген әккі альпинист болғаннан кейін ғана осынша ілгерілеп кетті. Әйтпесе мұның дәл қазіргі әрекеті құр қол тауға шапқанмен бірдей ғой. Сонан не керек, дәрмені кеткен аяғы мұз қабырғада дәйектей алмай, оқыста тайып кеткені. Қолындағы анкерді енді-енді сіңіріп қаға берген. Қабырғаны бар денесімен сыпырып, төмен қарай сырғанап кеп берсін. Тура Беріктің қасына гүрс етіп құлап түсті. Басы зеңіп, жалқы сәт қана есінен ауып кеткендей болды. Еңбегі еш, тұзы сор деген осы-ау! Манадан бері табан ақы, маңдай терін айтсаңшы. Бәрі құмға төккен судай құр әшейін зая кетті. — Бір жерің... ауырып қалған жоқ па? — деген бәсең үн, әрине, Беріктікі. Құлаған жері аса биік болмағанымен, ауырсынып қалғаны шын. Аяқ-қолын күштеп жинап, еңсесін әрең көтерді. Асықпай үсті-басын сипалап қарай бастаған. Жоқ, мертігуден аман секілді. Ыңырси есін жиған Даурских басын көтеріп, тағы да жоғарыға телмірді. Сұрғылт жарық құйылған апанның аузы оймақтай болып алыстай түскендей. Қол жетпес армандай мүлде жоғарылап кеткен сияқты. Көз алдында дөңгелектеніп тұрып алған — сұрғылт жарық қана. Мәңгірген күйде омалып отырған жігіт кенет басын қос қолдап ұстай алды. — Бітті, бәрі бітті!.. — деді сосын өзгеше шыңылтыр үнмен. — Енді бізді ешкім де құтқармайды. Мәңгі қалдық осында. Өлдік қой біз, Боря!.. Өлдік. Еңкілдей жылады.

...Ол шың басынан жерге баяғыда түсіп алыпты. Қияға жабысып қиналғаны қиялында ғана екен. Тегіс жерге көкпеңбек көгалды құшақтап жатыр. Жазық жерді сағынғаны сондай — сол етпеттеген күйі құшағын жазғысы келмейді. Жазса болғаны, сол тегістіктен айырылып қалатын сияқты көрінді. Сонымен бірге әбден шаршаған, аяқ-қолын қимылдатуға да әлі жоқ. Әлде еріншектік, әлде әлсіздік, еңсесін көтеріп тыпыр ете алар емес. Көзі де тарс жұмулы. Айнала қоршаған қарағай, шыршаларды, қызыл-жасылды гүлдерді елестетіп, қыбырсыз қалпы осылайша ұзақ жатты. Сонан кенет қойын-қонышына сумаңдай кіре бастаған суық лепті айқын сезінді. Бойы түршігіп, бар денесі қалтырай жөнелген. Көзін ашып, алдымен маңдай алдына, сосын екі жағына қарады. Сол-ақ екен, өзін-өзі ұстай алмай, селкілдеп қоя берсін. “Жоқ, жоқ, мүмкін емес” деген ой миында шыңылдап тұрып алыпты. Сонда

көзін ашқанда ол не көрді дейсіз ғой? «Өзім баяғыда-ақ артта қалдырдым» — деп сенген сол бір үйреншікті көрінісі. Мұзы жалтыраған қия беткейді. Алыстағы таулардың ирелеңдеген жоталарын. Дәл төменгі жағына қарап еді, ұйысқан тұман басып, жоқтыққа жұтылған тіп-тік шыңырауды... Суық ызғар ес жиғызды. Сонда барып ол манадан бері ешқандай жасыл жайсаңды емес, шодырайған кесек мұздақты құшып жатқанын түсінді. Азап, шыңнан түсу азабы бітпеген екен. Осы сәтте Қуаныш мына алып шыңды, өзі жатқан жалама қияны өлердей жек көрді. Дүниедегі жүрек айнытарлық ең жексұрын нәрсе осы қия біткей тәрізді. Еңсесін көтеріп етекке қарап еді, жүрегі көтеріліп, аузына тығылғаны. Мұзды шеңгелдеп тұрып үсті-үстіне лоқсыған. Бұл ішкі дүниесі сыртқа ақтарылып түсердей, тынысы бітіп қатты қиналды. Әл-дәрмені құрып қана қоймай, әбден жаурағанын айтсаңшы. Сол қолының ұшы тызылдап аши береді. Біраздан бері нәр татпағанын былай қойғанда әл беретін оттегіден де мақұрым. Оттегі балонын іздеп қайрат жұмсағанша, тездетіп төмен түскенді мақұл көрді емес пе? Қазір ойлап қараса, сол шешімі дұрыс болған сияқты. Ендеше әрекет етпей, мына жатқан жатысы не? Манағыдай емес, ауа райы да кәрлі жыландай ысқырынып өзгере қалыпты. Бар қуатын жинап, құлдилай бермесе болмас. Альпинистің дағдылы қимылы тағы да қайталана бастады. Бұған көп ой жұмсап, толғанудың қажеті жоқ-ау шамасы. Тек өзіне деген сенімі нық, қимылы нақты болуы керек. Биік шыңның басында сау адамның көз алдына жоқ нәрселер елестей бастайтынын альпинист ретінде жақсы біледі. Суыққа үсінгенде немесе бойдан әбден әл кеткенде бұл құбылыс күшейе түспек. Бәлкім, әлгінде де ол сондай жағдайды басынан кешірген шығар. Қанша қиналса да, сол галлюцинация деген құрғырдан аулақ болса екен. Соған елігіп сәл қателессе, біткені... Алғашқы қарқын ұзамай-ақ бәсеңсуге айналды. Сол қолының саусақтары тыз-тыз етіп, жанын бір қинаса, екі тізесі, шынтағы тіпті жазылар емес. Манағы жүрген ізден жаңылысып қалмауға тырысып, қалтылдай жылжиды. Оның келе жатқан тұсы мәрмәр қабырғаның қыр арқасы. Жеңілдеу деп саналатын үшінші категориялы маршрут. Алайда дәл қазір Қуаныш оның ешқандай жеңілдігін сезініп келе жатқан жоқ. Осындай ауыр жүріспен бірге оны «Лагерьдің тұсынан өтіп кеткен жоқ па?.. Белгі қойып кетпегенімді қарашы» деген ой қоса қинап келеді. Ең соңғы үшінші лагерь маршруттың тура бойында емес, екі арқан бойы солға таман. Ал қазір қалың тұманнан таяқ тастам жер де көрінер емес.

Әл-дәрмені мүлде бітті ме, енді төмен қарай адым жылудың өзі мұң бола бастаған. Денесі бір ысып, бір суынып, шөл қысты. Көз алдына әлдеқандай түсініксіз бейнелер елестеп, шыңырауға қарай құлап бара жатқандай болады. Түбі көрінбес шыңырауға қарап еді, манағы бір секіруге деген құштарлық тағы оянды. Сол құштарлық алды-артына қаратпай «Секір! Секір!» деп дігерлеп әкетіп барады. Қия беткейден қарғып кетсе болғаны, бар азаптан бір-ақ сәтте құтылатын сияқты. Барлық рақат, жақсылық, тыныштық, қуаныш сол секіруде тұрғандай. Манадан бері өзін-өзі сабырға шақырып, тәк-тәк деп келе жатқан. Секірудің онша жақсы емес екенін санасының түбінде әлдене ишаралайтын секілді. Бірақ бұл жолы шыдамады. Сонау еңіске қарады да, еш ойланбастан, қанатын жайып қарғып кеп кетті...

күйі. — Кішкене демалайықшы.

әлдеқандай бұдырға ілініп қалды. Бұрыла қараған екі жігіт жағдайды жылдам безбендеді. Бұдырға ілінген денені бері көтеріп алу керек. Ол үшін біреуі мәйіттің қасына барып, жоғары қарай демемесе, болмайды. Екіншісі сол кезде саумалап тартып тұруы шарт. Ал бұл шынтуайттап келгенде оңай шаруа емес. Екеуі де қайтадан көтеріліп, ілініп тұрған дененің дәл үстіне келуі тиіс. Біреуі сәл арадан төмен түседі. Беткейдің ыңғайы солай. Бойдағы аз ғана күш-қуатты осыған жұмсау керек. Жағдайды тез байырқалаған Ерыгин дереу әрекет жасауға кірісті. — Тоқтай тұршы, — деді сол сәтте Лихов. — Жағдай қиындап кетті-ау тіпті. — Қиын. Бірақ басқадай амал жоқ. — Сәл ойласайықшы. Меніңше, амал бар сияқты. — Амал деймісің? Ал қандай? — Біз ғой, Коля, дәл қазір қатты шаршап тұрмыз, — деді Лихов жолдасының инабатты мінезін білгендіктен, сәл орағыта сөйлеп. — Тіпті әрең-әрең қозғаламыз. — Оның рас. Бірақ бұнымен не айтпақсың? — Айтайын дегенім — өлі денені көтереміз деп жүріп, өзіміз құлап кетпейміз бе? — Немене, қорқып тұрмысың? Ондайың жоқ еді ғой сенің. — Мені дұрыс түсін, Коля. Менің ойлап тұрғаным — екеуміздің де қамымыз. Тіпті мына марқұм жолдасымыздың да. — Иә, сонымен? Нақты ұсынысың? — Біз мына жігітті... Яғни, жолдастың сүйегін өйтіп қайтадан жоғары көтеріп әуре болмайық. — Тоқта! Иә, сонда сенің вариантың қалай? — Біз мәйітті сол қалпы төмен жіберейік. — Қайтіп? — Арқанды байлаған күйі жіберіп қаламыз. — Сен сонда... Тоқтай тұр! Сен оны домалата салайық деп тұрмысың? — Иә, Коля, — деді Лихов енді біртүрлі батылданған дауыспен. — Солай істейік... Өзімізге жеңіл. Сонау шыңырауға барып бір-ақ түседі. Сосын құлаған жерінен ала саламыз. — Сен не деп тұрсың, а? — деген кезде Ерыгиннің даусы еркінен тыс шаңқ ете қалды. — Қалай ғана аузың барады?.. Қалай, ә? — Енді бұл өзімізге жеңіл... — Бұның не екенін білемісің сен? Бұл деген өлікті қорлау ғой... Қорлау. — Бір қарағанда солай. Ал шындығында домалатып жібергеннен оның ештеңесі кетпейді. Тірілмейді ол.

Алғашында қатты таңырқап қалғаны рас. Қашан көрсең де жайраңдап күліп, жарқылдай сөйлеп жүретін ақжарқын азамат. Өктемси сөйлеп, үстемдік танытатын кездері де бар. Мақтанудан мақұрым десе, асылық болар еді. Жақсы білетін жолдастарының алдында Даурских осындай жан. Берік Кенжетайұлы да нақ осылай қабылдайды. Енді, міне, өз құлағына өзі сенер емес. Ер азаматтың мына қылығының оқыс көрінгені сонша — Берік бір сәт өзінің қандай күйде жатқанын да ұмытып кетті. Сәл сабырлы, бәсең үнмен қай жерін ауыртып алғанын сұраған. Мертігіп қалды ма, жоқ па, соны білгісі келген. Еңіреп отырған еркектен жібі түзу жауап алудың өзі оңайға түскен жоқ. Мәселенің байыбына жеткені — сәлден кейін ғана. Онда да сабырға сүйеніп, сауалды қайталай берген соң. Сөйтсе, өзі күдіктенгендей еш жері мертікпеген. Қатты ауырсынса да, зақымданудан аман секілді. Ендеше ержүрек азаматтың ботадай боздап, бордай тозғаны несі?.. — Неғып түсінбей қалдың, Борис? — деді даусы қарлыққан Даурских өзіне өзі келгендей болған сәтте. — Шаруамыз бітті ғой біздің. Бітті. Біз енді жоқпыз. Түсінемісің, жоқпыз... Кім ойлаған бұлай боларын. Неткен сұмдық, неткен қатыгездік!.. — ... не көрдім мен? — деді ол серігінің сабырға шақырған бәсең үнін құлағына да ілместен. — Жиырма тоғызға келгенім жаңа ғана. Әлі түк көргенім жоқ қой өмірден. Түк те. Көрдім дегенім әлі ойыншық қана... Небәрі он жылдай ғана альпинизммен айналысыппын. Сол ма көргенім. Көзімді тырнап ашқаным кеше ғана сияқты еді... Енді, міне! Неткен сұмдық!

Беріктің байыппен айтқан басалқы сөздерін басы салбырай тыңдай отырып, Радик қасірет шерін тағы шертті: — Апыр-ай, тым ерте бітті-ау бәрі. Артымда — әйелім, жалғыз қызым. Ең құрығында екінші баламды да көре алмадым. Қайран өмір!.. Қалай ғана, ә!.. Тіпті мүмкін емес. Борис баурым. Қатыгез тағдырдың бізді осылай тұншықтыра салғаны ма? Жо-жоқ! Жоқ! Жоқ!.. Өлгім келмейді. — Тізерлеп отыра қалды да, жоғары қарай жалбарына қолын созды. — Құтқаршы! Алып шықшы мені бұл жерден... Бұл кезде Беріктің науқасы қайтадан меңдеген. Жаны қиналып, шанышқылай сыздаса да, қолымен басының ауырған жерін басып, үн-түнсіз жатыр. Ләм-мим деп дыбыс шығармай, тістеніп алған. Оның қиналып азап шегіп жатқанын кім де болса, бір қарағаннан-ақ ұғар еді. Әншейінде өзіне-өзі берік жігіттің өңі мүлде өзгеріп кеткен шығар. Бірақ дәл қазір зындан іші қараңғы. Оның үстіне науқастың жүзіне әрі үңіліп жатқан да ешкім жоқ. Өзімен өзі күйзеліп, күңіреніп отырған Даурских бүкіл дүниені тәрік еткен халде. Ауруы саябырсыған бір әредікте Берік алғашқы жұбатуын қарлығыңқы үнмен тағы қайталаған. “Қой, жылама! Көрсек, бірге көрерміз... Уақыт жетсе, онда амал жоқ. Альпинизмнің өзі осы тәуекел ғой. Сәттілік пен сәтсіздіктен тұрады. Біз сол сәтсіздікке душар болған шығармыз” деген тәрізді бұрын да айтылған белгілі басалқы сөздер бар. Олақ тілмен өзінше келтірген орамы. Бірақ оның мұнысына құлақ асқалы тұрған Даурских көрінбейді. Ер адамның өмірден налып, назаланғаны қандай жаман. Адамның жаны түршігетін шын күйзеліс еді бұл... Ақыры шыдамды Берік, шарт сынды. Жалқы сәт жанын қинаған дертін ұмытып, ентіге дем алған. Дәл қазіргі оқыс мінезі де, жарқышақ үні де жат: — Ой, бейшара, сорлы!.. — деп, келіп серігін нәшіне келтіре боқтап жіберді. Шымбайға батыр шымыр сөздерді қайдан тауып ала қойғанын кім білсін. Әйтеуір дәл осы жолғысының өзгеше леппен өтімді шыққаны анық. Біреу жақтан тартып жібергендей еңіренген еркек есін жиып ала қойды. Бұрын “қажымас Бористің” аузынан шығып көрмеген сөздер, момын жігіттің бойына жат бөтен мінез. Намысына тигесін, қалайша назар аудармасын. Сол-ақ екен, Даурских біртіндеп өзіне келе бастады. Күйзелісінің мөлшерден асып кеткенін енді ғана сезейін десе керек. — Кешір, Борис, — деді сосын әлдеқандай жасыған дауыспен. — Шыдамадым... несіне өзімізді өзіміз алдаймыз? Шыны осы ғой. Екеуміз де біткен адамбыз. Уақытымыз санаулы ғана. Айқайлаймын деп әлсіреп қалды ма. Беріктің ендігі үні сабырға жуық:

Жұртты сең соққандай сенделтіп жіберген — манағы суық хабар. Аркадий Харитоновичтің онсыз да түнеріңкі жүзі кешкі алакөбең жарықта тіпті әлем-тапырық болып көрінеді. Шүңірек шегір көздерінің мағынасы да анық емес, буалдыр. Тынымсыз қозғалып, өзін қоярға жер таба алмай отырғандай. Жарықшақтана шыққан үніндегі абыржу нышаны айқын. Шыңның басынан аяғына дейін шашырап кеткен құтқарушылар адам сүйегінің табылғаны жөнінде құлақтанып алған. Өзектері өртене, аһ ұрған жігіттердің аузында бір-ақ сөз: «Кім болды екен?..» Тапқан адамдар мәйітті тани алмаған. Екі альпинист қазір оны төменге түсіру қамында. Жаңағы ауыр сұрақ олар базаға жетіп, анықтау жұмысы біткенше ешкімнің жанына тыным таптыра қоймас. «Кім? Кім?.. Өлген кім? Қайсысы?..» — деп, миды шағып әкетіп барады. — Бірақ дәл қазіргі басты мәселе ол емес, — деді Гопенко рация арқылы базамен байланысып тұрып. — Өлген адамды енді тірілте алмайсың. Амал жоқ, ауыр қайғыға бәріміздің де көнумізге тура келеді. Қайсысы болса да қымбатты досымыз ол. Қабырғамыз қайысып тұр, қайтейік. Қазіргі басты мәселе — қалған екеуді құтқару. Тез арада құтқару... Мұнан кейін ол іздеу жұмыстарының қалай жүріп жатқаны жөнінде қысқаша ғана баяндап өтті. Енді негізгі күш өлік табылған аймаққа шоғырланбақ. Өйткені бірге келе жатқан үшеу бірінен бірі алыс болмауы тиіс. Мұз жарықтарын тексеру керек. Бұл жұмыстың қиямет екенін тәжірибелі альпинистер жақсы біледі. Оның үстіне түн ішінде. Бірақ әр минут, әр сағат қымбат кезде жаныңнан қорқып,

қалай қарап отырасың. Қатерге бас тігіп, батыл қимылдамаса бола ма? Жігіттердің кейбірі шаршап, қалжыраған. Іштерінде бетқолдары домбығып, ептеп үсініп қалғандары да бар. Олар құтқару жұмысына қайдан жарасын. Жарағанды қойып, қия беткейде ауырлаған өз денеңе ие болудың өзі бір мұң. Әрі-беріден кейін ондай қалжыраған жігіттердің өздері аяққа оралғы болуы мүмкін. Қарсылықтарына қарамай, Гопенконың бірер адамды лагерьге тынығуға жібергені сондықтан. Дәл қазір жұмысқа белсене кірісіп жатқан — Алматыдан келген алты құтқарушы. Олар шаршағанша қалғандары тынығып, әл жинап алғандары жөн. — Ауа райы қалай, Серега? Жел басылды ма? Соны айтшы әуелі, — деді Аркадий Долодов шыдамсыздана. — Сендер жақтан жұлдыздар көрініп тұр. Аспан ашық болар. —Ауа райы жақсы. Жел де, тұман да жоқ. Бірақ кім білсін, қай сәтте бұзыла қаларын. Хантәңірінің құдай атқан мінезін білесің ғой. Мұнан кейін экспедиция бастығы әуе толқыны арқылы Шпеттермен байланысты. Сездіргісі келмейді, бірақ дәрігердің қалжырап, шаршағаны анық. Өзіне тән ақжарқын мінезбен дауыстай сөйлегісі келіп еді, онысы жөнді шықпады. Үсініп қалғандар әзірше өз күндерін өзі көре жатар, дәрігерлік жәрдем дәл қазір ең алдымен апатқа ұшырағандарға керек. Өлік табылған биіктікке оның алғашқылардың бірі болып жету себебі де сондықтан. Ең жоғарыда жүргендерден әзірше хабар жоқ. Ең жоғарыдағылар — Хантәңірін жалғыз бағындырған Қуаныш Хасенов пен оның құтқарушысы. Мана қия беткейдегі жартас қалқасынан жалғыз альпинистің табылғаны жөнінде қуанышты хабар жеткен. Құтқарушылар оған үшінші лагерьге таяу жерде жолығыпты. Белінен арқанға асылған күйі құздан төмен салбырап тұр дейді. Әбден әлсіреп, үсініп қалған екен, енді дереу палаткаға жеткізіп алмақ. Сол кезде дауыстары жөнді естілмей, қырылдапсырылдап мазаны алды. Айтылып жатқан сөздердің мағынасын ажырату қиын. Әжептеуір қалың шудың арасынан ұққаны — “Рация бұзылып тұр” деген жалғыз ауыз сөз. Ертеңге дейін лагерьден шықпаңдар. Көмекке тағы кісілер барады, — деп айқайлады Долодов бірнеше рет. Осы сөзді ұқса деңіз. Онда берілген бұйрықтың қалтықсыз орындалатындығына дау жоқ. Ал бастықтың тамақ жыртқан айқайы арналған құлаққа жетпесе ше?.. Тәуекел деп тартып кетіп, бірдемеге ұшырап қалулары әбден мүмкін ғой. Бұл да бүйірге шаншудай қадалып, көңілді күпті қылып тұр. Кісі өлімі туралы хабар сол сәтінде-ақ мәлім болған. Енді ол жақтағыларда да тыным жоқ. Ашық тұрған радиостанцияны қайтақайта мазалаушылар солар. Айтқандары: «Не болды? Табылды ма?»

деген белгілі сұрақтар. Тағы да құтқару отряды ұйымдасып жатқан көрінеді. Олар да ертеңгісін тікұшақпен жетіп қалмақ. Ал оған дейін не істеу керектігі, қалай қимылдау қажеттігі жөнінде тиісті нұсқаулар беріліп жатыр. Бір-бірін сынап-мінеп, кінә артысатын заман ба? Сонда да болса, айналасындағылар Аркадий Харитоновичтің әлі де өзіне-өзі келе алмай тұрғанын, даусындағы абыржу нышанының сейіле қоймағанын аңғарысып еді. Берген нұсқаулары ара-кідік бір-біріне қайшы да келетін сияқты. Екі көзін шың жаққа қадап тұрып: «Қайсысы екен?» — дейді қайта-қайта күбірлеп. Суық хабар тигеннен бері бір секунд та айырылмай, жабысып алған ауыр ой, әлсін-әлсін өз ырқына көндіріп, іс-әрекетін бөліп кете берді. Қатал да өктем экспедиция бастығы әлі де өзіне өзі толық келе алмаған күйде.

«Ұлар!..» «Ұлар!..» — деді ентіккен дауыс рациядан. — «Ұлар» мен «Икар» Естимісің? Прием. — Иә, «Икар!» «Ұлар” тыңдап тұр... Айта бер! Серега, бұл сенбісің? — Иә, менмін, Аркаша. Біз таптық... — Не дейді?! — Орнынан атып тұрған экспедиция бастығы радиостанцияға төне түсіп,айқайлап жіберді. — Иә, иә, таптыңдар ма? Кімді? Кенет рация қырылдай жөнелді де, іле-шала Гопенконың қуанышты үні естілді: — Әлгі екеуді. Осы, міне, жаңа ғана тауып тұрмыз. Терең жарыққа құлап кетіпті. — Иә, айтсаңшы енді былай жөндеп, тірі ме екен өздері? — А, немене? — Әлдене кедергі болды ма, әуе толқынындағы үн кенет тағы да ырылдап-сырылдап қалды. — Тірі ме екен деймін. Соны айтшы маған бәрінен бұрын. — Тірі, Аркаша, тірі!.. Екеуі де аман. Менің саған айтайын деп тұрғаным сол ғой алдымен. — А-а, не дейсің? Қойшы?.. Рас па, Серега? Иә, кім екен? — Не дейсің?.. Дұрыс екен дейсің бе? — Жо-жоқ, табылғандар кім деймін? Айтсаңшы тезірек аттарын. — Ә, табылғандар ма? Боря мен Радик. Иә, сол екеуі. Біз, міне, оларды шығарып алдық. — Боря мен Радик?.. Боря мен Радик?.. — деп бір-екі рет қайталаған Долодов рацияның қасына тізелеп кетті. — Демек, — деді ауыр күрсініп. — Демек...

* * * Бұл түні қатты қалжырағандардың бірі — Лихов пен Ерыгин. Алдында қарлы шыңның маршрут жақ беткейін арылта жүріп өткен олар жорықтың соңына қарай төтенше тапсырма алды. Тірі адамды алып жүрудің жөні бөлек, ал өлген адамды... Оның соншалықты ауыр әсер ететінін екеуі тәуекел деп жолға шыққаннан кейін бір-ақ біліп отыр. Салмақты жүкті қия беткеймен алып түсудің қиындығы өз алдына. Кеше ғана қатар жүрген тағдырлас, арқандас жолдастың сүйегі емес пе. Жанға қайтіп батпасын... Екінші лагерьге түнеп шығып, одан әрі ертелетіп қозғалармыз деп мөлшерлеген. Аз да болса дамыл тауып, тынығып алғылары келіп еді. Бірақ ол ойлары адыра қалды. Лагерьде бұларды күтіп тұрған мүлде басқа хабар. Мұндағы жігіттердің радиостанциясы да тынымсыз жұмыс істеуде екен. Жоғалып кеткендердің түгел табылуына орай жағдай күрт өзгерген. Шың бетінде арқанға жармасып, жағалай өріп жүргендердің барлығы төмен түспекші. Іздеген адамдары табылғаннан кейін ол жақта босқа кідірудің не жөні бар? Сөздің қысқасы, лагерьді қоналқаға қарай босату керек. Және жоғарыдағы жорықшылар жетпей тұрып аттанып кеткендері қолайлы. Ондағы мақсат — Бориске

бауырындай болып кеткен Фарихтың денесін көрсетпеу, өлгенін сездірмеу. Сонымен Лихов пен Ерыгин екеуінің бел шешіп, аяқ суытуға берілген екі-үш сағатты ғана місе тұтуларына тура келген. Бір тәуірі денені бұдан ары қарай алып жүруге лагерьге жетіп үлгірген басқа жігіттер де қатысыпты.

қасындағыларға жалт бұрылып:

Тұрғандар түсінбеген пішінмен бір-біріне қарасты да:

дауыстап. Кейбіреулері ентелеп тақай түскен.

өрмелеп келе жатқан. Сонда да болса хабарсыз кеткен жігіттің табыларына сенімді. Кенет жол бастаушы альпинист: — Ананы қара!.. — деп айқайлап жіберді. Екіншісі ол нұсқаған жаққа жалт бұрылған. Бұлардың оң жағында, етекке қарай жартастан төмен салбырап әлдене асылып тұр. Ұйытқыған желмен бірге тербеліп, дәрменсіз күйде қалт-құлт етеді. Екеуі де үңіле қарап тұрып, бір-ақ түйінге келген: мынау ілініп тұрған — басқа ештеңе емес, адам... Сонан ес кетіп, жан шықты деп жүріп, әлгінің қасына да таяңқырап қалысты. Белінен байлаулы жалғыз арқан ғана ілініп тұрған пұшайман жанның халі мүшкіл екені сөзсіз. Жел ыңғайымен әрлі-берлі теңселіп, аяқ-қолын да сермеп қояды. Әйтеуір шыбын жаны кеудесінде секілді. — Қуаныш, — деді екі альпинист те тосыннан. Екі жақтан көтеріп алып, қияға сүйеген. Қуаныш есінен танып қалыпты. Құтқарушылар дереу оттек маскасын кигізіп, атмосфералық қысымды тиісті мөлшерге шейін күшейтті. Екеулеп аяқ-қолын созғылап, жасанды тыныс алдыруға кіріскен. Ажал аузынан қалған жігіт өз-өзіне оңайшылықпен келер емес. Сонан әрең дегенде барып еріні икемге келгендей болды. ... Шыңнан секіріп кетуге қатты аңсары ауған Қуаныш ақыры өзін өзі тежей алмады. Секірсе-ақ болды, барлық азаптан — мына суықтан, әлсіздіктен, аурудан, аштықтан, галлюцинациядан оп-оңай құтыла салатын секілді көрінді. Сөйтіп әрекетіне есеп беріп жатпастан, өз тілегін ақыры орындап тынған екен... Әрине, сол қалпы қарғып кеткенде мынау терең шатқалдан оның сүйегі де табылмас еді. Бірақ секірген кезде Қуаныш бір нәрсені ескермепті. Ескеретін хал қайдан болсын? Белінде байлауды арқанды анкерден босатуды ұмытып кеткен. Ажалға араша түскен де сол арқан екен. Бірақ Қуаныштың негізгі қателігі ол емес. Есі кіресілі-шығасылы қалыпта мәрмәр қабырғамен тырбыңдап жылжи берген ол әбден қалжырады. “Соңғы күшім осымен бітті” деумен-ақ бір аттап, екі аттап әрең-әрең қозғалады. Сөйтіп отырып лагерьге қарай бұрылатын жерден жаңылысып қалған. Альпинистер әдетте маршруттың мұндай буынды тұстарында белгі тастап отырады. Хантәңірінің төбесіне шығуға рұқсат алған жігіт қуанып жүріп, бұл маңызды шаруаны естен шығарып алған. Сол ұмытшақтық тақсіретін осылайша түсер кезде тартыпты. Қуаныштың негізгі қателігі де осы еді. Сонан кейінгі жағдай белгілі — өзіне өзі ие бола алмай, қиядан секіріп кеткен. Құтқарушылар арқаннан арқан жалғап жүріп, Қуанышты лагерьге жеткізген кезде ұйытқыған жел де аяқ астынан саябырлай қалып еді. Бейне бір манадан бері құзға жармасып жанталасқан жан иелерін мазақ қылған сыңайлы. Кеше болмай отырып шыңға қарай

бет алған Борис пен Фарихты лагерьге қайта қуып тыққан да осы дүлей жел емес пе. Күш-қуаты бойда тұрған екі азамат палаткаға бас сұққанша берекелері кетіп еді. Сонан шабуылға қайта шығуға тәуекел ете алмай, бөгеліп қалған. Ал ертеден қара кешке дейін құздың ұзын бойына арқан тастап, арпалысып жүрген бүгінгі ағайындардың жағдайы тіпті қиын. Үскірік жел ұшырып жібергісі келгендей екіленіп-екіленіп қояды. Лагерьге жетісімен қозғалуға мұршалары келмей, сұлапсұлап жата кетісті. Дегенімен, ділгір уақытты тегін өткізіп алсаң, қапы соқтырары сөзсіз. Ерекше жәрдем қажет ететін адам дәл қазір Қуаныш болып тұр. Сол қолының саусақтары, бетінің ұшы қарайып кеткен. Өздері онсыз да қажыған жігіттер оның үсіген жерлерін ысқылап, дәрі-дәрмек, майларын жағып жатыр. Примусқа шай да қойылып қалды. Алғашында әрнені айтып, сандырақтай сөйлеп отырған Қуаныш сәлден кейін басын шалқайтып ұйықтап кетті. Ауыр қимылдан кейінгі тәтті ұйқы емес, ыңқыл-сыңқылы аралас әлдеқандай берекесіз ұйқы. Бетіне кигізген оттек маскасы да оны онша тыныштандыра қойған жоқ. Бір қалыпты жайлы тыныс алғанымен, басын бұлғақтата береді. — Дегенімен, жігіт екен, — деді құтқарушылардың бірі ол саябырсыған сәтте. — Осындай жауапты маршрутқа жалғыз шыққанын айтпайсың ба? — деп қостап қойды екіншісі. — Жоқ, онысын айтпаймын. Әншейінде өзінің мінезі жеңілтектеу еді ғой. Ал жеңілтек адамдар шыдамсыз болмай ма? Қуанышты да сондай деп ойлап едім. — А-а, сенің айтқалы отырғаның басқа нәрсе, жеңілтек жігіт қайтіп төзімді болып кеткен демексің ғой. — Иә, иә, қателескен жоқсың. Дәл түсіндің менің ойымды. Мынандай үскірік ойыншық емес. Манадан бері шыдап келіп еді. Ауырсынғанын білдіргісі келмепті. Енді көзі ілінгеннен кейін көрдің бе?.. Бұзылып қалған рацияның зары бұларға онша өте қойған жоқ. Төмендегілердің ақыл-кеңесінсіз-ақ өз тірліктерін өздері істей бермек. Бүгін осында түнейтіндері анық. Тек бір бүйірде тынымсыз бүлкілдеп, мазаларын алып тұрған — хабарсыз кеткен үшеудің тағдыры. Шынымен-ақ былтырғы ауыр оқиғаның тағы қайталанғаны ма? Жоқ, мүмкін емес.

Фарих шынында да тірі еді.

Басын көтере беріп шалт қимылдаймын деген кезде есінен танып кетіпті. Сонан санасы сөнген беймәлім халде қанша жатқанын білмейді. Бір кезде саңылауынан әлдеқандай алакөбең нұр себезгілеп, тіршілік нышанын аңғартты. Бірақ ол нұрдың нендей мағына білдіретінін бірден түсіне қойған жоқ. Сындырып жібергендей белін сырқыратқан ауру мүшкіл ахуалды тез-ақ еске салды. «Е-е, иә, иә... Соған ұшырағанмын екен ғой» деді іштей қапалана күрсініп. Сонан кейін тағы да жанын көзіне көрсеткен азапты минуттар басталған. Алдымен байқағаны — анау алакөбең сәуле өзі құлаған апанның аузы. Өз бетін солай беріп шалқасынан жатыр екен. Әлдекім бетіне суық демін үрлеп, қар бүркіп тұр. Есін жиғызған да осы болуы керек. Шамасы анау жоғарыдан үйіріле саулаған қар ұшқындары. Демек сыртта боран соғып тұр деген сөз. Ендеше құтқарушылар бұны жуыр маңда таба қояр ма екен? Әй, қиын нәрсе-ау! Боранды күні құзға өрмелеудің қаншалықты азапты екенін бұған ұқтырудың қажеті жоқ мүлде. Таба ала ма? Таба алмаса ше?.. Онда амал біреу-ақ: әрекет жасап бағу. Бұны құтқаратын — өзінің әрекеті ғана. Ал ол әрекетті қалай жасаған жөн? Санасында “Қимылдай беру керек” деген жалғыз тілек шыңылдап тұрып алған пұшайман жанның одан арғыны ойлауға шамасы жоқ еді. Ұмтылып қозғала бергені — сол жалғыз тілектің күші... Оттек маскасын киісімен-ақ санасы буалдыр тұманнан арылып, серги бастады. Өз жағдайының мүшкілдігін әбден түсінген. Мына мұз зынданнан өз бетінше шығудың қиындығын, тіпті шыққан күнде де ештеңеге жарамай, біржола мүгедек болып қалуы мүмкін екендігін білді. Сонымен бірге сананың серігуі жанға батқан дерттің азабын да күшейте түскендей. Соған қарамастан тістеніп алып, әрекет етуге кіріскен. Айналасын сипалап, қыбырлап жатыр. Жарық іші манағыдай емес, күңгірттеніп барады. Шынтақтай жылжыған жігіттің көзі әлдеқандай қарайғанға түсті. Мана қатты ауырсынып жатып байқаған-байқамағаны есінде жоқ. Сонда мұз бен қардың ортасындағы бұл қарайған не? Әлде тас па екен? Неде болса анықтау керек. Бірқырындап жатып әлгіге қолын созған. Жоқ, тастан гөрі жұмсақтау секілді. Шынтақтай тақалып, алакөлеңкеде анықтай үңілген. Сөйтсе... Сасқанынан өз көзіне өзі сенбей, кірпігін қағыпқағып жіберді. Жоқ, қателесіп тұрған жоқ.

Лихов тұнған көзімен Ерыгинге қарап.

емес. Әлде өлгенін естіп қойды ма екен?

аузынан тастар емес.

Төмен қарай қадам басқан жігіт лып етіп қозғала берді де:

жігіттерден басқамыз.

береміз бе?

Жоқ, мүмкін емес...

меңдеп әлі құрыған дене осыдан кейін мүлде сұлық қалған.

Гопенкоға мәлім етіп келді де:

Жауап әдеттегідей кешігіп естілді:

Кірпігін қимылдатып еді, тас қараңғы түнектен басқа ештеңе көре алмады. “Әлде көзімді аша алмай жатқан шығармын” деп күдіктенген. Жоқ, сипалап байқаса, олай емес. Ендеше мына түнек... Уақыттың түн болғаны ғой. Түн. Әлде манағы қуысты ұйытқыған боран ақыры бітеп тынды ма? Санасы бір серги қалған сәтте: “Құтқарады, — деген ой сырғып өтті миында. — Құтқаруға тиіс. Тек Берік ағам аман-есен шықты ма екен?.. Манағы дыбыс жоқ. Тегі шыққан болар. Олардың құтылғаны анық. Ендеше...” дей бергенде санасы бұлдырап кетті. Ойы қайта жалғанғанша арада қанша уақыт өткенін білмейді: “... ендеше, мені іздейді. Борис Кенжетаевич қайтсе де табады. Таппай қоймайды...” Осы ой үзіліп кеткеннен кейін ештеңені сезінуден қалды. Бүкіл тұла бойын суық кернеп, қалжырап әкетіп бара жатқанында да. Қарнының қатты ашқанын да. Ең ақыр аяғы белінен бастап біраз жерін сырқыратқан әлі бір жексұрын ауруды да. Қанша жатты, қанша уақыт азап шекті, бұл үшін мүлде беймәлім. Айнала көзге түртсе көргісіз тастай қараңғылық. Бүкіл денесін мұзға жаншып тыпыр еткізбей басып алған осы қорғасындай қара түнек тәрізді. Алақаны әлдеқандай мұзды жылытып жатыпты. Қолын соза беріп, есін ептеп жиып алды. Манадан бері сипалап жатқаны — адамның бет-аузы екен. Мұз боп қалған мәйіттің бет-аузы. Бір кездегі бақытсыз әріптесінің... Соның қасында бары көңілге медеу секілді. “Егер таппаса... Мен де қалам... Сөйтем. Хош бол, тіршілік... Достар... Берік аға” деген ойлары үзік-үзік. Сандырақтап сөйледі ме, әлде ойша айтты ма. Ол жағын пайымдайтын хал қайда? Мұз денені құшақтап қыбырсыз жатқан жігіттің есі кіресілішығасылы. Өне бойы қайнап ысып барады. Сол ыстықты басатын дәрмен жоқ.

бағындырған

бірден-бір адамның көңіл күйі сергек еді. Саусақтарының үсінгеніне өзі бәлендей қайғыра қоймайтын сыңайлы. Қайта-қайта айта беретіні — шыңды жалғыз қалай бағындырғаны. Ауыр сапардан алған айрықша әсері. Басынан кешкен бақытты азабы... Үшеудің табылғанына шүкіршілік еткен ол қалған жолдастарына табыс тілеп, машинаға отырды. Одан әрі автобуспен кетпек. Шыңды айнала ұшып жүрген тікұшақты байқап қалғанымен де, көңіліне күдік алар емес. Өзіне тән жаңғалақтығы баяғы. — Мен шыққан биікке ана тікұшақ бәрібір жете алмайды, — деді сосын күліп. Табылған сүйектің басқа адамдікі болып шығуы да, аспанның ашылып, желдің басылуы да үмітті ақтамады. Жыбырлаған тышқанның ізі көрінетін аппақ қардың беті жыпжылмағай. Тіпті себеп болар сезікті ештеңенің белгісі жоқ. Кешегі боран өз дегенін істеп тыныпты. Шыңның осы беткейіндегі жүздеген жарықтарды кешегі боран келістіріп тұрып бүркеп тастаған болатын. Бұдан кейінгі іздеу жұмысы ұзаққа созылған жоқ. Кешегі екеу табылған қуыс маршруттың қай тұсында, нешінші биіктікте екені журналға түгел жазылулы. Барлық құтқару жабдықтарымен жарақтанған жігіттер іздеу нүктесіне мөлшерлі уақытта көтерілген. Қиын тигені — қар үріп тастаған жарықтардың аузын табу. Олар біреу емес, бірнешеу болып шықты. Құтқаруышылар тобы талмай, іздеп жүріп, Фарихтың үстінен түскенде күн тағы кешке айналған еді. Амал не, құтқарушылар үлгіре алмады. Қар басқан шұңқырды тапқан кезде шыңға құштар қыршын жастың денесі суып та кеткен еді. Мәңгі мұз жамылған ұшар шыңның басында он екіде бір гүлі ашылмаған қалпы көз жұмған. Жалғыз емес. Былтыр үшті-күйлі жоғалып кеткен үшеудің бірі — шетелдік әріптесінің тоң денесін құшақтаған күйі тастай болып қатып қалыпты. Бір жыл өтсе де, кешегі Вронскийдің денесі сияқты, чех альпинисінің де еш жері бұзылмай, сол қалпы сақталған. Фарихтың жүдеу өңіндегі азап таңбасы әлі өшпепті. Жас өмірмен қоштасар сәттегі соңғы қиналыстың ізі анық. Талай өлімді көз алдынан өткізген, дәтінің беріктігімен әріптестеріне белгілі экспедицияның қабағы ауыр басшысы Аркадий Харитонович бозбаланың о дүниелік пішінін көрген сәтте өзін өзі ұстай алмай, еңкілдеп жылап жіберді. — Менің кінәм, — деді даусындағы дірілді баса алмай өксіп. — Сорлы бала, менің кінәм осының бәрі. Рұқсат етпеуім керек еді саған. Бекер! Бекер-ақ істеппін. Амалым не?

