– Өзіңді енді «наместникпін»1 деп ұғын да, жалтақсыз батыл қимылда, – деді. Бұл қызметте ұзақ тұратындығын ескерте келіп, қажетті жәрдемді аямайтындығын айтты. Енді өзін «біріншімін» деп түсінген Гасфорт Омбыға бара, резиденциясын2 дұрыстауды жедел қолға алды. Оған дейінгі Батыс Сібірдің генерал-губернаторлығы орналасқан кеңсе және тұрақ жай қарағайдан қиылған екі қатарлы екі үй болатын. Жел үрлеп, жауын шайып... дегендей, бөренелері қарауыта қоңырланып кеткен де, іргесі, бұрыштары, төбесіне жапқан қаңылтыры шіри бастаған. Оның іштей бақкүндес адамы князь Воронцов болатын. Оның Гасфорт екі жақтан күндейтін: бірі – ордендер өзінде де көп болғанмен, Воронцовтікі әлдеқайда мол; екіншісі – Воронцовтың әр жерде, әсіресе Қырымда өзіндік салтанатты сарайлары бар, Гасфортта ондайлар жоқ. Бұл жағынан Воронцовқа жетуі мүмкін емес. Сондықтан Гасфорт Омбыда салдыратын резиденциясын сыртқы тұрпат жағынан Романовтардың Петербургтағы «Қысқы сарай» аталатын ордасына ұқсатуды мақсат етті. Ондай сарай Воронцовта жоқ. Әрине, Омбыда көлемі ондай кең, архитектурасы ондай сұлу үй салуға қаражат та, материал да жетпейді; ендеше, қысқы сарайды «түйе» десең Омбыға оған ұқсас «бота» сияқты үй тұрғызуға ғана шама келеді. Бұл ойын іске асыру үшін Гасфорт Омбыға арнаулы кісі жіберіп, қысқы сарайдың кішірейген бейнесін жасатып алды. Содан кейін сол ойын Блудовқа жолдап, қажетті мөлшерде қаражат және шеберлер алды. Гасфорттың қатынасуымен жасалған резиденция үйі төмендегідей болмақ: Кадет корпусының шығыс жағындағы орманмен қоршалған алаңға орнамақ, батыс жағында бірер орамды түгел қамтыған Кадет корпусының үйі, ол Петербордағы генералдық штабқа ұқсайды; резиденция мен корпус арасында кең алаң, соның төңірегін Петербордағы «сарай алаңы» аталатын аумақ сияқты түрге келтіру керек те, атын «сарай алаңы» деп атауы жөн, аржағында – Ертіс, ол – Нева сияқты; сонда, жетпейтіні – адмиралтейство. Омбыда ондай үй салуға дәлел жоқ. Сонда да Гасфорттың көңілін көншітетін нәрсе – Омбы алаңындағы орманнан, адмиралтействоны қоршап тұрған бақшадай көрініс жасауға болады. «Мүмкін, – деп қиялданады Гасфорт, – Ертістегі кемелік пристань өркендей келе, түбінде оның жағасына да сондай үй және соған деңгейлес көпірлер салынуы мүмкін!». Сыртқы салтанат қабырғасына, қысқы сарайдікі сияқты колонналар жапсырылмақ. Олар ақпен, өзге қабырғалар жасылмен боялмақ. Сонда, сыртқы көрінісі қысқы сарай болады да шығады. Үйдің аумағы жарты орамды қамтиды; этажы екеу, бөлмелерінің еңсесі биік, терезелері үлкен; төменгі этаж – кеңсе, жоғарғысы – тұрақ. Бұл үй Шоқан Кадет корпусын аяқтар күзінде бітеді. Штат бойынша, генерал-губернаторда төрт адьютант болуға тиісті: соғыстық істерден, азаматтық істерден, отарлық істерден, жеке басының және үй ішінің қызметтерінен. Гасфорттың ойы – Шоқанды отарлық істер жайынан жәрдемші ету. Шоқанды адьютант қып алуда Гасфорттың тағы бір іш есебі бар: Бірінші Петрдің бас адьютанты және ақылшысы – Ибраһим Ганнибал есімді араб болғанын білеміз. Одан кейінгі патшалар атасының үлгісін қолданбай келеді. Наместниктерден қолданып жүрген Воронцов-Дашков қана. Кавказ наместнигі болып бертінде тағайындалған оның бір адьютанты – грузин және біреуі – азербайжан. Екеуін де Гасфорт жақсы біледі. Олар білім жағынан Шоқаннан әлдеқайда төмен. Егер ұстай, тәрбиелей білсе, Шоқанның Ганнибалдан бір де кем болмас қалпы бар. Әрі сымбатты жігіт. Оның үстіне қазақ – экзотика. Сондай адьютанты болуы өзіне де және көптің көзіне де қандай жарасымды! Гасфортта Воронцов-Дашковқа еліктеп, оның кавказ елдеріне қолдана бастаған либералдық шараларын Сібір бұратаналарына, олардың ішінде қазаққа қолдану ниеті бар. Бұл жайда да Шоқан таптырмайтын жәрдемші болуы мүмкін. Шоқанды Гасфорт адьютанттыққа осындай ойлармен қабылдады. Бұйрықты ол Шоқан Кадет корпусын бітіріп, дипломын қолына алысымен-ақ берді. Бірақ, қашаннан бастап? Илиадидың, «Шоқанды қызмет алдынан біраз тынықтыру керек» деген пікірін Гасфорт қолдады. Өйтпеуге болмайтын да еді: корпустың барлық кластарында жақсы оқуға тырысқан және сол мақсатына жыл сайын жеткен Шоқан соңғы курстарда абыройын сақтағысы кеп, астан, ұйқыдан басқа уақыттарын түгелімен еткен сабақтарын жазған дәптерін жинап алып, пысықтауға, тың сабақтарын үлгеруге арнады. Бұрынғы курстарда да сабаққа ықлас қойып жақсы оқитын Шоқан, кластық гимнастикаларға еріншектеніп, көбіне бармай жүретін еді де, спорттың екі түрінен қалмайтын еді: бірі – жаз айларында, бос уақыттарын салт атқа мініп, бет алған жағына (көбінесе дала мен орман арасына) қыдыру; екіншісі – қыс айларын Сібірде мұзы қатқан Ертіс үстінде коньки тебуге, бірде қар бетінде шаңғымен сырғанауға арнау. Сол шақтарда қуқыл өңі қанданып, шыныққан сыла денесінің бұлшықтары тастай қатты болатын. Корпусты бітірер жылдың, қысында, ондай спорт түрлерімен шұғылдануға уақыты болмағандықтан, Шоқанның өңі бозарып, бұлшық еттері босаңсып кетті. Корпустың соңғы екі-үш жылдағы дәрігері, әке жағынан грек, шеше жағынан қырым татары Илиади дейтін кісі еді. Туысы қырымдық болғанмен, медициналық білімді Лейпниц университетінде алған ол біраз жыл Бавария емханасында дәрігерлік құрып, бір сәтте Гасфортпен танысты да, соның шақыруымен Севастопольге қызметке келді. Білімдік және тәжірибелік жағынан Илиади бүкіл Қырым жарты аралында бірінші болып атаққа шықты. Оны Воронцов тартып алғалы жүргенде, Қырым жарты аралынан Батыс Сібірдің қызметіне ауысқан Гасфорт, Илиадиді Омбыға ала кетті. Омбыда өз денсаулығын бақылатумен қатар, Гасфорт Кадет корпусының бұрынғы надан емшісін жатақхананың санитарлық ісін басқаруға ауыстырды да, орнына Илиадиді тағайындады. Корпустың саулық жұмысын жақсы жолға қойған Илиадидің ерекше көңіл бөлген адамының біреуі – Шоқан. Оның шыққан тегіне де, зеректігіне де, өткірлігіне де, тәртіптілігіне де қызыққан Илиади «өкпесі ылғалды» деп жоритын. Шоқанға білген ақылын айтудан, білген емін қолданудан тынбады. Шоқан сүйетін екі спорттың біріне, яғни коньки мен шаңғыға Илиадидің өзі де құштар еді, сондықтан, Шоқан ерінсе де, ол ерінбей кейде еріксіз әкетіп жүрді. Корпустың соңғы курсында Шоқан Илиадидің ол ырқына көнбеді. Ақыры, Шоқанның жүдеуіне, жөтеле бастауына сықты. Оны Илиадиден басқа елеген кісі болған жоқ. «Енді не істеу керек?» дегенді ойланғанда Илиадидің тапқан ақылы, – корпусты бітіріп, дипломын алған Шоқанды кеңсе қызметіне табан аузында отырғызбай, алдағы жаз айларында далаға, еркін ауаға, қымызға, ақтан жасалған азыққа, жас етке жіберу; бос уақыттарын аңшылықта өткізуді ұсыну. Бұл ақылға Шоқан да, Гасфорт та көнді. Гасфорт, тек, бір ғана бұйрығын айтты. Осы бұйрықты тудырған себепті оқырмандарға қысқаша баяндай кетейік. Қазақ даласының солтүстік жағын он тоғызыншы ғасырдың, басында отарлап болған патша өкіметі, сол даланы меңгеру мақсатымен Ырғыз, Торғай, Атбасар, Ақмола, Көкшетау, Қарқаралы, Аягөз сияқты қалалар салғаны, тарихи материалдардан мәлім. Бұлар алғаш қазақ-орыс станицалары болып негізделген еді де, қалалық даражаға жүре келе жеткен еді. Солардың ішінде қала атағын кейінірек (1862 жылы) алғандарының біреуі Атбасар. Басында Ақтөбе мен Омбы жолының үстіне ірге тепкен бұл станицаға ат қойылып, айдар тағылмай, тек, жүргіншілер, әсіресе әскерлер ат шалдыратын бекет қана болып келген. Кейін станица іріленіп халқы көбейген соң, жыл сайынғы жаз ортасында сауда-саттық базарының орны болуға айналған. Сол базарларға өзге малдармен қатар ат та көп жиналатындықтан, станицаны жергілікті халық әуелі «Ат базар» деп, бертін келе, «Атбасар» деп кеткен. Үкімет 1854 жыл станицаға сол есімді бекіте салған. Батыс Сібірдің генерал-губернаторы болып келген Гасфорт, Орта Азияға Россияның ықпалын жаюды неден бастауды ойланғанда есіне Атбасар түсті. Батыс Сібірдің бұл бөлшегін он жетінші ғасырда отарланып болған Россияның ондағы халықтарды сауда-саттықпен тартқысы келді де, қазіргі Семей мен Кереку арасындағы Ямышевка станицасына жәрмеңке ашты. Содан кейін Қиыр Шығысты да қазіргі Халықтық Монголия мен Бурятия шекарасындағы Кяхта қаласынан жәрмеңке ұйымдастырды. Содан кейін Ямышевканың мәні төмендеп, Сібірдегі жәрмеңкелерден Кяхта бірінші орынға шықты. Оған Қытай түгіл Тибеттен, одан аса, Индиядан керуендер тартылып, саудасы күсет болды. Бір мәліметте, он тоғызыншы ғасырдың орта кезіндегі бір жылда Кяхта жәрмеңкесі жеті миллион, сегіз жүз мың пайда тапты деседі. Бұл сол кездегі ішкі Россияның ең, зор жәрмеңкесі – төменгі Новгородтың (қазіргі Горький) жылдық табысынан екі есе артық болса керек. Шығыс Сібірдің ол кездегі генерал-губернаторы граф Муравьев-Амурский. Гасфорт оны көптен біледі және іштей бақас; Кяхта жәрмеңкесін Муравьевтің жетістігіне санайтын Гасфорт, сауда жүйесінде де онымен жарысуды, күші кетсе озуды ойлады. Сондағы меңзегені Атбасар жәрмеңкесі. Сөйтуге бекінген Гасфорт, сауда министрі граф Бибиковпен хат арқылы байланысып, жыл сайын, жаз ортасында Атбасарда жәрмеңке ашуға ұлықсат алды. Одан россиялық қана емес, жер жүзілік мән беру үшін, сауда палатасы арқылы және газеттер арқылы шет мемлекеттерге жарнамалар таратты. Жәрмеңкенің беделін көтеру үшін арнаулы комитет құрылып, председателі Гасфорттың өзі болды. Орынбасары – ерекше тапсырмалардың чиновнигі полковник Майдель. Жәрмеңкенің тәртібін сақтау, Батыс Сібірдің соғыс губернаторы Гутковскийге жүктелді. Жәрмеңкені нөкерлерін ерте барған Гасфорттың өзі ашты. Сөйтіп, Атбасарды Кяхтадан оздырмақ та, одан әрі, тығыз байланысу арқылы Орта Азия елдерін отарлауға қол созбақ. Сыртқы саясатын осылай жоспарлаған Гасфорт, Атбасар жәрмеңкесіне бару сапарын «қазақ дуандары» аталатын елдердің өзара болып жүрген дау-шарларын бітістіре, бітпегендерінің себебін ұғынып, тиісті шараларды кейін қолдануға пайдаланғысы әкелді. Ол үшін жәрмеңке күндерінде алты дуанның сұлтандары мен билерінің мәслихатын шақырды. Гасфорт қарамағындағы қазақ дуандарын біліп басқаруға тырысатын адам. Бұл жайда «аға» я «кіші» сұлтандар аталып қазақ ауылдарын басқаратындармен талай рет кеңесіп, бірде-бірінен аузы тұшырлық азық ала алмай қойды. Қайсысымен пікірлессе де, шалағай тілмаштар жеткізіп түсіндіре алмай ма, сұрауларға қайтарар жауаптары құнарсыз ба, ешбіріне қанағаттанбайды. Кеңескен шақта олардың бәрінің де айтары – өз қара бастарының қамы ғана. Бұл мәселе жөнінде Гасфорт Шоқанның тамырын кадет күндерінде де басып байқаған, сол кезде де оның қазақ халқы туралы білері ұшан-теңіз сияқтанған. Ол өз білімін Гасфортқа да ауысқысы келіп, орыс ғалымдарынан: Рычковтың, Левшинның, Палластың және басқалардың қазақ жөнінде жазған кітаптарын оқуды ұсынған. «Қазақ жайында көп біледі» деп санайтын Шоқанды Гасфорт сұлтандар мен билердің Атбасарда шақырылған мәслихатына тілмаш есебінде пайдаланбақ болды. Мәслихатқа алдын ала даярлық керек. Ол үшін, генерал-губернаторлықтың және қазақ дуандары басқармасының архивтерін ақтарып, шешуін күтіп жатқан кейбір күрделі дау-шардың мән-жайынан мәліметтер ала кету керек. Бұл жұмыстың ауыр екенін шамалай тұра, генерал-губернатор тарапынан болған бұйрыққа Шоқанның амалы болмады. Оның үстіне нағашысы Мұсаның:

– Жанаралдың айтқанын істе. Демалуыңа жағдай жасайын: Ертістің тоғайлы көгалына бірнеше кигіз үй тіктіріп, жасау-жабдығын түгелдейін, қымызы қонақтарыңа да, өзіңе де мол жетерлік бие байлатайын, тілеген шағыңда саятшылау үшін қасыңа құсбегілер қояйын, ән мен күйге әуессің ғой сен, оларды да таптырайын, – дегені қамшы болды. Мұсаның айтқанын орындады да, Шоқан күніне бір мезгіл архивтағы «іс» аталатын шумақ қағаздармен айналысуға кірісті.

– Быс қазақша сүйлесе ме, русша сүйлесе ме? – деп сұрады, қазақ сөздерін бұза айтқанмен, бірсыдырғы түсінісе білетін Бұғы бабай Шоқанмен танысқаннан кейін.

– Ықтиярыңыз.

– Қазақша мен нашар биледі.

– Ендеше орысша.

– Сен қазақтың қай руына жатасың? – болды Бұғы бабайдың Шоқанға бірінші сұрауы.

– Ешбір руына да жатпаймын. Мен хан тұқымымын.

– А-а-а... Сонда қай ханның?

– Абылайдың.

– О-о-о... Оның қай баласының?

– Уәлінің...

– Э-э-э... Уәлінің қай баласының,?

– Шыңғыстың...

– Ім-м-м,– деп Бұғы бабай жұқа қабағын жиыра, сығыр көзін қадай, Шоқанға аз қарап алды да,– дұрыс екен! – деді.

– Не дұрыс, бабай?

– Абылай тұқымы екенің. Әкеме еріп, бала күнімде, Қызылағаштағы Абылай атаңның ордасына енгенім бар. Сонда атаңды көргем. Кескінің келген екен оған. Ол да сен сияқты қара-сұр өңді, ашаң жүзді, сыла денелі.орта бойлы еді. Бергі атан, – Уәлі қарақалпақ қызынан туған. Ол нағашысына тартқан етжеңді, дөңгелек жүзді, аққұба өңді болатын. Бұғы бабай Шоқанның тұрпатын көзімен бастан-аяқ тағы да бір шолып алды да:

– Иә, келіпсің Абылайға. Әсіресе мұрын жағы кең, шеке жағы қысық, көзін, мен қалың қабағын, келіпті. Бірақ, сенің өңің одан қуқылдау. Оның беті алабұртып, қара-күреңденіп тұратын,– деді.

– Оқудан жүдеудің салдары болар, – деді Шоқан, іштей «бұның бәрін есіне қалай сақтаған!» деп қайран қалып.

– Әкеңді көрген жоқпын, – деді Бұғы бабай, көңіліңе келмесін, балам, естуімше, «қиянатшыл адам» дейді.

– Нағашың кім еді? деді Бұғы бабай, «Шоқан жәбірленіп қалды ма?» дегендей, сұрауын жылдам жалғастырып әкетіп.

– Баянауыл төңірегіндегі Қаржас руынан, Шорман деген кісі.

– Кучуктің бе?

– Неге күлесін?

– Сіздің қазақтарды жақсы білуіңізге. Шорманның әкесі – Күшік екені рас.

– Білмегенде ше? Жаңа туды деп отырмысың, мені? «Қартыңмын, қартыңмын, не көрмеген қартыңмын» деп қазақтың бір жырауы айтқандай, еліңнің кең даласының қай түкпірін араламады дейсің мені. Кучук Мурзагуловты да көргем. Жастай елді ол. Чурман одан бала күнінде жетім қалып, он үш жасынан биліккө араласты да, «Бала Шорман» атанды. Сан рет мәжілістес болдым. Оған тартсаң жаман болмассың. Ал, әкеңе тартсаң... Бұғы бабай ар жағын айтпады.

– Неге бөгелдіңіз?!

– Әкеңді көргенде, еліңді аралағанда білерсің.

– Ә-ә-ә, солай ма? – деп, аз уақыт ыңыранып ап:

– Балам, – деді даусын созып.

– Әу, ата!..

– Нысаналы ісің бар ма, қараймын деген?

– Жоқ, ата. Сізді «көп біледі» деген соң ақылдаса отырып, қажеттісін теріп алайын деп ем.

– Неге?

– Олай теру қиын.

– Арғы атаң Абылай «бағынамын» деген уәдесін Россияға ерте бергенмен, ол уәдесін орындамай елді. Оның қарамағында болған қазақтардың азшылығы ғана, бергі атан, Уәліхан болғаннан кейін ғана «орыс патшасына бағындым» деген ант ішті. Содан бері Россия қарамағында келе жатқан елінің патша әкімдерінен де, өз әкімдерінен де көрмеген қорлығы, зорлығы жоқ. Қорлық көрушілер «орыс үкіметімен әділеттік табамын ба» деген ниетпен Уәлі заманынан бері, Омбыдағы үкіметке арыз жаудыруда. Бұлар сол арыздардың біразын «тексер» деген бұйрықпен қазақ сұлтандарына жібереді, ол қағаздар қайтпайды. Немен тынары белгісіз. Естуімше, «үстімізден жоғарыға шағым айтыңдар» деп, сұлтандар арызшылардың өздерін жазғыратын сияқты. Бірақ, арыз онымен тоқтамайды. Оларды тексеретін ұлық Омбыда жоқ. Кейбірін тексермек болып, кей кеңселердің алдыратыны бар. Олар да бұнда оралмайды...

– Неге?

– Істі қарауға тиісті әкімге бай қазақтар мол ғып пара береді де, қағаздарды өртетіп жібереді...

– Қойыңызшы!..

– Таңданба, ұлым. Ертең, қызметке кірісе, өзің де ұшырасасың ондайға. Мүмкін, өзің де күйдірерсің талайын...

– Ешуақытта!.. – деді Шоқан тітіркеніп.

– Тітіркенбе, балам. Еліңде: «қыз күнінде бәрі жақсы, жаман қатын қайдан шығады» деген мақал бар. Сол айтқандай, адам туа бұзылмайды, жүре бұзылады. Ол ескен ортаңа байланысты. Пара алмайтын әкімді мен көрген де, естіген де жоқпын. Омбыда да солай. Патшаға, министрлерге жолданған арыздар осында қайтады да, олардың да қызығын от көреді...

– «Өртенеді» дегеніңіз ғой?

– Әрине. Өртенбейтін істер де толып жатыр. Көп заманнан бастары архив сарайында сығылыса шаң басып қалған, бірталайы шіріген, шіріктер қызығын тышқандар мен егеуқұйрықтар (көріп) жатыр. Олардың мекендері қағаздардың ара маңайына жолауға да қорқады. Ана жылы сарайға кіріп кеткен итті де талап жеді...

– Апырай, ә!.

– Сен де оларды ақтарам деп әуре болма. Егеуқұйрық таламағанымен шаңға батасың. Одан да қазақтың, қазіргі тұрмысына ортақ бір мәселемен ғана жақсылап таныс.

– Қандай мәселе ол?

– «Барымта» дегенді білемісің?

– Білем.

– Айтшы, білсең!

– Дауласқан екі жақтың бірінен-бірі мал, әсіресе, айдауға оңтайлы жылқы малын үйірлеп тартып алу...

– Біледі екенсің. Қазақ арасындағы барлық даудың түйіні, осы барымтамен шешіледі. «Сыдырымта» дегенді білемісің?

– Ол не?

– Барымтаға алған малды қайтармай сіңіріп кету.

– Естігем, – деді Шоқан. – «Білсе – барымта, білмесе – сыдырымта» деген екен ғой.

– Дұрыс. Осы «барымта» мен «сыдырымта» қазақтың кең даласына түгелімен толып болды. Ақыры, кейінгі кезде ұрлыққа айналып кетті. Ұрылар қазір жекеленіп те, топтанып та жүреді.

– Бандалар ғой, олар?

– Сондай бандалар қазақ даласында да көбейіп болды қазір. Жергілікті әкімдер оларды тыю орнына жәрдемдеседі, олжалас болады.

– Онда қиын болған екен!

– Осы жайда, момындар тарапынан түскен арыздар қисапсыз. Көбі қаралмайды. Бірен-сараны қаралғанмен, шара қолданылмақ болғанмен, бандылардың атамандары ырыққа көнбейді.

– Ондайлары да бар ма?

– Бар. Мәселен, Ходжук.

– Құдайдың, баласы болсаң да, әрі кетші! – деп, түйенің табанындай жалпақ алақанымен жағынан тартып жіберген. Шоқан жалп ете түсті. Жақ сүйегі қирап қалғандай ауырған... Содан кейін оған маңайлау түгіл, көрген жерде қаша жөнелетін. Міне енді, кадет корпусын бітірген Шоқан, Бұғы бабайдың сілтеуімен, сол Қожықтың қылмысты істерімен танысатын болды!.. Кезегі келгенде, оқырман көпшілікке Қожықты да қысқаша таныстыра кетейік: ол қазақ руларының ішінде – Уаққа жататынын жоғарыда айттық. Уақ ішінде ол «Қобыланды» және «Ер Сайын» жырларында аталатын Қараман батырдың тұқымы. Кейін рулы елге айналған Қараманның мекені, қазіргі Қостанай облысының «Қара су» аталатын ауданында. Қожықтың әкесі – Мақаш «Құндызды» өзенің «Қойбағар» және «Жасылбағар» көлдерін төңіректеп жүреді екен. Өзі мыңдаған жылқысы бар, «момын бай» атанған кісі бопты. Мақашты Абылай баласы – Қасым «ырқыма көнбедің» деп, бар малын айдап әкеліп, тақыр кедей ғып тастаған. Соны кек көрген Қожық, жасы жете атқа мініп, Қасымды қудалаған патша әскеріне жәрдемдесіп, Қоқан хандығының жеріне айдап тастаған. Одан кейін Кенесарымен де еш болып, орыс әскеріне қосылып оны да Арқадан қуысқан. Сол жаугершілік заманда, «білсе – барымта, білмесе – сыдырымта» аталатын істерге көп араласып, Қожықтың «құлқы бұзылған» да, Айғанымның тұсында ұрлыққа ауысып кеткен. Және ол, «ұсақ» ұры емес, «ірі» ұры боп, маңайына топтаған жасақ жинаған, ұрлық малдарын алыстан тарттырған. Іздеген иелеріне теңдік беру орнына, ат тонын тонап жіберген, біразын өлтіріп тастаған.

– Егде тарта,– деседі білетіндер, – Қожық қол басқара алатын, бәрі де батыр және өжет жортуылда ағаларынан қалыспайтын. Нарғыз егер жалғыз қыз болған. Олар тұтаса жүргенді малды болса да бұза берген, қандай қалың алдырмаған. Қожық табиғатында «зорды» танымайтын, әкімге бағынбайтын, өзінен жоғары кісі бар деп санамайтын, күш көрсеткісі келгендерге күшпен жауап беретін тентек те, содырлы да, өктем де адам болған. «Істері осы» деп Бұғы бабай ұсынған қағаздар тігіндісін Шоқан ақтарып қараса, «Үш жүз» аталатын қазақтарда, ат жетер жердегі орыс, татар, башқұрт елдерінде оның содыры тимегені аз екен. Шоқан Қожықтың істерінен керекті мәліметтерді ғана іріктеп алды да, өзгелерін архивке қайтарып берді...

– Егер, – деп қауіптенеді Шыңғыс, – тұқымымызға тартқан қыңыр, тентек шіркін өкпе-назына жетектетіп, тік жолмен тартып кетсе қайтем?! Өйтуі Шыңғыс үшін елім. Құсмұрын қосылған Көкшетау дуанында оның досынан дұшпаны көп. Шоқан жолшыбай соқса, достарының көңілі есер еді де, дұшпандарының көңілі өшер еді, сөйтіп кейінгі жылдарда үстінен жоғарғы ұлықтарға арыз кетіп жатқанын білетін, содан қауіп күтетін Шыңғыстың соңғы жылдарда түсе бастаған еңсесі қайтадан көтерілер еді. Егер соқпаса – дұшпандарының отына май құйғаны. Көңіліне сондай қобалжу кірген Шыңғыс, Шоқанға өзі баруды «кішірею» көріп, достас, сенімді адамдарынан бірер кісіні жіберіп алуды ойлады, сонда таңдағандары: Уақ атаулы рулардан Тоқпайдың, Жарылғамысы, Қарауыл атаулы рулардан Байсарының Шөбегі. Екеуі де естияр, сөз білетін, тыңғылықты кісілер. Шақырып ап астыртын ақылдасқан олар көне кетті. Екеуін Аба бастап, Омбыға сапар шекті. Шоқан әкесіне іштей қатты наразы бола жүре, оларға тез көнеді. Нағашысы Мұсаға сырттай жақындаса жүре, «қарына тартпағанның, қары сынсын» дегендей, әке мен екеуінің бірін таңдауға келгенде, оның бүйрегі, әрине, әкеге бұрады. Оның басына да «хан тұқымымын» деген тәкаппарлық мықты ұялап алған. Мұсаны «қарасүйекке», өзін «ақсүйекке» санайтын ол, қанша жампаңдағанымен, нағашысын іштей кейде менсінбейді. Кадет корпусына әкелу жолында, бір сәтте әкесінің:

– «Бөрі арығын білгізбес, сыртқа жүнін қампайтар» дегендей, жұртқа жүнімізді қампайтып кісімсінгенімізбен, хан тұқымы – біздің ішіміз жалаңаштанып келеді, балам. Атамыз Абылайдың қара шаңырағы құлады. Оны болашақта көтеру үміті жалғыз сенде ғана. Сенің де, менің де ендігі тірегіміз – ақ патша, оған жағу үшін тілін білуіміз керек. Сені оқуға әкеле жатқан себебім де сол. Ақылсыз бала емессің. Айыбын, – тентектігің. «Тентектен түзелген жақсы болады» дейді қазақ. «Оқу–шала естіні бүтін, бүтін естіні данышпан қылады» дейді. Оқы. Түзел. Кісі бол. Сөйтіп, атан, Абылайдың шөккен аруағын тұрғыз! Ел басқар. Есепке қасыл! – дегені тасқа салған таңбадай Шоқанның басына берік орнап қалған. Әкесі ат ізін салмағанмен, елден қатынасатын кісілерден естуінше, Құсмұрын дуаны таратылған шақта, «басынан ұшты» деген бағы, Көкшетау дуанына аға сұлтан болғаннан кейін тағы қонған сияқты. Кейінгі кезде сол бағы тағы да қопаңдап қайтадан қашуға талпынатын түрі бар. Егер ұша қалса, «тігілді ме» деген Абылай ордасының заман дауылына төтеп бере алмай, тағы да жалп ете жығылуы мүмкін. Шоқан өйтпеуіне тілектес. Ендеше, желпілдеп тұрған орданы жөнге келтіру керек. Ол үшін әкесінің, аға сұлтандық даражасын сақтап, шайқала бастаған беделін бекіту керек. Ол үшін, Атбасар жәрмеңкесіне жиырма пәуеске, қырық нөкер, жүз салт атты әскермен баруды жоспарлаған Гасфорт пен Майельді әкесінің үйіне түсіріп аттандыру керек. Бірақ, бұндай қонақты көтеру оңай боп па? Ауыл қонағы болса бір сәрі. Оларға керекті тамақ: ет пен қымыз. Ондай ас Шыңғыста аз болғанмен, елде көп. Көкшетау дуанына қарайтын алты руда Шыңғыстың қанша қонағы болса да жалғыз өзі көтеретін дос байлары көп. Шоқан апаратын қонақтар қазақы қонақтардан мүлдем басқа. Бұлар шылғи европалықтар, ендеше европалық ішімдіктер яғни арақ, шараптар керек. Қайдан табылады олар? Табылған күнде, ақша қайдан табылады? Шоқан осы жайларды ескерткенде:

– Елміз ғой, – десті Жарылғамыс пен Шөбек, – «ел іші – алтын бесік» деген. Бізге де табылар, сондай бір бесік.

– Сонда да, көктем жаумайды ғой ақша. Жерден де шықпайды, көптен бармағанымызбен, қазақ аулының хал-жайынан хабарымыз бар. Қазіргі ауылда ептеп ақша жинай бастағандар барын білем. Олардан сіздерге қажетті мөлшерде ақша шықпайды.

– Онда жұмысың болмасын, мырза,– десті елшілер,– бізге Омбы әкімдерін туған аулыңа соқтырам деген берік уәдеңді берсең болды, ар жағын ел болып қарастырамыз да, қандай және қанша төрелермен келсең, де, риза ғып жіберу қамын жасаймыз. Шоқан берік уәде берді де, елшілер қайтып кетті. Олардың сенгені ел емес, Қызылжар, жалпы Қызылжар емес, оқырмандарға осы шығарманың бірінші кітабынан мәлім – Малтабар. Баяғыда, Шоқанды Шыңғыс оқуға апара жатқан жолында, Қызылжардағы Малтабарға соғып, оның, телегей теңіз байлығынан, әсіресе ақшасынан пайдаланғанын білеміз. Шыңғыс қаншама төресінгенмен, оның қалтасының тақырлығына, бере берсең ала беретің тойымдықты білмейтін ашпа-жалап екендігіне Малтабардың көзі жеткен. «Бір жылға қоян терісі де шыдайды» дегендей, Шыңғыстың бір жолғы шығынына шыдауға бекінген ол ақшасы аздарға ауыр салмақ болатын, ұлан-байтақ суммаға «ыңқ» дей қоймаған. Сөйте тұра Малтабар есеп дәнігін істеп, «берерім сонша болғанда, аларым қанша?» деген сұрауды басынан шығармаған. Сол сұрауды түптеп кеп байқаса, берері көп те, алары жоқ. Соны түсінгеннен кейін, Шыңғысты Омбыға апарып салған Малтабар, Қызылжарға ерте оралып, Шыңғыс та қайтқан кезде, үйдегілеріне «жолаушылап кеткен еді деңдер» деген де, өзі таптырмайтын жерге тығылып қалған. Содан бері Шыңғысқа өзі де маңайлаған емес, оған өзі де жолаған емес. Өзге сапарын былай қойғанда, Атбасар 1853 жылдың жазында ашылғалы жатқан жәрмеңкеге қатынасуды ниет еткен Малтабар сауда орнын даярлау ниетімен Атбасарға көктемнен бері сан рет барып қайтты. Сонда қашса құтылмайтын, Атбасар жолы жиектеп ететін Сырымбет тауына, оның солтүстік етегінде отыратын ордаға бір рет те соқпай, мезгілсіз уақытта үнемі жанап өтеді. Бұл өтулерін Шыңғыс сезбейді емес. Малтабарды көріп қалған әлдекімдер мәлімдеп жүреді. Шыңғыс та оған қың ете қоймайды; несіне етсін, түсіп тұрған күні жоқ және ондай күн түседі деп ойламайды да. Енді, міне, Шоқан Омбы әкімдерін ертіп келе қалса, күтіп алуға ақша керек. Және көп керек. Ондай мөлшердегі ақша, Шыңғыс білетін адамдардан жалғыз Малтабарда ғана бар. Ендеше, Омбы төрелерін бастаған Шоқанның туған үйіне соғуына көзі жетсе, қайткенде де Малтабардың қалтасын қолға түсіру керек. Сондықтан, Жарылғамыс пен Шөбекті Омбыға аттандырар алдында, оңаша сөйлесті де:

– Құдай оңдап, Қанашжан үйге соғуға көнсе, қайтарда Қызылжарға тоқтаңдар да, Малтабарға жолығыңдар, – деген. Малтабардан ақшаны қалай алу амалын Шыңғыс күні бұрын ойлаған. Оны ешбір дүние мүлкіне қызықтыра алмасын біледі. Жалғыз қызығары – әйел ғана. Шыңғыс білетін Малтабар «қазақ байыса қатын алады» деген мақалға берік жүгінген адамның бірі. Және оның жалпы әйелге емес, «жас иіске», әсіресе сұлуға құмарлығын Шыңғыс ана жылы байқап қалған. Бұл жағынан Малтабарды қызылға шабатын қорқауға есептеген Шыңғыс, «қайдан табам, ондай қызылды?» деген ойға батқанда, есіне Айжан түсе кетті. Айжанды біз осы шығарманың бірінші кітабынан білеміз. Қаршадайында панасыз жетім қалған оны, Омбыдағы оқуға еріксіз кетіп бара жатқан Шоқан шешесі Зейнепке: «саған қалдырам, өз балаңдай күт» деп тапсырып кеткені мәлім. Баласына «жарайды» деп уәде берген Зейнеп, кішкене Айжанды артына міңгестіріп, қараша ауылдан ордаға әкеткенін де білеміз. Зейнеп Айжанды қызы Рақияның, қасына қосты. Олар бірге тұрды, бірге ойнады, бірге тамақтанды, жатар жерлері де бірге – Зейнеп пен Шыңғыстың жазғы кигіз үйінде, оң жаққа құрылған торғын шымылдықтың іші. Осындай жағдайда бірге ескен екі қызды, Зейнеп мұсылман шариғатының «әйел тоғыз жасында балиғ болады», яғни «ерге беруге жарайды» деген заңына бағындырып, бұған дейін еркек-шоралау киініп келген екеуін де «бойжеткен» салтымен киіндірді. Бұдан кейін, басқа күтімдері бұрынғыша қалғанмен, екі қыздың сырт көріністері басқаланды: Рақияның, бөленгені жібек пен барқыт, киімдерінің өн-бойы асыл тұнған моншақ, құлақтарында салпыншағы кө алтын сырғалар, шашбауында алақаны жалпақ, үзбесі мен теңгесі көп күміс шолпы, білектерінде күміс пен алтыны аралас білезіктер, саусақтарында сақиналар, басындағы қамшат құндызынан дөңгелете жасаған бөркін алтын зерлі үш топпен тыстаған, оның төбесінде жайқалған сарғылт үкінің үлкен шоғы, маңдайында тотының құлпырған бір тал қанаты. Айжанды Зейнеп қара-дүрсін ғана киіндіріп, моншақтармен әшекейлеген жоқ. Бірақ, жұрттың көзі жылтырап киінген Рақияда емес, жұпыны киінген Айжанда. Ол Рақиядан әлдеқайда сымбатты, өлшеусіз сұлу. Білетін жұрт Айжанды дене жағынан да, кескін жағынан да, жас шағындағы аумаған шешесі – Күнсұлу дейді. Ол да осындай талдырмаш сұңғақ бойлы болатын деседі білетіндер, ол да осы сияқты қылдырықтай қыпша бел болатын. Оның да екі бұрым ғып өрген қолаң шашы тірсегіне түсетін. Оның да көздері осындай томпақтау, мөп-мөлдір, қап-қара. Кірпіктері оқшантайға қаз-қатар салған садақтың жебелеріндей ұзын, тістері тізген меруерттей әппақ. Саусақтары осы сияқты, судан тартқан сүйріктей жұп-жұмсақ еді деседі... Түр-тұрпаты ғана емес, мінезі де аумаған шешесі деседі біреулер,– бұл да шешесі сияқтанған сыпайы, әдепті. Ол марқұм үлкеннің, алдынан кесіп етпейтін. Қаршадайынан жетім қалған мынау қызы, сол мінез-қылықтарын қайдан үйреніп қалған!..

– Шеберлігін айтсаңшы, – деседі біреулер, – он саусағынан өнері тамған ісмер емес пе еді Күнтай? Маңайдағы елде әлі жетіп, әдемі киінгісі келгендер үстіне ілетін лыпаларының бәрін соған піштіріп, біразы соған тіктіріп алмайтын ба еді? Матаны қайығанда, мәнерін машинадан кем түсіретін бе еді? Кестеге қандай еді жарықтық, көрген кісінің көзі сүрінетін еді ғой, өрнегіне? Оюға қандай еді қолы!.. Осы маңайда отаулап қыз ұзататындар, жасау, жиһаздарын Күнтайға әшекейлетіп алатын еді ғой!.. Сол өрнектеріне қазақ түгіл орыс та қызығып, біреулері сүгіретін де салып алған деседі. Бұл жағынан да қызы шешесіне ұқсаған да қойған! Зейнеп бәйбіше Айжанның сондай өнерлерін пайдаланып, қаршадайынан қол өнеріне отырғызып қойды. Рақияны Айжанға салыстырғанда тым ажарсыз-ақ. Ең алдымен, оның бойы өспей, тарбиған тапалтақ болып қалған. Жастары құрдас Айжан екеуі қатар тұрғанда, Рақияның ұзын тұрқы оның кеудесінен ғана келеді. Сол қалпымен бып-быртық, жұп-жуан. Қысқа мойнына шекелері жалпайған бас біткен. Көзіне түскен дудар шашының тұлымы бір-ақ қарыс және жылқының жалындай қатқыл. Өңі қоңыр-тарғыл. Қысыңқы бітік көз, танауы кең май мұрын, дүрдиген қалың ерін. Осындай сиықсыздығына мінезсіздігі де дәл келген. «Төрт-бес ұлдан кейін көрген жеңсік» деп, Зейнеп оны туған «үнінен мәпеледі де, аяғын басып, тілі шыққан күндерден тұрпайы қимылды, бейпіл сөзді болды. Рақия «көк инені көзіне түрте білмейтін» олақ. Ол, ең аяғы, көйлек-көншегінің үзілген түймесін де қадап ала алмайды. Өз бетімен шайын да қойып іше алмайды. Соның үстіне барып тұрған салдыр-салақ, Айжан тауып бермесе қай киімінің қайда жатқанын да білмейді; тіпті, айта берсең Айжан жуындырмаса, өз бетімен шомыла да алмайды. Қыз күнінде сондай Рақия, ертең біреуге барса қайтпек? Балалы-шағалы болса ше? Ендеше, қасында Айжан сияқты пысық біреу болмаса, «көштен қалып, аштан өлетіннің» нағыз өзі!.. Рақияның қорлығынан құтылар амалы жоқ, барар жер, басар тауы жоқ Айжанның, көз жасын төгуден басқа қолынан келері болмады. Онда да, оңашада ғана, Рақияның көзі шалып қалса, «немене, жылайсың? Байың, өліп, бақытын, күйіп отыр ма? - деп шыжғырады. Жалғыз сүйенері «Әя-апа» деп атайтын Зейнеп еді, басында арашалайтын ол да кейінгі кезде қызының өктемдік қылықтарын көрмеген сияқтанады. «Есейе келе арқа тұтармын» деп үміттенетін жалғыз ағасы Жайнақты Шыңғыстың он төрт ағасының бірі – Әміре Тоқырауын бойындағы төреге ұзатқан қызына «жеті жетімнің» біреуі ғып қоя берген. Содан бері өлі-тірісінен хабар жоқ. Итжеккенге жер ауып кеткен әкесі Ақпан да хабар-ошарсыз. Басқа жанашыры болмаған соң, тәңірінің талайына берген қорлығына көнбеуге шарасы жоқ. Осынша ауыр халдегі Айжанға, тоғыздан онға шығарда көңілін көншітерлік игілік кездесе қалды. Сол жылы, бір кезде Айғаным Шұңғырша Қарауыл аталатын рудан Бұхара Шәріпке оқуға жіберген Талас баласы Науан табан аудармай он сегіз жыл оқа, «он екі пәнді тәмәм ғып» туған еліне қайтып келді. Ол жалғыз келмей, өзі оқыған Коклан медресесінің бас мүдәррисі – Ғабдулла Ғабдуһудің қызы Гүлшаһрамен көңіл қосып, сабағын бітіргеннен кейін, жасырын түрде, салт атпен қазақ даласына зытып отырды. Гүлшаһраның әкесі білімді Байруттың дарро-әл-фнунінен алған хатым – кәрдан екен. Бұл Ислам әлемінде екі бағыттың күресіп жатқан шағы: бірі – «мүтәкаддимин» аталып, құдай сөзі – құранмен, пайғамбар сөзі – хадиске талқылау жасаттырмайтын, ғылым оқуларынан безетін кертартпа бағыт; екіншісі – мүтәкаллимин» аталып, медреселерде құран мен хадиске де сын көзімен қарайтын «ахирет» сабағымен қатар, «дүние сабағын» да, яғни ғылымды да оқытуды жақтайтын прогрестік бағыт. Байруттан соңғы бағытты ұстап келген Ғабдуһу, Бұхарадағы, Коклан медресесін осы жолға түсірді. Ол ұлдармен қатар, медресе сыныфын да ашып, өз қызы Гүлшаһраны қоса, әмірдің, тіл алатын уәзірлердің, имамдардың қыздарын да оқуға қосты. Бұл Ислам әлеміндегі бірінші жаңалық еді. Осы жаңалықты қазақ, даласына Науан мен Гүлшаһра ала келді. Науан «шариғат» аталатын дін сабағына және «тариқат» аталатын дүние сабағына жүйрік; Гүлшаһра поэзияға, әсіресе арабтың, фарсының, және Орта Азиядағы мұсылман елдерінің арғы-бергі заманда жасаған ғашықтық жырларына жетік. Оның көңілін Науанға шешілместей түйіндеп берген де осы жырлар. Науан келгенге дейін «хан мешітінде» имамдық құру, «хан медресесінде» бала оқыту міндеттерін Ғалиакбар есімді татар молдасы атқаратын. Ол хатты Орынбор маңындағы Қарғалы аулының, медресесінен таныған, «түрікше» аталатын кітаптардан басқаға тісі батпайтын, ой өрісі тар, барып тұрған фанатик, мейлінше кертартпа адам. Айғаным заманынан келе жатқан бұл молда, кейінгі жылдары керенау тартып, жұма күндері болмаса, мешітке барып намаз оқымайтын. Баяғыдан бері алдын көрген шәкірттерінің бірен-саран зеректері болмаса, өзгелері «намаздығын» ғана шала үйреніп, жазу-сызуға шорқақ болатын. Қыз баланы ол оқытпақ түгіл, маңайына да жолатқан емес. Оның ойынша – әйел де бір, шайтан да бір. Екеуі де адамды аздырушылар. Басында бұл елге садақа сұрап келген Ғалиакбар, сіңісіп алғаннан кейін мінез шығарып, кім көрінгенмен ұрсыса беретін және тілі удай ащы болып, балағаттаған адамын шаяннан кем шақпайтын. Сондай молдадан Шыңғыс та, ел де қалай құтылудың амалын таба алмай жүргенде Науан келе қалды. Ел екеуін салыстырып қараса Науан – теңіз де, Ғалиакбар – шұқанақ. Сондықтан, Шыңғыс имамдықты да мүдәрристікті де Науанға беріп, Ғалиакбарды азаншылық пен қайыр-садақа алу ісіне ғана қалдырды. Оның көнбеуге ылажы жоқ. Бірақ, сырттай көне кеткен сияқтанды да, іштей Науанға «әй, бәлем, сені ме?!» деген кекке бөленді. Науан «Коклан медресесінің үлгісімен «хан медресесінде», ұлдармен қатар қыздарды да оқытуға ниет етті. Ұлдарға сабақты өзі бермек, қыздарды Көкешіне4 оқыттырмақ. Ұлдан оқушылар көп жиналды. Бәрін ала берсе медресеге сыймайтын. Сондықтан, қалаулы адамдардың, балаларын таңдауға тура келді. Ал, қыздар ше? Қыз баланы «жат жұрттық» санайтын, «байтал шауып бәйге алмайды» деп менсінбейтін қазақтан қызын сабаққа беруге көнген жалғыз – Шыңғыс қана. Оның сабаққа беруге – Рақия. «Ата даңқымен – қыз, мата даңқымен – боз өтеді» дегенмен, «мына түр, мына мінезіне қарағанда, осы қызымды ешкім алмай қоймаса не қылсын!» деп қауіптенетін-ді Шыңғыс. Қызғылықты қыздарға, әсіресе атақты адамдардың қызына бесігінен бастап құда түскендер толып жатыр. Рақия онға келіп қалды. Бұндай жасында біреуге атастырмайтын қыз қазақ аулында болмайды. Рақияға ешкімнің де өйтпеуі жақсы ырым емес.

– Қызды сабаққа беруге сіз жетекші болыңыз, сұлтан! Өзгелер сізден үлгі алады,– деген сөзіне, «оқу – жарым естіні бүтін есті етеді, бүтін естіні данышпан етеді» дегенге сенетін Шыңғыс тіл қайырмастан көне кетті. Зейнеп те сондай ойда еді. Бұл мәселеде ойлары қабысқан әке мен шеше, Рақияны Көкештен оқытайын десе, жападан-жалғыз көнер емес. Ендеше, оның қасына Айжанды отырғызу керек. Бұған да Рақия әрең көнді. Бірақ ол оқып жарытпады. Ішінде арабтың «әліп-биі» бар «Иманшарт» аталатын жұқа кітапша, көп болса, бір жұма ұстауына жетеді. Одан әрі түтесі шығып, шеттері жымырылады да, беттерін кір басып, тұтынуға жарамай қалады. Қолға оңайлықпен түспейтін бұл кітапша іске алғысыз болған шақта, жазуға шебер Науан мен Көкеш, бір тарақ қағазға «әліп-биді» жазады да, шыбықтың жарған басына қыстырып береді. Ол, тіпті де ұзаққа бармайды, сөйтіп, қыстырма «әліп-билер» тез ауыса береді. Сондай қыстырманы Көкеш ұғындырмақ болып қаншама тырысқанмен, Рақияға жұма түгіл, ай түгіл жыл тәулігінде де ұқтыра алмай шаршады.

– Бірақ, амал нешік – деп күрсінеді Көкеш, – қазақ арасында аз болғаныммен, әдет-ғұрпымен танысып та үлгердім. Қазақта:

– Осы сұлтанның, – дейді, Науанмен оңаша сырласқанда, – Омбыда оқып жүрген баласы бар деседі ғой?

– Бар дейді, аты – Шоқан дейді.

– Сыртқы жұрт оны әдемі жігіт, оқымысты жігіт дейді.

– Мен де солай деп естідім, – дейді Науан әйелінің көмекейінен келе жатқан бір сырдың лебін аңғарғандай елеңдеп. – Оны неге айтып отырсың?

– Соның жұбайына Айжан лайық сияқты.

– Айтпайтын сөзді айттың ғой, Көкеш...

– Неге?

– Ол ханның баласы – ақсүйек, бұл жалшының қызы – қарасүйек...

– Бола берсін. Көңілдері қосылса, қай сүйек екені неге керек? Егер ол ақылды жігіт болса, бұл қызға көзі түссе-ақ құмартады...

– Мүмкін. Бірақ, сонда да үйлене алмайды!

– Неге?

– Ең алдымен, Шоқанның әкесі мен шешесі көнбейді...

– Мейлі, көнбесе!.. Біз қарадық па, менің әке-шешемнің көнген, көнбегеніне?

– Бізді қорқыныштан қазақтың кең даласы құтқарды. Олар қайда барады, жауларынан қашқанда?

– «Орысшыл» деседі ғой, сол жігітті? Орыстың да жері кең дейді ғой?

– О да бар екен-ау! – дейді бұл сөз көкейіне қона қалған Науан. – Бірақ, ол кәпір арасы ғой!

– Бола берсін. Қорлықта өлгеннен, шоқынып кеткен жақсы!

– Астапыралда!....

– Айжанның болашақ тағдыры туралы олар осылайша толғанып жүрген шақта, ойда жоқ кесір кездесе кетті. Сырымбеттің күнгей жағында, отыз шақырымдай жерде «Иман» аталатын тау болатын, соның етегіне он тоғызыншы ғасырдың басында «Иман» аталатын татар селосы орнап, тұрғындары казачествоға жазылған да, қазақ-орыстар даражасында патша өкіметінің осы маңдағы күзеті болумен қатар, қазақ арасында қандай наразылықтар барын полиция басқармасына астыртын хабарлап тұратын, татарша аты – Салах, орысша аты – Сергей Яманкин урядник басқаратын. Шыңғыс ауылындағы Ғалиакбар молда, «атам заманнан» тыңшылық қызметін атқарып, тұрған жеріндегі тышқанның қыбырлағанына дейін Яманкинге жеткізе беретін. «Орнымда тартып алды» деп өшіккен Науанның із-өкшесіне Ғалиакбар жарық алып түсті де, қымс еткенін қағазға тізіп Яманкинге мәлімдеді де тұрды. Бұл мәліметтерден «кәпірге қарсылықтың» иісі көңірси бастаған соң, Яманкин Ғалиакбарға арнаулы тапсырмалар беріп, «Науан жүреді» дейтін жолдың тораптарын қазыңқырай, тереңдете бастады. Содан келіп шыққаны: Науан христиан дүниесіне дұшпан, ол қазақ арасына ислам идеясын таратады, қазаққа түрік сұлтандарын жақсы көрсеткісі келеді, сайып келгенде ол барып тұрған пан-исламшыл-пан-түрікшіл адам. Яманкин бұл мәліметтердің қорытындысын жоғары қарай хабарлады да, ақыры, Россияның ішкі істер министрі – генерал-адъютант Перовскийден Науанды Сырымбеттен Көкшетау қаласына көшіруге, онда полицияның қатты бақылауында ұстауға бұйрық келді. Яманкин сол бұйрықты орындап, бір кеште он шақты қарулы солдатпен сау ете түсті де, Науан мен Көкешті әй-түйсіз кешірді де әкетті. Неге екенін жазықсыздар да, ел де білген жоқ. Шыңғыстың кейінірек естігені – «патшаға зиянды адам». Одан арғысының керегі жоқ, зәресі ұшып қорқуына сол сөз де жетеді. Бұл таяқтың ауыр соққысы ең қатты батқан адам – Айжан. Ол не болып не қойғанын білмей де қалды. Бірін айындай, бірін күніндей көріп жүрген екі жарық сәулесі жалп етіп, ойда жоқта сөнді де қалды; оның аспанын қалың бұлтты қап-қара түн жапты! Арты неге соғарына ойы да, ақылы да жетпейді. Ұстаздары кете, Айжанның тұрмысында Рақияға байланысты тағы бір жаңалық басталды. Оқуға, шаруа жабдықтарына шорқақ Рақия, кішкене күнінен ыржаң-қылжаңға әуес болатын. Еркек-шора кезінде, өзін бейпіл еркек баладай ұстайтын ол қызша киінгенде де сол дағдысынан арылмай, кім көрінгенмен жарбаңдап ойнай беретің қандай сөзді айтқысы келсе де тартынбайтын, өрескелдігін тастамайтын. Сонда Зейнеп байқаса, қызы енді, жалпы балаша емес, ер балалармен, кейде бозбалалармен қызша қалжыңдасатын түрі бар. Еркіне жіберсе, бетімен кетуге де бейім. Көкеш бар кезде, сабақты сылтау ғып, Зейнеп оны күндізгі кездерде көгендеген көбдіктей тырп еткізбей қоятын еді, сабақтан босай өзі бақылап, аяғын қия бастырмайтын еді. Енді сабақтан құтылғанда қалай ие болмақ?! Осы жайды ойланған Зейнеп, қызын тырп еткізбейтін берік «құлып» тапты, ол – Шыңғыстың бірге туған ағасы Мәмке батырдың үйі. Уәлі ханның он төрт ұлының бірі – Мәмке өзге туыстарынан бөлініп, Кенесары қолына қосылған да, патша әскерімен соғыста жүріп, жас жігіт шағында оққа ұшқан. Оның әйелі – Бүбі жиырма бір жасында жесір қалған. Уәлі тұқымдары «ендігі Абылайымыз осы болады» деп жүргенде, мезгілсіз қаза тапқан Мәмкені, басы – тоқал шешесі Айғаным болып, бұл атаның барлық әйелдері жыл тәулігі жоқтаған. Ерінен жиырма бір жаста жесір қалған сымбатты, сұлу Бүбіге әменгерлік заңымен кейбір төрелер үйленбек болғанда, «батырдың аруақты төсегін басқаға бастырмаймын» деп, Бүбі көнбеген. Бүбі Айғаныммен төркіндес, әлдене оқымысты қожаның мұсылманша сауаты бар қызы екен. Аруақ сыйлап ерге тимеген Бүбі намазын, оразасын қаза қылмаған, шақырмаған үйлерге бас сұқпаған, шақырған үйлердің де елеулілеріне ғана барған, бос уақытын тісі батарлық кітаптарға қараумен өткерген. Сондықтан Мәмкені сыйлайтын жұрт оны да сыйлап, үлкендері «әулие келін» деп, кішілері «әулие апа» деп ерекше қадір тұтқан. Бала күнінен мінезі салмақты Бүбі, жесір қала тіпті салмақтанып, Зейнеп сияқты сырлас, сыйлас абысын-ажындары болмаса, үйіне еркектер түгіл, әйелдерді де кіргізбеген. Зейнеп Рақия мен Айжанды осы Бүбінің қолына берді. Рақияны берген себебі жоғарыда айтылды. Айжанды қоса беретін себебі: Рақияға күтуші болсын дегендік қана емес; қыз болып қылтия бастағаннан кейін оған ауылдың, қыз құмарлары, әсіресе Шыңғыстың ересек болып қалған баласы Жақып маза бермейтін болды. Олардың бәрінен қалай қорғамақ? Сондықтан Зейнеп оны да Бүбінің қолына қамағысы келді. Қолына берген қыздарды «әулие апай» қақпанға түскен түлкідей етіп-ақ ұстады. Айжан тәртіптен таймайтын кісі. Еркінсіп өскен Рақия бастапқы күндері бұлталақтайын деп еді, күші көп, қолы қарулы Бүбі:

– Былай көндірейін сені! – деп, біраз мелжемдеп алды. «Аюға намаз үйреткен таяқ» дегендей, соққы батқан Рақия, Бүбінің бұйрығынан бас тартуды қойды. «Күнін өткізуге ермек болсын» деп Бүбі оның қолына ине беріп іске отырғызды.... Айжанды Малтабарға беру ойы Шыңғысқа осы кезде туды.

– Арттарыңа алаңдай шабыңдар! – деп қалды, тебіне, шоқыта жөнелген жолдастарына.

– Неге? – деді, қатар келе жатқан Жарылғамыс.