қалжыраса да,сыр бергісі жоқ.

Берік, Радик, Қуаныш бұл кезде көңіл демдеп, Алматы ауруханасында жатыр еді. Фарих хақындағы жалған хабарға үшеуі де имандай ұйыған. Бірақ ол жалған хабардың қаншалықты қасірет әкеліп, әріптестерін ауыр жағдайға душар еткенінен бұлар әлі бейхабар болатын.

Әңгімелер

Үй иесі жалғызбасты болғанымен, өзіне өзі берік, сүйегі пысық жан сияқты. Кейбір замандастарына ұқсап, ашылып-шашылып шұбатылып жүретіні байқалмайды. Қақаңдаған кәдімгі қалалық кемпір. Үсті-басы таптаза, жинақы. Бұнысы Ниязбекке қатты ұнады. Өйткені өзі де киіміне қылшық жуытпай, бойын үнемі таза ұстайтын қылап жігіт. Тас пен шаңның ортасынан келсе де (ол кірпіш зауытында істейтін), алдымен қоятын шарты – тазалық. Бейне бір санэпидстанция қызметкері дерсің. – Әжеміз жақсы адам екен, – деді Ниязбек бірнеше күннен кейін. – Көңілі жарым кәрі кісі ғой. Қас-қабағына қарап, айтқанын істей сал. Соған-ақ мәз болып қалады ол. Шағын ғана қағілез денелі қара торы келіншек Зифа артық-ауыз сөзге жоқ, бұйығылау. Сонысына бағып, ең жақын тартқан адаммен ғана ашыла сөйлеседі. – Әжей екеуміз онсыз да жақсымыз ғой. Мен ол кісіге ылғи шай қойып беремін. Сосын екеуіміз әңгімелесіп отырып, шайды ұзақ ішеміз. Күніне бір рет мені көшеге де алып шығады. Маңайдағы дүкендерге мені алып барып жүрген сол. Тек қана осы кісінің несі... сөйлегені бір түрлі. – Бір түрлісі қалай? – деді жігіт үлкен көздері сәл-пәл жыпылықтап. – Жай, әшейін... Ана нетіп... кейде орысша сөйлейді дегенім ғой. – Е, онда тұрған не бар? Қаланың адамы емес пе? Сен екеуміз дейсің бе кеше ғана ауылдан келген. Сол ма бір түрлі деп тұрғаның? – Содан кейін ыңғайсыздау сөйлеп қояды екен. – Қандай ыңғайсыздау?.. Айтсаңшы енді... – Қойшы, бір түрлі ұялам. Күйеуі қадалып болмағаннан кейін келіншек өңін төмен салып тұрып, ақыры шынын айтты: – Кеше маған «Ей, Зифа, шырағым, ішіңді байқа! Бірдемеге соғып алсаң, ерте туып қаласың» деді. «Туып қаласың» дегені бір түрлі. Орнынан арбаң етіп ұшып тұрған Ниязбек ал кеп қарқылдап күлсін. Өзіне тән дарақылау үнмен ішін басып, тоқтай алар емес. – «Туып қаласың» деді... Е, онда тұрған не бар? Екіқабат әйелдің туатыны өтірік пе?.. Ұят? – дейді. Е, несі ұят оның? Әлі тумағасын, саған бір түрлі көрінеді де. Басқаша айту керек еді деймісің?.. Әй, Зифа! – Қайдам? Әйтеуір менің құлағыма түрпідей тиді. – Е, сен де сондай ұсақ-түйекке мән беріп... Әжей жақсы адам ба – жақсы адам. Бітті ендеше... – Оның да рас енді... – деді келіншек келіскен сыңаймен. Ниязбек пен Зифаның бұл қалада жақын таныстары жоққа тән. Қол ұстасып институт жолдамасымен келгендеріне бірер айдың жүзі. Бар жақын тартатындары –– Зифамен қызметтес Бәтима тәтей. Жол сілтеп, пәтер тауып дегендей, жат қалаға келген жас жұбайларға бірден-бір қамқор болып жүрген сол. Сосын Ниязбектің осы жаққа келгелі үйлесіп кеткен жолдастарымен тығыз байланыс әзірге жоқтың қасы. Туған-туыстан шалғай мұндай жағдайда Зифа сияқты өзі аяғы ауыр, өзі тұйық келіншек ұзап қайда бара қойсын. Жалғыз болса да, көбіне үйден шықпайды. Сондағы айландыратын тіршілігі

соншалықты немене, балық болып кеткенің бе?» деп, таң қалған екен. Біздің шешелеріміз құдды сол ғой. Бәлем, ауылдан алып келіп, мына кісінің шәкірті қылмасам ба шешейді... Қарашы өзің, Баба Таняның үсті-басында бір тал қылау жоқ. – Бірақ кемпір адамның үсті-басына иіс су сепкені бір түрлі, – деді Зифа да өз сөзінен тайғысы келмей. – Қалай байқамайсың, күніне далаға шығар алдында аздап әтірленіп алады әжеміз. Ниязбектің: – Ей, кетші әрі! – дегені келіншегін өзінше еркелеткен түрі. – Ең құрығанда содан сенің үйренгенің жөн емес пе? Осы кемпір бар ғой, осы кемпөшке сенен арман современный. Рас айтам, ауылдың кейбір балпыаяқ қыздарына қарағанда, бұл кісі дегеніміз мықты. Қанша айтқанмен городской ғой. Осы жерде Зифа Баба Таня туралы тағы бір жайтты ауызға алды. Онысы әлгі моншаға барарда сөмке көтеріп жүретін Қатипа деген кемпірге қатысты. – Сөмкені әдейі көтертеді екен әжеміз. – Е, неге? – «Менен үш жас кішісің. Маған қарағанда жассың ғой» – дейді екен оған. Сол мақтағанға ана кісі мәз болып қалатын көрінеді. Тіпті моншаға барғасын ылғи біздің әжейдің арқасын ысқылап береді екен... Әңгіме осы жерге келгенде жігіттің ішін тіреп тұрған тентек күлкінің сыртқа қарай бұрқақша бір-ақ шапшығаны. Ана бөлмеде ұйықтап жатқан үй иесі әжей (ол кісі күн сайын кешкі сағат онда төсегіне жантаяды) естіп қоярау, ұят болар-ау деген сақтықты қаперіне алар емес. Екі қолын сермелеп, есікке жалтақтай берген Зифаның жаны шығып кете жаздады. Жалғызбасты жетім-жесірді жәбірлеп, басынуға даяр тұратын қатігез жандар қай кезде де кездеседі екен. «Баба Таняға» да талай оңбағандар қысым көрсетіпті. – Өзгесін қойшы, – деді ол келіншекпен сыр шертісіп, әңгімелесе отырып. – Өзгесінің бәрі өтті-кетті ғой. Маған әсіресе мына кейінгі гәдтердің қорлығы батып тұр. Ой, тұқымы құрғыр. (Әжейдің «гәд» деп отырғаны – орысша «гад», яғни, жақсы сөз емес). – Не болып қалып еді, әже? – Сендердің алдарыңда осы үйде біреулер тұрған. Қайдан білейін, бір көргенге түрлері әжептәуір. Сосын ала салып едім, тұқымы құрғырды. Киген киімдері де жақсы екен, қайдан білейін. Сөйтсем барып тұрған гәдтер солар болып шықты. – Ойпыр-ай, ә? Сонда олар не істеп қойып еді, әже? – Не істеді деймісің? Ой, сол тұқымы құрғырлардың істегенін бастарыңа бермесін. Тіпті сөз қылуға ұят. – Ә, онда айтпай-ақ қойыңызшы, апа... – деді жуас келіншек қара торы өңі аяқ астынан күреңітіп қалып. Тәмпіш танауының үсті де тершіп кеткен. – Жоқ, айтам. Неге айтпаймын? Ол оңбағандар мені алдап кетті ғой. – Ә, солай ма? Сонда қайтіп?

Алдындағы қағазды былай ысырып қоя салған жас келіншек өзінше бірдеме деген болды, ұялса да, сөйлеп отыр. Сөз ләміне қарағанда «Баба Таняны» райынан қайтармақ. – Ой, әже-ай, сексен теңге тұрмақ Қожахан деген кісі Ниязбек екеуміздің 3 мың теңге ақшамызды алып бермей кеткен. «Анау» деді. «Мынау» деді. Ақыры жоқ қылды. Қайтесіз соны? Садақа деңіз де, қойыңыз. Сөзіңіз сияқты үлкендер айтып жатады ғой садақа деп... – Зифа шырағым-ау, мәселе сексен теңгеде емес, қой, – деді әжей де оңайшылықпен оң жамбасқа түскісі келмей. – Бәрінен бұрын маған издевайт еткені жаныма батты-ау! Бәлем, көрде тұр жегендерің желкеден шығарам әлі. Жоқ. Райынан қайтару үшін айтылатын уағыз сөзге құлақ аса қоятын адамың Баба Таня емес екен. Жаңағы сексен теңгені айтқан кезде адамға тікірейе қарайтын кішкене көздерінің аясы қанталап, шықшытты кескіні тіпті сұрлана түскен. Бір жаманы – бұл пәтерді адаммен бірге тышқан да мекендейтін болып шықты. Кәдімгідей қатты қорықпаса да, осы бір жәндіктен Зифаның бойы түршігетін. Ниязбекке айтып жүріп, үйге әлдеқандай мысық алғызған. Өзі де бір сүйкімді мақұлық екен, пырылдап адамның аяғына орала береді. Моншадан қайтқан «Баба Таняның» мысықты көріп, нілдей бұзылғаны. – Бырс, мынау тұқымы құрғыр қайдан келген?! – деді жақтырмаған жарқышақ дауыспен. Жағдайды айтқан Зифаға мырс ете қалды да: – Е, шырағым-ай! – деді үлкен кісілердің маңызды мақамымен.– Әлі жассыңдар ғой, сендер не білуші едіңдер?! Туайын деп отырған әйел үйіне мысық ұстамайды. Оның үстіне өзім де ненавижу бұл тұқымы құрғырды. Жұмыстан келісімен, сырт киімін сыпырып тастап, ештеңеге қарамастан, пысқырына жуыну – Ниязбектің қашанғы дағдысы. Сол үйреншікті тіршілігі бойынша қол-аяғын жуып, сүртінген күйі бұрыла бергені сол еді, оң аяғына әлдененің сарт ете қалғаны. Шорши секіргенімен, шошынып үлгермеді. Сонан аяғына жалт қарады да, өз көзіне өзі сенбеді, қақпан... кәдімгі тышқан қақпан. – Ойбай, мынасы несі? – деп ышқынып қалды. – Кім әкеп жүр мұны? Зифа, сен бе?.. Мысықтың көзін құртып, әлдеқайда апарып тастаған «Баба Таня» тышқан аулағыш хайуанаттың орнына осы жансыз темірді алып келіпті. Ендігі тіршілігінің бір парасы – осы қақпанды аңду көрінеді. «Түсті ме, түспеді ме?» деп қайта-қайта келе береді дейді. Мысықты жек көрсе де, тышқаннан бірдеме етіп құтылу керек қой. Жұрттан көрген зорлық-зомбылығын ауызға алса, «Баба Таня» неше күн жырлауға бар. Айналадағының барлығы осы кісіге жөнсіз тиісіп, ылғи да озбырлық көрсетіп жүретін сияқты. Сондай кезде әлдекімдерге кіжіне сөйлеп, кәдімгідей кәрленіп те кетеді. Ондайда ызғар шашқан жүзіне, түбі қанталаған кірпіксіз көздеріне тура қарай алмай, еріксіз бүгежектеп қаласың. Ал енді ашу-ызадан ада жайбарақат кезінде «Баба Таня» кәдімгідей мейірбан. Өзінше бірдемелерді айтып, салдырап сөйлеп жүргені.

Жастардың жан күйзелісінде Баба Таняның тіпті де шаруасы болған жоқ. Дәл қазір бас қатырып тұрғаны басқа нәрсе. Қолындағы көйлекті әрлі-берлі аударып-төңкеріп қарап алды да: – Менде жөнді киім де қалмапты өзі... – деді наразы үнмен. – Зифа, бері қарашы, шырғым. Молодежь, сендер білесіңдер ғой. Киім жағын деймін. Тұқымы құрғыр, жұрт үсті-басыңа қарайды емес пе?.. Адамның өңменімен өтердей ауыр көзқарастан шамалы уақыт болса да құтылып, екі жастың еркінси бастағаны сол еді. Баба Таня сыртта ұзағырақ жүре тұрса екен деген тілекті жасырмай жария ғып, жарқылдай күліседі. Сөйтіп өздерінше кең көсіліп, қысқа сәтке ғана бостандық рахатын сезініп отырған шақта есік сыртынан тоқылдаған таяқ дыбысы естілді. Даусы еменжарқын шыққан әжейдің жүзінде кейісті күйдің көлеңкесі де жоқ. Тойдан оралған адамнан әрман сампылдап сөйлей кірді: – Әбед іштіңдер ме, балалар? Ішкендерің дұрыс мені күтіп отыра бермей. Зифаш, казға шай қоя салшы. Жылады ма-ау, сықтады ма-ау, әйтеуір бәрі улап-шулап, есті шығарып жіберді тіпті. Содан жөндеп шай да іше алмадым. – Немене, апа, тез келдіңіз ғой? Жерлеп те үлгерді ме сонда? – деді Ниязбек таңырқағанын ірке алмай. – Жоқ, бейіт басына кеткендер әлі келген жоқ. – Иә, айтпақшы, әйел адам бейіт басына бармаушы еді ғой. – Еркек-әйел деп қарап жатқан ешкім жоқ. Бәрі жапырлап машинаға мінді ғой. Катя екеуміздің Нәда деген пәдірожкеміз бар емес пе, сол да бір «Волгаға» отырып алды. Маған да жүр деген. – Енді неге бармадыңыз? – Ой, тұқымы құрысыншы, әуре болып жүрсем сол. Кеше күн жауған, кіладбишенің басы езіліп жатқан шығар. Аяғым босқа былғанбай ма?.. – Әлгі бәбішкенің пахаронына сиыр сойыпты, – деді Баба Таня қызыл күрең шайды рахаттанып ұрттай отырып. – Балаларының бәрі ентелегент, қолдары жетіп, осы бүкіл қаланы тіреп тұр. Қаланың бүкіл крутойлары келіпті ғой пахаронға. – Е, дұрыс болған... – деп, қойды Ниязбек көңілсіз ғана. Өзі кемпірдің сөзін шала тыңдап отырғандай алдындағы шайын ықылассыз ұрттап қояды. – Сонда деймін де, шешелеріне жылқы сойса қайтеді екен. Бір ту биені ал да, жық. Бастықтың шешесі деген аты бар емес пе?.. Аман-есен босанып, қол-аяғын бауырына алған Зифа бала қырқынан шыққанша үйде болды. Келіні перзентханаға түсті дегенді естісімен-ақ, сонау шалғайдағы елден артынып-тартынып Ниязбектің шешесі де келіп қайтты. «Қыстың көзі қырауда баланы ауыртып аларсыңдар. Әуре болып ауылға келмей-ақ қойыңдар. Әжелерің бар екен ғой қастарыңда, несіне қысыласыңдар» деп, естиярлық танытып, жөн-жоба нұсқаған – сол кісі. «Әжелері бар» деп қанша дабырайтқанымен, Баба Таняның әжелік қалпы да, қауқары да белгілі еді. – Баланың жайы есте қалды ма деймісің... Көзім болса, көрмейді, оның үстіне қол да қатып кетті ғой, – деп, әуелден-ақ өзінен қашыра сөйлеген.

Қызыл шақа шаранасын қызғыштай қорғаған тұмса ана көлденең кісіні онсыз да жолатқысы жоқ. Учаскелік дәрігер бар, қызметтес Бәтима тәтей бар (ана жолы осы пәтерді тауып берген тәтей), әйтеуір кезек-кезек кеңес беріп, қол ұшын созып, кішкене Әселдің дұрыс өсуіне септігін тигізуде. «Бала туғаннан кейін Баба Таня бізге қалай қарар екен?» деген көптен бергі созылмалы күдік те тез ыдырады. Үй ішіне іңгәлаған нәресте қалай кірді, пәтершілердің көз алдында қожабике кемпір де қолма-қол өзгеріп шыға келгендей болды. Перзентханадан улап-шулап қайтқан шағын топ есіктен дабырласа енгенде, екі етек болып, есі шыға елпілдей жүгіргені. Әншейінде айналасына паңдана көз тастап, иілместен қақайып отыратын кекірт кемпір сүрініп-жығылып, әбден әбігерге түссін. Сонан Баба Таня осынау тосын мінездің ырқынан шыға алмай, жас жұбайлардың көз алдында күн өткен сайын өзгеріп бара жатты. Бұрынғыдай жоқтан өзгеге Зифаны жұмсап қойып, шырт-шырт түкіріп отырмай, бүкеңдеп алдымен өзі ұмтылады. Тіпті пәтершілер осында келгелі істемеген кәсібін істеп, картоп аршиды, ыдыс-аяқ жуады, кезекке тұрып, сүт те алып қайтады. Көшеге шығып, көршілерге кезіге қалса: «Әлгі біздің кішкентайдың қамы да, өзі бір мазасыздау неме» деп, қызыл шақа Әселді әлден-ақ меншіктей сөйлеп, өзін ылғи соның қамы үшін жүргендей ғып көрсетуге бейім. Қайта-қайта тықылдатып, есікке де дамыл бермеуге айналды. Қайдағы бір жоқтан өзгені сылтауға жаратып, жастар бөлмесіне келгіштей беруге құмар. Есіктен кіре сұрай кететіні – Ниязбектің де, Зифаның да жағдайы емес... «Қалай өзі, ұйқысы тыныш па? Түнде қыңқылдап шықты-ау деймін. Мен де естіп жаттым... Айран ішетін бе еді, айранға барып келсем...» деп, қамқорси сөйлеуді салтына сіңірген. Әйткенімен төрдегі бесіктің тұсына тым тақаған емес, тіпті осы уақытқа дейін баланың жүзіне үңіліп қарамаған да болар. Аналық сезімі оянып, жас нәрестені ең құрығанда құшырлана бір иіскеуге ықыласы мықтап ауғанмен, бойына біткен иілмес қатты мінез беттетпейтін секілді. Әлде гигиена шартын сақтап, өзін-өзі кейін қақпайлай ма екен?.. Кемпірдің кішкенеге деген риясыз ықыласына алғашқы күндері кәдімгідей іші жылып қалған Зифа келе-келе сәл басқаша мінез байқата бастапты. – Қайта-қайта бізді несіне мазалай береді екен байқұс? Сонша үзілгенде мен баланы бере қояды дей ме екен? – дейді мұрын астынан күңкілдеп сөйлеп. – Иә, шіркін, сенің балаңды ала қояйын деп тұрғаны-ай. Не баласы, не немересі жоқ жалғыз басты кемпір. «Әже-ау, бұл сіздің бала ғой» деп алдапсулап қоя салмайсың ба онан да... – Қайдан білейін, бір емес, екі емес, қайта-қайта... Екі туып, бір қалғаны емеспіз. Бар-жоғы оның үйіндегі пәтерші ғанамыз. Сабасына түскен бір сәтте: – Өзінің баласы шынымен жоқ па екен? – деді Зифа бұрын да екеуара талқыға түскен сауалды қайталап. Бұл жайды тікелей өзінен сұрау жас адамға

жараспас әдепсіздік болар еді. Кейбір көрші-қолаңнан Зифа суыртпақтап сыр тартқансып байқаған, ешқайсысы жауапқа жарытқан жоқ. Бар айтқандары: «Қайдам, біз көрші болғалы жалғызілікті кісі ғой әйтеуір». Бұрынғыдай емес, екі жас енді демалыс күндері де шаруабасты. Бәрі де сол қызылшақа нәрестенің қамы. Бүкеңдей жүгіріп, бүкпесіз ниет білдіріп қоятыны болмаса, Баба Танядан нақты жәрдем ғана емес, тиянақты ақыл күту де қиын. Алғашында «Баладан шығып кеттік қой» деп, қашқақтай сөйлеп жүрген ол кісінің келе-келе нәресте күтімімен мүлде хабарсыз екендігі сезілді. Әзірше жәрдемге жарап тұрған – дәрігер мен Бәтима тәтейдің нақты нұсқаулары. Кейде жоқтан өзгеге дағдарып қалса, қолдағы кітапқа жүгінеді. Сондағы жазылғандарды айнытпай орындаймыз деп діңкелері құрып, сілелеп те жүрді. Баланың жаялығын қайта-қайта жуу, үйге, сыртқа жайып кептіру, сосын үтіктеп қайтадан кәдеге жарату, кішкене ыңқыл-сыңқылы бола қалса, түні бойы тік тұрып ұйқы көрмеу – екеуіне ортақ жұмыстың басты-бастылары ғана. Осындай абыр-сабырдан енді ғана мойын босатып, шүйіркелесіп отырған бір оңаша сәтте орта жастардағы сұңғақ бойлы бір әйелдің кіріп келгені. Осы үйге бұрыннан қатысы бар жандай сөзі де, қимылы да еркін. – Қап, әттеген-ай! – деді Баба Таняның әлдеқайда қыдырып кеткенін естігеннен кейін шынымен опынып. – Кешке дейін келмейді ғой енді... – Қалай тұрып жатырсыңдар бұл жерде? Жағдайларың жақсы ма? Кемпірмен әлі шатақтаса қойған жоқсыңдар ғой? Мына кішкентаймен сендерді қалай сыйғызып тұр, ей? – деп, бірден-ақ сұрақты үстемелей түсті. Жатсынып жатпай, бір көргеннен-ақ іші-бауырыңа еркіндей ене кететін кәдімгі сөзшең адамдардың мінезі. Сәл-пәл тосырқап қалған именшектеу екі жасты ес жиғызбастан, ұршықтай үйіріп әкетіп барады. Зыр жүгірген Зифа әп-сәтте жұпынылау болса да дастарханын жөнге келтіріп қойды. Дүкенге қарай тұра жүгіргісі келген Ниязбекті кідірткен – жаңағы жеңгейдің өзі, жастардың жоқ жерден қысылып қалғанын көріп, басу айтып жатыр. Бейуақтағы бейтаныс әйел Баба Таняның жақын туысы болып шықты. Басқа жақтан келмеген осы қаланың өзінде, тіпті тақау маңда тұрады екен. – Қызық, біз бұл кісіні жалғыз деп жүрсек... – деді Зифа ретсіз жаңалық ашқандай қысыла езу тартып. Ерініне тие берген кеседен басын жұлып алып, қонақ әйел әлгі сөзді дереу іліп әкетті: – Еһее, «жалғыз»! Айналайын, жалғыз адамды тапқан екенсің. Қайдағыы-ы! Осы қаланың өзінде Қатыштың қатысы бар алты үй бармыз. Бәрі де алыс емес, бірі немере інісі, бірі бөлесі, нағашы сіңлісі сияқты ет жақын туыстары. Бәрі де бала-шаға өсіріп, өріс кеңейтіп жатқан кісілер. Солардың ешқайсысы аттап баспайды бұл үйге. Е, бұл Қатыш!.. – Кешіріңіз, әпке! Қатышыңыз кім тағы? – деп, бұл жолы сұрақ қойған Ниязбек. – Немене, осы күнге дейін білмейсіңдер ме? – деді әйел енді пәтерші жастардың өзін кінәлауға көшіп. – Сендердің мына шешелеріңді айтам да.

Әуелде бұл кісінің кейбір сөздері Зифаның көңіліне келіңкіреп те қалған. Сөйтсе, өзімсінген пішінімен сәл қатқылдау айтып тастайтын қанына сіңген қашанғы әдеті сияқты, алды-арты жоқ, өкпелемейтін бір дықсыз адамдар болады ғой. Қатыш кемпірдің бұл қалада ғана емес, ел ішінде де туыстары, ілікшатысы жетерлік. Солардың барлығын жат қылып, жақын жуытпай отырған басты бөгет – мына жеңгейдің сөзімен айтқанда «кемпірдің теріс мінезі». – Әйтпесе, – деді әйел босаған кесесін қайыра ұсынып жатып, – сонша туыстың бірі болмаса, бірі қолдарына алып, әлпештеп бағып отырар еді ғой. Өзіміз де ана бір жылдары жата-жабылып үйге апарғанбыз. Айналасы бір жеті ішінде безіп, қашып кеткен өзі. Бас-басымызға кінә қойып, қымс еткенге ілінісе кетіп, әбден берекемізді алды. Біздің жанымыз ашып, бауырға басқанымыз ойына кіріп-шығар емес. Тіпті тілдегеніне де көндік... Оның үстіне өзі кетем деген кісіні қашанғы ұстаймыз? Содан запы болып қалған ба, немене, кейде Қатыштың хабарын білуге балаларды жібере қояйын десең, қашып, ешқайсысы жолағылары келмейді. Оңды адамнан бала безе ме? Біз ғана емес, барлық ағайынмен солай сендердің шешелерің. Содан үйге келуді доғардық ақыры. Андай-мұндай жағдай болмаса, өзі де ағайынның үйіне сирек барады. Әйтеуір, жалғыз жетім кемпір ғой деп сырттан қарауыл боп қоямыз. Өзімен тікелей сөйлесіп, хал-жай білісіп отырмасақ та, көршілер бар дегендей... Қабаттаса қойылған бірер сұрақты себеп қылып, әйел енді Қатыш кемпірдің өткен өмірінен де сыр шертіп өтті. Екі жастың ауыздарын аңқитып, таңырқай тыңдағанын байқады ма, әңгімесін дәмділеп, қоюын қалыңдата сөйлейді. Ішіп отырған шайын да нілін кесеге жұғардай етіп, қоюлата түсті. Пәтершілердің естерін жиғызбай есеңгіретіп тастаған небір соны деректер. «Баба Таня-Қатыш» кезінде бір байдың бұлғақтап өскен жалғыз қызы екен. Бүгінгі жастар үшін бай мен кедей уақыты келмеске кеткен, көзі тірі куәгері таусылып біткен қайдағы бір көне заманның көңірсігі сияқты көрінбеуші ме еді. Ниязбек те, Зифа да, өзгені былай қойып, өз ата-тектерінің қай таптан шыққанын білмейтін, тіпті соған мән де бермейтін. Байдың ұрпағы біздің дәуірде бар ма деген мәселенің байыбына бармақ түгіл, ол жөнінде ойланып та көрмепті. – Өзі сияқты ауқатты атаның баласына тұрмысқа шыққан екен, – дейді жеңгей. – Кәмпеске жылдары сол күйеуі Сібірге жер аударылыпты. Қатыш та қалмай ілесе барған. Көп өмірін сол жақта өткізген бұл кемпір. Шалы өлгенше екеуі бірге тұрыпты. Өмірі пұшпағы қанамаған адам, өзінен туған бала жоқ. Әже атанатын жасқа баяғыда келсе де, мейірімсіз болып қалғаны содан ба, кім біледі? Әйтеуір ес білгелі мен өзім Қатыштан жылылық көргемін жоқ. Қайта қазір қуаты кеміп, басылған кезі ғой. Әйтпесе, жасамыстау кезінде нағыз зұлхардың өзі болатын. Қарсы келгенді қағып тастап, тіпті жұлыса кетуден тайынбайтын өжет еді. Жасында жүргізіп қалған өктемдігінде қазір де жасағысы келеді. Әттең, сүйенері, сенері жоқ болып, дымы құрып жүр. Әйтпесе төбемізден ошақ қазып, шай

қайнататынның нағыз өзі. Тіпті әлі күнге дейін бір сөз айтсақ «текті тұқымның тұяғымын» деп, өзімізді де беттетпейді... Жә, жырлап отырып қалыппын, бүгін келмейтін болар, – деп, әйел жинала бастады. – Не шаруа еді, жеңгей? Қиын болмаса соны біз-ақ орындай салсақ... Пәтерші жігіттің күмілжи сөйлеп, пейіл білдіргені мейманның келген бұйымтайын айтып салуға еріксіз түрткі болғандай. – Осы үйде сан пәтерші тұрды ғой. Солардың көбін Қатыш шыдатпады. Ол жағын көршілер де айтқан шығар. Әрі-беріден кейін өлмелі шағында пәтерші ұстап не басына күн туды десеңші. Ақылы бар адам болса, көп ағайының бір баласын жібермей ме үйіне. Қай-қайсысы да туғанындай әлпештер еді жалғыз кемпірді. Сөздің қысқасы – Қатыш сендердің алдарыңда тұрған пәтершілермен жанжалдасып қалыпты. Сексен теңге үшін сотқа берді деген не сұмдық! Немересіндей жас балаларды соншама ғайбаттап не әкетіп барады десеңші. Соған бола келешегі бар жас қызметкердің абыройын төгіп... Оларға осы үйді мен тауып беріп едім. Кеше ана бала келіп тұр: «Апай, міне, ақшасы. Түсіндіріп айтыңыз. Бізді сотқа сүйреп, не рахат табады. Арызын алсыншы» дейді. – Қайтып алғыны несі? Ол кісі сотқа арыз жазған жоқ қой, – деді Зифа абыржығанын жасыра алмайтын жарқышақ дауыспен. – Әй, сен ана жолы... жазбай қойдым дегенің қайда? Күйеуінің үніндегі күмән нышанын жіті аңғарған жас келіншек жедел жауап қайтарды. – Жо-жоқ, Әшөк... Содан кейін жазған емеспін. «Әже, жазбаймын, ол пәтершілеріңізге обал ғой» дегенмін... – Тоқта, сонда қалай? Апай, шынымен де сотқа арыз жазып па? – деді Ниязбек мына күдікті жайды табан астында айқындап алмақ ниетпен. – Иә, жазыпты, – деді әйел, – пәтерші байғұстардың да зыр жүгіріп жүргендері сол ғой. Ей, өздері де бір ауыздарынан сөзі түскен ынжық біреулер ме деймін. Құдай біледі, сол сексен теңгені пайда қып сіңіріп кету миларында жоқ болу керек. Әншейін қазақтың парықсыздығы. Ал қақаңдаған мына қақпас оны солай ұға ма?.. «Қаскүнемдік», «зұлымдық» деп түсінеді... – Апай, сонда арызды кім жазыпты? Баба Таня өзі қара танымайды. Зифа «жазбаймын» депті... – Ей, інішек-ау! Сол да сөз бе екен? Зифа болмаса басқа адам жоқ деймісің, жаздырған да біреуге. Бұл Қатыш біреуді қырына алмасын деңіз. Қырына алса, бітті, ақыры құртпай тынбайды. Кекшіл кемпір ғой бұл. О, балалар несіне бас шайқайсыңдар? Бұл – солай. Ана пәтершілер «Апай, мынау ақшасы, мынау ат-шапан айыбымыз. Бізді кешірсін енді. Обалымызға қалмай, ана арызын қайтып алсын» деп, өлердегі сөзін айтты емес пе? Әйтпесе нем бар мұнда келіп?.. Кежегемнен кейін тартып, осы үйге беттегім-ақ келмейді, амал не? Менің шаруамды түсіндіріп айтып, мына ақшаны Қатышқа бере салыңдаршы. Енді сотқа барып әуре болмасын, қойсын де. Әй, бірақ, қай жөн сөзді ұғушы еді бұл қақпас...

Сыйысып тұрып жатырмыз дейсіңдер, сендерді де бір күні қуып шығар әлі. Баба Таня-Қатыш бұл жолы пәтершілерін қуып шыққан жоқ. Көктем туа отбасы жатақханадан орын тиді де, өзінен өзі бұл пәтерден көшудің реті келіп қалды. Пәтершілер ол-пұлдарын тасымалдап, есік алдында көлдеңдеп тоқтаған көлікке тией бастаған сәтте Баба Таня өзін ұстай алмай кетті. Дәліздің бұрышына бұрыла беріп, көзәйнегін көтерді де, кәрі жанарына іркілген жасты жеңімен жасқады. Осы уақытқа шейін ештеңеге иілмеген қайтпас қатты көңілі сыр беріп, сынықси қалыпты. Кімге, неге бола сонша босады, ол жағын кесіп айту дәл қазір қиын еді. – Келеміз, әже, келіп тұрамыз, – деп, жатыр мына көрініске өзі де толқып кеткен Ниязбек әжейдің иығынан қағып. Бәсең үнмен осы жұбату сөзді Зифа да қайталаған. Шын көңілі ме, күйеуінің ыңғайымен ықылассыздау айтты ма, ол жағы әзірше өзіне ғана мәлім. Кішкенесін кеудесіне қысқан келіншек артына қарамастан, машинаға қарай асыға аяңдап барады... Ниязбек пен Зифа содан бері «Баба Таняны» көрген жоқ. Тірі ме екен жарықтық?

+ Бейуақта жанған от

Махмұдтың: – Ақсақал, сәл кідіріңіз. Бітірейік мына әңгімені, – деп, шалғайына жармасқанына қарт қайырылған жоқ. Торы төбелдің бауырын орай қамшыны бір тартты да, борт-борт желіп, жөнеле берді. – Ал түсініп көріңіз, – деді өкіл қыз Махмұдқа қайтадан бұрылып. – Үлкен кісі ғой деп сыйлап, кішірейеміз келіп. Сондағысы мынау. Керзі етігінің ұшымен жас көңді сызғылып, өрнек салып тұрған қарасұр өңді, таңқы танау жігіт басын көтеріп алды да: – Қайтесіңдер босқа әуре болып? Неткісі келмесе... татуласқысы келмесе, өзі білсін, – деп жан-жағына алаңдай қарады. Қарапайым шопанның қайырылмай кеткеніне сәл-пәл қапаланып қалған Махмұд былғары кеудешесінің өңіріне жұққан қылшықты шертіп жіберді де, жасанды тісін жарқырата жымиды: – Барсын... бара берсін... Жеткен өресі сол ғой байғұстың. Енді амал жоқ, жиналыс ашуға тура келеді. – Қыстыққан ашуын ақтарып, кідіріссіз сөйлей жөнелген – тағы да ауылдық округтен келген өкіл қыз Балшекер: – Міне, өзіңіз де көрдіңіз ғой, Махмұд аға. Қашан келсеңіз де, өстіп дау шығарып, шатақтасады да жүреді. Үкімет бар жақсылығын өзге қожалықтарға жасап, осы Ақылбек ағадан ғана аяп отырған сияқты. «Қоражайым нашар, жем-шөптен тарықтым, бәлен жоқ, түген жоқ» деп жылайды да жүреді. Енді келіп өзінің баласындай адаммен тақасқаны – қай сасқаны?..

Қайта жастарға үлгі көрсетіп, ақылшы болмай ма? Мен өзімен басқаша сөйлесер едім, әттең, баяғы заман жоқ. Әр қожалық өзінше... Күңгірт әйнекті көзілдірігін орамал шытымен ысқылап, қайта киген Махмұд қиық мұртын баппен сипап қойды. Өкіл қызға басу айтып келді де: – Сен екеуміздің мақсатымыз – қол астымыздағы жұртты атыстыру емес, Балшекер, табыстыру. Бірақ қатардағы еңбек адамымен айтыспау керек, – деді тұжыра сөйлеп. – Неге, Махмұд аға? – Өйткені бұлар – күні-түні тыным таппай, еңбек өтінде жүрген жұмыскер қауым. Олардың түсінігі сен екеумізден мүлде төмен. Мына дала, мына қойдан басқа не көреді олар? Сен екеуміз жаңағы Ақылбек ақсақалды, мына Кәбенді мәдениетке баулап, тәрбиелеп отыруымыз керек. Жарайды, сені қойшы, Балшекер, сен әлі жассың ғой. Оқып-білетін, үйренетінің әлі алда. Ал мен деген... оқыған, білімді, эрудированный интеллигент емеспін бе? Өзің ойлашы... Мен сияқты осындай зиялы, биік адамның қайдағы бір қойшымен айтысып жатқаны. Фу, болмайды ол. – Ойбай-ау, басқаны былай қойып, Ақылбек аға жаңа тіпті сіздің өзіңізге де ұрысып тастады ғой. «Осылар маған арнайы келіп отыр-ау, ілтипат білдіре қояйын-ау» дейтін ойы жоқ мүлде. Ақыл айтып отырған біз де бір, ана төбеге қарап үрген төбет те бір болдық ол үшін. Басынғаны ма, немене, сонша? Әттең, баяғы заман жоқ... – Әй, Балшекер-ай, айттым ғой әлі жассың деп. Ол кісі де, мына Кәбен де жай, кішкентай адамдар. Біздің қатарымыз емес... Өзімізден төмен қарапайым жандардың қателігін кешіре білейік, ал мына жанжалдың жағдайы басқа. Шопанмен шатақтасып отырған да – шопан, яғни, бір кәсіптің, бір мақсаттың адамдары... Жеке қожалықтар. Аудандық ауыл шаруашылық басқармасының бас маманы Махмұд пен «Маңырақ» ауылдық округі төрағасының орынбасары Балшекерді алыстағы Жаңғызтөбе жайылым учаскесіне аяқ астынан алып келген бүгінгі төтенше жағдай еді. Айналасы адыр-төбелі, өрісі шұрайлы бұл қонысқа «Жыланбай» шаруа қожалығы орналасқан. Ол да ассоциацияға қарайды. Сол қожалықтың мүшесі Кәбен осы өңірдің байырғы шопаны Ақылбекпен шатақтасып қалған екен. Әңгіме былай болыпты. Көктемнің көрікті табиғаты мен жас төлдердің жарасымын тамашалаған Кәбен қаперінде дәнеңе жоқ, транзисторын тыңдап, күңгей беткейде жантайып жатпай ма? Кенет бір жақ бүйірден дүсірлете шауып Ақылбек ақсақал шыға келген. Келе, әй-шайға қарамастан: – Неге менің өрісіме жаясың? – деп зіркілдей жөнеледі. Мал бағудан жөнді тәжірибесі жоқ, нәті жуас жас жігіт себеп айтып, әлсіз қорғанған болыпты. – Жер құрып қалып па сонша? Әкет мына күңгейге қарай. – Ол жақ – шекара, баруға болмайды. – Неге болмайды? Мен дәл застаптың қасына да жайғам. Өй, кер жалқау өңшең. Ерінесіңдер ғой баруға.