– Кім біледі, сен кәпір аюдай арбаңдап, тағы да бас саларсың!

– Қорықсаң сен де жөнел, шаңдарын қаба!

– Қумаймысың сен? Атың ағынды, жетпеймісің? Жетсең ғой, «қаштың» деп қолыңды батыра түсесің? «Қашқан жауға қатын ер», одан да, не көрсем де қашпай көрейін. Жарылғамыс «ә, солай ма?!» деп, масаттанғандай бір күрілдеп қойды да:

– Әзіл-оспақтан басқа да кеңесім бар еді, – деді.

– Ие, қандай? – деді Шөбек елеңдеп.

– Осы біз ғой, Қызылжардағы Малтабарға келе жатырмыз?

– Ие, келе жатырмыз. Оны неге сұрадың?

– Жас иіске құмар Малтабардың, біз атайтын қызға құлай кетуі сөзсіз.

– Менімше де. Әсіресе қыздың сұлулығын сипаттай алсақ.

– Тіліміз жеткенше баяндап бағармыз. Жетпегенін көргенде білер.

– Жеткізе алайық, жеткізе алмайық, «сұлу» деген сөзді құлағы шалған соң, әрі «балапан жас қыз» деген соң, Малтабар көруге, әрине, құмартады.

– Мен естіген қыз болса, «көрді» дегенде, «қызықты» дей бер.

– Маған сонысы керек. Ал, Малтабар қызыға қалды дейін, сонда сол қызды ала ма?

– Неге алмайды? Кім бөгет болады?

– Шоқан! – деді Жарылғамыс адырақ үлкен көзін Шөбекке алайта қарап.

– Қайдағы Шоқан?

– Кәдімгі Шыңғыстың.

– Ол неге бөгет болады?

– Арғы шешімін саған қалдырып, мен көрген-білгенімді айтайын.

– Ие?!

– Омбыға төрт-бес қонғанда, менен Шоқан сол қыздың жайын бір емес, бірнеше рет сұрады.

– Не деп?

– Әуелі «сондай қыз бар екенін білесің бе?» «Қаршадайынан жетім қалған бейбақ еді» деп, оқуға аттанарда Әяапаға (шешесі – Зейнепті ол да солай атайтын) «өз қызыңдай күт деп тапсырып едім, күтімі тәуір ме?» дегені бар. Мен «тәуір деп естідім» деген соң, «ордаға бір үлкен жолда келіп, содан оқып жүр дейді, өзі зерек дейді деген сөз рас па?» деді. Мен болған істен тана алмай қап, «рас еді, бірақ ол молда өкіметке жақпай, ауылдан Көкшетау қаласына қуылды» деп ағымнан жарылдым. Сөйтіп, қыз жайында Шоқаннан мені майлы шектей айналдырғаны!..

– Неліктен өйтті екен?! – деді, Жарылғамыс айтқан сөздердің байыбына әлі байыбына бара қоймаған Шөбек.

– Қайдам? деді ішкі пікірін тез аша қойғысы келмеген Жарылғамыс.

– Сонда да?

– Хан тұқымына менен гөрі сен сырласырақсың, әрі іргең айырылмаған қоңсысың, мән-жайын көбірек білесің, неге жорысаң да сен жоры!..

– Не деп жоримын? Хан тұқымының не барып тұрған қатал қара жүрек, не үлбіреген аямпаз ақ жүрек бола қалатын әдеті бар. Бұның да ақ жүрек болғысы келгені шығар...

– Жо-жоқ, – деді Жарылғамыс Шөбектің сөзін бөліп – жәй ақ жүректік ғана емес сияқты бұл...

– Енді не дейсің?

– Шоқанда сол қызға құмарлық бар ма деп қалдым.

– Неге күлесің?

– Бой жеткелі көрмеген қызға қалай құмартады?

– Сөз әлпетіне қарағанда, осы қыздың сымбаттылығы мен сұлулығына Шоқанның құлағы қанған сияқты. Мен естігенім болмаса көргенім жоқ еді, сол қыз расында да айта қалғандай ма?

– Мен көрмей жүріп, бір сәтте тасадан көз тігіп ем, шынында да адамзаттың періштесі екен! Қатын құмар Малтабарға Шыңғыстың сол қызды көлденең тартпақ болып жүруі де содан ғой деймін...

– Мен де солай ойлаймын. Бірақ, Шоқан Малтабардың қолын жеткізсе!

– Ойнап келе жатыр екен десем, шындап келе жатыр екенсің ғой, тәйірі, – деді Шөбек, кейіген кескінмен. – Қызыққанмен, Шоқан соған үйленер деймісің? Әйелқұмарлық хан әулетінің ата дағдысы. Құмарта қалған күнде де, «күйек астыдан» әрі бармайды. Малтабарға қалғаны да қанағат.

– Әй, білмеймін,– деді Жарылғамыс басын шайқап,– қорқам мен!..

– Ал, Шоқан ше?

– Бала күнінен достасқан қыз бен Шоқанның арасынан,– деседі білетіндер,– қарым-қатынас үзілмепті, олар бір-біріне ғашық дейді. Гасфорт пен Гутковский Шоқанды күйеу болар деген үмітпен қолдайды дейді. Шыңғысқа ең жағымды сөз осы. Омбының ең үлкен екі ұлығына бірдей күйеу болса, арманы не? Ахмет, Ерден дегендер көрмей жүрген қазағы ма? Шыңғыс Шоқанға жіберген өкілдеріне «Гасфорттың жиен қызы жайында не қауесет барын да біле қайтуға тырысыңдар» деген еді. Шөбек пен Жарылғамыс ол жайда ештеңе біле алмай қайтты. Шоқаннан сұрастырса, қылжаққа салып жөнін айтпайды, басқа «біле ме» дегендер және Шыңғыстың Шоқанға арнап кімге құда түскенін естігендер:

– Қой неге өйтсін: қалың қазақтың ішінен кімнің қызын, қандай қызды болса да таңдап алу мүмкіндігі бар мырза орыстың шегір көз, сары шашына қайдан қызықсың – деп маңайлатпайды. Сонымен, Жарылғамыс пен Шөбек, Айжан мен Шоқан жайындағы сөздерін доғарғаннан кейін, тағы да жерді ұтып алу ниетімен аттарын тебіне жөнелді... Малтабар қаннен қаперсіз еді. Шыңғыс жұмсаған адамдарды, ол үйіне келіп түскенде бір-ақ білді. Малтабар бұрыннан танитын жолаушыларды жылы шыраймен қабылдады. Олар жол жайын бірден баяндай қоймай, жата-жастана, жырақтан орағыта түсіндірді. Сонда олар «Шыңғыс жіберіп еді» демей, өз беттерімен жол соқты келген болып, әңгіме үстінде Малтабардың Шыңғыс ордасына ат ізін салмау себебін білмек болды. Қу Малтабар ол сөзге «қол тимей кетті, әйтпесе көңіл баяғыдай» деп қана жауап берді. Сондай аңдыса сөйлескен сәттердің біреуінде, шешен Шөбек Айжанға да соғып, оны өлердей мақтады. Малтабардың құлағы бұл мадаққа елеңдей қалды. Үйіндегі үш-төрт әйелінің бәрін де «тоздыға» санап, төсек жаңарту ниетінде жүрген оның көктен тілегені жерден табылған сияқтанды. Оның қызға сырттай қызыға қалған қалпын байқаған жолаушылар, «сол қызды көрмеймісің?» дегенді тура айтпай, «Атбасарға барар жолында хан үйіне соқпаймысың?» деген сөзді көлденеңдетті. Залымдықты алыстан болжайтын Малтабар, үйіне жолаушылардың неге келгенін енді ғана жорамалдады. Содан кейін мәселе ашығына көшіп, шешен Шөбек әдемі сөздермен сырлай отырып, шынын айтты. Малтабар ол сөздерді қуана қарсы алып, жуық арада жүргелі отырған Атбасар жолында Шыңғыс ордасына соға кетуге уәде берді. Омбы төрелерін күтіп алуға даярланып жүрген шағында алдап шақырған қызылы болар; барам, көрем қызды: көңіліме ұнаса, берем сұраған ақшасын; қанша сұрар дейсің, ең көп болғанда Атбасар жәрмеңкесінен алам ба деген түсімнің жүзден бір жарнасы ғана болар!» Шоқанның қыз туралы сөзін олар Малтабарға сездірген жоқ. Шоқанмен және Малтабардың ордаға соғу хабары Шыңғысты шектен шыға қуантты. Өйтпегенде ше? Елге «жанарал-гүбірнадырдың оң қолы болыпты-мыс» деген Шоқан үйіне соқса және жалғыз емес, басы жанарал ғып, Омбының бас әкімдерін түгел ерте келсе... оларды күтіп аларлық қаражатты Малтабар берсе, Шыңғыс құдайдан одан артық не тілейді?!.. Құсмұрын мен Көкшетау дуандары қосылып, екеуі де Көкшетау аталғанын білеміз. Сол үлкейген дуанның, аға сұлтаны Шыңғыс болғаны да есімізде. Бұл дуанда: Атығай, Қарауыл, Керей, Уақ, Қанжығалы, Күрлеуіт, Бағаналы, Алысай – сегіз ру бар. Алғашқы кезде бұл рулар «Құсмұрын. «Көкшетау» деген бұрынғы әкімшілік аттарын тастамай, өзара жіктесіп жүрді. Екі жікті де тең ұстағысы келген Шыңғыс аға сұлтанға ақылшы болатын екі заседательдің біреуін Құсмұрын жігіндегі елден, біреуін Көкшетау жігіндегі елден алды. Құсмұрыннан таңдағаны – Табайдың Тәштиті, Көкшетаудан таңдағаны – қоныс жағынан Атығайға жататын, арғы түбі алтын орда ханы – Тоқтамыстан тарайтын Маңдай батырдың баласы Әбдіғапар. Екеуі де елдеріне беделді адамдар және жас жағынан Шыңғыспен құрбылар. Олар үкіметтен айлаған жалақы алады да, Шыңғыспен жылында бірер қабат бас қосқаны болмаса, өзге кезде мекендерінде тұрады. Бағынышты елдерін ірітіп, сүзістіріп ұстау, қанаушы тап билеген заманның әдеті болғанын білеміз. Шыңғыс та сөйтіп, үлкейген Көкшетау дуанының аға сұлтаны болғаннан кейін де, ру мен руды, ру ішіндегі аталықтарды өзара араздастырып, шабыстырып отыруды салт қып алды. Ол ру ішіндегі «басты адам» дейтіндердің біреуін әрі итеріп, біреуін бері тартып... дегендей ала-құла ұстады. Содан ба, әлде Россияға бағынғаннан кейін қазақтың бұрынғы әдет заңынан жыл сайын алшақтап, орыс заңына жете алмай, әурешілікте жүруінен бе, көші-қоны аралас қазақ, рулары өзара қым-қиғаш болып, жылдан жыл дау-дамайы өрши түсті. Соған байланысты ел ішіндегі «барымта», «сыдырымталар» белең алып кетті.

– Соны қалай тыю керек?

– Білгендеріңді істеңдер! – деп қоя берген.

– Ие, не дейсің, бәйбіше? – деп қайталай берген сұрауына:

– Обал болмай ма? – деген-ді.

– Неге обал болады? Ауы атқа, аузы асқа жарымай жүрген жалғыз атты жалаңқая біреуге берсем обал. Дәулеті теңіздей шалқыған, ішері алдағы, ішпесі арттағы, босағасын аттай үлде мен бүлдеге орайтын кісіге берсем, несі обал?

– Жәй, жас шамалары алшақ дегенім ғой.

– Сөз еместі айттың ғой, бәйбіше! Оның не оқасы бар? Жас тоқал алған талай шалды көріп жүрміз. Аш, жалаңаш жүрген жігітке барғаннан, дәулетті қартаңға барып, ішініп, киініп отырғаны артық емес пе? «Қарт» деп, қарт адам ба Малтабар? Мен білетін Малтабар болса, әлі де бірер қызды қартайтады. Ол да рас сияқтанған Зейнеп әрі қарай таласпаған. Екеуі де Малтабардың қыз көруге келер-келмесін күткен. Енді Малтабар келетін болды. Оған қызды көрсетудің жағдайын жасау керек. Өйтуді Шыңғыс төмендегідей жоспарлады, ауылды Саумалкөлге көшіргенде, Мәмкенің отауын орда үйден алшақ тіктіру керек те, қонақ үйге түсетін Малтабар, не ертемен, не кешпен... дегендей, қыздар үйде болатын мезгілсіз бір шақта кіріп баруы керек. Сонда көзі жалған қыз Малтабарға ұнаса болды, арғы әңгіме оңай. Үйінде бұндай өрескелдік болып көрмеген Бүбі шошып кетпеу үшін, Зейнеп күн бұрын ұғындырып қояды. Бүбі Зейнепті «келіншек» дейтін еді. Басында жесір, әдемі жас қатынға әмеңгер Шыңғыс аяқ сала ма деп қауіптенетін Зейнеп, жүре-келе ондай оқиға болмауына сенген де екеуі абысын-ажын болып сырласып кеткен. Сондай Зейнептің Малтабар жайлы айтқан сөзіне қарсы болмаған Бүбі.

– Тек, былай болсын, келіншек, – деген тұжырымын айтты. – Күйеу бұл отауға кірерде, мен ішінде отырмайын, келерінен белгі берілсе, тысқа шығып кетейін. Жоспар дәл орындалады: Қызылжардан Саумалкөлдегі орда ауылға бір-ақ күнде жеткен Малтабар, Абаның бастауымен, Шыңғыстың қонақ үйіне түсті. Сәті келгенде, өзге күндерде топырлап жататын қонақтар, бүгін бұл үйде жоқ екен. Бертін келе еті қалыңдаған Малтабар, таразы жас шағындағы елгезектік салтынан егде тартқанда да арылған жоқ еді. Үйінде де құс ұйқылы ол жолға шықса тіпті сергіп, ояу кезі түгіл ұйқыда да тышқанның сыбдырын сезіп жататын, өлі түнде әлденеше оянып, даладағы дүниелерін, сұлыға тойғызғаннан кейін арқаннан босатпайтын аттарын әлсін-әлсін тысқа шығып қарай беретін... Бүгін мұрнына «жақын жердегі маңда ұйықтап жатырға» жорыған сұлу қалыңдығының, иісі келгендей, ол тіпті сергіп, «ұйықтармын» деген дәмемен көзін қанша жұмса да, мызғи алмады. Бір өлеңде:

– «Кетпейсің тұрсам ойдан, жатсам түстен Басымды не сиқырмен әуреледің?!» – дегендей, сыртынан сипаттаған қыздың бейнесі көз алдында елестеді де тұрды. Оған бұл түннің ұзақтығы жылдан кем көрінген жоқ. Сілесін солайша қатырған таң созылып барып, әрең дегенде атты-ау!.. Кеше кешке Малтабардың қызды қалай көруі сөз болғанда:

– Анау ақ үйді көріп тұрсың ғой, – деген еді Аба Малтабарға, Мәмкенің отауын қолымен нұсқап.

– Бадырайып тұрған үйді көрмей не бопты маған? – деген еді Малтабар. – Онда не бар?

– Сенің қалыңдығын, сол үйде. Мәмке батырды естіп пе едің?

– Естідім, – дей салған, естімеген Малтабар.

– Жаугершілікте өлген батыр ғой ол.

– Солай десетін...

– Соның жастай қалған қатыны байға тимей, аруағын күтіп, сауыт-саймандарын күзетіп, кө жылдан бері жесір отыр.

– Ә-ә-ә...

– Ол жәй қатын емес, әулие қатын. Күні-түні оқитыны – намаз. Бейсауат кісі үстіне батып кіре алмайды. Түн мезгілдерінде есігі ішінен құлыптаулы болады.

– Апырай, ә...

– Хан-ием саған бермек болған қызды сол үйге қамап ұстап отыр. Сондағы ниеті –«ашылмай, шашылмай барсын» дегендік. Құдай жазса көрерсің, Малтеке, менің байқауым бекер болмаса, бұл әлі «емшек табы – аузынан, бесік табы – арқасынан кетпеген» періштедей таза қыз. Бұл сөздерді естіген соң Малтабардың қызды көруге құмары тіпті күшейген. «Ертең» деген мезгіл, оған өмір жетпейтін алыстық сияқтанған. Өз еркіне салса, Мәмкенің отауына сол сәтте-ақ кіріп барар еді, оны Шыңғыс белгілеген тәртіп көтермейді!.. Көрер таңды тағы да көзімен атырған Малтабар, таң сібірлей арқандаулы атының төңірегінде жүрді де қойды, себебі, уәде бойынша Абаның белгілеген тұстан көрініс беруін күтті; шытырман орманның отау жақ жиегін жағалаған Аба, Бүбінің дәретке шығар кезін күтті. Оған да әр минут сағаттай көрініп, батырдың отауына тіккен көзінің майы сарғайғандай болған уақытта, Бүбі бар болғыры, желеңін басына бүркеніп, есіктен әрең дегенде шықты-ау!.. Уәде, Бүбінің үйінен шыққаның орда маңындағы атқа жайдақ мінген Аба, сонадайдан жортып өтумен сездіреді. Бұл – Абаның жақын тұстағы жайылымда оттайтын сауын биелерді жинар шағы. Тағы бір уәде: Малтабар Мәмке батырдың отауына жалаңаш қыратпен емес, жарқабаққа өскен шытырманның бір қабат жиегімен барады. Абадан белгі алған Малтабар, жарқабаққа еппен еңкеңдей жетіп, қалың шытырманның аяққа оралуына, бетін осуына қарамай, қасқырдан қашқан қабандай жылдам қимылмен жүрді де, «отау осы тұста болар» деген мөлшерде, құрт көтерілетін биікке өрледі. Оның көз өлшемі дәл-ақ екен, жарқабақтың шетіне таяна қонған отаудың іргесінен тура шықты. Батырдың көрініп тұрған есігіне ентелей кіріп баруға жүрексінгендей, Малтабар жарқабақты жиектей өскен орманды тасаланып аз кідірді де, «ұялған ұрғашыдан құр қалады» деген мақалдың итермелеуімен, жамылтқы кигізі түрулі тұрған жарма есікті ішке қарай нұқып қалды, ол ашылып кетті. Еппен басқан Малтабар үйге кіре берді. Қаннен-қаперсіз екі қыз бұл кезде төсек-орындарын жинастырып жатыр еді. «Аруақты орын» деп, өзгелер түгіл өзі де үстіне шықпайтын, бет жағын оюлы сүйектермен, жарқырақ тастармен әшекейлеген, тапалтақ кең төсек-ағаштың Бүбі алдына жататын да, шымылдық құратын; «іргеге жақын жатса, біреулер сырттан сыбырлап тіл қатар, немесе сайқы-мазақтау біреулер сағанақтан шыбық жүгіртіп мазасын кетірер» деген оймен Бүбі қыздарды төрдің шыбық түгіл сырық жетпейтін ортасына жатқызатын. Үй ішін жинастыру жабдығында жүрген қыздар, әсіресе Айжан, Малтабардың үйге кіріп келуін аңғармай қалды. Әдетте, бұл үйдің түндігі күн сәскеден жоғарыламай ашылмайтын, оған дейін, кигіздері жаңа үйдің іші қара-көлеңке болатын. Бүгін қашқарлық құманын қолына ұстай дәретке шыққан Бүбінің түндікті күнгей жағынан кең ғып ашуы, қыздарға түсініксіз болған. Оның, бүйтуі кездейсоқ емес еді. Айжанның түр-тұлғасын Малтабар түгел және айқын көру үшін, «сөйт, келіншек!» деп Зейнептің тапсыруы еді. Қыздар табалдырықты аттаған Малтабарды тез аңдамас па еді, қайтер еді, егер күйбеңдеп жүрген екі қыздың өз қалыңдығы қайсысы екенін Малтабардың тез көргісі келмесе. Сол мақсатпен ол «іһә» деп қаттырақ дыбыстап қалғанда, күтпеген үнге қыздар жалт қарады. Малтабардың түрі көрмеген кісіге, әсіресе – қыздарға Шошынғандай еді. Ол соңғы жылдарда ерекше шарланып Кеткен. Кейбір семізге қазы ғана қалың бітіп, өзге денесі сылалау болады ғой. Малтабардың бар мүшесіне май бірқалыпты өсіп, ортадан төмендеу денесі жуан бөшкедей тор» Сия дөңгеленіп алған. Семіз біреулердің бас еті ашаңдау болады ғой, бұның басы да семіріп, беті кіші-гірім табақтай болып жалпайған. Бұғағы салбыраған, шүйдесі күдірейген, қабақ астына шодырая біткен шел былай да кішірек көзін сығырайтып, күлгенде жабылып қалатын болған. Сондай бетінің, кем-кетігін қабалау боп қалың біткен сақалы бүркеп тұратын еді. Осы сапарға шығарда, жас қызға қияқ мұртты, шоқша сақалды болып көрінгісі келді де, бурылданған бет түгін тонап әкеп, иегінің ұшына бір тұтамдай тұлдырын ғана тастады. Өсімтал сақалының, қырған түбірі ілезде қаулап, ылай көлдің бетіне қатқан қара көк мұздай жылтырай қалды. Малтабардың бір әдеті – сақалын жүндеуде, мұртын басуда ешкімге де сенбей, ол істі өзі атқаратын. Жасырақ кезде оның дірілсіз қатты қолы, бетіне ұстарадан дақ түсірмейтін. Бертін келе, басына да, қолына да аздап қалтақ кіре бастаған ол, қанша сақтанам дегенмен ұстара жүзін тайдырып ап, бет терісінің әр жерін қалпын кететін. Кеше, орда ауылға келе жатып, орман арасындағы оңашада, «мен қырып берейін» деген атқосшысына сенбей, сақалын өзі алам дегенде бет терісін қан-жоса ғып кескен. Сол жараларынан жылап аққан қанды, бұлақтың сазын басып, әрең тоқтатқан. Қалыңдыққа киімдерімен де ұнағысы келген Малтабар, шекесі жалпақ басына татардың, қонымсыз дөңгелек тақиясын, үстіне орыстың тылтиған тар костюмін киген, сондықтан, бұрын етегі ұзын, пішімі мол татарша шапанмен, жүргенде жасырынып тұратын салпы семіз қарны, енді ері бауырына ауған ат сияқты салбырап бұлтия қалған. Осындай бейнемен кіріп барған Малтабардан қыздар қалай шошымас! Малтабар дыбыс бергенде жалт қараған екі қыздан, жеңілтек мінезді Рақия, бірінші боп сыр білдіріп, «аһ!» деп бақырып қалды да, терге қарай сырулы тұрған шымылдықты оранып тығыла қойды. Айжан айдаһар арбаған қояндай, қаны ішіне тартылған сұп-сұр кескінмен, бір сәт қимылсыз қатты да қалды. Оның сымбаты мен келбетіне қайран қалған Малтабар: «Міне, қыз!» ден алақандарын бір-біріне сарт еткізе соғып жіберді. Малтабарды көрген шақта қатты шошынған Айжан, есін енді жиып, сып беріп шымылдыққа кіріп кетті. Сол кезде сырттан келе жатқан адамның сыбдыры да естілді. Дыбыс беруіне қарағанда – әйел. Абаның Малтабарға ескерткені: – Қызды көрсең болды. Тіл қатпай-ақ қой. Қатқаныңмен жауап ала алмайсың. Мәмкенің әулие қатыны тыста ұзақ болмайды. Ол үйге жақындай дыбыс береді, сонда сен есіктен шыға жөнел! – деген.

– Жарайды, – деген Малтабар.

– Маған дүние қымбат емес, адам қымбат, – деді ол. – Көрдім қызды, көзім де, көңілім де толды. Денедегі екі жұдырықты жалқылап қайтеміз, екеуін де тұтас берем.

– Екі мыңды ма?! – деді Малтабардың мырзалығына қайран қалған Жарылғамыс, сөзіне сенер-сенбесін білмеғендей, анықтап алғысы келгендей.

– Әрине! – деді Малтабар жымиып.

– Өйдөйт дерсің!..» – деді қуанып кеткен Жарылғамыс. – Қашан?

– Осы жәрмеңкеден орала.

– Атбасардан ба?

– Әрине. Не саған, не сен сияқты біреуіне, не сұлтанның өзіне қолма-қол тапсырып кетем. Тағы да айта кететін бір сөзім – бұларым сұраусыз ақша. Және де ескертерім – қыздың қара басын әкетсем болды, жасау-масау, көлік-мөлік дегендер керек емес.

– Сонда, сол Атбасар базарынан қайтқан жолыңда ала кетпекпісің, қалыңдығыңды? –деді Жарылғамыс, Малтабардың сөзіне түсіне тұра, анықтап алғысы көп.

– Әрине! «Береген қолым алаған» демей ме? Қалың малы төленген соң, қыз менікі емес пе?

– Рас.

– Ақанға көшерде, – деді ол Малтабардың қалыңдығын қысқы ордаңды күзететіндерге қалдырып кет.

– Неге?

– Сырдың бәрі бірдей айтыла бермейді ғой, сұлтаным. Мен саған қалтқысыз дос адаммын. Бұл – достық сөзім. Осы тілімді ал. Неге бұлай деуімнің мән-жайын кейінірек айтам. Қазір қыстама! Астында зілі бар ақыл екенін аңғара тұра, сөзге тоқтағыш Шыңғыс «болсын» деді. Жарылғамыстың іш пікірі Шоқанның Айжан тағдырын шұқшия сұрастыруы еді. Содан бері оның көкейінен «осы қызға қызықпағай еді?!» деген күдік кетпей қойған. Бұл сырдың бетін ашса, былай да шалғай жүрген әке мен баланың арасы тіпті шиеленісіп кетуі мүмкін. Ендеше қызды Шоқанға көрсетпеу керек, Малтабарға атастырғанын сездірмеу керек. Гасфортқа атқосшы Шоқан, бастағысы белгілеген жолмен Атбасарға тік барып, тік қайтады, Сырымбетке соқпайды, содан кейін қызды Малтабарға қалай жөнелтуін Шыңғыстың өзі біле береді. Жарылғамыстың тілін алған Шыңғыс, көп кешікпей орда алуын Ақан тауына көшірді, Айжанды Сырымбет етегіндегі қысқы орда күзетшілеріне жөнелтті. Ұмытып барады екенбіз: Айжанның баяғыда кісі өлтіріп жер ауып кеткен әкесі Ақпан, Қиырдағы Сібірде көп жыл каторгіде болып, Романовтар меншігіндегі алтын қазбасында ауыр бейнетті қызмет атқарған да, өкпе ауруына шалдыққан. Содан жұмысқа жарамсыз Ақпан жазасын аяғына дейін өтеуден босанып, өзі сияқты топқа ерген де, мекеніне беттеген. Көп жыл жүріп, көп азап шеккен ол, әуелі Құсмұрынға, одан Сырымбетке тірі аруақ күйінде әрең жеткен. Ол – Айжанды, Айжан – оны көрген. Бірақ, бұл екеуінің бір-біріне жәрдемі жоқ, дәрменсіз көрісу болған. Содан кейін, Ақпанның сырқаты, Айжанның қайғысы. бұрынғыдан да үдей түскен. Ауылын Ақанға көшіргенде, Айжанның Сырымбетке жіберілуін Аба жұртқа «қыз әкесін күту үшін жіберілді» деген хабар таратқан. Оған ешкім де сенген жоқ. Айжанның Малтабарға берілуін естіп отырған жұрт:

– Белгісіз жерден білдірмей алып кетсін дегені ғой, – десті.

– Тек, жол бойында болса ғана дегенді аятты.

– Не болды, Гуська5? – деді Елизавета еріне.

– Гуськам менің, не болды, саған? – деп жылап жіберді.

– Өліп барам, маманя!.. – деді ері дөңбекши түсіп.

– Жәрдемдесіңіз! – деген ащы даусы, еріктен тысқары қатты шығып кетті. Әдетте бұл үйдің маңына түн мезгілінде қарулы солдаттардан күзет қойылатын, олар төмендегі этажда отырып, Гасфорт адъютанттарының біреуі басқаратын. Бүгінгі күзеттің бастығы Гасфортқа денщик қызметін атқаратын – Алмазов еді. Гасфорт қапыда жасалатын қастықты күні-түні күткенмен, адъютанттарына сақ болуды тапсырғанмен, ондай іс кезікпес деп сенетін. Күзетшілер, қожаларының қорылы естіле, даяр дивандарға қисая кететін де, күндізгі қызмет басталғанша ұйқыларын қандырып алатын. Бүгін де сондай халдегі Алмазов, диван үстіндегі шырт ұйқыдан, әйелдің құлағына сап ете қалған ащы даусынан шошып оянды да, есеңгіреген бейнеде, бас жағында сүйеулі тұрған қынаптағы қылышын шан бере ұстап, атып түрегелді. Ол қалғыр алдында керосин шамның білтесін төмендетіп, жарығын бұқтырып қоятын. Бүгін де сөйткен шам, әлденеге сеніп қапты. Бөлме тастай қараңғы. Есеңгіреген Алмазов, жан-жағын қармалап, қайдан тескіндік табарын білмей жүрген шақта, әлдекімнің кіре бергені сезілді. Алмазов дыбыс берсе күзеттегі солдат екен.

– Не болды, ваше благородие?! – деді солдат.

– Бәсе, не болды?! – деді Алмазов.

– Дәрігер!

– Ауылыңа бара бер де, мені Атбасардан тос, – деуі себеп болды. «Ақан тауына қоныпты» деп естіген, туған аулына Шоқан төте тартса, Омбыдан шыға, Бурабай, Көкшетау қаласы, Зеренді арқылы түсер еді. Бірақ, екі себеппен өйтпеді ол. Бір себебі–құлағы естіген болмаса көзі көрмеген, хан аулының жаңа қонысы Сырымбет тауына соғып, көре кеткісі келді. Екінші – (бұл ең бір себебі) Гасфортты үйінде тосқысы келген Шыңғыс, оны жеке нөкерлерін бастап келу үшін, екі заседателінің бірі – Табайдың Тәштитін Омбыға жіберген еді. Гасфорт ауырып қалғаннан кейін, өзін «дүрлердің» біріне санайтын Тәштит, «Шыңғыс болса бір сәрі, оның сарыауыз баласына қосшы болып қайдан барам» деп ойлады да, әлденені сылтау ғып аулына қайтып кетті. Бірақ ол, жәй емес, Шоқан мен Шыңғыстың арасына от тастап кетті: Жарылғамыс Тәштиттің әкесі Табайға өкіл-күйеу болатын, сондықтан ол Тәштитпен де өте достасып, Жасырар сыры болмайтын. Осы жолы Омбыға шыққан, Жолшыбай үйіне қонған Тәштитке Жарылғамыс Шыңғыстың Айжанды Малтабарға атастырғанын айтып қойған, сондағы ойы – «Шоқан естіп, қызға деген құмарлығынан қайтсын» деуі еді. «Жарайды, айтайын» деген Тәштит, құлағы шалған қауесетті өз мақсатына пайдаланғысы келді. Тәштит Шыңғысқа іштей еш еді. Оған себеп: нағашысы – Есеней селкілдек ауруға ұшырап (паралич) төсектен тұрмайтын халде жатқанда, Тәштитті ертіп бір жақтан келе жатқан Шыңғыс сол үйге қонған; сонда серігінен қымсынбастан, Есенейден аулақ жататын Ұлпанның қасына жұрт жата келіп, таң ата бір-ақ оралған. Бұған қатты намыстанған Тәштит, бірдеме деуді бойына мін көріп, іштей түйілген содан бері сырттай жылтырағанмен, шамасы келсе қарымын қайтаруды арман ететін. Сондай ойдағы Тәштитке құдай көктен тілегенін жерден беріп, Айжан жайында Шыңғыс Шоқанмен араздастырудың сәті түсе қалған сияқтанды. Өзін «қу қазақтың бірімін» деп санайтын Тәштит Омбыға бара Шоқанға бірден сыр білдірмей, сөздерін Шыңғысты мақтау жағынан бастаған ол – «елді жақсы ұстайды, сондықтан атақ-абыройы зор» дей келіп, «көріп-қасарға қайырымы мол» дей келіп, бір сәтте Айжан мәселесін басып қалған.

– Басқарған елінің жоқ-жітігіне қарасуы былай тұрсын, – деген ол, – әкең аулының қоңсы-қолаңына да өте мейірімді, олардың күнделік қамын ғана ойлап қоймай, болашағына да бақыт жолын сілтейді. Оған бір мысал: қолында әке-шешесі, туған-туысқаны жоқ, бір жетім қыз тұрады екен, сол бейшараны кім көрінгенге жетектетіп жібермей, қолын жылы суға малып отыратын дәулетті біреуге беретін болыпты...

– Кімге?! – деп елең ете қалды Шоқан. Тәштит ол жайын аңғармаған болып, «Малтабарға» деді де, өлердей мақтанады. Шыңғыстың бұл іске неге барғанын да, қанша ақша алғанын да айтып берді. Шоқанның кіршіксіз таза көңіліне мына хабар удай себіліп, жаны түршігіп кетті де, Тәштиттен қайталай сұрап, анығына көзі жетті. Тәштит Шоқанның бет құбылысынан ішкі күйін ұға қойды да, өз ішінде «маған сүзіскендерің керек, қай жеңгенің менікі» деді де, «қызды көргісі келсе тура тапсын» дегендей, қазіргі мекені Сырымбетте екенін айтты. Тәштит жайында кете барды...

– Несімен сөйтеді?! – дейді ол ішінен, – замана дауылы көтеріп соғып, қаңқасын қиратқан, кигізі де дал-дал жыртылып желпілдеп желге ұшуға даяр тұрған ордасымен бе?.. Осы күні ол да бір қазақ, мен де бір қазақ, ол да орыс патшасының жалынышты қызметкері, мен де сондай қызметкер!.. Сондай халін түсінбей, несіне шіренеді ол?!.. Ойы осындай Мұса: «жиеніме ат қосшы болуым төмендікке жатар. Бұл жөніне тарта берсін, мен Атбасарға басқа жөнмен барармын» деген тиянаққа келді. Өйтуіне Шоқанды өкпелетпейтін дәлелдер де тапты. Шоқан оның еруін қалаған да жоқ, Айжан туралы мәселені сездірмеді. Мұса ол жайдан хабарсыз еді. Шоқанның ойы Сырымбетке елеусіз жүріспен бару. Сөйту үшін, ол офицерлік те, қазақша да жақсы киімдері бола тұра үстіне олардың бірін де артпай, офицердің жорық жолына киетін жұпыны, қоңыр-дүрсін киімдерін ғана ілді. Олар ылаумен жүріп кетті. Мұса оған «оқу бітірген байғазың» деп сыйға тартқан қазақы киімдерін киюді ұсынды. Олары: басында жасыл пайымен тысталған, маңдай жақ етегін қасқита қайырып қоятын қара-пұшпақ бөрік; сыртында ақ ботаның түбітінен иіріп, арқауын қызғылт жібек жіптен өткермелеп тоқытқан ермектің, жаға, жеңіне, өңіріне тықыр қара құндыз әдіптеген желбегей шекпені; оның ішінде қытайдың ақ-сарғылттау өңді, қалыңдау шушынша (чечунша), белін қынамалау ғып, етегін кеңдеу ғып тіктірген, түймелерін қара ала күмістен үзбелеп қадаған қамзол; бұтында ешкі терісінен иленген (замш) өн бойын әр түсті жібек жіппен ернектей кестелеген жырық кең балақты ойран шалбар; аяғында кестелі шоңқайма етік, оның сыртында күміс шегелермен әшекейленген кебіс; белінде оқшантайлы, қынды кісе... Нағашысының бұл тілін Шоқан алмады. Сондағы дәлелі –«жолшыбайғы елдің көбі қазақ деседі, олардың алдында тотыдай түрленіп қайтем. Ала жүремін, керекті жер болса киермін, әйтпесе жата берер. Офицерше жарқырамауым – ондай киімді адамдардан қазақтар қорқады дейді. Шоқанның қасына, күтуші есебінде татарша – Тұхфатолла, қазақша – Тоқбет, орысша –Тома аталатын солдат ерді, Уәделері: Тоқбет қазақ, я татар тілдерін білмейтін орыс солдаты болып қана жүреді. Екі жүз шақырымдай деп есептелетін Омбы мен Қызылжардың арасында ол кезде қазақ-орыстардың аралары алшақ үш қана станциясы бар еді: Омбыға тақау – Коломзино, орта тұста – Есілкөл, Қызылжарға тақау–Токушино. Олардың арасында қазыналық ылаулар байланған бекеттер. Омбыдан Түменге қарай созылатын ойпатты орыстар – «Ертіс – Есілдің» қайқаңы (низменность) дейді, қазақтар «Жолдыөзек» дейді. Бұл сайдың өн бойына «Уақ-Шоға» аталатын рулар қыстайды. Шоқан жүрген шақта олар Баян жақтағы Өлеңті, Шідерті өзендерін жайлауға кетіп, қора-қопсылары бос қалған. Ел көзіне шалынғысы келмеген Шоқанға олардың, қажеті де болған жоқ. Суыт жүрген ол, ара қонып Қызылжарға жетіп барды. Бұл қаланың «Қызылжар» аталатын себебі Есіл өзенінің топырағы қызғылт түсті жарына орнағандықтан екенін білеміз. Қаланың орнына алғашқы қазықты 1745 жылы Петр және Павел аталатын ағайынды екі кісі қаққаны, содан қаланың орысша аты – Петропавел болып кеткені де мәлім. Қала «Ой» және «Дөң» болып екі бөлімнен құралады. Білетіндер – «басында қазақ-орыс станциясы болып жарқабақ астына Ой қала түскен дейді. Дөң қала жарқабақ үстіне жүз жылдан кейін орнай бастаған. Шоқан Құсмұрыннан Омбыға оқуға бара жатқан кезде, Дөң қалада аралары алшақ азғантай ғана үй бар еді. Енді, бес-алты жылдан кейін іңірлетіп келіп, түнде салт атпен аралап көрсе, Дөңнің, үйлері, ойдан әлдеқайда көбейіп, ана жылғы қала шетінде жасалған, ішіне қалың орман өскен, аумағы кең мұсылман зираттары, енді Дөң қаланың қоршауында қалыпты. Қалаға танылғысы келмеген Шоқанның бағына қарай жәмшік үйі Дөң қаланың шетінде екен. Жолаушылары көп болатын жәмшік айдаушы, өзгеге бермейтін мәнін Шоқанға да берген жоқ. Одан салт ат сұрап ап, іңір қараңғысында қаланы аралаған Шоқан, бір қалтарыста Малтабар үйін де жанап өтті, Оған деген өшпенділігі қайнап кеткен ол бір мезетте «үйіне өрт қойсам қайтеді?!» деп те ойлады. Бірақ, лезде ашуды ақыл жеңіп, «онымен не бітірем?» деді де тоқырады. Қызылжардан таң сіберлей аттанған Шоқан, жолда Дәнежін (Надеждинск), Көгерін (Ново-Николаевск), Қарақоға жүз шақырымдар шамасындағы «Мүсін» бекетіне жетті. Олай деп аталатыны: соңғы жылдарға дейін Есіл өзенінің орманды биік жарында, Зілғараның Мұсасына қыстау болып келген бұл мекенді Зілғара тұқымымен өштесіп алған Шыңғыс Көкшетау дуанына аға сұлтан болғаннан кейін сылтау тауып, ағайынды он төртін де түгелімен Есілдің батыс жағындағы жырық жер – «Алакөл-Салпыққа» көшіріп жіберген де, «жәмшік жолының үсті» деп бекет орнаттырған. Мұсаның жұртына орнаған бекет орысша «Мусин» аталып, қазақтар «Мүсін» деп кеткен. Мүсіннен Сырымбетке баратын жәмшік жолы екіге айрылады екен: бірі – екі Торанғұлдың арасымен тура тартады, онымен жүрсе, Сырымбет жүз шақырымдай жер екен. Арада бекет жоқ, сондықтан жәмшік те жоқ. Мүсіннің жәмшігі ол жолды жырақсынғандықтан, Сырымбетке апармайды екен, онымен тек ұзақ сапарлылар ғана жүреді екен; екінші жол – «Жаман Жалғызтау» аталатын бекет арқылы тартады. Мүсіннен ол бекет қырық-елу шақырымдай. Сырымбетке бұрыстау болғанмен, жәмшікті жолаушылар сонымен жүретін болған. Шоқан да сөйтті. Мүсіннің күнгейіне қарай тартатын бұл жол жиырма бес, отыз шақырымдық тұсқа дейін ормансыз жалаңаш даланы кезеді. Даланың Есіл жақ беті дөңестеу, Сырымбет пен Жалғызтау жағы қайқаңдау. Сондықтан, Мүсіннен ұзамай-ақ, қос өркешті Сырымбеттің де, нар өркешті Жалғызтаудың да төбелері көріне кетеді. Біздің жолаушылар Мүсіннен аттанған шақта, таңы ғана буалдырланатын бұл тұстың күні шыға, төңірек жарқырап ашылды да кетті. Көтерілген күн қыза бастаған кезде, айналаны сағымның толқыған теңізі тұтастыра бөлеп алды. Сағымға бөленген таулардың тұла-бойы көгілдірленіп, мөлдір көк кәукердің, тауындай жайнап кетті. Толқын көтерген көгілдір таулар биіктеп, аспанмен астасты да, теңізде жүзген кемелердей жап-жақын тұсқа кеп қалған тәрізденді. Естігені, кітаптан оқығаны болмаса, «тау» аталатын биікті бұрын көрмеген Шоқанға, сағымда қалқыған екі тау, бүгінгі көгілдір аспанмен астасқан шоқылар сияқтанды. Оның «анау тұрған» тәрізденген Сырымбетке, осы тұстан тартып кетерлік зауқы соқты. Сол ойын сыртқа да шығарған оған, бұл маңайды шарлап баққан атшы.

– Сағым көтеріп тұр, әйтпесе алыс және тете баратын жол да жоқ. Біраздан кейін арасынан еткізбейтін жыныс орман кездеседі, – деді. Асыққанмен амал қанша!.. Жолаушылар Жаман Жалғызтаудан бетін бұрмады.

– Шайға кел, жігіт! – деді Қарамұрын.

– Тауға таман барсақ қайтеді? – деді.

– Барайық, – деді ол.

– Әлгің аты «қазақ» демесең, – деді Шоқандар алыстаңқырағанда Қарамұрын ағасына, – тік бақай, кісі киік біреу ғой өзі.

– Кім екенін абайладық ба? – деді Әбіле.

– Жоқ.

– Ендеше соның Шыңғыстың баласы.

– Қай Шыңғыстың?

– Аға сұлтан Шыңғыстың Омбыда оқып жүрген баласы.

– Шоқан ба?!..

– Сол ғой деймін. Бала күнінде көріп ем, одан түсі өзгергенмен, кейбір келбеті сақталған, әсіресе қабағы мен көзі. Бала шағына қарап, өскенде де бойы шарға болар ма деп жорамалдаушы ем, буылып өскен екен ғой, бойы соқтауылдай боп кетіпті.

– Тілің тимесін, жерге түкір!

– Түкіре береміз-ау!.. Үйіне келеді деген. (Аз ойланып) – Бірақ, жолы бұл емес қой, неге қыңыратқып келеді екен бұл жаққа?

– Білдім! – деді сол қолының бармағын тістеп, ойлағандай аз кідірген Әбіле, өзіне-өзі тез жауап беріп.

– Нені білдің? – деді Қарамұрын.

– Рас болды! – деді Әбіле, өз тізесін түйгіштеп.

– Не рас болды?

– Қауесет.

– Қандай?

– Осыны «Ақпанның есіп келе жатқан қызына құмартады» деген.

– Менің құлағымды да сондай бір өсектің желі шалып еді, – деді Қарамұрын. – Неге оны растайсың?

– Түзу жолынан бұл жаққа бұрылудың басқа себебі жоқ. Айтпадың деме, осы сол қызды көруге келе жатыр.

– Қыздың Сырымбетте екенін қайдан біледі?

– Ал, мырза, – деді Шоқанға, сыртта серкешін бауыздамай, желкесінен ұстап тұрып,– болып тұрса, сенің сыбаған, серкеш түгіл, тоқты-торым түгіл, құлын мен тай! Олар бізде жоқ. Бізде бары – мына ұстап тұрған серкеш, осыған риза бол да, бата қыл! Ондай әдет барын білгенмен, берілетін батаны білмейтін Шоқан сойыларын білгендей бақыра маңыраған серкешті Қарамұрын мойнынан тақымына қыса ұстап, қол» дарын жайғанда, сасқалақтағанда жан-жағына жалтаңдап еді, Әбіле ол жайын түсінгендей:

– Ауылдан бала шағында кетті ғой, батаны қайдан білсін, мен айтайын ол батаны, – деп алақандарын жоғары көтере, ішінен бірдемені күбірледі. Серкеш сойылып бола, Шоқанға айтуға бата алмаған Қарамұрын:

– Әбеке! – деді ағасына, – қайда береміз қонақтардың асын?

– Дүкеннің қасы дұрыс болмас па екен? Қалың бетегесі жабағыдай ұйысқан, мал баспаған, иісі де жақсы шөбінің. Ай да ымырт жабыла туады. Және толықсыған жарық кезі. Қалай көресің, мырза? – деп Шоқанға қарады. Шоқан шым күркеге келген бетінде басын ғана сұғып, түрінен де, иісінен де жиіркенген бейнемен кейін шегінген. Оған енді сүйресе де кірер ойы жоқ. Отыруға лайығырағы жәмшіктердің шатыры сияқты, оның кірер жақ етегі сыртынан арқанмен шандылғанын да көрген. Далада ұзақ отырысқа жарарлық емес: күн еңкейе ызыңын көбейте бастаған сары маса, бейуақ таяна қалыңдап барады. «Сонда да тыста отырған жөн болар, – деп жорамалдады Шоқан ішінен.– Кең дала. Алды ашық дала. Көзге алыстағы шалынады. Айы толған түннің көрінісі де әдемі!..».

– Мақұл, ағай, – деді ол, сұрауына жауап күтіп, телміре қараған Әбілеге. Отырарлық орын көрсетілгенмен, ол араға жаяр төсегіш болған жоқ. Керегі не, оның? Қалыңдай, ұйыса, жапырыла өскен биік бетегенің жамбасқа жұмсақтығы мауытымен тысталған мақта көрпедей! Мұндай жерге отыруға Шоқанның жаны бала кезінен-ақ құмарды. Ертіс ойпатының қалың шалғыны да осындай жұмсақ болғанмен, асты дымқос, сондықтан мұрынды тез бітіріп тастайды; ал мынадай бетегеге қанша уақыт қисайғанмен, адам еш тымауратпайды. Бетеге үстіне тұрқын соза, қырынан қисайған Шоқанды маса да мазалай алмады. Қарамұрын шет жақ алысырақ тұстан көңнің түтінін бықсытып қойды да, қалыңы емес, талмаусыраған лебі ғана жетіп, соның иісіне де маса м.олай алмады. Қас қарайып болмай, аспанның күнгей-шығыс жиегінен айдың сәулесі біліне бастаған, көп кешікпей қызыл күрең жиегі жылтиды; сол түспен биіктей берген толған ай дөп-дөңгелек болып тұтас көрінгенде, үлкендігі қазақ арбаның доңғалағындай екені Бұл түрінде не деген көрікті еді, жарықтық-ай!.. Көкжиектен көтерілген сайын қызыл-күрең бояуы сұйыла берген ай бозғылдана келіп, аспанның иығына шыққан шақта, әппақ сүттей боп жарқырап алды!.. Ауыл бозбаларының:

– Сусын бар ма, ұста ағай? – деді шөліркеген Шоқан.

– Маған сонысы керек, – деді Шоқан. – Құрт пен ірімшік ежелден жақсы көретін астарым. Көптен аузыма тимей сағынып жүр ем. Шәлпи шәйін ішіп көрген емен, ішкендер мақтайды. Мен де ішіп көрейін. Кадет корпусында болған жылдары да, одан кейін де, Қарамұрынның қара-қоңыр өңді жобалғы түсті, әжім кескінді арық қара қатыны тас-құманға қайнатқан «шәлпи шайындай дәмді суды ішіп көрмеген еді. Қант татыған қызыл жас ірімшікпен аузының дәмін алып сораптағанда, мейірі қанғандықтан тұлабойы терлеп қоя берді. Сол кезде ық жақтан көтерілген қоңыр-жәй жұмсақ самал желпімесе, оның денесі су болып ағып кетер ме еді, қайтер еді? Самал оны жәй желпіген жоқ, жусаны аралас, селеулі, көделі даланың ашқылтымдау жұпарын мұрнына иіскете желпіді. Онық жан-тіні «шәлпилі шайдан да бетер рақаттанды. Сусыны қанған ол, шынтағын жастана жатқан қалпында қалғып кетті. Көзі жаңа ғана ілінген Шоқанды асы піскен Қарамұрын амалсыз оятты. Әйтпесе, еті жидіп дәмі кетеді. Серкештің түгел асқан еті, ағаш түбірінен ойып қолдан қазылған шұқырша керсенді лық толтырды. Бала күнінде Шоқан етті тәуір-ақ жейтін. Корпусқа бара ол дағдысынан ажырап, бертінде «саған ет жеуге жарамайды» деп Илиади атымен тыйып тастаған. Әнеугі Ертіс жағасында да, нағашысы Мұса тігіп берген үйде де, қасында болған Илиади, жегісі келген еттен қолын қаға беріп, шылғи сүттен жасалған тамаққа қамаған да қойған. Одан да торалған Шоқан, етке, әсіресе жас етке тыңқия тоюды арман ететін. Mінe, Қарамұрынның үйінде сол арманына жетті. Және «ет» дегені, жалпы «ет» емес, «жеуге жеңіл» дейтін – ешкінің оның ішінде шелі сауыстанбаған серкештің еті. Басқа берер дәмі жоқ Қарамұрын, ескілеу мыс бақырға, жер-ошаққа асқан серкештің етің астына жаққан отты маздатып жібермей, бәсең қызумен баптап қайнатқан еді. Қатаймай да, жидімей де, жұмсақ қана болып піскен еттің, ішінде тау жуасымен, саз буылдырығын турап бұқтырған тұздығы да ете татымды болды. Шоқан етті, әсіресе, семіз серкештің қалың сүбе майларын, үлпершегінің үлкендігі қалпақтай бүйректерін, белдеменің ұзын омыртқаның, кәрі жілік пен жауырынның жұмсақ еттерін өлердей көп жеді. Оған қоса, аздап ермен татыған майлы сорпадан жуан аяғын тастап алды. Ал енді кенеттен кездескен осы тойымдықты бойларына сіңіру керек. Әлгі қалғып кеткен шағында Шоқанның ұйқысы қанып қапты. Енді көзін жұма алар түрі жоқ. Тау мен көлдің өн бойында у-шу думан болып жатқаны анау!.. Биіктен алған толық ай жерге күміс сәулесін себелей тіпті жарқырап кетті! Салқын самал да жұпар иісін аңқыта түсті!.. Бұл ғажайыптардың бәрінен тым-тырыс татып та рақат көруге, ләззат алуға болар еді, егер оған лайықты мекен Гипса!.. Ол жоқ!.. Мана масадан қорғанып бықсытқан түтін аздан кейін өңменнен атуға айналған соң, Шоқан отын өшіртіп тастаған. Оны қайта тұтатқанда не рақат табады?.. Бұларға лайықты төсеніш бұл үйде жоғын көріп отыр. Бетеге қанша құрғақ дегенмен, түн ортасы ауа шық түссе, топырақ дымқостанады да, одан әрі төсексіз жатуға болмайды...

– Дұрыс қой, мырзам. Бірақ жаяу аралай алмайсың. Құстардың шуы іргедей жерден естілгенмен, көл бұл арадан бірталай жер. Жағалай түсу одан да жырақ. Алыстан қарағанда таудың көлемі тіккен кигіз үй сияқтанғанмен, айналасы ат шаптырымнан артық. Күндіз болмаса және атпен болмаса, түнде төбеге шыға алмайсың:

– Мана «шықтым» деп отыр едіңіз ғой, өзіңіз?

– Бізді қойшы!.. Осы арада туып, осы арада өскен бізге үйреншікті тірлік емес пе. Талшық етеріміз аң ғой, мырза. Аң да – бір, мен де – бір. Расы да солай еді: таудың тастақ биігінде арқар, қарақұйрық, киік бұғы сияқты аңдар қаптап жүреді. Қарамұрынның негізгі азығы солар. Аңдарды ол ысырап қып босқа қырмай, керегінше ғана атып жейді. Атқанының етін де ысырап қылмай, сүрлеп ап азықтанады. Онысы таусылмай, жаңасын атпайды. Тауға өрлегенде, тас арасын кезгенде, оның ептілігі мен шапшаңдығы аңдардан кем емес. Сезгіштігі мен көргіштігі де сондай. Қандай сақ аң болса да қапысын табады. Оның, мылтық ұңғысын қолдан бұрайтын да енері бар. Бурайтыны жалпы мылтық емес, жалғыз оқты – шиті. Бірақ, бұл іс әрі ұзақ, әрі ауыр болғандықтан, ілуде бір қимасына болмаса, былайша мылтық жасамайды. Ал, жасаған екі аяқты шитілері көзге ілінгенді мүдіртпейтін тигіш. Оның өзіне бұрап алған мылтығы да сондай. Сонысына қызығып, тілін тыңдата алатын мергендер Қарамұрынның мылтығына не ту бие, не құр аттан кем төлемейді. Қарамұрынның «сұрперен» аталатын мылтығын Шоқан мана көріп менсінбеген, иесінің «мүдірмейтін мылтық» деуін мақтаншақтық көрген. Сонда да сынағысы кеп:

– Аңға қай кезде шығатын едіңіз? – деп сұраған.

– Ертемен, жусайтын шақтарында, – деген Қарамұрын. «Сондай шағын көрер ме еді» деп ойлап қойған Шоқан. Енді, міне, қонақасысын ішіп, серуенге шығуды ниет еткен Шоқан, іштей «осы ұстаны да желіктірсем қайтеді?» деді де:

– Менімен ерер ме едіңіз? – деді оған.

– Қайда?

– Мысалы, тауға. Уақыт жетсе – көлге.

– Ерейін, мырза, – деді Қарамұрын.

– Аңшылауға болады ғой?

– Неге болмасын.

– Мысалы, тау ешкісі мен арқарға?

– Әрине, болады. Бірақ олар таудың ұшар басындағы биік шыңдарға ұқсайды.

– Барамыз!..

– Оңай да болмайды, мырза, баруға.

– Неге?

– Өрмелеуге қиын жерлер көп.

– Несі бар, өрмелесе? Дем алып отырып ерлерміз.

– Олай болмасын, мырзам, – деді Қарамұрын. – Серігің мен екеуің жәмшіктің қорада тұрған аттарын мініңдер. Білекті қарулы жылқылар. Және тауға талай шығып жүрген. кәнігілер. Ер-тоқым біреу-ақ анау келіп жатқан ағамдікі. Сәнсіздеу ер. Түнде кім көріп жатар бізді. Серігің, жайдақ мінер.

– Өзіңіз ше?

– Айттым ғой, мырза, – «аң да–бір, мен де – бір» деп. Көрерсің, аттарыңнан озып отырам. «Болса болар!» деп жорыды Шоқан ішінен. Көзі алғаш түскен сәттен бастап Қарамұрын дене жағынан да, қылық жағынан да оның сынында. Дене жағынан: орташадан биіктеу, денесі мейлінше сом, сүйектері жуан, тұла бойындағы тастан қатты бұлшық еттері қимылға кіріскен шақтарында толқындай түйірленіп кетеді; темірді ол көбіне күн көзінде отырып соғады екен, содан тотығуы ма, көмір мен темірдің шаңы басудан ба – өңі сіңір қара; басы үлкен, мұрны қоңқақ, кішірек қара көздері өткір, мойны жуан, иегі сүйір Қоңыр мұрты қалың, сақалы иек астына ғана біткен шықша, жалпы тұлғасы батыр бейнелі адам. Шоқан іңір алдында Қарамұрынның күркесіне кіргенде, «сурперен» мен қатар босағада сүйеулі тұрған, шанағы кішігірім қазандай, мойны сорайған, жарылған жерлері шегеленген, үлкен қара домбыраны көрген. Пернелері орнында, шегі тағулы, тиегі салулы екен. Домбыра тарта білмейтін Шоқан, шегін саусағымен шертіп қалғанда сұңқ ете қалды.

– Кім тартады мұны? – деген Шоқан қасында тұрған Қарамұрынға.

– Мен, – деген ол.

– Жақсы тартасыз ба?

– Қайдам, өзіме жақсы сияқты.

– Тартып көріңізші!

– Қазір уақыт жоқ. Кейінірек.

– Ән де айтасыз ба?

– Ептеп.

– Болсын! – деді Қарамұрын.

– Әуелі көлге барсақ, – деді Қарамұрын, – тау аңын аңдудан кешігеміз. Әдейі барған соң көлден бірдеме атуымыз керек. Айдын көлдің құстары түнде жағадан жырақта қалғиды. Оларды оқ шала алмайды. Тек таң ата ғана отқа шығу үшін жағаға жақындайды. Тау аңдарының жусайтыны да осы кез. Олардың, әсіресе, арқар мен тау ешкілерінің жусар жері биік шыңдардың басы екенін айттым. Жел жағынан жолатпайды, ол тұстарда: аңдығандардың иісін сезсе-ақ жытып отырады, сондықтан ық жағынан жақындау керек. Бүгінгі ық жақ текшелеген биік шың. Орап бармаса оған тура шығу қиын, өйтуге көп уақыт керек. Шоқанға құс атудан, аң ату қызық сияқтанды, себебі, естігені болмаса, көрмеген нәрсесі еді.

– Онда кетеміз, – деді Қарамұрын. – Мен бастаймын, сендер ересіңдер.

– Мақұл.

– Қару жисаң мылтық жи, жаяу жүрсең таяғың, қарның ашса тамағың» деген, – деді, оқшантайы, қыны бар кісесін беліне бекем буған, мылтығын көлденең ұстаған Қарамұрын, таудың көлбеген төскейіне аршынды адыммен ентелей басып.

– Мынаған сен ие бол, – деп Шоқан қолындағы домбыраны Тоқбетке ұстатты да, өзі жаяу Қарамұрынның ізіне түсті. Тоқбет те ерді. Олар аз уақытта қалың орманның арасымен жоғары өрлей бастады. «Тайпақ» дегенмен, бұл жағы да бірталай биік екен. Соған ентелей көтерілген Қарамұрын төбеге тік тартпай қиғаштап, қырындап кетеді. Жаралғаннан бері балта тимей, өрт шалмай өсіп тұрған қалың орманның арасы аяқ алып жүргісіз шытырман. Кесе-көлденең құлап, жүріске қиындық келтіретін ағаштар да аз емес. Жыралар да сайлар да, тастақтар да жиі кездеседі. Солардың ішіне Қарамұрын судай сүңгиді, ал Шоқан мен Тоқбет беттерін, бұтақтарға остырып, аттары сүріне-қабына, аяқтарын әрең алып келеді... Тоқбет:

– Осы бейнетке бізді кім айдады екен? – деп іштей кеюде.

– Отырар жеріміз осы тұс, – деді Қарамұрын. – Әне, Шолпан да жарқырай бастады ғой, таң да алыс болмас. Ықтасын тұсқа жақсы шақта жетіп қалдық. Әлі де аздап биіктейміз. Бірақ ат жете алмайды, біз тоқырар тұсқа. Оған жаяу ғана көтеріле аламыз.

– Болсын! – деді атқа отыруы өте қиынға айналып келе жатқан Шоқан, ат арқасынан түсе беріп.

– Мен де, – деп Тоқбет те жерге түсті.

– Ренжімеңдер, – деді олардың халін түсінгенмен, аяушылық сөз айтуды ыңғайсыз көрген Қарамұрын,– аттарды осы арада қалдыру керек.

– Неге?

– Таудың бұдан жоғарғы жағы жалаңаш бұдырмақ тас, олардың арасынан ат жүре алмайды, биігіне өрлей алмайды.

– Ә-ә... Қалай қалдырасыз, аттарды? Байлап па, тұсап па?

– Екеуінің де қажеті жоқ.

– Неге? Бетімен кетіп қалмай ма?.

– Осы арадан тырп етпейді.

– Неге?

– Мынау көделерді көрдің бе, мырзам? – деді Қарамұрын, тастардың арасынан сирей, түптеле, қоюлана өскен шептердің кейбірін еңкейіп сипап.

– Көрдім.

– Аты не екенін білемісің мұның?

– Көде» демей ме? – деді Шоқан, дәл басуына сене қоймай.

– Көденің қайсысы?

– Кө болушы ма еді, бұның аты?

– Бірталай. Мынаны біреулер «тас кеде», біреулер «шал кеде» дейді. Шалдың ұйыса өскен сақалы сияқты емес пе бұның әр түбі?

– Ұқсайды, – деді Шоқан көделердің әр түбіне бір қарап.

– «Ұқсайды» емес, дәл, – деді Қарамұрын. Осыларды «тас» дейік «шал» дейік қалай десек те, малдың да, отшыл аңның да құныға жейтін шөбі. Өзі таудың осындай биігіне, тастардың арасына ғана өседі, сондықтан көп малдың бұл араға аяғы жетпейді, жеткендері шалса-ақ өзге шөпті місе тұтпай осы шалкөдеге қашады да тұрады. Мына аттардың татқан-татпағанын білмеймін, егер тата қалды бар ғой, тұмсығын көтерместен іскектейді. Көрерсің, мырзам, біз жоғарыда аз жүрейік көп жүрейік қайта оралғанда, аттарды осы арадан табамыз.

– Апыр-ай, ә! – деді Шоқан нанбағандай.

– Оны көре жатармыз, қазір нысаналы тұсқа тез жетуіміз керек.

– Мақұл.

– Ал, кеттік!–деді Қарамұрын. «Сөйтсек сөйтейік» дегендей, серіктері орындарынан көтерілмек болып еді, тәлтіректеп аяқтарын нық баса алмады, әсіресе – Шоқан; оның аттығы мен тақымдары қатты қажалған, бөксесіне ие болар қалпы жоқ сияқты; Тоқбет те ауырсынғанмен, намысына тырысқандай, аяқтарын аттай алатын. Шоқан да тұра беріп құлап кетер болған соң тік түрегелген Тоқбетке сүйене берді.

– Айтып ем ғой, мырзам, «жайдақ атпен тауға өрлеу қиын болады» деп, – деді Қарамұрын болмадың «қызық көрем» деп...

– Өкініп тұрмын ба, соған? – деді Шоқан намыстанғандай.

–Жоға, сырағысын айтам да... Ілгері жылжиық!..

– Шырағым, ұялғанды қояйық бұл арада; шамаға қарайық. Сендей ақсүйекті арқалау, мен сияқты қарасүйекке мін емес, талайыңды арқалағанбыз. Көтерілер тұсымыз бірталай биікте, оған шығар шамаңның жоқтығы көрініп тұр; жиналып әдейі келген соң, шықпай болмайды; намысты қой сен; мен сені арқалап алам! – деді де, Шоқанның керегі жоқ» деп бұлқынуына қарамай, жеп-жеңіл көтеріп әкетті. Мылтықты Тоқбетке ұстатты. Сол қалпымен кесек тастардың бірінен-біріне ырғығанда, ептілігі киіктен бетер екен. Бірталай салмағы бар Шоқанды шопақ құрлы көрер емес. Қанша айтқанмен, шынығып ескен солдат, еңкеңдей ентелеген Тоқбет те қалып к.ояр емес. Қарамұрынның тоқтауға меңзеп келе жатқан тусы – «Қатынас» аталатын шың. Бұл осы таудың ең биік шоқысы. Әлде не заманда әлдекім шың тастың жылтыр қабырғасын қашап құланның сүгіретін салған. Шыңның маңайы ұңғыл-шұңғыл тасасы көп тастар. Желдің лебіне қарап, бұл ара ықтасын болатын шақта, аржағындағы шыңдарда жусайтын аңдарды Қарамұрынның талай атып алғаны бар. Жүрісі олардан әлдеқайда епті Қарамұрын, қалаған «Қатынасына» еркін жетті де, арқалаған Шоқанды түсіріп, үшеуі біраз тыныс алды. Толық ай батысқа қарай ойысқанмен, сәулесі әлі жарқын қалпында еді. Аспандағы ала-шабыр бұлт ара-тұра әр тұсынан қоюланып, аңшылардың үстін баса сіркіреп өтеді. Сондай бұлттар желді аударып әкете ме деп қауіптенеді Қарамұрын. Жел ауып ықтасын ауысса, иісшіл аңдардың бұл тұсқа жоламаулары мүмкін. Аз тыныстанғаннан кейін, аңшылардың, әсіресе Шоқанның іші пыса бастады. Не істеу керек? Оның еркіне салса, Тоқбет өңгеріп келген үлкен домбыраны Қарамұрынға ұстатып шерттіріп көру, одан әрі дауысын қостыру еді. Екеуінің де сезімтал аңдардың құлақтарына шалынып үркуін сыбырлап қана айта кеп:

– Сәті түссе, – деді Қарамұрын,– қанжығамыз қанданғаннан кейін көрерміз.

– Қанжыға бар ма бізде? – деді Шоқан, бейнелі түрде айтылғанын түсіне тұра.

– Аңшының аузы дағдыланған сөздің сырағысы да, – деп жауап береді Қарамұрын. Біраздан зеріге бастаған Шоқанның төңіректі барлағысы келді.

– Оқасы жоқ,– деді Қарамұрын.– Бірақ, еппен, сақтықпен...

– «Қанды басы бері тартса, арқарлар болсын, бұғылар болсын, киіктер болсын, сол тастардың арасына жусайды да, күзетшісі, әне бір «мая» тәрізденген қырқаның үстіне шығады. Олар төңіректі осылайша барлап тұрған шақта, аспанның шығыс жақ шекесінен, жел үрлеген шоқтай жайнап Шолпан көріне кетті.

– Таң Шолпаны туды, – деді Қарамұрын. – Аңдар да көп кешікпей келе бастар. Жасырынайық. Аңшылар «Қатынтасты» ықтай жасырынды. «Күзет аңы көтеріледі» деген жота «Қатынтас» қасындағы жақпардың жырасынан көрініп тұр. Ақпан шитінің екі аяғын жерге қадай құрып алды да, мылтықтың дүм жағын иығымен тірей, қарашығын қарауылына қарай, бір тізерлей, бүк түсіп отыра қалды.

– Аңдар әлі көрінген жоқ қой, ерте емес пе әлі? – дейді Шоқанға:

– Даяр отыру керек, мырзам. «Мені ат» деп тұра ма аң? Қапысын тауып, тез басып қалу керек, – деді Қарамұрын. Шоқан мен Тоқбет көздеген шыңға «Қатынтастың» екінші босағасындағы жырадан қарап отыратын болды. Олар күткен аңдары «әне көрінеді, міне көрінеді» деген үмітпен үн-түнсіз, қимылсыз бірталай уақыт отырды. Мұндай халде, уақыттың тасбақа жүрісімен әрең жылжитын әдеті... Аң көрінуін күткендердің, шыдамдары жұқарып, жыртылуға айналды. Сондай шыдамсыздықты күшейте түскісі келгендей, ай да аспанның батыс жиегіне батып, төңірек қарауытып кетті. Аңшылар, әсіресе Шоқан қараңғылыққа тұншығуға айналған шақта, шығыстан таң сібірлей бастады... Сол кезде, көз тіккен шыңдарының өзіне ғана тәуелді таңы сияқтанып, бауыры бозамық, жоны қоңыр бір жануар шың төбесіне көтеріле берді. Мұндайды бұрын көрмегенмен, Шоқан тани кетті: арқар!.. Қошқары екені, шекелеріне иіріле біткен жуан және үлкен мүйіздерінен көрініп тұр. (Арқардың, қошқарын қазақтың «құлжа» дейтінін Шоқан білмейтін еді). Құлжа көтерілген жотаның арғы еңісінде, бұдырмақ тастарға жан біткендей, әлденелер қыбырлайды. Шоқанның ойынша, олар, әрине, мына қошқардың саулықтары мен қозылары. Олар әлден уақыттан жатып жусағандай, қыбырларын доғарып тым-тырыс бола қалысты... Төңірегінде қауіп бар-жоғын абайлап алғысы келгендей, құлжа айбарлы мүйіздерін аспанға көтере жота тастың үстінде ерсілі-қарсылы жүрді де, «қауіп жоқ екен» дегендей, танауын жерге тоса, жотаның қақ, ортасына төрт тағандап қалшия қалды. Семіз құлжаның ірілігі «құнан өгіздей» дерлік екен. Бірақ, қарны ондай қампиған жуан емес, жарау жылқыдай тартыңқы; ұрт жағы – кер миық, әуке орнына жалбыраған жал біткен, алдыңғы аяқтары қаққан қазықтай тіп-тік қапталдығынан төменгі бауыр жүні бозамық, таңының түгі әппақ, жабу сияқты жон терісі қара қоңыр. Тарихшылар «адам қоғамының өмірінде, баяғы заманда «аналық» аталатын, яғни аналар үстемдік жасаған мезгіл болған» деседі. Ол рас та шығар. Бірақ, қай мезгіл болса да, қоғам өмірінің, сыртқы қамқоры – ерлер, ішкі қамқоры – әйелдер болуына ешкім таласуға тиісті емес. Ал, аңдардың өмірін алғанда, табындап жайылатын олардың күзетінде үнемі еркектері ғана тұруы да, талассыз шындық. Құлжа да сондай қарауылдардың біреуі. Үйірімен күні бойы оттайтын ол, жусайтын шақта, қарамағындағыларын тастардың тасасына иіріп тастап, өзі биікке көтеріліп күзетке тұрады. «Қатынтастың» екінші босағасынан атылған мылтықтың даусы гүрс ете түсті. Кенет дыбысқа селк ете қалған Шоқан «құлжа не халде екен?» деп жалт қарап еді, қашуға қарғыған сияқты қимылмен, таңы ағараңдаған құлжа жота тастан көтеріле беріп, әрі емес, бері қарай бейімделіп құлай берді... Бұдырмақ тастардың арасына жоқ болды... «Үйірі» деп жорыған жануарлар қыбырлай қаша жөнелісті де, ар жаққа жоқ болды. Өліп үлгерген бейшара күзетші домалап кеп тоқтаған тұсында бүлк етпестен қалып қойды...

– Тиді! – деді орнынан тұра берген Қарамұрын.

– Тез алып тастамаса жынының дәмі етіне шабады, – деді де, Қарамұрын құлжаның, ішін жарып шек-қарынын аударып тастады.

– Адал аңның ішінде май болмайды, – деді ол Шоқанға, – етінде де туырылған май сирек кездеседі. Онда да ұрғашылары мен қозыларынан. Үйірге түскен еркектерінің ең семіз дегенінде, пышақ сыртындай ғана майлар қызыл етпен қабаттасып бітеді. Саулықтарына қарап жүрген шақта, құлжаның еті күлімсі сасып жеуге келмейді. Қазір үйірден ажыраған шағы, сондықтан етін жеуге болады. Бірақ, дәмі ұрғашыларындай болмайды... Саған, мырзам, не саулығын, не қодығасын атып жегізуім керек. Оған оралым болмай қалды. Жатар болсаң, тағы да атып берермін. Әйтпесе, «бұйырғаны осы» дейміз де:

– Әрине.

– Ендеше кеттік! – деп Қарамұрын құлжаны арқалауға бейімделіп еді:

– Өлең ше? – деді Тоқбет «орыстығын» ұмытып, қазақшылап.

– Қазақ арасында көп болған орыс. Қазақша ептеп тіл қағары бар, – деді Тоқбетті кешеден бері «орыс» деп жүрген Шоқан. Одан арғы сөзді ән-күй жағына аударып еді:

– Айдалада, таудың төбесінде, құланның қаңғырып жүрген текесіндей арқырау ұят болмай ма? – деді Қарамұрын.

– Оқасы жоқ, – деді Шоқан. – Уәде солай еді ғой.

– Мақұл.

– Ал, кәне, қосылып жіберіңіз! – деген шақта бір кісі қоңыр үнмен баяулата бастап, кейінгі жағын тауға ентелей шыққан өзі сияқтандырып шырқап кетті. Не деген күшті, әдемі дауыс! Әне бір жылы Омбыға «Италия мектебінің қазіргі ең тәуірі» деген атағы бар Камилло Франсуа Эверарди гастрольмен келген еді. Атақты әншіні тыңдауға жиналған халық оның зор дауысына тәнті болған.

– Шіркін-ай! – деп ойлап отырды Шоқан, Қарамұрынның әнін зер сала тыңдап, – қазақ елінде де бар екен-ау, мынадай ғажап күшті, ғажап көркем дауыстар!.. Әттең, не керек, халықтың, қымбат қорына қосылмай, далиған далаға босқа тарап, із-тұзсыз кете барады-ау! Тым болмаса, осындай әншілердің мұрагерлері туса!.. Бір құлжа олжасы бар аңшылар кейін оралса, манағы қалған жерін айнала оттаған аттар шалкәдені әлі де құмарта іскектеп жүр екен. Бұл кезде көкжиектен қылтиған күннің тармақты сәулесі, манағы шың тастардың төбесін малып, сұрғылт түсті шоқылар алтынға боялғандай сап-сарғылт емен жайнай құлпырып тұр. Қарамұрынның еркіне салса, Тасқатыннан құлжаны тірсегінен еткізген аршамен сүйреп, Шоқанды арқалап әкелу еді.

– Өзім ептеп жүрермін, – деп Шоқан көнбеді.

– Шаршадың ғой, мырзам, бір күн болса да тынығып, ең берісі – ертең жүр; әйтпесе, денең өзіңе келгенше осында жат! – деп Қарамұрын жік-жапар болды. Шоқан:

– Жоқ, жүрем! – деуден танбады. Ол танар еді, егер, көзі көрмеген Айжанның магниті оны өзіне еркінен тысқары тартпаса!..

– Әжемнің басына! – депті Шоқан.

– Әжесі – Айғаным ғой, – деген Әбіле, інісіне, – көзін көрген а дамы емес, неге барады оған? Аят оқуға ма! Естуім, осы бала, ислам дінін жек көреді дейді.

– Енді неге келе жатыр? – деген Қарамұрын.

– Ақпанның қызын көруге.

– Қайтеді ол қызды?

– Қызылшыл қырандай емес пе, хан тұқымы? Ажарлы қыз бар деп естісе, көргенше, тояттағанша есінен танбай ма бұлар? Бұл да сол «қызылға» құмартып ұшып келеді.

– Апырай-ә?!.. Естігенім болмаса, көрген емен сол қызды. Өзі расында сондай айта қаларлық па?

– «Хордың қызы» десем күнәлі болармын. Аспанда ғой олар. «Жұмақта» деседі ғой. Ал, жердегі әйел жынысында бұдан сымбаттыны да, ажарлыны да көрген емен.

– Ендеше, көрсе қызығады екен!

– Неге көрмейді! Іздеп бара жатқан жоқ па? Сырымбетте деседі ғой.

– Сонда!

– Бұның арты неге соғар екен!

– Неге соқсын! «Иесіне керек болса, қоңсысы өкпелемейді» дегендей, қарашаның беті жылтыраған қатын-қызы ежелден хан тұқымының үлесі, өзгелер олардан қалған-құтқанға да риза! Әбіле де жөніне кете барды. Уәлі ханның Сырымбет тауына қоныс салуы, тоқалы – Айғанымның тілегін орындаудан шыққанын, біз осы шығарманың бірінші кітабынан білеміз. Оған қоныстану, Уәліге оңайлыққа түспеген. Патша өкіметінің бұйрығымен «хан ордасы» аталатын мекенді салуға кіріскен әскерге аюлар үнемі шабуыл жасап, оңашаланған талайын жеп те қойған. Ақыры, аюды адам жеңіп, орманға бөленген екі еркешті таудың саяң етегіне орда орнаған. Қарулы қуғынға ұшыраған аю табындары әлдеқайда босып, Сырымбет төңірегінде азы ғана қалған. Айғаным және Шыңғыс заманында, адамға осы «азының» да залалы кем тимейді екен. Әсіресе жаздыгүні, ел жайлауға кетіп, қора-қопасы құлазып бос қалған шақта. Осы кезде аюлар жас қабырларды ақтарып, өліктерді жейді екен. Сондай оқиғалар кездесе берген соң, қарашыларын ертіп орда ауылы жайлауға көшкенде, еруге жарамайтын азын-аулақ үй күзетте қалады екен. Олар зиратпен қатар орданың үйлерімен қора-қожыларын да және қыстауда қалдыратын қоймаларын да күзетеді, әйтпесе маңайдағы селолар мен жатақтар, ол-пұлдарын ұрлап шыдатпайды. Сырымбет тауының теріскей жақ етегінде, аумағына ат шауып жете алмайтын, айдыны орта тұсына біткен, төңірегі қопалы қалың қамысты, екі-ақ жердегі жалтырынан суат беретін тұлабойы құс пен балыққа толған, қабандары қойдай өретін айналасын жиегіне дейін қалың орман қоршаған үлкен көл бар. Оның бұрынғы аты «Шошқасы» екен. Пірәлі ишан бір келгенінде:

– Аты «доңыз» көлдің өзі де арам, – деп, – бұрын «Қылды қарауылдың» мекені болған,– деп, көлдің атын «Қылды» ғып өзгерткен. Кейін ол «Қылы» аталып кеткен. Ордаға жұмсалатын қарағайды әскер Қылы көлінің шығыс жақ жиегінен бастап кескен екен. Ағаш көп кесілгендіктен, ол тұс аумағы кең алаң болып кеткен. Орданың күзетшілері осы алаңда, қылшақты өзенінің көлге құяр қолтығында, зиратқа жақын тұста, шымнан жасалған балағандарда отырады екен. Аржағында орда да жаяу қатынасатын жақын тұста. Орда мешітінің қасындағы бір бөлмелі қарағай үйде, бізге белгілі азаншы – Ғалиакбар қарт тұрады. Бұл кезде ол жайнамаздан түсер халы жоқ, белі бүкірейген, буындары босаған, көзі бұлдырланған, құлағы мүкістенген, таяқсыз тұрып жүре алмайтын қарт. Құр «ер қара» демесе, күзетке оның себі жоқ. Жыл жағдайына қарай «күзетші» аталатындардың үй саны көбейіп те, азайып та жүретін еді. Биылғы саны үш үйдің жұрнағы. Олар: айналадағы ағашты атпен аралап бақылап жүретін Орманбай, қолындағы тақтай тоқылдағын, іңірден таң атқанша қағудан тынбайтын – Тоқпақбай және сырқатының аса ауырлығынан, орнынан жылжуға шамасы болмай қалған–Ақпан; қалған жандары – анау екі үйдің қатын-қалашы, бала-шағалары. Күзетшілердің тұрақ-жайы шымнан жасалған балаған екенін жоғарыда айттық. Олар тігерге тұяқ жоқ кедейлер. Өзге берер азығы жоқ Шыңғыс «жайлауға тиышсыз мал» деп, ешкілерін оларға қалдырып кетеді; маса, сонасы қалың орман маңында ешкіден басқа мал шілде айларында шыдай алмайды. Күзетшілердің азығы – сол ешкілердің сүмесі: сүттей де, айрандай да ішеді, қаймағы мен қаспағы да қалың және дәмді болады, артылған сүт пен айраннан құрт пен ірімшік те қайнатады, егіз лақтаған ешкілердің, сықарын есейе келе сойып та жейді. Қылшықты түбіттерін кіріп ермек те тоқиды, өлген-жіткеннің терілерін илеп тон да тігеді, қысқасы өскелең ешкілердің күзетшілерге одан басқа да көрсетер пайдасы көп. Шыңғыстың күзетшілерге көліктен қалдырары – төрт-бес есек. Өзге көлік жаз айларында бұл араға шыдамайды. «Шыбын-шіркейге шыдамды болады» деген соң, Шыңғыс есектерді Орта Азиядан келетін өзбек сәудегерлерінен сұрап алған. Жалғыз ат – Орманбайдың ғана келіп. Шоқан Қылы көлінің жағасына, күзетшілер балағаны жағынан күн кештікке қарай ойысқан шақта ілікті. Төбелері шошайған балағандардың не нәрсе екенін білмей келе жатқанда, көзіне көл жағасының тақырында жусаған бір топ ешкі ұшырады. Маңында мал жүргенге балағандарды «кісілер тұратын күрке болмағай еді» деп жорамалдады Шоқан, Тақырға жусаған ешкілер тұсында біреу ербиеді. Содан жөн сұрау мақсатымен, Шоқан делбешіге соған қарай ойыса жүруді айтты. Таянып келсе, қара-дүрсін киімді жас қыз!.. Қолында бауынан білегіне ілген кішкене ағаш шелек. Жолаушыларға таңдана қарап тұрған қыз олар жақындаған шақта киіктің аңдаусызда алдынан арыстан шыға келген лағындай аңырып тұра қалды да, сол лақтың халіндей, жүрегі тас төбесіне шығып, өкпесі алқымына тығылып, тұла-бойы дірілдеп кетті. Қатер төнгенде қашып құтылудан басқа жәрдемшісі жоқ жәндіктей, Айжан да балағандарды беттей жүгіре жөнелді. Шоқан оның жалт еткен көзінен Айжан екенін байқап қалды: шешесіне тартқан, үлкен қара көз! Беті бала шағынан гөрі сомдана, қызғылт шырайы құлпыра түскен сияқты. Бірақ, жалпы бет бейнесі сүйір иектенген. Денесі бала кезінен әлдеқайда биіктеген! Бұл түрінде жасы он екі, он үште емес, он бес-он алтыда дерлік үстіне ілгені етегі тізеден төмен түскен қазақы, жалаң ескі көйлектен дене мүсіні аңғарылмады. Бала шағындағы қою қара бұйра шашы өсіп, өрген екі жуан бұрымы тірсегіне тиеді.

– Айжан! – деп қалды Шоқан, еркінен тысқары, қатты дауыспен.

– Сен кіріп шықшы! – деді Шоқан Тоқбетке.

– Ие, кім бар екен?

– Төсенішсіз төрінде, аса жүдеу, сақал-шаштары өскен, түсі суық, киімдері жыртық бір еркек жатыр, тегі ауыр сырқат адам: еріндерін жаланып ыңқылдай береді, сөзге жауап қайырмайды, өткір көздері өңменімнен өтіп кете жаздады. «Ақпан болмағай да!» деген ой кеп қалған Шоқанға.

– Әлгі қыз ше? – деді.

– Ол теріс қарап тұрып қалды да, бетін бері бұрмады. Тастан жасалған мүсін сияқты, ешбір қимылсыз қатып қалды. Ол Айжан еді. Әлгінде жолаушыларға қарай қалғанда, қалаша жобалғы киінген, әдемі жас жігіттің Шоқан екенің өзге кескіні өзгергенмен, бұрынғы қалпынан аумаған қалың қабағы мен шекелеріне қарай шалқая біткен қою қара қастарынан тани кетті. «Шоқан келеді» деген хабар оның құлағына шалынбаған еді. «Қайдан келді?! Неге келді?!» деген ой туманы жауып кетті оның басын. Күркеде жатқан сырқат Ақпан еді. Алыстағы Сібірден сүлдерін сүйретіп мекеніне әрең жеткен одан «қашқын болар ма» деп қорыққан Шыңғыс, Имантаудағы полицмейстр Салах Сагинович Яманкинге мәлімдеп, «каторгадан ауру болғандықтан босатылды» деген анықтамасын көрсеткеннен кейін ғана қарашы аулына тоқыратқан. Елге келе сырқаты меңдей түскен Ақпанды «тез өледіге» жорып, жайлаудан көшерде Шыңғыс күзетшілерге тапсырып кеткен. Жұлығын жалап отырған кедей күзетшілерге Шыңғыстың беpіп кеткен азығы жоғарыда айтқан ешкілердің сүмесі ғана екенін білеміз. Ақпан да соған ортақ. Төсек тартып жатып қалған, дәрет сындыруға да дәрмені жоқ. Ақпаннан көрші-қолаңдары безініп, оны бір балағанға оңаша орналастырған да, іші жиіркенішті иіс-қон, ысқа толған күркеге бас сұғар жан табылмай, «ішер» деген ас-суды есіктен ғана кіргізіп, босағаға қойып кететін. Ақпанның ол астарға сүйретіліп баруға күші кейде жетіп, кейде жетпей сұғанақ иттер ішіп кететін. Оған ас құйған ыдыстан жиіркеніп, басқа адам ас ішпейтін даяшылар ит жалап кеткен ыдысты жумастан, жаңа асты құя беретін. «Ас» дейтіні – көбіне қатықсыз қара көже. Осындай халдегі Ақпаннан көршілері қалай құтыларын білмей, жиіркене қарап жүрген шақта Саумалкөл жағасындағы орда ауылдан Айжанды түйеге мінгестірген Аба келе қалды. Бұған дейін Зейнеп Айжанды Ақпанға жолықтыру түгіл, маңына да жолатпайтын. Бейшара қыздың туған әкесіне жаны қатты аши тұра, оңаша көз жасын төккеннен басқа дәрмені болмайтын. Саумалкөлден аттандырарда Зейнептің Абаға тапсырғаны – «басқа бір күзетшінің үйіне орналастыр!» Айжанға тапсырғаны – «әкем деп маңына жоласаң ауруы жұғады да, өзің де оның дертіне шалдығасың». Аба Айжанды Тоқпақбайдың үйіне тастап, ханшаның бұйрығын ескерткенмен, ол аттана салысымен Айжан әкесі жатқан балағанға жетіп барды. «Барма» деуге көршілерінің батылы жетпеді. Әкесінің үйіне барған Айжан, еш нәрсесінен жиіркенбей, күркесінің ішін әлекедей жалады. Ол тап-талдырмаш қалпымен қарулы екен. Көрші-қолаңнан қара сабын сұрап алған ол, легенге шым-шым ғып ысытып қойған сумен әкесін тап-таза ғып шомылдырды. Сонда денесі алпамсадай, сүйегі ауыр, қимылға дәрмені жоқ әкені баладай биледі. Тырдай жалаңаш әкесінен ол қымсынған жоқ. Бір рет жуып кетіре алмаған кірін, әлденеше рет жуып әрең дегенде кетірді. Содан кейін, денесі тазарған әкесіне, өзінің көйлегінен ықшамдап үстіне және бұтына лыпа жасады. Айжанды қара-дүрсін киіндіретін Зейнеп ләмбік аталатын матадан, бидайына түйенің жүнін салдырып, астарымен сырмалатқан желен тіктіріп берген еді. Біраз киген желеннің тозығы да жете бастаған. Дегенмен – жылы. Айжан соны әкесінің үстіне жапты. Сақал-шашын тап-тақыр ғып алдырды. Әкесінің шіруге айналған қоғажай төсегін жас қоғажаймен жаңартты. Төсеніші жоқ күркенің ішіндегі көң-қоқырды шығарып тастап, белуардан құрағы аралас өлең-шөп жәйді. Күрке содан кейін иіс-қоңыстан арылып жан жайланардай дем алғызды. Айжан келе Ақпанның ас-суы да өзгеріп, ауыз тұшырлық халге жетті. Ол сауын ешкілерден сүтті біреуін көршілерден сұрап ап, сүмесінен әкесіне әртүрлі дәмді тағамдар жасады, әсіресе сүтті ұзақ қайнатып қойылтқан балқаймағы дәмді-ақ еді. Аузы асқа жарыған, денесіне, үй-ішіне тазалық кірген Ақпан оңала бастап, бұрын бас көтермейтін ол ара-тұра төсек үстіне шоқиып отыратын болды, «сөзден қалды» дейтін ол көңілін сұрағандарға тіл қатуға айналды, сонда кімге болса да айтары:

– Айжанды берген құдайға, бүгін өлсем де ризамын! Ендігі тілегім, мен жасай алмаған өмірді тәңірім соған берсін!

– Туған баланың аты – туған екен ғой,– деп таңданысты жұрт. – Кәзіргі күйінде Ақпанға кім жолағандай. Сол қалпынан мына қызы жиренбей, күркесінің де, өзінің де, адам маңайлай алмайтын ласын тазалап, бәрін де жұнттай ғып қойды.

– Әсіресе, өзің – десті біреулер, – жап-жас қыз, ұят-аятты да қойып, алпамсадай әкесін жас баладай шомылдырғанын көрсең!..

– Ұялғанда амалы қанша! Өзінен басқа кімі бар, тазалайтын?

– Адал сүт емген бала екен де!.. Өркені өссін!..

– О не, Айым?! – деді.

– «Иә,– деді ол жорамалын бекітіп, – сол!.. Шоқан аға!.. Қайдан келді? Неге келді? Әлде кездейсоқ кезігуі ме? Әдейі келуі ме?..» Сол бір сәтте Айжанның есіне ұстазы – Көкештің сөзі түсе кетті.

– Шыңғыстың Омбыда оқып жүрген баласы бар көрінеді ғой, – деген еді Көкеш, Айжанмен оңаша сөйлесе қалған бір шағында, – жақсы жігіт деседі... Ол жолы бұл сөзді неге айтқанын аңғара алмаған Айжанға, Көкеш сатылаған сөздер арқылы «шіркін, сенің жарың сол болар ма еді!» деген арманын да ескертіп қойған. Бұл арманды естігенде қаны бетіне шауып, кескіні қып-қызыл боп ұялып қалған Айжанның есінен, кейін осы сөз шықпай қойған. Бірақ ол, Шоқанды аспандағы күндей көріп, қолы жетеді деп үміттенбейтін. Сөйтіп жүргенде Айжанның құлағы, жыбыр ауыз Рақиядан «Омбыға барғандардан Қанаш сені сұрайтын көрінеді» деген сөзді шалған. Рақияның ол сыбысты айтудағы мақсаты, – «елге келеді деп естіген ағасы, мынадай жас сұлуды пайдаланып кетсін» деп Айжанның көңілін күні бұрын Шоқанға бұрып қоюда еді. (Жігіттер мен қыздарды, әсіресе, ер жете бастаған ағасы – Жақыпты жағыстырып тұру Рақияның қызық көретін қылығы да). Рақияның «сұрастырыпты» деген сөзіне Айжан сенетін. Шоқанның онысын өзіне қамқорлығының жалғасы деп қана түсінетін «менде ойы бар» деген пікір басына ұяламайтын. Міне, сол Шоқан күркесіне келіп қалды. «Жолсоқты келуі» дейін десе, аттарының басы тура, «бұнысы әдейілеп келуі болар ма? Қасындағылары кімдер?!..» Сол ойда тұрғанда, аңырайған есіктен арбалылардың күркеге тақала бастағаны байқалды. Кіре берген Тоқбеттен жасқанған ол теріс қарай қалды да, оның шыққан дыбысын естігенде, бетін есікке бұрды. Сол шақта «Шоқан» деп жорығаны да есіктен бас сұқты. Бетін теріс қарата берген Айжанның тұла бойы тағы да қалшылдап кетті. Ол қуған қасқыр қақпайлап әкеп, бұлтара алмайтын тұйыққа тыққан қоянның халіне түсті...

– Айжан! – деген дыбыс шалынды құлағына.

– Қанаш аға! – деп құлашын жая ұшып кеп, Шоқанды бас салғанын білмей қалды. Айжанды құшақтай бауырына басқан Шоқанның, да көзінен жас ыршып кетті. Дірілі күшейе түскен Айжанның қызу денесі, Шоқанның тұла бойын бұлаудай бусандырып барады... Шоқанның осындай бір қызды іздеп келе жатуынан хабары бар Тұхфатолла қыз Шоқанды құшақтай алған шақта есіктен кіре беріп, аңырып тұра қалды. Шоқан кіре бергенде кім екенін біле алмаған Ақпан, теріс қылығын көрсе, балтасын ала ұмтылуға ыңғайланған еді, жат адамның «Айжан!» дегенің қызының оны «Қанат!» дегенін естігеннен кейін, екеуінің құшақтаса кетуін көргеннен кейін, балтасын ұстай төсегінен жылжи берді де, кідірді. «Қанаш» Шоқанға әке-шешесінің еркелетіп қойған аты екені есіне түсе кетті оның. Құсмұрыннан оқуға аттанарда Айжанды шешесіне тапсырып, «күт» деп кеткенін Ақпан естіген. Содан бері оған іші жылып «бір көрсем-ау! Алғысымды айтсам-ау!..» деген арманда жүретін. Көре қалса, шағар мұңы кө те. «Мынау, сол Қанаш болар ма?!..» – деген ой келіп кетті Ақпанға, Айжанның «Қанаш» деген даусын естігенде. Айжан оны еңірей жылап құшақтай алғанда, – «сол болғаны ғой!» деп бекітті Ақпан ойын. Енді өзінің де Шоқанның жүзін көргісі, онымен тіл қатысқысы келді. Сондықтан

– Айым! – деген дыбыс берді ол, – босат, Қанашты, онымен менің де амандасқым келеді. Құлағына сол дыбыс кіргенде ғана есі кіре бастаған Айжан, не істеп тұрғанын енді ғана сезгендей, құшағын тез жазды да, бүркіттің тегеуірінінен әлдеқалай сытыла қалған қояндай жып беріп әкесінің биік қып салған қоғажай төсегінің ығына жоқ болды. Шоқан да алған аңынан айрылып, аңыра қалған бүркіттей оны іздегендей жан-жағына алаңдай бергенде, көзі қасына таяу тізерлей отырған, түрі көрден шыққан адамның бейнесіне ұқсайтын, арық денесінің саудыраған сүйектері қапшық сияқтанған жұқа, кең көйлегіне әрең жасырынатын, тірі аруақ Ақпанға түсе кетті. Жерге таянған, жіліктері жуан оң жақ қолына, қайқы жүзі жалтырай қайралған, «шалымы жарты көз» дерлік қысқалап сабынан уысына қысқан балта. Ақпанның қорқынышты сұрқынан да, қолына ұстаған балтасынан да сескенген Шоқан, санамен емес, сезімнің итермелеуімен шегіншектей берді. Оның бетіне өткір көздерімен тесіле қараған Ақпан:

– Апырай, сенбісің, Қанаш? – деді.

– Қорықпа, Қанаш. Танымадың ба? Мен Ақпанмын! – деді ол «осыдан сескеніп тұрған болар» дегендей, балтасын әрірек ысырып қойып. Қайдан танысын, Шоқан: бұрынғы биік балуан дененің орнында буындары шодырайған, бар сүйегін сыртынан санап аларлық қаңқа ғана қалған; бұрын еркектің сұлуы саналатын келбетінен қалғаны – сімілтірі қоңырайған мұрнының жіктері сүйеленген шеміршектері мен үлкен қара көзінің суалған көлдің шүңірейген арнасы сияқты аумағы ғана; сол белгілерінен Ақпан екенін шырамыта бастаған Шоқанға:

– «Ат арыса – тулақ, ер арыса – аруақ» деген осы, шырағым, – деді Ақпан. – Айжанға көрсеткен жақсылығыңның бәрін естідім. Бізден қайтар демеймін, ылайымда құдайдан қайтсын! Көңілі босаған Ақпан кемсеңдеп еді, көзінен жас шықпады. Ақпанның балағанына тоқыраған пар атты кім екенін білгісі келгендердің кеу-кеулері көңілді бөліп жіберді. Қолында мылтығы бар Тұхфатолла оларды кіргізбеді. «Бір мылтықтың аузына мың кісі сыяды» дейтін мәтелге сенетін олар, кимелеп кіруге бата алмады. Сөйтіп тұрғанда, босағадан сығалаған әлдекім Шоқанды танып қап.

– Тере! – деді өзгелеріне сыбырлап.

– Қан төре?

– Шоқан!

– Қай Шоқан?! – десті, оның бұл араға келуі өңіндегі түгіл түсіне де кірмеген әркімдер.

– Хан-иемнің Омбыға оқуға кеткен баласы.

– Не дейді-ау, жаным?!..

– Ол қайдан жүр?

– Мәнісі бар оның,– деп, іші бірдемені сезетін Орманбай қасындағыларға көзін қысты.

– Не мән?..

– Уа, халайық, бәріңізге бір сәлем! – деп, оң қолын кеудесіне қоя, басын иді. Жылы леп шыққан тұсқа, көз астарымен жымия қарай бастаған көпке:

– Құрметтеріңізге рахмет! – деді.

– Көрмеген қысқы ордаға соғып, әжемнің басына дұға оқыта келіп ем, – деді ол көке. – Бастайтын қайсының бар? Сырын түймеген төренің алдында «мен» дей қоюға қымсынған көптің ішінен бір балаң жігіт иген басын көтеріп:

– Мен, Қанаш! – деді, тағы да төменшектей қалды. Шоқан тани кетті: азандық аты

– Тоқпақбайдың баласы – Сақпан, лақап аты – Сақа.

– Сақа! – деп қалды Шоқан, қатты дауыспен.

– Кел бермен! – деді.

– «Өзге түгіл әкесіне де иілмейтін, қақырайған қатты» дегені қайда?

– «Шоқынып кетті» дегені қайда? «Әжеме дұға оқи келдім» деді ғой?! Тестерін тақаса, айқырған қолдарын қатты қыса аз тұрған Шоқан мен Сақа, мауықтары басылғандай болған шақта құшақтарын жазды.

– О, ит! – деді Шоқан, еркелеткен үнмен, екі иығынан да қапсыра ұстай ап, Сақаны сілкілеп. – Тұрқыңнан емес, көлденең өсіпсің ғой, тап-тапал боп?!..

– Сен тырна құсап сорайып кетіпсің ғой! – деді Шоқанға бойы үйренген Сақа, әзілден ұтылғысы келмей.

– Ал, кеттік!

– Қайда?

– Ордаға!.. «Білем – дедің ғой, оның жолын?»

– Білем.

– Ендеше, мінейік анаған! – деп, Шоқан Сақаға тарантасты нұсқады. Екеуі қолдасқан қалпымен ырғып мінді. Тоқбет те мінді. Онда үн жоқ. Шоқанның кім екенін білмейтін де, сұрамаған да, тек ішінен «киргизден де чиновник шыққан екен-ау» деп таңданып қана қойған қартаң ылаушы орыс, көзі көрген, бірақ түгіне түсінбеген құбылыстарға аң-таң! Аздап қазақша білетін ол, үлкенді-кішілі күзетшілердің бәрін де біледі, үлкендерімен ашына-жай аты – Прокопий. Ол сөзге тілі келмеген қазақтар «Біргепе» дейді. Прокопий десе ешкім білмейді. «Біргепені» білмейтіні жоқ. Тарантасқа отыра:

– Ханның ордасын білесің ғой, Біргепе? – деді Сақа.

– Білем.

– Ендеше, тарт соған!

– Айым, – деді Ақпан, қызының неге көзіне жас алғанын сезіп, – бекер соқпаған болар, Қанаш. «Қыран құс қайрылып шалады» деген, ораламай кетпес! Ылаушы сөз тыңдағыш адам екен. Шоқанның кім екенін ордаға жақындай білген, сыртынан атына қанық, Шыңғыспен тамырлау ылаушы, Сақаның «Сырымбет тауының саласына көтерілеміз» деуіне қарсылық білдірген жоқ. Сала жайпақтау сияқтанғанмен, арбалы аттардың шығуына недәуір қиын екен. Аттар қарсаңға мықшия, дем ала ерлеп жотаға әрең көтерілді.

– Асу осы,– деп аттардың делбесін тартып тоқтатқан Сақа жерге түсіп, – өркештердің төбесінде қызықтар бар, барайық, – деп Шоқанды қолынан тартып еді:

– Ауырыңқырап отырмын да, – деді Шоқан, қозғала қоймай, – тағы келерміз, кейін оралайық. Не «ауруы» барын Сақа іштей жорамалдайды. «Шоқан Айжанға құмар дейді» деген сөз оның да құлағына шалынған. Шоқанның мана көл жағасында жүргенде тарантастағылардан ығысқан Айжан ізімен қуып келгенің әкесінің күркесіне тығылған Айжанды көріп шыққаның жұртпен бірге Сақа да бақылап, жүріс-тұрысының бәріне де мән берген; «енді не болар екен?!» деп тұрған шағында, Шоқанның кідірмей ордаға тартуы Сақаға жұмбақ сияқты болып қалған. Ол осы жұмбақтың тез шешілуіне құштар. Олар ордаға оралды. «Орда» дегені: терезелері көп, орта тұсында қала тәртібімен салынған жалғыз есігі бар, еңсесі биік төбесі жасыл бояулы қаңылтырмен жабылған, жуан қарағай бөренелерден қиылған ені кең, тұрқы ұзын үй екен; қабырғаларының сырты сұрғылт бірдемемен қапталған. Шоқан сипап көрсе, киіз екен.

– Естуімше, – деді Сақа сөз қосып, – алғашында әппақ киіз екен бұлар, және шыли ақ қозының жүнінен басылған екен; жылдар өтіп, жел жалап, жаңбыр шая берген соң, түсі сұрғылттанған; үйдің ішкі қабырғалары да осылай қапталған деседі, өз көзіммен көрген емеспін.

– Неге?!

– Хан мен ханша тұратын үйлерге біздей пақырлар бас сұға ала ма?

– Рас па, осының?!

– Оллаһи!.. Өтірік айтсам жаным шықсын!

– Оң жақ бөлегінде, – деді Тоқпақбай, – бәйбішесімен, бірер бала-шағасымен хан-ием тұрады.

– Неше бөлме бар онда?

– Білмедім. Сыртынан топшыламақ, біздей кісілер кірмейді ғой оларға. Сол жақ бөлегінде кейінгі кезге дейін Жақып мырзамен кейінгі мырзалар тұратын. Жақып... Тоқпақбай кілт кідіре қалды. Онысы, – Жақыпқа байланысты бір оқиғаны «Шоқан біле ме, жоқ па?» дегендік еді. Былтырғы күзде, орда ауылда үлкен бір оқиға болған: Құсмұрыннан Сырымбетке көшіп келгелі, Шепе ағаш қорығыш боп, бір бұрау кескен кісіден кеміне бір тоқты, я лақ алатын; көбірек кескен кісіден түйесін, атын деген сияқты Ірі қараларын тартып алатын; берері жоқтарға дүре соқтыратын, содан өліп қалғандар да болған. Ақыры, жұрт өшіге кеп, өткен күз салт атпен орман аралап жүрген оны,әлдекімдер мойнынан ағашқа асып кетіпті, өлімтігі сасып кеткенде табылған... Шепеде бала жоғын, әйелі – Салиқа бейпіл болғанын білеміз. Сол Салиқа ерінің қырқын бере желігіп, «не төре тұқымынан таңдау беріңдер, не басымды босатыңдар» деген. Сонда сүйенгені – Шыңғыс қол артар дүмді тұқымының біреуі. Төрелер амалсыздан таңдау бергенде, Салиқа құрығын ержетіп қалған қайнысы – Жақыпқа салған. Байбалам салып қашқалақтаған он жеті жасар Жақыпты, басы Шыңғыс боп:

– Жесірді жібереміз бе? «Аға өлсе – іні мұрасы» деген, кәрісінсең бірер жылдан кейін жас тоқал аларсың, – деп, мойнын бұрап еріксіз көндірген... Бұл оқиға Шоқанға хабарланбаған. Тоқпақбайдың тұтығып тұрғаны сол, сондықтан Шоқанның:

– Неге кідірдің? – деген сұрауына «жәй, әншейін» деп жауап бере алмай қалды. Бұның жәй тұтығу емес екенін шамалаған Шоқан, «жата-жастана білермін» деп, аржағын қазғылаған жоқ. Жайлауға көшетін орда, көлік көтерерлік аса қажетті нәрселерді ғана әкететін еді, қалғанын жинастырып орда қасындағы тұйық сарайға сығылыстыра жинап, қалың қақпасының сыртынан жуан салтқы басып, үлкендігі күректей құлыппен бекітетін еді. Орданың ішінде тек ағаштан жасалған мүліктер ғана қалады. Оның да кілті Тоқпақбай да. Жасаусыз аңыраған орданың ішін аралау Шоқанға қызық көрінген жоқ. Ол тез шықты. Тоқпақбай оған сарайдың қақпасын ашып, ішіндегі қоймаларды көрсетті. Көп қойма сандықтарда екен, олардың кілтін Зейнеп тастамайды екен. Көзге көрінетіндері: кілем, киіз және солар ұқсастар. Бұларды қомсынған сияқтанған Шоқанға Тоқпақбай.

– Бұқара-шәріпте орданың мешітіне төсеуге арналып, әдейі тоқылған, тұлабойы жазылған дұғалық, патшаның баласы Омбыға келгенде Ертіс жағасына тіккен, керегесі күміс, уығы алтын үйге, хан-әжем осы кілемді төсеген, оны көріп пе ең төре-ием? – деді.

– Жоқ.

– Ендеше көрсетейін, – деп, Шоқанның «керегі жоқ» деуіне қарамай, Тоқпақбай үюлі жатқан мүліктердің үстінен кілем сияқты үлкен бірдемені төмен қарай домалатты. Жерге түсе шетін жазып байқаса, түрлі түспен құлпырған, ұстап көрсе шым-жібегі опайке-былғарыдай сықырлаған кілем!..

– Аржағын жазбай-ақ қой, – деді сапасын шетінен-ақ байқаған Шоқан. – Қымбат мүлік екенін көріп тұрмын.

– Қымбат мүлік бұл үйде көп, төрем, – деді Тоқпақбай,– көктем шыға кептірмек болып жайғанда, осынау кең алқапқа сыймай кетеді... Бұл сөзді «немқұрайды» тыңдаған Шоқан, «шаршап келем» деп, бүгін осы арада тынығарлық көңілін білдірді.

– Қайда, сонда? – деді Сақа.

– Осы ордада.

– Төсек-орын ше?

– Олар табылады, – деді Тоқпақбай. – Әлгі мүліктерден көтеруге келетін, жұмсақтау бірдемелерін ордаға кіргізіп төсейміз.

– Сол жетеді, – деді Шоқан.

– Бола берсін, – деді Тоқпақбай, – «қуыс үйден құр шықпа» демей ме, қазақ, «жыланға да ақ тамызады» демей ме? Біз де бірталай қауым емеспіз бе, осы маңда. Кедейлігіміз рас. Бірақ табанымызды жалап отырған жоқпыз...

– Әдемі сөздеріңді қоя тұрып, береріңді айт, әке! – деді Сақа.

– Бергенде, – деді Тоқпақбай қипақтаңқырап, – бұл төренің сыбағасы құлын мен тай, олар жоқ. Қой да жоқ...

– Қанаш, сен, – деді Шоқанға еркінсіп үлгірген Сақа, әкесін кимелеп,– бұрын өзге еттен лақ етін жақсы көретін едің ғой, сол әдетіңді қойдың ба?.

– Неге қоям? – деді Шоқан.

– Шикі қаймаққа езген ақ ірімшікті ше?

– Оны да қойған жоқпын.

– Төремнің осы әдеттерін білгендіктен, – деді Тоқпақбай, – бір семіз тушамды сойып астырып қойдым. Қаймақ та, ақ ірімшік те даяр. Оларды осында әкелетін шығармыз?

– Енді қайда? – деді Сақа. – Біздің балағандарда Қанаш отырарлық жер бар ма?

– Неге отырмаймын? – деп Шоқан сыпайысыған болып еді:

– Ондай орын жоқ, – деді Сақа.

– Сен тез қайт та, тағамдарды мұнда жеткіз,– деді ол әкесіне. Бақыр қазанды ала кел. Жолшыбай тоңазыса, ешкі майы жегізбейді.

– Мақұл, – деп Тоқпақбай есегіне міне берді.

– Ыдыстар да таза болсын, – деді Сақа жөнеле берген әкесіне. – Салақ қатындарға емес, Айжанға жуғыз! Оның қолы тиген ыдыс, айнадай жалтырайды. Сақа соңғы сөздерді Шоқан үшін, оның көңілін Айжанға аудара түсу үшін айтты. Бұл тақырыптағы сөздер іле жалғасып кетті. «Сен сол қызға келдің бе?» деуге бата алмаған Сақа, алыстан орағытқысы кеп, Айжанның мінез-қылығын мақтаумен болды. Неге мақтауын жорамалдаған Шоқан, кейбір дүдәмал хабарларды анықтап алғысы кеп:

– Науан хазірет деген Бұхарадан оқыған молда болыпты ғой осы ауылда? – деп сұрады Сақадан.

– Болды. Талай жыл тұрды.

– «Онық қатыны да оқымысты екен» деген сөз рас па?

– Бір қатесі жоқ. Қарындасың Рақия содан оқыды. Айжан қасында болып, бірге оқыды.

– «Оқуға Рақия – топас, Айжан зерек болды» деген рас па?

– Солай деседі, – деді Сақа, «рас» деуге, «қарындасын топас деу, Шоқанның көңіліне келер» деген оймен.

– Сен анығын айт, – деді Шоқан, – «кітаптары көп екен» дейді ғой Науан мен әйелінің? «Айжан солардың бәрін де оқып тауысыпты» дейді ғой?

– Оншасын білмедім. Кітапты көп қарайтыны рас. Бізге мәлімсіз әлде не қылмысымен, Имантауда тұратын орәднек Науан мен қатынын Көкшетауға айдап әкеткенде, медіреседе тұратын кітаптары қалып қойған. Әлиәкбар молда оларды мешітке апарған. Өзінің тістері ол кітаптарға батпаса керек. Басқа оқи алатын кісі бұл маңайда жоқ. Тек, Айжан ғана оқи алады деген соң, мен Әлиәкбардың көмескі көретін көзін алдап, мүкіс құлағына естіртпей, қайдағы жуан-жуандарын қымқырып әкетем де, Айжанға әкеп берем, «кісі көзіне түспе» деймін. Ол байғұс балға құмыққан арадай қадала қалады да, күлкісін, жылауын араластыра отырып, әудемде қалың кітапты бітіріп тастайды. «Не қызығы бар екен?» десем айтпайды. Мен тағысын тағы әкелем. Мешіттің бұрышына үйілген кітаптарды Айжанға түгелге жақын әкелем, әкелгендерімді ол тез тауысады. Шоқан Сақаға да, Айжанға да риза болған қуанышпен күліп жіберді.

– Неге күлесің?

– Жәй, әншейін...

– Күлме! Рас! Жолықпай кетпейтін шығарсын, Айжанға, сонда өзіңнің көзің жетеді оқымыстылығына. Бала жастан сенісіп өскен Сақадан, Айжан жәйлі сырын енді бүгуді Шоқан лайық көрмеді де, бұл араға неге келу себебін қысқаша баяндап берді. Сонда баса айтқаны, қайткенмен де Айжанды «Малтабар» атты қорқаудың құлқынынан құтқару.

– Оның қиындығы жоқ сияқты ғой, – деді Сақа, – хан-ием, бұндай борышқа сені Омбының көп ұлығын ертіп, әкеледі деген соң бататын бопты. Бірақ, құдай сақтап, Малтабардан әзірге іштеңе алмапты деседі ғой. Енді, ұлықтар келмейтін болса, хан-иемнің шығынға батар іштеңесі жоқ. Ендеше, Малтабарға «жөніңе кет» деп қолын бір-ақ сілтемей ме? Әсіресе, сен аралассаң? Не істейді Малтабар Хан-иеме? Бармағын тістейді де кете барады. Сақаның бұл сөзі Шоқанның көкейіне қонады. Соған көңілі көншиін десе, қу Сақа құрдас Шоқанға қалжыңдаған болып отырып, тағы бір салмақты сөзді бықсытып қояды.

– Хош, – дейді ол қылмыңдап. – Айжанның басы босады дейік онда менің күдігім жоқ. Содан кейін? Кенет сұрауға, Шоқан кенеттен жауап бере алмауын байқаған Сақа:

– Ошаққа тас болған қызды көрген де, естіген де жоқпыз ғой, Қанаш-ие? – дейді сөзін жалғастырып.

– Әрине.

– Бұл қыз да бір байға тиюі керек қой?

– Сөз бар ма онда.

– Сонда кімге?

– Қайдам!.. Бұйрықты біреу бар шығар.

– «Бұйрық» деген не ол? Оның тура аты – «Қалың мал». Малды кім көп берсе, Айжанды да сол әкетеді. «Ақпанның қызы» дегенді қайбір «қас батыр, қайран жақсы» дейтін аталықтар, күпсіген байлар, немесе терезесі тең жастар алар дейсің. Менсіне ме олар бұл сияқты сорлының қызын? Тоқал керек, бала керек кәрі-құртаңның біреуі алып кете барады да!.. Ондайлардың талайын көріп жүрміз.

– Рас! – деді Шоқан ауыр күрсініп.

– Сонда не істеу керек? – деген сұрауына:

– «Теңі ме» деген біреуге басын байлау керек, – деген жауап берді.

– Кімге, сонда?

– Мысалы, маған!