облыстық масштабта өсіріп жатыр. Так что, мен жүрген жерде бәрі дұрыс болады, қарындасым... Қожалықтың қора-қопысысын, мекен-тұрағын асықпай аралап шыққан басқарманың бас маманы ақыл айтудан жас шопандарды кенде қылған жоқ. Жұмыстағы жастарды манадан бері жағалап, ерінбей-жалықпай есіпесіп сөйлеп жүрген зиялы жігіт енді оңаша бөлмені еркін иеленген. Былғары кеудешесін сілкіп іліп, галстукты ағытып тастаған оның қазір жағасы – жайлау, төсі – қыстау. – Махмұд аға қызық қой өзі, – деді Кәбен қасына келген Балшекерге. – Маған демалыс нет дегені несі? Бұрын бізге өйтіп ешкім айтпаушы еді. Қожалықтың екі-үш мүшесі төлқораға төсеніш тасып жатқан. Қастарында жүрген тәмпіш танау, кішірек сары қыз Балшекердің әңгімесін сонда да ілтипатсыз қалдырар емес. – Махмұд аға – нағыз интеллигент адам, – деді жетекші қыз тура жауап беруге асықпай. – Интеллигент дегеннің кім екенін білесің ме өздерің? – Білеміз... Галстук тағатын кісілер, – деп қалды Шеризат есімді жігіт әзіл-шыны айырғысыз үнмен. – Так, білесіңдер сол. Өзі отыздан жаңа ғана асты. Жап-жас болып аудан бойынша мал жөнінен бас маман. Оңай ма сол? – Пысық болғасын қойған ғой. – Енді пысық болмай... Білесіңдер ме, Махмұд ағаларың резервте тұрған адам. Қазірдің өзінде кез-келген шаруашылықты дөңгелететіп әкете алады. Ой жұмысы шаршатады ғой. Кішкене дем алғанда тұрған не бар? – Қандай күшті сөйлейді өзі... – дей берген Кәбенді ширақтау жігіт Шеризат: – Осы сен қыз... – деп іліп әкетті, көзін қысып қалып, – сол ентеллегент ағаңды айналдырып жүргеннен саумысың? Тіпті мақтауың асып барады. Бәлем, үйдегі жеңгейге жеткізіп қояйын. Мұндай дөрекі қалжыңды шыдаммен тыңдап, төзіп тұратын адамның Балшекер емес, әрине. Сиректеу қастарын түйіп алып, қалжыңбас немені біраз жерге апарып бастады: – Өзің комсомол... то есть, ұжым мүшесісің, өзің аузыңа келгенді айтасың. Есіңде болсын, мен мұндай қылжаққа, мазаққа жол бермеймін. Ағайдың қандай адам екенін осындағылардың бәрі біледі. – Рас, – деді Кәбен әлгі бастаған ойын енді аяқтап. – Жаңағы неткеніне... сөйлегеніне таң қалдым... сондай керемет кісі екен. Тіпті біз білмейтін неше түрлі сөзді қалай нетеді... Осы аузымды ашып қалдым... Жаңғызтөбе аталатын бұл мекен бірнеше қожалықтың басын құрайды. Кеңес заманында ферманың жайылым учаскесі болған жер ғой. Сай түбімен сылдырай аққан бұлақ бойына санаулы үйлер шашырай орналасыпты. «Жыланбай» шаруа қожалығы ауылдың аяқ жағынан орын тепсе, жеке шопан Ақылбектің қонысы бұлақ суының арғы жағында, оңаша. Қожалық мүшелері күндізгі шаруаларын ыңғайлап, кешкі дастарханға жиналған кезде де қарт шопан әлі қара көрсетпеді.

басшы жоқ. Мұндағы халықа басу айтып, тоқтатқан болып жатырмын. Кейбіреуі бағынатын емес... Әйтеуір шама келгенше басшылық жасап... Заставаға да тездетіп хабар беріңіздер. Орталықпен сөйлескенде өрт машинасын шақыруды да ұмытқан жоқ. Егер от кең алқапты алып кетсе, жайылымнан қалу қаупі барын да баса айтқан. – Ағай, – деді манадан бері Махмұдтың маңайынан бір елі қалмай жүрген Балшекер. – Ол от шынында да жаңағы кісі айтқандай болса, қайтеміз? – Қандай тағы? – Біреулер жағып тастап кеткен от болса ше? – Е, болса, бола берсін. Қайта ол жақсы емес пе? Аналар барады да, сөндіре салады. – Қайдам?.. Жұртты бекер дүрліктіріп ұят болып жүрмесе... Сыртта тұрған жүргізушінің ентігіп кіріп келгені – осы кез: – Маха, әлгі от... – Иә, немене от? – От жоқ болып кетті...

* * * Ауылдың желөкпелеу бір-екі жігіті отты көре салып, мотоциклге міне шауыпты. Жүргіншілер орта жолда соларға кезікті. Жолсыз тасты жерде мотоциклдің дөңгелегін жарып алып, дағдарып тұрған олар да трактордың тіркемесін жармаса берді. Іркес-тіркес шұбалып, төбеге қарай тарта жөнелген топтың қарамы едәуір. «Кә-кәлап» шақырып екі-үш итті ілестіре шыққан – Ақылбек ақсақал. Қарбаласта өзге жастардың қаперіне келмеген нәрсе. Топтың ең алдында келе жатқан да – осы иттер. Ит болғанда, қасқыр алатын қазақы төбет немесе жебедей зымыраған тазы емес. Қала жұрты қасқалдақтың қанындай қадірлейтін әлгі бір асыл текті тұқымға да ұқсамайды. Ата-тегі араласып кеткен ауыл арасының жай бұралқылары еді. Сонда да ит аты бар, көңілге демеу. Олардын кейін тасты қырқалармен соқтыра шауып келе жатқан екеу – Ақылбек қарт пен Шеризат. Жас жігіттің астындағы торы айғыр – ауылдағы дәмелі жүйріктердің бірі. Ара-арасында иесі басын жіберіп-жіберіп қояды. Өзге аттар сәл кейіндеу. Кешкі саф ауаны былғап, бұрқылдата түтін үрлеген көк трактор да аттыларға қапталдасып таяп қалыпты. Тіркемесі бұлғақтап жазық жерге келгенде ағызып-ағызып алады. Сондайда тіркемеде отырғандар: – Айда, айда! Басып оз! – десіп шу ете түседі. Кеш құшағына енген көк майса төбелер, таза ауа, суыт жорық жас көңілге желік бітіріп жібергендей. Сөйтіп бұл жүріс бір жағы трактор мен аттылардың арасындағы жарысқа да ұқсап бара жатыр.

Топ төбеге таянған сайын әлгі маздап жанған от та айқындала түсіп еді. Бірақ неғылған от екені, қалай жанып тұрғаны әлі де мәлім емес. Дәл қазір өзін болжам жасайтындай белгілі бір жобаға келтіру де қиын. Төбенің бергі түбінде көлденеңдеп жатқан екі қапталы жайпақ, бірақ кеңдеу сай бар. Соған түскесін-ақ, от жанып тұрған жер көзден тасалана берді. Қайта көтерілетін беткей қарағанды-бұталы, оның үстіне сәл күдірлеу екен. Трактор орағыта жүрді де, аттылар әлгі қиямен өрге қарай тура салды. Сонан күдір тұстан асып, төбе басы көзге іліккенде атты сабалап ең алдыда келе жатқан Шеризаттың: – Ой, қайда кеткен, ей? – деген жарықшақ даусы шықты. Бәрі де жоғарыға жалт қараған. Манадан маздап жанып тұрған оттың орыны дәнеңе болмағандай тыптипыл. Сәл-пәл кідіріп, абыржып қалған аттылар алға қарай қайта ұмтылды. Ақылбек ақсақал неше заманнан бергі қалыптасқан далалық дағдысына басып: – Айтақ, айтақ! Айт, айт! – деп, иттерді де айтақтап жіберді. Заты ит демесең, төрт аяқты салпаң құлақтылардың алып-жұлып әкетіп бара жатқан ештеңесі жоқ. Тіпті айқайға елігіп мәу дейтін емес, бұта-бұтаны тіміскілеп, өздерінше албаты лағып жүр. Әлгі оттың қайда жоғалғанын өздерінше жобалап, жосыла жортқан аттылар төбе басына да жетті-ау! Бір бүйірден қиялай көтерілген трактор сәл төменіректе кідіріп тұр. Үстіндегілер тегіс жапырлай түрегеліп алған. Кенет: – Әне, ананы қараңдар! – деп айғайлап жіберді Кәбен. Ол нұсқаған жаққа тіркемедегілер де жалт бұрылды. Жалт бұрылды да, бәрі бір дауыспен: – О, о! – десіп, ішектерін тарта, бір ышқынып қалысты. От енді басқа жақта маздап жанып тұр еді. Жалғасып жатқан екінші бір төбенің басында. Ауыл мен екі арадағыдай қашық емес, жақын жерде және өзі аттылар тұрған қырқадан едәуір төменірек. Күн көкжиекке жаңа сіңіп кетсе де, әлі көзге таған түсе қоймаған алагеуім шақ. Сондықтан ба, оттың жарығы манадағыдан күштірек көрінеді. – Бұл не, жын ба, шайтан ба? – деді шыдамсыз Шеризат торы айғырының басымен алысып тұрып. – Шынында да не жұмбақ? Неғылған от? – десті өзгелері де қайран қалғаннан басқа қайран қыла алмай. Сонан кейін бәрінің жапырлай бұрылғаны – Ақылбек ақсақал. Жайшылықта жібі түзу әңгімесі жоқ, дік-дік еткен ноқайлау кісі мына қысылтаяң шақта көкейге ұялайтын қай бір парасатты сөз айта қойсын. Жөн білетін көшелік байқалмаған адамнан жөнжоба күту де қиын. Сонда да орталарында бүкіл өмірін далада өткізген тәжірибелі қарттың болуы көңілге медеу. – Әй, мынауыңды білмеймін, – деді Ақылбек әлгі жарық жаққа шүңірек көздерімен шүйіле үңіліп. – Қырық бес жыл қой бақсам да, дәл мұндайды көрген емеспін. Ит білсін бе не екенін? – Мүмкін, шайтан шығар?..

ұмтылысқан. Міне, межелі жер де тақау. Сол кезде алда келе жатқан Шеризаттың: – Ой, әкеңнің... – деген боғауыз аралас айқайы құлаққа жетті. – Қайда кеткен тағы? Шайтан ғой, мынау. Анық шайтан. Жанып тұрған жерінде от тағы жоқ болып шықты. Бұл төбенің басы сәл тегістеу екен. Үшеуі дүсірлетіп отырып-ақ лезде жетіп келді. – Әне, – деді Кәбен алакөлеңкеде қолын сілтеп. Міне, ғажап! Жоғалып кеткен от енді күнгейге қарай сәл қиястау орналасқан тағы бір төбенің шекесінде жанып тұр. Сай-сала, төбе-төбенің жіктеріне қараңғылық ұйи бастаған. Сондықтан да, күн бар кездегідей емес, оттың жарығы айналасына бозартып тіпті қутты көрінеді. – Әй, балалар, бұл не сонда? – деді анау-мынау жөпшеңді ештеңеден тайлыға қоймайтын Ақылбек қарттың өзі де. – Енді қараңғыда із де кесе алмаймыз. – Не істейміз, аға? – деді Кәбен. – Білмей тұрмын нәлет алғырды. Айтып отырмын ғой, қырық бес жыл қой соңынан жүріп мұндай бәлені көрген емеспін. Не де болса, кейін қайтамыз ғой деймін. Мені қойшы, сендерді бірдеңеге ұшыратып алсам... Құрысын, аттың басын бұрайық енді. Көңілге қонымды мына ақылға көнбей, қиястана қалған – әлгі ұшқалақтау Шеризат. – Кішкене тұрайықшы. Қайтер екен? – деп, тапжыла қоймайтын ыңғай байқатты. Сол-ақ, Ақылбек ақсақалдың лезде айбарланып шыға келгені: – Әй, шырағым. Үлкеннің айтқанын қыстырмайтын қайдан шыққан немесің өзі? – Қайдан шыққанымда шаруаңыз болмасын. Кәбен, әкел мылтықты! – Не дейді, ей, мына күшік? Беттен алуын қарашы қаршадай болып. Тартып жіберейін бе осы. Кеше Кәбенді емес, сені ұруым керек екен ғой. Кәне, жүр! – деп, қарт жігіттің қасына тебініп жетіп-ақ барды. – Аға, менікі жай қалжың ғой. «Әзілің жарасса, атаңмен ойна» демей ме. Ортамыздағы жалғыз шал болғасын... – Қалжың дейді, ей. Қалжыңды көрсетейін мен саған... – Аға, қайтамыз. Қайтпай, енді осы жерге түнейді деп пе едіңіз. Тек қайтар алдында сонау отқа қарай бір рет болса да мылтық атып кетейікші. Аттан түскен күйі Шеризат талтайып тұра қалды да, әскердегі үйреткен әдіспен мылтықты иығына тіреп тарс еткізді. Сосын үшеуі де қайтар жолға ыңғайлап тізгінді бұра берген. Сол кезде Кәбеннің: – Ана, қараңдар. От нетіп... қалды! – деген даусы естілді. ...Аспанға жамырап жұлдыздар шыққан. Бұйрат-бұйрат жер бедерінің нобайы ғана байқалады. Түн қараңғылығы салбырап иектей бастаған кең өлке. Қараңғыда көз құртына айналған жалғыз от жалп етіп сөнгеннен кейінақ айналаны әлдеқандай тылсым тыныштық торауылдай бастаған сияқты көрінеді. Мына қолат-қолтыққа бұқпантайлап жасырын жүрген қаскөй жандар болмаса неғылсын.

Жалаңаш қолмен қамалға шапқандай ақылсыз ерліктің не керегі бар. Осы байламға тоқталған үш салт атты кідірместен келген іздерімен кейін қарай ызғыта жөнеледі. Жұмырланып зырлаған иттер енді алдарында. Ауыл сыртында қуғыншыларды күтіп тұрған біраз адам бар екен. Телефон арқылы сол сәтінде-ақ аудан орталығына жетіп үлгерген тосын хабар шағын ауылды қалай дүрліктірмесін. Мән-жайға қаныққан жұрт бұл кереметті неге жоруды білмей, сан-саққа жүгірте сөйлеп жатыр. Үрей, қорқынышпен қоса бәрінің де алдымен ауызға алатыны – сақтық жайы. Не болса да, бүгінгі түннің тынышсыз өтетінін жарыса айтуда. – Босқа үркіп, паниковать етпеңдер, – деген орнықты қоңыр дауыс иесі Махмұд еді. – Ел аман, жұрт тынышта жау келе қалды деп пе едіңдер? Ничего, тиісті орындардың бәріне хабарлап тастадым. Бүкіл аудан осы жағдайды біліп, құлақтанып отыр. Қазір жауапты адамдар да келіп қалар. Көп шуламай, кәне, үйлеріңе тараңдар. Сосын дауыстап, анадай жерден өте берген салт атты Ақылбек қартты шақырып алған. Бір аяғы машинаның тепкішегіне салып тұрып, тұжыра сөйлеген үні – нығыз: – Ақсақал, жиналыс ашуға кеш болып кетті. Бірақ жауапкершіліктен қашып құтыла алмайсыз. Жас шопанды жазықсыз жәбірлеп алып, еще татуласқыңыз келмейді. Бұрынғы заман емес, өкінішті. Әйтпесе кәсіподақ жиналысына салып, әуселеңізді көрер едік. Ничего, мына жиналыс та оңай соқпас сізге. Бұндай бейбастық қылықты назардан тыс қалдыра алмаймыз. Оның үстіне басшы адамның сөзін құлаққа ілмейді екенсіз. Өңшең жас баланы от қууға ертіп кеткеніңіз тағы бар. – Әй, шырағым, ділмарсыма. Ана өріс мәселесін шешетін болдың өзі? Соны айтшы. – Айттым ғой сізге оны кім шешетінін. Немене, табан астында өріс керек болып қалды ма? – Ә, шеше алмаймын де. Ендеше неғып босқа тантып тұрмыз екеуіміз? – деді де, қарт атын тебіне берді. Жаңағы алашапқын қуғын кезінде Кәбен екеуінің татуласып үлгергенін айтып, ауыз ауыртқысы келмеген. Бейуақтағы от құпиясы ауыл жұртына ертеңінде-ақ мәлім болды. Сөйтсе, бүкіл елді дүрліктіріп жүрген басқа ешкім емес, осы жердің адамдары екен. Аудандағы тиісті орындардың шекара қызметкерлерімен келісе отырып жүргізген «От» атты операциясы болып шықты. Операцияның мақсаты – шекаралық аймақта тұратын халықтың қырағылығын тексеріп байқау. Ауыл сыртындағы бөгде құбылысты дер кезінде аңғарып, шара қолдануға әрекет жасағандары үшін Маңырақ округінің әкімшілігіне алғыс жарияланды. Аталмыш елді мекенде қызмет бабымен жүрген аудандық ауыл шаруашылығы басқармасының бас маманы Махмұд төтенше жағдайда тұрғындарды ұйымдастыруға ұйытқы болған. Арнаулы орындарға дәл уақытында хабарлаған, іскерлік көрсеткен. Бас маманның өзгеше ілтипатқа бөленіп, сыйлықпен марапатталуы да сондықтан. Осы хабарды естіген сәтте жұқалаң өңі құбылып кеткен Балшекердің:

... Сол үйге қарай маңайлауға жүрегі дауалайтын емес. Бірақ, бармасқа лажы қайсы? Әдейілеп келе жатқан шаруасының өзі сонда болып тұрса, бұлтарар жөні жоқ. Аяғын санап басқан жігіттің екі көзі – көше табанында. Көңіл түпкіріне көмілген сонау ит жылғы көріністер көз алдында бұлдырбұлдыр елестеп өтеді. ... Онда Ерланның небәрі он-он бір жастағы кезі еді. Үшіншіні бітіріп, жазғы демалысқа шыққаны сол болатын. Қарт әкесі аяқ астынан сапарға жиналды. Өзі ес білгелі туысқаншыл кісі осы жолы сонау алыстағы қалаға Ерланды да ала кетпек. – Онда кімге барамыз, ата? – деді бала. – Кімге болушы еді? Жайсаңда Әлен ағаңнан басқа кім бар?.. Ауылдың қай баласы қыдырғанды жек көрсін. Ерлан да «уралап», тұрған орнында ыршып-ыршып түсті. – Бір-біріңді көрмей, әбден жат бауыр болып кеттіңдер тіпті. Ол неме де тікбақай. Өстіп өзіміз бармасақ, араласып тұруды білмейді. Ертең менің көзім жұмыла қалса, мына түрлеріңмен бір-біріңді танымай кетерсіңдер... Атасы екі күннің бірінде еске алып, есімін жаттап отыратын Әлен ағаны Ерлан қайдан білмесін. Ауыл-аймақтан ұзап көп алысқа шықпаған қарттың түсіндіруінше, Әлен жастайынан қалашыл болған нағыз қаратаяқ. Орысша майпаңдата жөнелгенде, көк көз жолдастарының өздері жаңылады. Қолынан келмейтіні жоқ, ісмер. Келіншегі де ақ қағаздай таза, пысық-ширақ, қаланың қызы. Қысқасы Тілен бабаның мұқым өрен-жаранынан шыққан көзіқарақты «городской» – әзірше жалғыз Әлен. Тек, әттең... Тіл ұшына келіп, ар жағы айтылмай қалатын «тек, әттеңнің» не екеніне Ерлан ой жүгіртіп көрген емес. Әкесінен қадалып сұрауды да білмепті. Әлен ағасы бұған дейін бір-екі рет ауылға келіп қайтқан. Сонда оның арақ ішіп, әжептеуір қызып қалғанын байқап еді. «Е-е, атам ағаның осынысын айтады екен ғой» деді еске алып. Әйтпесе, атасының мақтағанындай бар секілді. Сол кездегі ауыл еркектерінің әуестігі шамалы шоқпардай галстукты жағасына астарлап байлап алыпты. Киімі де бірсыдырғы жинақы. Қызып отырып

қарлығыңқы дауыспен орысшалап салған үні де өзінше әсерлі. Бәрінен бұрын ағаштан ойыншық машина жасап, жаман інісін қатты қуантқанын айтсаңшы. Жеңгесі де есінде. Кәріс келбетті қолтоқпақтай ғана ағасына қарағанда, сұңғақтау көрініп еді. Енді сондай «городской» ағаның бұрын көрмеген үйіне бару, тіршілігімен танысу – қуаныш емей, немене. Әрине, осыдан аттай ширек ғасыр бұрынғы сол сапардың ұсақ-түйегіне дейін құнттап, есте тұтас жаңғырту мүмкін емес. Әйтеуір сол жолы Ерлан өз өмірінде алыс сапарға алғаш рет шығып еді. Шалғайдағы фермадан көрші ауданның орталығына жету ішін көліктен көлікке ауыса отырып, біраз мехнат шеккендері жадында. Ұзақ жолда ауырып, жүрегі айнып дегендей мазасы әбден кетсе де, сыр бермей шыдап баққан. Сөйтсе, атасы (жасының үлкендігіне орай Ерлан әкесін «ата» деп атаушы еді) «қала, қара, шәрі» деп дабырайтып жүргені аудан орталығы Ақжардан сәл ғана қалқыңқы жер екен. Ерлан көрсем деп қиялдап, іштей аңсап келген көп қабатты биік үйлер жоқ, екі тәжілі етіп салынғандардың өзі некен-саяқ. Асфальт – орталық көшелерде ғана. Тек Ақжарға қарағанда әлдеқайда аумақты әрі тәртіппен салынған көрінеді. Шағын қаланың шет жағындағы көк қақпалы шатырлы үйлердің бірі Әлен ағаныкі болып шықты. Саңғырлаған көп бөлмелі кең баспананың тұрғыны үшеу-ақ – аға-жеңгесі және олардың Райхан деген кішкене қыздары. Арып-ашып, артынып-тартынып қарт пен баласы кіріп келгенде, үй иелері мәре-сәре болды да қалды. Қолдан түскен қоржынды Сара жеңгей ас үйге ала жөнелді де, былдырлаған Райхан атасының қойын-қоныштарын тінткілеуге кірісті. Келген сайын дәмді-тәтті әкеліп, ақсақал кішкентайды әбден жаман үйретіп қойған көрінеді. Қаланы асыра мақтап жүрген атасының сөзіне көңілі пәсейіп қалған Ерлан енді ғана жадырайын деді. Аға-жеңгесі қалжың сөзге бір кісідей жүйрік адамдар екен, ауыл-аймақтың амандығын сұрап, өздерінше мәз. Бұрын дәмін татпаған әр түрлі тамақты Ерланның аузына тықпалап жүрген жеңгейдің де шығарға жаны бөлек. Сықылықтаған күмбір күлкісі, ас ұстауы қандай! Әлен аға сырнайға қосылып ән салғанда, тыңдаған жанды еріксіз елітіп, елжіретіп әкетеді... Ертеңінде барлығы жаяулап қала аралады. Танитын көрші-қолаң атасын шақырып, дәм татқызды. Бір сөзбен айтқанда, осынау алғашқы сапардың әсері әп-әдемі болып қалыптасып келе жатыр еді. Шат-шадыман көңілдің мал түсіп, ойрандап кеткен бақшадай әңкі-тәңкісі шыққаны аяқ астынан. Ұйытқи соққан борандай бірден-ақ өрши жөнелген ұрыс-керістің неден басталғаны есінде жоқ. Әйтеуір, сөз етуге арзымайтын әлденеге ілінісіп отырған ағажеңгесі келе-келе, шаптығып айқайласты да кетті. Еркіне жіберіп қарап отырсаң, бір-бірін түтіп жеуден тайынар емес. Қысық көздері қанталап кеткен ағасы жеңгесінің желке жағына тұрып, тебітіп-тебініп қояды. Ұрыскеріске әбден төселіп алған жанның кейпімен Сара да бет бақтырар емес. Әлгінде ғана сыңғырлап тұрған әдемі күміс күлкісі көмірге айналып жүре бергендей. Жарықшақ үнмен шаңқылдай айғайлағанда, қос құлақты қабаттап басып, бет алды безе жөнелгеннен басқа амал жоқ секілді.

Айдың-күннің аманында бүйтіп жанжалдасқан жандарды көрмеген Ерлан алғашында шынымен қатты састы. Жан-жағына жыпылықтай қарап, «Ата, ата» дей берді бар болғаны. Есірік, ащы айғайдың қасында жасық даусы аш қозының естілер-естілмес маңырағанындай тым әлжуаз. Екі жақ та әбден кәріне мініп, табан тіресе ұрысқа кіріскен сәтте араша сөз де адыра қалды. Айғай-ұйғайға жоқ нәті жуас шалдың: – Әй, балалар, әй! Сабыр, сабыр! Бір ашуыңды бер енді, әй, батырекесі... – деген басалқы сөзі құлаққа ілінбей, босқа қор болды. Момақан ғана тыныш ұяда өскен Ерланға мына салғыласу жан аяспас қырық пышақ төбелестен бір де кем болып көрінген жоқ. Сапарға шығар алдында ауылдағы бала атаулыға іші кепкенше мақтанғаны қайда? «Ой, осылай да осылай. Қаладағы ағамның үйіне барамын... Қызыққа әбден қарық боламын» деп. Ал, көрді қызықты. Үдеп өрши түскен шаң-шұңға кішкене қыз Райханның бақырып жылауы қосылып, үй-іші азан-қазан. Лапылдаған кешегі көңіл, қаладан алған әдемі әсер лезде сап тыйылыпты. Өткен жолы атасының «әттең» дегені осы ұрыс-керіске байланысты болды ма екен? ... Шал мен баланың аттанар сәтте қайта танығаны – сол алғашқы күнгі жайдары қас-қабақ. Тымық дүниені ұйқы-тұйқы етіп өткен долы дауыл аяқ астынан күрт тынши қалған тәрізді. Екеуі тіпті түк болмағандай зыр жүгіріп жүріп, меймандарды құрметпен шығарып салды. Қоржынды иығына асып, жіті адымдаған Әлен аға автостанцияға жеткенше күлдіргі әңгімелер айтып, ауыз жапқан жоқ... Мұндай қисынсыз кереғарлыққа таңырқаған баланың қолынан қасындағы үлкендерге кезек жалтақтап, қарай бергеннен басқа не келсін. Ат тепкендей болған ақылы айран-асыр. Дегенмен, қалаға қалай барып қайтқанын ауыл балаларына аңыздан әрмен тамылжыта айтып жүрді. Әкесінің туған інісі Қойшыбай қылжақпас әрі тік мінезді адам. Мосқал тартып қалғанына қарамастан, үлкен-кіші демей, қылжақтап ойнай береді. Сапар жайын тақуалап сұрап отырып, оның: – Жеңешең көрсеткен шығар саған қызықтың көкесін, – дегені түйеден түскендей етіп. Сосын атасы екеуі ешкімге тіс жармастан тек ішке түйіп қайтқан сүреңсіз оқиғаны көзбен көргендей сол қалпы тәптіштеп айтып берсін. Сырттай нобайлап жеткізсе де, өз сөзіне титтей де күмән келтірмейтін аса сенімді адамның түрі. Қаны тамшылаған мұндай шындыққа ештеңе дей алмай, Ерлан қарадай қызықтырады: – Оны қайдан білдіңіз, көке! – Е, о келіннің сырын кім білмейді. Маңына жан жуытпай, беттен алып, төске шауып отырса... Ана жылы тастатайын деп-ақ барып едім, Әлен ағаң ақылымды тыңдамай, жер қылып қайтарды мені. Оның әкесі, сенің әкең, мен бірге туған үш шалмыз. Әленнің әкесі туған ағамыз емес пе? Сол кісінің аруағын сыйлап қана қолым бармады, әйтпесе, лақша бақыртып, тепкілеп кететін едім.

ер жеткенше қалаға барғыштауын қойған жоқ. Алғашқыдай асау құштарлық болмаса да, «Әлен-Сара» деп дегбірі қашқан шалдың көңілін қимай, ілесе беретін. Ал, қалаға бара қалса, көретіні – әбден зәрәзап қылып біткен сол белгілі жайттар. Жазыңқы қабақ, жарқын жүзбен қарсы алған үй иелері меймандар жата-жастана жатқан екі-үш күннің ішінде өз сырларын әйтеуір бір алдырып үлгіреді. Неге өйтеді екен? Әлде ішімдіктің әсері ме? Әлде өздерінен туған бір баланың жоқтығы күйзелтеді ме? Атасының бұларға ерекше ықылас бұратыны да, бәлкім, соны түсінгендіктен шығар... Жалғыз Қойшыбай көкесін ғана емес, Сара жеңгесін де жақтырып жатқан өзге ағайын-жұрағат шамалы. «Ел-жұртқа осыншама сүйкімі жоқ жандарды атамның соншалықты жақсы көретіні несі?» деген сауалды бетке ұстап, қалаға барудан қашқақтауды да шығара бастады. Тамызып-тамызып қана сөйлейтін әкесінің жалғыз уәжі: – Е-е, баламысың деген. Отбасы, ошақ қасы болғасын, ыдыс-аяқ сылдырламай тұра ма? Дардай басымызбен береке деген болып, әркенің қылығын қылып қайтеміз? Ол да – бір атаның ұрпағы... үлкен ағамыздың баласы. Көзі тірімде көңілден шет қыла алмаймын оны. Аса бір нәзік қимастықпен айтылған «ол» адамның кім екенін жеткіншек Ерланға қазбалай ұқтырудың қажеті де жоқ еді. Бұрыннан бекіген берік уәдесінен атасы ешқашан тайып көрген жоқ: қыбырлап кеудеде жаны жүргенде қаламен екі араны қара жол қып тоздырудан ешқашан қажыған емес. Арақатынастың пышақ кесті сап тыйылуы – атасы көз жұмғанан кейін. Есейгеннен кейін Ерлан Отан алдындағы азаматтық борышын өтеп, әскерге кетті. Сонда жүргенде, Әлен ағасы қайтыс болды деген қаралы хабар алды. Міндетінен босап келгесін, жеңгесіне барып, көңіл айтып қайтқан. Содан кейін олай қарай тышқан ізін салған жоқ. Алыстағы астанаға барып, жоғары оқу орнына түсті. Оны бітіріп, жолдама бойынша жұмысқа жіберілген жағында біржола тиянақтап қалып қойды емес пе? Яғни, былайша айтқанда, қазір Ерлан Әлен ағасынан кейін – Тілен бабаның әулетінен шыққан екінші қалалық, көзіқарақты азамат. Енді, міне, ақ қағаздай пәк көңілін сүреңсіз сезімге бөлеп, жайсыз әсер қалдырған қалаға оншақты жылдан кейін бір-ақ аяқ басып тұрғаны. Сонда да келе қоймас еді, көңілін алаңдатқан осы бір тосын жай болмаса. Техникумді енді ғана бітірген қарындасы осы қалаға жұмысқа жіберіліпті. Жалғыз емес, күйеуімен. Екі жастың үй болып, бас құрғанына – бірер айдың ғана жүзі. «Басқа баспананың реті келмегенсін, әзірше Сара тәтейдің үйінде тұрып жатырмыз» деп хабарласқан. Кейін телефон арқылы сөйлескенде, қарындасы тәтейдің үйінде жағдайларының онша келіспей жүргенін шетпұшпақтап сездіріп еді. Еңбекке енді араласып, жаңа үйленіп жатқан жастарға осындай қысылшаң кезде қолұшын беруі туыстық парызы емес пе? «Барып, шаруаларыңды реттеп қайтамын» деп уәде еткен. Бірақ, жер мойыны қашық, науқан қызған уақытта жұмыстан босанып шығу оңайшылықпен орайы келетін шаруа емес. Сонан тиісті еңбек демалысына қолы жеткен күні кідірместен жолға шыққан беті еді.

Сара жеңгейдің сыры өзіне мәлім, қақаңдаған қазымыр кісінің жас жұбайларға жайсыз тиетінін алыстан-ақ болжаған-ды. Жолдамамен келген жерінде қандай үйге барып паналағанын естіген сәтте қарындасына жаман қатты жыны келгені. «Бүкіл қалада баспана құрып қалғандай қарашы тапқан жерін. Тәрбиелі шаңырақта өскен ана күйеу баладан да ұят-ау! Қобызын сарнатып отырған шығар менің ана көкайыл жеңгем». Аяғын сүйрете басып, таныс көшенің таныс қиылысына келіп те қалыпты. Әне, қоңырқай кірпіштен қаланған көне дүкен. Ұмытпаса, соның ар жағында су алатын құбырдың шүмегі болуы тиіс. Сол құбырдың қасында... Оншақты жыл өтсе де, сол таныс дарбаза, жайпақ шатырлы үлкен үй анадайдан-ақ көзіне оттай басылады. Сол-ақ екен, жүрегінің атқалақтап аузына тығылғаны. Көріспеген осынша ұзақ жылдың ішінде жеңгей, әрине, біраз өзгеріпті. Ең алдымен, бұрынғы сұңғақ денесі сәл аласарып, жота тұсы бүкшиіп, құныс тартқан екен. Бір кездегі сопақша аққұба өңі қазір суалған сиырдың желініндей алжа-алжа. Күлсе, жайнаң қағып, кәріне, мінсе, ызғар шаша қалатын қара көздерінің оты сөніңкі. Бұрынғыдай керілген сәнқой хал жоқ. Иыққа ілінгенін кие салып, салп-салп жүре беретін кәдімгі салдыр-салақ әйелдің анық нұсқасы. Өзгермегені – сол кездегі жігерлі шалт қимылы, жанасып кетсең, сайрап қоя беретін сарқылмас сөзшеңдігі. Қуана қарсы алған жас туыстарымен дұрыстап жағдай сұрасуға да мұрша бермей, тіл мен жағына сүйеніп, сапылдай жөнелді. Қайнысымен бұрынғының салауатты шешелерінше құшақтасып көріскен ол көз жасын сығымдай отырып, біраз өкпе-ренішін айтып тастады. «Ағаң өлгелі маған жолауды қойдыңдар» дей ме, «Әленнің ағайын-туғаны мені тірідей өлдіге санайтын шығар. Санаса, санасын, мен де көріп алдым оларды» дей ме; «Соншамасы отырып, мен секілді жалғыз жесірін жетімсіретсе, өздері білсін. Құдай оларды да бір күн жылатар» дей ме; «ең құрығанда Әленнен қалған ана жалғыз тұяққа жәрдемін беріп тұруға жарамайды, адам ба солар» дей ме, әйтеуір ағайдың артында қалған бар туысты ағаш атқа неше мінгізіп, неше түсірді. Сосын барып өз төркінін мақтауға көшкен, «жалғыз қарғасы» Райханының жайынан жалықпай сыр шерткен. Бірақ, бәрібір шырғалап шыға алмайтын, қайта айналып соғып торуылдай беретін өзекті тақырыбы біреу-ақ: – Жарықтық жақсы кісі еді ғой. Бәрімізге қамқор болып отыратын. Тіпті, менің туыстарымды да – бірдемесін апарып беріп, жұмысын істеп тастап, жарылқап тастайтын. Өле-өлгенше Райханын мойынына мінгізіп өтті ғой жарықтық. Ол бар кезде ештеңеден таршылық көргеміз жоқ. Айтып отырмын ғой, міне, дастарқан, міне, нан. Осыдан өтірік болса, осы дәм ұрсын. Маңдайымызға сыймай кетті. Қайтейін, Әлен жарықтық тірі болғанда, өстіп шошайып отырар ма едім жападан-жалғыз... Пырс-пырс етіп жылады. Ұзақ сонар әңгімені ерінбей тыңдап отырған Ерланның екі көзі маңдайынан шыға жаздағаны. Жанын толқытқан сезім қуатын ішіне бұқтырып үйренген сабырлы жігіттің бұлайша қобалжуы көптен бері алғаш рет. Қайран қалмай қайтсін – жеңгесі буынсыз тілді

барынша безеп, марқұм күйеуін жер-көкке сыйғызбай, мақтап отырса. «Отыз жыл отасқан қосағымды өзімнен артық білетін кім бар? Ендеше осы айтып жатқан әңгімемнің қылдай өтірігі жоқ. Құй сен, құй сенбе!» деп қояды араарасында қарадай куәлікке жүгініп. Оның айтуынша, әке-шешеден ерте айрылып, жалғыз өссе де, Әлен ешкімге кеудесін бастырып көрмеген ер жігіт еді. Қай жерде жүрсе де, жолдастары хан көтеріп, құрмет тұтатын. Қайын жұрты (яғни, жеңгейдің төркіні) қашанда алақанға салып, айрықша әспеттейтін. Той-думанның гүлі, жиылған жұрттың жыры болатын. Дауысы сазды әнші, он бармағы ойнаған сырнайшы еді. Досқа қайырымды, дұшпанға айбынды еді. Сүйікті жар, мейірбан әке еді. Райханды өгей деп өкпелеткен емес. Сондай асыл азаматты ел-жұрттың маңдайына сыйғызбай, алып кеткен ажал сұмды атарға оғы жоқ артта қалған жесірінің. Жүректе мәңгі бедерленіп қалған сүйкімді бейнесі ғана жар көңіліне медеу. Сара жеңгей осыдан оншақты жыл бұрын дүниеден қайтқан жұбайы жайлы осылайша тебірене сөйлеп, қылаудай шаң жұқтырар емес. Оның сағынышты да зарлы үніне ден қойсаң, ерлі-зайыпты екеуі ешқашан шәй десіп, түс шайысуды білмеген. Бала кезде Ерлан көзбен көрген сол бір сорақы оқиғалардың ешқайсысы болмаған секілді. Оның сөзіне салсаң, Әленнің өзін аямай төмпештеп жатқанда атасының жанұшырып арашаға түскені де, аузынан ақ ит кіріп, көк ит шығатын өзінің шайпаулығын да, төркініне сан рет қашып барғанда тағы да атасының сақалын көлденең салып жүріп, екеуін татуластырғаны да, толып жатқан осындай басқа да келеңсіз жайттардың өмірде болғаны – жалған, Ерланның ертеде көрген түсіндей дәмі-татуы жоқ жадағай елес қана. Бұлтартпас шындық сонда қайсысы десеңіз – Әленнің туған-туысының Сара атын естісе, әзірейілдің түгін көргендей өре түрегелетіні; сырттай сыпайысығанымен, іштей ұнатпайтыны, соның салдарынан күйеуінен айырылғаннан кейін қу тізесін құшақтап жалғыз қалғаны. – Сендердің өрен-жарандарыңды маған қарсы қойып кеткен ана Қойшыбай шал, – дейді Сара бұл кезде сүйегіне қына шығып үлгірген қайын ағасының атын қаймықпай атап. – Екі дүниеде менің қолым – сол шалдың жағасында. Оның мына сендерді не деп оқытып кеткенін мен білмейді дейсің бе? Білем, бәріңнің мені кімге санайтыныңдарды. Қыл аяғы жібі түзу болып өсер дейтін сенің өзің менен шыбын-шіркей болып безіп кеттің емес пе? Мына екі бала болмаса, ендігі осы босағадан аттар ма едің, жоқ па едің... Еріксіз бас шұлғитын шындықты көлденең тартқанан кейін мойындамасқа амал қанша? Осы жайттың бәріне тек өзі кінәлідей Ерлан еріксіз төмен қарады. Бұл кезде баяғы кішкене шолжаң қыз Райхан тұрмыста. Көршілес аудандағы бір ауылда. Жалғыз қалған шешесін жанына жақындатқысы келіп оқталған екен. «Әлен салған үйді қаңыратып ешқайда кетпеймін. Отын өшірмеймін. Менің де сүйегім осы босағадан шығуы керек» деп тапжылмай қойған Сараның өзі көрінеді. Қарақан басы ғана, асырай алмай жатқан бала

жоқ. Зейнетақысы бір басына қаптал жетеді (заңды демалысқа шыққаны былтыр ғана екен). Ат терлетіп арнайы келген екі жаспен оңаша сөйлесудің сәті ертеңінде бір-ақ түсіп еді. Екеуінің де қабақтары жазыңқы, көңілдері тоқ. Шайпау жеңгейдің босағасында жүріп, қара табан, жалпы етек болған жандарға онша ұқсамайды. «Мен келгесін, бар қиыншылықты ұмытып, қуанып отыр-ау» деп ойлап қойды Ерлан. Іштей тығылып жүрген оның оңаша қалысымен аузынан шыққан алғашқы сөзі: – Құлақтан жарапазан кетпейтін жайлы жерді тауыпсыңдар, – ғана болды. – Қайдағы жарапазан, аға? – Кеше естідіңдер ғой өздерің. Мен босағадан аттамай жатып-ақ зарлай жөнелді. Содан соң, көз ілінгенше, құлаққа тыныштық болды ма? Әлен марқұмның аруағын әбден мазалады ғой тіпті. – Жалғыз әңгімесі сол, енді қайтсін?.. – деді күйеу баласы. – Әй, қайдам! Маған жақсы көріну үшін ағайды өтірік мақтай берді-ау. Бейне бір бүкіл ғұмырында содан басқа медеу тұтатын адамы жоқтай... Қу кісі, маған Әлен жарықтықты әдейі айтып отыр. Әйтпесе, екеуінің жайын мен білмеймін бе екен? – Жоқ, аға, – деді осы жерде қарындасы ышқына киіп кетіп. – Біз осы үйге кіргенен бері тынбай айтып келе жатқан жалғыз әңгімесі осы. Не деген керемет махаббат десеңші. Ағайдың қайтыс болғанына қай заман. Алғаш бір түрлі өрескел көрінуші еді, кейін өзіміз сұрап айтқызатын болдық. Күнде кешкісін жұмыстан келгеннен кейін көретін телевизорымыз да, оқитын кітабымыз да – Сара тәтей. – Тоқта, тоқта! Не дейді сонда?.. Жеңгесінің кешегі түпсіз толғанысын құр сөзуарлық, жалған көлгірсу деп пайымдағаны шынымен жаңсақ болғаны ма? «Өтірік пен шынның парқын айырудан қалғанымыз-ау. Көзбен көрген өтірік те, құлақпен естіген, керісінше, шындық болып жүрмесе неғылсын». – Ештеңе етпес, міне, өзім келдім ғой, – деп Ерлан екі жасты қарадай жұбата сөйледі. – Бар шаруаны ыңғайлап кетемін. Екеуіңнің де жұмыс орындарыңа кіріп шығуым керек. Жағдайларыңды бастықтарыңа айтпасам бола ма? Ең құрығанда, тездетіп жатақхана алып беріңіздер деймін. Уақытша тұратын пәтерлеріңді бүгіннен бастап қарастыра беремін ғой. Ақыр келгесін қалайда тауып беріп кетейін... Қабағын түйіп маңғаздана қалған Ерлан сөз осымен бітті дегендей өз тізесін өз жұдырығымен қойып қалды. Бірақ, сөз бітпепті. Бір-біріне қарап, өзара қабақ торысқан екі жастың аяқ астынан қарадай қипақтай бастағаны. Күрмеліп әлденені айта алмай отырған тәрізді. – Иә, не болды сендерге? Ауыздарыңа су толтырып алғандай... Көңілді күпті қылмай, сөйлесеңдерші тіпті. – Аға, - деді қарындасы еңсесін түзеп алып. – Біз енді... Біз ешқайда көшпейміз. – Не дейт!