– Отыр! – деп қойды Сақаға алая қарап.

– Ендігәрі айтасың ба, сондай сөзді? – деді Шоқан.

– Айтсам, аузыма қан толсын.

– Жаңа неге айттың?

– Сені сынайын деп.

– Неге? «Бас кеспек бар да, тіл кеспек жоқ» деген деп бастап, Сақа Айжан мен Шоқан жайында естігендерінің бәрін айтып берді де:

– Кәне, өтірік деші осыны? – деді.

– Өтірігі де, шыны да бар, – деді Шоқан.

– Қайсысы өтірік, қайсысы шын?

– Шыны: осы қызды кішкене күнінен жақсы көретінім рас, бұл араға сол қызды басына төнген қатерден арашалауға келуім де рас; ал, өтірігі: осы қызға мені үйленеді деген жорамалдар...

– Неге өтірік болады ол?

– Мен сияқты оқыған, саналы адамға үйлене қою оңай емес...

– Неге қиын болады ол?

– Үйленетін адаммен әуелі танысу керек, одан кейін сынасу керек. қылығы, мінезі сыныңа толу керек, оның сынына сенің толуың керек, бір-біріңе ұнауың керек, біріңді бірің сүюін, керек, содан кейін ғана қосылуға болады...

– Ойбо-о-ой, – деді Сақа даусын созып, – ертегі ғой, мынауың?! Киіз туырлықты қазақ арасында көрмек түгіл, естімеген де жұмыс қой бұл!

– Көрмесең көресің. Орыс сияқты мәдениетті елдердің арасында бұл – дағдыға айналған іс.

– Қазақты сол дағдыға үйретпекпісің?

– Несі бар, үйретсе?

– Әй білмеймін,– деді Сақа басын шайқап,– байларда мыңдаған жылқы болады, солардан үйретілгендері жүзге жетпейді, өзгелері жүген-құрық көрмеген асаулар. Қазақ та солар сияқты емес пе? Қалай үйрете аласың олардың бәрін?

– Ол, рас, бірақ... – деп келе жатты да, бұл тақырыптағы кеңесті Сақамен соза беруден пайда жоғын абайлаған Шоқан, – әй, – деді тізеге алақанымен қағып қап, – қысыр сөзді қояйық та, іске кірісейік.

– Қандай?

– Бүркегенмен беті ашылып қалған сөзді қайтеміз, жасырып? Бүгін менің Айжанға жолығуым керек.

– Е, бәсе, – деді Сақа қуанып кетіп, – мені босқа шыжғырғанша, жөніңе көшші, солай! Не істеу керек, жолығу үшін?

– Менің балағандарға қайтып баруым ықғайсыз.

– Әрине.

– Сен барасың да, онда?

– Әрине. Сен осы үйде күтесің.

– Өйтуге болмас.

– Неге?

– Мен қала тәртібінде өскен адаммын. Оның тәртібінде – қыз жігітке емес, жігіт қызға барады.

– Сонда не қыл дейсің?

– Сен кешікпей жөнел де, қыбын тауып қызға тіл қат. Егер келуге көнсе, мен оны бұл үйде емес, жолда тосайын.

– Қай тұста?

– Мына бір тайыз өзенді кесіп өткен едік қой.

– Иә, аты – Қылшақты.

– Мен оның жағасында тосармын да, сен қызды ертіп келерсің.

– Мақұл. Бірақ, қыз байланған соң.

– Түнде ай жарық қой.

– Ауыл ұйықтады-ау деген шақта. Мен білетін Айжан болса, көзге түсіп, өлсе келмейді. Жұрт үйықтай келуі мүмкін.

– Егер келсе!..

– Басқа шақырады десе, әрине, келмейді. Сені шақырады» десе, еншалла, келер деймін. Ұмытып барады екеміз: Жаман Жалғызтау мен Саумалкөл бекетінің, орталығы саналатын Сырымбетте жәмшік аты байланбайтын, екі жақта жүргіншілерді біріне бірі жеткізіп салатын, түйісе қалғанда ғана аумастыратын. Бүгін, сәті түскенде, Жаман Жалғызтаудан келген ылаушыға Саумалкөлдікі кезіге кетті де, қонатын Шоқанды ертеңіне алып қайтуға ризаласты. Жалғызтаудікі сол күні қайтып кетті. Саумалкөл аттары етті де, тың да екен. Әсіресе, ойнақшыған көкжал шабдар біреуі шайтанның отын ала қашқандай. Сақа сол атпен балағандарға күндіз шоқытып барып қайтты да, Шоқанға қуанышты хабар әкелді:

– Ретін келтіріп тіл қаттым, – деп ол, – «жарайды» дегендей басын изеді. «Шоқанның асын ішкізіп Жатқызамын да, ауыл ұйықтады-ау деген шақта осы атпен оралып, міңгестіріп қайтам» дедім. Оған да басын изеді...

– «Бас изеген» бола ма екен, – деді Шоқан кейіп, – аузынан уәде алу керек еді ғой!..

– Сөзге мылқау сияқты қыз ол. Біреулер бірдемелерді айтса, естімеген адам сияқтанып, бедірейіп отырады да қояды. Сонда, сөз білмейді емес; айтқысы келгенде ағып тұрады... Қызыл іңірде Тоқпақбайдың қонақасысы да келіп қалды. Ыдыс та, дастарқан да, орамал да тозықтары жеткен» мен таза екен. Ет те, сорпа да өлердей дәмді. Қаймаққа бұлғаған ақ ірімшік те сондай. Тоқпақбай қонағына осыларды Айжан даярласқанын айтты. Сақа әкесіне білдірмей, Шоқанға «көрдің бе?» дегендей көзін қысып қойды. Ет еңсеріліп желінді. Дегенмен, бүйрек майы қалпақтай тушаның семіз етін тұтасымен тауыса алмайтын болған соң, Шоқан жарты етін ертеңгі сәскелікке қалдыртты. Қонақтарын түні бойы күзетіп шыққысы келген Тоқпақбай, қораға қонып қалды. Бір қаға берісте баласы оған:

– Түнде Шоқан екеуміздің қайда баруымызда жұмысың болмасын, – дегенді ескертті.

– Болсын, – деді олардың қайда барарын іштей жорамалдаған Тоқпақбай. Орда мен балағандар арасы үш-төрт шақырымдай жер еді, Қылшақты қақ ортада. Өзеннің көлге құятын сағасында Айжан мен Сақаны күтіп тұрмақ болған Шоқан Сақаның «ол тұсқа дейін атқа міңгесіп барайық» деуіне көнбеді, кешегі жайдақта қажалған тақымы, өйтуге жарамайтынын жасырды. Жұрт жатты-ау деген шақта, екеуі балағандарға жаяу бет алды. Шоқан кешқұрым Тоқбетке:

– Сен астан кейін іңірде жат та, ұйқыңды қандыр, ай жарық, мен осы маңда Сақамен біраз жүре тұрам, – деген. Тоқбет ас ішкеннен кейін, ауыз үйдегі әлдене төсенішке қисайған да, ұйықтаған тәрізді дыбыс білдіріп ояу жатқан. Өзін тәртіпті солдатпын деп санайтын ол дыңдай офицерге күзетшілікке берілгеннен кейін, сақтық жасап, қауіп жоғына көз жеткенше қалғымайтын. Оның үстіне, Омбыдағы полиция басқармасының, «Уәлихановтың басқан ізін түгел бақыла» деген тапсырмасы да бар. Осы себептермен, балағанға беттеген Шоқан мен Сақа орда іргесінен басталатын орманға жасырынғанша тасадан соңдарынан қарап тұрды да, қараларын үзген шақта берданкасын көлденең ұстап соңдарына түсті. Айжан мен Шоқан туралы жүріп жататын әңгімелерден оның хабары жоқ еді, дегенмен, Шоқанның жүріс-тұрысына қарап, бірдемені ол да жорамалдады, оның арты неге соғарын күтті. Қылшақтының құйылысына жақын сырғауылдан салған көпірге жете, бұлар аралап келе жатқан ағада шоқтары таусылып, аржағынан ашық алаң басталды. Сақа көпір үстінде тоқырады да: Осы арадан ажырайтын болып ек қой, – деді Шоқанға, – ай жарық, әне, балағандар ербиіп көрініп те тұр, мен оларға жалғыз баратын болған едім ғой.

– Сөйдегенсің. Бірақ, мен неге ере бармаймын?

– Уәделескен едік қой ол жайда?

– Бірақ...

– Сөзді көбейтпей жөніңе тарт! – деді Шоқан. Сақа ентелей басқан адыммен кете барды. Осы бір тұстың масасы ерекше қалың болатын еді. Солар Шоқанның үстіне бұлттай оралып, жан сақтарға жер таппады. Бар айласы, – қайыңның жапырақты бұтақтарын қапсыра ұстап, денесінің ашық тұстарын қағына беру. Одан мазасы кетуі кеміген жоқ. Шыбықтан жасқанған қалың маса өршелене түсіп, үстіне жабыла қонды да, түйе мен жылқының қалың жон терісінен инедей өтіп кететін тұмсықтарын қадай бастады. Шоқан өн бойын сипалаумен болды. Масалармен алысып, көпір маңында ерсілі-қарсылы жүрген Шоқан, бір мезетте, іші пысқандай, ойға да шомып кетеді. Сондағы бар ойы Айжан төңірегіне ғана оралады. Бұл, әрине, мейлінше әдемі қыз. Қала, далада көрген қазақ қыздарынан әдемілігі буған маңайласатын қызды Шоқан кездестірген емес. Бұл қазақ, сұлуы. Қазақтан да бұндай сұлу кездесуін Шоқан ұлттық мақтаныш көреді. Бірақ, сырты сұлудың іші сұлу ма? Яғни қылық, мінезі (ұлу ма? Ажары меруерттей мөлдіреп туратын талай әйелдің қылықтары мен мінездерінің түкке тұрмайтынын кездестірген. Ондайлар қазақта да жоқ деймісің? Естуі мақтаулы болғанмен, Айжанның қылық-мінезінің қаншалық құнды екенін кім біліпті?.. Сақа Айжанды ертіп әкелуге кетті. Ере ме, жоқ па? Келе ме, жоқ па? Ермесе не істеу керек? Ере қалса, жолыға қалса, саналы өмірін қалада өткізіп келе жатқан Шоқан ауыл қызының тілін таба ала ма? Ұғыныса ала ма? Оның Айжанды көргенге дейінгі ойы бір басқа еді, көргеннен кейін бір басқа. Көргенге дейін оның негізгі мақсаты – қазақтың ескі, феодалдық әдетінің, темір торына шырмалған бір сорлы қызды, қайткенде содан құтқару еді. «Қыз одан кейін қайту керек?» дегенді ойланбаған, «үйленем» деу басына да кірмеген, жәй «әдемі» дегенге, бозбалалық қызығу ғана болатын, «оның арты насырға шабар» деген ой да жоқ-тын. Айжанды көргеннен кейін бұл ойы түбірімен өзгеріп кетті. Оның сымбаты мен ажарына көзі түсе, қатты қызықты; алғаш сана емес, жыныстық сезім билеген Шоқан, оны құшуға құмартты. Кейін, ақылға келген шағында да, осы құмарлықтан шыға алар халі жоқ сияқты; сонда, егер Сақаға еріп Айжан келе қалса, құмарлығын оған хайуандық түрде білдіру керек пе? Адамдық түрде білдіру керек пе? Бастапқы түріне Шоқан, әрине бара алмайды, ол – европалық, орыстық тәрбие алған, саналы мырза; «адамдық түр» дегеннің мағынасы – екі жағының да сүйіспендік тіл тауып, бірін-бірі ұғу; сондай тілді Шоқан да, Айжан да таба ала ма, жоқ па? Бұл мәселені Айжанмен жалғасқан шаққа қалдырған Шоқан Айжан тағдырына тағы да толғанып кетті. Европаның, орыстың, орыс тіліне аударылған басқа елдер көркем шығармаларының бәрін дерлік, судай сапырып оқыған Шоқан ғашықтық жайларының талай түрімен таныса жүре, Айжан тағдырына ұқсас тағдырды бір ғана шығармадан кездестірген, ол петрошевшілдердің көрнекті біреуі – Николай Петрович Григорьевтің «Солдат әңгімесі» аталатын қысқаша хикаясы. Октябрь революциясына дейін ешбір баспасөз бетін көрмеген бұл хикая. Омбыдағы кадет корпусының оқушыларына қолжазба күйінде тараған. Кейін «петрошевшілдер ісі» аталатын архивтық материалдардың ІІІ-томына қосылған бұл хикаяның қысқаша мазмұны төмендегідей: Петербургтағы әскерлік бөлімшелердің біреуіне қайыршы шал келеді, солдаттар танысса, шал Семенов атындағы лейб-гвардиялық полктың 1812 жылғы Отан соғысында атаққа шыққан солдаты – Михайлов екен. Солдатқа алыну тарихын ол төмендегідей баяндайды: Крепостнойлық шаруаның баласы едім. Тұрмысымыз нашар еді. Бірақ, мен жұмысты қиратып істейтін балуан жігіт болып естім. Бізді қарамағында ұстайтын помещик қатал, қиянатшыл, бейбастақ неміс болатын: кім көрінгенді қазықпен сабайтын, өлтіріп тастайтыны да болатын, себепсіз балағаттайтын, жас қыздарды тіпті бала қыздарды зорлай беретін... Бір күні жұмыстан келсем кәрі әке-шешем жылап отыр. «Неге?» десем жанымдай жақсы көретін, сымбатты, сұлу болып өскен қарындасым Машаны әлгі қожамыз масқаралап кетіпті! Ыза мен намысқа шыдамай қожаға бардым да сілесін қатыра сабадым. Сол үшін өкімет мені солдатқа берді. Мен 1812 жылғы Отан соғысына қатынасып, үлкен абыройға іліктім, наградалар алдым.. Содан үйіме оралсам, әкем де, шешем де өлген, ауруға шалдыққан қарындасым өлім алдында. Осы күйіктен арақ ішіп кеттім де, осындай қайыршылық халге жеттім! Осындай халдерін баяндай келе, Франция халқы қиянатшыл королін қуғанын айта келе, орыс солдаттарын орыс патшасын да тақтан қууға шақырады. Ол шет елде, әсіресе Францияда қожалары кедей шаруаларды, солдаттарды адамша ұстайтының Россия шаруалары мен солдаттарының халі өте ауырлығын, орыс патшаларының Россияда тізгінді мейірімсіз немістерге ұстатуын сипаттай келіп, шал әңгімесін: Француздардан біз – орыстар кембіз бе? Әкелеріміз құдайға илануды айта жүре, «оған сенбе, өзіңе сен» дейді. Шіркін, маған ерік берсе, орыс балалайкасына немістерді билетер едім де, «кузькинаның шешесіне жіберер едім!» Неден қорқамыз, біз – батыр солдаттар? Өлім біреу-ақ!.. Қандас шаруаларды байларға қорлатпаймыз, оларға азаттық әпереміз! – деп аяқтайды. «Француздың ұлы революциясы аталатын 1789 жылдан, Европада 1848 жылы болып өткен революциялардан, 1825 жылы болған декабристер көтерілісінен, 1849 жылы әшкереленген петрошевшілдер оқиғасынан хабары толық, бірақ, өзі монархиялық пікірдегі Шоқан бұл оқиғалардың біріне елтімей, үнемі міней қарайтын, сондықтан, Григорьевтің «Солдат әңгімесін» оқыған шақта, көркем әдебиетке талғамы күшті Шоқанға қара-дүрсін жазылған қысқа шығарма оншалық әсер ете қоймаған. Сол әңгіме Айжан тағдырына байланысты есіне түскен шақта, Шоқан үлкен мән бере бастады. Машаның да, Айжанның да тағдырлары ұқсас. Машаның әкесі мен Айжанның әкесінің де тағдырлары, Машаның солдат ағасымен, Айжанның жетімдікке берілген ағасы – Жайнақтың да тағдырлары бір-біріне тым ұқсайды. Жайнақтың өлі-тірісін, тірі болса не халде екенін білер жан естілмейді. Ақпанның халін көзімен көрді. Айжан сырласуға әзір тұр. Одан не нәтиже шығары белгісіз. Оны Малтабардан айырып алу оңай сияқты орыс заңына жүгінсе, ешкім де бөгет бола алмайды. Бұндай күшке әкесінің жығыла кетуіне кім кепіл? Егер алыса кетсе ше? Әкені жығу оңай боп па? Жыққанда не болмақ? Ел не демек бұл оқиғаға? Әкесінің мінезі қатал екенін біледі. Сондай әкені жауықтырып алса, арты неге соқпақ? Осындай сұраулар басын қатырып жіберген Шоқан, үстіне үймелей қонған масалардың денесін тітіркендіре ащы шағуын да елеместік халге жетті. Шоқан солайша жүре тұрсын, біз Айжан жаққа оралайық. Шоқан аттанып кеткенде, өз балағанының босағасына сүйеніп тұрған Айжанның жылап қалғанын білеміз. Тарантастың қарасы үзілген шақта, ол әкесінің төсегіне келді де, шөке түсіп, ал кеп еңіреді. «Бұ несі?! – деп ойлады, төсегіне жамбастай қисайған Ақпан, – сағынды дейтін екі туып, бір қалғаны емес, әлде, жақсылық көргені есіне түсті ме екен? Оған неге осынша бүлінеді?!.. Сырттай болсын, іштей болсын, алғыс айтуы жетпей ме?» «Шоқанның Айжанда көңілі бар» дегенді Ақпан естіген жоқ, сондықтан «жас шіркін, – деп ойлады ол қызы туралы, – әдемі жігітке көзі түскен соң қызығып қап, қолы жетпейтін жұлдыз екенін еске түсірді ме екен? Әрине, ол – аспанда, бұл – жерде. Екеуінің арасы тым алшақ!» Ойын әр саққа жүгірткенмен тиянақ таба алмаған Ақпан, екеуін үдете түскен қызына бірер рет «оның не, Айым?! Қойсаңшы, балам!» деп еді, қою орнына күшейе түсті... Неге бүйту себебіне ақылы жетпеген Ақпан несі болса да жәй жылау емесін аңдап, қызының қылығына жаны ашыған жүрекпен, көз жастарын тамшылатып қойды, онысын Айжанға сездірген жоқ. Айжан сол қалпында ұзақ жылар ма еді, қайтер еді, – егер күн байыр шақта балағанына Тоқпақбай кіріп келмесе.

– Айжан үйде ме? – дей кірді ол, іші көлеңкеленуге айналған балағаннан, Ақпан төсегінің ығында шөкесінен жатқан Айжанды абайлай алмай:

– Үйде, – деді Ақпан.

– Әлгі Шоқан мырзаға қонақасы берейін деп ем, – деді ол.

– Қайда тоқырады? – деді Ақпан.

– Қысқы ордаға. Бүгін сонда қонатын болды. Қонақасыға қара ала тушаны сойдырып жатырмын. Біздің үйдегі салақтау екенін білесіңдер. Орамал, дастарқан, ыдыс-аяқ дегендеріміз кірлеу болады. Асты Шоқанға олармен апару ұят. Төре тұқымдарының бәрі де кінәмшіл, ақсүйек, жиіркенімпаз ғой. Даяр асты дәмдендіріп пісіру де біздің қатынның қолынан келмейді. Қаймаққа бөктірген ақ ірімшік те ала барайын деп ем. Оны Шоқан өзі жақсы көреді екен. Айжанға осы тамақтарды әзірлес, ыдыстарды тазалас дегелі келіп ем. Бұл баланың пісірген тамақтары дәмді болып жүр ғой, – деді Тоқпақбай.

– Қайдам? – деді Ақпан, көп жылаған Айжанның ас әзірлеуге халі бар-жоғын біле алмай. Өзі қалғып жатыр еді, Айым, әу, Айым! – деді Ақпан оятқан боп.

– Барам, – деді, Тоқпақбайдың сөздерін түгел естіген Айжан, «әу» деудің орнына, басын көтеріп.

– Тоқаң саған кепті ғой, Айым.

– Естідім.

– Ұйқылы-ояу жатыр екенсің ғой, «барам» дедің ғой?

– Барам! – деді Айжан, сілкіне түрегеп.

– Барасың ғой? – деген сұрауына, Айжан басын изеді.

– Әкең сезді ме, бұныңды? – деген сұрауына:

– Білмедім, – деп жауап берді Айжан.

– Айжан екеуміз, – деді Сақа, құрақ арасынан көріне беріп.

– Масасы көбейіп кетіпті ғой мынау араның, – деді Сақа, – ордаға тез жетіп, баспана табайық. Ал, кеттік! Сақа бастай берді.

– Сіз жүріңіз, аға! – деді, еркектің алдына әйел түспейтін ауыл әдетін сақтаған Айжан Шоқанға.

– Қатар жүрейік, – деді ол.

– Қала ғұрпы осылай, – деді Шоқан.

– Мен ауыл баласымын ғой, аға! «Баласымын ғой» деуін, Шоқан «баламын ғой» деген мағынада ұқты.

– Ордаға беттеген сүрлеу, тау етегіне таяна екіге айрылатын еді: оңға қарайғысы – ордаға, солға қарайғысы – Сырымбет тауының екі өркешінің арасындағы Беласуға. Сақаның еркіне салса, Шоқан мен Айжанды ордадағы Шоқанға төсек даярлаған бөлмеге кіргізу, «аржағын аллаға тапсырып» жапқан есікті өзі сыртынан қарауылдау еді. Осы түннің аржағында Шоқан мен Айжанның арасында қандай қарым-қатынасы болуында Сақаның жұмысы жоқ. Бүгін екеуін оңаша қамады, Шоқан алдында құрдастық қарызын ақтады, одан кейін қайтсе де мейілдері! Сол ойдағы Сақа жолдың айырымына жеткенде, оңға қарай ойыса беріп еді:

– Айжан екеуміз, – деді манадан үн-түнсіз келе жатқан Шоқан солдаты орман арасы мен тауға көтерілетін соқпақты қолымен нұсқап, – мынамен кетеміз.

– Ықтиярыңыз, аға! – деді ол.

– Ойбай-ау салулы төсек, салқын үй барда, маса-сонасы көп ағаш арасынан не аласыңдар? Және «сол саланың ар жақ, бер жағында түп мезгілдерінде аю жүреді» деген сөз бар, – деді Сақа.

– Мейлі, арыстаны, жолбарысы аралас жүрсе де, – деді Шоқан.

– Мен де ерем, сендерге, – деді.

– Ермейсің! – деді Шоқан бұйрықты үнмен.

– Кеттік, Айжан! – деп, Сақаның бетін қайырған Шоқан Беласу соқпағына түсе берді, Айжан артынан ере берді, Сақа қалшия қалған қалпынан қозғалмады. Ол Шоқанның неге бүйтуіне түсінбей тұр. Қызды иемденгісі келсе, есігі жабық, оңаша ағаш үйден қолайлы жер жоқ. Аттың арқасы қажаған тақымын әрең басып жүріп, сол жайды Шоқан Сақаға айтқан) өрі бірталай таудың төбесіне қиналып шыққанда не болады? Айжанға да Сақа аң-таң: бұған дейін кісі-киіктеніп, маңына бозбала атаулыны жолатпайтын ол «Шоқан» дегенде, неге жұрдай бола қалды сақтық қылықтарынан?! Айжанның бүйтуіне Сақа түгіл Шоқанның өзі де аң-таң. «Үн-түнсіз неге ере береді? – деп ойлайды ол. – Оның тілін менің таба алмауым сияқты, менің тілімді оның да таба алмауы ма, бұл?! Неге келе жатқаның қайда келе жатқанын шамалай ма, тегі?! Осы бір сәтте Шоқанның ойына бала кезіндегі бір оқиға түсе кетті: төрт-бес жастағы кезінде, әлдекім оған аққудың қауызынан жаңа шыққан сары үрпік, көгілдірін әкеп сыйлаған; Шоқанның жан-тәні соның үстінде болып, көз алдында ірі аққу болып өскен, ол өте сұлу және өте қылықты құс болған: қашып, қуып... деген сияқты Шоқанмен ойнайды; итті тістеп алса қаңсылататын, ешкіні тістеп алса бақыртатын, басқа баланы тістеп алса жылататын тістері өткір ол ешуақытта Шоқанның жанын ауыртпайды; өкпелей де, еркелей де біледі; түнде үй қасына қалғитын құс, Шоқан көбірек ұйықтап қалса, бар даусымен қиқулап оятады; Шоқан оған үнемі ақ ірімшік береді, кейде ол «өзің де же» дегендей, тұмсығына тістеген ірімшікті Шоқанның аузына тосады; Шоқан қайда барса да соңына ереді, кейде адасып қалса, қашан көргенше сұңқылдап мазаны кетіреді... Сол аққуды бір түнде, ауыл үйықтай ұрланып келген қасқыр ала қашып, зарлана сұңқылдаған даусынан оянған ауыл да, Шоқан да міне қуатын ат табылмай, ажалдан айырып ала алмай қалған. Қолында өскен сол дос – аққуы есіне түссе, зарлы сұңқылы құлағына естіле қалғандай, жүрегі елжіреген Шоқанның тұлабойы тітіркеніп кететін... Тауға өрлей соңына еріп келе жатқан Айжан Шоқанға нақ сол аққу сияқтанып кетті. Бұл да аққудай, үн-түнсіз елпілдеп келеді. Сонда, Шоқан кім? Жаны сүйер досы ма? Әлде, жегелі келе жатқан қасқыры ма? Айжан «қасқыр» деп емес, «адам» деп еріп келе жатыр. Баяғы Құсмұрыннан Омбыға аттанып бара жатып, жолынан әдейі бұрылып кеп, шешесіне тапсырып кетуі, Айжанның күні бүгінге дейін көз алдында. Содан бері, Айжанның ұғымында, дүниеде шын адам жалғыз ғана, ол – Шоқан. Шоқанды көру арманы болып жүрген шақта, құдай айдап келе қалды, балағандардан кеткенде қайтып оралмас деп қайғырып еді, енді шақыра қалды; сөзге келмей баруға көне кетудегі мақсаты – оңаша бір жер тауып, басындағы мұңын түгелімен шағу еді, сол ниетпен келген Айжанның Қылшақты көпіріне келе, тілі байланды да қалды! Әлі де сөйтіп келеді, тілі, ол, осы тілі «оңашаланса шешілер» деген үмітте; Шоқан қайда беттесе де соңынан ере беру себебі осы. Шоқанның да ойы ақылды боп өсіп келеді «мұсылманша көп оқыпты» деп естіген Айжанмен оңашада еркін сөйлесіп, ау-жайын байқау, жүрек сырын содан кейін ақтару..... Тоқырауға келе жатқан тұсы, – Сырымбеттің мана күндіз көрген екі өркешінің бірі. Барлық таудың да өркештенген тұсы жалаңаш тастардан құралуы сияқты, Сырымбеттің де екі өркешінің оң жақтағысы тікшіл, сүйірлеу еді. Мұқылынан тікшілі біраз биік және сырттан сүйір көрініп тұрғанмен, төбесіне шықса ортасы үлкен кигіз үйдің жұрты тәрізденген дөңгелек, оның төңірегінде жайылған керегеге ұқсас тас қорған бар; Шоқан өркештің ондайлық құрылысы барын білмейді, оның ойы – өркештің үстіне шығып отыру. Соған жеткенше, артынан ерген Айжанға тіл қатпақ емес. Екеуі де таудың төскейіне үн-түнсіз ентелеуде... Шоқан «бармайсың» дегенмен, жандай досын белгісіз қауіптен қорғау үшін, аз уақыт орнынан қозғалмаған Сақа, олардың қарасы үзіле, бой көрсетпей, соңдарынан еруге ыңғайланып еді, сырт жағынан сыбдыр естілді. Сақа жалт қараса, мылтығын көлденең ұстаған Тоқбет!

– Сен қайдан? – деді Сақа оған сыбырлап.

– Өзің ше? Қайда барасың?

– Неге?

– Мен оның күзетшісімін.

– Қайда кеткенін білемісің?

– Білем. Мен сендердің соңдарыңнан еріп келем.

– Білемісің, қайда тоқтарын?

– Шамалаймын.

– Жолын таба аламысың?

– Табам. Күндіз көргем. Сен кейін қайт, – деді Тоқбет, мылтығын көтеріп, – мынау барда оған ешкім тие алмайды. Барған жерінде тасаланып отырам да, қайтарда арттарынан ерем. «Қайтайын» деді де, кейін бұрылған боп Тоқбеттен тасаланып тұра қалды да, ол ұзай соңына ерді. Тоқбет қайыңы, терегі, қарағайы аралас, арасынан ит мұрны өтпейтін, ағаштары жуан биік боп өскен қалың орманның арасын кезетін соқпақпен, Шоқан мен Айжан кеткен жаққа ентелей өрледі. Сол бір тұста таудың иығынан құлайтын ағысы қатты бұлақ болатын, соқпақ соны жиектейтін. Алаңқы жерде жарқырап тұратын айдың сәулесі орман жынысының ішінде қара көлеңкеленіп кетті. Адамның мезгілсіз жүрісінен мазалары кеткендей, орман арасының құстары у да шу бола қалды. Орман арасының әлде не аңдары қалғудан шошып оянғандай бұтақтарды сыбдырлатып қаша жөнелісті... Шоқан мен Айжан соқпақты бойлай тауға өрлеп барады. Шоқанның күндіз аяғын әрең бастыратын қажалған тақымы тауға өрлей жазылып кеткен сияқтанды. Шамалы қарсаң кездескенде алқына бастайтын Шоқан, тікшіл биікке өрлегенде, жайпақ жермен келе жатқан кісідей ентікпей, демін еркін алады. Бұндай сергектігі, бойына махаббат сезімі құйған қуат сияқтанады оған. Олар сол қалпымен Сырымбет саласының қырқа жонына шықты. Шоқан солға қарай ойысты.

– Аға, қайда? – деді демін ентіге алған Айжан тоқырап.

– Анау өркештенген тастың төбесіне.

– Осы тұсқа тоқтасақ қайтеді?

– Шаршадың ба, Айым? – деді Шоқан кейін қайрылып. Айжанның ентігуін көрген ол:

– Қолдасып көтерілейік! – деді де, Айжанның сол жақ алақанынан ұстады. Нәзік алақанның қылуы оттай жалындап тұр. Жетектеген Шоқанға Айжан қарсылық білдірген жоқ. Қырынан қаланған жалпақ тастардың үсті кедір-бұдыр екен, олардың бетіне қалың боп шыққан қына шыққа малшынып, аяқ басуға тайғақ. Айжан бірер жерде сүрініп құлай жаздаған соң, Шоқан оның денесін өзіне тартты да, бір қолын арқасынан, екінші қолын тақымынан ұстай, көтеріп алды. Салмағы мамық жастықтай-ақ Айжан:

– Аға, қажеті жоқ! – деп бұлқынғанмен, Шоқан оны босатпады, сол қалпымен қорған тастың ернеуіне жетті.

– Отыруға қолайлы орын бар екен ғой, мұнда, – деп, Шоқан көтерген Айжанды ернеуге түсірді де, белінен құшақтай, аяқтарын төмен салбырата, иығын иығына тақай отырды. Айжан бұл қимылдардың біреуіне де қымсынбай, ырқына көне берді. Одан әрі сырласу басталып кетуге тиісті ғой. Бірақ, өйте алмады олар. Қолға – қол, денеге – дене жабысып, басқа – бас тақалғаннан кейін, олардың, өздеріне тәуелді тілдері күрмеліп, бүкіл табиғаттың, олардың ішінде адамның жастық шағына байланысты өркендеу тілдері сөйлеп кетті. Сол тілдер екеуінің де жинақы денесін отқа қақтаған қорғасындай балқытып жіберіп, не болып, не қойғанын олар сезген де жоқ. Махаббаттың осы шырмауынан олар ұзақ уақыт шыға алмас па еді, қайтер еді, егер жақын арадан мылтық даусы гүрс ете түспесе! Түнде, тұнық ауада, тас арасында, орман ішінде атылған мылтықтың даусы тіпті ащы шықты. Шошып кеткен Шоқан мен Айжан түрегеп үлгермей, атылған мылтықтың жан-жаққа дірілдей жайылған жаңғырығы бәсеңдеп үлгермей, екеуінің нақ қасынан добалдай бірдеме домалана құлады. Таң ағарып қалған екен... Екі адам тас үстіне жүгіріп шықты: бірі – Сақа, екіншісі – Тоқбет.

– Аю ғой, мынау! – деді Шоқан шошынған дауыспен үңіле беріп, шегініп. Қорқып кеткен Айжан оның бауырына тығылды.

– Аю! – деді Тоқбет.

– Кім атты? – деді Шоқан.

– Мен! – деді Тоқбет.

– Сен қайдан келіп қалдың?

– Күзетшің емеспін бе, мен сенің?

– Сақа, сен ше?

– Мен де күзетшіңмін. Мана айтқан едім ғой, «осы маңайда аю жүреді дейді» деп? Рас болды ғой... Қорбаңдаған аю көтеріле бергенде зәремнің ұшқаны-ай! Өз қолымда қару жоқ! Құр қолмен бассалғанда, немесе, тас атқанда не істейсің оған!

– Сол кезде мен бір тасты тасалап тұрдым да «талмау жерің осы!» деп, қос өкпеден тартып кеп қалдым! Аң тоңқалаң аса қулады.

– Жігіт! – деді Шоқан риза боп кетіп.

– Көрейікші өзін, – деді Тоқбет масаттанғандай, тірі ме екен, өлі ме екен.

– Тірі болса ойнап жатыр деймісің, бұлайша сұлап! – деді Сақа.

– Осы маңайда күшігі болу керек, – деді Сақа, – тауып алсақ қайтеді?

– Қой, – деді Шоқан, – күшігін іздейміз деп пәлесіне ұрынармыз.

– Қандай?

– Әкесі жоқ деймісің бұның?

– Болса, күшігін ол да қорғасар еді, көрінбегені – болмағаны ғой.

– Болса, қорғанатын мылтық бар, – деді Тоқбет.

– Іздейік, – деді Сақа.

– Қайдан табасың, қалың ағаш пен кесек тастардың арасынан.

– Ана бір жылы, бір аңшының көргені бар.

– Нені?

– Аюды.

– Қайдан?

– Оның айтуынша осы шоқының арғы құлай берісінде, жуандығына екі-үш кісінің құшағы әрең жететін, бұлақтарының аумағы кең қораға сыймастық үйеңкі бар.

– Үйеңкі өсе ме, бұл тауда? – деді Көкшетау жерінің өсімдіктерінен хабары бар Шоқан.

– Хан атаңның заманында, бір орыс үйеңкінің жас шыбығын Есіл бойынан әкеліп отырғызса керек, содан еніп кеткен көрінеді. Өзімнің де көргенім бар, іші кең қуыс, соған аралар бал салады, аю балды алып жейді.

– Ендеше көрейік, – деді Шоқан да қызығып.

– Олар барса, үйеңкінің төңірегіне үйілген, түбімен қопарылған, жуандығы сырғауылдай қарағайлар, теректер, қайыңдар!

– Бұлары несі? – деген сұрауға.

– Көрмей тұрсыңдар ма? – деп жауап берді Сақа, – үйеңкінің анау жоғарыда үңірейіп тұрған қуысына, аюдың бойы жетпейді, өрмелеп шығуға, діңгегі тік, соған сатылап шығуға жасаған айласы ғой.

– Сонда, тамырымен қалай қопарған, бұндай ағаштарды?

– Күшті хайуан ғой ол! Ту қойларды, кішігірім өгізшелерді құшақтай көтеріп әкете береді.

– Апырай ә?!

– Күшіктері көрінбеді ғой, бұл арадан?

– Әне, тығылып отыр! – деді, Шоқанның артына қорғалаған Айжан, үйілген ағаштардың астын қолымен нұсқап. Бәрі үңілсе, үлкендігі қанден иттей ғана екі ақтөс, қоңыр күшік шөке түсіп отыр. Олардың ығысып бақырғанына қарамай Тоқбет пен Сақа тасадан суырып алды да, екеуін Тоқбеттің шапанына бөлеп, байлады. Үйілген ағашты сатылап, балдың бар жоғын білгілері кеп қуысқа үңілмек оларды ішінен ызыңдай қаптап шыға келген аралар қуып шықты. Жабылған аралардан бәрі де бастарын қорғап, тырым-тырағай қашты. Айжанды Шоқан шинелінің етегіне жасырып, денесін бүйіріне қатты қысып алған еді, сонда байқаса, дірілдеген денесі, от-жалын болып күйіп барады. «Бүкіл адамзатта жалғыз жанашырым» деп, азғантай уақытқа болса да соңынан ере қалған Шоқаны, қатардағы еркектердің біреуі боп, мылқау нәпсінің соқыр тілегін орындап тынды... Алыстағы арманы болса да, Айжан үшін қалың қара бұлт басқан аспанынан жылтырады деген жалғыз жұлдызы – Шоқан еді; әлгі зорлығынан кейін, оны да қара бұлт бүркеп, әлемді қою қара түн басты да қалды... «Енді, пана тұтарым жоқ, енді бәрібір өлікпін!» деген ойға бекінді Айжан. Сондықтан Шоқанмен ажырасқан соң-ақ, бірінші ағашқа, белін тас қып буған қайыс белбеуді тұзақтап асыла қалмақ... Айжанның бұл ойын, денесінің дірілі мен қызуынан, Шоқан айтпай-ақ ұқты... Қорқау нәпсінің құлқынына қалайша тез түсіп қалуына, оның өзі де айран-асыр! Енді не істеу керек? Арқалай қашқан қозыны алысқа апарып, азаптап жеп, тойғаннан кейін өлексесін тастап жортып кететін қасқырдай бет алған жағына тарта беру керек пе? Онда кім болғаны? Айжанның өлексе болып қалмауына жалғыз ғана жол бар, ол – кедергі атаулыны қиратып, жаны сүйіп үлгерген қызды өмірлік жарына айналдыру. Бірақ, қалай? «Кедергі» дегендерді шамалап көрсе, асуы қиын асқар таулар, кешуі қиын мұхиттар сияқты... Соларды дүние жүзіндегі ғашықтардан кейбірі өте алып, көбі өте алмауын, Шоқан ертегілерден де естіген, кітаптардан да оқыған. Сондай сергелдең жолға Шоқан түсе ала ма, жоқ па? Көп толғанудан кейін Шоқан ол жолға түсуге бекінді. Бірақ, қалай? Ол жайда, егер тілін шығара алса, Айжанмен ақылдаспақ та, шығара алмаса, өз жоспарын айтып, соны орындауға серт бермек. Ол жоспары: Айжанмен бүгін, қазір қоштасқаннан кейін туған аулына тығыз жүріп кетіп, әке-шешесінен ұлықсат алмақ та, егер олар ұлықсат бермесе, орыс заңына жүгініп күш жұмсамақ; бұл бетінде «хандық» «күңдік» деген ұғымдарды сыпырып тастап, тек, «адамдық» деген сананың ғана еркіне көнбек. Шоқанның бұл ойларынан хабары жоқ Айжанның басын билеген жалғыз ой – қайткенде де тез өлу! Сондай санада олар Қылшақты көпіріне жетті. Ол маңайдың жазғы таңындағы ауа құбылысы қызық: түнде айы, жұлдыздары жарқырап тұрады да, таңға жақын, не таң сіберлей көк-жиектен көтерілген қою бұлт, лезде аспан әлемін бүркеп ап, желкемдене қалған ауаның екпінімен, сапырыла жөңкіледі кеп, ол кейде төпей құйып өтеді де, кейде «ақ жаңбыр» аталатын сіркіреумен, күн ұзаққа, кейде әлденеше күндерге созылып тұрып алады. Бүгін де таң құлаң-иектене шығыстан торлана қалған бұлт көкті күтірлете күрілдеп, найзағайын жарқылдата, шүмектей құйып батысқа беттеді де, содан қайтып оралмады, арт жағы сұйыла, сирей кеп, біздің геройлар Қылшақты өзеніне тақала, аспанның шығыс жиегі жарқырай ашылды да, биік аспанды белуардан тармақты нұрына бөлеген күн, көк төбесінен жайнап көтеріле берді. «Айжанды түнде осы арада тосып алған Шоқанды серіктері осы арадан ордаға қайтар» деп ойлаған еді, өйтпеді Шоқан. Көпірге тақала:

– Сендер қайта беріңдер! – деді ол Тоқбет пен Сақаға.

– Сен ше? – деді олар қосынан.

– Мен Айжанды мекеніне апарып салам.

– Біз... – деп келе жатқан екеуіне:

– Тіл қайырудың қажеті жоқ, – деді ол бұйрықты үнмен, – қайтыңдар, мейлі; тұрыңдар, мейлі! Айым, екеуміз кеттік. Денесін ілгері қарай икемдеген Шоқанның жүрісіне Айжан қарсылық білдірген жоқ. Іштей өйтуіне қарсы: біріншіден – үнсіз жүре берудің қажеті қанша? Екіншіден – маңа, Сақаға еріп балағаннан кеткенде ұйықтаған сияқты болып жатқан сорлы әкесі не халде? Айжанның ойынша, «ол ұйықтап білмей қалды»; егер онысы жалған ұйқы болып бәрін де біліп жатса ше? Ондай халде болса, неге үн шығармады ол?! Жанындай көретін жалғызын Сақаның ертіп әкетуіне қалай көнді?.. Көне қалғандағы ойы не?.. Айжан қолына келіп, денесіне аздап әл біткен Ақпанның, ашық күндердегі әдеті, таң біліне балағаннан тысқа шығып, сәске көтерілгенше, күн сәулесіне қызынып отыратын; бүгін де солай отырса қайтпек? Оның жүзін ұялмай қалай көрмек? Апан бұл кезде дағдылы орнында ояу отырды. Қызында Шоқанның көңілі барын, қызының Шоқанда көңілі барын Шоқан балағанына бас сұққанға дейін сезбейтін еді Ақпан. Шоқан көріне байқаса, қызы жылан арбаған бозторғайдай берекесізденеді де қалды!.. Артынан, Тоқпақбай Шоқанға арнаған дәмдерін даярласуға шақырғанда, «барам!» деп құрақ ұшты да кетті!.. Онысы да түсініксіз... Одан кейін Сақа келіп, ертіп әкеткенде Ақпан ояу жатыр еді. Сыбдырын сездірмеген қимылмен қызы балағаннан шыға бергенде, «Айжан!.. Қайда?!» деп қала жаздады да, неге екенін өзі де білмей аузын баса қойды. Ондай дыбыс бермеуіне өкінген Ақпан неге екенін өзі де білмей, жастық астындағы балтасын ұстай еңбектеп есікке жетсе, Қылшақтыны беттей қараңдаған екі адам ұзап қалған екен. Олар Сақа мен Айжан. Енді үн қату тіпті ыңғайсыз, ұйқыдағы ауыл оянуы мүмкін. Өйткені ұяты тіпті күшті. Қызын Сақаның қайда алып бара жатқанын енді ғана жорамалдаған Ақпан егіліп, ал кеп жыла!.. Неге?.. Сақа оны, сөз жоқ, Шоқанға әкетіп барады. Төрелердің әйел құмарлығы, жеңсікқойлығы Ақпанға мәлім. «Шоқан да солай екен ғой!.. Дұрыс, ол тұқымдық дағдысымен шақыртқан екен дейік, сонда, балапандай бейкүнә, періштедей пәк көріп жүрген жап-жас және ақылды деп санайтын қызы, бұйдалы тайлақтай елпілдеп, Сақаға неге ере қалды?!...» Осы ойлар басын қатырған Ақпан, балтасының басына алақандарын төсеп, иегін сүйеген түрде, қызын ойлаған сайын жылауын үдете түсті. Сондай бейнеде ол таңның атқанын да, жаңбырдың құйып өткенін де, шыққан күннің жылы сәулесін де сезген жоқ. Ол, тек, денелері жабысқан Шоқан мен Айжанның жақындап қалған сыбдырларынан ғана басын көтерді. «Түсінікті! – деген ой кеп оған, – бұның арты не болады?!» Қызын да, Шоқанды да ұялтқысы келмегендей, ол бүкшиген қалпында иегін балтаға тағы сүйеп, қалғып отырған бола қойды. Олар оны нақ қасына келгенде ғана байқап, шошынған үнмен «астапыралда!» деп тоқырай қалысты. Ақпан кенет дауыстан шошып оянған боп:

– Мазағың ба бұл, Қанаш?.. Азабың ба? – деді суық түспен, өткір көздерін қадай, басын көтеріп.

– Азабым! – деді Шоқанның ұшқыр ойы, жауапты тез тауып.– Неге ондай сұрау қойдыңыз?

– Жәй, әншейін... Хан тұқымының мазағы да аз болмайтын...

– Мен хан тұқымы ғана емеспін, адамның да тұқымымын...

– Айым, қонақ келді ғой, үйге! – деді, ел дағдысы есіне түсіп.

– Барымызды берерміз, әке! – деді Айжан Шоқанға жымиып.

– Ал, Айым, сен қаласың да,– деді Шоқан демін соза алып, – мен кетем де!..

– Мен сізді шығарып салам!

– Шығарсаң шығар, балам! – деді Айжанға.

– Ал, Айым! – деді Шоқан, – осы жерден кейін орал.

– Айжан үндемеді. Несіне үндесін? Енді қайтып қолы жетуден үміті жоқ аспандағы жұлдызы–Шоқан әлдеқалай ағып кеп, құшағына қаусырылған еді, сол құшақтан сол жұлдыз ұшқалы тұр; Шоқан қаншама сендірдім дегенмен, өз аузынан да «сендім» деген сөз әлденеше рет айтылғанмен, қайтып оралуына Айжанның күдігі күшті. Бірақ, соған қайғырмайды ол. «Бақыт атаулының бәрі уақытша» деп түсінетін оған, мына бақытының бір күндік қана болуына риза. Көп күндігі оралмаса да мейлі. Оралмауына көзі жеткен күні, баруға бекінген құшағы – қабір... Сонда да қимастық көңілін құшағына жабысқан қимылынан аңғартқысы келген Айжан, жасы мөлтілдеген көздерін көтере, Шоқанның бетіне тіккенде:

– Айым! – деді, Айжанның қызуы дағдылы қалпына келген денесін сол қолымен бауырына баса, оң қолымен сәскелікке барып қалған жарқын күнді нұсқап, – сені шын сүюіме және берген сертімнің беріктігіне, бүкіл әлемнің ең қымбаттысы – сонау күн куә!.. Олардың еріндері бір-біріне қатты қадала сүйісті. Бұл – қожа мен күңнің, қуатты мен дәрменсіздің еріксіз сүйісуі емес, теңдескен адам мен адамның, біріне бірі құмартқан екі жыныстың жүректері елжірей сүйісуі еді!..

– Сен ғана емессің Шоқанға айттырған қыз; сенен басқа да талайлары бар, – десе, ауылдың атақты адамдарының көп қатын алуына көзі үйренген Маңғаз:

– Оқасы не, оның?! Өзім бірінші болсам, маған сол жетеді, одан кейін үйірлеп алса да мейлі! – дейді. Аз күннен кейін Шоқанның Атбасар жәрмеңкесіне келу хабары дүңк ете түсті. Бұған Маңғаз ғана емес, Ерден де қатты қуанды, ол да «Шоқан басыма үйме-жүйме бақ әкеліп орнатады» деп түсінді. Алғаш ол Гасфортпен келуіне әзірленіп, Атбасар өлкесіне ақ үйлі, жасаулы ауыл қондырмақ еді; артынан Гасфорттың келе алмау хабарын естіді, бірақ оған дәл Шыңғыстай қайғыра қойған жоқ. «Малым да, басым да толып тұр» деп түсінетін ол, шен-шекпенге Шыңғыстай құныға қоймайтын еді. «Жәрмеңкеге әскер ерткен Шоқан ғана келеді» деп естіген соң, қызы онымен оңаша сұхбаттассын деген оймен, жәрмеңке жағасында өтетін «Керегетас» пен «Жабай» өзендерінің түйіскен тұсына жасаулы жалғыз-ақ отау тіктіретін болды. Бұл хабарды Шыңғыс естіп жатты. Соған да шүкіршілік етіп жүрген кезінде, құдай ұрып Жаман Жалғызтаудан Әбіленің, ыңғайсыз хабар әкеле қалуы бар емес пе?!.. Шыңғыстың кешқұрым, малмен суға түсерде салт мініп көруге қызғылықты құла қасқа жылқыларын аралап келетін әдеті болушы еді. Бүгін де сөйтіп, түбі құм-қайраң Ақая көлінің мөлдір, тұщы суына қанған жылқыларын өріске беттеп келе жатқанда, алдынан тепеңдей жортқан біреу көріне кетті. «Ыңғайсыз жүрісті бұл кім?!» деп көзін тігіп келе жатқанда, «танымасы» Әбіле болып шықты. Оның бүкіш, берік белжеміш «көк шолағының танауы делдиіп, қара терге сабылған. Бұл жүрісі ұнамаған Шыңғыс, қайдан, неге бұлай келе жатуын тез білгісі келгендей:

– Неге асығыс қайттың? – деді сәлемдескен соң-ақ, – Жуық арада ғана кетті деп еді ғой, балаңның басын бекітуге?

– Бекіте алмадым.

– Неге?

– Не болды?! – деген әйеліне Шыңғыс Әбіледен естігенін айтып берді.

– Е, тәйірі, сол ма еді?! – деді, естігеніне мән бермеген Зейнеп, – сонша қайғырып, соған!..

– Бәйбіше-ау, мән бермегенде...– деп бастап, Шыңғыс көңіліндегі күдігін ақтарып берді.

– Сені құдай алмаған екен! – деді Зейнеп, әлі де мән бермей.

– Неге?!..

– Бала-шағаның сөзіне араласып...

– Қайдағы бала-шаға?

– Қап, енді, айтуға аузым бармай отырған сөзді шығарасың-ау енді!..

– Қандай сөзді?

– Неменеге мылқау бола қалдың, түк білмегенсіп?.. Бозбала болып көрмедің бе өзің? «Бетінің қаны бар» деген қыздардың қайсысына көз алартпаған едің сонда?

– Уа, қой!–деп, ескілерді еске түсіруге ұялғансыған еріне:

– Ендеше айтып отырғаның не?– деді Зейнеп өршеленіп,– балаң азар болса, өзіңе тартқан шығар, көзі қызыққан ұрғашыны көлденең өткізбей, етегіне жармаса кететін!.. «Пәлен жерде қызыл бет бар» десе, Шыңғыс басыңмен, күні кешеге дейін ұялмай-қызармай шапқылап келген жоқпысың?..

– Ұят сөзді айтпасайшы, бәйбіше!..

– Сен неге айтасың?

– Не деп? – деді, әйелімен бұндай сөзге келудің, арты кейде жанжалға соғуын есіне алған Шыңғыс, не тақырыпта кеңесіп отырғанынан жаңылып қап.

– Бозбалашылық құрған балаңның жолын аңдып?

– Ол емес, бәйбіше.

– Енді не?

– Бірыңғай бозбалашылық болса, қайғырам ба? Қай жігіттің жолына тосқауыл болам? Мені мазасыздандыратын басқа нәрсе.

– Не? Малтабар ма? Оның несінен ығысасың, енді? Күткен төрелерің келмейтін болды. Сондықтан одан алам ба деген ақшаның керегі де болмай қалды...

– Неге керек болмасын, бәйбіше!.. Ақшаның керексіз болатын, көптік қылатын кезі жоқ қой. «Қыз» деп қызықты ғой Малтабар ол қалыңдыққа. Егер болмай шықса...

– Алжудан саумысың, Шыңғыс, өзің көр-жерді кеңес қып, аузыңды ауыртып? – деді Зейнеп ар жағын айтқызбай, – ондай ой мазаңды алса, қолыңнан жеңгелет!.. Намысына тиген Шыңғыс әйеліне адырая бір қарады да, аузына келіп қалған «не оттап отырсың?!» дегенді айта алмады. Жас кезінде бірер қабат үні де, қолы да тиген Шыңғысты Зейнеп бертінде билеп ап, егесте қолын түгіл, тілін де тигізе алмайтын; қол қата алмағанмен, жүре келе өткірленген тілін Зейнеп Шыңғыстың жанына батыра түйреп алатын, Шыңғыс оған ыңқ дей алмайтын. Сол салтымен, бұл жолы да әйелінің бетіне қаймыға қараған Шыңғыс кейінгі кездегі ең ауыр сөзі, – «мұндарды» ғана қолданып:

– Айтпайтын сөзді айттың ғой, мұндар-ау! – деді әйеліне, – біраздан кейін, Малтабары құрысын, мен үшін. Қай бір теңдесіп ілік болған адамым ол менің? Ақшасы да құрысын, айта берсең! Әзірге оның ақшасынан оң қолым, оймақтай аузым таза. Тал шайнап, қыл жұтпаған адаммен айрылып кетуім де оп-оңай. Түптегенде, менің уайымым онда емес, басқада...

– Неде?

– Тіліңді ұзағырақ ұстап жүрсің ғой, бәйбіше, сен маған,– деді Шыңғыс демін соза алып,– о да бір уақыт шығар!..

– Құлындағы – сақауыңды, құнандағы – тісеуіңді қопармай айтарыңа келсейші! – деді Зейнеп қабағын шығып.

– Келсем, маған Малтабардан бұрын балаң қиын бола ма деп қорқам.

– Қай балам?

– Қанашты айтам да!

– Оның не қиыны бар?

– Сол қызды соның өзі алам десе қайтеміз?

– Астапыралда! – деді шошып кеткен үнмен, жағасын екі қолымен қапсыра ұстай алған Зейнеп.

– Неге шошыдың, бәйбіше?

– Айтпайтынды айтқаның, не қылғаның?

– Қандай айтпайтынды? – деді Шыңғыс, әйелін ширата түсіру ниетімен.

– Неменеге білмегенсіп қалдың? «Қанашжан күңін алады» дегенге аузың қалай барады?!..

– Ылайымда өтірік болсын, бәйбіше! Егер рас болса ше?

– Мүмкін емес! – деді Зейнеп, басын шайқап, – оқу аздырып жібермесе, Қанашжан өйтуге тиісті емес.

– Әмин, айтқаның келсін! – деп Шыңғыс алақандарын жайды да, сақалын сипады. Бәйбішесінің аужайын байқаған, іштей риза болған оның ойы бұл сөзді әрі қарай қоздырмау еді.

– Кімнен естідің бұндай хабарды? – деп сұрады Зейнеп.

– Ел аузына қақпақ боламысың? – деді Шыңғыс, тура жауап бергісі келмей, егер берсе, айтқан адамға Зейнеп өшігіп кетер деп қорқып. Оның салтында, өшіккенінің тыйтығына жетпей тынбау бар.

– Кім де болса айт! – деп дікеңдеген әйеліне:

– Мүмкін өтірік болар, түп қазығы дұшпан біреуде болар, жата-жастана, оны да анықтармыз, әзірге жөнелтіп кетпей, сабыр ете тұр, бәйбіше! – деді.

– Білмей қоймаймыз, – деді Зейнеп нық дауыспен, – жалған сөзді шығарған кім де болса, түбіне жетеміз!

– Әрине. Тек жалған болсын.

– Қанашың келіп қалды, Әя-апа! – деп, Аба есіктен кіре бергенде, «не дейді?!» деп жер таяна түрегелуге ұмтылған Зейнеп, етбетінен құлады. Ол ауыр денесін билегенше, босағаға соқтыққан қылышы жалтылдап, Шоқан да кіре берді.

– Апа! – деп кірді, шешесі осында екенін естіген ол, құшағын жая, бар даусымен! Зейнеп тұрып үлгермей, қасына келіп тізесінен отыра қалған Шоқан оны құшақтап үлгерді... Қатты қимылдан ба, өлшеусіз қуаныштан ба, Зейнептің тепеңдей соққан жүрегі алқымына тығылып, желпілдеген өкпесі демін әрең алғызды. Оның қақала-шашала шыққан үнінен: «Қанаш!.. Қанашжаным!.. Жүрегім!.. Қолқам!.. Шыбын жаным!»–деген сөздер ғана естілді. Дене күші азайғанмен, Зейнептің қолдары қарулы еді. Сол қарумен қаусырған Шоқанның денесін қатты қысқанда, нәзік бойындағы әлсіз сүйектері күтірлеп сынып жатқан тәрізденді. Оның үстіне көзінен бұлақтай саулаған жастары, Шоқанның аймалаған бетіне нөсердей төгіліп, қысаңқы демін тарылтып барады. Сондай ыңғайсыздығы бола тұра, көп жылдан бері көрмеген шешесінің құшағынан шығуға Шоқан тырмысқан жоқ. Шеше қысқан сайын ол жабыса түсті. Ол:

– Соншама неге егілдің, апа?!.. Қойсайшы, апа!..– дей берді.