Ерланның қысық көздері қыпық түсіп кеткендей жыпылықтай жөнелді. Тамағын қырнай шыққан даусы да тұрпайы. – Біз ешқайда көшпейміз деймін. Үшеумізге үш үлкен бөлме... Қыста жылы болатын көрінеді. Енді осындай үйден қашып қайда барамыз? Алқымына ар жағынан әлдене қашып тығылғандай болған Ерлан үн шығарғанды қойып, әуелі тіпті жұтына алмай қалды. Лақ еткен ашумен түйіліп тұрып, аузынан шығарғаны – жалғыз-ақ сөз: – Өй, әнеукүнгі айтқандарың қайда?.. Қиналдық деп жыладың емес пе маған телефонмен. Енді келіп... Жазықты жандардай екеуі де қымсынып, төмен қарады. Қарындасының өңіне лып еткен қызыл арай да қылаңытып шыққан: – Алғашында апайды бір ұрысқақ, шарқыш кісі екен деп қалдық. Ылғи сөйлей береді. Қашып кетейік деп ойлағанбыз. Пәтер іздеп көріп едік, табылмады. Енді... Енді ешқайда да бармаймыз. – Әй, айналайындар! – деді осы сәтте даусын көтеріп алған Ерлан. – Мен сендерге ойыншықпын ба, немене бұл? Сендерге баспана тауып беру үшін сонау ит өлген жерден әдейі келіп отыр емеспін бе? Жылда бір берілетін заңды демалысымды алып... Телефонмен өзің айттың емес пе, «осылай да осылай, қиналып жатырмыз» деп. Бүйтіп әуре қылатындарыңды білгенде, мұнда келмес едім ғой. Демалыс алысымен курортқа ма, бір жерге тартып отыратын едім. Жолдама да келіп жатыр еді. Қарашы енді... – Аға, ренжімеңізші. Әуелі солай ойлағанымыз рас. Сөйтсек... апайды алғашында түсінбей қалыппыз. Сізге сонда бекер айтқан екенбіз... Соншалықты жаман адам емес. Енді былай не ғой... қазір үйреніп қалдық. – Оның үстіне жалғыз тастап кетсек, апайға да обал сияқты. Бір түрлі аяймыз. Бізсіз қалай өмір сүреді ол кісі?.. – деді күйеу бала да бәсең үнмен. Ерлан тысқа жалғыз шықты. Бірге ілесе жүруге ынта білдірген күйеу баласына болмашы сылтау айтып, қасына ерткен жоқ. Атасына ілесіп, сан рет таптаған, кежегесінің кейін тартқанына қарамай, кеше де жүріп өткен тақыр көшеге тағы түсті. Ой ауырлатқан шақшадай басын көтере алмай, асықпай аяңдап келеді.

Институт атты іргелі білім ұясын ілекерлеп жүріп, итіңдеп әрең бітірген адамның одан кейінгі тіршілігі тәптіштеп айтпаса да, белгілі. «Өзіміздің түлек қой» деп онша сағына қарсы алып тұрмаса да, амалсыз ауылына қарай аяңдайды. Сөйтіп жүріп әйтеуір бір қызметтің шетіне ілігіп кетуі де мүмкін. Талай тағдырлас жандар жүріп өткен осынау сүрлеуге біздің Уәлаятолла да түсіп еді. Кейбір жанкештілер құсап қолтығына көздің жауын алатын қызыл диплом қыстырған жоқ. Орташа ғана оқығанын растайтын көк қағаз қалтасындағы. Орташа ғана оқыған екен деп Уәлаятолланы олқысынып жатқан ағайын байқалмайды. Әкесі аттандатып ат шаптырмаса да, көршіқолаңға бала шаптырып, әжептеуір алабажақ той жасады. Үлкен шәріде бес

жыл оқып, берекемен аман-есен оралған баланың томпақ беті ерінбейтін еріндермен шөп-шөп сүйілді. Қалай болғанда да, талай бүйір бұлтиып шыққан, талай тамаша әндер бөгде дауыспен барқырай шырқалған, талай мығым мықын мытылған әп-әдемі той болғаны анық... Міне, дүйім жұрттың дүбірінен, яғни, тойдан кейін де қабырғадағы күнтізбенің біраз беттері жыртылып кетті. Сонан бір күні уайым-қайғысыз рахаттана ұйқы соғып жатқан Уәлаятолланы әкесі тербеп отырып, арнайы түрде оятып алсын. – Ал, шырағым, – деді ол әлден уақыттан кейін әкелердің көмейінен ғана шығатын аса байыпты мақаммен. – Алматыдай үлкен астанаға барып оқуға түстің. Дұрыс. Төбеміз көкке жеткендей қуандық сонда... Елдің баласынан кем болмай, бес жыл оқыдың. Дұрыс... Жаман атыңды естірткен жоқсың. Бәленнің жалғыз ұлы Алматыда оқып жүр дегіздің. Дұрыс... Институтыңды абыроймен бітіріп келдің. Білімің жетеді. Дұрыс... – енді тіршілік жасау керек. Мұндайда «Тіршілік жасау керек» деген сөздің астарында не болуы мүмкін? Әрине, бес жылғы оқудың өтемі – бір тәуір қызмет... Бітік көздерін кеңірек ашуға тырысып отырып, Уәлаятолла: – Әлі... әлі үлгірем ғой, көк-ке... – деді де, еңіретіп есіней берген. Сағыздай созыла шыққан жұмсақ үнді күрт бөліп кеткен қатқыл дауыс, әрине, әкенікі. – «Үлгірем» дегенді қой. Жас емессің... немене сонша?

Сөйтсе, әкесінің «Тіршілік жасау керек» деп отырғаны... – қызмет емес... қыз болып шықты. Қыздан қыз қоймай таңдай ма, өзі біледі, бірақ үйге әкеп түсірсін бір шүйкебасты, әкеп түсіру міндетін әкесі қадай қайталады. Ұрыста тұрыс жоқ. Уәлаятолла дереу қатын іздеуге жиналды. Жасы жиырманы жартыкештеп, көк дипломды қалтасына басып алғанымен, «бала» деген аты бар емес пе? Мұндай жауапты жұмысқа селтеңдетіп жалғыз жіберуге болмайды. Сондықтан әкей ұлының қасына тетелес ағасының ақылесі бүтін азамат баласы Аңқырды қосты. Анығырақ айтқанда, үйкүшіктеу болып, босаң өскен Уәлаятолланы осы Аңқыр азаматқа қосты. Қанша айтқанмен, институтты жаңа бітіріп келген көрбала немере інісіндей емес, Аңқыр өмір атты үлкен өлкенің біраз ұңғыл-шұңғылын көрген, ер жетіп, етегін жапқан, әйел алудың ебін де, есебін де тапқан естияр еркек. Кезінде келінді де кешіктірмей әкелген. Бірінен кейін бірі томпылдай туылған кішкентайлардың өмірге келуіне де белсене атсалысқан. Сонан тамыз айының тамылжыған күндерінің бірінде құр жүрген аттарды «құраулап» шақырып, ерттеп мінген екі еркек асықпай аяңдап ауылдан шықты. Иә, иә, құлағыңыз қалқиып, қайран қалмай-ақ қойыңыз. Жұрт «Жигулимен» желіп, «Москвичпен» маңып жүрген мынау жүрдек заманда ол неғылған ат?» деп отырсыз ғой. Шынын айтқанда, екі ағайынға ортақ дөңгелекті бір көлік бар еді. Қырылдап-сырылдап бұзыла берген соң, Аңқыр оны жөндеу орнына жөнелткен. Басқа ағайынның басы бос машинасына жармасқысы келмеді. Ел аралаған соң әлгі неден... әлгі не бар

ғой... иә, иә, содан ептеп ұрттап қоюы мүмкін. Ауыздан ыстық леп лекіген еркектің рульге отырмайтынын білесіз. Ал «ішіп алып, ерттелген атқа мінуге болмайды» деген заң, құдайға шүкір, жол ережесіне жобалап болса да жазылмапты. Яғни, атпен сапарға шығу деген сөз – еркіндікті ерттеп міну деген сөз. Сонымен, шығарын шықса да, ағайынды салт аттылар ауыл сыртында бір сәт ошарылып тұрып қалды. – Так, енді қалай жүрсек екен? – деді аңқылдаған жүрегі ауызынан көрінетін Аңқыр сәл-пәл дағдарған пішінмен. Бар ойын басының алдыңғы жағына жинағысы келгендей қабағын да, маңдайына да тыржитып алыпты. Так, ана ауылда ананың қызы бар... – Так, ол саған келмейді. Ол өзі нелеу қыз. Мына ауылда түгеншенің қызы бар... ол да болмайды. Тоқта, тоқта!.. Дұрыс, кеттік солай! – деді ауыр ойдан бірден серпілген ол кенет қамшысын алдыға қарай сермеп қалып. Қыз қарауға шыққасын, әрине, екі жігіт те иықтарына бірқабат тәуір киімдерін іліпті. Уәлаятолланың басында – күнқағары бар ақ қалпақ («Сәл қалыңдау, бірақ күннен қорғайды» деді өзі). Үстінде кейбір кекірттеу кісілер қыстыгүні киетін қара костюм-шалбар, соған сәйкес ақ жейде. Сол бір жылдары модаға айналған қайыстай жіңішке галстук те мойнында. Ғафу өтінем, кейіпкеріміздің мүйіз қаңқалы көзәйнек тағатынын ұмытып барады екенбіз. Институтта орташа оқыған адам көзәйнек кимесін деген заң жоқ. «Көзәйнекті білім мен ғылым қуған ақылман ағайындар ғана киеді» деп пайымдаушы жолдастардың жаңылысуы әбден мүмкін. Уәлаятолланың жанарын сақтап жүрген көргіш құралы қазір де өз орнында. Міне, сырт пішіні сып-сыпайы, тіпті сүйкімді дерлік жас жігіт көзәйнек пен галстугін тағып алып, торы төбелдің үстінде тепеңдеп келеді. Астындағы аттары ғана тепең-тепең емес, өздері де шайқалақтап шаршауға айналған шақта бір ауылға келіп кірді-ау әйтеуір. ... Ауланың бір жақ шетіндегі сәкінің үстінде қартаңдау екі кісі кернейі кекірейген ақ самаурынды қақтай сауып, жайбарақат жантайып жатыр екен. Бірі шалы, бірі бәйбішесі екені құралсыз көзбен-ақ көрініп тұр. Мезгілімен келген меймандарды көріп, отағасы басын көтеріп алды. – Әй, Тезеген! Кісілердің атын байла! – деді айғайлай дауыстап. «Онысы кім?» деген оймен Уәлаятолла аңырая беріп еді, он екі-он үштер шамасындағы шолақ балақ шорты киінген бала бір жақтан жылмаң етіп шыға келді. Қол беріп амандасып, қолтықтағы тізгінге жармасқан. – Болашақ қайның, – деді Аңқыр інісінің қалқиған құлағына қуалай сыбырлап. – Ассалаумағалейкум! – деп, ауыздарын толтыра амандасқан ағайынды азаматтар қартқа қарай қалбалақтай ұмтылды. Отағасы да амандасу мәселесін олқы қалдырып жатқан жоқ. Сәлемге қатысты қазақ сөзін түгесе айтып, сарқа сөйлеп келіп, бір тоқтаған. – Болашақ қайын атаң! – деді Аңқыр тағы бір тың мәліметті қалқасындағы жігітке табан астында сыбырлап үлгіріп.

Лып етіп тұрып кеткен бәйбіше отағасыны меймандармен оңаша қалдырды. Екеуінің көздерінен де жылт ете түскен әлдеқандай үміт ұшқыны ұшып шыққандай. Уәлаятолланың қашанда шабандау ойлайтын миының бір мүйісінде «Неге өйтті екен?» деген ой мимырттап барып оянды: – Әлде бұл кісілер Аңқыр ағаны тани ма екен? Ой, қайдағы! – деді өзіне өзі сәлден кейін. – Қазір біздің бұйымтаймымызды естісе... Ой-ой, бәріне де дайын отыру керек. Ит қосып қуатын шығар бізді. Аға екеумізді қосақтап қойып сабап жүрмесе де әуелі... үйінен қызын алғанды кім жақсы көрсін. Айтпақшы, онысы қайда? Көрінбейді ғой... Маған соны тезірек көру керек». Меймандардың келуіне орай үй ішінде, анығырақ айтқанда, аула ішінде аздап қарбалас пайда болды. Ұсақ балалар көбейіп, басына орамал тартқан бір-екі келіншек бүкеңдей жүгіріп жүр. Дастарқан жаңғырып, шалкемпірдің арасында тұрған селқос самауыр енді күшіне мініп, күжілдеп қайта оралды. Ниет қылып келген негізгі шаруаны ортаға салудың алғы шарты осылайша пісіп-жетілгендей еді. Енді кібіртектеп кідіре берудің жөні жоқ. – Мына бала – менің немере інім... – деді Аңқыр парасатты үлкендерге тән тәсілмен әңгімені әріден өрбітіп. Сонан інісін тәптіштей таныстырып әкеткен... – Қысқасы, бұл балада барлығы да бар. Тек ендігі жетпей тұрғаны бір-ақ нәрсе. – «Ол не екен?» деген пішінмен қарт изеп отырған басын қалтаңдатып көтеріп алды. – Қысқасы, осы баланың аяғын тұсап, келін түсіру керек болып тұр, – деді Аңқыр ешкінің ішегіндей әлсіз шыдам үзілуге айналғанда барып. Неге екенін кім білсін, әншейінде ақкөңіл азамат осы жерге келгенде салмақты адамдай сыздана түсіп, тіпті жылжымай тұрып алғаны. – Иә, сосын, – деген сөз шығып кетті кенет отағасының аузынан. Дәрменінен айырылған жандай дегбірсізденіп, сөздің соңын естігенше шыдамай барады. – Қысқасы, сіздің үйде бір бала бар дегенді естіп... Бұйымтайымыз сол еді, ақсақал, – деді де, Аңқыр басын көтеріп алды. Дегенімен өзі маладес, төтелеп келіп, төбесінен қойып қалмай, кәнігі дипломаттарша сонау алыстан орағытып әкелді. Шамасы, құдалық рөл деген осындай болуы керек-ау. Анау пәле Уәлаятолланы нақ осы жерге келгенде қысты. «Анау пәле» деп тұрғанымыз басқа ештеңе емес, әлгі ұят деп аталатын ұлы сезім. Малдасын құрған күйі төмен қарап, тұқшыңдай береді. Бедел ретінде бетіне ұстап отырған шаңырақтай көзәйнегі де жоқ жерден дымданып, одан ары тершіген тарбақ танауына қарай тайғанақтай бастапты. Шалдың, яғни, болашақ қайын атасының осы сәтте қандай күйді басынан өткеріп жатқанын кім білсін. «Ә, сүмелек! Саған қыз керек екен ғой. Мә, саған қыз!» деп, қақ маңдайынан таяқпен жіберсе, кім қой дер еді. «Ит қосып қуалап жүрсе, қайтемін. Құдай-ай десеңші, қыз айттырған қандай жаман!..» Жоқ, қаупі бекер сияқты. Мінезі шатақтау көрінген шал тарапынан ондай оқыс қатердің нышаны әзірше байқалар емес. Кемпірі де кейбіреулер

сияқты кекірейе қалып, «кет» деген жоқ. Керісінше, аула ішіндегі қонақжайлық қасиет күшейе түсті. Шал шоқша сақалын шошаң еткізіп көтеріп қалуы мұң екен, бозғылт көзді екі бозбала құйрығы салбыраған сарқ қойды дедектетіп әкелді де, дік еткізді. Аңқылдаған Аңқыр апалақтап тұрып, алақан жайып, бата жасады. Орамал тартқан орта бойлы келіншектердің ерсілі-қарсылы ентелеуі жиіледі. Ең бастысы – аңқасы кепкен аңқылдақ Аңқырдың алдына түпсіз іше беретін түссіз «алғызып қойғызу» объектісі де желпілдеп жетті-ау. Әрине, Аңқырдың алақтаған ала көздерінің «алғызып қоймай» жатып-ақ, қалайша жайнаңдап шыға келгенін тәптіштеудің қажеті болмас. Аға мейман мен отағасы арасында парасатты әңгіме арнасын енді тауып, өрістей бастады: – Иә, бізде бір баланың бары рас. Ол да кезінде оқуын бітірген. Әлгі нені айтам... Иә, осындағы онжылдық мектепті тамам қылған. Сосын ана, әне бір оқуды да тауысып алды. Жүдә, аты қалай еді соның? Тезеген, тездетіп айтып жіберші, – деп отағасы енді мана ат байлаған шортылы ұлға бұрылды. – Қалай еді әлгі... Қотырша әпкеңнің бітірген оқуы. Осы жастар болмаса, біздің тіліміз келе ме сол оқуға? Иә, колежін бітірді... Әлгі деплом дей ме. Онысы да, шүкіршілік қалтасында. Сондықтан, Аңқыр шырағым, біздің бала да ол жағынан құр алақан емес... – Әй, Тезеген! – деді отағасы оты тұтанған кішірек көздерін жан-жағына кезек жүгіртіп. – Шақыршы әлгі жеңгелерінің бірін. Мына баланы Қотырша апаңа ертіп апарсын. Уәлаятолланың лыпылдап соғып тұрған жүрегі үркек тайдай тулап, дүрсілдеп ала жөнелді. Көптен күткен шешуші сәт! Қазір ол өзі арнайы іздеп келген қалыңдығын тұңғыш рет көрмекші. Қалайша толқымасын. «Міне, керемет! – дейді өзіне тән тұйық мінезбен іштей ғана тебіреніп. – Маған қазір қалыңдықты көрсетеді. Екеуіміз оңашада кездесеміз... Кәдімгі Абай мен Тоғжанның кездескені сияқты. Сол оңаша жерде бір-бірімізге ынтыға қараймыз... Бәрі ол романдағыдай болады... Иә, иә, романдағы романтика. Тек Қотырша деген аты біртүрлілеу екен». «Иә, менің де атым Абай емес. Оқасы жоқ» деп қойды жетектей жөнелген жеңгейдің соңынан ілесе беріп. Орамал тартқан орта бойлы жеңеше ауланың үстінен қарап тұрған еңселі үйге қарай тартты. Үй іші шыбын адасатындай алакөлеңке екен. Аяғыңды аңдып баспасаң, алдыңдағы әлденеге соғылып қалуың ықтимал. Сондықтан шығар, жеңгей Уәлаятолланың білегінен білемдеп ұстап алды. Адам бойын алыпқашпа әлдеқандай асау әрі жұмбақ сезім билейтін, белгісіздік бетіңе тақайтын тамаша сәт. «Құтты Абай романындағыдай» деген ой Уәлаятолланы екінші жағынан жетектеп келеді. Бір жерге жеткенде жеңгей кідірді де:

Әңгімелері ә дегеннен жарасқан. Алғашқы жұғысудан кейін-ақ Уәлаятолланың өзіне қарағанда қалыңдықтың ақылды екені анықталып қалды. Оңды-солды есіп-есіп сөйлеп, андай-мұндай әңгімелердің өрісін кеңейтіп, сөзге есе берер емес. Әрі-беріден кейін арнайы іздеп келген жігіттің өзіне намысқа тимес насихат айтып, ақыл үйретуге айналды... Күйеу – сын үстіндегі адам. Қалыңдығымен алғаш кездескенде үнді шайын сораптап ішкендей ұзақ отырып алуға болмайды. Сыртта қанша адам қолдан қараңғыланған үйдің есігін торып, баспалай бақылап жүр. Қазір екеуі де сахнаға шыққан артистердей әркімнің назарында. Терлеп-тепшіп берекесі кете бастаған Уәлаятолла сондықтан да еңселі үйден көп ұзамай сумаң етіп шыға келді. Ақсақалмен әмпей-жәмпей болып, алдындағысын алып отырған Аңқырдың екі көзі – немере інісінде. «Иә, қалай болды? Ұнады ма?» дегенді көзқарасымен ұқтырып, изеңдете иегін көтерді. Көзәйнек тағып, көру қасиеті күшейе түскен Уәлаятолланың қысық көздері жапалақтың жанары емес, әрине. Ағасының асығыс жасаған ишарасын ілкерлеп болса да, түсінді. Түсінді де, Аңқырдың санын мыти қасына отырды. Әншейінде батыл әркетке бара бермейтін екі езуі екі құлағына қарай ұмтылып-ұмтылып қояды... Аңқыр мәселенің мәнін заматында-ақ ұғып ала қойды... – Ал, құда? – деді ары қарай мәймөңкелеп жатпай-ақ, бірден тікесінен. – Балалар көңіл жарастырыпты. Енді несіне іркілеміз?.. Қуаныштарыңыз құтты болсын! Міне, ойламаған жерден құда болып шыға келдік. Ал, қане, сол үшін!.. Мына хабарды естіп, отағасы да от басып алғандай орнынан шошаң етіп атып тұрды. Бір сәт жасы келген егде адам екені де есінен шығып кетіпті. «Бітті! – деген ой сарт ете қалды Уәлаятолланының басына. – ...Ит қосып қуады... Қазір айдап шығады...» Жоқ, бұл жолғы күдігі де орнын таппай, омақасып түсті. Дауыстары жарқын-жарқын шығып, жарқылдай күліседі. – Е-е, дұрыс, ұнаса бопты, жүдә, – деді шал шешіле түсіп. – Баллардың бір-біріне ұнағаны жақсы... ең бастысы сол – көңілдің жарастығы. – Жасыратыны жоқ, осы балаға әркім-әркім келіп сөйлесіп кетеді, – деді шешілген үстіне шешіле түскен шал шамалыдан кейін. – Бірақ, көңілдері жараспай ма, қалай, ешкімнің дәмі тартпай жүр... Баламыз былай, жүдә, жаман емес. Ерге шықпай отырып қалғаны болмаса. «Отырып қалған?.. Не дейді тағы?» Уәлаятолла шошына шоршыса да, тосын сезімін сыртына шығара алған жоқ. Түрпідей тиген тұрпайы сөз ішін тоқпақтап әкетіп барады. «Қой, қағыс естіген шығармын, – деді сосын жүгіріп кеткелі тұрған жүрегін басуға тырысып, – жаңғыдай періште... Өзінен махаббат лебі аңқып тұр... Қылығы нәзік... Бүгінгі күннің толысқан Тоғжаны... Жоқ, мүмкін емес. Отырып қалуы мүмкін емес...» Сонан не керек, айналадағы аулалардан адамдар аңдыздап, сәкі үстіндегі сәнді дастарқан даладай болып далиды да кетті. Ауылды жерге тойтомалаққа барсаңыз, алдыңыздан шыға келетін кәдімгі тоқ дастарқан. «Жоқ, отырып қалуы мүмкін емес, – деді Уәлаятолла өзіне-өзі тағы да дем беріп. – Мына шал бізді сынағалы әдейі айтып отыр... Қызы жаман

күйеуге ұрынып қала ма деп қауіптенеді. Отағасының опық жегісі келмейдіау. Бұл ендеше нағыз қу шал болды... Иә, сөйткен. Бізді сынағысы келген...» Манадан бері қызмет көрсетіп жүрген қыз-келіншектер бар емес пе. Солардың біреуі уақытсыз уақытта Уәлаятолланы төңіректей бастағаны. Рас, жұрттың бәрі де жаңа күйеу баланы жандары қалмай күтуде. Бірақ солардың ішінде әлгі қарашұбар ұрғашының ықыласы алабөтен. Төңіректеп жүріп, төбесінен сипап кетеді, төменгі жағынан төтелей келіп, тостаған ұсынады. Уақытсыз уақытта төңіректеді дейтініміз – құда түсе келген жігітті жол ортада айналдырғанды кім көрген. Жағалап келіп, жанасып кетіп жүрген әлгі ұрғашыға Уәлаятолла бір сәт үркектей сөз салды. Ажары ат тепкендей қиқы-жиқы көріксіз біреу. Лай судан ұсталып, лас күйінде қақтала салған көтерем балықтай қатқан қара. Сонысына қарамай, қысық көздері жанды ұшқын шашып, мөлиіп отырған момақан жігітті іркілместен ішіп-жеп барады. Уәлаятолланың басындағы бастапқы ойды енді амалсыздан туған жаңа біреуі ығыстыра бастады. Ой дейтін оңып тұрған ой да емес, салпаң құлақ жалғыз сұрақ: «Бұл кім өзі?.. Сонша менде несі бар?» Әуреленіп отырып, өзі қойған сұраққа жауапты да өзі берді; «Е-е, жеңгелерінің бірі болды... менен тағы да алдап ақша сұрап алмақ қой. Жоқ, енді ол бола қоймас... Айтпақшы, жаңа ана жеңгесіне қанша сом бердім екен? Әжетханаға барып, ақшамды санап алуым керек еді». «Айтпақшы, Қотыршаның өзі қайда жүр? Шыбыны жоқ қараңғы бөлмеде әлі қамалап отыр ма? Қалай іші пыспайды? Ауқат ішпей ме, әжетханаға шықпай ма? Неғып отыр ол? Әлде аяғы ауырып жүр ме екен? Әй, сол сондай бірдеңе болып шыға алмай қалған-ау!.. Қазір өзім тағы солай барайыншы...» деді ішінен бір әредікте. Сәкінің үсті жалықтыра бастағандай қалақ басын қалтылдатып, жан-жағына бұрды. – Қотырша шырағым, бері таяп отыр!.. Ана балаға жақындасаңшы, – деп, қалды осы сәтте отағасы оқыстан. Селк ете түскен Уәлаятолла жан дәрмен көзәйнегіне жармасты. Сүртіп-сүртіп жіберіп, жан-жағына қараған. Бағанадан аңсай аңдып отырған адамы емес пе, қай жағынан шыға келді екен? Тіпті жаңа ғана жоқ еді ғой қасында. Олжаның иісін сезген қаршығадай жан-жағына жалт-жұлт қарағанымен, қалыңдығын көре алмай, пұшайман болған. Сонда мына қайынатасының айтып отырғаны қайдағы Қотырша?! Апалақтап айналасына жалтақтай қараған жігіттің жанына келіп, сол екі арада біреу лып етіп отыра берген. Іле желке жақтан жеңгейдің: – Еркем-ау, былай тақасаңшы! Жеп қоймас сені... - деген дегбірсіз даусы жарыса шықты. Жанындағы адамға жалт қараған жігіт... ой, сұмдық-ай, сіздің басыңызға бермесін бұны. Мұның қасындағы... анығырақ айтқанда, жанына жалп етіп, жамбас жанастырып отыра кеткен – өзге емес... я, әлгі үйден көрген қалыңдығы емес, әлгінде қашатын тушадай қайта-қайта сүйкеніп кетіп жүрген жаңағы қарашұбар ұрғашы болып шықты. Жаңа ғана төсектен бірге тұрған адамдай-

ақ сарғыштау тістерін көрсетіп, бұған ыржия қарайды. Ыржаң-ыржаң етіп, «тақай отыр» деген жаңағы жалғыз әмірді тап-тұйнақтай етіп орындап жатыр. – Сіз... – деген сөз шығып кетті Уәлаятолланың аузынан. «Сіз Қотыршаны білесіз бе?» деп сұрау керек сияқты еді. Бірақ, оны айтуға еріні епке келмеді. – Сіз отырасыз ба... менің қасыма? – болды бар айтқаны. Құдай төбеден ұрды деген осы. Сөйтсе... я оны тәптіштеп түсіндіріп жататын несі бар? Жаңағы қараңғы бөлмеде қамалып, махаббат әуеніне елітіп, еміреніп отырған да, арбаң-арбаң етіп қотыр ешкідей сүйкеніп кетіп, мұны сүйіп алуға шақ қалып жүрген де... бәрі бір-ақ қыз... то-есть, бір-ақ ұрғашы болып шықты. Тұмшаланып тұншыққан жаңағы қараңғы бөлме емес, күннің нұры күлімдеген жап-жарық жер. Қасындағы адамға қадала қараған Уәлаятолла енді оның сәл кекселеу екенін де қапысыз аңғарды. Кекселігі сондай – өзінен едәуір ересек сияқты. Отағасының «Отырып қалған» деген манағы сөзі жабылған есіктей есіне сарт ете түсті. «Е, бәсе!.. Өтпей отыр деп еді-ау тағы да...» Жә, неге өтпей отыруының себебін мына дыр-думанның үстінде қадалып қазбаламай-ақ қояйық... Енді аңғарса... Әншейінде екіге екіні қосқанда неше боларын жарты күн ойланатын Уәлаятолланың шабан қимылды миы нақ осы арада жапон компьютеріндей жарқ-жарқ ете түсті. Сонымен енді аңғарса, үй иелері қулықтарын асырып, сиықсыз қыздан құтылып қалмақшы болыпты. Қотыршаның қараңғы бөлмеде неге отырғаны енді түсінікті: қараңғылықтың құдіретін сәтімен пайдаланып, көріксіздігін жасырған. Сол жердегі әңгімені пісіріп, сырттағы сөз байланғаннан кейін, құдандаласу туралы қол алысылып, қой сойылғаннан кейін барып далаға бір-ақ шыққан. «Қой, мүмкін емес, – деген қарсы бір ой қасқая бас көтеріп алды. – Жаңа мен көрген бойынан махаббат лебі аңқыған бөлек жан болатын... Лез арасында дәрменнен айырылып, ғашық болып қалдым емес пе. Ал мынау...» Қанша қылымсығанымен, шұбар «сұлуға» шырай беріп, шырқ үйірілген жоқ. Керісінше, оның бетіне қараса болғаны жүрегі айнып, ішкен-жегенін ірікіліссіз шығарып тастауға шақ қалып отыр. Қысқасы, ине жұтқан иттей ілмиіп, судан шыққан әтештей сүмірейіп қалған. Жас күйеудің жоқ жерден жүдеп-жадап жұқарып қалғанында Қотырша қалыңдықтың тіпті шаруасы шамалы. Денесімен демеп, демімен күйдіргісі келгендей өңмеңдеп қояды. Жалғыз Қотырша ғана емес, отағасы мен Аңқыр ағасы құшақтасқан күйі ән айтпақ болып әлектеніп, бар дауыстарымен барылдап отыр. «Сен же, мен же» десіп, дүрілдеген дүйім топ ауыз жаппастан, жаппай гуілдеседі... Ауылдан аулақтай түскен қос салт аттының жүрісі шылбыр сүйреткендей сылбыр. Қызара бөртіп, қызып алған Аңқыр етегін желпілдеткен желмен бірге желпіне түсіпті. Жаңа құданың өзіне керемет ұнағанын, құдашалардың қоңды жерлеріне қол жүгіртіп, қалжыңдасқанын айтып, алақандай аузына дамыл берер деген не. – Міне, жаман ағаң осал емес, бауырым. Қызды қалай тез таптым.

Құданы қалай жылдам көндірдім? Ал, айтшы, ә? Бір дегенен-ақ шаруаны тастай қылдым емес пе. Көрдің ғой жаман ағаңның кім екенін... – Аға, – деді манадан бері Аңқырдың аузын бағып, пауза күтіп келе жатқан Уәлаятолла осы жерде тәуекел етіп. – Аға, маған ол қыз... жаңағы Қотырша... не... жалпы неткен жоқ. – Неме-не?.. – Сөздің қысқасы ол маған ұнаған жоқ... Қысқасы, мен бұл қызға үйленбеймін. – Не дейт!.. – Ашулы ағаның қаһарынан қанша қаймықса да, Уәлаятолланың уәж тауып, шегінер жері қайсы? Маңқа болған баладай міңгірлеп тұрып, айтқаны – дастарқан басында отырғанда-ақ келген шұғыл шешім болатын. Аңқар бұдан әрі сөзге келген жоқ. Төбел торыны сырғи сипалап келе жатқан момақан қамшы лып ете түсіп, үнді кобрасындай ысылдай бас көтеріп алды. Сонан кейін Уәлаятолланың шөмиген қушық жауырынын сатырлаған нөсердей сабалап келіп берсін. Жаны құрғыр жаңғақтан да тәтті екен, салт атты бозбала қайқаң етіп, тайғанақтай қашқан. Екі арада көзәйнегі де ұшып кетті. – Ой, құдай, төбеңнен ұрсын! Ұрғанда тура қос қолдап ұрсын. Не оттап келесің, ей? Ойбай-ау, мен жаңа ғана сенің қайын атаңмен құда-құдағи десіп, құйрық-бауыр жестім емес пе?.. Келесі аптада құда жіберетін болып келістім. Ал тойды бір айдан кейін жасайтын болдық.... Осының бәрін бағана-ақ айтпайсың ба. Ей, Дүлей? – Ұялдым... – Ұялмай ұраға кір! О, ұраға кіргір сол!.. – Қаншама жұртты әуреге салып, қарашы, ей... Торы төбелді борсылдата бір салып қалған Аңқыр кешкі таза ауаны аузына келген анайылау сөздермен ластап, ауылға тырқыратып шаба жөнелді. Жігіттің әке-шешесіне, құдаларға не бетімді айтамын деп жағы талмай, зарлап барады. Уәлаятолланың ендігі уайымы – біреу-ақ. «Қайран көрімдік-ай! Жеңгесі құрғырға қанша сом бердім екен? Қанша болса да, босқа кетіп, бордай тозды ғой. Қайран көрімдік-ай!.. Босқа кеткенін қарашы!»

+ Учаскелік алыпсатар

Қызметке қолы жаңа жеткен адамның өзіне жүктелген жұмысты битін салып істейтін әдеті емес пе? Меңгерушінің айтқан әрбір сөзін анадайдан қағып алып, қалтқысыз орындап жүргенім сондықтан. Кең кабинеттегі бір орындықты меншіктеп, бөксеммен сықырлатып езгілей бастаған күннің ертеңінде-ақ көкөніс базасына қарай жұмсалып кеттім. Қаладағы мекемелердің белгілі бір кәсіпорынға қол күшімен қолғабыс беріп тұратын тәуір салты бар ғой. Содан кейін-ақ бейне бір қалыңдығым сағынып отырғандай, солай қарай күн аралатып салып ұрып жетіп баратынды

шығардым. Әлдекімдер сияқты «Қара жұмыс істеуге неге мен ғана баруым керек?» деп, келмей жатып кергуге әддім қайсы? Әріптес әпкелерімнің көңіліне келмей-ақ қойсын, осынау бөлмеде ошарылған он бес адамның жас жағынан ең кішісі ... мына мен болып қалыппын. Және ең бастысы... он төрт әйелдің ішіндегі жалғыз еркеккіндікті болу құрметі де менің үлесіме тигенін айтсаңшы. Көкөніс базасын жарылқап тастап, ертеңінде қайтадан жетіп келетінім – ойсырап тұрған өз орным. «Сіздер үшін шірік картоп пен босаған капустаны сорттап келдім. Белімнің ауырып, тырнағымның тызылдағанын міндет қылмаймын» деймін. Әрине, ішімен ғана. Әрқайсысының жүзіне жаутандай қарап, себепсіз жымиятыным бар. Бірақ мен өстіп қанша қарасам да: «І-м-м, мына жаңа келген жас жігіт біздің орнымызға барып, жанын қинап келген екен-ау. Бұрын әрқайсысымыз кезек-кезек барушы едік. Енді мына жас жігіттің арқасында арқа-басымыз кеңейіп, ұзын да қызыл тырнақтарға зақым тимейтін болды. Пейіл білдіріп, өзін бір есіркей салайықшы» деп, жатқан тағы ешқайсысы жоқ. Дегенмен мәселе онда емес, мәселе – мынада. Мен жұмысқа барып қайтқан сайын әріптес әпкелерімнің өзгеріп қалатынын байқаймын. Анығын айтқанда, өзгеретін – өздері емес, үсті-бастары. Мысалы, алдыңғы аптада бәрі жылтылдаған бір әдемі қара сумка ұстап үлгіріпті. Жұмыстың араарасында столдың үстіне қойып, әрқайсысы әлгі сумкаларға әлденелерді алып-салып әуреге түседі. Сосын «інішек, мынаны көрдің бе» дегендей, әрқайсысы өз орындығының арқалығына салаңдатып іліп тастайды. «Үлкен қаладан алып келген біреудің тамаша тәбәрігі шығар» дедім де қойдым. Тиісті командировкама тағы бір барып келсем, аяулы әпкелерімнің бәрі де бөтен мінез тауып, тағы өзгере қалыпты. Қайта-қайта құнжындасып қарай берісетіні – стол асты. Жай қарамайды, тепсініп қойып, телміріседі. «Астарынан су шықты ма, не болды?» деген күмілжіңкі күдік көмейімді күлкүлге толтырып, мен де еріксіз елеңдедім. Жаңғалақ басым әуеліде ештеңе байқап, жарытпаппын. Жоқ жоғалтқан адамдай әр апайдың астыңғы жағына... жо-жоқ, әр столдың астына мен де тесілем. Иә, енді байқадым, ұштары қасықтай ғана сүп-сүйкімді қара туфлилер әр столдың астынан менмұндалап сығалай қарап тұр екен. «Мені көрдің бе? » дегендей әрқайсысы көлеңке астынан-ақ көз суырып, жандары қалмай жылтжылт етіседі. Кең кабинеттегі барлық столдың астын андаусыз ғана асықпай шолып өттім. Бір-біріне егіздің сыңарындай ұқсас шетінен сұлу туфлилер. Бірақ сол туфлиге сұғылған аяқтардың бәрін өйтіп жомарт бағалай салу қиындау. Құдіреті күшті әсем аяқкиім кейбір кем-кетік жерлердің де тігісін жатқызып, түзеп жіберген секілді. Енді қарасам, бүгінгі әңгіме өзегі жалғыз-ақ. Сөйтсем, үсті-бастарын күн сайын құлпыртып, отыруға кұмар менің қымбатты әйел әріптестерім кеше тегіс туфлилі болып, қуанышқа кенелген екен. Не керек, әсем туфли мен әрқилы балтыр иелерінің барлығы да бірауыздан мәз. Сол екі арада: «Япыр-ай! – деген таңырқаулы ойдың тасадан шыға келіп, тарпа бас салғаны. – Сонда бұл қалай? Әнеукүні сумка... Бүгін

туфли. Менің аса қымбатты апайларымды бүйтіп жарылқап жүрген кім өзі?..». Бір әредікте апайлардың ең жасы Епбикеден ептеп сыр тартып көріп едім, жұмбақ жымиғаны болмаса, жақ ашып, жарытымды жауап берген жоқ. – Өзің тіпті любопытный екенсің. Көп білсең, тез қартаясың, – деді де, сықылықтай күліп, сырғытпа сөзге салды. Мемлекеттік маңызы бар құпияны жасырып тұрғандай бәлсініп айтар емес. Әлгі сауалымды салқынқанды түрде тағы қайталадым. Епбикеге емес, қарапайымдау көрінетін басқа біреуіне. Бірақ оның да аузынан: – Е, сондай бір кісі бар, – дегеннен артық жарытымды жауап шыға қоймады. Маңдайымды тасқа ұрғандай, тағы тығырыққа тірелдім. Жұмбақ шиеленісе түсті. Ертеңінде көкөніс базасында жүрген кезімде де бас деген мықтының басқа ойда шаруасы бола қойған жоқ. Бейне бір өмірдегі ең басты мәселе тек сол секілді азғана ақылымның барлығы осы жалғыз сауалдың төңірегінен шыр айналып шықпай-ақ қойғаны. Тамаққа тұрған сүйек сынды көлденең ойдан құтыла алмаған күйі кеңсеге кірдім. Кірсем... кең кабинеттің іші абыр-сабыр. Баж ете түскен тырақы дауыспен бірге бағжаң етіп, көздер де бақырая қалған. Әлдеқандай жұпжұмыр жалаңаш дене жалп етіп, табылған тасаға тығыла берді. Ашылған ауызды жұмып та үлгіргенім жоқ, әлдекім кеудемнен итеріп қалды да, тура танауымның астынан еңсегей есіктің сарт ете түскенін бір-ақ білдім. Ал түсініп қөр. Ел аман, жұрт тынышта кабинеттен қуылам деп кім ойлаған. Өзгенікі емес, өгейсіп жүрсем де, өз кабинетім емес пе. Онда менің жұмыс столым қалды. «Қой, не болса да, мекеме бастығына кірейін» деген ашулы ойдың арынымен бұрыла бергенімде, әлдекімнің бүйірімді бүлк еткізіп түртіп қалғаны. Жалт қарасам... кертік танау кетпектей келіншек Епбике. «Ой-бу, мына жігітті жазықсыз жәбірлеп, ұят жасаппыз» дейтін сыңайы байқалмайды. Енді денесін емес, кесектеу тістерін жалаңаштап, өзінше мәз. Қызыл далап еркін жеткен езуінде – сол кешегі жұмбақ жымиыс. Сөйтсем, қайдан білейін, қызметтес әпкелер қызу қарбалас үстінде екен ғой. Барлығы да қолдарына жаңа ғана тиген көркем көйлекті иықтарына іліп, өлшеп көріп жатыпты. Әрқайсысына бір-біреуден екен. Біріне дәл келгені екіншісіне дәл келмей... біріне ұнағаны екіншісіне ұнамай... сондай апақсапақта сақтық атты салиқалы сезім санадан шығып кеткен... есік ашық қалған. Әдейі аңдып жүрген тіміскі жандай менің сап ете қалғаным. Сол кезде Епбике мені қайтадан ертіп кіргенде, кабинет іші сәл саябыр тауып үлгірген екен. Инкубатор балапандарындай тегіс қызыл ала көйлек киіп жағалай отырғандар жаңа біреулер емес, менің аса құрметті апайларымның нақ өздері. Енді жалаңаштануға қолы жеткен дене мүшелері тек бет пен балтыр ғана емес. Не керек, менің аса қымбатты әпкелерім тағы бір жасты шотпен шығарып, тегіс жасарып шыға келгендей. Алайда көңіл күйлеріне қарағанда барлығын да мәз-мәйрам деп айту қиын. Бір-екеуінің түрлері пияз жеген адамдікіндей тыжырыңқы: – Қарашы, сұмырайдың алдап соққанын!