– Ке-ле-е-ен, жетер енді! Жолдан қалжырап келген баланы шаршатпа! –деген үні естілмесе. Аппас Уәліден туған он төрт ұлдың үлкені. Жұрт оны «момын, бір сөзді, тоқтаулы кісі» деп сыйлайды, Уәлі нәсілдері де «Үлкен аға» деп қадыр тұтады, өзгеге өктем – Зейнеп те келіншек күнінен именіп жүреді... Сондай адамның даусы құлағына шалынған соң, Зейнеп Шоқаннан құшағын жазды да, арқасын жауып жүретін торғын шаршысының етегімен бетін сүртіп, демі денесін селкілдете ықылық атты. Көпке дейін ықылығы басылмаған Зейнепке құттықтау сөздер айтқан Аппас:

– Ал, келін, өзгеміз кетейік, көп жылдар бойы көрмеген шеше мен бала, бір-біріңді сағынған шығарсыңдар оңаша қалып мауықтарыңды басыңдар! – деді. Аппас және қасындағы бірер адам шығып, Зейнеп пен Шоқан оңашаланды. Үлкен ағасының «басыңдар»деп кеткен мауқы, Зейнепке белгілі, ол Шоқанды қайткенде де Айжан мәселесінде ырқына көндіру. Өйтуге күші жетер-жетпесіне сенімі жоқ Зейнеп «шамам келгенше айналдырып көрейін» деп, ордада бас қосқан Уәлі тұқымдарына уәде берген. Енді баласымен оңаша қалғанда не істеу керек? Сағынған баласымен көріспей жатып, кеңірдектен ала кету керек пе, болмаса, тапсырмаға аналық мауқын басып ап кірісу керек пе? Сол оймен қинала қалған Зейнепті бұл тұйықтан Шиқан шығарды. Анасының ойын сезгендей, өзінің де сөзді неден бастарын білмегендей, «балта көтерілгенше ағаш жал табадының» керімен, ол:

– Апа, мен аздап дем алсам қайтеді?– деді.

– Ал, құлыным! – Зейнеп, көне кетті. – Анау салып қойған төсегіңе жат! «Сөйтейін» деп төсекке беттеген Шоқан, шешесі кетіп қалар деп ойлаған еді. Өйтпеді Зейнеп. Шешесінің кетпеу қалпын байқаған Шоқан:

– Апа, өзің де тынықпаймысың? – деді.

– Мені қай құдай алар дейсің, Қанашжан. Жайланып жата бер! Қисайғым келсе, осы арадан да орын табылар, – деді Зейнеп. Шымылдықтың алдын түсіріп, сыртқы киімдерін шешінген, жолға арнап тіктірген пижамасын киген Шоқан, сыбдырға қараса, оң жағында бүктелген шыт көрпемен, көлемді жастықты көтеріп шымылдық ішіне шешесі кіріп келеді екен. Ол:

– Қанашжан! Көзіңнің шырымын ал, мен төсегіңнің алдына қисаям, – деп еді:

– Мен онда, қасыңа қисаям, – деді Шоқан.

– Неге, құлыным-ау?! Жамбасыңа жер батар.

– Құшағыңды сағындым, апа!..

– Ендеше, келе ғой, күнім!

– Зейнеп сол жақ білегін Шоқанның мойны астына төсей жатты. Шоқан сонда шамаласа, көрмеген көп жылдардың ішінде, шешесінің бұрын сыла ғана семіз денесі, қазір тіпті жуандап, құшақ қаусыра алмастай болып кеткен екен. Тек, қызыл шырайлы беті ғана жалпаймай, бұрынғы сопақтау, көркем келбетін сақтап қапты. Зейнептің сынауынша, – бала шағында «шарға бола ма» деп жоритын денесі, қазір сұңғақтана өсіп, ортадан жоғарырақ бойлы жігіт бопты; бет бейнесі де бірталай өзгеріп, көз аумағы кеңи мұрын үсті көтеріле, қастары қалыңдай, өңі қоңырлана түскен сияқты, жоғарғы ерніне қырбық қара мұрт түбіттене бастаған... Шешесісінің құшағына бөленген Шоқанның есіне, Айжанның «араб ақындарының бірінен» деп айтып берген бір ауыз өлеңі түсті:

– Жайша ма, Қанаш? – деді көзін ашып.

– Жәй, «қолың ұйыды ма» деп...

– Ойбой, күнім-ай, ұйыса қайтуші еді? Он ай көтеріп, омыртқам үзілгендей болғанда да ауырсынбаған қалқам-ау, құшақтағанда неге ауырсынайын!.. Түр-тұлғаңа қаншама қадалып қарағанмен, құмарым қанар емес, құлыным; еңкейші, бері қарай, тағы да сүйейін!.. Басын иген Шоқанды бауырына басқан Зейнеп, ағыл-тегіл жылады кеп...

– Апа, мұның не?!..

– «Не» дегенің не, сәулем-ау!.. Жұрт сені «өсіп кетті, пәлен боп, түген боп кетті...» дегенмен, өзіме ауылдан аттанған қалпың сияқтанасың да тұрасың!.. Жүрегі елжіреген Шоқан жылап жібере жаздады. Оның есіне бала шағында Жаманқұл ақыннан естіген, желісін әлі ұмытпаған «Көр-ұғылы» жыры түсіп кетті: шешесі өлгенде, Көрұғылы құрсағында кетеді де, біраз күннен кейін қабырда туады; алып және батыр боп туған бала өлік анасын емсе, мамасынан сүт шығады; бала үш күнде торалып аяқтанады да, қабырды тесіп сыртқа шығып ойнайды; сол маңға жайылған жылқы келгенде бір әдемі құлынды ұстап мінеді, ол да баладай тез есіп, аз күнде бала – балуан жігіт, құлын – ірі тұлпар болады; бала енді ат үстінде ойнай бастайды, бірақ, мекені – қабыр, елік анасының қасы; анасын баласы қанша емсе де саулаған сүті сарқылмайды; сөйтіп жүргенде бала қырқынан шығып, ойыннан мекеніне келсе, қабыр тесігінің аузында адам айтқысыз үлкен айдаһар оталып жатыр!.. Ысқырып айбат шеккен айдаһар Көрұғылыны жуытпайды; айдаһарға шамасы келмеуін байқаған батыр, «тым болмаса, анамның ақ сүтіне ақтық рет мейірімді қандырайын!..» деп зарланады; мейірімсіз айдаһар зарға құлақ аспайды, меселі қайтқан Көр-ұғылы жортуыл жолына түсіп кете барады...» Есіне түскен осы ертегі-жырдың мәніне Шоқан енді ғана түсінгендей болды. Олардың сол қалыпта қанша жатарын «аллам» білер еді,– есік жақтан сыбдыр естіле қалмаса. Екеуі де сығалай қараса, біреу киіз есікті көтеріп, ағаш есікті ашып жатыр. Зейнеп тани кетті, – Шоқанға қызмет етуге белгіленген Тақырбас екен. Хандық заманда «төре», «төлеңгіт» болып бөлінетін, «төресі» – хан тұқымы, «төлеңгіті» – келімсектер болатын, төлеңгіт төренің ішкі-сыртқы күту жабдықтарын атқаратын әдет, хандық дәурені өткенмен, олардың арасында әлі де жүріп жататын еді. Төлеңгіттерден Шыңғыстың соңғы кездегі жәрдемшісі – Кірқабақтың Тақырбасы, Зейнептің жәрдемшісі, оның пысық таза әйелі – Асыл болатын.

– Өзі неге келмеді?! – деп сұрады Шоқан. – «Алты жасар бала алыстан келсе, алпыстағы атасы алдынан шығады» дейтіндеріңіз қайда?

– Әкелігін сатқаны да және ол әкең бірер жылдан беpі «құяң» деген сырқатқа ұшырап, ара-тұра белін баса алмай қалады; мен барсам сонысы ұстай ғап, төсектен тұра алмай жатыр екен, – дей салды. – Ол – әке, сен – бала екен, келмесе, сен бар! Қайдан барады, Шоқан; әкесінің ұстап жатқан «құяңы» тәндікі емес, жандікі екенін Шоқан Аппас айтпаса да шамалайды. Жаман Жалғызтау мен Сырымбеттен ескен өсек желі оған жетіп жатқан болу керек, сол жел үрлеген хандық намысы кәзір жалын атып жатуға тиісті; сондай лапылдаған шағында көріне қалса, бұны да шарпуы сөзсіз; олай өртенгенде не болады?.. «Ақылсыз емес» деп санай» тын әкесінің, алдынан өзі тосқауылдамай, шешесін кесе-көлденең тартуын, Шоқан өртелмеудің амалы деп ұғады; түсінісу үшін, оған әкеден шеше жеңіл; ол «құтырған бурадай зіркілдеп отыр» деп санаған әкесін «бұйда боп шегерер» деп шешесіне сенеді, сондықтан шешесіне тез жетуге асығады... Шоқанның әкесіне бара қойғысы келмеуін сөз әлпетінен аңғарған Аппас өткеріле түсейін деген ойымен өтінішін қайталап еді:

– Жалынба, Үлкен аға, – деді қарсы алған топпен бірге келген, көргеннен бері Шоқанның мінез-қылығын ұнатпай отырған Жақып,– сәлемді сатып алмайды кісі. Берсе берер, бермесе қояр. Жақыптың сөздерін кідің алған Шоқан, оған түйіле бір қарап қойды да үндемеді. Тетелес ескен ол екеуі, Шоқан оқуға кеткенге дейін бірі мен бірі ұрсыса, төбелесе беретің өш те. Шоқанмен көріскен жерде, өзгелері шапыр-шұпыр қолдасып, жамырай амандасқанда Жақып іркіліп оңашарақ тұрды. Сонысын ұнатпаған Шоқан кішірейіп бара қоймады. Бұл қылықтарын ұнатпаған өзгелері көрсе де көрмеген болды. Жақып ауылдың сал жігіттеріндей сәнді киінген екен. Бала кезінде де бойшаңдау ол екі жас үлкен Шоқаннан биік болмаса, аласа емес. Имек мұрындау, кем иектеу қызыл шырайлы кескіні көркем жігітке таңдық. Сақаның сырттай таныстыруынша: Жақып мейлінше әйел құмар, қызыл бетті қыз-келіншекте, оның құрық салмағаны жоқ, егер көнбесе, қастандығы даяр тұрады. Орда ауылдан балағандағы әкесіне барған Айжанға да сол бейбастақтығын көрсетем деп, Ақпан оны балтамен шауып өлтіре жаздаған. Сол жайларын естіген Шоқан, оған сырттай өшіккен, амандаспау себебі де содан... Шоқан Аппастан даярлаған отауына тура тартуын өтінді. Аппас сөзін жықпады. Онда жете, тыста амандасқан көпке:

– Бұнда Шоқан мен шешесі ғана болсын, өзгелерің кірмеңдер, – деді Аппас. Жиналған жұрт қонақтарға арналған ауылға кетіп, отауда шешесі мен баласы ғана қалды. Олардың қандай халде екендігін жоғарыда баяндадық. Шоқанның және оның қонақтарының бүгінгі сыбағасына бір ту бие, бір семіз құлын сойылып, еттері жерошақтарға қазан-қазан асылып жатты. Ұсақ тамақтардан нелерді даярлау керектігін Зейнеп Мықияға күн бұрын ескерткен. Отау мен қонақ үйлердің, арасын тек Тақырбас қана байланыстырады өзгеге ұлықсат жоқ. Бұл ол отауға орналасқан Шоқан мен шешесінің ұйқыға кеткенін хабарлады. Аппас «оятып алармыз» деп жұртты сыбырмен ғана сөйлестірді. «Кісінейді» деп аттарды алысқа айдатты... Тақырбас отауды іргеден ғана тыңдап кеп жүрді...

– Оянды, сөйлесіп жатыр, – деп хабарлады Тақырбас, отауға кеш құрым барып қайтқанда. Бұл кезде «Шоқан жақсы көреді» деген құлын етінің қуырдағы даяр болған еді. Мана төсекке қисаярда, ол «бұлақ басындағы тоқтығым басылған жоқ, аздап қана сусадым, бірер аяқ қана қымыз сімірген. Енді «оянды» деген хабарды естіген Аппас Тақырбасқа:

– Бар, дәм даяр болғанын айт, – деді.

– Уау, Тақырым!.. Аман-саумысың?–деп, жүгіріп кеп құшақтай алды. Тақырбас та Шоқанды айқара құшақтап кеуделерін жапсырған олар, арқаларынан қағысып, аз уақыт тұрды. Зейнеп төренің төлеңгітке жалпақтауын ұнатпайтын кісі еді, сондықтан:

– Болды, Қанаш!.. Екі туып бір қалғаның ба еді, сонша жабысып?! – деді, ұнатпауын даусынан аңғартып.

– Тақыр ғой бұл, апа!.. Тақырбас қой!.. Бала кездегі досым!..

– Ол – бала кезің. Енді ер жеттің...

– Ересекке достың керегі жоқ па?

– Болды, қайымдаспай! – деді сөзден жеңілген Зейнеп, Тақырбасқа «балама әлі де бұйрығым өтеді» дегенді ескертпек болған дауыспен.

– Ие, Тақыр, жайша келдің бе? – деді Зейнеп.

– Үлкен ағаң жіберді, «Қанаштың ас ішер уақыты болды, қуырдақ даяр» деп, – деді.

– Мен қуырдақты жей алмаспын, апа, – деді Шоқан.

– Неге, Қанашжан?!

– Оқудағы күндерде, қазына бізді шөпке қамаған...

– Қайдағы шөп? – деді Зейнеп, тура мағынасында түсініп.

– Жейтін де шөп болады, апа,– деді, «овощи» дегенді білмейтін шешесіне, не екенін түсіндіріп жатуды қажет көрмеген Шоқан, – соған үйреніп қалған іш, Жаман Жалғызтаудан бастап жеген етті көтере алмай жүр, апа.

– Ондай шөбіңді қайдан табамыз, қалқам-ау?

– Оның орнына: сүт, айран, ірімшік, құрт сияқты ақ болса!

– Онда оңай болды ғой. Қайсысын әзірлесін?

– Жаңадан іріткен ақ ішімдік теріс болмас еді! Піскен қаймаққа бөктірсе тіпті жақсы!..

– Бар, Тақыр, Асыл келінге айт, тездетсін!..

– Тым тез болмасын, – деді Шоқан, – күн жаңа ғана кешкіріп келеді. Қазір асқа зауқым жоқ. Іңірсіз әкелмеңдер.

– Оған дейін қарның ашпай ма, күнім-ау?

– Тәтті қымыздың тоқтығы әлі басылған жоқ, апа.

– Астан бұрын келіп, жарық жағып кетерсің, – деді.

– Тақырбас шыға сөзді Шоқан бастап кетті.

– Апа! – деді ол.

– Әу, күнім!

– «Ер жігіттің екі сөйлегені – өлгені, емен ағаштың иілгені – сынғаны» деген мәтел неге айтылған?

– Қайдам, Қанашжан – деді Зейнеп, бұл сұраудың неге берілуін шамалай тұра.

– «Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деген мәтел ше?

– Мені неге мәтелдермен қамалап жатырсың, күнішегім? – деді Зейнеп, баласының сөз төркінін аңғара түсіп

– Тағы бір мақал айтайын, апа?

– Айт. «Ауызға келген түкірік, қайта жұтса мәкүрік» деген.

– Қазақ – «алты жасар бала атқа шапса, алпыстағы анасы тақымын қысады» дей ме?

– Дейді...

– «Шеше – кеме, әке – жезде» дей ме?

– Дейді!.. Неге үймелетіп кеттің бұл мақалдарды?!

– Мәні бар, апа.

– Қандай?

– Қазір айтам. Сонымен, апа, «халық данышпандығы» дейтін мақал-мәтелдерге қарағанда, шешенің балаға жақындығы әкеден артық болғаны да! «Сөйткені де» деп қала жаздап, әке мен баланың арасын ашу емес, қосу ойындағы Зейнеп:

– Әрқайсысы өз орнында қадырлы шығар, балам, – деді.

– Оған әзірге таласпай-ақ қояйық, – деді Шоқан. Баяғыда данышпан біреуден, әлдекім, қазақта «жігіт-мігіт» деп қосақтала айтатын сөздер бар, солардың «жігіті» кім? мігіті» кім? деп сұрапты; сонда, данышпан, – «жігіт» деп сөзіне тұрақты, ойға алғанын орындамай тынбайтын, сол бетінде өжет, қайратты, өлмей ар-намысын жібермейтін адамды айтады; ал, «мігіт» деп күн көргіш еркекті айтады депті. Маған осы екеуінің қайсысы болған жөн, апа?..

– Сені «шешем» деп, «туған баласына турасын айтады» деп сұрап отырмын, апа!

– «Жігіт» боласың да, сәулем! – деді.

– Онда, сертіме жетуім керек пе менің?

– Қайдам, қандай серт екенін?

– Ап-п-а-а!..– деді еркелеген үнмен даусын соза, мойнынан құшақтап.

– Ә-ә-әу, құлыным! – деді Зейнеп те аналық мейірімі ұстап кетіп, бетінен құшырлана иіскеп.

– Апа, – деді еркелей түскен дауыспен, құшағын жазып алдына шеке түсіп отыра қалған Шоқан, – менің туысым ауылда болғанмен, тәрбием орыста болды ғой?

– Ие?

– Орыста қыз бен жігіт бірін-бірі таңдап қосылады...

– Ол орыс қой?..

– Орыстан басқа мәдениетті елдердің қыз-жігіттері де сөйтеді...

– «Қазақтың қыз-жігіттері де сөйтсін» дегің келе ме?

– Әрине.

– Балам-ау, болмайтын жұмыс қой оның!

– Неге?

– Елдің сүйегіне атам заманнан сіңіп қалған ғұрып қой. Оны кім бұза алады?

– Мен!..

– Сен?!.. Қанаш?!..

– Иә, мен Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов!

– Қалай?

– «Құл», «күң» деген сөз қазақта кемсініп айтылатын сөз екені рас қой, апа?

– Солай айтылуға тиісті!

– Неге?

– Олар, не жаугершілікте тұтқын болып келеді де, не біреуден біреу сатып алады.

– Сатып алмай құл да, күң де болмайтыны рас қой, апа? – деді Шоқан әдейі шегелеп.

– Оның несін қайталап сұрай бересің?

– Сұрайтыным: біз – «қазақ» атаулы күңнен туғандарыңыз!

– Астапыралда!.. Неге?..

– Қазақта қалың малға сатылмайтын қыз жоқ. Солардың бірі – өзіңсің!

– Мен де күңмін бе сонда?

– Әрине! – деді Шоқан түрегеп, ерсілі-қарсылы жүре бастап.

– Балам-ау,– деді Зейнеп, Шоқанның бұлай деуін күлкі көріп,– мендей күң бола ма?!

– Тұрмыс жағынан сенің күң емесің рас, апа! Өйткені, сен хан тұқымы – аға сұлтан Шыңғыстың әйелісің, атақты Шорман бидің қызысың...

– Ендеше, не айтып отырсың? Әкең маған да қалың мал төлеген!..

– Айтатыным: қазақ әйелдерінің бәрінің маңдайы, сен сияқты теңін тауып жарқырай бермейді. Қалың малдың күшімен, көп қатынның бірі болып кете баратын, кәрі шалға, кемтарларға сатылатындар аз ба?

– Құдайдың бұйрығы ол! – деді, бұл сөзден тосылған Зейнеп.

– Құдайдың емес, қалың малдың бұйрығы, апа! Осы бұйрықтың тамырына балта шабу керек.

– Кім шабады оны?

– Мен!

– Қалай, ақымақ балам-ау?!

– Қалың малсыз қатын алуды, сүйгеніме қосылуды қазақта бірінші болып бастаймын да, өзгеге үлгі көрсетем! Шоқанды көргелі жолағысы келмей қашқалақтап отырған сөзіне, Зейнеп амалсыз кідіріп, «қайдағы қатын?» деген сұрауды еріксіз берді.

– Мақсатты сөзге жаңа жеттік, апа! – деді Шоқан, шешесінің алдына тағы да жүгіне ғап, өзі бастай алмай отырған сөзін, шешесі бастағанға қуанып.

– Апа,– деді ол жалбарынған дауыспен,– «шеше – кеме», деген қазақ мәтелін, мана саған бекерге ескерткен жоқ едім...

– Неге ескерткен едің? – деді Зейнеп андауси ғап.

– «Қалың малдың тамырына қазақтан бірінші болып балта шабам» дедім ғой жаңа?

– Қолыңнан келмейтін іс қой, құлыным, бұл! Елдің бойына атам заманнан, ата, бабасынан сүйегіне сіңіп, атадан балаға мирас болып келе жатқан әдет қой!..

– Рас айтасың, апа! – деді Шоқан ауыр күрсініп, – бұл бір шеті-шегі алысқа жайылып кеткен, түбі терең телегей-теңіз. Оны кешіп өтуге, күш-қуаты зор, берік кеме керек.

– Оны қайдан табасың, балам-ау! – деді Зейнеп, баласының берер жауабын шамалай алмай ғап.

– Бар, апа, ондай кеме!..

– Қайда?

– Қасымда!

– «Қасымда?»

– Ие, апа! Ол – өзіңсің.

– «Шеше – кеме!» дегенді қазақ сондықтан айтқан, апа!.. Ол – «екіталай жерде, шеше баласын суға батырмайды, не өзі бұрын батады, не алып шығады» деген мағынада айтылған сөз. Ата-бабаның қаймағы бұзылмай, қаспағы қырылмай келе жатқан, өзің айтқандай, қазақ атаулы елдің сүйегіне сіңіп болған телегей-теңіз сияқты ескі әдет-ғұрыптан мені алып, өтетін жалғыз кеме – өзіңсің, апа!.. Сен өйтпесең, мен ескілік теңізіне тұншықтым, апа!.. Апа!.. Апажан! – деді Шоқан, жалбарынған үнмен, шешесін тағы құшақтап бетінен сүйіп!..– Ая, апа, құлыныңды!.. Қасқырларға талатпа оны! Зейнептің әлгі бір шақта қатайып алған көңілі, баласының лебінен денесіне тараған қызуға тағы да балқып кетті. Әлгінде үп-үлкен кісі боп салғыласқан баласының, тағы да жалынышты сәби бола қалуы, оның сай-сүйегін сырқыратып жіберді. Сол сөзімнің екпінімен:

– Күнім-ау! – деді жасқа булыққан Зейнеп, – маған не істе дейсің, кеме болғанда?

– Өзіңнің көнуіңде күдігім жоқ, апа! – деді Шоқан, шешесін мойнынан қаусырған құшағын жазып, – өйткені, сен кемедей шешесің. Ал, әкемнің жақындығы қазақ айтқан – «жездедей-ақ». Оның да маған жаны ашиды, бірақ, нақ сендей ашымайды. Оның үстіне «хан тұқымы!» деген, «аға сұлтан!» деген, «Шыңғыс!» деген атақтары бар. «Сондай адамның баласы, атастырып қойған ақсүйектердің, билердің, байлардың қыздарына үйленбей, қарашысының қызына үйленді» дегенді намыс та, қорлық та көреді...

– Бәсе, деймін-ау! – деді Зейнеп, Шыңғыстың бұл ойларын мақұлдағандай.

– Немене «бәсе?» – деді Шоқан, шешесінің кімді қолдап отырғанын абайлай алмай ғап.

– «Бәсе» дейтінім: қандай жерлерден құда түсіп жүр әкең саған!.. Баяғы бала кезіңде құда түсіп қойған Жантөре ханның аға сұлтаны Ахметі, «балалар ер жетті, енді келінім түсірсін» деп әкеңе дамылсыз кісі жібереді; Күнтиместен Сырымбетке көшерде, қалың, малына жер-суын беріп, әкең Сибанда Есенейден соңғы байы да, қадырлысы да болып жүрген Өзденбайдың Өсібіне құда түскен ғой, оның қызы да ер жетіп отыр дейді және сымбатты да, көрікті де деді; «жақын жер» деп, «жауықса да, жақын болса да салмағы күшті» деп, Ұлытау, Кішітау бойындағы қалың Бағаналы-Балталыны ашса – аясында, жұмса – жұмырында ұстап отырған Сандайдыбайдың Ерденіне де құда түсіп қойды; қызы Ерденнің шешесіне тартқан, жалқын сары бәйбіше болатын түрі бар дейді....

– Мен де естідім бұларды, – деді.... Шоқан, қуланған кескінмен, шешесінің тағы да атайтын адамдары барын біліп, ар жағын тыңдағысы келмей, – бәрін де алдырмақ па әкем солардың?

– Несі бар, алдырса? Ала тулы арғы атаң жиырма бес қатын алған, бергі атаң – Уәлиде жеті қатын болған.

– Өз әкемде ше? – деді Шоқан қулана түсіп Тосылған Зейнеп күліп жіберді.

– Әкеден асып қайда барам, апа? – деді Шоқан, шешесіне сынай қарап, – ол біреу ғана алса, мен де сөйтем.

– Мейлің, атағандардың, немесе атамағандардың біреуіңе ғана құрық сал онда.

– Менің құрығым түсіп болған, апа!

– Кімге? – деген сөз шығып кетті Зейнептің аузынан аңдаусызда.

– Айжанға! – деді Шоқан, «енді жасырудың жөні жоқ» деген ұғыммен.

– Аллау, Қанашжан! – деді дәл бұл есімді осы арада атай қояды деп ойламаған Зейнеп, үрейлі кескінмен. – Не дедің?!

– «Айжан» дедім, апа! – Шоқан шегелеп.

– Аллау, күнім-ау, жастықтың әуесқойлығына жорып жүр едім ғой, құлағым шалған бұл қауесетті?

– Әуесқойлығым емес, шыным, сүйікті апа! Ол мені көркімен де, сымбатымен де, ақылымен де, білімімен де қызықтырады. «Ұлы сөзде ұяттық жоқ» дегендей, ол – менің әйелім!...

– Некелеріңді кім қиып еді? – деді Зейнеп сасқанынан.

– Екеуміздің де арымыз!.. «Жаным – арымның садағасы» деген мақалды мана тегін айтқан жоқпын да, мен не үйлену сертіме жетем, не өлем!..

– Соңғы сөзіңді айта көрме, Қанашжан!

– Айтпайын, апа!.. Өлмейін!.. Өлудің керегі де жоқ. Қолдан келіп тұрған іске неге өледі адам? Ол – арзан өлім болар еді. Мен өзімді ондай арзан өлімге қимаймын. «Арзан» дейтінім: маған сүйгеніме үйленудегі оңай нәрсе жоқ. Бұл жайда қазақшылық қамалап бара жатса, өзім жақсы білетін орыс заңына иек арта қоям. Оған қарсы тұруға бір Шыңғыс түгіл, мың Шыңғыстың әлі келмейді!

– Ендеше неге қиналып отырсың?

– Әкемді де, сені де сыйлағандықтан. Әсіресе, сені. Маған сендердің ұлықсаттарың, баталарың қымбат!

– Мені қойшы! – деді Зейнеп,– «пәлен-түген» дегенмен, мен от басында отырған қатынмын ғой. «Қатынның, қаруы – қарға адым жерге» деген, «қатынның ашуы қазан қайнатуға ғана жетеді» деген. Бұл жұмыста барлық салмақ анау әкеңе түседі. Сені қойшы, сен сүйгеніңді аларсың да, Омбыңа ма, одан әрі ме, кете барарсың. Әкең ел ішінде, бүгінге дейін елде оның досы да, қасы да болып келді. Сен сөзіңді орындар болсаң, бұдан кейін дос азаяды да, қас көбейеді.

– Білем, – деді Шоқан. – Мен оған пана бола алам!

– Қалай?

– Солай боларын күн бұрын болжап, Омбының ең үлкен ұлығына айтқанымда: «Қорықпа! Әкең де қорықпасын! Мен барда сендерге ешкімнің, тісі бата алмайды» деген...

– Ойбой, күнім-ай! «Алыстағы жанаралдан, жақындағы генерал» демей ме? «Ел итінің құйрығы жуан» демей ме?

– Дей берсін, «Тышқанға мысықтан күшті жоқ» дегендей, елде дүр болып жүретін аға сұлтандарың, өзің айтқан капралдардың алдында құрдай жорғалайды. Білемісің «капралдың» кім екенін?

– Қайдам. Ел аузындағы сөз болған соң айтам да.

– Ол, орыс шендерінің ең кішкентайы. Сонымен, апа, – деді Шоқан, сөйлеуге ыңғайланған шешесін бөгеп, – ұзын сөздің қысқасы, әкем көнсе – көнді, көнбесе ырқыма көшем де, Айжанға берген сертімді орындаймын!

– Әкең оған көнсе!..

– Бір-ақ адам бар, оны көндіре алатын...

– Кім?

– Сен»!...

– Мен?!..

– Ие, сен!.. Әкем сыртқа «Шыңғыспын!» деп күпілдегенмен үйдегі биі – сенсің. «Еркек–бас, әйел – мойын» дегенді қазақ бекерге айтпаған. Мойын қайда бұрылса, бас сонда. Сен күшті мойынсың, апа!.. Оған оқуға кеткенше көзім жеткен, кеткеннен кейін де солайын естіп жатам. Сонымен, сүйікті апа, әкем көнсін, көнбесін, мен айтқанымды орындамай қоймаймын. Ендеше, әкем мені қастарының қатарына итермесін, әкелік мейір көрсетсін, содан кейін, өзім өлмей, оны жауларына қорлатпаймын. Осыны өзім айтуға, арандап қалам ба деп қорқам. Сен оның адал жарысың, әрі сөзіңді өткізе алатын адамысың. Саған салмақ салуым осыдан, апа!

– Зейнеп үндемей қалды, онысы – баласының өтінішін орындауға іштей көнуі еді; бірақ, еріне сөзі өтер-өтпесіне көзі жетпеген ол, баласының:

– Кәне, не дейсің, апа? – деуіне, аз уақыт мелшиіп тұрғаннан кейін:

– Көрейін, балам! – деді.

– Көрме, апа, осылай істе!

– Қайдам! Әкең көнсе!..

– Өзің көндің ғой, апа?

– Көнбегенде қайда барайын!..

– О, апа!.. Апажан! – деп Шоқан шешесін бас сап, аймалай бастады... Сол сәтте, үйге Тақырбас кіріп, шеше мен баланың бірігіп кеткендей болған тән-жаны бөліне берді..

– Ас даяр, – деген оған, Зейнеп:

– Әкеле беріңдер! – деді де, ол шыға Шоқанға: – Meні бір қиын қыспаққа салдың, балам, ана болған соң түспеуге амалым жоқ; несіне болса да шыдадым. Бірақ, бұл іске ыстықтай сұғынбай, ақыл-айла қолданайық.

– Қандай?

– Сен Атбасарыңа аттана бер! Шиыршық атып отырып әкеңді мен еппен июге тырысайын; не жайы болғанын артыңнан шапқыншы жіберіп хабарлармын! Іңір асынан Шоқан піскен қаймаққа езген ақ ірімшікті ғана жеді де, салқын сары қымыздан бірер аяғын ғана сіміріп, содан кейін салт атпен серуендеп қайтар ойын білдірді.

– Бірақ, – деді ол Тақырбасқа, – қасыма өзіңнен басқа жан ермесін. Ат жүрісі тиышты жорға болсын. Ерттеулі екі атпен олар көл жағалап кетті. Бірге жүргісі келген Тоқбетке, Шоқан ермеуді бұйырды. Зейнеп:

– Сендер оралғанша осы үйде қаза намаздарымды оқып отырам, – деп қалды баласына. Оған дейін қасында Асыл отырмақ болды. Құманын Асылға көтерткен Зейнеп те дәрет алғысы кеп, тысқа шығуға есіктен аттай бергенде, әлдекіммен кеудесі қақтығып қалды.

– Бұ қай қанжауғыр?! – деді шалқасынан түсе жаздап оңалған Зейнеп.

– Мен, апа!

– Сен қайдан жүрсің?

– Өзің қайда барасың?

– Дәретке.

– Ендеше, сен оралғанша, мен осы үйде отыра тұрам. Асыл, сен келмей-ақ қоярсың.

– Неге?

– Апаммен сөздерім бар. «Сөздері» Шоқан мен Зейнеп оңашаланған шақтан бастап, оның уақыты осы үйдің іргесінен тың тыңдаумен өткен. Ірге оған қолайлы да. О шеті мен бұ шетіне көз жетпейтін Ақан көлінің батыс жағын орманға бөленген тау қоршап тұратын да, қалған үш жағы белесті жалаңаш дала болып кететін. Шоқанға арналған үй шығыс жақтан көлге құлап жататын өзенсымақтың биіктеу жарқабағына тігілген. Қонаққа арналған ауыл арғы жарқабақта. Жаз суы сарқылып жылап қана ағатын өзеннің тұла бойы түптеле өскен бұйра тал. Жақып іргені осы талдардың арасында, жарқабақтың жиегінде жатып тыңдады. Онысын сырлас санайтын Тақырбастан жасырмай, неге тыңдау себебін айта кеп, «бұ маңайға жан жолатпа» деп тапсырды. Оның қояннан да сақ құлағы қиядағы сыбдыр мен сыбысты еркін еститін еді. Сондықтан, шешесі мен ағасының ауыздарынан шыққан үннің ақырынын да, қаттысын да түгел естіді. Әкесінің Шоқанға шешесін неге жұмсауын білетін ол, әкесі де баяғыда Омбыда оқып жүрген кезінде, бір бай татардың қызымен әулігіп, соны алам дегенде, әжесі – Айғанымның оны райынан күшпен қайтарғанын естіген ол, Зейнеп те Шоқанды сөйтер деген үмітте еді. Онысы босқа шықты. Қайраты әжесінен артық болмаса кем емес дейтін шешесі, Шоқанға бірден құлап, алдына түсіп ап, айдаусыз жортты да отырды. Аяғы, Шоқанның ырқына шешесінің көнуімен тынды.

– Жезде, сен анау балаңды қағажулау ұстайды екенсің. «Тентектен түзелген жақсы болады» деуші еді, көрерсің түбінде ордаңа осы не болады, – деген. Сол құлағында қалған Зейнеп, Жақыптың мына сөздерін тыңдап отырып:

– Есі кіріп қалған екен ғой бұл жындының! – деген ойда отырды.

– Heгe келдің? – деген сұрауды қосарлана берді оған.

– Жолтабардың Мұқаны жіберді, – деді ол, – Оны хан-ием шақыртқан екен. Қазір жүргелі жатыр. «Жақан мырзаға жолыға кетейін деп ем» дейді. Жолтабардың Мұқаны, сол кезде «ата сақалы аузына біткен», «отызында орнықты үйге» айналып, «жігіт ағасы» болып жүрген кісі еді. Қызылжардан аздап орысша және мұсылманша оқығаны бар, тілі тұттықпалау, «он екі ата Дәуіт» аталатын Атығай руының Сырымбеттегі хан ордасына көрші Көшқұлы, Ораз дейтін аталары бар. Мұқан солардың жастарынан қазіргі «берекелісі» саналатындықтан, Шыңғыс «қолқанат» қып, онда-мұнда жұмсап жүрген. Бұл жолы қайда, неге жұмсауын Зейнеп пен Жақып болжай алмады. Бірақ, тегін шақыру емесін екеуі де жобалады, сондықтан:

– Бар, – деді Зейнеп Жақыпқа.

– Біздің кеңесіміз жайынан іштеңе сездірейін бе?

– Жоқ, ойбай! «Үркейін деп тұрған жылқыға, жапырақ байласаң не жорық!» дегендей былай да осқырынып отырған әкеңді үркітіп алар. Бір жаққа жұмсап жібермесе, Мұқан «ізімен қайтсын, неге шақырғанын естиік, не амал қолдансақ та содан кейін ақылдасып көрейік». Жақып барса, Мұқан атқа қонуға дайын екен, Шыңғыс жіберген адамына «қасына кісі ертпесін» деп тапсырған екен. Ол жалғыз аттанды.

– Ә-ә, ала бұт ит, саса ма екен солай?!.. Күшігіне жерігін қасқыр, қорқа ма екен ол да?! – деп, Шыңғысты біраз сыбап алды да, – атыңды шалдырған соң ізіңмен қайт та, сұлтаныңа сәлем айт: мені «ордасына кешікпей келеді» де, оған дейін шамасы жетсе, баласын Атбасарға жібермеу қамын жасасын, ар жағын ақылдасамыз.

– Қиғақ аға,– деді Мұқан,– сөзіңізді бөлгенге кешіріңіз! Шоқан кері қайта алмайтын сияқты. Жанарал «жәрмеңкесі өткізбей қайтпа!» деген бұйрық берген сияқты...

– Сонда да барсын Шыңғыс баласына. Мен де бірер күнде жетермін Ақанға; баласы мен әкесін беттестіріп, арасында әстәста айтып, дәнекер болармын. Шоқанды қорғау қамын қарастыра берермін. Шоқанды қорғау қамын Саққұлақ Мұқан аттанбай жатып-ақ қарастырды. Оның ойынша, «қанша мықты» дегенмен, – «ұры к... қуыс», ел болып ауыз біріктірсе, «көп қорқытады терең батырады». «Туды түйген жұдырық қана ұстайды». Елді тұтастырып алса, ұрылар Шоқанға тук те істей алмайды!.. Елді тұтастыруды Саққұлақ Теңізбай Қанжығалының сол кездегі ең дүмдісі – Меңдеке балаларынан бастағысы келді. Олар: Шауыпкелді, Шәңкі, Меңдібай, Бадырақ, Арқай, Шоқай, Белгібай деген жеті ағайынды еді; бәрі де жау түсіргіш батыр, қандарын торсыққа құйған өжет, тұтас жүргенде рулы ел батпайтын айбынды. Қол бастайтыны – Шауыпкел, сөз бастайтыны – Шәңкі... Саққұлақ әуеле Шәңкі мен Шауыпкелді шақырып, мән-жайларды айтты да:

– Бөген атамның қолынан көтерген Абылайдың ордасын баукеспе қарақшыларға қорлата алмаймын; басы – өзім боп, атамның аруағын шақырам. Атқа мінгелі отырмын; Қырғызбай баласы түгелімен соңымда болады, Теңізбай, сен қайтесің? – деген тік сұрау қойды.

– Біз қайтушы ек, Сақаға,– деді Шәңкі. – Бөген – бабам бүкіл Қанжығалының ұраны! Оны атасақ біз де артына ереміз. «Қалың Қанжығалыны тұтастырдым» деп сенген Саққұлақ, енді «Көкшетау дуанының көпшілігі саналатын сегіз ата Қарауыл мен он екі ата Дәуітті (Атығай) тұтастыру талабына кірісті. Саққұлақтың табан аузында Мұқанға еріп кетерлік те жайы бар еді. Оның аз күнге тоқырауына екі себеп болды: Бірі – жолдаған сәлемі Шыңғысқа жетіп, оны оралымына келтіру; екіншісі – Абылай заманынан келе жатқан әдет: кім де кім ордаға барар болса, «сыбағаң» деп, оның иесіне, ең кеміне бір семіз тайды жетектей барады, жұмысы барлар, я жағынғысы келгендер «сыбағаны» ту биелетіп, одан асса, қысырақ үйіріндетіп жетеді. Бұрын бірер ғана жылқы жетектететін Саққұлақ, «Шоқанның келуіне, қонақ басты болуына» деп, қысырақтың құнажын, дөнежін, байталдарынан құралған шағын айғыр үйірін айдатып апаратын болды. Одан өзіне түсіп жатқан ауыртпалық жоқ: Теңізбай Қанжығалыда Қарасай дейтін момын адамға сол бір тұста мыңнан аса құлалы жылқы біткенін естіген; соның Жанжігіт, Байжігіт, Молжігіт дейтін үш баласын нөкеріне ертуді сылтау ғып, қысырақ үйірін сұратты, ол сөз қатпастан беретін болды. Қасына екі Қанжығалының шек шығарларынан таңдаған он бес шақты кісі ерткен Саққұлақ Мұқан кеткеннен екі-үш күн кейін Шыңғыс ордасына барды да, Шоқанның орнын сипалап қалды. Оған күні кеше Имантаудан Беклемишев басқарған бір ызбот салтты әскер келіпті де, Шоқанға Гутковскийдің кетіп бара жатуын хабарлап, Атбасарға бәрі тығыз тартып отырыпты. Шоқан шынында бұл арадан «кетпеді», «қашты». Оған себеп, – мұң-зарын айтушылардың көбейіп кетуі еді. «Шоқанға ешкімді де жолатпаймыз» деп, Аппас басқарған топ төңіректі қарауылдап-ақ баққан еді, сонда да ие бола алмады. Қайдан ие болады? Ауылдың сырт жағын қоршаған көл мен таудан басқа тұстың бәрі де ашық, көрінген жерден келуге болады; жалаңаш тұстан жолатпаса, бұталы сайлар бар, оларға жасырынып жылжығандарды қалай бөгейді?!. Бөгей алмады, қарауылдар. Кеген күні іңір асынан кейін, қасына Тақырбасты ғана ертіп, салт атпен серуендеп кеткен Шоқан отауына таң қараңғысында оралып, қымыздан сусындап алды да, болыскей карауатына жатып, дүние дыбысын естімейін дегендей, жамылған жұқа жібек жуырқанын басына дейін орап алды. Төрге жатқан шешесінен басқа жан жоқ бұл үйде, ол тастай қатып, күн түске тармасқанда әрең оянды. Содан кейін сергіп қайту ниетімен тоғайға барса, іші қаптаған адам!.. Кімдер екенін сұрастырса, Шоқанға шағымын айта келгендер!.. Олар шулай қоршағанда, тазылар қамаған түлкідей, жан-жағына жалтақтаған Шоқан не айтарын білмей қалды... Ол, осы халде ұзақ тұрар ма еді, қайтер еді, егер құлағы сақ Тоқымбет, тоғайда күмбірлеген үнге, мылтығын кезеніп жетіп келмесе!.. Ол жиналғандардың әй-түйіне қарамай сөзін тыңдамаған соң, «дөң асарының» ұңғысын аспанға қаратып, бірер рет басып жіберіп еді, мылтық даусынан зәресі ұшқан жиын, бет-бетімен ыдырай қашты. Ол да тыйым бола алмады. Күні бойы тысқа шықпастан әлде не кітапқа үңілген Шоқан, кешқұрым Тоқымбетті ертіп, тоғайды кезіп жүрсе, бір топ талдың арасынан жөнеу киінген, қырбық қара мұртты, көркемше, бойшаң жігіт шыға келді. Сақ Тоқымбет оған мылтығын кезенем дегенде «тоқтат!» дегенді қабағынан білдірген Шоқан, жігітке «кімсің?» деп еді, анау жауап орнына, еңіреп қоя берді. Жәй сөзіне бәсеңдемеген оны, Шоқан ұрсып тоқтатып еді, анау суырыл'ып елең, айта бастады:

– Қаласаң қайтартайын, бірақ, жобаң жақсы жігіт көрінесің, кім көрінгенге тие беретін қатынды қайтесің, оны алма да, еліңе қайт. Мұса мырза менің тілімді алатын кісі, соған хат берейін, ол ешкімге тигізбейді,– деді. Ақылды жігіт айтқанға көнді. Осындайлар және одан да жаман жәбірленушілер көбейіп кетті. Оларды келтірмеуге ешкім төтеп бере алмады. Қолында жәбірлеушілерді тыятын құралы жоқ Шоқан, олардан қашып құтылудан басқа амал таппады. Ішкі пікірінде, Омбыға орала, бәрінің мұңын бір-ақ бітірмек. Оған әлі жетер-жетпесіне сенімі берік емес. «Құланның қасынуына, мылтықтың басуы» дегендей, жеке қашуға ыңғайсызданған, бірақ, сағат өткен сайын қашу ойы күшейе түскен шақта, Ақанға екінші рет түнеп оянғанда, тасыр-тұсыр шапқылап ызбот келе қалды... Шоқан олармен кете барды... Саққұлақ Шоқанның кетіп қалуын араз әкесін көргісі келмеуге жорып, ренжи қойған жоқ. Оның ойынша – «бекіре балықтың тұмсығы тасқа тірелмей қайтпайды» дегендей, өмір теңізіне жаңа ғана құлаш ұрған оның да беті, тұмсығы тасқа тірелмей, яғни қатты бір кедергі көрмей қайтпайды. Бір қаза көргенінше пенде тасар.

– Біз «пәленбіз, түгенбіз» деп аталарымыздың аруағын алға ұстап шіренгенімізбен, қазақтың тоқпағынан басқаны білмейтін қараңғымыз; ал, сен мұсылманша да, орысша да сауатың бар, қала-далаға бізден көбірек араласқан, заман ағымына бізден жетік, көзің ашық адамсың; сөйте тұра, Шоқанға «ана қатынды алма, мына қатынды ал» деп көлденеңдейсің! Оның туысы сенікі болғанмен, тұрмысы – орыстікі. Ендеше, Шоқан орыс заңына бағына ма сенің тозығы жеткен ескі заңыңа бағына ма? «Тозығы жеткен» дегенге келейін: үздіксіз көшіп жүретін, малы-жаны ортақ арғы аталарымыз қатынды, не жаугершілікте қармалған күндерден алады екен де, не туысы өліп әмеңгерін алады екен; бертін, ел тоқырай, малы көп адамдар «қалың мал» дегенді шығарды да, малдылар ғана қатынданып, малсыздар тізесін құшақтауға айналған. Малды – аз, малсыз – көп. Сол көп қатынды қайдан алады? Бұның аты – «тозығы жеткен заң» емей немене?

– Рас, – дейді Зейнеп.

– Ал орысқа келсек, – деп жалғастырды Саққұлақ сөзін, – оларда қалың мал жоқ дейді, әркім көңілі ұнатқанына қосылады дейді...

– Қанашжанның да айтатыны осы, – деді Зейнеп.

– Шоқанның да сөйткісі келеді деп естимін...

– Үстінен түстің, қасқа жезде!..

– Сен, Шыңғыс, балаң қарашыңның қызын алады дегенді ақсүйектік бойыңа намыс санайтын көрінесің. Сонда қай заңмен? Атаң Абылайдың алпыс қатынының тең жарасы жаугершілікте қолға түскен күңдер екен. Өз әкең Уәлі – тезекті күңіне аяқ салып, Шеген, Шепе содан туғанын білесің. Менің әкем – Бапан да, жаудан келген қалмақ қызынан туған...

– Оның бәрін санай беріп қайтесің, Сақа! – деді Шыңғыс,– түйінді түсін бір-ақ білдірсейші!

– Сен пайғамбарымыз саллаһу ғайлайһе әссәләмнан қалайсың?– деді екпіндеп отырған Саққұлақ, іркіле алмай ғап. – Оның да төрт қатынының екеуі – кәнизак, соңғы қатыны –Ғайшаны тоғыз жасында алғанын кітаптан білген боларсың... Зейнеп мырс етті.

– Неге күлесің, «Қызыл қашар?»

– Атыңнан айналайын жарықтық, тым жас қызды алған екен де!

– Шариғат бөрікпен ұрғанда жығылмаған қыздың бәрін де байға беруге қосады... Шариғатты қоя тұрып, тариқат жайын тауыс! – деді Шыңғыс.

– Тауыссам, – деді Саққұлақ, – балаң Шоқанның қатынды қайдан алуына араласпа. Онда жұмысың болмасын.

– Енді неде болады, жұмысым?

– Қандай?

– Біз ескі заңнан ата-баба заңынан кетіп келеміз де, жаңа заңға, орыс заңына жете алмай келеміз. Оған біздің жетуіміз керек, онсыз күніміз жоқ. Соған жетуді сен де білмейсің мен де білмеймін; ауылда «игі жақсы» деп жүретіндеріміздің ешқайсысы да білмейді. Осыны «Шоқан біледі деген сөз құлаққа шалынады. «Қой асығы демеңіз, қолға жақса сақадай, жасы кіші демеңіз, ақылы жетсе атадай» депті. «Тіл-аузымыз тасқа», осы баланың ой-санасы жоғары деп естиміз; «ердің ғана емес, елдің де баласы боларлық талабы бар» деседі; «ілгері басқан жасты, кері кеткен кәрі бөгейдінің» көбі болмасын, біріміз шаужайынан, біріміз құйысқанынан тартып... дегендей, биікке өрлер ойы болса, қамалап қалжыратпайық. Кімді қатынданса да еркі, ол еркектің ғана жұмысы; ердің жұмысы – ел басқару; сол жағын сұрастырайық та, алға басар адымы болса, жан-жағынан демейік!

– Рас-ау, Қасқа қайнаға! – Зейнеп жылап жіберді. Сөзді одан әрі жалғастыруға, ас даяр болған хабары келіп қалды. Ертеңіне шақырылған кісілер де келіп қалды. «Ет дегенде бет бар ма» дегендей, бұл жолдың өн-бойы қан сасуын сезген әр рудың қызылшыл құзғындары, Құлболды мен Жаубасарға қаптай еріп келді. Сөз төркіні төмендегіге сарықты: ашылуы жақындап қалған Атбасар жәрмеңкесіне осылардың бәрі де барады. Оған дейін «ұрылардың әулиесі» аталып жүрген Қожыққа, сол уақыттағы «Уақ атаулының тоқтаулысы» дейтін Қурай Уақтағы «әулие» Жолшораның немересі, Ермен батырдың баласы – Самыратты, Медебайға «бүкіл Керей атаулының тоқтаулысы» дейтін Бикекерей Ақмырза бидің немересі, Жаңбыршы бидің баласы – Жаназарды; Баубекте Мейрам Арғынның Қозған, Қақсал аталатын бұтағында әрі биі, әрі байы Сәдібектің Сәркесін жіберіп, «Шоқанға қастық қылам деу ниетінен қайтасыңдар ма? Немене, тұтасып алған төрт момынға, оған қоса, Қанжығалы, Күрлеуітке қарсы шығасыңдар ма? Онда тұрысатын жерлеріңді айт!» деп кісі салды. Бұлай болады деп ойламаған мына дүмпуден, зәресі ұшқан олар артынан пысып, өйтпеуге ант-су ішті... Россия өкіметі биыл бірінші рет мемлекеттік мән берген Атбасар жәрмеңкесіне жиналған халықта хисап болмады. Оған: батыс шеті – Ырғыз бен Торғайдан, шығыс шеті – Қиыр Сібірден, күнгей шеті – Алматы мен Қапалдан, шығыс күнгейі – Әндіжан мен Қоқаннан, батыс күнгейі – Үргеніш пен Хиуадан, батыс теріскейі Мәкәржа (қазіргі – Горький) мен Ірбіттен сәудегер атаулы ағыл-тегіл келіп жатты. Үш жүзге бөлінетін қазақ руларынан да, ат жетер жерден келмегені жоқ. Жәрмеңкенің осыңдай мөлшерде боларын күн бұрын болжаған Батыс Сібірдің үкіметі, күн бұрын комиссия жіберіп орын қаратқанда, Балқаш тауынан ұзын Есілге беттеп ағатын Жабай өзенімен, Ақан тауынан басталып, Жабайға Атбасар төңірегінде түйісетін Керегетас өзенінің Есіл жақ тілімен айтқанда, бұл алқаптың радиусы – жүз шақырымдай; алқапқа ұйысқан жабағыдай, басы селеулі, ащы, тұщысы аралас қалың бетеге бітеді; айнала қоршаған суы тұщы өзендерді айтпағанда белесті, тастақты келетін бұл даланың өн-бойы толған бал-бұлақ. Шоқан бастаған әскери жүздің шатырларын Жабай мен Кереге тастың түйіскен сағасына орналастырды. Қастық қаупі барын құлағы шалған Қоқан, жауларына қапысын таптырмау үшін өте сақтанып, бетімен бейсауат жүруді доғарды. Ол ең қызық көретін: қаршыға, лашын, тұйғын, ителгі сияқты алғыр құстарға: қаз, үйрек, дуадақ сияқты адал құстарды ілдірмек боп шақырған саятшыларға да, «жұмыс көп» деп ермеді. Жауларынан қорғауға әкесінің қам жегенің осы ісіне пайдаланбақ боп, Қанжығалы Саққұлаққа кісі жібергенің оның ризаласқаның Ақан көлінің жағасында Жолтабардың Құқаны толық баяндаған. Шыңғыстың бұл қылығына қатқан жүрегі жібігендей болған Шоқан Мұқанның:

– Енді де сәлем бермеймісің? – деген сауалына жауап бермеген. Ондағы ойы: «Айжанды алу ниетінен бәрібір қайтпаймын. Әкемді осыған көндіруге шешемді жұмсадым. Икемге келсе сәлемдесермін, келмесе – бет алған жағыма жорта берермін». Әкесінің беталысы қалай болғанын Мұқан хабарламақ болды. «Қалауын тапса қар жанады» дегендей, Зейнеп пен Саққұлақ екі жақтан салмақ салуына Шыңғыс шыдай алмады да, олай бұлтақтап, бұлай бұлтақтап, ақыры «әкелік» аталатын тұйыққа қамалып, шығар жері қалмаған соң:

– Болсын, – деді амалсыздан,– «азар болса, шіріген бір жұмыртқам болар» деп баламды көрмей-ақ кетер едім, оған шыдамым да жетер еді; ал, сен екеуіңді қалай көрмей кете алам?!.. Зейнеп, сен – құдай қосқан некелі қатынымсың, жас кезім болса, жан-жағыма жалтақтамай-ақ тастап, «бала – белде, қатын – жолда» деп жортып жүре берер ем; енді «жер ортасы–көк төбеге шыққанда, сенен айрылып қайда барам?!.. Ал, Саққұлақ, сен, осы кезде, тепкен тасын, өрге домалаған, атқаның тиіп, айтқаның жөн болып тұрған адамсың, сондықтан да Шоқан жайлы қысылғанда тапқан, сүйеніш көрген сенің тіліңді алмағанда қайда барам?!.. Көнген Шыңғыс, құяңын сылтау ғып, Атбасарға бармайтын болды.

– «Әке» деген, «Шыңғыс» деген атым бар ғой, – деді ол баламның аяғына жығылғандай, мен іздеп бармайын Шоқанды, ол мені іздеп келсін. Зейнеп пен Саққұлақ, бұл жөн сөзге таласпады. Саққұлақ:

– Егер «ел дейтін болса, балаңды әкеп аяғыңа жығам!» – деп уәде берді. Қуанған Зейнеп, Жолтабардың Мұқаның қос атпен Шоқанға шаптырды. Ол да қатты қуанды. Әкесіне риза болған ол, енді жәрмеңкенің тез тарауын тіледі.

– Әй, қырғыз, бері кел! – деді атын тебіне жақындап.

– Мені қайтесің? – деді қазақ қозғалмай.

– Әкел, бері, анау бұзауды!

– Неге?

– Байла, мұнау шилбирга! – деп Боз бұқа ұзын қайыс шылбырының ұшын ұсынды.

– Неге байлаймын?!..