деген суық ой миымды қарып, сумандай жүгірді. – Енді аямайды. Шашын жұлатын болды... Милицияға тапсыратын болды...». Міне, қызық! Өткен жолғы тегеуіріңді қоқан-лоққы мен қаптаған қарғап-сілеудің қуаты қайда кеткен десеңші. Кең кабинетке кіріп үлгірмейақ, алыпсатар жеңгей хан-талапайға түсті де қалды. Анығырақ айтқанда, талауға түскен жеңгейдің өзі емес, құдағидың қоржынындай қорбиған қос сумкасы. Жер шарының арғы бетінен қапшығын көтеріп әрең жеткен Аяз атаға да бүйтіп ешкім ұмтылмас. Тіпті өткен жолы көзіне көрінсе, тескентау асырып жіберердей болып тепсінген Шағымша апайдың өзі де: - Маған мынауын! Маған мынауын! – деп өктемдіқ көрсете өршеленіп кетті. Сонан не керек, темекі тартым мезгіл өтті ме, өтпеді ме, іші жеңілдік алған қос сумканың қарыны қабысып шыға келді. Оның есесіне алыпсатар жеңгейдің әдемі әмияны аузы-мұрнынан шыға қақалып, қалтаға сүңгіді. Сауда сақал сипағанша. Шаруасы біткесін, жарылқаушы жеңгей қайдан кідірсін. Қайқая басып, ғайып болды. Назаға толы наразы үндердің естіле бастағаны содан кейін ғана: – Осы қатын ба, осы қатын бізді ондырмайды. Қарашы, маған берген орамалының түрін. – Епбике, саған ылғи тәуірін береді. Ал маған неге өйтпейді? – Айттым ғой өзін учасковыйға ұстап беру керек деп... Қысқасы, не керек, сол күні жұмыс уақыты біткенше орамалды болған әйелдердің біразы алыпсатар жеңгейдің сыбағасын береміз деп, әбден әуреге түсіпті. Әрине, сырттай. – Давай, онда біз басқасын табайық, – деді жанарлары жапалақкөзденіп жалт-жұлт еткен Епбике. – Нені табамыз? Орамалды ма? – Жоқ, мен тағы біреуін білемін... – Қайдағы біреуді айтасың? –Тағы бір алыпсатар, то-есть қоғамдық сатушы деймін. Бізді енді сол обеспечить етіп тұрса қайтеді. – Ой, ондай адам бар ма? Бар болса, сөйте қойшы. Тілеуің берсің, тіпті. Әйтпесе мынауынды бір күні учасковыйға тапсырып жүрермін, – деді Шағымша. Епбике сөзінде тұрды. Бір күні мұрнынан жетектеп жаңа жарылқаушыны алып кетіпті. Алдыңғысындай емес, жастау. Аңыздағы дуадақтай екі жағына теңселіп, мамырлай баспайды. Сұқсыр үйректей зуылдай зырлайды екен. Тендеген қос сумканың орнына иыққа артқан сәнді рюкзак. Тәмпіш танауына дейін тәптіштей беріп қайтейін, әйтеуір апайларды үлде мен бүлдеге бөлеп, қарық қылды да кетті. Езулері сырғаларына жеткен әпкелерім әбден мәз. Тек ешқашан разы болмай, күңкілдеп жүретін Шағымшаның ғана даусы шаңқылдап шығады.

па екен? Алдыңғы апай алыпсатары жоқ бос учаске тауып, бір қисынын келтірді ме, әйтеуір сол қалпы қарасын батырды.

...Бүкіл денем сал-сал болып, бейкүнә баладай тұяқ серппестен қатып қалған екенмін. Жанымды да, тәнімді де баураған әлдебір рахат күйдің құшағынан ажырағым келер емес. Ұйқымның әбден қанып қалғанын сезсем де, жаңағы тәтті, ләззатты күй өз ырқынан шығаруға көнбей, бүкіл тұла бойымды иектеп басып алған сияқты. Кірпігімді қағып, көзімді қанша жыпылықтатсам да, біразға дейін өзіме өзім келе алсамшы. Мауыққан мысықтай болып, қашанғы аунақшып жатарсың. Ақыр көзімді жыртита ашып, жан-жағыма қараған болдым. Сөйтсем... жанымда тірі жан, тісті бақа жоқ. Кілегейленген көзіммен кең бөлменің қуыс-қуысын тінте қарап шықтым. Көзге тұтылар айғақ іздеп, алас ұрып жүрмін ғой баяғы. Түнде шалбар-жейдесін, кеудешесін әр жерге лақтырып тастай салғанын байқап қалғанмын. Енді бәрі жылан жалағандай жым-жылас. Мені төсегімнен жұлқа көтерген күш те осы – өзімнің үй ішінде жалғыз қалғандығым. Стол үстін, төсектің басын, тумбочканың тартпасын дегендей, әйтеуір барлық жерді сапырылыстырып, іздеген болып жатырмын. «Ой, шиқан шыққыр, импотент болғыр! — дедім ақыр күйіктен шыдай алмай. – Қыл аяғы соқыр тиын да қалдырмағаны ма мына жексұрынның?.. Рахаттануды біледі, аунап-қунағаны ешкімнен кем емес. Ең құрығанда, адамды сыйлап, бірдеме қалдырмай ма? Қалтасы қаңсыған сараң». Үмітімді үзбестен, жоқ іздеуді одан әрі жалғастыра түстім. Енді екпеттеп алып сипалап жатқаным — едендегі кілемнің үсті. Қолыма тістері бүп-бүтін қоңырқай тарақ іліге кетті. Кәдімгі ер адамдар жиі қолданатын тісі қатқыл, дөкір тарақ. Бұрқ ете қалған ашуымды тағы тежей алсамшы: «Мазақ қылғаны ма, ей, сонда мені?» Сол ашуланған қалпы қолымдағыны терезенің тор көзінен ары қарай тоғытып жібере жаздағаным. Қолымды құлаштап сермей беріп, олақ жасалған мүсіндей қаттым да қалдым. Мені тоқтатқан – басқа ештеңе емес, кеше түнгі жойқын арпалыс, оның маған сыйлаған ләззатты шақтары... Сараңы сараң-ау, бірақ адамды иітіп әкететін еркектік ебі керемет. Осынау жиырма тоғыз жасыма дейін нақ осындай шынайы жігітті кездестірдім десем, өтірік айтқан болар едім... сіз сұрамай-ақ қойыңыз, мен де ар жағын қазбаламайын. Бір кезде қарасам, бөлме ортасында өзімді-өзім құшақтаған күйі әлі тұрмын. Оң қолымда — төсек астынан табылған жаңағы тарақ. Түнде жамбас жанастырған кісіден қалған жалғыз белгі. Танауымның астына тақата, олайбылай жүгіртіп қойдым. Сараң неменің иісі шығатын сияқты. Иіс болғанда да, бойымды балқытып, ойымды он саққа жүгіртіп, құмықтырып жұта беретін жұпар.

Сол-ақ екен, денем лезде бусанып қоя бергендей болды да, ойран ботқасы шығып, шашылып жатқан төсек үстіне солқ еткізіп отыра кеттім... Өзіме өзім келіп, тас түйін болып бекініп алғаным — суық суға жуынып, иығыма киімімді ілгеннен кейін ғана. Босаға жақтағы айнаға қарап тұрып, өзіме-өзім серт бердім. Сіреспе ойдан шыққан ол сертімнің ұзын-ырғасы мынау: «Енді бұдан былай Рәпілбек дегенді желкемнің шұқыры көрсін, бұдан былай жаныма жолатсам, неғыл дерсің? Бұл — бір. Осы есіктің босағасынан аттап көрсін енді. Өзім телефон соқпаймын, хабарласпаймын. Бұл — екі. Өзі мазалап жатса, амал жоқ, сөйлесуге тура келер. Иә, әрі кетсе, тек телефонмен сөйлесуден арыға бармаймын. Бұл — үш. Сараң неменің мені бір тиын құрлы көрмейтін мазағына көне берер жайым жоқ. Бітті осымен». Арада бірер күн өтті. Мен нан тауып жүрген компанияның жұмысы бастан асады. Жылпос Рәпілбек тұрмақ, одан зорғы министрдің баласы келсе де, осы сірескенім - сірескен. Ол туралы ойдың төңіректейтіні – түнге қарай. Осы бар ғой, түн мезгілі мен Рәпілбектің бір ажырамас байланысы бар сияқты. Неге екенін білмеймін, жалаңаштанып шешініп, басым жастыққа тие берісімен-ақ, Рәпілбектің елесі еңкеңдеп жаныма жетіп келеді. Әр жерін ақ шалған қалың қара қасын, әйелдікіне ұқсас шаралы көздерін көрген сияқтанам. Сіңірлі қолдарымен бауырына басқандай ма-ау... Аймалап, құшақтай ма-ау. Әр жерімді ұстап, мытығандай бола ма-ау, әйтеуір қасымда жүретін сияқты. Сөйтіп өзімді қинап, қиналып жатып, қайта-қайта аунап түсіп, талығып жатып, әрең дегенде барып көзім ілінгендей болады-ау. Ал күндіз ол туралы ойды былай қойғанда, елесі жылт етсе, неғыл дерсіз. Сенбі күні еді. Жалғыз басты адамда әкетіп бара жатқан қайбір тірлік бар. Асықпай тұрып, кішкене шыныаяқтағы «Neskafe» кафесіне ерінімді күйдіріп отырғам. Есіктің қоңыр дауысты қоңырауы жан біткендей күмбірлеп қоя берді. "Сол болмаса не қылсын? Жоқ, ашпаймын". Қатулы қабақпен тас түйін қалпы тақалып келіп, сығыласам, әйел адам. – Сізге жеделхат. Міне, мына жерге "алдым" деп қол қоя салыңыз. Біреулердің телефон соққаны болмаса, маған жеделхат күнде келе бермейді. Әуелде түсіне алмай, қайыра оқыдым. "Жексенбі күні түскі сағат 13 00-де кездесейік. Жолығатын жеріміз мынау" деп мекен-жайды нақты көрсетіпті. Көшесі, үйі, пәтері бәрі тайға таңба басқандай сайрап тұр. Соңына Рәпілбек деп қол қойылған. Сол-ақ екен, бәрі жайына қалды. Неше күннен бері өзіме берген сөзім де, тас түйін болған көңілім де, айнаға қарап тұрып, дауыстап айтылған сертім де. Керісінше, ертеңгі күнді ойлаумен қайта-қайта уақытты санап, дегбірсіздене бастадым. "Менің мұным не?.. Өзіме өзім берген уәде қайда? Тоқылдақтың тәубесі сияқты болды-ау мұным..." деп өзімді қайраған боламын. Сол түнгі ұйқымның да ұйқы сияғы болмай, төсек үстінде қиялмен аласұрдым-ау деймін. Таң атысымен-ақ кездесуге дайындала бастадым. Гардероб толы көйлектің нешеуін киіп, нешеуін шештім десейші. Мақтанбай айтайыншы,

маған киім атаулының бәрі жараса кетеді. Ортадан гөрі сұңғақтау бойлы, арық денелі, ашаң өңді, қой көзді, ересек қызды көз алдыңызға елестетіңіз. Керемет маржандай болмаса да, тістері түгел. Тек үлкендеу жанардың кірпікке тапшылығын, танауының етек жағы сәл жайылыңқырап кеткенін айтпағанда, былай жаман емес қой, ә? Киім жараспай көрсін ендеше. "Бұнысы кім тағы?" деп, басыңызды қатырмай-ақ қойыңыз, бұл – басқа ешкім емес, сізге осы әңгімені шертіп отырған бойжеткеннің нақ өзі. Иіссудың да түр-түрін таңдаумен өзіме өзім әлек тауып алдым. Ақыры ұзатылатын күнгі қалыңдықтай болып, даярлық кезеңін тәмамдадым-ау. Енді оның кез келген сөзіне, кез келген қимылына дайын тұруға, бір сөзбен айтқанда, құшағына құлай кетуге сақадай саймын. Тек түсінбегенім — жеделхатта көрсетілген мекен-жай маған бейтаныс. "Қалада туыстарым көп, тіпті нағашыларымның да қолайлы пәтері бар" деп мақтанып жүруші еді, мынау солардың бірі болмағай. Әдемі сумкамды иығыма асып, биік өкшемді нық қадап, бұраңдай басқан күйі баспалдақпен көтеріліп келемін. Көрсетілген мезгілден сәл-пәл ерте келіп қойған сияқтымын ба, қалай? Кеше ғана ит терісін басына қаптағым келіп, ашуланып тұрғаным қайда? Енді, міне, сол сараңның құшағына құлағанша тағат табар емеспін. «Сонда бұл не қылғаным? Не қылған күш мені оған тартатын?» деймін өзіме-өзім ұрсып. Міне, іздеп келе жатқан пәтерім. Жүрегім лүпілдей соғып, дегбірсіздене қоңырау бастым. Есік ашылған сәтте алға қарай ұмсына бердім де, қайта серпілдім. Өйткені, есікті ашқан... Рәпілбек емес, басқа адам. Адам деймін-ау, өзім сияқты ұзын етек ұрғашы. Қыз ба, келіншек пе, қайсы бірін ажыратып жатарсың мұндайда. Тек ұлты қазақ емес, кәдімгі көк көзді орыс. Сасып қалғаным болар: – Извините... извините! Я, кажется, ошиблась, – дедім де, кейін қарай кілт бұрыла бердім. – Жоқ, сіз жаңылған жоқсыз. Рәпілбекті іздесеңіз, онда сіздің бет алған пәтеріңіз осы. Найзағайдай жарқ етіп, ойымды осып өткен сұрақ: "Неғыл дейді? Рәпілбектің мұнысы несі? Есі дұрыс па өзі? Қайдағы бір орыс әйелдің үйіне свиданиеге шақырып..." Содан аттап үйге кірейін. —Менің есімім — Надя. Ал сіздің ше? — деді жаңағы жас әйел маған жұп-жұмсақ қолдарын ұсынып. Сол сәтте өзі бір сүйкімді жан сияқты көрініп кетті. Мен есімімді айттым. — Ендеше былай қарай жүріңіз, — деп, демеген күйі әкеп кіргізіп жібергені – бір кең бөлме. Аттай бере, кекжең етіп, тағы да кейін серпілсем керек. — Қорықпаңыз, жайғасып отыра беріңіз, — деген үн, әрине, жаңағы Надянікі. Жиналыс өтіп жатқан шығар деп қалдым. Қазір не көп — жиналыс көп. "Мэри Кей", "Орифлейм", "Золотой конек" сататындардың семинарсабақтары, кришнайттардың немесе Иегово куәгерлерінің уағыздары сияқты бәлелер қаптап кетті емес пе.

Бастапқыда басыма келгені: "Е, біздің Рәліпбек те осындай тіршілікпен айналысады екен ғой. Маған неғып айтпаған онысын?" деген ой болды. Бір шеттен орын тауып, өзімше үлбіреп келіп отырғаннан кейін байқасам, бөлмедегілердің барлығы да әйел затынан екен. Әйел болғанда да жасы менің о жақ, бұ жағымдағылар. Тіпті бір-екеуі он жастай кіші ме деп те қалдым. Оны қойшы. Көз қыдырта қарасам, барлығы да өзім сияқты барын іліп, бақанын асып дегендей, шеттерінен сәнді киінген. Жайшылықта танауыңа тақай бермейтін небір қымбат әтірлердің иістері, |қалыңдатылған, ұзартылған кірпіктер, қызарған еріндер. Қаздай әсем мойындар. Өзара сөйлесіп, әңгімелесіп жатқан да ешкім жоқ. Бөлме іші құлаққа ұрған танадай тыныштық. Бір бөлмеге сығылысып, әрең сыйысып отырған осыншама әйел затының бір бірімен жуыспай, жаңа көргендей одырайысып отыруы тіпті түсініксіз. Үн-түнсіз отырғандары былай тұрсын, қара торысы, бидай өңдісі, ақ сарысы, борықтай аппақ өңділері бар, бәрі өзара бір біріне жауыға қарайтын сияқты. Бір бірінің қабақтарын торып, аңдысып қалған. Албырттанып, дызақтаған көңіл күйім сап басылып, ақылесім енді орнына келгендей еді. "Қайда тап болдым мен? — деген кезекті ой жылт ете түсті басымда. — Мынау не қылған сұлулар? Біреудің қанын ішкелі отырғандай шеттерінен суық қой өздері! Әлде Рәпілбектің атын жамыпып, жеделхатты басқа біреу салды ма екен?.. Әй, сөйткен-ау. Мыналардың түрі жаман, осы жерден аман-есен шықсам жарар еді..." Енді бәрін былай жиып қойып бас амандығын ойлайтын жағдайға тап болған сияқтымын. Бойыма өстіп үрей үйіріле бастаған сәтте: - Абыржымаңдар, ханымдар! — деп саңқ ете түскен дауыс қорқынышты ойларымды түйе тепкендей қылып шашып жіберді. Тағы да табалдырық күзеткен Надя: — Бәріңді шақырған — басқа ешкім емес, сол Рәпілбектің өзі. Үйленер алында ашыналарымен қоштасқысы келіпті. Үстерінен әлдекім суық су шашып жібергендей сірескен сұлулар бір кісідей селк ете түсті. — Не дейді! Сіз нені айтып тұрсыз? — деген мағынадағы әнтек ащы дауыстар да естіліп қалды. Суық көздердің сұғына қадалғаны —әрине, жаңағы Надядан басқа кім болсын. Осы сәтте бәрімізді тағы бір елең еткізген кезекті қоңырау даусы шықты. Неде болса, тағы бір сұлу ентігіп келген-ау, шамасы. Жоқ, құлағыма жеткені – еркінси амандасқан ер адамның даусы, сонымен бірге жағаласа шыққан шөп еткен сүйіс үні. - Кір мына бөлмеге, - деген қатқылдау үн, әрине, Надянікі. Бәріміз жалт |қарадық. Залдың босағасынан ішке қарай аттай берген… кім дейсіз ғой, әрине, Рәпілбек мырзаның тақ өзі. Алдыңғы күні түнде ғана менің қасымнан кетіп, сараңдығы үшін зығырданымды қайнатқан Рәпілбек, менің Рәпілбегім. Орнымнан көтеріле беріп, қайта отырдым-ау деймін. Мен ғана емес, бөлмедегі сұлулардың бей-жай қалған ешқайсысы жоқ. Бәрінің көкірегінен күрсініске жақын әр түрлі үн жарыса шыққанда, бөлме іші шу ете түскендей болды. Әлдеқандай ырғақты үн ду ете қалғанда, бөлме ішіндегі жаңағы тұнжыраңқы тыныштық сыртқа қашып шықты.

Келбетті кескіні күлбеттеніп құп-қу болып үлгірген екен. Жалт бұрылып, кейін серпілді, тарсылдап кеткен есік тұтқасы болса керек. - Кір қайтадан! – деген Надяның зәрлі даусы шықты. Апыр-топыр болып әлдекімдер жұлқыласып кеткен сияқты, шет жақта отырған мен біреулермен қабаттаса бөлмеден атып шықтым. Әрине, солар екен. Жалғыз жігіт жанталасып сыртқа қарай қашып шығудың қамында. Бірақ оған болар емес, Надя есіктің кілтін алып қойған, үшінші қабаттан секіріп кету ақымақтық – ауға түскен шортандай шоршыған жігіт лажсыз Надяның тұтқынына айналды. Тек қана Надяның болса бір сәрі ғой. Жаңағы тыныштық құсап жігіт те қашып шыққысы келді-ау деймін, бірақ байғұс шыға алмады. - Ә, солай ма? Солай ма? Жоқ, бәрін шақырмапсың, шақырылмай қалып қойғандары да бар екен, - дейді енді Надяға арсыздана қарап. Өзін қапияда жау қолына түсіп қалып, қасқая құарап тұрған батыр барлаушы дерсің тіпті. - Ә, солай ма? Осы қыздардың адресін алу үшін қанша сандалдым десейші. Сенің басқан ізіңді аңдып, нешеме ай бойы табанымнан тоздым. Сонда мен білмей қалғандар да бар екен-ау. Ай, сорлы басым, кімге тұрмысқа шыққалы жатырмын мен? Дон Жуанның өзі садаға кетсін сенен. Қыздар, қараңдар, көріңдер ме менің күйеуімнің түрін. —Ол жағын білмеймін, — деді Рәпілбек иығын қиқаңдатып. — Қалай білмейсің, осы бір жеті бұрын ғана емес пе сенің енді үйленем деп ант еткенің. - Иә, дедім. Бірақ дәл саған үйленемін деп айттым ба осы? —Әй, сен... сен енді өйтіп қиқаңдама. Осынша қыздың етегін ашсаң да, көзімді жұмып, тәуекелге барып тұрмын. Қыздар, сендерге көз қылу үшін әдейі айтып тұр. Рәпілбекте де ұят бар екен... — деді Надя адуындана сөйлеп. Осы кезде отырған жұрттың арасынан бойы дерендей биік біреуі атып тұрды. Жексұрын неме өзі сұңғақ бойлы, арық қыздарды жақсы көре ме деймін. Бұған сонда модельдің мүсіні керек екен ғой. - Сен, Надя! – деді әлгі ұзын қатқыл дауыспен. – Сен біздің арамызға от жаққанды қой. Менің жыныма тию үшін әдейі айтып отырсың. Рафихтың сөз берген адамы – мына менмін. Ол менен басқа ешкімге де үйленбейді. Солай деп жігіттік сөзін берген. Сол-ақ екен, бөлмедегілер жапырлай түрегеліп кетті де, Рәпілбекті тұтас бойымен көру қиынға айналды. Әлдене шарт ете түскенде, менің де көзімнің оты жарқ ете қалғандай болды. Сөйтсем, қыздардың біреуі ләм-мим деместен, тура жанына келіп, бүгінгі заманның Дон Жуанын шапалақпен шарт еткізіпті. Іле: - Қане, кілтті бер! – деген әмірлі үн естілді де, есік сатыр-сұтыр ашылды. Оның соңынан тағы біреулер баспалдақты тарсылдатып, құлдилай жүгірісіп бара жатты. Енді осы тарсылға ілесе жарыса көтерілген кезекті шу ол жылаған дауыстар еді. Менің дәл ту желке тұсымнан әлдекім Рәпілбекті қарғай жөнелді. Адамның иманы қасым болар неткен ащы сөздер десеңші. Тіпті жайбарақат тыңдап тұруға дәтім жетер емес. Ауылдың шарқыш қатыны мұның қасында садаға кетсін.

Қаншама арсыз болса да, осыдан кейін Рәпілбектің күні күн емес болар. Оңбағанның жүзін енді көрсем бар ғой, шыдай алмай, құсып жіберетін сияқтымын. Тынысым тарылып, жүрегім көтеріліп бара жатқандай болған соң, жанталаса далаға қалай атып шықтым. Бір кезде қарасам, қалың адамның қақпақылына түсіп, көшеге шығып кетіппін. Екі етегім делеңдеп, бетке жаққан бояуды көз жасым іртік-іртік етіп ірітіп жіберсе керек. "Бұл дүние не болып барады?" деген уайым-қайғыны басыма үйіріп. жалғыз көшеде сенделектеп едәуір жүріп қалыппын. Бір жағы таң қалғанымнан есімді жинай алар емеспін. «Бұл не деген керемет! Жалаң аяқ, жалаң бұт жүріп, сонша қыздың басын қалай айналдырған? Бәріне сыйсияпат көрсетуге қайдан ақша тапқан? Осындай жігітке көне беретін бүгінгінің қыздары да ақымақ қой. Рәпілбек емес, нағыз Дон Жуан екен-ау мынау!». Сонан таксилетіп үйге жетсем, подьездің алдында жайбарақат газет қарап... отыр. Көре салып, кейін қарай жалт бұрылдым-ау деймін. Бетім ауған жаққа қарай өкшем бездеңдеп безіп барамын. Желке жағымнан бір тысырлаған дыбыс шыққандай болды да, қарап үлгіргенімше әлдекімнің өңкілдеп келіп бас салмасы бар емес пе. Бұлқынып шығайын десем, тас қылып құшақтап алған қарулы қолдар босатар деген не? Қайдағы-жайдағыны айтып, тулаған болдым. Бірақ жөп-шөңкіге мойып, көне салатын Рәпілбек пе? Ана қыздардың бәрі «дежурный» қыздар екендігін, солардың ішінде негізгі адамның мен екенімді айтып сендірмек болып әуре. Кешкі арпалыс кезінде оған күйеуге шығамын деп келісімімді қалай беріп қойғанымды білмей қалдым. Маған бұйырғаны осы шығар, қайтейін деп ойладым-ау деймін. Оның үстіне жалғыз басты тіршілік әбден жалықтырып жіберген еді. Амандық болса, келесі жылы отызға шығамын ғой.

деді Майра өршіген даудың артын өртке айналдырмайын дегендей айпарадай анық айғақтарды көлденең тарта сөйлеп. «Енді қайтер екенсің?» дегеп пішінмен сыныптасына сынай қарап қалған. Бірақ атымның сыры өзіме мәлім емес пе, қашанда таңдайы тақылдап, дес бере қоймайтын Сәнияны сөзден мүдіртемін деу құр далбасалық әшейін. Қарсы уәж айтып, таңдайын тақылдата жөнелгенде, құрбысы кірпіктерін жыпылықтата беруді ғана білді. – Мені, немене, сол Аселя сияқты дурочкаға санайсың ба? Мен сондай қыздардың қайсысы қайда кеткенін түгел изучать етіп алғанмын. Аселя Турцияға хабарландыру бойынша кеткен. «Өңі түзу официантка керек» деп жазыпты онда. Немене, ондай официант сол Турцияның өзінен табылмай қалып па? Жай көз алдау ғой әшейін... Сен оның қазір не істеп жүргенін естідің бе?.. – Жоқ, то-есть... Официант болып жүрген шығар. – Тісіңнен шықпасын. Ол ана неде... істейді екен. – Бұлар отырған скамейкаға таяу маңда ошаң еткен бөтен ешкім көрінбесе де, Сәния Майраның құлағын өзіне жақындатып алып, күбір ете қалды. Сол-ақ екен, ақсұр кыздың көк аметист көзді күміс сырға тағылған кішкене құлағы қызарып сала берді. Сосын құрбысына қарай жалт қараған. – Қой, мүмкін емес... Кім айтты оны саған? – дейді тұтыға дауыстап. – Ақ ақ шашты ағайдың қызы... Ол жан-жағына қарап жатпастан, бірден Астанаға тартып отырған болатын. Есіңде ме сұлу еді ғой ол қыз. Сол сұлулығына сеніп, «Лексус» джип мінген бір бизнесменнің тізесіне отырып аламын деп ойласа керек... Бір ай болмай жатып, зар еңіреп қайтып келген. Ақ шашты ағай таныстарына қарай асырып жіберсе керек, содан жоқ қой... Солардың бәрін көріп тұрып, біліп тұрып, мен, немене?.. Оның үстіне «Хабардан» да көрсетіп жатады ғой... Қыздарды алдап кететін алаяқтарды. Солардың бәрін көріп тұрып... Мені бір дурочкаға санайсың ғой деймін... Жаны ашығандықтан барып, шыдамай айтып салғаны ғой. Әйтпесе сөзі өтпей, жігерім құм болып барып жеңілермін деген ой Майранын қаперінде жоқ. «Былай карасаң, дәлелінің бәрі дұрыс... Өлер жерін білетін қыз бұл Сәния. Әйтпесе сыныптас ұлдарды бір шыбықпен айдар ма еді, мұғалімдермен дауласар ма еді? Көзін бақырайтып аспанға қарап тұратын салпыауызың Сәния емес. «Бір жерді тесіп шығады бұл» деп айтушы еді ғой сынып жетекшісі. Тесіп шығар шынында да мына түрімен. Бәрін әбден зерттеп алыпты ғой өзі...» – деп, ой тоқыратып, өзін сабырға шақырған. Майраның мұнан кейінгі аузынан шыққан сөздер енді бірыңғай сұрақтар ғана: – Ақыр кетеді екенсің, онда неге Астанаға кетпейсің? Өзің айтқан «Хабар» күніне Астананы неше рет көрсетеді. Үйлері қандай күшті... – Әй, қазір қаптаған мәмбет ол жерде орын қалдырды деймісің... Ал Алматы... Жері жақсы. Күні жылы... бірдеме етіп күн көруге болады. Ол жағын да изучать етіп тастадым... «Алдымен аздап өмір көрейін, жұмыс істеп ақша табайын. Оқитын болсам, сонан кейін де оқи жатармын. Оқу қайда қашар дейсің, тіпті күйеуге

тиіп кетіп жатсам да, әйтеуір түбі бір оқимын ғой» деген ойдың Сәнияның басына мықтап бекіп алғаны – дәл мектеп бітіруге таяған кезде. Шешесі де бәлендей қарсы бола қойған жоқ. Түйінді сөзі: – Диплом алғандарды да көріп жүрміз ғой... Қызыл дипломмен бітіріп келіп, жұмыс таба алмай жүргендері. Баяғы Совет заманындағы біздің кез емес... Талап қылып көргенің дұрыс. Тек бірдемеге ұрынып қалып жүрмесең болғаны... Есті қызсың ғой ондайға бармайтыныңды білемін... – деген мазмұнда еді. Жолы болып купелі вагонға іліккенін жақсылыққа жорыды. Қанша айтқанымен, ауылдан шығып көрмеген жас қыз емес пе, құрбысының алдында білгішсініп, қаншалықты ірі сөйлегенімен, үлкен шаһарға шындап бет алған сәтте Сәния кәдімгідей қобалжи бастаған. «Қала, қала...» деп қаншама желіксе де, өзегінен суырылып шығатын сұрақ көп. «Ең алдымен, қайда барып тоқтамақ? Арзан пәтерді қалай таппақ? Жұмысты ше? Біреулер тисіп жүрсе, не істемек? Күнкөріс жағы қымбат болып кетсе ше?» деген тәрізді сауалдар бірінен кейін бірі тізіліп, жан алқымнан алып бара жатқандай. Купелес басқа үш жолаушының бұған үйір бола кеткені – жасы отыздардың о жақ, бұ жағындағы жігіт ағасы. Тек үйір болып қана қоймай, үйіріліп түскендей. Алматыға жеткенше бар ықыласы осынау жас бойжеткеннің үстінде болып еді. Вокзалдан түсе салғаннан кейін алдынан жарқ етіп шыға келген қаланың әсері шексіз. Теледидардан көріп, ауылға келіп-кетіп жатқан кісілерден естіп жүр ғой, бірақ қала деген жарықтықты өзің аралап, ішінде жүріп тамашалағандай болмайды екен. Әлі тұрақтап орналасып та үлгерген жоқ, ал аралап, қыдыруға деген құлшынысын тежей алсашы. Әйтеуір сәтін салып, пәтерге де орналасты. Өзі шамалағаннан гөрі едәуір қымбаттау екен, бірақ таңдап-талғап, сандалып жүретін жағдай қайда? Ал жанына батып, қиындау тиіп тұрғаны – жұмысқа ілігу. Барған жерінен алдынан қайта-қайта андыздап шыға берген – «Мамандығың қандай? Дипломың бар ма? Қандай жұмысты істей аласың?» деген сұрақтар. Бұның мектепті жаңадан ғана бітіріп келген жас талап екендігімен ешкімнің шаруасы жоқ тәрізді. Еріксіз тығырыққа тірелді. «Осы мен бекер жұмыс іздеп келдім-ау!» деген сыңайдағы өкініш сезімі де жағалай бастаған. Қаланы білмейтін адамның беталды қаңғи беруі де қисынға келе қоймайтын нәрсе. Көбінесе аял қылатыны – жалдаған пәтеріне таяу мандағы шағын сквер. Орталық саябақтардай емес, күтімі шамалы, жұпынылау ағаштар, сынық, көнетоз орындықтар. Шаршаған шақта ат басын бұратыны – солардың шет жағасындағысы. Күн еңкейе бере, бүгін де сол жерден табылған. Ой дейтіндей есі дұрыс ой да жоқ, бір мең-зең қалпы. Жұмыс таба алмай, дағдарған жас адам не ойлай қоюшы еді. Таянған алақанынан жағын ажыратып, басын көтеріп алса, ортадан биік бойлы, арықша жігіт анадай орындыққа отырып жатыр екен. Өткен жолы бір-екі рет көрген адамы. Орындық үстіне әлденені төсеп барып қана тізе бүккен. Түк

көрмеген ауылдың қызы болғанымен, заты пысық жан емес пе, осы жолы Сәния бөтен кісімен тіл қатысып еді. Қанат есімді бұл жігіттің жұмыс тауып беруге шамасы жоқ көрінеді. Солай болса да, екеуі жақсы танысып кетті. Табанынан таусылып, қанша сарсылғанымен, жұмыстың ыңғайын келтіре алмауы... ол аз болғандай көшеде жігіттердің тиісе бастауы былайша ауылда өжет болып көрінетін қызды шаршатып жіберді. Осындайда қол ұшын бере қоятын бір адам болса ғой... «Қол ұшын» деген сөздің ойына оралғаны сол еді, есіне сарт түсе қалғаны. Баяғы пойыз үстіндегі ересек жігіт ше? Алматыда мұны қалдырып, Шымкентке қарай ары өтіп кетіп еді ғой. Қыз түсер алдында бір жапырақ қағазға қаламын сүйкектете салып, ұсына берді. Қараса, әлдеқандай телефонның номері екен. – Бұны қайтемін, Мәлік ағай? – деді қыз өзінше тақылдай сөйлеп. – Звандайсың. Жұмыс табуыңа көмектесемін. – Ой, рахмет, ағай, – деп сәл отырды да, қайтадан жалт қарады: – Сіз осы Шымкетке бара жатқан жоқсыз ба? – Иә, Шымкентке. – Ал мен Алматыға барамын ғой. Сонда басқа қалада тұрып, мені қалай орналастырасыз? Мені жұмысқа дегенім ғой... Мәлік ағай қызыл иегін жалаңаштай, кеңкілдеп тұрып күліп алды. – Дегенмен, өзің бәлекет қыз екенсің. Айтайын, мен Шымкентте тұрсам да, бұл дөдеңнің таныстары Алматыда ғана емес, Астанада да жетеді. Солардың кез-келгеніне айта аламын. Ол жағынан саспа. Жол бойғы әңгіменің ең маңыздысы да, үлкені де осы болды. Пойыздан түспей жатып-ақ Сәния сол бір аспандағы айға қол жеткізгендей күйде еді. Мәлік қызбен перронға түсіп тұрып қоштасты. Пойыз орнынан жылжи бергенде жаңа танысқан жас бойжеткенді қарулы құшағына орап алып, бетінен екі мәрте құшырлана сүйді. Бұдан Сәния бой тартып, үрке қойған жоқ. Бөтен жігіттің күтпеген жерден тарпа бас салып, оспадарсыздау құшақтап алып, ерін тигізгені сол қалпы көз алдында. «Қазақтелеком» деген қалааралық сөйлесу пунктінің қайда екенін біліп алған. Келгелі ауылымен де бір-екі рет сөйлескен. Кезек тез өтеді мұнда... Ақыры естілді-ау күткен дауыс. Бірден таныды. Сол дауыстан айырылып қалардай бөгде сөзге орын қалдырмай, тоқтаусыз сөйлеп кетті. – Ағай!.. Мәлік ағай!.. Мен Сәния ғой. Пойызда танысып едік қой. Сіз қол ұшын беремін дегенсіз. Сонан кейін звандап жатырмын. Ағай, тез көмектеспесеңіз, ақшам да таусылып барады. Сөйтіңізші, ағай!.. Жоқ, ағайы ұмытпапты. Сәниядай сұлу да ақылды қызды ұмыту мүмкін емес екен. Көмектеседі, әрине. Сөзсіз жәрдем береді. Тек ертең кешкі бесте қайта звандауы керек. Сонда айтады не істеу керектігін. Өзі де ақымақ қой осы Сәния. Келе салып Мәлік ағайға неғып звандамаған? Ешкімге ілігін артпай, салмағын салмай, өзі тауып ала қоймақ болды ғой. Енді байқаса, онысы құр далбаса екен. Келе салып, Мәлік ағайға звандағанда ғой...

Келісім бойынша Сәния ертеңгі кешкі бесті тағатсыздана күтті. Жұмыс іздеп, әбден қалжыраған ол сол күні тыпыр етіп қозғалғысы келмеген. Телефонның ар жағындағы кешегі қоңыр дауысты таныған кезде қуанып кеткенін айтып сұрама. Өкінішке орай, Мәліктің жауабы қысқа ғана болды, бір телефон номерін жазғызды да, өз атынан хабарласа беру керектігін жеткізді. Шәрлі жерде жиі кездесетін кәдімгі жалдамалы жұмыс. Аптасына үш рет барып бір ауқатты адамның үйін жинастырып тұруы керек. Алғашқы естігенде, қатты қайран қалғаны рас. Әлгі ішектей созылып, жуырмаңда таусыла қоймайтын Мексика сериалдарында бір үй жинаушылар жүруші еді ғой. Сәнияның түсінігінше, ондай шаруа тек шетелде ғана болуы тиіс сияқты еді. Сөйтсе... Қаланың жоғары жақ бөлігіндегі бір ауқатты кісінің үйі екен.– Куәлігің бар ма? – деді толықтау келген қысқа мойынды қазақ әйелі. Үй иесі болса керек, өзін-өзі ұстауы тіптен мығым. Өзінен бойы сәл қалқыңқы Сәнияға астамси қарап тұрғанын көрмеймісің. Қанша пысық болғанымен, ауыл қызын қаймықтырар өктемдік. – Бар. Қайсысын айтасыз, тоғызжылдықты бітіргенім туралы куәлік пе? – Маған қай жылдықты бітірсең де бәрібір. Жеке бас куәлігіңді айтамын. Паспорт. Ну, и мамбетка. – Иә, бар. Түрі жұпынылау болса да, жаңа деген аты бар кішкене қоңыр сумкасының ішін ақтарып жіберіп, тез тауып алды да, жып еткізіп ұсына қойды. – Іһі, қай жерде тіркелгенсің? Пропискаңды айтамын. Ауылдан шығып көрмегендіктен бе, қанша алғыр болса да, тіркеу дегенді түсіну Сәнияға ауырлау соқты. Өктем әйелдің ашуы да жан қалтасында жүретін адам екен, қыздың ауызын ашып, сәл кідіріп қалғаны үшін-ақ дауысын да қолма-қол көтеріп үлгерді. – Ну, и ты мамбетка. Тормоз что ли? Жеке куәліктің ауылда тіркелуі ашушаң қожабикенің көңілін орнықтыра қойған жоқ. Салат түстес бозғыл жасыл куәлікті сосиска тәрізденген саусақтарымен қыса тұрып, шұқшия үңіледі. Көптен бері ұстатпай жүрген қылмыскерді қолға түсірген полиция қызметкері бұдан садаға кетсін, тіпті: – Ерболсынова Сәния Мекебайқызы. 1989 жылы туған... Өзің бір жаман облыста туыпсың ғой. Білем, ол жақтың халқы көбінесе надан болып келеді. Так, так... Қалада тіркелмегенсің, тұрақты үйің жоқ. Бір күні бәрін сыпырып алып, қашып кетуің де мүмкін ғой... Сондықтан мына куәлік менде болады. «Кетем» деген күні қайтарып беремін. Тек ондай жағдайда ойыңды екі апта бұрын айтуың керек. Біздің үйде осындай қыз істеп жатыр деп данныйларыңды учасковойға да беріп қоямын. Так что, ешқайда қашып құтыла алмайсың. – Апай, мені Малик біледі ғой...

мамбетканы маңайымнан жүргіземін бе?

Қожабикенің манадан бері қорлай айтқан сөздерінің барлығына тілін тістеп алып, төзіп тұр еді, енді құтын қашырып жібергені – «құтыла алмайсың» деген сесі. Табанынан таусылып жүріп, әрең тапқан жұмысынан қашып құтылатындай не көрініпті бұған? Алматы ертегідегідей ғажап қала болғанымен, мына қожабике жақсы әсер қалдыратын адам деуге ауыз бара қоймас. Не деген қатқыл, зорлықшыл жан еді! Бірақ Сәнияның бұнысы алғашқы әсер ғана екен. Жұмысқа кірісіп кеткеннен кейін ол кісімен тығыз араласудың реті келе бермеді. Алғашқыда ызбарлы сөйлегенімен, бұған қытымырлық көрсетті, қанаушылық жасады десек, күпіршілік болар. Соншама бай тұрып, түсі сирек жылитын кісі екен. «Сіз не жұмыс істейсіз?» деп, сұрауға батыла да бармады, тіпті оның қажеті де жоқ екен. Тиісті еңбекақысын уақытында төлеп тұрса, болды емес пе. Үйренді... Адам үш күннен кейін көрге де үйренеді дейді ғой. Ал бұл көр емес, керісінше, жер бетіндегі жұмақ десе де жарасар. Алғашында аузын ашып, көзін жұмған. Қаланың жоғары бөлігіндегі екі қабатты, көп бөлмелі үй. Ішінде жанға керектінің бәрі бар. Тек ішінде ғана болса бір сәрі ғой... Бұл – теледидардан тамашалағанын есепке алмағанда, өңі түгіл түсінде көрмеген нәрсесі. Жаңадан қылтиған ендігі арманы – «Шіркін, осының бір бұрышында мен де тұрсам ғой!» Ауылды жерде үй тіршілігіне пысып-ширап қалыптасқан еті тірі қыз емес пе, қала байларының күтушісі болуға шапшаң бейімделіп алды. Тек ауылдағыдай арсың-күрсің етіп жұмыс жасауға болмайды екен. Абайлап, ептілікпен істеу керек. Ара-арасында осындағы адамдардың қас-қабағына қарап отырмасаң, тағы қиын. Жасыңқырай сөйлеген жас қыздың өзін-өзі ұстау қалпын, қимылының ширақтығын, пысықтығын байқап, көңілдеріне жаққан сыңайлы. Бұл жерде шелек пен шүберекті ұстаудың да жөні бөлек екен. Қысқасы, Сәния өзіне таныс жұмыстарды шаршамай-шалдықпай, ынтамен атқарып жүрді. Көңілге демеу болатын тағы бір нәрсе – Мәлік ағайымен күн ара хабарласып, жағдай білісіп тұрады. Анығырақ айтқанда, хабарласып, осы үйге телефон шалып тұратын Мәлік ағаның өзі. Әдемілеп иінін келтіре сөйлейді. Әзіл-қалжыңын араластырып, Алматыға баруға ынталы-ақ екендігін, өткендегі екеуі бірге келген сапардан кейін тыныштығының бұзылып жүргенін жіңішкелеп сездіре қояды. Алғашында қалжыңға балаған. Бірақ ағасы әр сөйлескен сайын осы әңгіменің шетін шығаруды ұмытқан емес. Мұндайда телефонның бер жағындағы қыз аузына маржан салып алғандай, тырс етіп дыбыс шығармастан, үндемей қалады. Соны байқаған Мәлік кейде мұнысын әзілге сайып, жуып-шая бастайды. Ақыры айтқанында тұрды. Қызбен бетінен сүйіп амандасты. Өзі көптен сағынып қалған адамдай Сәнияның жүзіне ұзағырақ қарап қалды. Бәлкім, тіпті көз ала алмай қарайтын шығар. Жігіттердің өзіне тесіле қарауына ептеп үйрене бастаған кезі. Өйткені сыныптағы өңді қыздардың біріне саналатынын, мүсіні де қиқы-жиқы емес екенін бұрыннан білетін. Кейбір

ұлдар кәдімгідей өзіне ғашық та болып жүретін. Сондықтан жігіттердің сүзіле қарап қалуы бір түрлі жазылмаған заңдылық сияқты көрінуші еді. Мына мелжемді жігіттің де қайта-қайта көз тоқтата қарауында оғаш ештеңе жоқ сияқты көрінгені сондықтан. Қарасын, қарай берсін. Тек жасы үлкендеу демесең... Сонан кейін... сонан кейінгі осы, он сегіз жасқа келгенше көрмеген қызықтарын көрді. Әрине, жолда құдай кезіктіре салған Мәлік ағасының арқасында. Алдымен мейрамханаға апарды, көздің жауын алып, жарқыраған ғимарат, өзі атын білмейтін дәмді тағамдар... Онан кейін желдей ескен шетелдік автокөлік... Алматының әсем жерлері, Медеу, Көктөбе... – ауызын ашып, көзін жұмды. Тіпті бұлай деп суреттеудің өзі олқы, ғажайыптардан көрген әсерінен ес жия алмай, есеңгіреп қалды. Өзі туып-өскен ауылда мұның бірі жоқ қой. Өзін жұмысқа орналастырған, өмірі көрмеген қызықтарын көрсеткен, өзіне бар мейірім-шапағатын төккен Мәлік ағасына енді қалай енжар қарауға болады. Неткен дархандық... Автокөлік ішінде құшақтап, аймалаған кезде түк көрмеген ана бір жабайы, жадағай қыздар құсап үрке қашқан жоқ... Керісінше, мол денелі азаматтың бауырына тығыла түсті... Тіпті өзіне тартып тұрған мейірімі мол осы жылы бауырдан шыққысы келмейтін де сияқты. Жас жүрегі дүріс-дүріс соғады, тәні қалағаннан тіпті де қашқысы келмейтіндей. Қайта рахатты басқа жігіттен гөрі, осындай жаны жомарт, мейірбан ағасынан көргені дұрыс сияқты. Қол ұстасқан қалпы келген жерлері – қонақ үй емес, жеке пәтер. Кәдімгідей күнделікті тіршілікке керектінің бәрі бар, сайлы баспана. Сәнияның: – Бұл кімнің үйі, аға? – деген сұрағын Мәлік жас қыздың кезекті аңқаулығына балағандай мырс-мырс күліп қойды. – Айттым ғой, Алматы да менің қалам деп... Ештеңеден қысылма. Мұның бәрі өзіміздікі. Оңашадағы ұсыныстардың ешқайсысынан бәлсініп, тартынған жоқ. Әдемі бокалға құйылған жеңіл шараптан да, жанын шығара қысатын қарулы құшақтан да... Тұла бойы дірілдей түсіп, тамылжығандай болып, әлсірей берді. «Болса, болса екен... Онда тұрған не бар?.. Шіркін-ай!.. Бұл неғылған алапат күш әкетіп бара жатқан! Қарсыласудың... не керегі бар?.. Мұндайда өзіңді тежеу барып тұрған ақымақтық екен-ау!.. Жоқ, шыдай алар емеспін... Не болса да...» деген сияқты арғы жағынан өзек талдырып, ышқына жеткен бір керемет құмарлық. Бүкіл жас денені уысына ұстап, бұлтартпай сығымдап әкетіп бара жатқан жаңағы жігіт те емес... шексіз құштарлық.... Ештеңені ойландырмайды да, бір сәт өзіне-өзі: «Осы мен не істеп отырмын?» деген салиқалы ойды ес таптырмай сабалап, тым-тырақай қуып әкетіп бара жатқан бір тылсым күш... Адамның өз ішінен басын қақшаң еткізіп, өрби түрегелген, өзі мекен етіп отырған денені аяқ астынан буындырып, әлсіретіп, сілекейін шұбырта, есінен тандырып әкетіп бара жатқан... тыныс алдырмастан, құмықтырып апарып, құмарлықтың құдығына тастап жіберген – сол... сол бір құдіретті қуат. Енді сол құдықтан сілекейін шұбыртып тұрып қанып ішпей,

мейірін қандырып, өңезесі кепкен қу нәпсінің өңешін әбден тығындап алмай... сол құдықтан шығып кетемін деу... – құр әурешілік, бұл қазір тұла бойын исіндіріп, уылжытып әкетіп бара жатқан сол қу нәпсінің құлы, отымен кіріп, күлімен шығар күңі ғана... Бұлыңғыр тартқан санасына әлдеқандай қараңғы түпкірден келіп, айналып соғып кетіп тұрған: «Бітті, бітті... жоқ, мен біттім... Ой, жаным-ай, бұл не қылған масқара өрт еді! Адамның жанын кіргізетін тылсым күш қой мынау...» деген сыңайдағы үзік-үзік бірдеңелер. Айтып-айтпай не керек, осыдан кейін-ақ қыз бен жігіттің жігі жымдасып, жұбы жарасып кеткендей болды. Көзқарас кереғарлығы, жас алшақтығы, тағы басқадай үйлесімсіз жақтары қандай... деген мәселені ойлап жатқан бұлар жоқ. Естияр азамат қой, бәлкім, жігіттің ойлауы да. Ал бірақ, Сәния үшін бұндай ұғымдардың ауылы алыс. «Бізді ортақ етіп, соншалықты жақын етіп тұрған не нәрсе?» дегенді парықтайтын сыңайы да жоқ. Ол жағын ойлайын десе, басы басар емес. Бар білетіні, Мәлікпен көбірек болғысы, бірге қатар жүргісі, күндіз-түні айырылып қалмағысы келеді. Бәлкім, тіпті көрмесе, тұра алмайтын да сияқты. Алайда, уақыт шіркіннің қашанда өлшеулі екендігін ескермепті ғой... Бір жайма-шуақ күні Мәлік аяқ астынан Шымкентке қайтатын болып қалды. – Е, неге? – деді Сәния шаралы жанарлары жыпылықтай қарап. – Негесі қалай, жұмыс, семья... Осылайша салаңдап жүре береді дейсің бе? Ой сияқты бір нәрсенің Сәнияның басына көптен бері келгені осы кез: «Расында да солай екен-ау!..» – Ал мен қайтемін? – Қайткені несі? Жұмысың бар... Баспананы әлі де қатырамыз. Екі қаланың арасы онша қашық емес. Келіп тұрамын ғой. Әлі талай беймарал отырып, демаламыз. Осыны айтты да, жігіт қыздың ернінен үзілдіріп тұрып сүйді. Қатты да, ақырын да емес... Тұла бойды тамылжытып, исіндіріп әкететін бір бапты сүйіс. Жоғарғы жағын қалың мұрт басқан кеберсіген қоңыр еріндер. Сүйген кезде әбден сіңісіп қалған темекінің дәмі келді. Ұялы телефонның ұялмастай сыңғырлай әуендетіп қоя бергені осы сәтте. Мәліктің қарлығыңқылау келген қоңыр үні ар жағынан ентіге жеткен көп сауалдың тігісін жаймалап, сауал иесін сабырға қарай қайырып әлек: – Кішкене есіңді жишы енді. Иә, иә, билет алып қойдым. Бүгін кешке «Отырарға» отырамын. Жұмыс бітпей... Барғаннан кейін айтармын. Айттым ғой кішкене ауырып қалдым деп... Құда қаласа... Беймарал жатып алған жоқпын. Үйге жеткенше асығып... Ой, қаяқтан... Кім болушы еді... Өздерің қалайсыңдар? Көкем ше? Трубканы орнына қойғаннан кейін өзін мөлдірей қарап тұрған кірпікті жанарларды және шөп еткізді. Қаншалықты болбырау дегенімен, Қанаттың да заты жігіт емес пе, бір күні ол да құшақтаған. Мәлік құсап өзімсіне ожар қимыл көрсетпесе де,

біртіндеп жанасып, ұзақ икемдеді. Сондай сәттердің бірінде қыздың арғы жағынан әлдеқандай құштарлық ұшқыны жылт ете қалғандай болды. Мәлікке қарағанда өз қатары десе де болады. Бірақ көңілін тербеп, жүрегін қозғамайды. Оның үстіне тегеурінді құштарлықпен келіп, тарпа бас салатын Мәліктей емес, ананы-мынаны айтып, ұзағынан орағытып тұрып алады. Мәлікті аңсап жүрген күндерінің бірінде Қанаттың да қайрат көрсетіп, жігіттік танытуға талпыныс жасағаны. Сол-ақ екен, жас денесіне ие бола алмай, ана жолғыдай... тағы да еріп бара жатқанын сезді. Тіпті екеуара қатынасқа Қанаттан бұрын өзі мұрындық болған сияқты ма, қалай? «Ештеңе етпес, – деді Сәния өзін-өзі жұбатып. – Қай кезде де көзіме Мәлікті елестетіп жүр емеспін бе? Менімен болған Мәлік деп санайыншы». Сонан аз уақыттың ішінде Қанат та өзінің қызға ғашық болып қалғанын айтып, күн құрғатпауға айналды. Несі бар, бірер жас қана үлкендігі бар қатары, басы бос бойдақ. Бірақ ана Мәліктей айналаға ықпалы жоқ, әлі қалыптаспаған босбелбеу жігіттердің бірі. Сөйтіп жүргенде ниет танытып, ықылас көрсеткен тағы біреулер тағы біреулер пайда болды. Олар да үйіріліп түсті деуге болар. Өңі тәуір қызға кім көңіл бөлмейді. Оның үстіне жігіттердің ешқайсысына тоң теріс мінез танытпай, қай-қайсысымен де майыса сөйлесе... Кейбір түндерде, оңаша қалған сәттерде өзі аңсап қалатын, тәтті сезімге елітіп, әлдеқайда шым батырып нәпсі ұйығына қарай ұйытып әкете жөнелетін сол бір алапат күш. Еріп бара жатты... «Осылай ери берсемші, қимылдасаңшы» деп ойлады. Бір кезде қараса, ырқынан тыс ыңғайға жығылып... тасқындаған сел сезімнің ырқында... ығып барады екен; ындыны құрып, барлығын осы жолда ысырап қылғысы келгендей... ынтызарлықтың бет қаратпас жалынына тірідей өртеніп барады екен. Өліп-өшті... Уақыт ұзара бастаған сайын, жаңағы тәтті сәттер алыстай түскен сайын... ләззат жібінен айырылып қалардай қайтадан қалады. Танауы рабайсыз шуылдап, ішкі жағынан әлдеқандай жағымсыздау дыбыстар сыртқа қарай лап қоюда. Өзі ұзынынан сұлап... ұмытылып жатты. Бір кезде қараса, мұның талмаусыраған мүшкіл халінде жігіттің шаруасы жа жоқ, өзі тойып алса болғаны, басқаның уайымына бас ауыртпайтын баспақ сыңайлы қалып. Қыры сынбаған сымын оқтай қылып киіп алған, тоқмейіл жүзінде үлкен бір шаруаны тастай ғып тындырып тастағандай мардымсу басым. Сол үлкен шаруаның әлі бітпегенімен, керісінше енді ғана басталып келе жатқанымен, мүлде шаруасы жоқ секілді. Ай, сонда жек көргені-ай сол бір Қанат деген немені. Еркек денесін иемденіп жүрген болбыр байғұсты. Жастықты жұмарлай бауырына басқандай дыбыс шығарып, аласұрды-ау жараған аттай болып тұрған денсаулығы мықты балғын бойжеткен. Қандай дыбыс шығарып, қалайша боздағанын айтып жату әбестік болмаса да, артық болар-ау. Сонан... жек көріп кетті. Өлердей. Тіпті иттің етіндей. Неше күн бойы қарағысы келмей, қашып жүрді. Әсіресе бетіне. Бұны ысырап қылып, мүлде тоздырып жібергенін қалай ғана ұмытсын, қайтіп қана кешірсін.

Шиыршық атып, өртеп жібередей болып тұрған шағында ұрғашы екен-ау деп есіркемей, сұлу екен деп сұғын қадамай, елеместен, ит рәсуасын шығарды да тастап... тайып тұрды емес пе. Әлдеқандай деловой кездесуі бар екен. Шіркіннің деловойын. Құрысын өйткен кездесуі. Бірақ Мәлік болса, алыста. Есесіне соңынан қалмай, салпақтап келіп жүргені. Қанша қарағысы келмегенімен, дені сау жас тәннің өз қажеттілігі, өз құштарлығы бар. Ойға жеңдіріп, басып-жаншып, енді қайтып тілеместей тұншықтырып тастағысы келсе де... ақылға көнбейтін, уағызға уанбайтын жаны сірі неме екен. Ештеңеге бағынбайтын өзінше бір өгей патшалық. Мәлік болса алыста. Амал жоқ, сондай сәттерде Қанатты қайыра бір көруге аңсары ауа қалады. Мүмкін, бұл жолы... дұрыс болып кетер. Тәжірибесі аз жас жігітті жазғыра беру де артық шығар. Бірақ үміті құрғыр қашан ақтала берген. Тағы да көңілі қалды. Ендігіәрі бойына мүлде жолатпастай болған. Басқаны емес, Қанат есімді сол бір өлез немені. Кейде бір нәрседен жолың болмас, екінші бір шаруаның орайы келе кететіні бар ғой. Мәлікті аңсап, жастықты құшумен қалжырап жүрген күндерінің бірінде... жолыға кеткені бар емес пе. Қай жерде танысқанын, аты кім екенін, қалай тіл табысып, қалай жанысқанын тәптіштеп айту шарт емес болар. Бүгінгі заманда ол жағы проблема ма, тәйірі? Ең бастысы – жігіттің өз көңілінен шыққаны. Талайдан бері бой бермей, лағып ала қашып жүрген нәпсі деген сумақай немені аз да болса бұғалықтап, жыланын қайтаруға көмектескені. Екеуі түте-түтелері шығып арпалысып жатқанда, шыр-шыр етіп телефонның-ақ мазасы кете қалғаны. Болмай әкетіп бара жатқан соң, құлағын көтермеске амал қайсы? – Сәния, – деген дауысты естіген сәтте... не күйге түскенін білмейді. Өзіндегі ой жобасына қарағанда жүрегі жарыла қуануы керек еді. Құштарлықтың құшағына берілмей, бой-бой болып терлемей, қалыпты халде тұрған жағдайда санын шапалақтап, алақайлай қуанарына иманы кәміл. Ал бірақ қазір... закон подлости деген осы-ау. Сәл кідіріп барып: – Мәлік! – деп, өзіне жат дауыспен қышқыра айқай салды. – Сен екенсің ғой... – Иә, мен. Неғып сонша уақыт телефонды көтермедің? – Жай, әшейін... Жеткенімше сол болды. – Неғып ентігіп тұрсың. Дауысың да бір түрлі ғой өзі. – Астыңғы этаждан көтерілгенше... Сасып қалдым. – Толық алып болмаған ләззаттың жыланын қайыра алмай, арпалысқа түсіп тұрғанын Мәлік қайдан білсін. – Жақсы-жақсы... мен сені сағындым. Шыдамай жүрмін. – Өтірік, – деді қыз телефон тұтқасын құлағына жанталаса жапсырып. Онысы арғы жақтағы сөзді қасындағы адам естіп қоймасын деген далбасасы еді. – Мүлдем хабарсыз кеттің ғой. – Енді әңгіме былай... Буынып-түйініп даярлана бер. Скоро алып кетемін. Қыз телефонның сөзқағарын тершіген алақанымен жапты да, жамбас

жағында жымдасып жатқан жігітке қарап:

Бұл жолы да жолы болмады. Бірақ алуға тиісті ләззатым күйіп кетті деп өкінудің реті жоқ еді. Телефонмен жеткен қуанышты хабар ондай өкінішке жол бермеді. Ләззатты күйді басынан кешкені – әлгінде ғана ортақ ләззатты бөліспек болған шала таныс жігітті шығарып салғаннан кейін. Екі қолдың саусақтарын ілгішек ете, төбесінен аса созып керілді де, диванның арқалығына қарай шалқая берді. Шынында да бұдан өткен нендей қуаныш болсын...

Бірер күнде Мәлік келетін болыпты. Жай келмейді, Сәнияны өзімен бірге ала кетеді. Жақсы жұмыс тауып қойыпты. Сырттай оқуға да түсірмек екен. Ең бастысы – баспана тауып, қасында ұстайды. Өйткені Сәния оған өте керек екен. Неге деуге бола ма, махаббат жаңа ашылған жанартаудай аспанға жалын атып, жанын жаулап әкетіп бара жатса...

Майрамен ауылда кездесті. Кездейсоқ емес, екеуі ұялы телефон арқылы неше рет сөйлесіп, жолығуға сөз байласты емес пе. Құрбысының бұрынғыдай емес, едәуір өзгеріп қалғанын Майра бірден байқады. Сымбатты денесі сәл-пәл толысып, бұрыннан өңді ажары одан әрмен құлпыра түскен бе қалай? Әр тұстан ноқаттанып тұратын болмашы безеулері енді қараса, әдемі беттен мүлде безіп, зым-зия жоғалыпты.

Нұрдәулет Ақыш

Новелла

Көкжиек қызыл шымылдық қымтана бастады. Сол шымылдықтың етегіне оранып, маужырап қисаюға айналған бүгінгі күнмен екеуіміз үнсіз ғана қоштастық. Аспан ашық, ауа тымық еді. Тымық ауа күндізгі шіліңгір ыстықтан іш тартып, енді бойына қоңыржай леп сіңіре бастаған сыңайлы. Артымыздағы ауыл кешкі қарбаластың быжынаған шуына қанығып, бұл күнді де ризалықпен ұзатып жатыр. Машинаның гүрілі, сиырдың мөңіреуі, үйрек-қаздың қаңқылы мен «әукім-әукімдеген» әйел дауысы

бейбіт кештің құлаққа етене құжынаған ырғағы. Әне, ауыл шетінде велосипедтерінің рулі батар күнмен жалт-жұлт ойнап, безіп бара жатқан балалар, алаяқ торысын жетектеп, өзенге еңкейген менің атам. Төбесіне қара түтін лақтырып, шайқалақтаған «Беларусь» қырдан ылдилады. Шөптен ерте қайтқан тракторшы бүгін бір жақсылап тынығайын деп аптығып келе ме? Мүмкін, оның көңілін дәйектетпей қуалап әкелген алып-қашпа жүріс көршіміздің күлімкөз, қызыл шырайлы қызына деген азын-аулақ сағыныштың садағасы-ақ шығар. Тұтасып кеткен шаруа науқанының жігін тауып, еншілеген өлшеулі уақытын жүрекпен жазып, жанымен оқыр сыршыл шаққа ғана бағыштағысы келе ме? Біз екеуміздің де жұмыс уақыты аяқталысымен, аптығып келіп асыға табысқанымыз әлгінде ғана. Қысқа ғана тіл қатысқаннан кейін, сұқтанған көген көздерден аулақ ауыл сыртына, кеңпейіл табиғаттың мамыражай төріне және ең бастысы сол табиғат-ананың аясындағы тыныштық әлдиіне асыққанбыз. Бет алғанымыз – селдір-селдір талдардың арасы. Аттаған сайын қоңырқай балтырыңды әбден пісіп, бүршіктенген шөп бастары қағады. Түбінен бір буып, бос тастаған қолаң шаш екі жаурынға кезек аунап, тыным таппаса, сыртқа қашқан бірен-саран талдары құбыланың қызылын жұтып, құбылып қалады. Мен үшін осының бәрі сән, осының бәрі жазылған ән сынды. Тұла бойың кешкі арайға малшынғанда, езуінде қауыз жарған гүлжымиыс шаршаңқы жанымды жадыратып, көтеріңкі көңіл-күймен қауыштырды мені. Осы жұпыны қалпыңда-ақ ет жүрегімді исіндіріп, бұйығы сезімге «әуез тамызып», тек жақсылыққа талпындыратының қандай тамаша. Балапан қиялдарымды баулап, сезімімді күнәсіз кештің сәби жырларымен сусындатасың сен. Сенің балғын мүсініңді көзіме қанар жалқы көрініс етіп келе жатып, ой құшағынан одағай шыға алсамшы. Бәрі басқаша басталып еді-ау! ... Оқуға түсе алмасам да, қалаға байланып, екі жыл сандалдым. Ауылға құрқол, салбырап қайта оралудан қаймыққандық емес, қызығы мен шыжығы жетерлік шаһар өмірінен шеттегім келмеген. Мен ғана емес, оқуға түсе алмай, ауылдан оқшауланып шыққан талай жас сіңіп кетіп жатқан жер. Жұмыстан да береке таппай, қашанғы жүрерім белгісіз еді. Ауылға баруға мүлде құлықсыз едім. Қаладағы бір қадірменді ағайдың айтқанынан шыға алмадым. Сыйлайтын адамым қой, көкейіме қонбаса да, берген ақылының ығында кеттім. «Екі жыл текке сенделгенің жетеді. Ауылға барып, құрыса бір жыл жұмыс істе. Сосын сол жерден жолдама алып, ауылшаруашылық институтына кел. Еңбекпен жеген нанның дәмі өзгеше болады. Бұлғақтама, жөнел». Амалсыз жолға шығуға тура келді. Ойда-жоқта салаң етіп жетіп келгенім үй-ішін елең еткізді. Әкешешеме аман оралғаным шүкіршілік. Не оқуға түсе алмай не дым

бітірмей, босқа уақыт өлтіріп, құнсызданған сүлдерімді қайта көрсеткеніме әсіресе інім ренжулі. «Неменеге қаңғисың, түк бітірмесең. Елді ұятты қылғанша». Сөйтсем мақтаншақ неме жолдастарына «ағам қалада, үлкен оқуда» деп, дабырайтып жүреді екен ғой. Мен келіп, оны жерге қаратыппын. Онымен қоймай, бел шешіп қара жұмысқа кіріспекпін. Әкемнің де реніші біртоға мінезімен қымтаулы екен, сыздықтатып шетін шығарғаны. «Бала, сымпиып кейпіңе келіп қалыпсың. Бәсе, неғып қаладан шықпайды бұл азамат десем, әлеулайым болуға талап қылып жүр екенсің қой. Әке-шешенің тапқан-таянғанымен бұзықтыққа жетіп болсаң, тірлікке кіріс енді». Дау айтуға дәрмен қайда? Шет жағалап кеңсе, мекеме маңынан жұмыс іздеген болдым. Ыңғайлы орын табылмады. Кімнің баласы екенімді, қайдан келгендігімді білісімен-ақ, үсті-басымды көздерімен шимайлап, тайсақтай береді бәрі. Тікмінез біреулер көмейіндегісін ірікпей, бетіме салық қылды: – Енді мұнда жетпегені – сен сияқты селтеңбай еді. Әке-шешенің арқасында қиындық көрмей, қалада өсіп ең. Жеңіл жұмыс істегің келеді, ә? Мұндағы жұмыс саған қол бола қояр ма екен? Менің қағаз қызметін қарастырып жүргенімді білгенде әкемнің қысық көздері өңменімнен өтіп, зәрленгені-ай! Даусы да мұнша ащы болар ма: – Әй, енді қалмағаны осы ма еді? Бәленшенің ұлы қалада қаңғып жүр деген ат алғанымыз аз болғандай. Айналып-үйіріліп жаманатың бізге шоқпар болып тиеді жер ортаға келгенде. Қиқаңды қой да, ел құсап қара жұмыс істе. Бәлем, қолыма тидің, енді табаныңды тіліп тұрып, айдаймын. Осыдан көр де тұр. Ойыңа кіріп-шықпайды екен еңбек ету. Осы жасқа келгенше өбектенгенге тойынған екенсің... Әке ашуының көптен запыран болып, кеудесін қыжылдатып жүргені анық. Мінді үнсіз мойындап, бас шұлғи бергеннен бөтен амал жоқ. Басыма бастапқыда келгені – «Не болса да, айтқан жеріне барайын, артын көре жатармын» деген ой ғана. Осы жасқа келгенше бұл менің ауыл жұмысына алғаш араласуым еді. Мектепті қаладағы интернатта бітіргемін. Оқуға түсе алмай, әскерге аттандым. Қайта келген соң қалада қалып тағы екі жыл сандалғаным рас. Не оқу, не жұмыс жоқ болып көше таптаған көп күндерім мұндағы елдің ойына кіріп-шықпаған оқиғаларға толы. Бұл уақыттың ішінде бір жұмыстан шығып, екіншісіне кіріп, өзім сықпыттанған сері жігіттердің желеуінде қаншама қаңғырдым десеңізші. Үй ішін оқуда жүрмін деп алдаған кезім есіме түссе, жерге кірердей боламын әлі де. Әйтеуір қысылғанымда тарықтырмаған – ата-ананың ай сайынғы қаражаты. Ол қаражатты қыздармен қыдырып, жолдастармен ішіп, судай шашқанымнан да бұл кісілер хабарсыз. Бір-екі рет ессіз қалып, айықтырғышқа түскенім, топ төбелеске қатысамын деп, он бес тәуліктік түрмеде түгендеп шыққаным да әлі беймәлім болуы керек.

«Ауылдың жұмысы не тәйірі. Бұл бас – не көрмеген бас. Үйреніп аламын» дегенім астамшылық екен. Мен келгенде жұрттың бәрі шөп шабу науқанына жұмылдырылыпты, әкемнің сілтеуімен шабындықтан бір-ақ шыққам. Бригадир «тепсе, темір үзетін тың азамат келді» деп жонымнан қақты да, айыр темірді ұстатты қолыма. Міндетім - престелген бума шөптерді тракторға тиеу. Келдім де, қатулы қарттың ырқынан шыға алмай, қара жұмысқа кірістім. Екі жылғы селтеңбай тірлік бос белбеу етіп жіберген бе, қара жұмысқа да қарайып қалыппын. Алдымен шөп тасушыларға қосылған. Бума көтеріп, тіркемеге тиеуден-ақ титығым құрыды. Өзім сияқты жігіттердің қалай төтеп жүргенін қайдам, намысқа тырысып, төрт күнге әзер шыдадым. Бел мен білек сыр берді алдымен. Алақаным да күлдіреп ойылып түсті. Бесінші күні сынған айырды сылтау етіп, бригадирмен боқтастым да, сызып бердім. Үйге барғамын жоқ. Әке сыры белгілі. Шеше де қайбір жетісер дейсің. Ақыры оншақты күн қаңғып жүріп, аудан орталығындағы жылжымалы құрлыс бригадасына кірдім. Онда да әке ашуынан қорыққандықтан. Арнайы мамандығым жоқ болса да, әскерде құрылыс жұмысында істегенім бар. Қара жұмыстың аты – қара жұмыс. Мұның да жеңіл ештеңесі көрінбейді. Әйтеуір, көбіне түзде жүріп, елді мекеннен тыс жердегі қыстау, қырман, база сияқты оқшау объектілерді жөндеуден өткіземіз. Елсіз далада кірпіш көтеріп, лай илеп жүріп, мұндай сорлы қылған тағдырыма назаланып, лағнет айтамын. Бұрын да боқтампаз едім, енді тіпті нағыздың өзі болып алдым. Қалалық ақшыл өңім күреңітіп, модалы ұзын шаш білте-білте болып, ұсқынымнан да айырылдым. Өмірімде тұңғыш рет еңбек қиыншылығын, тіршілік тауқыметін тарттым. Аз күнде азып-тозып кеткендей сезіндім. Алғашында тырмысыпақ едім. Қалай екенін қайдам, ел қатарлы қимылдасам да, тез болдырттым. Болдырған соң, қозғалуға да құлқың кемиді. Бір-екі рет «жалқаусың» деген сөзді естіп, кекселеу бір жұмысшымен түс шайысып алдым. Өліп-талып, енді болғанда бұл жерден де тайып тұрсам қайтеді деп ойлай бастағанмын. Арты не боларына көз жүгіртпестен, ойға алған нәрсемді дереу іске асыра салу - қалыптасқан әдетім. Совхоздың көкөніс еккен бақшасының басындағы қалқиған жалғыз тамды жөндеуге кіріскенбіз. Күн торғайдың миы қайнаған шіліңгір. Ай дала. Әшейінде төніп тұрған таулар да бұлың-бұлың сағымға іріп, көкжиекке қарай жүзіп кеткен. Совхоз орталығы сонау ойда. Одан бергі алқап – бөлімшенің бау-бақшасы. Қошқыл жапырақтардың арасында қалқып, шөп отап, жеміс түптеп жүрген әйелдер. Көптен табиғаттың бел ортасында болып, бой үйретпегендік пе, көз жетерлік кеңістік тым кеңейіп кеткендей. Далиып, көкжиекті әрі тартқан байтақ әлемде қайнаған жанды тіршілік осы маңайда ғана қалған

сыңайлы. Қаншама мың адам қаптап келсе де, мына жалпақ жазира жымжылас сіңіріп алып, төңіректі иесіз етіп көрсететін секілді. Уақыт кері шегініп, мені тарихтың қайдағы бірі артқы белесіне шығарып тастағандай. Әр сағатынан ғасыр тынысы, дүбірлі өмір арыны адуындаған қала, цивилизацияның өміршең өзегі мүлде сезілмейді. Жанталасқан тоқтаусыз қозғалыс, құбылған алуан түс пен қилы дыбыстар ырғағын аңсап, көңілім құлазыды. Быжынаған тіршілік дүбірі әлдеқайдан әбден талып естіліп, еріксіз елегізітеді. Қаланып жатқан қабырғаның күннен таса көлеңкесін пана тұтып, есінеп отырғанымда, қиялымды баурап әкететін – тағы да қала тірлігі. Кеберсіген таңдай бұлақ бастауының мұздай суын місе тұтпай, қашаннан дәмдес сыралғы сыраны көксейді. «Шіркін-ай!», – деп ойлаймын қалқа болар қауқары жоқ тамның түбінде күнге шыжғырылып отырып. – Неменеге сандалып келе қалдым екен мұнда? Өзімді өзім азапқа байлап беріп... Қазір ғой, қаладағы достарым Маркел мен Рафик қыздарды қасына алып паркте жүр... Ал сен энтузиаст отыр осылай сорың қайнап!». Терезенің кәсегін қиыстырамын деп жатып, бармағымды балтаға жаншып алғаным. Терісі мылжаланып, қан қақсады. «Осыны сылтау етіп, кешке қайтайын, – деп шештім. – Сонан соң бұл жерді желкемнің шұқыры көрсін!» Пұшайман болған бармағымды шүберекпен орап алып, ілбіп қозғалғансып жүрдім. Күн тақ төбеден шақырайғанда бақша жұмысшылары түскі тамаққа қайта бастады. Асты шифер лапастың астында ішеміз. Құрылысшылар бір бөлек, бақшашылар бір бөлек. Манадан бір жағы өзегім талып, әрең отыр ем, әйелдердің келе жатқанын көріп, бұрынырақ орын алуға ұмтылдым. Менің жаланып жетіп келгенімді аспаз әйел жаратпады. Ыдыс сүртетін орамалмен лапас астындағы шыбындарды желпи жүріп, көз қиығын қиғаштай тастады: – Немене, әкетіп бара ма? Алдымен ана бақшашылар ішеді. Еркек басыңмен итініп келіп тұрғанын. Қатыннан арман әлжуаз болармысың. Анадай жерде ошарылып тұрған жігіттер сылқ-сылқ күлісті. Өздері де тықыршып тұр, сонда да әдеп сақтаған түрлері. – Ол – городской. Байқап сөйлеңіз, апай. – Е, городской болса, одан әрмен. Бәсе, шашы жалбырап... Онан да мына баспананы бітірмеймісің. Елдің жатар орны жоқ. Шыдауын әрең шыдадым. Шаршаңқы кейіпте әйелге бұрылдым да: – Көп айқайламаңызшы. Менің шаруам жоқ онда. Қазір тамақ ішіп аламын да, кетемін, - дедім салғырттау ғана. Ақырын айтсам да, ермек қып екеумізге қарап отырған құрылысшылар да елең ете қалды. Наразы болатыны белгілі. Құрылыс бітпей, кім жібере қоюшы еді мені. – Не болып қалды? – деп, шар еткен үн аспаздікі. Одырайып маған қарап тұр. – Саусағын ауыртып алып еді. Соған бола! Хе, хе.