– Әккел, әккел!.. Әйтпесе мукулаш жейсің! – деп, Боз бұқа қамшылы қолының түйген жұдырығын көрсетті. Боз бұқаны танымайтын қазақ, бұл қылықтарын қалжың көріп, енді тілдеспей теріс қарай беріп еді:

– Түс, аттан! – деді түсін суытып, қасына ерген ондыққа (десятник). Ол түсті. – Байла анау бұзауды мойнынан шылбырыңмен! Теріс қараған қазақ, енесін емуге ыңғайланған бұзауды ондықтың ноқталаған шылбырды басына кигізгенін байқай алмай қалды. Ол, тек, сүйрелеуге көнбей көткеншектеген бұзауды, ат үстінен қамшымен ұрмақ болған Боз бұқаның «а, ну, соп, халера!» деген даусына бұрылғанда ғана көрді. «Бұнысы несі?!» деп шошып кеткен қазақ ноқтаның бау жағынан ұстап алғанша, үші Боз бұқаның қолына тиіп үлгерді. Қарулы Боз бұқа атын тебініп, бұзауды сүйрей жөнелмек болғанда, қазақ жармаса кетті. Ол да қарулы екен. Екеуі теке-тіреспен тұрғанда, суырып әкетуіне сенбеген Боз бұқа, қолындағы дырау қамшымен қазақты, шашы бүгін ғана алынған тақыр басына бар пәрменімен тартып кеп жіберді. Өткір қамшы осып жіберген бастан күрең-қызыл қан бұрқ ете түсіп, самайынан төмен қарай саулай жөнелді... Қазақты ол тағы да осқылай берер ме еді, қайтер еді, егер, сырт жағынан өз басына да қатты бірдеме сарт ете қалмаса!.. Оның басынан да қара қан жоси жөнелді. Бұл Шоқанның қамшысы еді. Жәрмеңкенің тиыштығын сақтауға келген Батыс Сібірдің, соғыс губернаторы – полковник Гутковский, өзі сырттан бақылаушы болуға жәрмеңке ашылуын жұртқа биік мінберден Шоқанға жариялатқан. Оның кім екенін білетін жұрт:

– «Шоқынды» дегені қайда?!.. «Қазақ тілін ұмытып қапты» дегені қайда?!.. Мынауың қазақша сайрап тұр ғой! Өзі қалай ділмар еді! – деп қайран қалған. Сонда қасында тұрған Гутковский, жиналыс. ыдырай:

– Ендігісін де өзің басқар, – деп, Шоқанды базарда қалдырып, өзі «тынығам» деп шатырына кетіп қалған. Қызғылықты базардың қызығына тоймай, қасына ерткен ондық пен және Тоқымбетпен базар ішін аралап жүрген Шоқан, Боз бұқаға кездесе кетті. Оның қылықтарын анадайдан, байқаған Шоқан, атын тебініп жеткенше, бұзауға таласқан қазақтың басынан Боз бұқа қан саулатып та үлгерді. Бұл оқиғаның не екенін Шоқан айтпай жорамалдады, өйткені оның қылықтарын естуден құлағы сарсыған еді. Міне, сондай өкім-зорлығының біреуі көз алдынан кездесе кеткен соң, буған ызаның еркімен бұл да Боз бұқаға қамшы жұмсады... Қатты соққан қамшыдан есеңгіреп қала жаздаған Боз бұқа, «бұ не болды?!» дегендей, ауырған тұсын алақанымен сипамақ болып еді, алақаны саулаған қанға тиіп жылп ете түсті. Не болғанын сонда ғана аңғарған ол, «кім, бұл?» дегендей жалт қараса, бұған дейін танысып үлгерген Шоқан Уәлиханов!.. Оның жәрмеңкедегі правосы үлкен болғанмен, Боз бұқадан чині кіші, жасы кіші, оның үстіне, «қырғыз» сондықтан, танысқаннан бері тәртіп сақтап, сыйлаған болып жүргенмен, ішінен «қырғыз да начальник болып па?!» деп менсінбей жүрген. Міне, енді сол «қырғыз» қамшы соғып, басын қанатты!.. Осы ойдан Боз бұқаны қазақ-орыс атаулының арғы-бергі намысының бәрі кернеп кетіп, сол намыстың екпінімен, сол жағына асынған қылышын қынабынан қалай суырып, Шоқанға қарай қалай көтергенін білмей де қалды. Ол шауып жіберер ме еді, қайтер еді, егер араларына киліге берген Тоқымбет қылышты қолын шап бере ұстай алмаса!.. Ол ұстай алумен ғана тоқырамай, қарулы қолмен, қылышты қолды бұрып жібергенде, буыны шығып кете жаздаған қолдан қылыш жерге түсіп кетті. Бұл хабарды естіген Гутковский, ертеңгі базар ашылар алдында, мінбер төңірегіне жұртты жинатты да, солардың көзінше, Боз бұқаның қаруларын, пагонын, белбеуін сыпырып ап, шендерін сыпыратынын жариялап, абыройын айрандай төкті. Боз бұқаға шамасы келетін жан жоқ деп шайтын жұрт, Шоқанға да, Гутковскийге де сансыз алғыс айтты. Жәрмеңкеге шыбын ызыңдамайтын тиыштық орнады. Шоқанның қарулы әскердің қоршауында келуінен және Саққұлақ бастаған іргелі елдің қамқор болуынан сескенген жаулар жағы енді тіпті бұқты. Сонда да тым-тырыс жатуға шыдамады олар, әсіресе – Малтабар. Айжанға қатты қызыққан оның, қашан қолына ілектіргенше, «қанаттыға қақтырмайды, тұмсықтыға шоқытпайды» деп сенгені Шыңғыс пен Зейнеп еді. Ордадан Атбасарға сол сеніммен аттанған ол, «Шыңғыс Айжанды Сырымбеттегі ауру әкесіне жіберіпті» деген хабарды естігенде, «бұ несі?!» деп қайран қалды. Іле себебін де білді. Бірақ, Шоқан төре басымен төлеңгітінің, оның ішінде ең сорлысының қызына иіліп келе қояды дегенге сенген жоқ. Сөйтіп жүргенде қазақтың ұзын құлағы Омбыдан Атбасарға беттеп аттанған жолының бойында Шоқанның қайда тоқырап, не істегенін айна-қатесіз жеткізді де отырды. Оған қарсы шабуыл жасауға ақшадан басқа күші жоқ, қарастырып көрсе, ақшаның бас сұғар жері жоқ... Не істеуге білмей аңырған Малтабардың құлағына, Айжан мәселесінде, Зейнептің Шоқанға жақтас екені де, Шыңғыстың қарсы екені де шалынды. Соған есек дәмелі болып қалған Малтабар: «Сұлтанға сәлем айт, көнбесін, уәделі ақшамды жәрмеңкеден қайтқан жолы қолына ұстатып кетем» деп астыртын кісі де жіберді. Ол «Шыңғыстың солқылдап қапты, тегі көп тегеуріні шыдатпай, көніп те қалған қалпы бар» деп қайтты. Бұл үміті де үзілгендей болған Малтабар, ендігі сенімін Шоқанға қарсы ұрыларға жүктеп еді, ел талқысына түскен олар да тиянақты болмай шықты. Енді не істеу керек? «Осы жәрмеңкеде кісі өлтіргіштер бар дейді» дегенге, ол жасырын адамдар жұмсап іздетті; біреулер табылған сияқтанды оған, көп ақшаны Шоқанды өлтіргеннен кейін бермек боп, азымен аузын майлап еді, ретін келтіре алмады ма, көбін артынан беруіне сенбей, азына қолын бұлғағысы келмеді ме – ол із-тұзсыз көрінбей кетті. Содан кейін табылғандармен «қанша бересің?», «қанша аласың?» саудасы ғана болды да, ешбір тиянаққа келген жоқ. «Мінезі тігін дейді, ұнатпағанын бас салып сабайды дейді, өшігіп іздеп жүр дейді», деген қауесетпен, Малтабардың өзі, Шоқан жүрген жерге жоламады, қапыда бірен-саран үстінен түскенде, қалың топтың арасына тығылып қалды... «Ақшаның алмайтыны жоқ» деген сенімдегі Малтабардың, ол құрғырға бірінші рет өкпелеуі осы ғана. Өзінше намысы бар оның, Айжан жолынан ақша аянар ниеті жоқ. Оны алудың реті келмеген күнде де, жолында жолбарыстай жатып ап, тілеуінен тайдырған Шоқанның көзін жоюға, ең кемі, атақ-абыройын кетіруге жәрдемі тисе, ақшаны қанша болса да шашатын!.. Бұл тілеуі де күннен-күн кесіліп келеді: Шоқанның жәрмеңкеге келе көтеріле бастаған атақ-абыройы, сазды жердің бәйтерегіңдей, күн сайын мәуеленіп биіктеп барады! Оның не өзіне, не тамырына шабар балта көріну түгіл естілмейді. Малтабарға жүктеген үміті буалдырланып кеткен жау жағы, енді оның жеке қара басын мұқатарлық күш іздеді, сонда тапқаны – қарақшы Қожықтың өткірлігімен де, қайраттылығымен де, өжеттігімен де, сөзуарлығымен де ел аузына іліккен, тоғыз ұлдан кейін көріп еркелеткен, еркекшора ғып есірген «жалғызы» – Нарғыз еді, ерке аты – Нарша. Ол ағаларына еріп ұлыққа аттанатын, солардың қатарында сойыл соғатын, шапқан аттың құлағында ойнайтын. Өңі – сіңір қара, аласалау тарамыс денесі тастай қатты, қара кемір шашының талдары жылқының ту құйрығындай, ойнақшыған қап-қара көзді, қарулы, қайсар дейтін. Бір мезетте Шоқанды, Қозған руының байы – Сәдібектің Сәркесі шақырады деген хабар дүңк ете түсті. Шоқанды шақыруға Сәркенің Шоқанмен тұстас, «Жамбай мырза» атанған баласы – Жамангөздің өзі келді. Ол Шоқанға тамақ ішкізіп қана жібермей, базардың сері жігіт, сұлу қыздарын бірге шақыру арқылы, бірер күн қызық-қызметке ойын-сауыққа бөлемек болды. Сол оймен, Шоқанның достары түгіл дұшпандарынан Бәубектің Мағзұмын, Медебайдың Құлғарасын, Қожықтың Текебейын, Тілемістің Ташатын тағы сондайларды қоса шақырды.

– Ие бола аламысың? – деген әкесіне:

– Төрт момынның баласы Шоқанды қорғауда тас-түйін екенін біледі олар, тырп ете алмайды. Егер әрекет шек болса, оларға алпыс ауыл, Қозған – Қақсалдың да әлі келеді, – деді. Сәркенің үй тіктірген жері, – көлденең, Есілге жақын, дау тұста «Түйе қамыс» аталатын аумағы ат шаптырым Қарасудың жағасы еді. Суда балық та көп, құс та көп, майқоғасы–май, сүйрігі бал татиды; қасқа, қайран, суатына мал тұяғы батпайды, жиегі күлтелеген жібектей жасыл шалғын, айналасы ұйпаланған шүйгін... Шоқанның келуіне байланысты, бұл жағаға, іші жасаулы бірнеше ақ үй тігілді. Шақырылған мезгілге Шоқан да, Ынжық балалары мен Құлғарадан басқалары да түгел жетті. Гутковский де шақырылған еді, ол «басым ауырдыны», сылтау ғып келмей қалды. Анығында, қашқаны – ет. Жас ет жесе, ішіне тоқтамайды. Жамангөз Шоқанды шара барғанда,–«шіркей шақпауына кепіл болайын, сояуларын шошайтып, солдаттарыңды ертпей-ақ қой, тиісті қыз-бозбала оларыңнан сескенеді де, ойын-сауығының сиқы болмайды» деген. Және бір өтініші: «Қазақы киімдерін, бар деп есітем, мынау үстіңдегі тылтиған солдат киімін тастап, қазақша киініп кел!» Сол сөздерге құлақ асқан Шоқан, қазақша киінді де, қасына: Шыңғыстың кенже қарындасы – Үкіні алған Шөбектің Сердалысын, нағашысы,– Мұсаның өзі келмей, «сен бар» деп жұмсаған баласы – Садуақасты, Сасық байдың шешен баласы – Мырзабекті ертіп келді. Шоқан келе, ойын-сауық басталып кетті. «Жастар, өздерің бірыңғай болыңдар» деп Шоқанның сәлемін алғаннан кейін, Жамангөздің қонақтар түскен үйіне Сәрке де, ол құралыптылар да жолаған жоқ. Шақырылған қыз-бозбала үсті-үстіне келіп жатты. Олар, әрине «пәленше-екен, түгенше-екен» деген атақтылардың ғана балалары. Былайғыларды жан-жақтағы алысқа қойылған тосқауылдар жолатпайды... Жұрттың басы құрала келе, қандай кең кигіз үй болса да сыймайтын болды. Күн ырайы сол бір тұста жылы да, ашық та еді. Жиналған көпшіліктен кет дері жоғын көрген Жамангөз, мәжілістің көл жағасында өтуін ұсынды. Жастар оған ризаласқаннан кейін, ауыл адамдары төсеніш тасымақ болып еді:

– Бұл араның қалың бетегесі, мамық бөстекке бергісіз екен; соның үстіне отырамыз, – деп Шоқан алдыртпады. Мәжіліс қыза берген шақта, сол тұсқа таяу, көктемде таситын суы шілде туа құрғап қалатын өн-бойына қалың қоғажай өсетін сайдан үш салтты қылт ете қалды. Сол шақта әлде не ақын, әлде не қызық жырды айтып, көпшіліктің көңілін ұйытқандықтан салттыларды абайламады. Олар: Қожықтың Нарғызы, тетелес ағасы – Қанғожа, қалыңын төлеген, бірақ әлі үйленбеген күйеуі, – Медебайдың Құлғарасы еді. Бәрі де мойындарына садақ асынған, белдеріне қылыш байлаған, оқшантайлары жебеге сірескен, ерлерінің қасына шоқпар ілген, бастарына – дулыға, үстеріне шығыршықты сауыт киген, қамшылары жуан қарулылар. Қаннен қаперсіз отырған жұрт, оларды қастарына жақындап қалған аттар дүбірінен аңғарды да, түрлерінен түршіге қалды, әсіресе, Қожық балалары екенін танығандар. Мәжілістің қызығына батқан Шоқан, таялып келген қарулы салттыларға мән бергенмен, ақынның жырын да қимай, айта беруін өтініп еді, әлдекім салттылардың кімдер екенін құлағына сыбырлағанда, ет жүрегі сескеніп, көппен бірге орнынан түрегелді.

– Шыңғыстың Шоқаны деген қайсының? – деді Нарғыз, кескін және киім жобасынан оны шамалай тұра, әдейі:

– Мен! – деді Нарғыздың атынан да, қылық-мінездерінен де хабары бар Шоқан, сөз әлпетін байқап алғанша білмеген бола тұрғысы кеп.

– Ә-ә... Жақсы!.. Өте жақсы! – деді, Шоқанның түр-тұлғасы көңіліне ұнай қалған Нарғыз, атын тебіне жақындап,– «Мақаштың Қожығы деген кісіні біледі» деп естіген ек, мен соның қызымын... Атым – Нарғыз...

– Ә-ә...

– Жақсыны көрмек үшін» дейді. «Шыңғыстың жақсы туған бір баласы бар» деген соң, «өзі дүниенің оқуын тауысқан» деген соң, әдейі көруге келдің оны сөкпессің.

– Неге сөгем?

– Қожықта тоғыз ұл бар, олардан туғандарды қосқанда еркек кіндіктіміз – он жеті. Сенімен теңдесуге жарайтындары да аз емес. солар келмей, менің неге келіп тұрғанымды білемісің?

– Қайдам...

– «Қожық тұқымын мұрнынан тізіп айдап әкетеді» дегеннен қорқып!..

– Өзің қалай келдің, онда?

– Сені «орыс болып кетті» деп естіп, «орыс ұрғашыны сыйлайды» деген соң... Бұл әзіл-оспақты Жамангөз бөліп жіберді.

– Әу, бикеш, – деді ол Нарғызға, – жүзіңе танық болғанмен, атыңа қанық ек. «Әзілің жарасса атаңмен ойна» депті. Шоқанмен екеуін, жақсы әзіл бастадыңдар. Ендігі сөзді аттан түсіп, алқа-қотан отырып кеңессеңдер қайтеді?

– Маған ат үсті де жетеді...

– Дәм бар, Шоқанмен табақтас болып сыбағаңды же!..

– Сыбағамды жеп болсам сенен. Шоқанға қарап: – кем Қожық, (Жамангөзді қолымен нұсқап) бұның «сегіз мың жылқылы Сәдібек» атанған бабасымен ерегісіп, сегіз жүз жылқысын тапа-тал түсте отарынан айдап ап сіңіріп кеткен. – Рас па, Жамангөз?

– Солай болған деседі, – деді Жамангөз, болған істен тана алмай.

– Сыбағама жете ме, сол? – деді Нарғыз Шоқанға қайнаңдай қарап.

– Көбірек те сияқты, – деді Шоқан Нарғыздың өрлігіне іштей риза болғандай.

– Оны айтсаң, – деді Нарғыз өршеленіп, сенің қайынағаң Бағаналы Ерден, әкесі Сандыбайға жер күңіренте ас беріп, нөкерімен барған әкемді лайықты үйге түсірмей, өкпелеген әкем желісін қиып, тапа-тал түсте сауын биелерін зырылдауық тартып айдай жөнелткен. Сонда қумақ болған Ерденге шешесі Сары бәйбіше: «Ол жасанған жау, саған алдырмайды және қалың қопаның қабанына ұқсаған түрі жаман, маңайласаң жарып тастайды, оған сен емес, мен барайын» деп «Сағым сары» аталатын екпіні ұшқан құсты шалатын жорғасымен жеткен екен де, ағып өтіп, алдыңдағы бір төбеде атынан түсіп тосқан екен; бәйбішені таныған әкем «неге келді екен, білейін» деп барады, Е онда, бәйбіше әкемнің сәлемін алмай: «Әй, Қожық, аңнан туып па ең, адамнан туып па ең?» –деген де, әкем «жеңдің, бәйбіше!» деп жылқысын қайырған екен; бәйбіше әкемді ерте барып, «Ерденнің айыбы» деп, ақ отаулы қыз, айғыр үйір жылқы берген екен. – Рас па, әлеумет?

– Рас, – десті бірнеше адам.

– Маған неге айтып тұрсың, бұларды? – деді Шоқан.

– Сол Ерденнің жыл сайын құрсағы құрғамай балалай беретің жуан бөксе, жалқаяқ семіз сары бәйбіше боларлық қызын алмай, бір күңіңді алады деп естідім, рас па? Шоқан үндемей қалды.

– Ол өзіңнің жұмысың, – деді Нарғыз, – мен өз жұмысымды айтам да, өзімше қайтам.

– Иә?..

– Сені әкеме өш деп естідім. Ұры емес ол, барымташы. Оған үйреткен – өз ағаң Кенесары. Ол ағаңның қырғыздар кескен басының қу сүйегі Омбыда, өз қолыңда деп есітем... Сен де өшіктіре берме жұртты. «Иттің иесі болса, түлкінің тәңірісі бар» деген. Бізде ел-жұрт бар. Екіталайда бізге де қабырғасы қайысатындар аз емес. Оларды айтпағанда, Мақаштың кіндігінен жаралғандар да кегін жібермейді. Қыз екеш – қыз мен де мына қаруларыммен қанға қан қайтара алам! – деп, Нарғыз мойнына асынған садағын суыра берді. «Өзіне ата ма» деген қауіппен шегіншектеген Шоқанды, қасындағылардың кейбірі садақтан жасқанғанмен, кейбірі қоршай қойды, тасадағы Тоқбет те мылтығын оңтайлай бастады. Нарғыз иығынан жылдам қимылмен садақты сыпырды да, оқшантайдан бір оқты суырып, түйенің мойнақ қайысынан көрген сірестің орта тұсына айырынан қадап, үзеңгіден суырған сол аяғын, бүккен тізесін ердің қасына тірей оқ қадаған сіресті оң қолымен мықшия кері тартқанда, садақтың қыртысын еменнен жасалған сауыры доғадай иіле қалды. Сол қалпымен, ет асылған жер-ошақты төңіректеген тазы итті нысанаға алып, тартып кеп жібергенде, ысылдай ұшқан ұзын оқтың жебесі, иттің қос өкпесінен кірш ете түсті. Қаңқ етіп, оршып түскен бейғам иттің шамасы, бетімен лағып, бес-алты адымдай жерге баруға ғана жетті де, омақаса құлады. Тегі, жебе жанды жеріне терең қадалу керек. өлер алдында аяқтарын тырбаңдатудан басқа қимылға шамасы келмеді. Аздан кейін сұлық бола қалды. Иттің иесі тазысына оқ тие:

– Ойбай-ай, енді қайтейін!..– деп тұра жүгірді де, иті өле ашуға булыққан кескінмен бері оралын, Нарғызға бірдеме деу бейнесін көрсеткенде:

– Әй кет былай! – деді, әлгінде қауіптеніп жасқанған, Нарғыз итті атқанда мергендігіне сүйсінген Шоқан, қоршаған топ ішінен суырыла шығып:

– Аттық итім еді... – деген ит иесіне: Түйелік болса да мен төлейін, – деді. Келе ғой, – деді ит иесіне Нарғыз, айбарлы кескінмен оқшантайынан тағы бір оғын суыруға оңтайланып, – тамұққа өзіңді де итіңнің артынан жөнелтейін!.. «Шынында да сөйтер!» деп қорыққан ит иесі, қалың топтың ішіне тығыла берді.

– Біздің оқ осылай тиеді! – деді ол Шоқанға масаттана қарайды,

– Жарайсың! – деді Шоқан.

– Ал енді қылышымның қимылын көрсетейін бе?

– Көрсет.

– Қолыңа ораған ағың жібек пе?

– Иә,

– Бері әкел!

– Бер анау қызға! – деді серігіне.

– Мынаған деді Нарғыз, ағасы Қанғожаны нұсқап. Ол алды да, теке мүйізінен күміспен нақыштап жасаған шақшысын бір бұрышына түйді. Нарғыз сол жағына асқан қайқы ауыр қылышын қынабынан суыра берді. Қанғожаның Шоқан берген шарфтың бұрышына шақша түюі, жұқа шүберек биік ұшсын дегені. Осылай істеу оның дағдысы. Ол қарындасының:

– Ал, ат аспанға! – деген бұйрығымен, уысына жентектеген шарфты жоғары қарай сілтеп кеп жіберді. Шамалы жерден төмендеп, кеулеген желден желбіреп келе жатқан жұқа жібекті, төбесіне жақындай орта тұсын ала, Нарғыз қылышпен тартып кеп қалды... Қылыш шүберекті қақ айыр оның төнген жұрт, жерге түскенде ғана көрді.

– О, ғажап! – деп қалды жұрт бір ауыздан. Оларға Шоқанның да үні қосылды.

– Біздің қылыш осылай қырқады! – деді Нарғыз, масаттана түсіп.

– Рас!..

– Ал, кеттік! – деді ол серіктеріне.

– Қыз-ойнақ кешке болады, алтыбақан құрылады, кел! – деді, кетуге атының басын бұра берген Нарғызға.

– Егер Шоқан менімен қатар отырса! – деді Нарғыз.

– Отырам! – деді Шоқан.

– Келмейді, – деді біреулер.

– Келеді, – деді Шоқан.

– Неге ақырдыңдар? – деді ол топқа жақындай, – Шоқан қайда?

– Мұндамын!..

– Сертіңе сен жетсең, мен жеттім. Кәне, отырамыз ба әткеншекке қатар?

– Отырамыз!..

– Кел, ендеше!..

– Ал, мырза, сен қайтесің? – деді Шоқанға.

– Қыз қарғыған биікке мен де қарғи алам...

– Ендеше, кел!..

– Арғы атаң Абылайдың он бес қатыны, отыз ұлы, қызы болыпты деп есітеміз, – деді ол. – Бергі атаң Уәліде жеті қатын бопты дейді...

– Олар неге қажет болды саған? – деді Шоқан кенет кеңеске елеңдеп.

– Мәні бар. Тыңда!..

– Тыңдадық...– деді Шоқан, ар жағын естігісі кеп.

– Шешең Зейнеп әкеңнен мықты шығып, қос қатынға қолын жеткізбеген дейді...

– Рас...

– Сонысына қарамай, әкең саған толып жатқан жерден қыз атастырып қойған дейді...

– Мәселен?

– Тобыл бойының аға сұлтаны – Жантөренің Ахметінің, Обаған бойындағы Сибанның байы – Өздембайдың Өсібінің, Бағаналы Сандыбайдың Ерденінің...

– Бәрі де бос сөз...

– «Күңіңе үйленеді» деген ше? – деді Нарғыз, бетіне бұрыла қарап. Шоқан үндей алмай қалды.

– Оны «көрікті қыз» деседі. Бірақ, күң ғой ол? Сен хан тұқымысың ғой және орыс әпесері. Әкеңмен арпалыста көрінесің. Сенен гөрі оның іргесі берігірек қой!.. Түптегенде ол жеңеді.

– Оны көре жатарсың, – деді Шоқан. – Сонда маған айтқың келгені не?

– Орысыңды білмеймін. Анау қыздардың үшеуін де көрдім. Олар баланы төпеп таба беретін сал бөкселер. Ep іc– ер, серіге–сері боларлық біреуі жоқ.

– Ондайлар қайдан табылады? – деді Шоқан қуланып.

– Іздесе неге табылмасын. Ел ғой, – деді Нарғыз салмақпен.

– «Тапқаным – өзің десем қайтер ең?» – деді Шоқан құйқылжыған дауыспен.

– Мен айта қалғандай-ақ қатын болар ем саған, – деді Нарғыз демін ауыр алып. – Бірақ, ол болмайтын іс.

– Неге? – деді Шоқан қылжақтаған дауыспен.

– Басы байланған мал, ешқайда кете алмайды, мен – солмын.

– Түсінбедім.

– Түсінбесең, мана күндіз де, әлгінде де солбырайып қасыма еріп жүрген сөмпек қара, қалыңымды түгел төлеп қойған күйеуім; ол,– өзің менің әкеммен қоса ұстағалы жүрген атақты Медебай батырдың жалғыз баласы – Құлғара!..

– А-а-а...– деп Шоқан ойланып қалған қалпын көрсетті.

– Тәңірінің бұйрығы солай болды! – деді Нарғыз демін соза алып.

– Сол бұйрықты бұзса қайтер еді?

– Қалай?!..

– Орыс заңымен.

– Ол – орыс заңы. Қазақ, заңы басқа.

– Ол да күшті заң!

– Әй, Шоқан, Шоқан! – деді Нарғыз басын шайқап, – қанша ақылдымын, білімдімін дегеніңмен, әлі талқыны аз көрген қайыссың ғой. Бәрі де оңай көрінеді саған, алабұртқан албырт бетіңде!.. «Бекіре балықтың тұмсығы тасқа тимей қайтпайды» дегендей, тасты сүзбей қайтпайсың ғой, сен бұл бетіңнен!.. «Мынау бір ағып тұрған данышпан ғой!» деп ойлап қалған Шоқан сөзін бөліп:

– Осынша кең ой, мына жұдырықтай басыңның тар сүйегіне қалай сыйып тұр! – деді.

– Мені қойшы, тәйірі, – деді, ойының жалғасынан жаңылмай тұрған Нарғыз, – әкенің оң жағында далдаңдап жүргенмен, «байтал шауып бәйге алмайды» дегендей, қанша ұзаққа шабар дейсің. Біреудің босағасына қатын боп кірген соң-ақ өзге қазақ қызы сияқты, менің де барар жер, басар тауым – от басы, ошақ қасы ғана болады. Содан кейін «қатын қайраттанса, қазан қайнатадының» кебін кием!

– О, ақылдым! – деді Шоқан, даусын соза, Нарғызды құшақтай ап орыс риза болған адамын сүйеді. Сені сүюге бола ма?

– Ол – орыс, мен – қазақ. Қазақ қызы жаласып-жұқтасуды жек көреді.

– Қыз бозбалалар неге сүйіседі ендеше?

– Олар менен басқалар...

- Нарғыз! – деді топқа таяна.

- Әу.

- Бір сертке тұра аламысың?

- Қандай?

– Әкең мен ағаларыңның ұрлық-зорлығын қойғыза аламысың?

– Қайдам!

– Мына қалпыңмен қойғыза алуға күшің жетеді.

– Сонда?

– Ешкімнің тие алмауына мен кепіл болар ем.

– Қалай?

– Омбыға жиналған көрсету қағаздарды түгелімен ермер едім де, іздерін тып-типыл қылар ем.

– Қолыңнан келе ме осы?

– Келеді. Өйткені, қағаз атаулы менің қолымда.

– Рас қой? – деді Нарғыз, қуанышты үнмен, жүрістен бөгеліп қарсыма-қарсы тұра қап.

– Рас!

– Ендеше...– деп Шоқанды бассалып құшақтады да, ернін ерніне қатты жапсыра, құшырланып сүйді. Лебі оттай екен. Көзінен сорғалаған тамшылар, еңкейе құшақтаған Шоқанның бетін жыбырлата шайып кетті...

– Өй, Жайнақ! – деп қалды ол.

– Қанаш! – деді анау ентіккен демін зорға алып.

– Мен сұрап ала алмаймын мұны, – деді ол полковникке, – сіз ғана ала аласыз... Кісі жіберіп шақыртқан Құсбек қорқатын Гутковскийге Жайнақты бермеймін дей алмады. Гутковский ақыл иесі кісі еді. Көп көзінде жарқылдауды жек көретін ол, Атбасарға келгенде де, жәрмеңке күндерінде де жарқылдамай, жұпыны түрде ғана жүрді де, Омбыға қайтарда да сөйтті. Шоқан мен ол екі жаққа аттанды: Гутковский Омбыға тік тартатын жолмен, Шоқан, – «Ақаннан Құлаайғыр өзеніне көшіпті» деген ордаға. «Құлаайғыр» Омбы жолынан кеп бұрыс. Сонда да бармауға болмайды: Жолтабардың Мұқаны арқылы шешесінен алған хабарға қарағанда, амалсыздық аралынан шыға алмаған Шыңғыс, Шоқанның Айжанды алуына көніпті, бірақ, қалай?.. Ол жайды ошақбасы отырып ақылдаспақ болыпты; «бұл жолы алып кетем» деуіне, өлмей көнер емес дейді. Онысына Шоқан қынжылмады. Жайнақ ордаға онымен бірге баратын болды. Сонда бір шүйке басты қолына ұстатады да, Айжанды қолына беріп, екеуі орданың қоңсысы бола кетеді... Гутковский Айжан жайын естіген. Оның қызы – Катеринаға Шоқанды үйленеді деп жорыған біреу Шоқан мен оны араздастырмақ болып, үстінен барлық жағдайды баяндайтын «домалақ қағаз» түсірген. Гуманист Гутковский оған мән бермеген, хат алғанын Шоқанға сездірмеген, жақсы көретін көңіліне қаяу түсірмей, іштей «кімді алса да еркі» деген тұжырымға келген. Шыңғыс Шоқанды жыландай жиырыла қарсы алды. Бірақ, Зейнеп күн бұрын иін қандырып тастаған ол, тек қанын ішіне тарта сұрланып, ажар бермегені ғана болмаса, көңіліне келер қылық та көрсеткен жоқ, сөз де айтқан жоқ. Шоқан әкесінің салқындығына мән бермей, өз мақсатын іске асырды. Бұл беттегі оның басты мақсаты – Жайнақты орналастыру еді. Ол үшін, ең алдымен, үйлендіру керек. Шоқанның құлағын қаққан жел бойынша, Атбасардан бірге еріп келе жатқан Жолтабардың Мұқанын да бой жетіп отырған, сымбатты бір қарындас бар. Соны Жайнаққа атастырмақ болып тамырын басып көріп еді, Жайнақтың жігітшілігін жоғары бағалайтын ол, сөз айтпай көне кетті.

– «Теңі келсе тегін бер» деген, – деді ол. – Жасы жеткенше ешкімге уәде бермеуім – ақылы кемелденсін де, теңін тапсын деп ем. Ондай теңін құдайдың өзі айдап әкелді. Бұл маған ұнайды. Маған ұнаған, қарындасыма да ұнайды. Тек қана айтарым: «Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз күйеу жоқ» деген. Өзі Жолтабардың қызы, Мұқанның қарындасы бола тұра, ат артына мінгестіріп жіберуім, ел-жұрттан ұят болар; әрі әкесі өлген жетім бала, «Мұқанға не болған, бүйтіп?!» деген сынға қалармын. Сенің жүрісің тығыз көрінеді. Жолыңнан қалма. «Маған ұнады» дегенмен, күйеу мен қалыңдық бірін-бірі көрсін. Еншалла, ұнатысар, содан кейін жер күңіренте той жасап, үстіне үй тігіп, алдына төрт түліктен мал салып ұзатам. Екеуі осыған келісті. Үйін түсіргеннен кейін, Айжанды Жайнақ қолына алатын болды. «Күтушілері» деген сылтаумен, Жайнақтың үйі орданың қасына тігілуді Зейнеп мақұлдады. Шыңғыс та қарсы болған жоқ. Оның жаман ойы: «ажарлы қызға кім қызықпайтын еді? Құмартқанның талайы қалып қоймайтын ба еді? Шоқан да сөйтер! Жалғыз тәуір осы деймісің! Бұдан да тәуірлер табылар, соларға әулігіп, безінер де кетер!» Жайнақты да, Айжанды да жайғастырдым деп көңілі көншіген, «Омбыға тез жетем» деп Гутковскийге уәде берген Шоқан, әке тілегін орындағандай, жолдағы Айжанға »дейі соқпай, Омбыға тете жолмен тік тартты. Ордадан Омбыға ылаулатып аттанған Шоқанның, ұзақ жолдың ен бойында басын билеген ойы: Омбыдан Атбасар барып, одан кейін оралғанға дейін көрген-білгені. Соның бәрін қорытып келсе, сәтті сапар болыпты. Ең алдымен, жайылымдағы қалың қойдан адасып қап, қайда барарын білмей, жапан түзде жалғыз маңырап жүрген жетімек қозыдай Айжанды, осы сапарында кездескенге дейін, оны қамаған қасқырлар «әне жейді, міне жейді!» деген қауіпте еді. Кездескеннен кейін оны өз қамқорлығына алып, қасқырлар түгіл жолбарыстар мен арыстандар жолай алмайтын халға келтірді. Екінші, бала кезіндегі досы Жайнақты, әкесі Шыңғыс әлде не төренің ұзатқан қызының түйесіне мінгізіп, жетімдікке беріп жіберді» дегенді естігенде жаны түршіге қайғырып, оны азат етуді өмірдегі ең зор мақсатының біріне санаған еді. Сол Жайнақ, Атбасар жәрмеңкесінде әлдеқалай ұшыраса қап, не жабайы біреу емес, елдің атақты палуаны түрінде ұшырап, оны еркіне шығарды да, үстіне үй тіктіретін қойнына қалыңдық салатың орда қасына қоңсы қонатын халға жеткізді. Үшінші, «шеше – кеме» деген мәтелдің шындығына кемі айқын жетті. Бұрын да жақсы көретін шешесін ол, енді шексіз сүйіп қайтты. Қанша қатігездік көрсеткенмен, әкесін де ол сөккен жоқ. Несіне сөгеді? Оның халіндегі адам шексіз, шекпенсіз қалай күн көре алады? Бар тіршілігі соған байланысты болған соң, ең алдымен, өз өлмеуін ойлайтын ол, шенің шекпенін сақтауға қажет болса, қандай қымбатты болса да құрмалдыққа шалады, солардың ішінде, қатыны мен баласын да. Сөйтуге шімірікпес-ақ еді ол, егер күші жете алмай қалмаса!.. Үй ішінің күшіне төтеп беріп-ақ бағар еді, егер ел-жұрт болып салмақ салмаса!.. Ел-жұрт!.. Оның не екенін Шоқан осы сапарында ғана аңдады. Сапарға шыққанға дейін, оның түсінігінде, хандығынан айрылған, отарлық халға түскен «қазақ» атты елдің береке-бірлігі кетіп, бассыздық белең алып, бірін-бірі тыңдауды қойған, өзара атыс-шабыс көбейген, ел болудан қалған. Енді, ішіне кіре көрсе, олай емес. Қазақ елінің де бұзығынан түзігі көп. Оларда береке-бірлік күшті. Сол бірлік болмаса, Малтабардың миллиондаған ақшасымен, зорлықшыл қара күштер, ең алдымен Шоқанның өзін жаншып тастар еді, өйте алмады олар «Көп қорқытады, терең батырады» деген рас екен. Шоқанға қастық қолдануға қамданған азшылық қамқор көпшіліктің терең теңізіне батып кетті. «Ел іші – алтын бесік» деген де рас екен. Жақсы көретін ұлы – Шоқанды жаудан арашалаған олар, ел мейірімінің «алтын бесігіне» берік бөледі де, бермеді!.. Шоқанның қазақ елдігінен байқаған игіліктері бұл ғана емес. Онық ата-бабасынан бері құралып келе жатқан қымбаттарының қоры мол екен. Көне Европаның, көне Россияның мәдениет тарихын, әсіресе фольклорын жақсы білетін Шоқан, қазақ мұраларынан дүниежүзілік қымбат қорларға саналатын мұраларға, әсіресе, рухани» мүліктерге толып жатқан ұқсастық тапты. Бір мысал, шешендік сөз. Шоқанның атың ісін кітаптан көріп, шешендігіне бас ұрған бір адамы – көне Римнің Цицероны еді. Ондайлардың қазақта да барын, Шоқан Атбасар жәрмеңкесінде көзімен көріп, сөздерін құлағымен естіді. Оған әсіресе: Қанжығалы – Асаубаймен, Қарауыл – Мырзабек ұнады. Олар «ылдидан шапса төске озған, ертеден шапса кешке озған, томаға көзді қасқа азбан» сияқтылар. Өзара әзіл-оспақпен қағысқанда, олар әдістеніп қалған тазы мен қасқырдай, біріне бірі көпке дейін алдырмайды; көпшілігі беріспей, жеңіспей кетеді. «Билер» аталатындардың бас қосуын, Шоқан көне Грециядағы Акропольде судьялардың мәжілістеріне ұқсатты. Солар сияқты қазақ билері де бірін-бірі шешендікпен, яғни сөз логикасының ұтымдылығымен алысады екен. Қазақта – «сыйынғаныңнан сүйенгенің мықты болсын» деген мақал план шыққан сияқты. Мықты, яғни тапқыр би, қорғаған адамын қандай қиындықтан алып шығатын көрінеді. Билердің ішінде қазақ, заңына жүйріктер де аз емес екен. Олар «Қасым ханның қасқа билігі», «Есім ханның ескі биілігі», Әз Тәукенің «жеті жарғысы» деген сияқты, қазақ, халқының заңдық кодексіне айналған шешімдерді жақсы біледі. Әз Тәукенің «жеті жарғысы», Шоқанға көне римнің «он екі таспасы» (таблица) сияқтанып кетті. Шоқая қазақтың музыкалық және сөздік фольклорында шек пен шет жоғын көрді. Көп не көрнекті музыканттар ішімен оның есінде үш адам ерекше сақталды: Бірі – Сіргелі Уақтан шыққан қобызшы – Қоңырдың Дайрабайы. Көп заманнан атадан балаға мұра болып келе жатқан, еменнің иір тұсынан жасалған, ұстала, майлана келе қарайып, темірдей тырсылдап қатайып алған қайқы қобызды Дайрабай сөйлеткенде, үні ағаштікі емес, адамдікі сияқтанып, нелер ғажап оқиғаларды түсінікті тілде айтып береді де, тыңдаушысын жылатып, күлдіріп, қайғыртып, қуантып, сүйсіндіріп, күйіндіріп дегендей нелер халге түсіреді. Сонымен қабат, оның күйлері, оқиғалық жағынан біріне бірі жалғасқан қазақ тарихы. Қазақ өмірін баяғы заманда ажалдан қашып құтыла алмаған Қорқыт зарынан бастайды да, монғол Шыңғыс хан кезіндегі «Ақсақ құлан, Жошы ханға» соғып, аяғын Шоқанның өз атасы – «Абылайдың ала байрағымен» тындырады. Осы екі арадағы пәлен жүз жылда, қазақ халқының басынан өткен жеңіс-жеңілістердің көбіне музыкалық талдау жасайды. Мұндай күйлердің бәрі шын мағынасындағы: драмасы, трагедиясы, комедиясы аралас, тыңдауға қызық поэмалар. Дайрәбайдың өзі қызық адам екен: ұзындау денесі сөмпектеу келген, иықтары қушық, қоңыр өңді, көздері шүңірек орақ мұрын; жасы жетпісті алқымдағанмен, түсі көмірдей қара шоқша ұзын сақалына да, сирек ұзын мұртына да әлі қылау түспеген. Жүресінен отыра ғап, қобыздың қияғын қыл шегіне ысқылағанда жуан саусақтары аспанда қанаттарын ғана дірілдетіп, басқа қимыл жасамай сайраған боз торғай сияқтанып кетеді. Екіншісі, Сибан Сүйіндік батыр тартатын сыбызғы. Кәдімгі далада өсетін қуыс қурайдың түбірін және ұшар бұтағын кесіп тастап, бұтақтарын аршып, құлжаның өңешімен қаптап, төменгі жағына, перне орнына сегіз тесік жасап, саңғырата кептіріп алғанда бұл тіптен әуенді келеді. Дембелше толық денелі, жуан мойынды, көсе кескінді Сүйіндіктің, сыбызғы түбін қисайтып алған сол жақ ұртының азуына тірей, ішіне бар қуатымен дем бергенде, күшке түскен күйден күре тамыры білеудей боп, көздері шарасынан шатынай шығып, күрең тартқан беті Ісіне қалады. Шоқанның шамалауынша, сыбызғының өзіне тәуелді күйлері бар сияқты. Мәселен, жау айдаған жылқыдан мекеніне қашқан боз айғырды жолда бес қасқыр қамап, солармен алысқан айғырдың орқырай тістесіп, тепкілей тулай, арқырай кісінегенін баяндайтын «Боз айғыр» жау шауып кеткен елде, жар астында жатып қап, ұйқысынан ояна табынын іздеген бұқаның жолшыбай жолыққан жолбарыспен өкіре, мөңірей алысқанын сипаттайтын «Тарғыл бұқа», айрылған ботасын іздеп боздаған «Боз іңген» тағы тағылар. Үшінші – домбыра. Қобыз бен сыбызғыға қарағанда, ол бертінірек жасалған, және күнделік өмірмен тығыз байланысты аспап сияқты. Бұның, да талай күйшілерімен кездескен Шоқанның есінде – жас та болса ел ішіне «Сайдалының сары Тоқасы» атағына ие болған, жас мөлшері өзінен аз-ақ қалқыңқы, томпақ көз, жирен түкті жігіт. Тоқа өсе-келе де сотқар болып, өкімет оны жуық арада Семей жаққа жер аударған екен де, домбырашы ол айдауда жүріп, «Саржайлау» деген күй шығарған екен. Жерін сағыну тақырыбына шығарған бұл күй, тыңдаушының тұлабойын ерітіп Шоқанды да сөйтіп, ол көзіне жас алды. Тоқаның одан басқа: «Қосбасар», «Терісқақпай» деген екі күйі де ғажап екен. Бұл күйлерді тартқанда, домбыраның екі шегінің, сегіз пернесінің асты-үстін түгел сөйлетіп, нелер әдемі үндер шығарды. Сол үндерден Европаның ең көп дауысты аспабы – фортепьяноның барлық дыбысын естуге болады. Шоқан бұл сапарда әншілердің де талайын тыңдады. Кадет корпусында музыка сабағында өткен ол, ноталарды және дауыстар бөлшектерін білетін еді. Қазақ, әншілеріне осы жақтан қараса, бас та, баритондар да, тенорлары да, олардың драмалық лирикалық түрлеріне бөлінетіндері де бар. Әйел дауыстары да сопрано мен альтоның түрлеріне жүйеленіп кетеді. Бір ғажабы – орысқа араласқанға дейінгі қазақ әндері «гөй-гөй» аталып, биік шырқалатын сияқты көретін; сөйтсе асқақтай шалқып кетеді екен. Соңғы жүйелі әндердің, ең биігі де, ең құлпырмалысы да Біржан әндері сияқты. Шоқанның оқыған шығармаларынан Нарғызға ұқсатқаны,– Проспер Мерименің «Кармен» аталатын хикаясының бас кейіпкері – Кармен. Шоқан оны француз тілінде оқыған. «Түсінің тоттанған жездей жылтыр қоңырлығынан» да, «бойының тарамыс шапаттылығынан» да, «қасқырдың қаншығынша құныға қарауынан» да, жүріс-тұрысының «бедеу байталдай оңтайлылығынан» да, өткір мінез-қылықтарынан да Нарғыз – нақ сол!.. Бірақ, ол Кармендей Кордов жылқы заводының қорасында, қамауда өскен «бедеу» емес, қазақтың ұшы-қиырсыз кең даласында туып ескен. Сонда і.асына еріп жүрген «күйеу болмысы» – Медебайдың Құлғарасы, «Кармендегі» Данкайредей бұны жауынан қорғау қамында еле ала ма? Әлде жәй бір Далбаса ғана ма? Карменді сүйгені өлтірді де, қабірін пышақпен қазып көмді!.. Нарғыздың тіршілігі немен тынбақ?.. Цыган қызы Кармен, ерлік жолында «бандит» аталған әйел. Ал, Нарғыз ше? Ерлік пе оныкі, ұрлық па? Бұндай адам өз ажалынан өлген емес; оны біреу өлтіреді де, не өзін өзі өлтіреді; қайсысы болса да, Нарғызды да алдынан күткен ажал сондай... Кашли кездеседі ол?.. Оқырман көпшілікке бұл сұраулардың жауабын, романның алғашқы беттерінде береміз. Әзірше романның тартылып келе жатқан желісінен шықпайық. Қазақтың Шоқан естіген музыкалық фольклоры соншалық бай болса, сөздік фольклоры одан да бай сияқты. Есебі жоқ ертегілерді былай қойғанда лирикалық және эпикалық шығармалардың өзі ұшан-теңіз. Батырлық эпостарда «Игорь полкі туралы сөзге» ұқсайтын «Ер тарғын» сияқтылар, лиро-эпостарда «Ромео Джульеттаға ұқсайтын «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» сияқтылар кездеседі. Ұлттық өзгешеліктермен қатар, бұлардың адамгершілік сарындары бір; көне Европаның эпостарында бастан-аяқ өрбіп отыратын мифологияның, қазақ эпостарында жұқа ғана элементтері бар реалистік жағынан, қазақ, эпостары, орта ғасырлардағы жазба әдебиетіне ұқсаңқырайды. Және бір көңіл бөлетін жағы, «батырлық жыр» аталатындар, оқиғалық жағынан біріне бірі жалғасып, өзара тізбек (цикл) болып кетеді екен. Мысалы: Уақ батырдан – қара қасқа атты Қамбар, одан Ер Көкше, одан Ер Қосай, одан Сары Баян... деген сияқты. Қазақ, эпостарында Шоқанды қайран қалдырған – ат образдары; батырлардың біріне бірі ұқсамауы сияқты, олар мінетін тұлпарлар да бірі мен бірі дараланған; европалық эпостармен жақсы таныс Шоқанға, отырықшы европадан шыққан жыршылар, жылқы өсірген көшпелі елдердің жыршыларындай малды, соның ішінде ер серігі атты бейнелей алмайтын сияқты. Театр тәрізді фольклор ше?.. Шоқан олардан: «Ақындар айтысын» көне гректің екі артист қана ойнайтын дианис театрына, қыз-бозбаланың «хан жақсы ма?» аталатын ойынның көне римнің – «сатурналиіне», көне елдердің «мим» аталатын театрын қазақтың «үндемесі» мен «мыршымына»; базарда топтасып өнер көрсететіндерді француздың «жәрмеңкелік» аталатын театрының, немесе орыста «скоморохтар» деп атайтын халықтық театрдың артистеріне балады. Қазақта: «ойыншы, күлдіргі, қу, мысқылшыл, сықаққой, қылжақ» аталатындардың бәрі де табиғатында артист болып туғандар. Жыршыларда да артистер аз емес, мысалы «Алпамысты» жырлаған Атығай Шауыпкел, «Қозы Көрпешті» жырлаған Бағаналы Жанақ, – батырдың да, шалдың да, кемпірдің де, қыздың да, жалшының да, қысқасы, осы шығармаға қатынасушылардың бәрін де өз даусымен, өзіне тәуелді қимылдармен керемет қызғылықты ғып көрсетіп береді. Бұл артистіктің европада жоқ түрі. Бақсылар ше? Бұғы бабайдың баяндауымен, шаман дінінен аздаған мәліметі бар Шоқан, кездескенше оларды сол діннен қалған шарлағандар (алдаушылар) деп есептейтін еді; Атбасар жәрмеңкесіне олар да қаптап келген екен. Сонда, байқауынша, көпшілігі шатпақ-шарлағандар болғанмен, ішінде шын мағынасындағы арбағыштар да (гипнотизер) аз емес екен. Мысалы, Сибан-Тұяқ бақсы көптің көзінше қызарған қызу темірді тілімен жалайды, табанына басады, үйде отырып есіктен кіріп келгенде, қайдан, қалай шығып үлгергенін сезбейсің; қобызға үй хайуандарының бәрінің де даусын салып, қойларды маңыратады, сиырларды мөңіретеді, жылқыларды кісінетеді, түйелерді боздатады... Сөйткенін Шоқан көзімен көрді. «Аңдарды да солай жақындатады» дейді, «жыланды інінен шығарады» дейді. «Бұл, әрине, гипноза! – деп санайды, қаладағы гипнотизерлердің нелер ғажап фокустерін көрген Шоқан, – бұлар да, әрине, болашағы зор өнер!..» Атбасарда көрген осылардың бәрін көз алдына келтіріп қорытқанда, қазақ халқы ғасырлар бойы жасаған өнер мұраларының молдығына Шоқан қайран қалды. Ол тек екі нәрсеге ғана өкінеді. Бірі – бұл мұраларды әлі жинаған, зерттеген адам жоқ. Ауыздан ауызға мұра атаулылардың бәрі бірдей көше бермейді, бір түрлері есіп те, бір түрлері өшіп те жатады. Солардың ішінде теңіз түбіне тұнған асыл тастардай, іздеуші мен табушысын күтетіндер де аз болмау керек. Қашан шығады ол күткендер?! Шоқанның екінші өкініші: аталған қымбаттар қанша құнды болғанмен, олар өткен замандардың мүліктері. Көне мүліктерін бағалай, керектілерін іске асыра отырып, Европа мен Россия ол күндерден қазір әлдеқайда ілгері кетті! Оларда қазір оқу да, ғылым да, өнер де, әдебиет •іс үздіксіз өркендеу жолында келді... Россияға жақтасқан жылдардың ішінде жұтқа ұшырамай, жау шабуылына ілінбей, ашаршылық көрмей, былайынша, азат өсіп келе жатқан қазақ, елінің тұрмыс күйі де біркелкі тәуір еді. Ішінде байлары да, кедейлері де бола тұра, қарасыз отқа қарап отырған шаруа ауыл ішінде кемде-кем болатын. Сондықтан, кедей жағы тапшы тұрғанмен, аштан өлгені кездеспейтін қайыр сұраған бірен-саран ғана ұшырасатын. Оның үстіне кең далада жазы-қысы үдере көшіп, еркін, таза ауаның мұхитында жүзіп жүргендіктен, мал бағудан басқа бейнеті болмағандықтан, адамдары денелі де, ажарлы да болатын. Әсіресе қыз-бозбалалары. Олар, қазақтың «сұлу қыз, әсем жігіт бәрі сонда» деген өлеңіне куә боларлықтай. Бұларды көрген Шоқан «халқымның түр-тұлғасы осындай екен-ау!» дегендей, шаттанды да. Бірақ, не керек, бәрі де бүгінгі думанына мәз, ертең не боларын білмейтін шыли надандар. Шоқанға ең өкініші осы. Осы өкінішінің үстіне, қараңғы қазақ Шоқанға бір қатты опық жегізді: Кадет корпусында оның сурет пен музыка сабақтарын да жақсы өткенін білеміз. Сол білімін Атбасар жәрмеңкесінде іске асырып, қызғылықты талай нәрсенің қарындашпен бейнесін түсірген еді де, жақсы көрген ән-күйлердің нотасын да жазған еді. Олар бірі – қалың, бірі – жұқа екі альбом толтырған. Бұл өнерлерден хабары толық Гутковскийге көрсеткенде, – «шын шеберлік және өте бағалы» деген баға берген осы альбомдары бір күні із-түзсіз жоғалды да кетті. Ұрлатушылар, – «адам сүгіретін салуға болмайды» деген ұғымдағы надан діншілдер. Көп алым алып ұрлап беруші – Тоқбет, Шоқан қанша тіміскілетсе де ізін таба алмады. Сөйтіп, қайран қымбат еңбектері надандықтың түпсіз теңізіне табылмастай батты да кетті!.. Бұған қатты ренжи отыра, Шоқан өзінің де, елінің де жарқын болашағынан күдер үзген жоқ. Үміті – қазақ елі қазіргі күйінде мәдениет түрені тимеген құнарлы тың топырақ сияқты екен: не ексең де бұрқырап ене кететін!.. Тек тұқымы, азығы күні жетсін!..

– Қазақта жылқы көп деген рас па? – деп сұрады.

– Солай сияқты, – деп Шоқан өзі көрген, я естіген қазақтың біраз жылқылы байларын атап берді. Сол жылқылардың кейбір тақыршылық немесе мұздақты қыстарда жұтқа ұшырап қырылып қалуы туралы сөз болғанда:

– Егер ат қора жасап, қыс сонда күттірсе қайтер еді? – деді Гасфорт. Шоқан жауап орнына күлді.

– Неге күлесің?

– Ол мүмкін емес, Жоғары мәртебелім.

– Неге?!

– Қазақ арасында он, он бес, жиырма мың жылқысы бар байлар бар. Мың жылқылылар жиі ұшырасады. Соның бәріне қора қайдан жетеді? Шөп қайдан жетеді?

– Жетеді! – деді Гасфорт сенімді дауыспен.

– Қалай, Жоғары мәртебелім?

– Сібірдің ағашы миллиондаған түгіл, миллнардтаған жылқыға қора бола алады.

– Ол рас, Жоғары мәртебелім, – деді Шоқан Гасфортты іштей мысқылдап, онысын сыртына сездірмеуге тырысып. Ағаш жетеді. Бірақ, соны қазақ даласына қайткенде тасып жеткізе аламыз?

– Жол салдырамыз. Оны да ағаштан төсетіп.

– Ол да ақылға қонады. Көлікті қалай жеткізер екенбіз, ағаштарды тасуға?

– Бар мүмкіншілікті түгел қолданамыз. «Қандай мүмкіншілік?» деген сұрау көмейіне келіп қалғанмен, «сыр алдырармын» деп қауіптенген Шоқан, ақтала беріп айтпай тоқырай қалды. Гасфорттың осындай былшыл сөздеріне, кейде әдемі қиялдар да араласып жүреді.

– Естуім, – деді ол бір Шоқанға сөйлескенде, «қазақ даласы» аталатын кең өлкенің сібірлік жақ жиегі егінге қолайлы қара топырақ көрінеді. Соған дән септірсе қалай болар еді?

– Жақсы болар еді, – деді Шоқан. Бірақ, ол үшін, көшпелі қазақтарды отырықшылыққа аудару қажет болар.

– Несі бар, аударса? Айтамыз, отырғызамыз!..

– Өйте қою айтуға оңай болғанмен, атқаруға оңай бола қоймайды, Жоғары мәртебелім.

– Неге?

– Ғасырлар бойына санасына сіңген көшпелілік психологияны өзгерту жеңіл емес.

– Егер бұйырса ше?

– Бұйрықтың жүретін жағдайы да, жүрмейтін жағдайы да бар, Жоғары мәртебелім. Біз талқылап отырған жағдайға бұйрық етпейді.

– Енді не өтеді?

– Тәрбие ғана, Жоғары мәртебелім.

– Диккенс дегенді жұрт көп айтады, сол кім? – деп сұрады.

– Білмеймін, тегі Омбыдағы Острогке қамалған біреу болу керек, – деді Шоқан.

– Ендеше, соны маған келтір! – деп бұйырды Гасфорт.

– Сол жігіт Атбасар сапарынан үйленіп қайтыпты деген қауесет рас па? – деп сұрап қалды.

– Естіген емеспіз, – десті. Шоқанды Катеринаға ұйғарып жүретін генералшалар, таңданған кескінмен. – Кімге?

– Айтуға ауыз бармайтын қауесет!..– деді баронесса, генералшаларды сол кеңеске құмарландыра түсіргісі кеп.

– Айтыңыз!..

– Нанбайтын сөз!..

– Сонда да!

– «Нанбайтын» дейтінім: хан тұқымы, орыс офицері, ақылды, білімді Шоқан, туған аулындағы құлының қызына үйленген!..

– Мүмкін емес! – деді екі генералша қосарланған дауыспен.

– Менің де нанғым келмейді. Бірақ осылай болуы анық!..