Мұртты құрылысшы мазақ қылғандай кеңк-кеңк күлді. Өзгелер де ілесе жымыңдайды: – Әшейін айтады. Қалжыңы ғой... – Қараңыз да тұрыңыз, қалай кетпес екем. Ауырып әкетіп барады. Жібермейміз дейді еще! Қиқарлығым ұстап, қиқайып отырмын. Әлгінде ғана осы маңда менен жаман адам жоқтай біраз жерге апарып тастаған аспаз әйел орамалын желпіп, қасыма жетіп келді. Қоңырқай қатпа өңі сараң тершіп, кішірек көздеріне шіліңгір ыстықтың бір тамшысы дарығандай, жылып қоя берген: – Қай жерің, қане, көрсетші. Мен кір шүберекпен добалдай ғып ораған қолымды жеңіме басып, далдалаған болдым. – Бұны ауырсынатын кім деп тұрсыз? Бірақ, кірпіш көтеруге жарамайды. Әйел қоярда қоймай орауды шешіп, еті мылжаланған бармағымды көрді. – Қазір марганцовкамен жуып, орап берейін, – деді сосын. Сол екі арада бақшашылар да шайынып, үздік-создық бері қарай беттеген. – Бұрын мұндайды көрмеген бота тірсексің ғой тегі. Аспаз тамақ қамымен болып кетті де, бригадиріміз маған шұқшиды: – Әй, сенің жаңағың не сөз, ойының ба, шының ба? – Сізбен ойнап маған не көрініпті. Дәрігерге қолымды көрсетем. Екеуіміздің керілдескен үніміз столға жайғасқан әйелдердің де назарын аударды. – Не боп қалып еді? – деген әуесқой сыбыр да құлаққа тиіп жатыр. Жаңағы аспаз сорпа-суын таси жүріп, дауыстап қояды. Сөз мәніне қарағанда енді мені жақтаса қалыпты. – Өздері жетпегендей қолы ауырған баланы да жұмысқа қуалап... – Қайтер дейсің!.. Ер жігіт. Істесін. Мына қыз бала құрлы жоқ па? – деді толықтау кексе әйел. – Таңертең тәпкімен аяғын ұрып алып еді. Демал десек, болмай, ақсаңдап жұмыс істеп жүр. Қалай өзі әлі ауырмай ма? – деп орындық шетінде бір қырын жайғасқан қара қызға бұрылды. Жасы менен кішілеу болар, қысықтау көздерін мен жаққа елеусіз тастап, орамалын желпінген күйі басын шайқап қояды. Бәріне қолды бір сілтеп, кете берер ме едім, қайтер едім, егер де сол жерде сен кезіге кетпесең. Жаншылған бармағымды сылтауратып, қасымдағы жігіттерге кететінімді сездіріп ем, наразы үндерден бас көтере алмай қалдым. Бақшашы әйелдер де бейсаубат керіске әуестене зер салды: – Мына қыз құрлы жоқ па? Сомадай болып алып, қарашы өзін. Жібермеңдер. Құрығанда жатын орынды жөндеп кетіңдер. Мәселе мен күтпеген жерден аяқ астынан шешіле кетті. Түс қайта мен ішіне шаң толтырып салдырлаған Уазик машинасының ішінде селкілдеп кетіп бара жаттым.

Бригадир екі күнге жіберді. Сөз ләмінен белгілі болғандай, оның түпкі мақсаты мені қайырып әкеліп, қайтадан жұмысқа қосу. Машинаның мені селкілдетіп отырып әкеліп, тастап кетуге тиісті жері - совхоз орталығындағы дәрігерлік пункт. «Иә, әкеңнің басы, барар Шөдең ол фельдшеріңе. Машинадан түскесін, шаңымды бір-ақ бұрқ еткізерімін» деген ойды бригадирге айтып жындымын ба? Айтпақшы, манағы аяғын жаралап алған қызды да менімен бірге машинаға салып жіберген. Жолға шыққаннан кейін неге екенімді білмеймін, манадан ширығып тұрған жүйкем босап, өзімнен өзім көңілденіп сала бердім. Көңілденгенім сондай – көлік ішіндегі тағдырлас бойжеткенмен тіл қатыса бастадым. «Бойжеткен» дегенге аһ бір сұлу екен деп, үміттеніп қалудың керегі шамалы-ау осы. Әкетіп бара жатқан ештеңесі жоқ, ауылдың кәдімгі тәмпіш танау, бидай өңді қызы. Бидай өңді болғанымен, күнге күйіп, жел қағып дегендей, бетінің әр жері қарала-торыалау көрінді. Тек көз тоқтатуға жарайтын мүшесі– үлкендеу қоңыр жанарлары. Әуеліде маған ұзын кірпіктері бұзаудікі сияқты көрінетін. Енді қарасам, ештеңесі жоқ, кәдімгі қою кірпік. Бірақ неге екенін қайдам, өзі ұялшақтау. Ұялшақ адамдар көбіне тартыншақ келеді ғой, жаңа әйелдер жабылып жүріп, өзін машинаға әрең міңгізді. Сондағы уәжі: «Бармай-ақ қояйыншы, өзі-ақ жазылып кетеді». Мені ғой, бригадир жібермей жатыр, ал мына қыз болса, кежегесінен кейін тартып, осынау ит байласа тұрғысыз айдалада өл десе, соны орындай салуға құлшына ұмтылатын түрі бар. «Дәрігерге көрінбесе болмайды, гангрена болып кетсе, қайтесің? Сенің жарақатың үшін мен басыммен жауап беремін» деп тұрып алды бақшашылар бастығы. Бірдеме етіп мына уазикті шақыртқан да сол көрінеді. Міне, қайырымдылық деп осыны айт, біздің бригадир ғой, жұмысшыға жаны бар адам деп емес, тек қара күштің иесі өгіз деп қараудан арыға бара ма десеңші. Бір қоста бес-алты күн бойы қатар еңбек етіп жүріп, осы қызды неғып байқамағанмын? Өзі былай ажары орташа, қалпы бостау, момақан болса да, адамға жұғымы бар жан ба деймін. Әлде осылайша тым жақын қатар отырып қалғаннан кейін бе екен? Әйтеуір онша жарасып кетпесек те, екеуіміз әңгіме тиегін әжептәуір ағытып тастадық. Бізді арлы-берлі лақтырып әкеле жатқан шоқалақ жолдың тез бітіп қалғаны әлде сондықтан ба екен? Уазик шоферының: - Әй, сачоктар, түсіңдер! - деген жарқышақтау даусы шыққан кезде шаң басқан әйнектен сыртқа қарай сығаласам, ауыл ортасында тұрған сияқтымыз. Тіпті дәрігерлік пункттің тура алды болмаса неғылсын. Манағы «Түскеннен кейін бір жөнімді табармын» деп, өзіме өзі берген уәдемнің қайда кеткенін білмеймін, бір кезде қарасам, Арыскүлге (тәмпіш танау қыздың аты ) ілесіп, мен де дәрігерлік пункттің ішіне кіріп кетіппін. - Сіз бірінші кіріңіз, - дейді қыз мені алдыға жіберіп. Баяғы ұялшақтығына басып именіп тұрғаны белгілі. Жұрттар жақтырмай, көкжалқау, сачок деп кемітсе де, жігіті атым бар емес пе, әйел баласының алдына түсіп, мені не қара басыпты.

Қолымды тазалатып, байлатып, қайта шықсам, дәлізде бірге келген тағдырлас бойжеткеннің көлеңкесі де жоқ. «Мені тосуға ұялып тайып тұрған ғой. Әлде түсінігі осындай топастау ма екен? Сау бол деуге де мәдениеті жетпегені ме?» деген оймен, сыртқа шықтым. Жан-жағаыма қарап шамалы тұрдым да, ілби басып жүре бергем. Сөйтсем, анадай жердегі шағын дүкеннен шығып Арыскүлім келе жатыр. Жаралы башпайлары ауырта ма, аяғын бір түрлі имене басады. Кейін білдім, қыз мені тосып тұруға шынында да ұялып, әдейі дүкенге кіріп кеткен екен ғой. Соның ішінде тұрып, көзінің бір қиығымен дәрігерлік пункттің есігін күзеткен. Оны маған кейін Арыскүл емес, дүкенші әйел айтты. - Қане, маған сүйеніп жүр, - деп, қызды қолтығынан демеп, икемдей бердім. Сол-ақ екен, қолын шоқ басып алғандай ары қарай шоршып түскені. Екінші қайыра талап қылғанымда: - Арман, керегі жоқ. Ауыл іші ғой, жұрт көріп қояды, - деді шынымен қысылған түр танытып. Жаңағы қолына тиген шоқ енді алыстан шарпып кеткендей лез арасында бидай өңі қызғылттанып шыға келді. Менің ықыласыма бар берген жауабы - қолындағы түйіншегін ұстатқаны. Бірі қолын, екіншісі аяғын ораған екі жаралы ауылдың шаң басқан көшесімен асықпай аяңдап келеміз. Абырой болғанда, көшеде ошаң еткен тірі жан көрінсе неғыл дерсіз. Жан-жағыма жіті көз тастап келемін. Бір кезде анадай жердегі көлденең қисық көшеден бір арбалы қиыстап өте берді. Боқтампаздықтан әбден жуандап кеткен зор дауысымды аяймын ба, айқайлап, солай қарай тұра жүгірдім. Қалпақ киген екі бала екен, өздері пысынап терлеп отыр, біреуі күнге әбден тотығып, қап-қара болып кетіпті. Арыскүлді арбаға демеп отырғыздым да, делбені алып, қағып-қағып жібердім... Қаладан жаңа келген жігіттердің бір әдеті – аяқтарының басы қайқайып, ауыл қыздарын менсінбей қалады ғой. Шәрлі жердің көлеңкеде өсіп, тал бойын күтумен айналысатын кербез сұлуларымен салыстырады да, ауылдың шаруа баққан балпыаяқтары көздеріне тым жадағай, жұпыны болып көрінеді. Мұны айтып отырған себебім - өз басымда бар жағдай. Дала қосында жүріп алғашқыда Арыскүл сияқты қыздарға анадайдан пысқырып қарамауымның себебі де осында жатыр-ау. Сол күні кешкісін Арыскүлдің үйін төңіректедім. Бригада басына қайта келуіме кім себеп болғанын ондағыларға жария етпегенім ақылдылық болды ғой деп ойлаймын. Екеуіміз кешкісін қыдыруға шығамыз. Қыдырғанда қаладағыдай мұнда саябақ немесе гүлзар бар дейсің бе? Үсті-басымызды шыбын-шіркейге, масаға шақтырып, пісіп кеткен шалғынды жапыра әрлі-берлі жүре беретініміз сондықтан. Көкірек қамауында дүбірлескен қос жүрек өзіңдік ділмен екеуара ғана үндесіп, ұғысып жатқандай. Байып батқан күн сұлудың құбақан нұрын ашқарақ аспан жұтып қоймай тұрып, келбетіңнің көз қуандырар құдіретіне қанып қалмаққа тырыстым.

...Көңіліне келмесін, керемет дейтіңдей көрікті емес едің. Ер атаулы ессіз емірене, еріксіз тамсана сұқтанар үр сипатты сұлулық үстірт қана сылапсипап өте шығыпты. Ұшыратқанымда – алғаш айқын аңдай алмаған екенмін: болмыс-бітімің, жүріс-тұрысың жасаңдылық атаулыдан алыс, көңіл иітер ізеттілікке бейім екен. Мен сол жолы сенің тұла бойындағы бұйығып жатқан, селқос сезімді сергітіп жетер әдеміліктің негізін тек жұғыса келе, түсінгенімде, қайран қалғаным жадыма оралса, қазір де қарадай қысыламын. Сені ұшырату арқылы мен өзімді өзім енді танығандаймын. Баяғы ұрдажық сотқар, парықсыз да жауапсыз Арман қайда кеткен десеңші. Менің осы аз уақытта өзгеріп шыға келгеніме себепкер жан... енді осыны атап айту керек пе? Сені қаншама жақсы көрсем де, жігіттік намыс дегеннің желкемнен тартып жібермей жатқанын көрмеймісің. Кейбір жігітсымақтардың сезімталдығына жоғарыдан мысқылдай қарап, мимырт тіршіліктеріне, мияулаған қалыптарына мысқылдай күлуші едім. Енді келіп сол кепті өзім кигенім қалай?.. Жұмсақ жымиыспен шырайланған күнқақты өңінде әлі оянбаған уыз таңның шапағатты тазалығы тұнып тұр екен. Қазақ қыздарының көбіне тән дөңгелек жүзінің қызғылтым әрі шымылдығына әлгінде ғана жасырынған күн сұлудың аманат жұғыны іспетті. Күн ұзақ далада жүріп, қарасуыққа қақталған бетіңнің ұшы аздап жарылыпты. Қолыңды ұстадым: қара жұмыс қажаған алақандарың қатқылдау, әрі ыстық та: сен дәл осы тұрған қалпында да мынау күллі тірлік иелерінің бастау-байлығы табиғат ананың өз алақанында әлпештеп өсірген аяулы бойжеткенісің. Осы жұпыны күйінде-ақ маған қымбатсың. Еңбек есейткен қимыл-қозғалысың көктемнің көкірек сарайыңды ашар ерке самалындай желпінген еркіндікке толы. Сен күлсең, маржан тістеріңнің арасынан шадымандық әуезін айналаңа шашу етіп, алаңсыз ақтарасың. Жадырап атқан көктем таңындай жан қуантар сәтіңнің бірі осы. Сен қабақ шытсаң, нөсер үйірген қара бұлттай қошқыл түске қасындағыларды да амалсыз кіріптар етесің. Қысқасы, бар бітімің ару табиғатпен ажыраспастай болып астасып жатқандай көрініп едің маған. Егер қазіргі күн мен түн орын алмасып жатқан бейуақ шақта да жалт беріп жоғалсаң, төңірек өгейсіп, елегізіп қалардай. Кеш аунап барады. Бейуақ шақтың салқын самалы шайып, тоңази бастаған білегіңе алақанымды жылжыттым: терісі шытынап, жарылса да, түрпідей жайсыз тиген жоқ. Керісінше, жұмыспен жұмырланған қонырқай білек қуатты қарапайымдылықты, қарапайымдылықтың сұлулығын ұрандамай, ұяла жария ететіндей. Кешкі тылсым шақтың қымсыныңқы құпиясын көмкеріп үлгерген қою кірпікті жанарларың жігіт бойындағы жалған, лақпа сезімдерді жұлып тастау үшін жаралғандай еді. «Асылы бояуға үйірсек болу сұлулық мұқтаждығынан туатын құбылысау» деп ойладым мен. Жігіт жанын жадыратар табиғи тазалығыңа /ол тазалық дегеніміз сұлулық серісі емес пе/ опа-далапты жуытпай, аман

сақтағаның үшін; жан дүниенді жасаңдылыққа жаулатып алмай, ақ шаңқан қалыпта кірпияз күткенің үшін; адамгершілік асылдарын шашау шығармай, пәктік шарасында мөлдіреткенің үшін... үздіге ынтықпасқа, ынтышынтыммен рухани байлығыңа ұмтылмасқа шарам қайсы? Ымырт үйірілді. Кеш артын қуалай жүгіріп еткен сусыма самал сылаң қағып барып тыншыған. Қоңыр кештің аспан етегінде аялдап тұрған соңғы шұғыласы түн аранына жұтыла беріп, жақұт жұлдыздар шашты. ...Осылай тура берсек деп ойладым. Сені сүймей, тіпті құшырланып құшақтамай да, ашық әлемді жамылған күйі екеуіміз ғана егіз тұра беруге құлықтымын. Дәл қазір қандай да бір қимыл жасасам, осы әдемі күйді күйретіп, тұнық сезімдерді шайқап алардай шайлығатын секілдімін. Бар бітірген шаруам түнгі қарашықтарға имене үңілгенмін: төбемізден быжынап төніп тұрған сансыз жұлдыздың қос ұшқыны жанарында дірілдеп тұр екен. Жеңіл ғана күрсіндің де, басыңды иіп әкеп, кеудеме тапсырдың...

(Әңгіме)

Арманбектің дәл қазір жанын жегідей жеп, тынысып тұншықтырып, булықтырып тұрған арманның не екенін атап айту шарт емес. Қолымен қойғандай бәрі белгілі жайт. Үйде оңаша қалған жас келіншек булыққан күйін одан әрі тежей алған жоқ... Бар ащы зары, іштегі күйігі сыртқа қарай лап етті де, запыран болып ақтарылды. Арманбекке не өкпе бар? Бес жыл бойы төзіммен күтуде. Бірақ күткені көрінер емес. «Қайтесің, тағдыр ғой» – деп, тікелей тағдырға жаба салуға болар еді. Үлкен кісілер, ағайын-туғандар солай деп айтып та жүр. «Әлі жассыңдар, болашақтарың алда» – деп, жұбата сөйлейтіндер де аз емес. Иә, жиі айтылатын жаттанды сөзге не дауа? Десе дей берсін. Бірақ... Иә, бірақ бұның тағдыр емес екенін, бар кінәнің өзінде екенін Еркегүл ғана біледі. Соңғы сыныпта оқып жүрген жылы. Жастық жігер, асау сезім ақыл-сананы тұмшалап, билеп алып, өктем билік құрып тұрған уақыт. Мектептің соңғы жылы жас жігіттердің арасынан жұбын таба алмай, жекедара саяқсып жүрген бойжеткен жоқтың қасы десе де болады. Әкетіп бара жатқан ерекше қасиеті айғайлап тұрмаса да, Еркегүлдің де қол ұстасқан жігіті болды. Кім екенін, қайдан шыққанын, аты-жөнін тәптіштеп айтудың қазір қажеті не? Әйтеуір бірінсіз бірі тұра алмайтын сияқты еді. Ауылдың бой жете бастаған көп қыздарына тән тіршілік. Ағаларын алыстан айналып өтіп, шешесінен шеттей қашып жүріп, мұғалімдеріне де із тастайтын дәлелсіз себептер айтып... кешке қарай жиі-жиі кездесуге шығушы еді. Бір-біріне тартқан албырт асау сезім, көзсіз құштарлық артынан неге апарып соғатынын... түсінбеді деуге болмас, бірақ мәніне жете көз салмаған сияқты. Мектепті бітірісімен-ақ сезіп еді жағдайының қиындағанын. Жүрген баласы оқуға түсемін деп, абитуриенттердің алдыңғы легімен алыстағы қалаға аттаныпты. Бар сенгені, болған сырдың бір түйірін тастамай ақтарып айтқаны, ағарып айтқаны – өзі жастайынан жақын көретін немере әпкесі. Оның кесімі жалғыз-ақ болды: «Құтыл, өзім көмектесем, масқара болатындай ештеңе жоқ, болашағыңды ойла». Тығырыққа тіреліп, одан шығардың амалын таба алмай аласұрған жас қыз үшін әпкенің айтқаны ата заңнан кем болған жоқ. Көзді жұмып, тәуекел етті. Өзінің сол бір ауыр күндердегі бар ойы, ышқынған жалғыз мақсаты да сол болатын. Аудан орталығындағы бір дәрігер арқылы ешкімге сездірместен... түсік тастатты. Бұдан кейінгі ойы кідірместен, өзінің көзін құрту болатын. Сонан дереу маңдайға алғаны – қала жақ. Алматы емес, Астана емес, таныстары аз кездесетін басқа қала. Жастықтың екпіндеген жігерлі күндері уақыттың да, қыздың да аяқ-қолын жерге тигізбей алға қарай дедектете жөнелді. Қызығы, думаны мол студенттік шақ. Бірде тоқ, бірде аш қызықты күндер. Сонан соңғы курста Арманбек екеуі бір-біріне алыстан көз тастасты. Сымбатты денелі, қабағы қалыңдау, шықшыты кең сұрша жігіт бойы жұмбаққа толы тылсым жан секілді. Біреуден ілгері, біреуден кейін көрінетін қарапайым қалпында Еркегүл де ажарсыз қыз емес. Бойындағы бар міні көзінің қысықтығы болмаса, оның да амалын тауып, бүгінгі күннің талаптарына сай келістіріп бояп қоятын.

Оның бәрін қойшы, үйленгендеріне, міне, бүгін тура бес жыл толыпты. Бірақ үйдің ішінен былдыр-былдыр бөбек үні неге естілмейді? Неге бақырып-шақырып аттандап жылап, есік пен төрдің арасын ыбырсытып жататын бала жок. «Тағдыр» деседі тағы да үлкендер. Сол тағдырдың осынау ауыр үкіміне Арманбек те мойын ұсынған сынайлы. Тек ауыр күрсінісі, келіншегінің бетіне тік қарай алмай, алып қаша беретін тұнжыр көзқарасы. Сол күні кешкісін күйеуінің көтеріліп басылып тұрған апай төсін құшақтап жатып: – Арманым, – деді Еркегүл ақырын ғана. Дауысы әдеттегіден жіңішкіре түсіп, бір түрлі нәзік шықты. — Осы біз бала асырап алсақ қайтеді? Ауыр мінезді жігіттің қастары дір ете түскендей болғанымен, бірден жауап бере қойған жоқ. Төбедегі көзге көрінбес асылын түгендегендей шалқасынан ұзақ жатты да: – Рас, мынауың идея екен, – деді қаттырақ дауыстап. Екеуі осы мәселені қанша сөз еткенін кім білсін, әйтеуір ұзақ сөйлескен сияқты. Талығып барып түннің бір уағында ғана көз іліктірген. Әңгімені ұзаққа созған жоқ. Әрқайсысы өз ата-аналарына хабар салып, ақылдасқан болды. Тіпті олардың акылдарының бұл жерде қажеті де шамалы сияқты еді. Бөбекхананы асықпай аралап жүріп, ақыры дегендеріне қол жеткізді-ау, екі айлық қыз бала. Дәрігерлердің берген қорытындысы бойынша, денсаулығы жақсы. Сол-ақ екен, үйдің ішіндегі неше жылдан бері қабырғаларды керіп, сіреп тұрып алған ызғарлы тоң лезде сейіліп сала берді. Қабағын қарыс жауған беймәлім көңілсіз көлеңке де әлдеқайда зым-зия жоғалғандай. Екеуі де мәзмәйрам. Жас нәрестемен бірге ілесе кірген қат-қабат қалың шаруа да үйдің ішін үйірімен толтырып жіберген. Жас баласы бар отаудың бел жаздырмас белгілі қарбаласы. Әсіресе төбеден төнген қара бұлттай бір-біріне тақаса түйіліп, түйісіп жатып алған қалың қабақтардың жазылғанын айтсаңшы. Бұрынғдай күрсіне бермей, күліп сөйлейтін Арманбек енді мүлде басқаша жан сияқты. Өзі айтқандай, Қабыкеновтер әулетінің бақытты бір шағы еді ол. Бірақ, амал не, ол шақ ұзаққа созыла алған жоқ. Бірер ай өткеннен кейін Арманбектің Маржанға (кішкене қыздың атын жас жұбайлар өздерінше осылай қойған) деген мейірімі сарқыла бастады. Енді бұрынғыдай көп қолға ала бермейтін болған. Алғашқыдай есіктен арсалаңдай кірген бойы жаялықта жатқан бейкүнә нәрестенің асты-үстіне түсіп еркелетпейді. Мейірлене келіп, мекірене иіскегенін де Еркегүл байқамайды. Әлде бала ұнамай жүр ме екен деген оймен суыртпақтап сыр тартып көріп еді, естіген жауабы біреу-ақ: «Бәрі прекрасно, тамаша, тек әншейін...». Бар гәпті бүгіп, тұншықтырып жатқан сол «әншейінде» деген сөзі сияқты. Кішкене Маржанды айтасыз. Арманбектің үйдегілермен қарымқатынасында басқа да бір өзгерістің лебі еседі. Оны Еркегүлдің аңғарғаны бірер күннен кейін. Сөйтсе Арманбек бұның өзіне де салқын тартып қалғандай. Алғашқыдай еміреніп әкетіп бара жатпаса да, анда-санда «Еркеш... Ерико» деп келіншегін алдына отырғызып, еркелетіп тұратын. Көңілі

түскенде әлуетті, мығым қолдарымен қыса құшақтап, жоғары серпітіп алатын. Бала көтермей жүрген жылдары «Уайым қылма, әлі жаспыз ғой...» деген сипаттағы жұбату сөздеріне қанжығасында даяр жүруші еді... Ал соңғы айларда... бір түрлі суысып, сыртын беріп, сырғақсып жүр. Тағы да ана бір кездердей уайым басқан сәтіндегідей тартына сөйлеп, жоқтан өзгеге тарыла қалады. «Әлде... Әлде... намыстана ма екен? Өзінен болмай, асырап алғанына... Біреулердің айдап салуы да мүмкін-ау». Еркегүл осы соңғы болжамына берік тоқталды. Иә, былай қарап тұрсаң, басқадай себебі жоқ секілді. Өзі ашылып ештеңе айтпайды. Бір мәселені екі рет сөз қылуды жақтырмайтын күйеуінің мінезі өзіне белгілі. Ақырып жіберіп, беттен ала түсуге әзір. Мылжыңдап сөйлей берсең, түп-түгел өзіңді кінәлі етіп шығарып, ағаш атқа оп-оңай мінгізе салмақ. Мұндайда Еркегүлдің ұстанатыны – аш бәледен қаш бәле қағидаты. Үйдің іші нәрестенің қыңқылына толғанымен, сұрғылттанып алған сүреңсіз күндер қайта басты. Әйтеуір Еркегүлдің ойын бөлетін — қазіргі алданышы. Жұмысынан баяғыда-ақ декретті демалысқа шыққан ол ендігі уақытының қалай өтіп жатқанын ажыратуға дәрменсіз. Маржан да ширап, әпіл-тәпіл жүруге қам жасағысы келетін сияқты. – Тұсауын кесу керек, – деді бір күні Еркегүл. – Қай күнге белгілесек екен, Арман? Тұнжыраңқы кезде күйеуінен қолма-қол жауап алу оңайшылыққа соға қоймайды. Дегенімен, келіншек бұған мойымастан, сәлден кейін әлгі сұрағын тағы қайталады. Ақыры естіген жауабы тым мардымсыз болып шықты: – Білмеймін... Өздерін шешіңдер, бұл өзі әйелдердің шаруасы емес пе? Осыны айтты да, Арманбек қолындағы пульттің нүктесін басып, жалпжалп еткізіп телеарналарды ауыстыра бастады. Ұзамай шағын отаудың шатқаяқтап тұрған әлсіз шаңырағына жай түсті. Жаздың әдемі бір күнінде Арманбек әдеттегісіндей төмен қарап, тұнжырап отырды да, кесімді сөзін бір-ақ айтты: – Мен кетемін, – деді жуандау дауысы дірілдеңкіреп. — Сөйтпесе болмайтын болып тұр. Маржан екеуің бірдеме қып күндеріңді көрерсіңдер. Өзім де көмектесіп тұрамын ғой. Балалы болғандарына жарты жылға жетер-жетпес қана уақыт өткен, нәрестелік өмірдің ыстық-суығы әлі басыла қоймаған, керісінше, қызығы көбейе түскен кезде өзін бұрынғысынан әлдеқайда бақытты сезінудің не оғаштығы бар? Кеудесі күмбірлеп, күй шертіп тұрмаса да, Еркегүл алақайлаудың аз-ақ алдында емес пе еді? Сондықтан Арманбектің мына сөзінің ашық күнгі найзағайдан несі кем? Біреу құлақ шекесінен жақсылап тұрып қондырып жібергендей тәлтіректеп барып, диванға гүрс ете түсті. Қайта Маржанның қолында болмай, манежде жатқандығын айтпаймысың. Ішкі жағынан шыңғырып жеткен әлде бір үн: «Жоқ, олай емес. Мүмкін емес», деп атой салып аттандап тұрғандай. Көз алдының қарауытып, айналасының жалқы сәтте ғана шыр айналып, шырқырап кеткені несі? Құдай басқа қатынның басына бермесін, еркектің миына кету туралы ой түссе, біткені екен ғой. Артынан естісе, әңгіме былай болыпты.

Арманбек қыз-келіншектің көзінен қаға беріс тасада қалатын жігіттердің санатынан емес. Өзі бедеу әйелдің күйеуі болса, басқа біреуден белін суытпай, салаңдап қалай бос жүрсін. Маржанды үйге әкеліп, мәре-сәре болып жатқан кезде бұл әңгімені естуте Еркегүлдің мұршасы бар ма еді. Сөздің қысқасы, бұлардың үйіне нәресте қалай кірді — Арманбектің Еркегүл білмейтін нақсүйерінің де аяғы солай ауырлапты. Перзентханаға түскені жуырда ғана. Сөйтіп бес жыл бойы сарыла күткен баласына жуырда ғана қол жеткізіпті. Бала болғанда қандай – балпанақтай кәдімгі ұл. Тек оны сыйлаған – некелі келіншегі емес... Еркегүлдің қолынан не келеді? Бақырып-шакырып қанша жылағанмен, бет алған жағынан күйеуді енді қайтара алмайсың. Бұл күндері Арманбек – күйеу ғана емес, бақытты әке де ғой... Бәлкім, ол өзінің шын шаңырағын жаңа тапқан шығар. Жүрегімен жақсы көретін сүйікті адамы, ол өмірге әкелген өзінің бел баласы... Енді не керек? «Қайт үйге» деп жата калып, жалбарынудың қисынсыз екенін Еркегүл жақсы түсінді. Алданышымен өткізген уақыт қиыншылықсыз болды деп айта алмайды. Бірақ Еркегүл бәрібір өзін сорлы алам ретінде сезініп көрген емес. Кішкене ширап, жүруге жарасымен-ақ, Маржанды балалар бақшасына өткізді. Көп нәрсені көңіліне алмауға тырысып, бұрынғы атқарып жүрген қызметіне де құлшына кіріскен. Сонан бір күні... Иә, оқиғаның бәрі осы бір күннен басталады ғой. Бір күні Маржанды балабақшадан әдеттегідей жетектеп алып шыға берген. Қоршаудың сыртында бері қарай күн сала қарап, бір жігіт тұр екен. Қасынан өте берген Еркегүлге бас-аяғы жоқ: – Сәлеметсіз бе? – деді жайраңдай амандасып. «Таныстардың бірі болар, кара басып танымай қалғаным ба?» деген оймен келіншек әлгі азаматқа еріксіз бұрыла қарады. Құр ернін жыбырлатқаны болмаса, дұрыстап амандасқан да жоқ. Бейтанысқа үңіле түскен қысық көздерде – «Бұл кім?» деген жалғыз сауал ғана. Қанша қадалғанымен, шырамыта алар емес. – Кешіріңіз, – деді әлігі жігіт жанасалай жүріп. – Көңіл-күйіңіз жақсы ма? Танымағаннан кейін бе, Еркегүл енді тіктеу кетті: – Менің көңіл-күйімнің сізге керегі қанша? — деді қатаңдау үнмен. Сол кезде басына бір ой сақ ете қалған: «Апырым-ай осыны... Арманбек жіберіп жүрмесе, қызын көріп, жағдайын біліп кайт деді ме, солай-ау шамасы». Осы ой басына келуі мұң екен, Еркегүл жүрісін жеделдете түсті. Сүрініп-қабына бастаған Маржаннын қыңқылын қараған жоқ. Кейіндеп артта қалған жігіттің: – Қарындас, неге қаштыңыз? Сөйлесейін деп едім... – деген дауысына қайырылмады. «Дәл солай екен. Арманбектің жансызы ғой... Менде несі бар десеңші. Кетті ме екен, енді жайымен жүрсін. Артымнан біреуді сүмеңдетіп салып қоймай». Ертеңгісін балабақшаға келсе... міне, ғажап! Тағы да сол жігіт, жай жүрген жоқ, Маржанды жетектеп алыпты. Қасында тұрған топ тәрбиешісіне де назар аударар емес.

алар емес. «Қандай балажан жігіт, – деді ішінен таң қалып. — Арманбек өктем, мықты болғанымен, мұндай балажан емес еді ғой». Бірақ келе-келе байқағаны — Жантастың өзіне ептеп салқындай бастағаны. Салқындағанда бұған қатты сөйлемейді, қолынан итермейді, мін тағып, мыңқылдамайды. Жымия қарап қойып, жүгіріп жүргені. Салқындады дейтіні – әңгіме түнгі мінез-құлығында болып тұр. Алғашқы арыны басылып қалған ба, немене, түнде жатысымен, бас салып құшақтауды азайтқан. Емірене сүйіп, емексітуге айқара жатқызып қойып, аймалауға да әуес емес. Кыңқылдағандай бәсең үн шығарып, жанына жақындаған келіншектің нәзік білектерін ақырын ғана итеріп тастайтынын қайтерсіз. Сөйтіп теріс қараған күйі әңгіме айтқан болып жатып, қолапайсыз түрде қор ете түседі. Кетер алдында Арманбек те сөйтті емес пе? «Әлде... Әлде бұның да біреуі болып жүрмесін» деген ой сақ ете қалды Еркегүлге. Бұрынғыдай емес, күйеу мәселесінде аузы күйіп, тісі шығып қалған келіншек бір түні Жантасты сауалмен аулап, ес жиғызбастан, бұрышқа тықты. – Шыныңды айт! — деді ақыры мәселені төтесінен қойып. – Сенің біреуің бар ғой, ә? – Бары қалай? Біреуі несі? — деді Жантас сол теріс қарап жатса да, басын көтеріп. – Сенің сүйген бір адамың бар-ау? Қыз ба, келіншек пе, әйтеуір біреу. — Күйеуінің үндемей кідіріп қалғанын көрді де, Еркегүл одан әрі бастырмалата түсті. Оңға-солға бұлталақтап бұрылуға мұрша берер емес. Бастырмалай қойылған сұраққа жауап беруден басқа амалы қалған жоқ еді Жантастың. Сөйтсе әңгіме былай болыпты. Вахталық әдіспен Атырауға барып-келіп жұмыс істеп жүріпті. Төлейтін айлығы мол болғандықтан, бұл жұмысқа сұранушылар жыртылыпайырылады. Әйтеуір жігіттерден қалмай жүріп, Жантас та бригадаға іліккен. Бір жаманы — вахтамен жұмыс істейтіндер төрт-бес айға бір-ақ кетеді екен. Жолға шығар алдында Жантастың сөз байласып жүрген қызы екіқабат болып қалады. Қайта айналып келгенше босана қоймайтын шығар деп ойлаған Жантас бастапқыда телефон арқылы хабарласып тұрған. Кейін ол қыздан мүлде дерек болмай кетеді. Вахталық жұмыс уақыты бітіп, шағын қалаға кайта оралған Жантас дереу сүйген қызын іздеуге кіріспей ме. Еш жерде із-тозы жоқ. Ақыры бір таныстары арқылы қыздың дерегіне қанығады. Республиканың жаңа астанасы Астана қаласында мәдениет ошақтары кеңінен дамып келе жатқан кез. Жантастың қызын сондағы мықты бизнесмендердің бірі мейрамханада би билеуге шақырған екен. Аяғы ауыр бойжеткен баласын босана салып, алды-артына қарамастан, дереу солай қарай аттаныпты. Ал бала... Баланы осы қаладағы перзентханада қалдырып кеткен көрінеді. Астанаға бармай тұрып, Жантас жанұшыра сәбиін іздемей ме. Перзентханада да, тастанды балаларды паналататын бөбекханаларда да бұрынғыдай тек тіркеу журналына ғана жазумен шектелмей, жазбаларды дереу компьютерге де енгізіп тастайды екен. Сондықтан, Жантастың өз сәбиін тауып алуы онша қиынға соға қоймайды. Шешесінің аты-жөні, туатын

мезгілі белгілі. Ақыры ізбен қуалай отырып, ол сәбиді Еркегүлдің асырап алғанын біледі. Бірақ заңды түрде әкесі болып саналмайтындықтан, баланы меншіктеуге Жантастың ешқандай құқығы жоқ еді. Ойлап-ойлап тапқан бір амалы – басы бос келіншекке үйленіп алу болыпты. Осы әңгімені естінеде Еркегүлдің кеудесін әлдебір жіңішке нәрсе тіліп өткендей болды. Жанына батқаны — Жантастың махаббатпен емес, есеппен үйленгені. Екінші жағынан алып қарағанда, байғұс жігіттің жазығы да жоқ. Көкек анадан туған жалғыз қызы үшін жанұшырып жүр. Сол күннен бастап Еркегүл қатты өзгерді. Баяғы Арманбектің ізімен тұйықталып, тұнжырай түскендей. Көп ойланды. Сарсылып жатып, талай таңдарда ұйқысыз атқызды-ау. Сол ұйықысыз түндер оның бір нәзік сезімін нығайта түсуге қызмет еткен екен. Оны күйеуі вахталық жұмысқа тағы аттанған кезде сезді. Күндер санап, күн аралата телефонмен сөйлеседі. Сөйлескен кезде тек кішкене Маржанның ғана емес, менің де жағдайымды сұраса екен, көңіл-күйімді білгісі келсе екен, жан дүниемнен хабар алуға ықылас танытса екен деп тілейді. Кім біледі, мейірман әке қандай махаббатқа да бейім шығар. Әйтеуір қайырымды жанның қатігез боларына көңіл сенбейді.

Екі әйелдің басы қосылса, бұзау емізетін-ақ жағдай. Бірақ құрбысының құлықсыздау түрін көріп, Сәнімгүл бұдан әрі жібі түзу әңгіменің шықпайтынын шамалай бастады. Ентігін басып, көрші құрбысынан басына бостандығын қайырып алғаннан кейін Бағила тыңайып қалғандай орнынан лып етіп қозғала берді. Есікті тықырын білдірмей өз кілтімен ашқаны – қоңырау безілдетіп, үйдегі ауру кісіні қорқытып алмау. Қолындағы заттарын қойып, қысқа пальтосын да шешіп үлгерген. Төргі бөлмеден еміс-еміс жеткен үнді осыдан кейін барып бір-ақ естіді. Көздерімен кіреберісті тінте шолып өткенімен, үйге кірген бөгде адамнын белгісі байқалмайды. «Сонда бұл Ожарбек... кіммен сөйлесіп жатыр екен?». – ... Жатқаным сол... Иә... Иә.. Әрине, әрине... Жоқ, қашып жүргенім жоқ, процедураға уақытында бармаса болмайды ғой. Кездесеміз деймін... Сәл шыдасаңшы. Иә, түсінем ғой. Құлағына жеткен осынау үзік-үзік сөздердің басын біріктіріп, мағынасына көз жүгірту керектігі Бағиланың қаперіне де келген жоқ. Есіктен қараса, күйеуі терезе алдында далаға қарап сөйлесіп тұр. Телефон трубкасын құлағына жапсырып, талтайыңқырап тұрған түрі өзі күнде көріп жүрген Ожарбектен басқаша. «Тфә, тфә, – деп Бағила оның осы қалпына қуанып кетіп, – сақайып қалған сияқты... Енді ұзамай жазылып та кетер. Әнеугүннен бергі ем-домның шипасы тигені ғой». Сөйтті де, ас үйге қарай бұрылып, күнделікті күйбең тірлігіне кірісіп кетті. Сәлден кейін қайтып келіп қараса, күйеуі көптен мекен етіп алған меншікті қоңыр диванына қайта қисайған екен. – Ойбай-ау, неғып жата қалдың? Жаңа ғана саңқылдай сөйлеп, кеңкілдей күлгенің жақсы еді. Дәу де болса ана Әлекең шығар сені орныңнан жұлып алған. – Иә, иә... Сол, білесің ғой оны... Еріксіз күлдіреді. Қалай тұрып кеткенімді өзім де байқамаппын, – деді Ожарбек жеңді білегімен шекесін жауып. Бағиланың күйеуі жастайынан салмақты, әрбір сөзін екшеп сөйлейтін, үсті-басы қашан да мұнтаздай, бір кірпияз жан. Жүрген ортасында жарқырап көзге түспесе де, көрген адамына бірсыдырғы тәуір әсер қалдырады. Бір көргенде зиялы, сыпайы, тіпті ғұлама жан секілді болып танылатыны да бар. Алайда көп уақыт бойы араласып, карым-қатынас жасай келе, бұл кісінің сол мөлшерлі шектен әрі шықпайтын, біркелкі қоңырқай тірліктің ғана адамы екеніне көзіңіз жетеді. Тапсырылған шаруасына тындырымды болғанымен, өз тарапынан «Сөйте қояйық» деп ынта көрсететін кезі сирек, бәлкім жоқ та болуы. Өзінің жұмыстағы қызметін осындай қалыпта тиянақты атқара жүріп, бір күні аяқ астынан лып етіп зейнеткерлікке шықты да кетті. «Бұл Ожарбек өмірінің келесі асуынан асыпты, қолы босапты... Енді аспанға шырт-шырт түкіріп, шалқасынан жатқан шығар... Барып көңілін көтере қояйықшы», – деп жатқан адам сирек. Анда-санда телефон соғып, өзінше тексеріс жасап қоятын құрдасы Әлекең ғана. Зейнеткерлікке шығу

өзіне ауыр соғып кетті ме, созбалақтап аурып жүріп, бір күні ұзыннан бір-ақ түсті. Содан бері Бағиланың да күйбеңі көбейіп, уайымы молайған. Соңғы күндері байқағаны – осы Ожарбектің телефонмен сөйлескіш болып алғандығы. Оның сөзіне құлақ түріп, мән беріп жатқан Бағила жоқ. Тек анда-санда сөз арасынан: «Иә, сөйтейік, жолығайық... Бүгін емес, ертең...» –деген сияқты сөздерді тергіштеп қалатыны бар. Оған назар аударатыны әлгіндей әдепті әрі нақты әңгімелер Ожарбектің сөз сөйлеу мәнеріне сай келе бермейді. Бір-екі мәрте: – Сенің осы телефонмен сөйлесе беретінің кім? – деп сұрап қойғаны бар еді, естіген жауабы тиянағы жоқ, буалдырлау болып шықты. Бұндайда күмәнді нәрсені керегінше індетіп, көз алдындағы тұманын айықтырғанша тыным таппайтын беймаза әйелің Бағила емес. Көмейіне сығалап келіп тұрып алған жіңішке күдікті сыртына шығармастан, сүлесоқтау жүріп жатқан. Бір күні түс әлетінде көзі ілініп кеткен екен, сырт ете қалған сыртқы есіктің дыбысынан оянды. Баспалап қарап, бөлмесіне бас сұқса, Ожарбектің орны ойсырап жатыр. Үш бөлмелі үйді адақтап шығу қаншалықты бір қиын шаруа дейсің. Ауыр денесін асығыстау қозғап, аула жаққа қарайтын терезеге ұмтылған. Ірі панелді үй болғанымен, лифтінің гуілдеп жүріп-тұрғаны естіліп жатады. Алтыншы қабаттан төмен қарай телміріп ұзақ күтіп тұрудың реті келген жоқ. Дөңгелек сусар бөрікті, етек-жеңі қайып тігілген қоңыр тонды төбесінен төніп тұрып-ақ таныды. Асықпай басатын өзінің мәнері. Ақырын аяңдаған күйі көрші үйдің қабатында тұрған жеңіл ақ машинаға қарай беттеді. Оны айналып өтті де... сол машинаның алдыңғы есігін аша берді. Жылы киінген зейнеткерді сылп еткізіп жұтып қойған ақ машина дыбысын да, түтінін де шығармастан, қайқайып алып жөнеле бергені. Бұл түсініксіз жүрістің мәнісін ашуға талпыныстың жасалғаны кешкісін ғана. Бағиланың аузынан шығуға тиісті: – Бағана қайда бардың?.. Ана машина кімдікі?.. Ауырып жүріп, көшеге шығып кеткенің не?.. Маған неғып айта салмадың?.. – деген сияқты тізілген сұрақтардың жұмбақ шешімі табан астында табыла қалды деп айтуға болмайды. Әйтеуір құйрығын ұстатпай, бұлдыратқан бір әңгіме. Тек соңғы сұрақтың ғана мәнісіне өзінше қанағаттанған болды. - «Қай бір жетісіп жүр дейсің. Байғұс әбден шаршады ғой, кішкене мызғып алсыншы. Мазаламай-ақ өзім кете берейін» дегенім ғой баяғы, – деді Ожарбек. Дегенмен ерлі-зайыпты екеуінің арасында бұрын-соңды бола бермейтін бір құпиялау құбылыстың орын алғаны күмәнсіз еді. Мінезі ауыр Ожарбектен тиянақты жауап естудің қиын боп қалғаны өз алдына, әлгі түсініксіз телефон қоңырауы үйдегі алаңсыз ахуалдың етегін желпілдетіп жібергендей. Ожарбектің орнын сипап қалудың бұл басы ғана екен. Бірер күннен кейін пәтердің есігін баппен ашып кірген Бағила жетімсіреп иесіз қалған бос диванды тағы көрді. Жанталасып ұялы телефонына қарай ұмтылды. Іле-шала дыңылдаған музыка үнінің естілген жағы – Ожарбектің бөлмесі. Әдетте жанынан тастамайтын байланыс құралын күйеуі бұл жолы столына қалдырып кетіпті.

...Есіктен ентіге кірген адамның бет пішініне әжептәуір байыппен барлай қарап, қозғалмастан біраз тұрып қалыпты. Әжім торлаған аққұбалау бетінің екі ұшы сәл-пәл қызарыңқы тартақандай. «Аяз шымшыған болар», – деп ойлаған Бағила артық тіл қатпастан, күйеуінің жылы тонын жұлмаламай, бипаздай шешті. Бәтіңкесінің бауын еркін ағытсын деп ас үйден табуретканы да алып берген. Жанаса беріп, байқап қалды – өзінен жеңіл хош иіс лекитін сияқты. «Ана жолы балалары сыйға тартқан шетелдік әтірді пайдаланған екен ғой», –деді тағы да Бағила. Бірақ ойларының ешқайсысын сыртқа шығармай, ішінен ғана түйді. Қанша айтқанмен міндеті емес пе, «Қайда болдың?..» деген сыңайдағы кезекті сұрақты сыналап қойған болып еді, тағы да көңіл тұшытар тиянақты жауап ести алсашы. Естімесе ештеңе етпес, күйеуінің қайда болғанын қазбалап, мазалай беретін адамың Бағила емес. Өзінің аурудан тұрғаны кеше ғана, оның үстіне жүрген-тұрғанын тізбелеп баян қылу қашаннан бері әдетінде болушы еді, Ожарбектің де жауапқа қандырып жатқаны шамалы. Тіпті жас кезінің өзінде әңгімеге жарытып, айызын қандыру жағына жоқ еді ғой. «Апама жездем сай» дегендей, екеуінің осындай қарым-қатынасынан көлденең адам тосын өрескелдік таба алмас еді. Тек сөз десе, жанып түсетін, өсек десе, өртеніп кете жаздайтын Сәнімгүл болмаса. Бір күні шыр ете түскен телефонның тұтқасын көтерудің реті келіп қалды. Сол-ақ екен, оқып жатқан газетін тастай салып, Ожарбек те оқыс қимылмен орнынан тұра берген. Бірақ әңгімені әйелі бастап қойғаннан соң, дымы құрыған адамның кейпімен не түрегелген емес, не отырған емес, бір қызықты қалыпта ербиіңкіреп тұра берді. Сәл-пәл жыпылық қаққан қысықтау көздері – Бағиланың жүзінде. Ар жағындағы Сәнімгүл екен. Қашан да қамшы салдырмайтын жорғалығына басып, сайрап ала жөнелсін. Алдымен өзі білетін адамдардың бәрін тізбелеп, барлы-жоқты жаңалықты жездей қақтады. Тек әңгімесінің соңында ғана сөз арасы қып: – Немене, Ожарбекке мәшине жалдағасыңдар ма? Бір ақ «Мерседеске» мініп алып, қайқайып бара жатады ғой. Айына қанша алады анау шопырларың? – деп тосын әңгіменің шетін шығара қойғаны. Тосын емес-ау, Бағиланың көкейінде көптен түйткілге айналған, өзі үшін шетін мәселе. Өзінің өткендегі көргенін Сәнімгүлдің айтқанымен тұздықтап алып, Бағила сол күні кешкісін генеральный шабуылды бастап кеп жіберсін. Қаншама олай-бұлай бұлтақтағанымен, Ожарбектің барар жері, басар тауы қалмаған сияқтанды. Сөзінің аяғын жұтып, күмілжіп келіп, ақыр соңында: – Иә, барамын... – деп келіп бір тоқтады. – Бильярдта танысқан жігіттер ғой, мәшина жіберген соң бармау ұят, – деп тағы бір тыныс жасады. – Сенің де қайбір жетіскен денсаулығың бар, мазасы кетпесін, ауырып қалмасын деп әдейі айтпай жүр едім, – деп келіп, сөзінің соңын нанымды уәжбен түйіндеген сыңай танытты. Іштей толық қанағаттанбай қалғанымен, әңгімені әрі қарай індетіп, нақты жауап алудың ретін келтіре алмаған

Бағиланың тергеуі осымен тамамдалды. Екеуі бұдан әрі көңілді алаңдататын ештеңе болмағандай сөз ауанын басқа тақырыпка бұра берген. Сонан көп ұзамай-ақ өз көзімен көрді. Баяғы ақ автомобиль өткен жолғы орнында тұр екен. Қиғаштай жүріп өте бере, елеусіздеу ғана көз қиығын салды. Машинадағы отырған адам жалғыз. Жанасалай келіп, көз сала қарады да, жаны түршігіп кетті. Рульдегі адам – тап-тұйнақтай боп киініп алған... жас әйел. Кірпіктерін сирек қағып, алдына қараған күйі бей-жай отыр. Одан ары жүз тоқтата үңілуге Бағиланың дәті бармады. Жүрегі құрғыр атқалақтап, кеуде тұсын тепкілеп барады. Көз алды ептеп тұманданып кеткен сияқты ма? Бір кезде қараса, жаңағы келген жағына қарай кері бұрылып алыпты. Оқшаулау жерде тұрып күтпекші. Сонан не керек, ұзақ зарықтырған жоқ. Подъезден өзіне мейлінше таныс дөңгелек бөрікті, қоңыр тонды адам салмақпен басып шыға берді. Ол да баяғысынша жан-жағына көз салмастан, ауырлау қозғалса да, аяқтарын нық басып, машинаның алдыңғы жағын айнала берді. Жас кептеліп үлгірген көздеріне жеңін апарып, күйбіжіктеп қайтадан қараймын дегенше... ақ машина лезде ғайып болды. Тіпті орнында түтіні де, түтіннің иісі де қалған жоқ. Пәтерге кіргесін, әдеттегісіндей сырт киіміне жармаспастан, сылқ етіп орындыққа отыра кетті. Көргеніне көңілдің көк дөненін жеткізе алмай, байыпты бір нәрсені тиянақ ете алмай, мең-зең. Ой дейтін ой шіркіннің өзі маңайынан құйынперен болып безіп кеткендей. Сонда бұл не жұмбақ?.. Жолдастарының жіберіп жүрген шофері жаңағы жас әйел болғаны ма? Әлде бүгін онысы ауырып қалып, жаңағы ұрғашыны рульге отырғызып қоя берді ме екен? Жан-жақтан қамалаған қалың ойды қалай қуаласа да, сары масадай буып, сейілер емес. Телефон тұтқасын көтеріп, Әлекеңді іздеді. Жоқ, ешқандай бильярдтан хабары жоқ болып шықты. Ана бір Ерғазы деген жолдасы карта болмаса, бильярдтың ауылына қоңсы қона алмайтын кісі көрінеді. Одан кейін Ербол, Ниязбек... Бильярдқа қатысы бар осы соңғысы ғана екен. Бірақ ақ машинаның жағдайын мүлде естімеген. Қанша ұстамды болғанымен, заты әйел емес пе, күйеуі көзіне қалай көрінді, солай сілкілеуге кірісті. Шайпаулығы да, адуындылығы да өлшеулі адамға қиын екен, дәрменсіз әйелдің әлжуаздау ызыңы деңгейінен аса алған жоқ. Жігері де, тегеуіріні де жетпегесін, көрген күнің осы да. Қауқары шыбын шаққандай ғана әсерсіз ұрыс. Дегенімен Ожарбектің бетпақтығы шамалы ғой. Көптеген еркектердей бір мойын дүлей де емес, әпербақандық дегеннен әу бастан ада. Алғашқысында бет бақтырмай, басын ала қашқан сияқты көрінгенімен, екеуара кикілжің сәл бәсеңсіп, пәтер ішін лезде ауыр үнсіздік меңдеп алды. Соның өзі ширыққан жүйкені одан әрі жұқартып, төзіміңе темір қари бастағандай. Бір кезде өз бөлмесінен Ожарбек бабымен адымдап, ас үйге оралды. Қайдан тапқаны белгісіз, бір уыс шекілдеуікті алдына қойып, терезеге қарап шағып отырған Бағила селт еткен жоқ. Күйеуінің қасына келгенін, тынысы жиілеп, ентіге дем алғанын сезсе де, мойын бұрмады. Өзі

келді деген сөз – шындығын айтуға қам жасады деген нышан ғой. Қандай жағдайда да ештеңені мойындамай, іштен тіреп жатып алатын бетпақтығы жоқ кісі. Амал не, кешегі-бүгінгі күдігі шындыққа айналуға шақ қалды. Рульдегі жас әйел мен Ожарбектің арасында... жасырын қарым-қатынастың бары рас екен. «Арамызда бәлендей ештеңе жоқ. Бірақ... Солай болды. Ренжімессің оған» деген сияқты сүйейсалды бұлыңғырлау сөздермен ащы шындықтың беті ептеп ашыла бастады. Ары қарай әңгімені тереңдете түсудің қажеті шамалы сияқты. Өз ойымен өзі алысып, қасындағы адамнан оқшаулана берді. Иә, солай-ақ дейік, зейнеткер күйеуі жаңағы келіншекпен (мүмкін, қыз шығар) көңіл қосыпты дейік, жарасып қалыпты дейік. Өмірде не болмай жатыр? Әлгі Мексика фильмдерінен көретін оқиғалар біздің елде емес, тек соларда ғана кезігетін сияқты көрінуші еді. Өз өмірімізді білмегендіктен, сөйтіп аңғалдыққа жориды екенбіз-ау. Осындай қисынсыз оқиғалардың шет-жағасын Бағила өзі де әлдекімдерден естіп қалып жүруші еді. Енді сондай жағдай мысықтабандай жылжып, өз басына келеді-ау деген ой үш ұйықтаса түсіне кірмепті. Бірақ көңілінде көгендей тізілген жауапсыз жетім сұрақтар қайта-қайта жәутеңдейді: «Сонда бұл не қылған ессіз ұрғашы? Соншалықты қызығатындай Ожарбектің алып бара жатқан байлығы немесе ел танитын беделі жоқ. Жарайды ғайыптан тайып, екеуінің көңілі ептеп жарасып қалған екен дейік. Сонда бұларға ортақ қандай сезім, қандай әңгіме болуы мүмкін? Ақ машина мініп жүргеніне қарағанда, ол әйелің де жер тіреп отырған кембағалдар тұқымынан емес. Ажарына кез-келген еркегің үйіріліп түсері сөзсіз. Ендеше өзі бай, өзі сұлу келіншек мұның ырбиған жаман күйеуінен не тапты?». Осынау ойлардың түпкіріне сол күні ғана емес, ертең де, онан кейінгі күндері де жете алған жоқ. Жеткісі келген сияқты болып еді, миы шаршап, өзінен-өзі тозуға айналды. Мұндай жағдайда аттан сала ойбайлап, айналасын жапырып жіберетін ашушаң адам болған жақсы ма деймін. Айналаға айтып күйеуінің бет пішінін айпарадай, абыройын айрандай қылатын. Бірақ табиғатында жоқ ондай тегеурінді қуат енді ұлғайған шағында Бағилаға қайдан келсін. Өзінен өзі күбірлеп, тек іштен тынды. Іштей мүжіліп, түнгі ұйқыдан қалды Екеуі ұрысқан да жоқ, бет жыртысып, кикілжіңдеспеді де, бір-біріне кінә артысып, кінәліні де іздеуге құлықсыз сияқты. Үй ішіндегі жағдай дүрдараздыққа дейін ушықпағанымен, қолайсыздау бір нәумез ахуал өз билігін жүргізе бастаған. Қысқа ғана тіл қатысып, үнсіз шәй ішіледі. Әрқайсысы өзінше аһылап-уһілейді. Сәнімгүлдің жетіп келе қалғаны – сондай күндердің бірінде. Есікті жұлқи ашқан бойы: – Қайда анау, арсыз неме! Қартайғанда тарлан боз шығайын деген екен. Бұл не басынуы-ей оның? Бәлем... Жұлып қолына берейін... Кімді басынадыей бұл!

Ол есік ашқаннан төгіліп берген осындай ашулы сөздерді есту үшін қызармайтын қалқан құлақ керек шығар. Бейне бір тапталып жатқан Бағиланың емес, өзінің ары сияқты анадайдан аттандап, аузынан жалын шаша, түтіндете кірді. Бетіне адам баласы дәл қазір тіктеп қарай алмайтындай. Аяғын да шешпестен, үш бөлмеге бір-бір басып сұғып шықты. Абырой болғанда жоқ еді. Бағила болса оған үйге қабаған ит кіріп кеткенін көрген баладай әрі таңырқай, әрі ептеп сескене қарап қалыпты. Қашаңғы арпылдай берсін, бір кезде Сәнімгүлдің де даусы қарлығыңқырап, қабарып алған қатаң жүзіндегі ызғар сынғандай болды. – Қап! – деді ол қатты өкінген үнмен Бағила ұсынған орындыққа жалп етіп отыра кетіп. – Әдейілеп келгенде үйде болмай қалғанын қарашы. Әкесін танытатын едім. Бөріктінің намысы бір деген... Мына сұмдықты естіп, шыдай алсамшы. Бағила, сенің момындығыңнан ғой осының бәрі айналып келгенде. Басынып алған ғой әбден. Мен болсам бар ғой, көзіне көк шыбын үймелетіп, айдап шығар едім. Ай-шайға қаратапас едім... Барсын ана ақ машина мінген салдақысына. Кім екенін білдің бе, ей? Білсең, телефонын берші маған. Ожарбегіне қосып ит қосып қуайын. Сәнімгүлдің қолынан ұстап, сабырға шақырды. Өзін емес, өзінен ары жәбірленген құрбысын аяп кеткен сыңайлы. Көк долы әйелді сабасына түсірудің қамымен шай қойды. Екеуінің әңгімесі жуыр маңда таусыла қоятын емес. Бірақ мына мәселеге байланысты келісе алмайтын, ұғыса алмайтын жерлері де бар екені байқалып қалды. Тек байқалып қана қойған жоқ-ау, екеуінің көзқарасы үйлеспей, ойлары қайта-қайта екі жаққа қарай лағып, алып қаша береді. Ақыры тақымдап болмағасын, Сәнімгүл Бағиланың ультиматумына келіскен сыңай танытты. Тұжырымдай келгенде, ол ультиматумның түйіні мынау еді. Бірінші – Ожарбектің басын айналдырып жүрген ақ машиналы келіншекті дереу тауып алып, әкесін таныту керек. Екінші – Ожарбекті үйге қамап ұстап, бүкіл жарық әлеммен байланысын үзу керек. Ұялып тұрмай, ұялы телефонын да жұлып алған жөн. Үшішпі – оған көнбесе, қолына қара чемоданын ұстатып, үйден қуып жіберу керек. Төртінші – осынау болған жайды айдай әлемге дабыра қылып, жұрттың бәріне жаю керек. Бесінші – көнсін-көнбесін, ажырасу жөнінде сотқа арыз түсіру керек. Сәнімгүлдің аузынан шыққан сөздердің бәрі бірыңғай осындай «керек», «қажет» сияқты бұйрық райлы етістіктермен түйінделді. Бағиланың үндемей ғана бас изей беруін келіскені деп пайымдаудан басқаға жору қиын. Бұрынғысындай көп үйде отырмайтын болды. Біресе бөлек тұратын балаларына, біресе құда-жекжаттарына, енді бірде туыс, достарына ат басын тіреп, қыдырыстап ктедінді шығарды. Онысы бір есептен дұрыс та сияқты. Көңілдегі ауыр ойлар серпіліп, іштей сергіп қайтатындай. Бір күні автобустың терезесінен ығы-жығы қала көрінісіне тұнжырай қарап отырған. Екпіндеп келе жатқан қоғамдық көліктің жүрісі сәлден соң

тұсалған аттай кібіртіктей берді. Қаптаған машиналар тіпті жаяу адамдарды да жүргізер емес. Терезеден әлемді жаңғырта сызылған әлдеқандай созылыңқы ашық үн естіледі. Көшедегі көліктерді жүргізбей жатқан – ағылған қалың халық. Жеке машиналарын айдалаға қалдырып, жаяу шұбыруда. «Бұнысы несі? Тағы оппозиция ма митингі жасап жатқан?.. Осылар-ақ шаршамайды екен...» деген ойдың басына келгені сол еді, автобустың әр тұсынан: – Есікті аш! Түсеміз! – Қарағым, мен шыққанша тоқтай тұршы... – деген сияқты жапырлаған үндер жамырай шықты. Осынша халықтың бір мақсаттағы мына қимылына қарап, аңырып қалған Бағила қасындағы біреуден: – Неғып бұлардың бәрі митингшіл болып қалған? – деп сұрады әлі де ештеңенін байыбына бара алмай. – Бүгін күн жұма ғой. Жұрттың әлгі мешітке барып құран оқытатын күні... садақа береді, – деп жауап қатты қасындағы егделеу еркек. – Аға, ол ғана емес, – деген сөзге жалт қараса, жастау жігіт екен. – Ең бастысы – түсіп жатқан мына кісілердің барлығы намаз оқуға асығуда. Бәрі Алладан медет тілеуге... Одан әрі сөзін аяқтамастан, лықси сыртқа төгілген көпшіліктің қабатында жас жігіт те бірге кетті. Енді қараса, автобустың іші лезде үңірейіп, босап-ақ қалған екен. Мешіт аялдамасынан түсіп қалған соңғы жолаушының... өзі екенін аңғарды. Оны көпшілік жамағатқа ілестіріп жетектей жөнелген. «Қой, мен де барайын... Мешітке... Күйеуім үшін Алладан кешірім сұрайын... Бәлкім, күнәсін азайтар» деген тосын ой. Қалың жұртшылықпен мешіттің дарбазасынан ене бергенде: «Әлгі екеуі осында келіп, некелерін қиғызса ғой... Осыны Ожарбекке неге айтпай жүрмін?» деген тағы бір тың ойдың көлденеңдей оралғаны. Қол сөмкесінен тауып алған орамалын басына салды да, Бағила бір Алладан медет тілеген қалың жамағаттың арасына тамшыдай сіңіп, тұтасып кете барды.

+Жігіт таңдаудың шебері

Сөйтіп айтатынын білгенмін. Өзімнің өңім де сол сәтте осы қызыл қалампырға жедеғабыл болып тұтанып кетсе керек. Айнаға қарамай-ақ біліп тұрмын. - Қыздар, қараңдаршы енді! Біздің Бақыткүл бүгін қандай әдемі болып кеткен. Бақытты болғаны сондай, екі беті тіпті алаулап жанып тұр ғой... Ауызы жеңілдеу Гүлмираның да осылай деп бір лепіртіп тастайтынын білгенмін. Жаңа кеңсеге келе жатқанымда, «Менің осы қалпыма кім қалай қарар екен? Біреулерден ұят болып жүрмей ме?» деген ой еріксіз кес-кестеп тұрып алды емес пе? Сонда әрқайсысының айтар сөзін, көрсетер қылығын өзімше нобайлап қойғанмын. Менің сол долбарым бойынша, қызметтес қыздардың арасынан ләм-мим деп тіс жармай қалатыны біреу-ақ болуға тиісті. Сол ойым келді де қойды, төр жақты толтырып отыратын түксигендеу қара торы, етжеңді қыз Нұргүл мен жаққа қарай мойнын еріне бұрды да, тырс етіп, үн шығаруға жарамады. Жобам дәл келді, осы байғұс менің бақытыма аздап іштарлық жасайтын сияқты. - Сен енді осылай бәріміздің ішегімізді созып, шаршата берме. Жетеді енді, онымен бізді таныстыруың керек, - деді Әсел нықтай сөйлеп. – Солай емес пе, қыздар? Мысалы, мен өзімнің жақын подружкамның қандай жігітпен жүріп жүргенін білгім келеді. Бұл мен үшін тосын әңгіме еді. Бәрін күткен кезде осындай әңгіме шығады деп ойлай алмай қалғаным қалай? Онсыз да алаулап тұрған бетім тағы да шым ете түскендей болды. Мені селт еткізгені – екі мәселе. Біріншіден, жігітті таныстыру керек екендігі. Бұрын да шет жағалап ойымда жүрген нәрсе еді. Екінші мені таң қалдырғаны - Әселдің мені «ең жақын подружкам» дегені. Кез-келгенді бойына жуытып, шеніне ала бермейді, әйтпесе осы отырған қыздардың қай-қайсысы да оның достық көңіліне кет әрі бола қоймайтыны анық. Ол сияқты Өзі көрікті, өзі ақылды, өзі сартылдатып бәрін біліп тұрған мұндай бойжеткенмен кімнің дос болғысы келмейді дейсің. Қай мәселені сұрасаң да, тақылдап тұрған жауабы қашанда қалтасында, ойыңды мазалаған кез-келген сұраққа жауабы даяр. Сондықтан болар, әркімнің қолы жете бермейтін бедел деген жарықтық басқамыздан бұрын ең алдымен осы Әселді адаспай-ақ тез тауып ала қояды. Әсіресе осы ұжымның ішінде. Өйткені Әсел кез келген тығырықтан шапшаң жол тауып ала қоятын ерекше жаратылған жан. Құлақ түріп отырсаң, айтқан сөздері көңіліңнің түпкіріндегі ойларды тап басып жатады. Менің өз басымның «Рас-ау онысы» деп үнсіз мойындайтын кездерім аз емес. Осы отырған қыздардың қайқайсысы да, тіпті ана менің жігітім жайлы әңгіме бола қалса, қарадай түксиіп, айдынын сыртқа сала қоятын етжеңді Нұргүл де онымен санаспай тұра алмайды. Осы бесеуіміздің заңды бастығымыз Нұргүл емес, кейде осы Әсел сияқты көрініп кететінін қайтерсің. Менің бағамдауымша, Әсел – бұл өмірден нені қажет ететінін жаңылмай, тап баса қоятын адам. Өз басым осы бірге істейтін бір жарым жыл ішінде бір жаңсақ басқанын, жағының жаңылғанын көрмеппін. Мен оның қасында

отырып, тіпті жіп есе аламын ба десеңші. Шынын айту керек, жігітім бар деп іштей марқайғаныммен, көркім де онша емес қой. - Шынында да, - деп қалды жеңіл ауыз Гүлмира да қарап тұрмай, - алдағы сенбіде вечер жасаймыз ғой. Давай, сен жігітіңді соған алып кел. Бәріміз көрейік, танысайық. - Білмеймін, - дедім міңгірлей сөйлеп.- Қалай болар екен?.. - Дәл ойымнан шықтың, Гуля, - деді Әсел ай-шайға қаратпастан, бастырмалатып сөйлей жөнелді: - Қалай болар екен дегенді қой. Бітті, алып келесің. Все.. Шегінерге жол қалмағаны анық.. Қыздардың ұсынысына бөркін аспанға атып, аттандамағанымен, Омарбай қуана-қуана келісті. Жолай қалай таныстырсам екен деп қипақтаумен болдым. Біз келгенде, кеш енді басталайын деп жатыр екен. Біздің келгеніміз құлақтарына тиісімен, қыздардың бәрі есікке қарай шуылдасып лап қойды. Мен таныстырайын деп аузымды аша бергенім сол еді: - Омарбай, - деді жігітім салтанатты түрде. - Білеміз. Бәсе, осал жігітпен жүрмесе керек-ті біздің Бақыткүл, - деген лебізді айтып үлгірген, әрине, аузы шапшаң Гүлмира. - Тәп-тәуір жігіт екен, - деді бір қағаберісте Лаура. - Иә, жаман бала емес... Өзі тіпті сүйкімді де сияқты. Кештің аяғына дейін жақын таныса түсерміз әлі. Қонақтардың қатары жаңа жігіттермен толығатүсті. Олардың кейбіреуі маған бұрыннан таныс та. Жастар бас қосқан кеш қашан көңілсіз болушы еді, Абай атамыз айтқандай, «асау той, тентек жиын опыр-топыр» барған сайын күшейіп, қарқын алып бара жатты. Ас үйде қыздармен әңгімелесіп тұр едім, табақ көтеріп Лаура кірді: - Омарбайыңды тезірек құтқармасаң, болатын емес. Ана Әсел миын жеп қоятын түрі бар. Залдың бір жақ бұрышында тұрғандарын байқадым. Кештің көңілді ырду-дырдуы оларға әсер етпеген сыңайлы. Езулерінен күлкі, қабақтарынан жарқыл байқалмайды. Екеуара әңгімелері әлдеқандай солғындау болып көрінді. - Жағдайларың қалай? – дедім қастарына сәл-пәл жасқана басып келіп. - Тамаша, - деді Әсел сол байсалды өңін онша жібіте қоймай. – Сен қызғанып қалып жүрме. Жай сөйлесіп отырмыз. Бір сәт саған да кезек берейін енді... Сөйтті де, созалаңдай көтеріліп, гүжілдесіп тұрған қалың топқа қарай қадам басты. - Иә, қалай екен менің подругам? – дедім екеуіміз оңаша қаласымен, басқа сөз аузыма түспей. - Соңғы рет мектепте оқып жүргенімде тергеді-ау деймін мені. Сенің бұл подружкаң өзі қауіпсіздік комитетінде істемей ме? Жастардың сауық кеші қашан ерте тараушы еді. Омарбай екеуіміз сонда да шаршағанымыз жоқ, сергек қайттық.

Дүйсенбі күні кеңсеге кіргенім сол еді, Әсел компьютерден басын көтеріп алды да, маған иек қақты. «Айтатын әңгіме бар» деді сосын. Екеуіміз екінші қабаттағы шағын кафеге түстік. - Иә, менің не айтқалы отырғанымды өзің де түсініп тұрған шығарсың, - деді айбынды құрбым шырын таяқшасына енді ерін тигізе берген кезде. Мен құр көзімді жыпылықтаттым. – Ендеше былай. Сенің ана әлдеқандай қылып жүрген Омарбайың... - Иә,- деген кезде жүрегім сусылдап төмен түсіп бара жатқандай болды. - Омарбайың саған лайық емес. Бұл мен мүлде күтпеген әңгіме еді. Өкшеме қарай құлдилап кеп берген жүрегім орта жолда бір жерде солқ етіп, тоқтай қалғандай болды. Ептеп есімді жиып алғаннан кейін қайта-қайта үстемелей бергенім: - Неге? – деген жалғыз сұрақ. – Ол өзі мен туралы саған бірдеме айтты ма? Әлде... - Жоқ, ол сен жайлы бір жаман нәрсе айтып көрсін. Танауын бет қылайын. Әңгіме онда емес. - Енді неде? - Менің көңіліме қонбай тұрғаны – сол Омарбайдың айналысатын тіршілігі, істейтін ісі. - Ол канализацияларды жөндейді. - Міне, мәселе осында ғой. Өзің де айтып тұрсың. - Онда тұрған не бар? Жаман жұмыс емес. Айлығын да уақытында алып тұратын көрінеді. - Бері қарашы, Бақыткүл. Ол ғой, канализацияларды жөндейді екен. Былайша айтқанда кәдімгі сантехник. Ал сен жә деген экономиссің. Маркетингті біліміңді тағы жетілдіріп жүрсің. Сонда ғой екеуіңнің араларың жер мен көктей. Солай емес пе? Соны байқауыңа болады ғой басқасын былай қойғанда. - Е, онда тұрған не бар? Ең бастысы қатар жүргенде екеуімізге де жақсы болса болды емес пе? - Бақыткүл, жарайды сенің ауылдың қызы екеніңді түсінем. Қаланың жағдайына әлі үйрен бей келе жатқан шығарсың. Бірақ енді соншалықты аңқау болу керек пе? Сен ұдайы өсіп келе жатқан бүгінгі заманның адамы емессің бе? Жоғары білімді мамансың. Онымен шектеліп қалмай, тағы біліміңді жетілдіргің келіп жүр. Көзің ашық. Интернет арқылы жер дүниені шарлайсың. Ал ол... - Немене ол? – деген кезде дауысым да қаттырақ шығып кетті-ау деймін. Бірақ жөпшөңкіге сасып, жүйкесіне ие бола алмай қалатын Әсел ме, өзіне сенімді нық үнмен сөзін әрі қарай сабақтай т үсті: - Ол сол бүгінгі деңгейінен шыға алмай, қалып қоятын адам. Уақыт өткен сайын екеуіңнің араларың алшақтай береді. Қашан айттың деме. Сонан ақыр соңында осындай жігітпен жүргеніңе өзің ұялатын боласың. Тіпті өкінуің де мүмкін. Бұл мен мүлде күтпеген әңгіме еді. Басым салбырап, жанарым жасқа толып кетті ғой деймін. Өйткені көз алдым жауынды күнгі терезедей болып

бұлдырап бара жатты. Тығылып жылап жібермесем неғылсын. Мен осы күйзелісімді Әсел, әрине, байқады. Оның мені дереу сабырға шақыруы бекер деймісің: - Бері қара, Бақыткүл. Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады деген. Байқаймын, сен оған әлі басыңды беретіндей болып ғашық бола қоймаған сияқтысың. Әшейін дежурный жігіт ретінде ғана жүріп жүрген сияқтысың. Саған оңай болмайтынын да сеземін. Бірақ бұдан әрі тереңдемей тұрғанда, басыңды ажыратып ал. Өйткені екеуің бүйтіп жүре берсеңдер... мұндай жүрістің болашағы бар деп айта алмаймын-ау. Осыдан кейін Әселге қарсы ләм-мим деп жақ аша алмай қалдым. Күні бойы ойлағаным тек осы әңгіме. Іштей Әселмен таласып қаламын да, оның сол бір айтқан сөздерін қайтадан сарапқа саламын. Айтып отырғаны шындық сияқты былай қарап тұрсаң. Шын-ау... Мен үшін өте ауыр нәрсе, бірақ шындық. Қалай ақтасам да, Омарбай екеуіміздің арамызда өздеріміз ашып айтпаған, талқыға салмаған, тіпті солай болады-ау деп те ойламаған бір бөгесін жатқандай көрінуші еді. Сөйтсем, ол осы екен-ау. Күні бойы ойладым деймін-ау, ол ойлағаным жай ғана екен, еңсемді басқан ауыр сезімнің бас көтертпестен, тыныс алдырмастан, иектеп алғаны түнге қарай. Рас айтып отырғаны. Басқа біреу болса, бәлкім, пысқырмас та едім. Ал Әсел... Әселдің қателесуі мүмкін емес.. Бәріміз оның пікірімен санасуға, айтқанын орындауға дағдыланып кеткенбіз. Бөлімнің бастығы Нұргүл болғанымен, Әсел бәріміздің бейресми жетекшіміз тәрізді емес пе. Оның кейбір сөздерін өзінше сынап-мінеп жүргенімен, ұжымдағы негізгі бақталасы Нұргүлдің өзі де іштей мойындайды. Ал өткен жолы ол мені өзінің ең жақын досым деп айтты ғой. Ол бұлайша ашып тастамас да, осынау ақылды да әсем қызды ырқымнан тыс мойындап келгенім қайда. Ендеше оның қателесуі... мүмкін емес. Мен осылай деп ұйғардым. Омарбаймен қарым-қатынасымды күрт тыйғаным сол әңгімеден былай қарай. Оның мен үшін таңдап сатып алған гүлдері тиісті жеріне жетпей, көктей солып жатты. Телефонмен дұрыс сөйлеспеймін, СМС-пен ұзақ жазған нетүрлі хаттарына жауап бермеймін. Кеңсенің есік алдында сарылып, ұзақ тосып тұрғанын көрсем де, ғимараттың артындағы қосалы есіктен шығып кетуге бой үйрете бастадым. - Не болды саған? – деді бір күні Лаура маған үкі көздерін жыпылықтата, таңдана қарап. Сезікті секірер деген ғой: - Не болғаны қалай? - деппін жұлып алғандай. - Гүлің қайда? Омарбай енді сараңдана бастаған ба, немене? Міне, неше күн болды жұмысқа құрқол келе бастағаныңа. Не болды?... - Омарбай... – дей бердім де, тілімді жұтып қойғандай мүдіріп қалдым. - Сен не, Омарбаймен жолығуды қойғансың ба? – деді мұндайда көлденең сөзді қалт жібере қоймайтын Әсел компьютерден басын жұлып алып. - Иә... не жоқ.... қазір кездеспейтін болдым. - Ой, жарайсың! – Осылай деді де, Әсел ұшып тұрып, менің қасыма келді. – Менің ақылымды тыңдағаның жөн болған. Әрине, бастапқыда саған

әжептәуір қиын болады. Бір түрлі қимайтындай көрінесің. Бірақ уақыт емші дейді ғой, келе-келе, оны ұмытасың. Тек енді өзіңе лайықты жігітті қарастыра жүру керек. «Ұмытасың» деу айтқанға оңай-ақ, ал менің осы күндердің ішінде қандай халде жүргенімді бұл Әсел білсе ғой. Ұйқының былай қойғанда, тамаққа деген тәбетімнің ұшты-күйлі қайда кете қалғанын да білмеймін. Өткенде мамам беріп жіберген қазыны бір кертіп кессем де, аузыма сала алмадым десем, бұл ақылды қыз сенер ме екен? Рас, мен Омарбайға өле ғашық емеспін, күйіп-жанып әкетіп бара жатқан ештеңем де жоқ. Сонда одан саналы түрде бас тартқаннан кейін менің аяқ астынан мынандай кепке ұшырағанымдыі қай қисынға жоруға болады? Түсіне алмаймын. Оны іштей іздейтінімді айтсам ғой, қыздардың әңгімесіне таптырмайтын азық тауып берер едім. Ал Әселге оп-оңай-ау. - Сен мұдайыңды қой, - деді Лаура келесі күні. – Не мынауың – ел аман, жұрт тынышта күн жаумай су болып жүргенің. Әбден жүнжіп кетіпсің. Қой мұндайды... Өзімді өзім қайрап, менің де ширағым келеді, бірақ ырқыма бағына алар емеспін. Мен енді Бақыткүлдің өзі емес, басқа бір түрі болып бара жатқан сияқтымын. Жұмыстан елдің ең соңын ала бір-ақ қайтуға тырысамын. Бір күні компьютерлерді тексеріп, жарықтарды сөндіріп, жаңа дағдым бойынша офистен жұрттың ең соңын ала шыққанмын. Арт жақтағы қосалқы есік түбінде әлдекімдермен соқтығысып қала жаздағаным. Тас қылып құшақтасып алып, аймаласып тұрған қыз бен жігіт екен. Қараңғылыққа әлі үйрене қоймаған көздерім жыпылықтап кетті. Білегіммен сүртіп жіберіп, қайта қарадым. Сол... Соның өзі. Сәл өтіңкіреп барып, орағыта бұрылып, жаңағы екеуден көз ала алсамшы. Абырой болғанда, шабыттана шөпілдесіп тұрып, әбден исініп тұрған олардың мені байқайтын жағдайлары жоқ сияқты. Жаңылысып қалмайын деп, тым тақап келіп, қайтадан қадала қарағаным да содан. Жоқ, қателеспеппін, анық өзі. Ал оның тас кенедей жабысып тұрғаны... тағы да өз көзіме өзім сенбей, үңіле түстім. Қоймада автокар жүргізетін ана бір жүндестеу келген ала көз жігіт. Көрші республикалардың бірінен келіп, уақытша жұмысқа әрең ілігіп жүрген гастрабайтер. Жоғары білімді былай қойғанда, осының бұл қалада тіркеуі де, аяғын көсіліп жататын баспанасы да жоқ. Жайшылықта қыз бен жігіттің үйлесімділігі жөнінде тақылдап теория соғатын білімпаз құрбымның бұл қылығын түсініп көр енді осыдан кейін. Шынын айтқанда, мен оны түсінгім де келмеді. Бірақ арқамнан әлдеқандай ауыр жүк сыпырылып түскендей болып, жүрегім атқалақтай соғып кетті. Жарты сағат өтер-өтпесте Омарбайға телефон соқтым. Асып-сасып сәлпәл быдықтана сөйлеген жігітімнің қарлығыңқы үні. Неше күннен бері ести алмай, зар болып жүргенім осы емес пе еді. Енді сәл болғанда, мына қалпымен жылап жіберуден тайынатын түрі жоқ...

Енді біздің арамызға Әселдің араласа алмайтынына анық көзім жеткен еді.

Мазмұны

Хикаяттар

Қиқар жауынгер............................................... Сезім жетегіндегі жігіт.................................... Құз хикаясы........................................................

Әңгімелер

«Баба Таня»........................................................ Бейуақытта жанған от...................................... Көзбен көрген... өтірік..................................... Қайран көрімдік-ай!........................................ Учаскелік алыпсатар........................................ Жұмыс іздеген қыз.......................................... Сыйлашы жұлдыздарын жанарыңның......... Еркегүлдің екі күйеуі...................................... Дон Жуанның қалыңдығы............................. Көнбіс бәйбіше............................................... Жігіт таңдаудың шебері..................................

Пьеса

Шалғайдағы шаруа қожалығы