– Кімге үйленсе де мейлі! – деген болды. Онысы сыздаған жүректен шыққан сөз екендігі бет-ажарынан байқалып тұрды. «Өсек өрті тұтанды» деп сенген баронесса, «бұл жолға осы да жетеді» дегендей, ар жағын өршіте түсуді келесі жолғасулардың сыбағасына қалдырды... Бірақ Екатерина Христиановнаның сыбағысында тұтанған өсек өрті, баронесса үрлемей-ақ, күннен күнге өрши берді. Неге екенін өзі де білмейді оның, Шоқанға қызы ғана емес, өзі де ғашық; бірақ әйелдік жүректен емес, аналық жүректен. Кішкене шағынан білетін Шоқанды, ол туған баласынан кем көрмейді. Сонша сүйетін адамы жалғыз қызымын, өмірлік жары болса, анаға одан артық бақыт бар ма? Сондай үміттегі Екатерина Христиановна баронесса Кляудың өсегін естігенде алғаш есеңгіреп қалғанмен, есі кіре осы өсекті анықтау амалына кірісті. Бірақ, қалай? Шоқаннан сұрауға ма? Өйткенде, қате болса мақұл, рас болса ше? Ар жағын айтуға аузы бармайды... Бұл есекті қызы естісе ше?.. Бірақ, қызына бұл жайда сөз қатуға батылы жетпеді. Егер қатса, қызы өзінен әлдеқайда артық ауырлар деп қорықты. Қызын «әзі қайтер екен?» деген сынға қойды. Сонда да «әлдекімнен естіп қала ма?!» деп зәресі жоқ. Омбыға тараған өсек желі Катеринаның да құлағын қақпай қоймады. Баронесса жұмсаған әлдекімнен әлдеқалай естіген өсекке, ол Да қатты қынжылды. Бірақ ол да шешесіне тартқан сабырлылығына бағып, анықтағанша іштен тынып жүре берді. Бірақ кімнен, қалай анықтау керек? Әрине, Шоқанның өзінен. Оның расын айтуына Катеринаның ешбір күмәні жоқ. Өйтудің де сәті түсіп, сырқатынан жеңілдене бастаған күндердің біреуінде үйіне Шоқан келе қалды. Ақылды қыз жандай досын тігінен тарпа бас салмай, әңгімені оспақтаған сөздерден бастап кетті. Августы орталаған сол бір тұстың райы, Сібірде сирек кездесетін тыңшулау болып, төсектен тұрып жүрген Катерина аздап пысыңқыраған халде де еді. Шоқанмен бұрынғы қалпынша жылы амандасқан Катерина:

– Омбының күні қапа болып кетті. Үйден шығып салқындар бау-бақшасы жоқ. Көшелері – шаң. Орман арасына кетіп тыныстауға саулық босатпай жатыр! – деді, бетің кеудесін нәзік алақандарымен желпіп.

– Омбының Петербургқа ұқсамайтыны рас, – деді Шоқан қалжыңбас ойнақы қалпына бағып. – Бұнда сәулетті баулар, скверлер, оларды сәндендіретін ескерткіштер, көркіне көз тоятын құдайы үйлер (храмы), салтанатты сарайлар, мөлдіреген каналдар жоқ... Күн кешкіре, Омбыны сұрғылт буалдыр басады, түн туа қою қараңғылық бүркейді; шамдары жарқырап, халқы серуендейтін көрнекті көшелері де, сауығы қызық театрлары да жоқ!..

– Сондай қызғылықты Петербургті көрген кісінің Омбыда тұрғысы да келмейді.

– Ол Петербургқа үйреніп қалған сен боларсың. Ал, бізге, яғни маған Омбы да қанағат...

– Бұдан тәуір қаланы көрмегендіктен айтасың, Шоқан! Егер көрсең, сенің де бұнда тұрғың келмес еді...

– Тұрғым келер еді, сүйікті Катя!.. – деді Шоқан, – Петербургқа тұра қалған күнде де, Омбыға қайтуға асығар едім...

– Үйленсең ше?

– Үйленсем де!

– Жұбайың ұлықсат бермесе ше?

– Ұлықсатына қарамаған болар ем...

– Неге?! Оның пікірімен санаспайсың ба?

– Менің пікіріммен санасса ғана...

– Мысалы, қандай пікіріңмен?

– Катя! – деді.

– Ия, Шоқан! – деді Катерина да салмақтанып, ол оны сезгендей.

– Болса ше?

– Қолдан келген қызметімді, ең алдымен солардың игілігіне жұмсау ниетіндемін.

– Сонда?

– Менің туған елім мәдениет сатысының төменгі басқыштарында, оны жоғары көтеру керек.

– Ол үшін?..

– Солардың ішінде болып, жетекшілік жасауым керек.

– Бірге тұрып па?

– Қажеті болғанда, сөйтіп те?

– Aha! – деді Катерина, көп мағыналы үнмен, – жұбайын да сондай тұрмысқа көнетін әйел болуы керек қой?

– Әрине!..

– Асықпа, қызым. Жасың жетіп отырған жоқ. Күйеуге шығуға алда бірталай уақыт бар. Сол уақыттың сынына салу керек бұл мәселені. Шоқан күңіне үйленеді дегенге мен өзім нанбаймын. Бұл мүмкін нәрсе емес. Ер адамның көрсе-қызарлық жайы белгілі. Сымбатты, ажарлы қыз деседі. Соған әлдеқалай қызыға қалуы рас та шығар. Ер жынысты адамның жолында ондайлардың талайы кездесіп те, қалып та жүреді. Мен білетін Шоқан болса, бір көрмеге қызыққанмен, күңіне үйленетін масқараға бармайды. Көрерсің, жүре келе айниды ол. Осы жайды уақыттың өзі көрсеткенше, сен сабыр ойла да, оған дейін институтынды аяқта! Катерина осы ұсынысқа көнді де, шешесі арқылы жол жайын әкесінен басқа ешкім сезбей, әлдекімдерге еріп, ылаумен Петербургқа аттанып кетті. Салқын қоштасқан Шоқан, оның бұл жайын түсінбеген жоқ. Түсінгенде не істейді?.. Өз шешіміне берік!.. Жұрт білетін жайды Гасфорт та сезбей қойған жоқ. Сезу былай тұрсын, Омбыдағы өсек қапшығының ең кеңінің біріне саналатын әйелі, бұл жайды оған әлдеқайда есіре жеткізді. Қызға, әсіресе аққудың көгілдірігіндей боп өсіп келе жатқан Катеринаға таңдаған күйеуі табылады деген сенімдегі ол, әйелі айтқан өсекке қынжыла да қойған жоқ. Шоқанның қылық-мінездерін ұнатып жақсы көргенмен, іштей «азиат» деп менсінбей қарау онда да болатын. Сондықтан «күйеу болмаса мейлі!» деп те бекінеді ол. Оның ойы – Шоқанның қайрат-жігерін, өнер-білімін мемлекеттік істерге мейлінше пайдалану. Бұл жағынан баламы жоқ жан сияқты...

– Корнет Чокан Чингисович Уәлиханов!.. Батыс Сібірдің генерал губернаторының адьютанты! – деді честь беріп.

– Тұтқындағы Федор Михайлович Достоевский! – деді ол, кроватынан түрегеп.

– Сізді білем, Федор Михайлович, – деді Шоқан ақырын адыммен оған беттеп. Тұтқынға алынғалы алыстай тұлғасы тұмандана берген адамдық бейне, Шоқанның денесі өзіне жақындаған сайын Достоевскийге тағы да біртіндеп айқындала бастаған сияқтанды. Таянып келіп қолын ұсынған Шоқанға ол да дымқос арық алақанын беріп:

– Кешіріңіз!– деді көзін Шоқанға түйе тігіп, – қайда көрдім мен сізді?!

– Осы Омбының көшесінде болар...

– Иә-иә!.. Біз айдалып кеп кіргенде!.. Қасыңыздағы біреу есімімді атағанда, сіз мені қолыңыздағы шыбықпен сабамай өткізіп жібердіңіз... Рас па?.

– Солай болған!...

– О, адам!.. Бірінші адам!.. – деп Достоевский Шоқанды бас сап құшақтады да, еңіреп жылап жіберді... Свинягин бұның бәрін камера есігінің тар тесігінен сығалай байқап тұрды... Құшақтасқандардың қаншалық тұрарын аллам білер еді, егер сығалаушы қапыда жөтеліп қалмаса!.. Кенет дыбыстан сескене қалған олардың құшақтары өздігінен жазылып кетті.

– Шпик! – деді Достоевский ақырын үнмен.

– Бола берсін!..

– Мейірім етіңіз! – деді, қайта құшақтағысы келгенмен реті жоғын ойлаған Достоевский, «отырыңыз!» дегендей, кроватын нұсқап.

– Өзіңіз де! – деді Шоқан, қимылымен, отыруға ықласы барлығын аңғартып. Қатар отырған Достоевскийге Шоқан әуелі петрошевшілдер ісін басқаруды начальнигинің тапсырғаның біраз істерді қарастырып үлгергенің ол істердің Достоевскийге байланыстыларын қадағалай қарағаның оның себебін, талантына табынатын адамы көргелі, танысқалы әдейі келгенін қысқаша айтып шықты.

– Сізді көріп танысып шығудан басқа жұмысым жоқ, – деп аяқтады сөзін Шоқан. Дос адам табуына қуанудан ба, адъютант атаулыны қожасының көлеңкесі деп санайтындықтан, сырын түйіп болғанша сырғақсуынан ба, Шоқан жылпыңдағанмен, мінезі сабырлы Достоевский бұл жолы шешіліп сөйлесе қойған жоқ. Сол жайын байқаған Шоқан, «бойы үйренген соң түйіні тарқатылар» деп ойлады да, аз отырғаннан кейін «тағы да жолығысармыз» деп кетіп қалды. Айрыла сала бір-бірін сағыныса бастады олар. Сондағы мақсаттары бірінің-бірі кім екендігіне тереңдеп, түпкі асылдарының не екенін көру. Олар кешікпей жиі жолығыса бастады және камерада ғана емес, генерал-губернаторлықтың кеңсесінде, Шоқанның пәтерінде... Гасфорттан сұрастырып байқаса, Достоевскийді ол білмейтің ешбір шығармасын оқымаған кісі боп шықты. Сондықтан, қызықтыру ниетімен, оның шығармаларын аспанға көтере мақтап, «Орыс прозасының Гогольден кейінгі биігі осы» дегенді айтты. Сол бағасына Белинскийді кепіл ғып, оның «Отечественные записки» журналында «Кедей адамдарға» жазған сынын көрсетті. Оқығаны аз болғанмен, естігені, тоқығаны көп Гасфорт, Белинскийдің өткір сыншы екенін білетін еді. Ол Шоқанға сенбегенмен, сыншыға сеніп, Достоевскийге көңіл аударды. Оның қорқары: жалпы петрошевшілдердің, олардың ішінде – Достоевскийдің идеялық жағы болушы еді. Шоқанның баяндауынша, тұтқындалғанға дейін француз утопистерінің социалистік идеясымен еліккен Достоевский, абақтыға алынған күннен бастап, төбесінен төңкеріліп түскен. Қазір ол, «революция» былай тұрсын, «социализм» дегеннен, қасқырдан үріккен жылқыдай қашады. Оның қазіргі сенімі – христиан діні. Ол да осы діннің «құдайы» саналатын Айсадай: зорлыққа қарсы тұрмауды, қиянатқа төзуді, бұл дүниеден таппаған жақсылықты ахиреттен күтуді қолдайды; патша және патшашылдық мәселесіне де осылай қарап, олардың болуын тіршіліктің табиғи заңына санайды... Бұлардың бәрі Гасфортқа жағымды сөздер, сондықтан Достовескийді көруге, жолығуға, пікірлесуге ол да құмартып, көңілді бір шағында кабинетінде қабылдады да. Бірақ, сөзуар Гасфортқа тұйық Достоевский ұнамады, сондықтан, одан кейін қабылдаған жоқ. Шоқанның пәтері – Омбыға алғаш келген жылы, мейманханасына түсетін Варвара Коробейникованың сәудегер, бай інісі – Мирон Коробейниковтың үйі еді. Тері саудасынан байыған ол, тез арада бірінші – гильді сәудегерінің даражасына жетіп, Омбының орталығына асты күйген кірпіштен, үсті қарағай бөренеден екі этажды үлкен үй салған. Шоқанды бала жасынан білетін ол, корпусты бітіріп, Гасфортқа адъютант болғаннан кейін, «бір күніме керек болар» деген оймен, жасаулы бірер бөлмесіне тегін тұрғызған. Шоқан осы бөлмеде Достоевскиймен бір емес, бірнеше рет жолықты. Кейде қондырып та жүрді. Басында баласынып қарайтын Шоқанмен сөйлесе келе, оның ой-санасы марқайған жас екеніне көзі жеткен Достоевский, шүйіркелесе келе, теңдесе сөйлесіп ешбір сырын іріккен жоқ. Сондай ұзақ кеңестерінде Шоқанның қалтқысыз достығына күдігі қалмаған Достоевский өткен күндерінің әсеріне қоса, басында пісіп жүрген болашақ біраз шығармаларының мазмұндарын да жыр ғып айтып берді. Мысалы, кейін «Өлік үйдің хаттары» деген атпен жазған мемуарлық романы. Сонда сипатталатын оқиғаларды баяндағанда, Шоқан «Омбы острогы» дегеннің, онда қамалғандардың тұрмысы не екенін айқын көрді. Не деген тамұқ тұрмыс. Кейін «Ағайынды Карамазовтар» деп атаған романында, әкесін өлтіретін олардың қылығы, Достоевскийдің өз үйінде болған оқиғаларға ұқсайды екен. Оның әкесі – Михайл Андреевич те, Карамазовтардық әкелеріндей тентек сотқар, өр көкірек зорлықшыл, бейбастық, араққор, бағыныштыларын да, әйелін де, балаларын да қорлап ұстаған оны, қиянаты өткен шақта, ұлдары өлтіруге де ниет еткен, солардың ішінде ересек болып қалған Федор да бар: соған келісіп кезегін күтіп жүргенде, белгісіз біреулер орман арасында өлтіріп кетіп тыншыған.

– Артынан,– деп аяқтайды Федор Михайлович, бұл кеңесін,– крепостной шаруалар өлтіргені сезілді: құтылуға құмартып жүрген әкенің ондай ажалына жанымыз ашыған жоқ. Революциялық социалистік идеямен ауырушылар Достоевскийдің ойында «делқұлылар» (идиоты) мен «жындар» (бесы) олар орынсыз қан төгуден басқа еш нәрсе бітірмейді. Сондай ойдағы Достоевскийдің өз беталысын шамалайын десе, қазақ мақалының «су аударған дөңбектей, жел аударған қаңбақтай» деуіне ұқсайды. Бірақ, адамды сүю, оған жақсылық ойлау санасынан айныр түрі жоқ. Сонда, қоғам «жақсылық» аталатын тиянаққа қалай жетпек?.. Күрес жолымен бе?.. Олай дейін десе, ерте замандағы патрицей мен плебейлердің қанды арпалысынан мыңдаған жылдарға үздіксіз созылып келе жатқан таптық күрес, қамалушылардың қолын бостандыққа жеткізген жоқ! Тарих жүрісінің беталысына қараса, қашан жетудің елесі әлі де көрінбейді... Шоқанның, «ендеше не істеу керек?» деген сұрауына Достоевскийдің берер жауабы – христиан дінінің көнбістік жолына түсу... Оған сенейін десе, христиан діні шыққалы қашан!.. Содан бері қоғам өміріндегі теңсіздік күні сәулелену орнына қараңғылана түседі... Сонымен, Достоевскийдің гуманизмі, Шоқанға ар жағында не бары белгісіз аспан кеңістігіндей, көгілдір түпсіз тұңғиыққа ұқсайды... Достоевскийден сонда да безінбей, достық жігін күннен күнге тығыздай жымдастыра беретін себебі: саналы өмірінде әзірге жолықтырып үлгерген адамдарында, дәл мұндай гуманисті кездестірген емес. Өзі атақты славянофильдердің бірі бола тұра, бұл адамзатты түсіне, ұлтына, жынысына, жасына бөлмей, еңбек білім жүйесіндегі «адам» атаулыны түгел сүйетін сияқты. Сондықтан да ол, орыс ойшылдарының арғы жағындағы Николай Новиков пікірлестерінің, бер жағы – петрошевшілдердің Россиядағы «бұратана» аталатын отар ұлттарды, орыс ұлтымен тең ұстау идеясын ұната, көтермелей сөйлейді. Шоқан да өзін гуманистке санайтын адам. Бүкіл адам қоғамының теңдікке жетуін ол да арман етеді. Бұл оның арғы арманы. Бергі арманы туған елі – қазақтың елдігін, шаруасын, мәдениетің тұрмысын европаның орыстық даражасына көтеру...Бірақ, қалай?.. Достоевскийді жас жағынан да, білім жағынан да өзінен үлкен көретін Шоқан, «сол білер ме екен?» деген оймен сұраулар қойып көрсе, берер жауабы, жалпы гуманистік идеясынан әлдеқайда көмескі! Өйтпегенде ше?.. Жер шарының географиялық картасына көз тіксе, оның шығыстық жартысын, егіздің терісіне меңзесе, соның шеткі бір пұшпағындай ғана көрінетін Англия не істеп отыр соңғы төрт-бес ғасырда? Ол Американы, Австралияны, Азияны, Африканы бірінен соқ бірін жаулап, көпшілігін отарлық құлдықта ұстап отырған жоқ па?.. Бойлары алпамсадай үлкен болғанмен, өнер-білімнен артта қалған отарлар, өз жерінің көлемі титімдей Англияға қарсыласа алды ма? Тулап көргендерін тойтарып, демін ішінен алғызып жүрген жоқ па?

– Әу, Федор Михайлович.

– Бір ақыл қоссам, ұнар ма еді саған?

– Айтып көр.

– Сен ғой, менің байқауымша, қазақ халқынан шыққан, европалық білімі бар бірінші адамсың?

– Солай сияқты.

– Көбейту керек қой, сол халықтан сен сияқты адамды

– Дұрыс қой, бірақ қалай?..

– Өзің сияқты, орыс школына қазақ, балаларын тарту арқылы.

– Қазақ халқының, – деді ол,– Россияға шет-құшақтан бағына бастауына жүз жылдан асып барады. Содан беpі,– деп, қазақтан қай жерде кімдер орысша оқығаның бармағымен санап берді. Олар тым аз екен.

– Бірақ, – деп жалғастырды Шоқан сөзін, – бұлардың бәрі түгелімен патша өкіметінің чиновниктері. Іштерінде, туған халқының хал-жайын ойлайтын оның өркендеуіне жәрдемдесетін біреуі жоқ.

– Өзің ше?

– «Жалғыз қаздың үні шықпайды» дейді қазақ халқы. «Жалғыз адам майданда жауынгер емес дейді орыс мақалы. Мен жалғызбын.

– Әңгіме сендейлерді көбейту жайында болып отырған жоқ па?

– Қалай көбейеді ол? – деп, Шоқан әнеугі Атбасар жолында қазақтарды орыс оқуына үндегенің талай адамдар балаларын Омбыға жібереміз деп уәде бергенің сол уәдесінде біреуінің де тұрмағанын зор өкінішпен айтып берді.

– Ауылға жақындатса қайтер еді школаны?

– Қалай?

– Тұп-тура ауылдардың өзінде ашса?

– Неге күлесің?

– «Бездім» деген утопияға қайта оралдың ғой, Федор Михайлович!

– Неге?

– Ашатын кім ондай школаны ауылда? Ауыл түгіл орыс селоларында?.. Қазақтар түгіл, біздің Батыс Сібірдің орыстарынан да жүзден тоқсаны хат білмейді; селолардың басым көпшілігі «школа» деген сөзге түсінбейді, себебі, ондай мәдениет ошағын көрмек түгіл естіген жоқ!..

– Өкінішке қарай, – деді Достоевский, демін күрсіне алып, – ішкі Россияда да солай!.. Бұл әңгіме тұйықталып қалды. Әрі қарай созуда мән жоғын ұққан Достоевский, Шоқанды тағы бір бетке бұру ниетімен, адамзаттың қазіргі уақытта алдыңғы қатардағы ойы да, білімі де Европада екенің тұтқындалғанға дейін омы көру, аралау, сабақ алу ниеті болғаның ол арманын тұтқындалу кескенін айта кеп, сөз аяғын Шоқанға соқтырды да:

– Сен де осыны істеуің керек! – дегенді ұсынды.

– Неге күлесің?

– Мені, кішкене адъютантты ондай саяхатқа жіберетін кім? Қаражат қайда оған!..

– Әкеңді бай кісі дедің ғой.

– Не қылған байлық ол?.. Ауыл байларында ақша жоқ. Барлық мал-мүлкін сатса, ақшасы

– Сіз, әрине, ағайынды Бестужев дегендерді білесіз, – деді ол.

– Декабристердің ішінде олар ең ауыр қылмыстылардың қатарына қосылатынын да білеміз? – деді генералын шыңдай түсіп.

– Әрине.

– Сондықтан да, ұлы даражалы государь император Бестужевтардың үлкені мен кенжесінің әскерлік чиндерін сыпырып, солдатқа берді ғой. Ортаншылары: Николай мен Михайлды Сібірге, каторгіге жіберді ғой.

– Білем, – деді Гасфорт тағы да өп-өтірік. – Халдері қалай екен солардың? Сібірде олар патша сарайының Нерчиндегі күміс кенін қазатын шахтасына түсіп, жұмыс істеген. «Сондай ауыр азапта өлгенше жүре беретін оларды генерал Муравьев-Амурский ажалдан айырып алды» деп жазыпты, Банзароз маған.

– Қалай?

– Бестужевтардың үлкені Александр, кейін «Марлинский» лақабын алған үлкен ақын кісі болғанын білеміз.

– Әрине, – дей салды Гасфорт.

– Солдатқа берілген ол Кавказдағы соғыста ерлік көрсетіп, сол қайраты үшін патша оны есіркеген де, Петербургқа шақырып, офицер мундирін қайта кигізген. Өз халін жақсартып алған Марлинский Петербургқа әлдеқалай бара қалған Муравьев-Амурскийге жолығып, Нерчиндағы інілерінің ауыр халін жеңілдетуді өтінген. Муравьев ұлы жандылық көрсетіп, Ішкі істер министрі граф Растопчин арқылы, Сібірдегі Бестужевтардың өмірлік каторгасын әуелі жиырма жылға шегертіп, біраздан кейін сарай министрі, князь Галициннің жәрдемімен, каторжандық халден мүлдем босатқан. Банзаровтың хатына қарағанда, олар қазір Селенга острогінде еркіндікте жүрген көрінеді. Николай жазушы да, суретші де екен. Ол осы өнерін шеберлендірумен шұғылданады дейді. Ал, Михаилды – он саусағынан өнер тамады дейді: әрі зергер, әрі темір ұстасы, әрі балташы болса керек. Ол да осы өнерін өркендетуде дейді.

– Апырай-ә?!.. – деп қалды Гасфорт.

– Сіздің әріптесіңіз генерал Амурский осындай игілікті іс істеген! – деді Шоқан енді Гасфортты қайрауға кірісіп. – Сізге де неге атқармасқа, сондай игілікті істі?

– Неге?–деп қалды Муравьевтің абыройына іші тарыла қалған Гасфорт.

– Бестужевтар, қанша талантты дегенмен, – деді Шоқан, мақсатына енді тура келіп, – төртеуін қосқанда бір Достоевскийдің ширегіне келмейді. Олардың қасында бұл – төбесіне жан шығармайтын асқар таудай, ал, аналар – етегіндегі төбешіктей!

– Одан не мораль!.. – деді Гасфорт, адъютантының не айтқалы келе жатқанын енді ғана шамалағандай.

– Мораль, – деді Шоқан ендігі сөздерін нығарлай айтып, – сонша үлкен Достоевскийді тар және қараңғы камерада неге ұстаймыз? Оны неге еркіне шығармасқа? Бестужевтардың кім екенін кім біліп жатыр? Кім керек қып жатыр, олардың, қайда жүргенін? Ал, Достоевскийдің қайда, не халде отырғаны орыстың ғана емес, бүкіл Европаның мәдениетті қауымы түгел біледі; ауыр халіне түгел қайғырады; егер ол осы халден босана қалса түгелімен қуанады, босатушыға алғыс жаудырады. Сондай ұлы абыройға сізге неге ие болмасқа, Жоғары мәртебелім?! Мақтаншақ Госфорт кеудесін кере дем алып, «жөн сөз екен!» деп қалды.

– Князь Галицинге сіз Амурскийден әлдеқайда жақынсыз да, өтімдісіз де, Жоғары мәртебелім. Отан соғысында сіз князьдің сенімді және сүйікті адьютанты болдыңыз; Амурский оның маңына да жолап көрген жоқ.

– Солай-ақ болсын! – деп столды қойып жіберіп, орнынан атып тұрды, – хат жаз князьға менің атымнан және жақсылап жаз!..

– Шамам келгенше. Жоғары мәртебелім!..

– Неге жазбайсың осыларды? – дейді, қызыға тыңдаған Шоқан.

– Орыстың қазіргі әдебиетінде бұл тақырыпта батыл жаза алатын жалғыз-ақ адам бар,– дейді Достоевский.

– Ол кім?

– Николай Александрович Некрасов!

– Оның жаза алатыны рас! – дейді жазу майданында жуықта ғана көріне бастаған Некрасовтың қалам сілтеуімен таныстығы бар Шоқан. Жолаушылар ескіштердің қуатты қимылдарына қызыға қараудан да жалығар ма еді, қайтер еді, егер он төрт балуан ара-тұра үн қосып өлең айтып отырмаса!.. Күндерін бірге еткізетін олар әндете дауыс қосуға жаттығып алған болулары керек, тұтасқан үндерінен жарықшақ шықпайды. Орындайтындары орыстың әлде не бір биік екпінді, зарлы әндері!.. Қазақ та серіктерінен қалыспайды... Достоевский бұл әндерді көбінесе тұнжырай тыңдайды да, кей кезде шыдамастан қосылып та кетеді. Өзге жолаушылардан да қосылатындары аз емес: Даусының ажарсыздығына қарамай, хорға делебесі қозған Шоқан да ара-тұра мұрнынан міңгірлеп қосылады. Жолаушылар Семейге дейін осындай халде барар ма еді, қайтер еді, егер Омбыдан шығуларына он шақты күн болып қалған кезде қайықтары суға батып кету қаупі тумаса. Атын «Омбы флотилиясы» деп қопа қардай қылғанмен, бұл пристанның қарамағындағы қайықтар, педияның малындай кәкір-шүкір, ескі-құсқылардан құралғандар болатын. Төстабандарының, қабырғаларының тақтайлары сөгілген, шіріген, олардың көбі жамау-жасқаумен жүре беретін. Қайықтардың көбірек таситын жүгі: дән, овощ балық, үн сияқты азық-түліктер. Солармен қоректенетін тышқандардың көптігінде қисап болмайды; әсіресе орысша «крыса», қазақша «егеуқұйрық» аталатын дөкейлерінде. Қазақтардың казак-орыстардан естулерінше, үлкендігі кішігірім мысықтай дөкей тышқандардың қаруы тісінде емес, құйрығында. Егеу сияқты жаралған ол құйрықтар ағаш түгіл тас пен темірді де теседі. Жабылып кетсе кісіні де, малды да жеп қояды. Казак-орыстар қулықпен айтқан бұл сөзге қазақтар нанып, «егеуқұйрығы бар» деп, Ертісті өрлейтін қайықтарға мінбей қойған. Кісіні, малды жеуі ертегі сияқты болғанмен, егеуқұйрықтардың қайықтар мен кемелерді тесіп шыдатпауы ақиқат. Омбы флотилиясында олардың бүлдірмегендері жоқ. Біздің жолаушылар мінген баркас та сондай жыртық-тесіктердің біреуі еді. Оны басқаратын боцман жолға шығару қауіп екенін айтқанмен, флотилияның өр кеуде, қатал капитаны «бара бер!» деп ақырды да, бет қарай алмайтын боцман баркас түбіне жиналған суды төгіп, тәуекелге бел байлап аттанып кетті. Жолшыбай жылаудан тынбаған суды, іркілген шақтарында, шелек бақыраш, тағы сол сияқты ыдыстармен іліп ап төктірді де отырды. Олар сол қалпымен Семейге де жетер ме еді, қайтер еді, егер, тілеуі құрғыр, егеу құйрықтар баркастың түбін тесіп жібермесе!.. Қайық түбінің жігіне кірген дәндерді, аш егеуқұйрық тіміскілей қазып жүргенде, шіріктеу бір тақтайды үңірейтіп тесті де алды. Сол тесіктен лықылдай кірген су, ыдыспен көсіп төгуге бой бермей, қайық ішінде көлки бастады. Соны көрген боцман, баркастың түбі тесілгенін болжады да, ескекшілерге, қайықты судың жайма тайыз жағына қарай бұруға бұйырды. Олар қайық бетің жалма-жан жаймаға бұрып, ескектерін жанталаса сермей бастады. Бірақ жайма жақын жерде емес сияқты. Ертістің бұл жақ беті кең жазық қалың тоғай екенің тоғайда үйеңкі, Терек сияқты ағаштардың жуан және биік болып өсетінін біледі. Бір жағы шытырман қалың тал. Олардың бойы да атты кісіден әлдеқайда биік. Қайықшылар бет бұрған жақта, талдардың үсті тып-типыл теңіз, арғы биік ағаштардың да, бастары ғана қылтияды. Соған қарағанда, тіпті әрменге дейін, кісі бойлар тереңдік жоқ сияқты. Ал, қолдағы құралмен қаншама жанталасып төксе де, қайыққа көрген су аласару орнына жоғарылай береді, қайықтың денесі суға шөгіп барады.

– Шамаларың жеткенше жан сақтаңдар! – дегенді айтты.

– Жан сақтаңдар! – деп ақырған Қаранар даусы селк еткізді. Соның демеуімен Шоқан да, Достоевскийді көтеріп, жүзе жөнелді. Досының аман жағаға жетеріне көзі жеткенсін, Шоқан да еркін құлаш ұрды. Әйтсе де жағаға талмаусырай жетті. Бұл ара орысша – «Кряковск»10, қазақша – «Кереку» аталатын қаланың деңгейі екен. Қаранардың айтуынша, қала жақын. Бірақ, арқалағандары оған қазір қалай жайлана қояр таныстары жоқ. Сол жайды ақылдасқанда Қаранардың айтқаны:

– Сіздер осы арада қалыңыздар да, шешініп, киімдеріңізді кептіріңіздер. Сыртынан көргенім болмаса, бұл – ішіне кірген қалам емес. Соған барып, жайланар жер іздейін. Күн жылы, әрі желкем. Мен оралғанша үстерің дегдіп те қалар... Өздерің де тыныстарсыңдар, қорыққан жүректерің басылар... Ол «өзге киімдеріңді өздерің бірдеме қыларсыңдар, бумы тарта алмайсыңдар» деп, екеуінің аяғындағы солдат етіктерді әрең дегенде суырып берді. Суланған шұлғаулардың тұтқырлығы сондай екен, Қаранардың шірене, шыжымдай тартқан қарулы қолдары, етікпен қабат сирақтарын да суырып әкете жаздады. Өзі шешкен кенеп дамбалын мықтап бір сықты да, дымқостығына қарамай бұтына киіп ап, қала жаққа жең тартты да, ілезде қалың орманға сіңіп кетті... Орманды да, даланы да тастай қараңғылық бүркеп кетті.

– Қаланы таба алар ма екен, байғұс! – деді екі дос қосынан.

– Табар,– десті сенімсіз үнмен.

– Не деген қарулы адам! – деді, жөніне көзін тіккен Шоқан.

– Не деген жақсы адам! – деді Достоевский...

– Түрінен шошымаса жарар еді, қала халқы!

– Мүмкін...

– Варнак қашып кетпесін, қоршауды нығайта түсіңдер! – деп айғайлады, каланчадағылар үн қоса. «Варнактың қайда екенін білмесе де, «айрылып қалмайық» дегендей, қоршаған жұрт арасын сығылыстыра түсті.

– Қайда, варнак? Қараңғыда қалай табу керек?

– Мен бармақ («варнак» дегені) емеспін, – деп дыбыс берді. Даусын естіген оның түр-тұлғасын көргісі келгендерден біреу:

– Сабан бар ма? – деп сұрады.

– Бар.

– Ендеше, жақ соны!

– Неге?

– Дауыстағанның денесін көрейік.

– Варнак! – деп жұрт дүркірей қашуға айналғанда

– Тоқта! – деп команда берді біреу.

– Ұстаңдар! – деп бұйырды атаман, қоршағандарға Қаранарды нұсқап.

– Адамзаттық алыбы болар бұл!.. Бұған күш келе қоймас! – деп, бас салуға ешкім бата алмады. Жұрттың бетін байқаған Қаранар, аз сөзбен болса да кім екенін білдіргісі кеп, бірақ қорыққан жүрегі өкпесін аузына тығып, кекештеніп сөйлей алмай қалды. Сол кідірісін пайдаланғандай:

– Қару қолданыңдар! – деп ақырды атаман, үрейлі көпке.

– Ұрыңдар! Өлтіріңдер! – деп ақырды атаман.

– Тоқта! – деп ақырмаса.

– Соқпаңдар енді! – деді көпке, таяқ жеушінің ербеңдеген аяқ-қолынан, әлі тірі екенін аңғарып, – өлтіріп ап, пәлесіке қалып, жазаланып жүрмеңдер!..

– Ол, варнак!

– Кім болса да мейлі!.. Ұрып өлтіруге хақыларың жоқ. Жазасын заң береді. «Заң» дегенде тыңдаулы казак-орыстар Қаранарды әлі де ұрғылары келіп тұрғанмен, шалдың сөзінен аса алмады. Енді кірпігі ғана қозғалған шала-жансар сорлыны, атаманның бұйрығымен, солдаттар «өртшінің» саймандар сақтайтын берік қоймасына сүйреп кіргізіп, есігін тас қып жапты. Енді не істеуді ертең күндіз ақылдаспақ болған жұрт, бет-бетімен тарады... Олардың ертеңіне не істерін аллам білер еді, егер таң сарғая, Шоқан мен Достоевский келе қал.маса!.. Қаранарды таң білінгенше күткен олар, «неге кешікті?» деген қауіппен әрі бар тамағы суға кетіп, қарындары ашқандықтан, әрі тоңғандықтан, әрі түн бойы жайылған су киімдері дегдіп, киюге келгендіктен, «сол байғұсты іздейік» деп, «қорек тауып, қарын тойғызайық» деп, Қаранар кеткен жаққа жөн тартты. Қаланың жақын екенін олар түнде үрген иттердің, соғылған қоңыраулардың дыбысынан шамалаған. Иттерді дүрліктіруші Қаранар болар деп жорамалдаған олар, қоңыраулар неге қағылуына түсінбеген... Енді қалаға кірсе, түнде дүбілген халықтың біразы ояу, кейбіреулері көшеде екен. Солардан сұрастырса, қамаулы «варнак» барын, дүбілуге сол себеп болғаның бүгін сазайын тартатынын естіді. «Варнакты» Қаранарға жорыған олар, атаманды іздеп барса, рота штабының кеңсесінде екен. Былайғы жұртқа бедірейе қарап, ырық бермейтін атаман, кезі келсе сөгіп, не ұрып шығаратын Шоқанның генерал-губернаторға адъютант екендігі документін көргеннен кейін құрақ ұшып жалпаңдай бастады. Шоқан оған «варнак» туралы өз жорамалын айтты. Бәрі көруге барса, түнгі қатты соққыдан шалажансар қалған Қаранар қазір есін ептеп жинағанмен, қозғала алмастай жаралы: денесі көк-ала қойдай, басы долырып ісіп, көздері жұмылып кеткен. Шоқанның дыбысын естіген, таныған ол, кемсеңдеп жылайын деп еді, шамасы жетпеді. Кім екенін анықтап алмай, бейкүнә біреуді мұндай халға келтіргендігі үшін, Шоқан, әуелі атаманды біраз сөгіп, нәтижесінен қорқытып алып, тынықтыру, емдеу жайын сұрастырса, қалада, рота қарамағында емші (лекарь), оның қарамағында «госпиталь» аталатын үйшік бар екен. Қаранарды сонда орналастырды. Ол қозғаларлық тіл қатарлық халға екі-үш күнде ғана келді. Онда да емшінің жәрдемімен. Оқығаны аз болғанмен, тоқығаны көп емші, «ісік ішіне түссе өледі» деп, оны түсірмеу үшін, түйенің шұбатына, қайнатқан ерменнің (лебеда) ащы суын араластыра ішкізе берді. Сыртқы ісікті ыдырату үшін, ешкінің тон, майын сіңірген кенепті күніне екі-үш рет ауыстыра орай берді. Содан ба, әлде, дене қуатының күштілігінен бе, екі-үш күнде, сыртқы жалқаяқ ісіктің көгерген табы ғана қалды. Ішінде зақым жоқтығына асқа зауқы соғуы куә сияқты. Ол мешкей адам болушы еді. Шоқанның сөзінен, Қаранарға көрсеткен қылығы үшін басына жазалану қаупі туған атаман, сырқаттың керекті тамағын аяған жоқ. Қаранардың өлмесіне, сауығуына көздері жеткен Шоқан мен Достоевский, жазылған Қаранарды жөніне жеткізуді атаманға тапсырып, өздері ілгері кетуге ниет етті. Оған Қаранар қарсы болған жоқ. Ертең ылаулатып кетпек болған күннің кешінде Достоевскийді ғана ерткен Шоқан Қаранарға жолықса, кеңесуге келіп қалған қалпы бар екен. Ол, «мырза» атап алған Шоқанға ең алдымен, «қатардағы жалшы» деп қарамай, қымбат уақытын қиып, көп жақсылық көрсеткендігі үшін сансыз алғысын айтып алды. Содан кейін кеудесіне кірбең болып жүрген бір сырын ақтарып қалғысы келді.

– Мырза, – деді ол, Шоқанның кетуге айналған қалпын байқап.

– Әу, Қареке?

– «Қареке» дейсің, мені, ә?!..

– Оның не өрескелдігі бар?

– Сен ақсүйек, мен қарасүйек!..Сен төре, мен жалшы!..

– Болса ше?

– Жай, менімен теңдесіп сөйлескеніңді, тең адамдай қамқорлық көрсеткеніңді айтам!..

– Сен бізге қамқор болмадың ба? Сені ажалдан мен құтқарсам, мені және менің досымды ажалдан сен құтқардық. Жақсылықты сен бастадың да, мен қостадым.

– Жәй, әншейін, жақсы адам екеніңді айтайын деп едім.

– Өзің ше?

– Сен де жақсы адамсың! – деді Шоқан.

– Мырза! – деді Қаранар, даусын байсалдандырып, – кеудемде құсықтай топ болып жүрген бір сырымды айтып қалайын деп ем де саған.

– Қандай сыр?.

– Қайық үстінде сенің маған сөйлескің келді, мен сөйлеспедім.

– Неге өйттің?

– Сені дұшпан көргендіктен...

– Неге, ойбай?! – деді Шоқан шошына ғап.

– Сен ғой, хан – Шыңғыстың баласысың?

– Қайдан білесің оны?

– Естідім.

– Араб дейтін жігіт, осы жақтан қыз алып қашып, мұнда сыйыспайтын болған соң, қорғалап әкеңе барған ғой. Сонда, інің бе, ағаң ба, – бір туысың қатынын тартып алып, өзін «қашқын» деп орысқа ұстап берген...

– Ә-ә, – деді Шоқан, Атбасар сапарында, Ақан көлінің басында сондай жігіттің жолығуы есіне түсе ғап. – Ұсталып па екен, сол?

– Ұсталмақ түгіл, Ит жеккенге жер аударылған.

– Апырай, ә!.. Ол кімің еді, сенің?

– Туған нағашым еді, шешемнің інісі... «Бұтаға қорғалаған торғай да аман қалады» деп еді. Паналап барған бейбақтарға әкең бұта құрлы бола алмаған.

– Рас...

– Онан да жаманын айтайын ба?

– Ие? – деді Шоқан елеңдеп.

– Сенің нағашың Қаржас Шорман деп естимін.

– Рас:

– Шорманның баласы Мұса мырзаның бір қылығын айтайын ба?

– Айт!

– Менің әкем Қарабек көп жыл Шорман тұқымының жылқышысы болған. Өзі менен де ірі кісі екен, атан түйені көтереді екен. Бір шақта желдеген саяқты іздеп жүріп, сортаң көлің жағасына жусаған түйелерге тап болады. Жақындап барғанда, шабынған бура, тұра ұмтылады. Астындағы аты жүйрік әкем біразға дейін шалдырмай, ақыры, құтқармасын көрген соң, тастақты сайға тығылады. Бура да сол сайға түсе қалады. Тұйыққа қамалып, енді құтылмасына көзі жеткен әкем, қопарылып жатқан жуандау қайыңның түбірін ұстап қорғанайын десе, бура жақындай түседі. Жасқауына болмай, кимелеп келген бура аузын сала бергенде, әкемнің сілтеп қалған шоқпары шекесіне тиіп, бура омақата құлайды да, аяқтарын ербеңдете сермеп, тыншығады; әкем қараса шоқпар бураның шекесін ойып жіберген екен... Сол бура Мұсаның інісі Исанікі болып шығады. «Мал ырысы» деп санайтын бураны әкемнің өлтіргенін білген Мұса, «елу жылқы ұрлап әкеле жатқанда қолға түсті» деп, әкемді абақтыға алдырады да, сот Итжеккенге айдап жібереді...

– Қиянат екен! – деді Шоқан.

– Содан біз үйелмелі-сүйелмелі жеті ұл қалып ек. Мен кенжесі едім. Мені Семей затонында қара жұмыс істейтін бір жам-ағайыным асырап алды да, соның қолында ер жетіп, қайықшы болдым.

– Ағаларың?

– Олар жас шағында ел ақтаған қайыршы боп жүрді де, ер жете, бірінен соң бірі қазақ-орыс қаласындағы бір жесір бай қатынға жалшылыққа тұрып, ақыры, сол қатын біреуін шоқындырып, бай ғып алды.

– Кейінгі ағаларың ше?

– Олар да шоқынды.

– Бәрі де ме?

– Түгелімен...

– Шешелерің?

– Үлкен баласы мал түлігі болғанша, ауыл байларында сауыншы боп жүрді, сол баласы шоқынған соң қолына барды.

– Ол да шоқынды ма?

– Енді қайтуші еді? Басқа барар жер, басар тауы болмаса?!.. Семейге атпен жүрсең, көргің келсе, жолда көресің.

– Қайда? Қалай?

– Жолыңда қазақша – «Қиық», орысша – «Лебежі» деген қазақ-орыс қаласы бар. Сонда тұрған шоқынды Александр Иванович дейтін бай бар, соның әкесіне тиген.

– Ол да шоқынды болған ба?

– Болған. Көп отаспай өлген. Тұрғын оны жатсынбай, шешесіндей күтіп отыр дейді.

– Шешең де шоқынған ба?

– Әрине.

– Көп пе Тұрғындағы шоқындылар?

– Семейге жеткенше аралары таяқ тастам болып отыратын орыс қалаларында шоқындыдан аяқ алып жүре алмайсың. Кей қаланың тек жартысына жақыны шоқынды. Қазақтан мұнша шоқынды барын Шоқан білмейтін еді. Ана жылы Дорж Банзаровпен жолыққанда, Қиыр Шығыстағы елдерді, олардың ішінде – буряттарды христиан миссионерлері қалайша зорлап шоқындырғанын естігенде, бұл зорлыққа Шоқанның иманы қасым болды. Енді, міне сол оқиға алдынан шықты. Қаранардың, ағаларынан басқа қазақтардың қалай шоқынғанын білу үшін, жолшыбайғы қалалардың «шоқынды көп» дегендеріне тоқырап аттанғысы келді. Сол ниетпен:

– Шешеңнің аты кім еді? – деп сұрады ол.

– Баршагүл еді. Орыстар – Варвара деп өзгерткен. Қазақтар оны келемеждеп «әруей» қойған. Білмеймісің ол сөздің мәнін?

– Жоқ.

– «Делқұлы», «есуас» деген ұғымды айтады. Шоқынғалы көрген емеспін. Естуімше: орыс дініне мейлінше берілген. Мұсылман адамдарды өлердей жек көреді, оларды көрсе қашады, маңына жолатпайды.

– Ерінің фамилиясы кім екен?

– Білмедім. Бірақ, біліп те керегі жоқ. Ол маңда «әруей қатын» дегенді білмейтін жан жоқ сияқты. Шоқан Қаранардың кеңесін, ол кеңесті ұқпай, мелшиіп отырған Достоевскийге баяндап берді.

– Не деген тамаша хикая еді! – деді Федор Михайлович. – Жазуға қандай қолайлы және қызғылықты оқиға!..

– Сен жаз!

– Жоқ, – деді Достоевский, – бұны жазу үшін қазақ болып туып, соның басынан өткерген қасіреттерді көзіммен көруім, басымнан кешіруім керек. Мұны, мысалы, сен сияқты кісі ғана жаза алады!..

– Ал енді, біз жүрелік! – деп кетер қалпын байқатып түрегелген Шоқанға:

– Сөз бітпей қалды ғой, мырза, – деді Қаранар.

– Қандай?

– Мен мана «саған дұшпан едім» дедім бе?

– Айтпақшы сол бар екен ғой, – деді Шоқан қайтадан отырмастан, «тез және қысқа айт» дегенді қимылынан аңғарту ниетімен.

–Тойтарысын ғана қайырайын, мырза, жолыңнан қалдырмайын, – деді.

– Сөйт, Қареке!..

– «Сөйтсем», ұяма сонша бүлік салған Шыңғыс пен Шорман тұқымынан тым болмаса біреуін өлтіру арманым. еді. Шоқан түршіге қалғандай болды...

– Иә, иә, мырза! – деді ол қалпын аңғарғандай, Қаранар сөзін шегелей айтып,– арманым еді. Сен Омбыда қайығыма отырғанда, «құдай көктен тілегенімді жерден берді» деп қуанған ем...

– Білетін бе едің мені?

– Білгенде ше? Аспанды жапқан қара бұлттың арасынан жалғыз жұлдыз жарқыраса, көзі бар жан көрмей қоя ма?.. Омбыда сенен басқа кім бар, қазақтан ілікке ілегіп жүрген? Бұл сөздер жанына жағып кеткен Шоқан, сұрағына жауап күткендей болған Қаранардан бетін Достоевскийге бұрып, орысшалап берді.

– Ақылды сөздер! – деді Достоевский де, риза болғандай.

– Ие, Қареке? – деді Шоқан Қаранарға қарап, неге өлтірмегенін енді жорамалдағандай боп.

– Сонымен, мырза, қысқасы, өлтірейін десем, орын да, рет те көп-болды. Ішімді кек кернегенмен, елдік намысым қолымды көтертпеді.

– Бітті, Қареке! – деді Шоқан, – айтпай-ақ қой аржағын.

– Өзім де тауыстым, айтарымды.

– Ал, қош, онда! – деп Шоқан есікке беттеді. Достоевский соңынан ерді. Аяқ басу жобасына қарағанда, Шоқанның көңілі босаған қалпы бар. Сол көңілін Достоевскийдің белгісі келмеді, үн қатпады. Бұл жайды олар ылаумен Керекуден Семейге беттеп шыққанда ғана кеңесті.

– Ер адам екен де, – деді Шоқан, Қаранарды еске түсіріп, – «жүзден – жүйрік мыңнан – тұлпар» дейді қазақ мақалы. Халықтан нелер тұлпарлар шықпайды, – деді ол Достоевскийге, «тұлпар» деген сөзді түсіндіріп.

– Иә... Халық – қайнар күш қой.

– Шыңғыс сұлтанның баласы болмаған едің, – деді қара сақал, жақындаңқырап, таза қазақ тілімен. – Сәлем қайда?

– Ассалаумаликем! – деді ыңғайсызданып қалған Шоқан, арбадан түсуге ыңғайланып.

– Түспей-ақ қой, – деді қара сақал, – жер саз, аяғың былғанады. Аттарың қораға кірсін. Төсеулі тақтай бар. Сонда түс.

– Сіз кім боласыз?

– Осы үйдің иесі – Тұрғын Сабатаев. Ар жағын кейін кеңесерміз, түсіңіз!

– «Бұл мені қайдан біліп тұр?!» деген ойда болды, қораға кіріп, жалпақ төселген жол тақтайға түскенше Шоқан. Білетіні: Омбыға барып жүретін ол, өткен қыста сапар шегіп, сонда, көшеде жаяу келе жатқанда көрген. Тоқырап танысуға батпаған. Қарсы кеп, еткізіп жібергеннен кейін, біреуден «бұл кім?» деп сұрағанда, анау түсіндірген; сол төренің Кереку маңында суға кетіп қала жаздағаның одан Керекуге барған оқиғаларын ұзын құлақтан естіп отырған; бірақ «орыс мінезді – тігін» деп еститін Шоқанды өз үйіне келе қояр деген ойы жоқ еді. Міне, енді келді!.. Оның алыстан шалатын көзі Шоқандарды дең үстіне тоқырап, жол сұрағанда-ақ шалған. «Бейсауат кімдер екен?» деп тұрғанда, ылаулары төменге түскен жолаушылар бері қарай аңқылдаған өз көшесін бойлағанда, кім екенін көріп қалғысы келген Тұрғын, қақпа қоспасынан сығалай қараған. Қазына жүргіншілері екенін ылаушының доғасындағы қоңыраудың қаңғырлауынан шамалаған Тұрғын, жәмшік үйіне баратын шығар деп жобалап тұрғанда, ылау аттарының басы өз қақпасына бейімделгеннен кейін, «Шыңғыстың баласы болар ма?» деп қақпадан шыға келген. Ондағы ойы – «сөзі Омбы төрелеріне түгел тыңдаулы» деп естіген Шоқанмен танысып қалмақ, шама-шарқынша күтіп жібермек. Сол ниетпен үйіне түсірген Шоқанның алдында құрақ ұшты. Аты «шоқынды» дегенмен, ол қазақша тұратын жасау-жиһазын қазақша құрайтын төсеніштерін қазақша жайғызатын; қазақша соғым сойып, кісісіне арай кәделі қонағасы беретін адам еді. Көктемге қарай сойған бір семіз байталдың қонақтық мүшелері түгел тұруына қарамай, Шоқанға одан «хан сыбағасын» астырумен қатар, арнаулы мал тамағын қанатпауды ықғайсыз көріп, бордақыға байлап отырған семіз сарықтарының біреуін алып ұрды. Онысын білдіріп қойғысы кеп:

– Мырзам! – деді ол қой сояр пышағын Шоқанға көрсете қайрап отырып,– Ата-бабаларыңды да, өзіңді де естуім бар, киіз туырлықты қазақтың ордасысыңдар. Сыйлаймыз! – деп бір қойды. Аздан кейін жәй-жапсарымен таныстырып кетті. Осы маңайдың құстары айтады дейді ғой, «күніміз үшін теңізге кетеміз, балапандарымыз үшін мұнда келеміз» деп. Солар айтқандай, балалары көп, жарлы әкеміз күні үшін шоқынса керек. Біз де соның салтымен «шоқынды» аталамыз. Бірақ, әкем де мұсылмандық дінге берік болған адам, біз де берікпіз. Күндіз шіркеуге барып шоқынып, түнде үйге кеп намаз оқимыз. Ораза, намазды қаза қылмаймыз. Қол қайырымызды кемітпейміз. Одан әрі сөйлеуге жалшы сияқты бір орыс жігіті, сойылатын қойдың даярын хабарлады. Тез соймаса ымырт жабылатын. Соны ескеріп абыржи түрегелген Тұрғын, «ойбай, сонысы бар екен ғой» деп есікке беттей берді де, аз кідіріп:

– Сенің, сыбағаң қой емес, тай еді, төрем, – деді, – бірер күн болсаң оны да жерсің. Әзірше, тоқты-торымға риза бола тұр!

– Рахмет, Тұреке!

– Көп қой мынау!.. Неге әкелді мұншаманы?! – деді.

– Жеуге, – деді Шоқан жымиып.

– Кімдер жейді?..

– Екеуміз.

– Қойшы! – деп таңданған досына, Шоқан аз сөзбен қазақтың ет жегіштігін қысқаша айтып берді. Қонақтар кеп еттің мұртын да сындыра алған жоқ. Әлгінде шәймен бірге ыстық және дәмді қалашты шикі қаймаққа малып, іштерін толтырып алған олар, еттің қызылынан ғана дәм татты да отырып қалды...

– Еттен кейін түнде сусарсыңдар, – деп Тұрғын қонақтарын дәмді шайға тілегенінше қандырды да, «енді тынығыңдар» деп, қонақ кәде жасатты. Оларға ауылша жатса да, қалаша жатса да ерік берілді. Қонақтар қалашаны ұнатқан соң, төсек оңаша бөлмедегі қала салтымен өрнекті әдемі жасалған ағаш кроваттарға салынды. Оның төсеніштері де сәнді, жұмсақ, жылы екен. Қонақтарын қарама-қарсы екі кроватқа орналастырған Тұрғын:

– Егер ұйықтағанша кеңескілеріңіз келсе, орталарына, кілем үстіне қисаяйын, – деп еді:

– Сөйтіңіз, ағай! – деді. Төсегін кілем үстіне салған Тұрғынға бірінші боп Шоқан тіл қатты, және «Достоевский де түсініп жатсын, мүмкін кеңеске араласар» деген оймен, қазақша емес, орысша, өйткені жобасына қараса, қазақша сөзге шешен Тұрғын, орысшаға да ағып тұр; және сібірлік қазақ-орыстардың говоры аталатын акцентпен сөйлейді. Тұрғынды іштей ұнатып, сыйлап үлгерген Шоқан, сыпайылық қып, оған «сізбен» тілдесіп, «ағай» деп атап алған. Сондықтан сұрауларын орысша бергенмен, «сізін» және «ағайын» өзгертпеді ол.

– Ағай, – деп бастады ол сөзін, – осы үйде ас әкелуге жәрдемдесіп жүрген орыс жігіті мен сізден басқа кісі көрмедік қой? Үй-ішіңіз кімдерден құралуын білуге бола ма?

– Әрине...

– Атай берсеңіз!..

– Әрине, әйелім бар, – деді Тұрғын жымиып, – «Ұлы сөзде ұяттық жоқ» – біреу емес, екеу. Біреуі – орыс, біреуі – қазақ.

– Орысы үлкені ме, кішісі ме? – деді Шоқан жымиып.

– «Шоқынды» атағымыз болған соң үлкені болады да.

– Көрінбеді ғой, жеңгейлер?

– Бұл жөнде қазақ ғұрпын сақтаймыз. Қонақтарға қатынды араластыруды ерсілік көреміз.

– Әдеттің күшін қара! – деп қойды Достоевский.

– Балаларыңыз да бар болар, әрине, – деді Шоқан.

– Олардың басы барырақ: екеуінен бес ұл, үш қыз...

– Бәрі де оқитын болар?

– Біреуі-ақ.

– Неге?

– Бұл қаланың школы шалағай. Семейде, Омбыда, Барнаулда тәуір школдар бар, бірақ бәрі әскерше. Оларға біз сияқты мещандардың, баласын алмайды. Анау балам да оқымай қалар ма еді, қайтер еді, егер Сібірдегі буряттан шыққан оқымысты Банзаров деген себепкер болмаса.

– Білесіз бе, Банзаровты?

– Неге білмейін? Осы үйге түсіп кетіп жүреді. Бір сәтте сол маған «өзің оқымай қалған екенсің, балаңды оқыт» деп үлкен ұлымды қалағандай ғып әкетті.

– Қайда?

– Қазанға. Сондағы өзі оқыған гимназияға. Амандық болса, биыл бітіреді. Содан кейін Парижға жіберем!..

– Парижға?! – деді Достоевский.

– Неге таңдандыңыз? Ол қалада өзім де болған кісімін...

– Қалай?! – десті екі дос қосынан.

– Осы үй, – деді Тұрғын, әңгімесін алысырақтан бастап, – қайын атамдікі. Ол, – деді Шоқанға қарап, – орыс жеңгеңнің әкесі. Аты – Терентий, фамилиясы – Казанцев.

– Сіз де орысша атым солай дедіңіз ғой мана?

– Дедім. Әкем қайын атамның атын қосқан. Қазақтар оны бойының ұзындығына қарап–«Серекей» дейді, мені ретіне қарай «Тұрғын» деп те, «Тұзбай» деп те атай береді...

– Ә-ә...

– Қайын атамның әкесі де өзі де осы маңайдағы сорлардан тұз қайнатып байыған адамдар. Серекей тіпті бай болып, бір жағы Қытайға, бір жағы ішкі Россиядан асып, Европаға түз төккен және жүздеген тонналап; кейін ол, Россияның шет мемлекеттермен тұз саудасын жүргізетін акционерлік қоғамына бастық боп, бір үйді Петербургтан да салып, өзі көбіне сонда тұрады.

– Міне, қайда кетті әңгіме! – деп қойды Шоқан Достоевскийге... – Ол қоғамның бөлімшесі Омбыда да бар.

– Қызық әңгіме! – деді ол.

– Сонымен, сол Казанцевпен қалай жақындасып жүрсіз, сіз?

– Алғаш өзім емес, әкем. Ол осы төңіректегі Найман руындағы жылқылы бір байдың баласы екен. Жасынан пысық болып өскен ол осы Лебяжьеге үйір болады да, Серекейге приказщик боп, саудасын жүргізеді. Сөйтіп жүріп Серекейдің қарындасына үйленеді де шоқынады. Бірақ, ауылдан да қол үзбей, ағайындарының қолында қыруар мал есірген кісі.

– Өзіңіз?

– Мен де сол малдарға иемін. Бірақ, негізгі салығым ауылда емес, осында...

– Парижға барғаныңызды айтыңыз!..

– Саудамен. Қайын атама еріп. Бір емес, әлденеше рет. Бір сәтте қыстап қалғаным да бар.

– Тілін де үйрендіңіз бе?

– Енді ішінде тұрған соң... Нан алып жерлігім бар.

– Балаңызды Парижда оқытуыңызға сендім енді! – деді Шоқан, – Өзге балаларыңызды неге оқытпадыңыз?

– Қайтем, оқытып? Құдай зердесіне салса, оқымай-ақ адам болар. Зердесіз болса, оқыса да түк шықпайды. Ондайларды көріп жүрміз. Мен өзім не қазақша, не орысша «әліпті – таяқ» деп білген кісі емеспін. Сонда да есебімнен жаңылмаймын, оған келгенде «үш қабат бухгалтерия» дегендерді де көзді жұмып отырып шығарам.

– Не деген зиректік! – деп қойды Шоқан.

– Орыс саудагерлерінде де осындайлар көп, – деді Достоевский.

– «Мынау кәпір, анау мұсылман» деген емес, – деп қойды бір сәтте. Менің ұғымымда «дін» деген жәй сөз. Әңгіме онда емес, күн көріп, тұрмыс жасай білуде. Не бітірді қазақ мұсылман боп.

– Мұсылман боп та оңып отырған жоқ. Құдайының пайғамбарының кімдер екенін білмейді, құлшылығы да түкке тұрмайтын әурешілік.

– Рас айтасың, мырзам! Ертеңі не боларын білмеген сорлы, беталды құла-дүзге көше береді, көше береді. Замана жылдан жылға тарылуда. Жерден, судан жыл санап айырылуда. Біраздан кейін малдарын жаяр жер қалмау қаупі бар...

– Рас...

– «Қала бол» десең, зар қағады. Суда-саттыққа еріншек. «Бойында кіреші бар, білдірмей шоқындырады» деп ақшадан безген қазақтардың талайын көрдім...

– Мен де...

– Тұрмысы жүдеу. «Мыңқырған» дейтін кей байдың үйінде төсеніші, үстінде киімі жоқ.

– «Кейбірінде» емес, көбінде...

– Рас, Тұрғын ағай.

– Орыс әйеліңіз оқыған кісі ме? – деді ол.

– Школы жоқ жерде қалай оқиды. Қатынын мақтады деп сөкпе, мырзам. Былайша, ақылды, үй жабдығына қолайлы кісі.

– Қазақ әйеліңіз жас па?

– Жас. Бертінде қыздай алдым. «Ноқтаның жуан тұғыры» дегендей, жобалғы ғана адам. «Үй шаруасына, балаға керек» деп ала салдым. Кедейлеу біреудің қызы еді.

– Орыс жеңгей қарсыласпады ма? – деді Шоқан қуланып.

– Неге қарсыласады?..

– Орыс әйелі тоқал алдырмайтын еді ғой деуім де.

– Осы Ертістің бойындағы елде, – деді Тұрғын салмақты үнмен, – «мынау – орыс, анау – қазақ» деген ұғым жоқ. Осы Қиықтың орыстары қазақша сөйлегенде байырғы қазақты жаңылдырады, үй-іштерінде қазақша сөйлесіп отыратын семьялар да көп. Қазақ-орыстың қыз-бозбалалары сауық құрғанда, қазақтың әндерін орысшамен араластыра соғады. Қазақша мал өсіріп, соғым сойып, қонағасы беретін орыстар да аз емес.

– Жылқы да соя ма сонда?

– Үй басы дерлік.

– Қазақтар шошқа соя ма?

– Қолдан соймағанмен, кез келген жерден алады.

– Қыз алып, қыз беру ше?

– Толып жатыр. Сондағы сылтаулары «шоқыну». Өзіңіз білетін боларсыз, қазақта қалың мал бар, сондықтан жарлыға қатын алу оңай емес..

– Рас.

– Төлер қалың малы жоқтар шоқынған болады да, орыс қызын ала береді.

– Орыстар ше?

– Олар да ала береді қазақ қызын...

– Қайдан табады?

– Қазақта не көп кедей көп. Ауылда олардың бәріне күн көрерлік кәсіп табыла бермейді де, еркегі де, әйелі де тентіреп қалаға кеп, орыстарға жалшылыққа тұрады. Бұл арада ондайларды «жатақ» дейді.

– Ақыны қалай төлейді сонда?..

– Түкке тұрмастық. Көбі – тамағы үшін жүреді...

– Тұрмыстары қалай болады?

– Өлмешінің күні. Өте нашар. Қожалары оларды қорлықта ұстайды.

– Түсінікті. Тағы бір сұрау, сіздің шешеңіз қазақ, қой?

– Туған шешем бе?

– Ие.

– Орыс демедім бе әлгінде.

– Қазақ шешеңіз бар деп естіген едім де.

– Қазақ әкесінің әйелін тумаса да шеше дей беретіні бар емес пе?

– Бар.

– Әкемнің қолына ауылдан балаларын ерткен бір жесір әйел келеді де, жөні бүтін болған соң әкем соған аяқ салады.

– Аты Әруей ме?

– Неге күлесің?

– Солай екені рас. «Қайдан естіген?!» деп.

– Керекуден, – деп Шоқан қалай естігенін қысқаша айтып берді.

– Дәл айтқан, – деді Тұрғын.

– Сол кісіні көруге бола ма?

– Болмайды.

– Неге?

– Қазақ кескіндінің бәрінен қашады. Кездесе қалса мазақтайды.

– Неге?

– Ауылдан қорлық көріп келуінен бе, әлде, діншілдігінен бе, әйтеуір...

– «Діншіл» дейсіз бе?

– Ол жағы сұмдық. Осы қалада одан көп шоқынатын шіркеуге одан көп баратын біреу де жоқ...

– Сонда христиан дінінен түсінетіні бар ма?

– Мұрнына исі де келмейді. Сөйте тұра, барып тұрған тақуа. Оның қасында, шоқынды семьяда орыс қызынан туып, туа сала мойныма кірес асқан мен, әлдеқайда мұсылманмын. Мұсылмандық дегенді естігісі келмей зыр қаға қалады, айтайын десең құлағын алақанымен басып, теріс қарап кетеді...

– Апыр-ай, ә?!.. Маған неге көруге болмайды ол жеңгейді?

– Әрине, болады. Бірақ дағдысымен, тіл тигізіп, мас« қаралап шығара ма деп қорқам да. Сонда да тәуекел, көрейік ертең.

– Онда мен алдымен кіріп, кім екеніңді түсіндіріп шығайын да, мырза.

– Мақұл.

– «Нар жолында жүк қалмайды» деген, «төс табаны жер сызған, атан жүрер жол екен» деген сөздер бар. Осы үйде бірер жыл бұрын бурадан кестірілген, өмірінде болдырып көрмеген, қай мезгілде, қандай жүкті болса да сүйрей беретін жүрістілігі аттан бетер, құрғақ жерде жортуға да қажымайтын қара түкті нар бар, соны жайлы бричкаға жегіп берейін, қолқасы аман болса кейістік көрсетпес, жолшыбай ылаулатып әуре болғанша, Семейден бір-ақ қайтарыңдар! – деді.

– Қожаның айтқаны дұрыс болу керек, көшпелі ел қатты мақтайтын көлік. Мініп көрейік. Ұнамаса жолдан қайтарармыз, – деп ризаласа кетті.

– Тағы да қоныңдар. Бір емес, бірнеше күн! – деп Тұрғын жік-жапар болғанмен, былай да кешігіп келе жатқан жолаушылар тоқырамай, сол күні түс ауа жолға шықты. Бастаушылар Елбегей атты бойының биіктігі он жасар ұлдай ғана, бірақ денесі жуантық. сирақтары қотан аяқ, көселеу иегіне біткен сақалдары өрт орнында қалған қурайлардай сирек және ағарғаны абайланбастай сары буырыл, былшықты бітік көз, бет ортасында танаулары үңірейген қайқы, пұшық мұрын, ерні кезеріп, езуі көбіктеніп жүретін жайын ауыз біреу. Шоқан оны менсінбеуін «жол біле ме бұл шал?! дегенді сылтау ғып білдіргісі келіп еді, Тұрғын күліп:

– Дүниенің шар тарабын түгел кезген адам. Жолшылдығы да керемет. Жүрген жақтарында барар жерлерін көзін жұмып отырып табады. «Жасынан – түйеші. Құтырған шағында адам көрсе алып тастайтын қандай бураларды жетектеп жүре береді. Бұған олар тимейді. Мына мінгелі отырған атандарын, бура кезінде адам алғыш еді. Сол мінезін кестіргенде де қоймай, кім көрінгенге ұмтылады. Қаймығатыны жалғыз осы шал. Өзгелер бұл атанға жолауға қорқады. Сенімді басшы деп беріп отырмын, – деді. Шалдың, мұндай қалпына қызыққан Шоқан, соған ұқсатып Достоевскийге қазақтың «қаңбақ шал» аталатын ертегісін айтып берді. Күлу түгіл, езу жию да салтында жоқ досы, Шоқанның бұл әңгімесіне қарқылдап алды. Олар жүріп кетті.

– Европа тілінде «капиталист» деп атайтындар, осы Тұрғындар екен, – деді Шоқан былай шыға. – Олардың, қазақтан да көріне бастауының алды екен, бұл Тұрғын.

– Сонда халқын, түсетін ендігі жолы осы деп ойлайсың ба?

– Әрине.

– Сақтана ойланатын нәрсе ол. Бұл жолға түскен Европа оңып отырған жоқ.

– Неге?

– Капиталистердің еңбекші халықты, отар ұлттарды қанауы, оларға тарихи орнын берген феодалдардан әлдеқайда артып кетті.

– Бірақ орыс та түсе бастаған жоқ па осы жолға?

– Ол орыстың қуанышы емес, қайғысы. Оған өзінің, ата-бабасы жүздеген жылдар бойына жүріп келген жолынан лайықтысы жоқ. Бұл пікір қазіргі орыс қоғамында «словянофильство» аталатының Достоевскийдің сол пікірді қолдаушы екенін білетін Шоқан, пікір таластырғысы келмеді.

– Тегі, зары болар, – дегенді айтады Шоқан, «бұ несі?!» деп сұраған Достоевскийге. –Малдық халға түскелі, бұл бейбақтың кезбеген керігі бар ма? Әсіресе көшпелі елдердің қолында. Қазақты алсақ, арғы тегі – Сақтан, бергі тегі – Гуннен бастап, пәлен мың жыл бойына бар ауырлығын сүйреп келе жатқан, түйе жануарлар емес пе? Сол мерзімде нелер кейістік көрмеді дейсің бұлар? Қазақта: Қара нар жүк көтермес бел кеткен соң, Кең жайлау құлазиды ел кеткен соң, – деген өлең бар. Ауыр және ұзақ жолда нелер нардың белі кетпеді дейсің, талайларының өлімтігі Қобы (Гоби), Сахара, Бетпақдала сияқты кешуі қиын шөлдерде қалмады дейсің!

– Рас! – дейді түйені аз білетін Достоевский де, Шоқан сөздерінен көлігінің бейнетін ойша шамалап.

– Қиықтан екі жүз шақырымдай жерде дейтін Семейге олар арада екі қонып барып қалды. Семей қаласы туралы Шоқанның білетін бірталай мәліметі бар: оның алғашқы іргесі Омбыдан әлдеқайда бұрын қаланған. Орыс қаруы Орал тауынан аспаған шақтың өзінде, Строгоновтар дейтін сәудегерлер, ол кезде Ертіс бойын мекендеген моңғол тұқымдас халықтармен, әсіресе қалмақ, дүрбіт, торғауыт аталатындарымен сауда-саттығын болашақ Семей қаласы орнар тұстан бастаған. Сонда орыс саудагерлері жеті шатыр тігіп жатқандықтан, мекен атын «семь палата – жеті шатыр» қойған. Осы есімді орыс қаласының іргесі, Омбымен қатар қаланғанын білетін Шоқан, оны да Омбы сияқты керемет болар деп жүрсе, ішіне кіре байқағанда, бұл да Кереку сияқты шап-шағын станица!.. Бұл да қалың қарағай ішіне сіңе салынған. Үйлері де сондай. Айырмасы – Керекуде қамал жоқ. Мұнда бір кезде Омбы қамалы түрінде орнаған тақтай қорғанның орны және кейбір қақпасы ғана сақталған; көшесі – арбаға бөгеті қоймалжың саздан бетер есілген құм. Өзі жел тұрса-ақ құм-боран болып кетеді екен. Жолаушылар келгенде жел қатаңдау еді. Содан бұрқыраған құм көзді әрең аштыратын дем алғанда өңменіңе тығылып, демді әрең алдыратын... Жолаушылар да сөйтті. Бар жақсысы олардың түсер үйі белгілі: Семейде Қытаймен сауда бұйымдарын байқап өткізетің орысша – «таможная», қазақша – «кеден» аталатын орын бар. Соның басты чиновнигінің. бірі Исаев. Тұрғынның таныс, көңілдес адамы. Жолаушыларға ол соның үйіне түсуді ұсынған. Түйеші ол үйді біледі. Еңселі қарағай үйге түйеші атанның басын тіресе, шалқасынан ашылған терезеден әлдекімді қатты үнмен балағаттаған еркек даусы естіледі. Жолаушылар оның кім екеніне оқиға болып жатқанын да білмей, арбадан түсер-түспестерін де білмей, аз уақыт аңыра қалғанда қақпадан тықыр естілді. Жолаушылар жалт қараса, қара дүрсін киінген, денесі сымбатты, бірсыдырғы сарғылт өңі бар, әдеміше орыс келіншегі.

– Хозяйка! – деп сыбырлап қалды түйеші, серіктеріне.

– Хозяйннің белгілі әдеті, – деді келіншек түйешіге. – Mac. Бетімен сөйленіп отыр. Кешікпей қылжияды. Түсіңіздер! Олай дейтіні: Қиықтан бұлардан бұрын атпен келген біреуден, «бірер күнде осындай бір қонақтар барады, күтініп отырсын» деп Тұрғын Исаевқа хабар салған. Ол дайындалып-ақ қалған еді, әлдеқайдан арақ кездесіп, құныға ішетін дағдысымен үйіне удай мас боп қайтты. Ондайда бетімен сөйлеп ешкімді де тыңдамайтын Исаев, сабырлы, әдепті әйелінің «қой!» деуіне қарамай, бетімен лағып отыр еді:

– Қонақтарың кеп қалды! – деді түйе даусын есітіп бері келе жатқан арбалыларды «солар шығар» деп жорамалдаған әйелі, мас ері тишығар деген үмітпен. Ері бәсеңдеу орнына үдеп кетіп, құлағында қалған «қонақтарды» сыбай боқтауға айналды. Енді бірдеме десе, теперіш көрерін байқаған әйелі, ерінің қасынан сытылып тұрып кетті де, тысқа шықты. Ондағы ойы – жобасына және әдетіне қарағанда кең кроватқа шалжия шалқасынан құлаған ері тез қалғиды. Ендеше, қонақтарды өзі қарсы алу керек. Әйтпесе ертең есі кіргенде «неге түсірмедің?» деп, ері әлек салады. Қонақтар арбадан түсіп үлгергенше, Исаевтың қалғып та, қорылдап та үлгерген дыбысы естіле бастады. Қоңқақ мұрны үлкен, танауы кең оның қорылы, бауыздалған жылқының қырылынан кем болмайтын еді.

– Ұйықтады, – деді әйел. – Қашан ұйқысы қанғанша, пышақ салсаң да сезбейді. Әйелдің, аты-жөнін сұрастырса, Мария Дмитриевна Исаева екен. Әдейілеп қойған сұрауға қысқа, тұжырымды ғана жауап бермесе, өз бетінен тіл қатпайды... Сол күні үйге қонған жолаушылардың күтімі жаман болған жоқ. Бұл үйдің столындағы тағамдар Тұрғынның дастарқанындай көл-көсір болмағанмен, аз да болса дәмді екен. Ең дәмдісі келіншектің өзі. Оның отырыс-тұрысында, қас-қабағында, көз қарасында, сөздерінде ерекше бір ләззат бар. Өріп қоятын шабдар түсті шашы майдалаған алтындай жалтылдайды. Қою қастары да сондай. Түктерінің түсі солай бола тұра, ұзын кірпіктері қап-қара. Соның көлеңкелеуінен болу керек, көгілдір көздері де қоңырлау тәрізденеді. Далада сақа сияқтанғанмен, қарсыма-қарсы жақын отырып қарағанда, уылжыған жас! Сол бейнесі тартқандай, жолаушылар ара-тұра құныға қарап қойса, келіншек қымсынғандай, көздерін төмен түсіріп жібереді... Достоевскийдің байқауында, тән жағынан да, жан жағынан осындай бір ете нәзік әйелдер, дворян қоғамындағы кейбір жүдеген семьядан ұшыраушы еді. Сондай біреу болар ма деген оймен, ептеп өмірбаянын білейін десе, ол жөніндегі сұрауларына жауап бермей, төменшектей береді. Несіне жауап берсін: Астраханда, тегі – дворян, жасы жетіп әскерліктен босанған, кедей генералдан туған ол, сол қаладағы гимназияны пансионда бітірді де, сол кезде сол қаланың шекара саудасында қызмет атқаратын бұдан мүшелдей үлкендігі бар Исаевтың көл-көсір ақшасына, әлдеқалай күп беріп батып кетті де, содан шыға алмай қойды!.. Шығайын десе, амалын да табатын. Бірақ, адамгершілік құлықта тәрбиеленген ол, бойы үйреніп алғаннан кейін тілдеуден, ұрып-соғудан көзін ашырмайтын ерінен айрылуды масқара санайды. Бір жағынан дінге де сенетін бейбақ, «тағдырымның маңдайға жазғаны осы болар» деп те ойлайды, қарсыласуды қылмыс та, күнә да көреді... Исаев үйіне қонған күннің ертеңіне Достоевский мен Шоқан қала комендантына барды. Ол Омбыны Кадет корпусын Шоқаннан бірер жыл бұрын бітірген, тегі – Имантаулық қазақ-орыс, сондықтан, Сырымбеттен шыққан Шоқанды ата көршісіне санап жақсы көретін, кеткенінше жақын тартып жүретін. Сол қалпын әлі де өзгертпеген екен. Аздап қазақша да білетін ол, Шоқанды көрген жерде тани кетіп:

– О-о-о, бауур! Қайдан?! Қалай? – деп құшақтай, сүйісе қарсы алып, жалпаңдай амандасты. Ол, Достоевскийдің жазушы екенің тағдырын бірсыдырғы білетін еді, сондықтан, танысқаннан кейін оны да құрметпен қарсы алды да, «әуелі тұрмысымен таныс» деп солдаттық казармаға ертіп апарды. Онысы атқорадан жаман бірдеме екен. «П» әрпіне ұқсатып салған, бір орамның үш қабырғасын шұбала тұтас қамтыған, екі жағынан тақтайға қысқан қамыстан салынған, терезелері сығырайған кішкене, шатыры жоқ, төбесі жайпақ, кең бөлмелері ылас, төсеніштері ескі және кір, матрастарына қамыстың ұлпасы толтырылған, дөкір қара темірден жасалған кроваттары қиқы-шойқы, кең қорасының іші былыққан қоқтық, әрі бұрқыраған шаң... Шоқан діншілдерден «тамық – жетеу» деп естіген еді. Мынау казарма солардың бірі сияқты. Достоевскийдің де ойы солай. Бірақ, басқа барар жері жоқ ол, іштей бұған да көндігуге бекінді. Шоқан олай бекіне алмады. Омбы острогын жеті тамықтың ең жаманы – Жаһаннамға санайтын ол, «содан құтқардым ба» деп әкелген досын, нақ сондай болмағанмен ұқсап қалатын мына тамыққа тығып кетуге аяды.

– Қайтесіз, Александр Иванович? – деуіне,

– Қалсын, тұрсын, – деді ол еркінен тысқары.

– Федор Михайлович! – деді бір сәтте.

– Әу, достым.

– Махаббатың болды ма сенің?

– Жоқ. Қызығуларым болды.

– Осынша жасқа келгелі махаббатың болмауы қалай?

– Сыныма толатын әйел кездеспеді.

– Сондай әйел енді ғана кездескен сияқты ғой?

– Кім? – деді бейғамсыз пішінде елеңдей қалған Достоевский.

– Мария Дмитриевна! – деді Шоқан жымиып.

– Оны қайдан білдің?

– Көз қарасыңнан!..

– Былайша мүләйімсігенмен ол да көзін саған солай тастайтын сияқты.

– Солай ма?! – деді, Марияның ондай қалауын абайламаған, іштей «ендеше жақсы екен» деп қуанған Достоевский.

– Нақ солай Егер бұған дейін махаббат отына шарпылмасаң, сол оттың жүрегіңе түскен алғашқы ұшқыны осы болмағай да!..

– Бере гөр, тәңірі! – деп қалды Достоевский.

– Тек жаны сүйер жары болғай да!

– Егер таба алсаң, маған құран мен Гегельді жібер, әсіресе философиясын; мүмкіндігіне қарай, тезірек! – деді.

– Тырысайын, – деді ол кітаптарды неге керек қылғанын біле алмаған Шоқан.

– Ендеше, – дейді Исаев, – теңіздер мен мұхиттардың ар жағындағы алыстықта жатқан капиталистер Қытайдың компрадорлық саудагерлеріне көмектесе алмайды, Цин патшалығының араттарға шамасы келмейді, ендеше, компрадорларды әлсірету үшін, іргелес отырған Россияның монғол араттарына сүйемел болуына жағдай толық. «Мақұл сөз екен» деген қорытындыға келеді Шоқан. Ол кезде Тобыл губерниясының бір үйезіне саналатын Семейдің үйездік начальнигі Неволин еді. Негізі жуас және үстінен түскен арыздары көп оны, шадыр мінезді Хрущев иектеп ап, бірдемені сұрағанда болмаса, өздігінен аузын аштырмай қойған. Шоқан Хрущевқа сол арқылы жолықпақ болып жүрді де, үміті үзіле бастаған шақта, Омбыға оралуға ниет етті. Сол кезде Хрущевтың, есі дұрыстала ғап, өзінің шақыртуымен Омбыдан әдейі келді деген офицерді іздетті. Неволин арқылы ол тез табылды да. Хрущев төмен чиндегілерге қатал, оларға бұйырудан басқаны айтпайтын кісі. Оның үстіне орыстан басқаға қырындай қарайтын – шовинист. «Офицер» дегені монғол түсті біреу болып шыққанда ол айран-асыр қалды. Бұл түсті адамдардан офицер шыққанын ол естіген де, көрген де жоқ еді. Сондықтан, есіктен кіре тұра ғап:

– Батыс Сібірдің генерал-губернаторы, сібірлік ерекше корпустың бас командирі генерал-лейтенант Густав Християнович Гасфорттың жеке басының адъютанты корнет Чокан Чингисович Валиханов! – деп честь бергенде, ақырған кескінмен таңдана қарай қалды да, іле жыны ұстай ғап:

– Сен қайдан? – деді түйіле қарап.

– Омбыдан.

– Қай тағдырдың айдауымен?

– Сіздің шақыртуыңызбен.

– Мен... сені... шақырттым?! Ха-ха-ха!..

– Неге күлесіз?

– Мен сені... азиатты шақыртам?!

– Арнаулы – мені емес, генерал-губернаторлықтың офицерін.

– Сол сенбісің?!

– Кешіріңіз, генерал-майор! – деді қитықтанған Шоқан, – офицерлердің намысын қорғау туралы Ұлы Петрдің бұйрығы есіңізде болар? Менің үстімде де офицерлік мундир! Өз көзімен оқымаған Хрущев, ауыздан-ауызға тарап жүретін бұл бұйрықты естіген еді. Петрден бұрын офицерлер солдаттарды, генералдар офицерлерді сабай берген. Орыс пен швед соғысында офицерлерінің ерлігіне көңілі толған Петр, өз оң қолы – Меныниковтың атақты бір офицерді ұрып жатқан үстінен шығып бұндай халды тыю ниетімен, офицерлерге генералдардың қол қатпауы, қылмысы болса заңмен жазалау туралы бұйрық берген. Ол бұйрықты өзі де оқымаған Шоқан, кадет кезіндегі сабақтан естіген. Мына азиаттың ол бұйрықты білуіне іштей таңдана қалған, заң, шегінен аттауға батылы жетпейтін Хрущев қайымдасқан офицердің қасаруынан таулары шағылғандай болды да, енді «сеннен» «сізге» көшіп:

– Отырыңыз! – деп орын нұсқады.

– Рахмет, Ваше превосходительство! – деді ақырын дауыспен.

– Отырыңыз! – деп қайталады Хрущев бұйрықты өтінішін қайталап, жазба столының бергі бетінде екі креслоның біріне өзі отырып, бірін Шоқанға нұсқап.

– Рахмет. Асығыспын.

– «Асығыс» қалай? Қайда? – деді Хрущев.

– Омбыға!

– «Омбыға?!» Неге?

– Генерал Гасфорттың тапсырмасымен келген едім. Ол тапсырманы орындадым.

– Қандай тапсырмалар?

– Ол мәліметті генералыма ғана жеткізем.

– Маған ше?

– Сіз бен менің байланысым жоқ.

– Не дейсің?! – деп, ашуы қозып кеткен Хрущев, төменгі ернін тістеп, он, жақ жұдырығын түйе орнынан атып тұрып, қимылсыз Шоқанға кердеңдеген адыммен жақындай бергенде, көңіліне «қойып жіберер ме, кәпір?!» деген қауіп туа қалған Шоқан, жасқанарлық жер жоғын байқады да және өйтуді намыс көрді де, айбат шеккен кескінмен:

– Сізге әлі де Ұлы Петрдың бұйрығын ескертем! – деді.

– Мен саған көрсетем! – деді.

– Не көрсетесіз?

– Чиніңді сыпырттырам!..

– Ол сіздің, хұзырыңыздағы жұмыс емес, Ваше превосходительство!

– Әй, оны қоя тұр! – деп қолын бір-ақ сілтеді. Сондағы сүйенгені – сарай министрі князь Голицын. Патшаға ықпалы күшті дейтін ол тұрғанда, Гасфорт сөзі тыңдаусыз қалады деп қыңбайды. Шоқан Семейден әкелген хабарлардың көбіне көңілі көншіген Гасфорт, бір ғана хабарды көңіліне кідік алды, ол, шекараның арғы бетіндегі монғол араттарының қозғалысы, «қозғалыс» емес-ау көтерілісі. Гасфорт көтеріліс атаулыға, әсіресе шаруалар көтерілісіне жаны түршіге қарайтын кісі. Европалық шаруалар көтерілісінен де хабары бар ол, орыстың крепостной шаруаларының көтерілісі не екенін жақсы біледі. Кіші орыстар (малорусь) жерінде шыққан бірер зор көтерілісті өзінің де қан-жоса ғып басқаны бар. Ал, егіні аз, малы көп деп санайтын Азияда, әсіресе көшпелі монғолдарда, ең алдымен «шаруалар» аталатын қоғам жүйесі бар деп, бола қалған күнде оларды көтеріле қояды деп ойламайтын. Сол ойды Шоқанның хабары түсірді. Гасфортқа қажеті шекарадан арғы монғолдар емес, одан бергі «бурят» аталатындар. Естуінше, «ұлы орыс», «кіші орыс», «ақ орыс» аталатындар өзара қандай жақын болса, тағдырлары қандай тұтас болса, монғолдар мен буряттар да сондай. Әр жүйелі орыстардың көп ғасырларға созылған шаруалар көтерілісі бір-біріне ете ұқсас, бірі мен бірі айрылмастай сабақтасып жатады. Сол сияқты монғол араттарының көтеріліс «сырқаты» Россия шегіндегі тұқымдастарына, яғни буряттарға жұқса қайтпек? Буряттар бұның емес, Шығыс Сібірдің генерал-губернаторына бағынышты ел, сондықтан олардан келетін пәле, ең алдымен бұған емес, Муравьев-Амурскийге тиеді. Бір жағынан Россия мемлекетінің де тиыштығын көксейтін Гасфорт, Шоқан хабарын естігеннен кейін, беделді саналып келе жатқан бақастасы – Муравьевқа кір келтіру мақсатымен, «осылай да осылай» деп күтілетін қаупі туралы ойын сол кездің ішкі істер министрі – князь Долгоруковке хабарлап, оны астыртын тексертуге өзінің бейімділігін мәлімдеді. Жауабы «әне, міне келер» деп Гасфорт асыққанмен, Долгоруков асықпай, «астыртын кісі жіберуіңізге қарсылық жоқ» деген «немқұрайды» хаты жаз ортасы ауа ғана жетті. «Кімді жіберу керек?» деген сұраудың жауабын Гасфорт тез тапты: «Әрине, Шоқанды!». Бұл ұсынысты Шоқан бірден қабылдады. Семейден арғы Сібірді, оның халықтарын, әсіресе, Байқал көлінің төңірегіндегілердің олардың ішінде саналы адамдарды, әсіресе, Доржи Банзаровты көру Шоқаның зор арманының бірі еді. Ол тез жүріп кетті. Бүкіл Сібір бір ғана әкімшілікке бағынатын кезде 1727 жылы орыс пен қытай мемлекеттерінің «кяхталық» аталатын сауда шарты жасалған; сол шарт бойынша Россияның мойнына мінген, әлі төленбеген бір борышты Қытай өкіметі, кейін екі әкімшілікке бөленген Сібірдің бірде шығысынан, бірде батысынан даулап, Россияның жоғарғы өкіметі арқылы екеуін де оқтан-тектен мазалай беретін, сол мазалау, биыл да болып, Шоқан Шығыс Сібірге осы мәселені анықтап қайтуға жіберілді. Темір жолы жоқ Сібірдің ол кездегі жылдам көлігі – ылау. Кейін темір жол түскен жүйенің ен бойында, сол кезде жалғаса тұтасқан жәмшік. Солардың бірінен біріне ауысқан Шоқан, аттар күйлі, жер құрғақ, жол даңғыл шақта, Омбыдан бірнеше мың шақырым тұратын Үркітке (Иркутск) жарты айда жетіп барды. Өзі бірінші рет келіп тұрғанмен, Шоқанның Үркіт туралы оқығаны да, естігені де көп еді. Омбыдан аттанар алдында соларын екшеп, қалта книжкесіне қысқаша анықтама жазып алған. Осы анықтамада айтылған сөздер! орыс жауынгерлері Үркіттің алғашқы іргесін 1661 жылы Үркіт өзенінің Аңғараға құятын сағасына «Үркіт қыстауы» деген атпен орнатады. Сол қалашық жылдан жыл үлкейе береді де, ақыры зорайып, 1803 жылдан бастап бүкіл Сібірді билейтін генерал-губернаторлық сонда орнайды; ол Россияның монғолдар және қытайлармен саясаттық, саудалық қарым-қатынас жүргізетін орталығы болады. Сібірге жыл сайын терең сұғынып, арғы шеті Камчатка мен Сахалинге барып тоқтаған Россия өкіметі, игере бастаған жылдарынан-ақ, кең Сібірді айдау, қамау өлкесіне айналдырады. Оған ең алдымен орыс-швед соғысынан кейін қолға түскен шведтер жөнелтіледі. Содан кейін, «поляк литва көтерілісшілері», «декабристер», «петрошевшілдер» тағы сондай «қарғалғандар» лек-легімен жөнелтіледі де отырады. Басы Қазан қаласындағы лагерьден шығатын бұл ұзақ «кеш», жолшыбайғы қалаларда азды-көпті кідіріп, соңғы көлік ағытатын қаласы – Үркіт болады. Оның ащы дәмінен Сібірге айдалатын қылмыстылардың татпай кеткендері жоқ. Сондықтан жалпы Сібірді Россияның «кең абақтысы» деп атайтындар, Шығыс Сібірді сол абақтының тұйық өңіріне, Үркітті темір қақпасына санайды. Осының бәрін жазба және ауызша материалдардан жақсы білетін Шоқан, сол абақтыны көруге құмар еді. Міне, соның сәті енді ғана түсті. Сырт көрінісінде Үркіттің Омбыға ұқсастығы да, өзгешелігі де бар екен. Ұқсастығы: Омбы осы есімді өзеннің Ертіске құяр тұсындағы тау тәрізді биік дөңнің қыратына орнап, етегін күнгей жақтағы кең ойпатқа жайып жіберген, Үркіт те сондай, оның да теріскей жағы Саян тауының аласарып жеткен жотасына асыла, етек жағы Үркіт өзенінің Аңғараға құятын сағасына жайыла орнаған екен. Айырмасы: Омбыны сол есімді өзен ғана қақ жарып, Ертіс күнгей-батысын орап қана өтеді. Үркітті Аңғара қақ жарып ағады екен. Бұның да жалпақтығы мен екпінділігі Ертіске таласарлық. Қала көлемі Омбыдан кең сияқты. Шоқанның ойы атының басын қолында адресі бар Банзаровтың пәтеріне тіреп, қаланы содан кейін аралау, жабдықтарын содан кейін бітіру еді. Үй адресін ол тез тапты. Сібірлік қалаларға тәуелді, асты күйдірген кірпіштен, үсті қарағай бөренелерінен құралған, аумағы да, қорасы да кең, ұсқыны салтанатты екі қабат үй екен. Бірақ іздегені үйінде болмай шықты. Ол әлдеқайда жолаушылап кеткен. Енді қайда түсуді білмей аңырған Шоқанға, әлдекім, осы қалада мейманхана міндетін атқаратын атам заманнан «ақ үй» аталып келе жатқан жұртқа түсуді етінді. Үркіттегі аз ғана ескі үйдің бірінен саналатын бұл үйді мазақтаушылар, Солтүстік Америка құрама штатының Вашингтондағы «ақ үй» аталатын өкімет астанасына балап, Үркіттің «ақ үйін» «Россия тұтқындарының астанасы» деген лақап таратып жіберген. Соны білетін Шоқан, «ақ үйге» барса, кірпіштері жеміріліп, қарайған бөренелері көрінеу көзге шіріп, құлағысы келгендей бір жағына қарай қисая қыңырайып тұрған, арық түйедей арбиған бірдеме. Оған түсуге көңілі соқпаған Шоқан, «тағы қайда орын бар?» деп сұрастырса, «бүкір үйде» (горбатый дом) болуы мүмкін дегенді айтты біреулер. Оған барса, өзен жағасына бүкшие орнаған, тәп-тәуір қарағай үй екен. Үркітте бұндай үй барын да Шоқанның құлағы шалған. Естуінше, «ақ үй» де, «бүкір үй» де генерал-губернаторлықтың қарамағында, оларға құрметті қонақтар орналасады. Шоқан кіріп көрсе, «бүкір үйдің» ішкі бөлмелері де жинақы екен. Документтерін көрген комендант, Шоқанның түсуіне ұлықсат беріп, тәуір бөлмелерінің біріне орналастырды. Ол күні тыныққан Шоқан, ертеңіне генерал-губернатордың кеңсесіне барды. Оның бағына қарай, Шығыс Сібірдің бас әкімі Муравьев-Амурский граф қызметінде екен. Гасфорттан келген қонақты кім болса да тез қабылдамай, көпке дейін тұрқын созып әуре қылатын еді. Амурский өйтпеді, адъютанты арқылы аты-жөнің қызмет бабын естіген Шоқанды ілезде қабылдады. «Түлкінің жүгірісін қыран байқар»дегендей, ол екеуі бір-бірінің әу-жайын алғашқы кездескеннен-ақ байқап қалды. Графтың байқауынша, осынау жігіт жас та болса ақыл-ойдың түйіні сияқты адам. Бағалауынша, «бұл – Банзаров номер 2». Араларындағы айырма, – Банзаров көп сөйлеуді жақсы көретін шапшаңбай, ал, мынау, өзі аз сөйлеп, көп тыңдайтын сабырлы; Банзаровтың қылық-мінездерінде торығу, шаршау, жасқану тәрізді сақтық белгілері бар сияқты; ал, мынау, әлі бауы ашылмаған бала бүркіттей, неге сілтесең де түскелі тұрғандай». Шоқанның байқауынша: қоңыр енді, ашаң сидам бойлы, мұрындылау, көзділеу, қабақтылау, сұлу кескінді, түктері қара майдай жылтыр қара, кішіпейіл Амурскийдің сөз әлпетінде отаншылдық, мемлекеттік ой-сана бар сияқты. Бірін-бірі осылай ұғынған олардың ашық кеңестерінде әрқайсысының өз көздеген мақсаты бар. Амурскийдің мақсаты, «мынау ойлы, саналы, білімді жасты өзіне жәрдемшілікке аударып алуға болмас па екен?» Шоқанның мақсаты – бұған дейін патша әкімдерінен ойлы, парасатты адамды кездестірмеген ол, Амурскийді көргеннен-ақ кен өзегіне кездескендей боп, не асылы барын түптей қазып байқамақ. Амурский кеңес үстінде Сібірдің географиясын да, ұлттарын да тәп-тәуір білетінін аңғартты. Жүйелі әңгімелерін де ол содан бастап, кабинетінің арқа жақ қабырғасында құрулы тұрған, етегі келте, ақ жібек шымылдықты таяқпен сырғыта тұрып, тасаға ілінген географиялық картаға Шоқанды шақырды. Шоқан таянып барып көз тіксе, Сібірдің географиялық картасы екен.

– «Сібір» деген осы, – деді Амурский, карта төңірегін таяғымен шолып, – географтардың есебінше, бұның жер көлемі бүкіл Батыс Европадан үш есе артық!

– Білем, – деді Шоқан.

– Бүкіл Азияның орталық кіндігі Сібірде екенін білесіз бе?

– Білмеймін.

– Білмесең, – деді Амурский, таяғының үшін Саян тауларының етегіне жүгіртіп, – мынау ирек «Ұлуғ», мынасы «Кішік» хемдар аталатын екі өзеннің мына жерде түйісіп, ар жағы Енисей аталып ағатын тұсында13. Бұл өлке манжурлық қытайдың, монғолдар княздігіне қарайды. Тұрғын халқын уранхай дейді.

– Оны білем. Арғы түбі бізге туыс, түркі тұқымдас халық.

– Мен де солай естідім. Ал, – деді Амурский, таяқ үшімен Сібір картасын тағы айнала шолып, осынша кең жерде қанша халық тұрады десеңізші! (Жауап күткендей Шоқанға қарап еді, ол үндемеді). Не бары екі жарым миллионға толмайды. Ал, бұдан жер көлемі үш есе тар Батыс Европада ширек миллиардтан астам халық бар.

– Одан хабардармын.

– Орал тауынан 16-ғасырда өткен орыс қаруы, айналасы бірер ғасырдың ішінде мұз теңізін жиектеп отырып, Камчатка мен Сахалинды Россия қарамағына қосумен тынды.

– Білем.

– Бұл теңіздің «Беринг» аталатын себебі не? – деді Амурский, таяғының үшін сол есімді судың суретіне тіреп.

– Алғаш ашушы –Беринг болғандықтан шығар.

– Ол кім?

– Солтүстік полюстің жер-суын зерттеуші ғалым, – деді Шоқан, Амурскийдің бұл сұрауды неге беруіне түсінбей.

– Ұлты?

– Менімше – неміс.

– Білдің. Сол ма осы теңізді алғаш ашушы?

– Енді кім, Жоғары мәртебелім.

– Біздің казак-орыс атаман Дежнев. Әңгіме ғып тұрған теңізіміздің жағасына Дежнев, Берингтен алдақашан бұрын барып, орыс тұрағының қазығын қаққан.

– Meн мұны естімеген ем.

– Біздің естігеніміз әлі көп, господин поручик өзіміздің жетістігімізді басқаға жапсыра салу кемшілігі Россиядағы жаман әдеттің бірі.

– Рас, Жоғары мәртебелім.

– Сібірдің жер байлығы ше? – деді Амурский, картадан креслосына оралып. Алтынның дүние жүзінде ең көп жері, осы Сібір. Бұның алтыны құмымен сапырылыса араласып жатыр. Тұрғын халықтар оны көне заманнан бері елеп алатын болған. Россияның қолы жете, молырақ еленіп, соңғы бір ғасырда мың бұттан астам алтын екшелді деген мәлімет бар. Алтынның молдығымен қатар құнсыздығы да сондай: топырағы торқа болғыр Ұлы Петр, Тобыл қаласында салынған шіркеудің төбесін жабуға отыз алты бұт алтынға ұлықсат еткен! Ағылшындар мен американдар қолға түскен алтынын банк қоры ғып сақтайды. Россия ондай халге әлі жеткен жоқ.

– Рас, Ваше превосходительство.

– Алмазы ше? Біздің бір ғана Якутияның өзіндегі алмаздың запасы жер шарының батыстық жарымындағы запасқа тең деседі. Американың Аляска арқылы Сібірге қол созуы да сондықтан, әсіресе, қазіргі Қырым науқаны қызып жатқан кезде; бірақ, – деді Амурский қызына сөйлеп, – одақтастардың тұмсығын Севастополь қорғанысында қиратып жатқан орыс жұдырығы, Аляска жақ шекараны да солай қорғай алады!

– Сенеміз, Ваше превосходительство, – деді Шоқан селсоқтау дауыспен. Өйткені «Қырым науқаны» деген атпен орыс және одақтастар (Англия, Франция, Италия, Түркия тағы басқалар) арасында 1853 жылдан басталып қызу жүріп жатқан соғыста, экономикасы мен мәдениеті Европаның артында қалған Россия жауларынан қатты таяқ жеп жатқан. Соған орыс армиясының өзге жауынгерлеріндей Шоқан да іштей қатты намыстанатын. Бұл мәселеде Амурскийдің әу-жайын біліп алмай өз сырын ашқысы келмеді. Амурский таяғымен шолып тұрғандай географиялық карта Гасфорт кабинетінің нақ осындай қабырғасында, дәл осылай ілулі тұратын. Ол біріне-бірі тасаланған бірнешеу болатын. Бұнда да солай екен; бергі бетінде – физикалық карта, екінші қабатында – географиялық. Үшінші қабатта – тарихи-этнографиялық. Бірақ Амурский геологиялық этнографиялық және басқа карталарды көрсетуге асықпай, әуелі географиялық картаның саяси жағын тамамдап алғысы келді. Ондағы ойы, өзінің мемлекеттік істерін ойдағыдай орындап жүрмін деп сенетін ол, батыс көршісін, яғни Гасфортты орындай алмай отыр деп ойлайтын сондықтан адъютанты айта барсын деген пікірмен:

– Сібірдің солтүстік жағына біз берік орнап алдық, – деді ол таяғының үшімен Алтай, Тарбағатай Тянь-Шань тауларының картада тарғылданған жоталарының қырқаларын шолып, – бұл тұстарда Россия шабан қимылдап жатыр. Ал, ұмтылғыш Англия Индия арқылы, Орта Азияғa жыл сайын ілгері сұғынуда...

– Сөзіңізді бөлгенге кешіріңіз, – деді, өзін Батыс Сібірдің отаншылымын деп санайтын Шоқан, Амурскийдің сөзін бөліп,– бұлайша қарасақ, Хива хандығы Россияның табалдырығына тіпті таяу тұр ғой...

– Дәл солай! Осы ойықты, – деді Амурский таяқ үшін Россияның сол кезде Күнгей шығыс шегіне жүгіртіп апарып, Каспий теңізінің шығысына тіреп, тез тегістеп, Памир, Алтай, Тянь-Шань тауларын отанымыздың табиғи қорғанына айналдыру керек.

– Әрине, – деді Шоқан, – бірақ бұл Батыс Сібірдегі генерал-губернаторлықтың әлі келетін жорық емес.

– Мен олай деген жоқпын, поручик – деді Амурский Шоқанның намыстана қалғанын түсініп, – Россияның шығыстағы кезекті саясатын айтып тұрмын.

– Ол дұрыс.

– Ол үшін ең алдымен қырғыз-қазақтың Россиядан тысқары жатқан өлкелерін мемлекетімізге қосу керек! – деп таяғымен Түркістанның және Жетісудың өлкелерін шолып өтті.

– Бұл пікірге қосылам.

– Бұл жұмыста сіздің еңбегіңіз ерекше болу керек – деді Шоқанды ақылды офицерге санап үлгерген Амурский.

– Орыс офицерінің мундирін бекерге киіп жүрген жоқпын, Ваше превосходительство, – деді Шоқан честь беріп, маған тапсырылатын іс болса, абыроймен орындауға тырысам.

– Сенем! – деді Амурский, әскери дәрежесінің үлкендігін пайдалана, әрі өзімсіне Шоқанның арқасынан қағып. Карта қасында одан әрі қақырайып тұра беруге жалыққандай, немесе, қатпардағы өзге карталарды көрсеткісі келмегендей, Амурский столына беттеді де, Шоқанды да отыруға шақырған белгі көрсетті. Өзге карталарды да көргісі келген Шоқан «мүмкін болса!» деп, өзі қарауға ұлықсат сұрады. Сібірдің ол кездегі геологиялық картасы өте кедей еді, сондықтан Шоқан оған көзін көп тоқыратпай, тез аударып жіберді де үшіншіге біраз уақыт үңіліп алды. Бұл карта Гасфорттың кеңсесінде де бар. Соған және архивтік материалдарға қарағанда, Батыс Сібірде әр түрлі ұсақ ұлттар жиілеу, Шығыс Сібірде сиректеу болатын. Ал, барлық Сібірді тұтас алғанда, Батыс Европадан үш есе үлкен оның бойында не бары екі миллионға жетпейтін халық; ал, Европада – ширек миллиард!.. Халық әсіресе, Шығыс Сібірде сирек. Ондағы тұрғындардан жүздеген шаршы шақырымға бірен-сараннан ғана адам келеді. Бұл жерлерді қалай толтыру жайлы, Шоқанның Омбы әкімдерімен пікірлесіп, тиянақты жауап ала алмағаны бар. Ондай жауапты Амурскийдің де бере алмасын болжаған Шоқан, саналы әкім деп түсінген оның, тым болмаса қиялын байқағысы кеп, Шығыс Сібірдегі халықтарды біле тұра білмегенсіп:

– Ойпыро-о-ой! – деді даусын соза, таңданған кескінмен,– бұл жақтағы Сібірде де толып жатқан халық тұрады екен-ау! Одан әрі халықтар атын санай бастады: юкагирлер, тунгустар, якуттар, монғолдар, буряттар, даурлар, камчадандар...

– Олар көп! – деді, әрі қарай санауын тыңдағысы келмеген Амурский, – отырыңыз, мұнда! Ол ұсынысын тыңдамауды әдепсіздікке санаған Шоқан, нұсқаған орынға отырды. Одан әрі не десулерін білмегендей, екеуі де аз уақыт тына қалды. Сол тұйықтан шығуды Амурский бастап, қалжыңды кескінмен:

– Қалай Густав Христианович, сувенирлер, коллекциялар жинауда құмар еді ғой, ол? Әлі де сөйте ме? – деді.

– Иә, ондайы бар, – деді Шоқан, бұл қалжыңның арты неге соғарын шамалай алмай.

– Германштадтан алған қызыл қарындашының тұқылын әлі сақтай ма?

– Густав Христиановичтің жақсы жауынгер екені рас та ғой! – деді.

– Ендеше неге күлдіңіз?

– Патша әкімдерінің бұратана ұлттардан шыққан білімділерді оншалық ұнатпауын аңғартатын Шоқан Банзаров жайында Амурскиймен сақтана сөйлесті. Банзаровпен таныстығын жасырған Шоқан, оның есімін, қандай адам екенін Амурскийдің аузынан естігенде, буряттан да бұндай ойшыл оқымысты шығуына таңданған боп, беретін бағасына тереңдей түскісі келді. Амурскийдің сипаттауынша, Банзаров Сібірдегі ғалымдардың ең биігі. Ол барып тұрған феномен.

– Жалғыз ғана «әттегенесі», – дейді Амурский, демін соза алып, – сонша білімді, сонша талантты, сонша іскер адам, соңғы кезде ішімдікке салынып, бұлініңкіреп жүр!.. Банзаровты көруге бұрынғыдан бетер ынтыққан Шоқан Кяхтаға баруын, Амурскийге тек жер, ел танумен ғана байланыстырып еді, граф ол тілегін бірден қабылдап:

– Банзаров Сібір өлкесін ең жақсы білетін адамдардың бірі, егер бұл жақтың өзге тұстарын да көргіңіз келсе, егер өзі тілесе қалаған бетті Банзаровпен бірге аралауыңызға да болады.

– Өте жақсы болар еді, – деді Шоқан.

– «Троицко-Савск шіркеуі» деген сол, – дейді ылаушы, – Байқалдың бер жағында бұдан биік те, кең де, көркем де құдай үйі жоқ. Содан әрірек көрінген ұзынша үйлер, шекара күзетіндегі әскер тұратын казармалар. Онан әрі – Монғолия... Жәмшік салтында жолаушы атының басы, – «тоқырау қорасы» (постоялый двор) аталатын үлкен қарағай үйдің қақпасына тіреледі. Шоқандар да сөйтті. Олар тоқырағанда үйдің ашық терезесінің біреуінен дуылдаған сөз, саңқылдаған күлкі естілді. «Бұл не?!» деп елеңдегендей болған Шоқанға:

– Кең бөлмесінде дойбы мен карта ойыны жүріп жатады, – деді ылаушы, арбадан түсе беріп, – көңілді отыру үшін, ойыншылар арақ та ішіп қояды, – монғолдың «арахы» деген атпен, айраннан я қымыздан жасайтыны, орыс арағынан күшті, басты қатты ауыртады. Жиналатындар, көбінесе, шекарашылар; яғни буряттың казак-орыстары, қатты ішеді, олар мас та болады, олар төбелеседі де, әсіресе орыс казак-орыстарымен... Кісі өлімі де болып қалады... У-шуға қарағанда, қазір де бір жанжал болып жатқанға ұқсайды. Не істеу керек? Үйге кірсе ме, кірмесе ме? Шоқан сол сұраудың үстінде ұзағырақ тұрып қалар ма еді, қайтер еді, егер, аздан кейін, урядник формасындағы аласалау бойлы, аузы-басын сарғылт түк басқан жалаңбас, шашы дударланған, біреу есіктен тәлтіректей шыға келмесе!.. (Өлеңдеткен ол, ылауға көз қиығын ғана тастап, қасынан иіс берді де кілт бұрыла тоқтай ғап: Чокан! – деді құшақ жая.

– Бұл кім?!» дегендей таңдана қараған Шоқанға:

– Мен ғой!.. Гриша!–деді урядник жақындай түсіп.

– Гриша!.. Алтыным, менің! – деп құшақтаса кетті.

– Ал, бізге барамыз, – деді Григорий Николаевич.

– Қайда ол «бізін,»?

– Осы қалада.

– Казак-орыстың әскерлік қызметі жиырма бес жыл екенің оны өтегенше үйленуге хақы жоғын білесің, Қанат, – деді Потанин, «қазақ сөздерін ұмытқан жоқпын» дегенді білдіргісі келгендей, «қ» әрпін әдейі көмейіне күрмелдіре, байырғы қазақтай шығарып, – оған көп бар ғой, әлі! Деген жастық жалыны тұтанса шыдатпайды екен. Мен осы қаладан Баянымды таптым...

– Қайдағы Баян? – деді Шоқан түсінбей.

– Кәдімгі Қозы-Көрпештің!..

– Сондай ғашық қызың бар ма?

– Бар! Және қазақтың ғажайып ертегісінен ешбір айырмасы жоқ ғашықтық!

– Құттықтаймын.

– Бірақ, арамызда Қарабай да, Қодар да жоқ әзірге; болмайтын да шығар деп ойлаймыз.

– Әрине.

– Үйлену уақытын әскерлік қызметі созғанмен, қашан да болса қосылуға серттестік. Қыздың аты-жөнін білдіріп қояйын: Александра Викторовна Лавровская. Әкесі Константин Васильевич, Қазан университетін бітірген, содан либералдық пікірге үгітші болғандығы үшін жер ауып Үркітке келген. Қызы сонда туады. Күнәсі кешірілген әкесі мекеніне оралғанда, гимназияда оқыған қызы қалып қояды. Гимназиядан ол монғол және қытай тілдерін біліп шығады да, орыс-моңғолдың Кяхтадағы школына сабақ береді. Енді бар өмірін, монғол тұрмысын зерттеуге арнамақ. Мені де соған жетектегісі келеді.

– Жақсы жетек екен! – деді Шоқан.

– Аз уақытта қалай қаулаған?! – десе, Сақал-мұртты тез өсіргісі келсе, казак-орыстардың бетіне әуеле ұстара жүгіртіп алатынын білмеуші ме едің? Мен де сөйтем деп, аз айдың ішінде қаулаттым да алдым – деп жауап берген.

– Неге өйтеді?

– Қайда болатын ек? – деп еді,

– Әрине, осында! – деді Александра Викторовна, – екеуіңіз де менің құрметті қонағым боласыздар!

– Сөйтеміз бе? – деді Шоқан Потанинге жымия қарап.

– Әрине, – деді әзіл төркінін түсіне қойған Потанин.

– Онда.. – деп Шоқан Банзаровты іздеп келгенің оны да араға алу қажеттігін айтты. Потанин да, Лавровская да Банзаровпен таныс, дос екен. Бірге болуды екеуі де мақұлдай кетті. Әдейі кісі жіберіп хабарласса, Банзаров жолаушылап кеткен екен. Пәтері: – «Ертең келуге тиісті» депті. Шоқан қонуға бейіл білдірген осы үйде, сол күні, түбі ауыр трагедияға соға жаздаған бір оқиға бола қалды. Өзін мейлінше қазақуар орысқа санайтын кішкене күнінен қазақ ғұрпын ұнатып өскен, сол дағдысы күшейе түспесе, бойынан әлі де арылмаған Потанин, етті қазақша жеуді ұнататын еді және ұзын құйрық сарықтың етін емес, тегене құйрық қойдың етін. Ондай қойлар Кяхта маңында да көп екен, әсіресе, монғолдарда. Олардың қойлары, үстіне адам мінсе аяғы жерге тимейтін ірілері; көбі көлемі де, салмағы да денесіне беріспейтін құйрықтылар; сектерінің, тұсақтарының, қошқарларының құйрықтарын екі доңғалақты итарбаға артпаса, өздері сал-бөкселеніп көтере алмайды. Үнемі ащылы отта жүретін олардың майлары сүт тәрізді жүрекке шық ете ғап, қандай мешкей болса да аузына салдырмайды. Осындай қойлардың бір табынын Потанин «эскадрон асханасына» деп арзан бағамен (ту қой күміс ақшамен бір-ақ сом) саттырып алған да, қаңғырып жүрген бір қазаққа бақтырып, керегінде сойғызатын әсіресе тартылған марқаларын. Сондай дағдысы бар Потанин, Шоқанға қонағасыны қазақ, ғұрпымен өзі бермек боп, қалыңдығы мен екеуінен ұлықсат алды да, салт мініп марқа әкелуге кетті. Тағы бір ойы: бақташысы болып жүрген қазақты Селенгада мойнына дорба сап тіленші боп жүрген жерінде кездестіріп, аяушылық келтірген де, менің маңымда бол деп Кяхтаға алып келген. Оқымаған, жасы қырықты орталаған, еркін өскен түктерінен адамға емес, аюға ұқсас балуан денелі біреу, қазақтан басқа елдің, тілін білмейді. «Қайдан жүрсің?» десе, «жер ауып» дейді. Неге ауғанын айтқысы келмей тыжырынады, ар жағында зілді оқиға барын жорамалдаған Потанин «жарасын тырнармын» деп қазғыламайды, атын «Қодығұл» дейді, руын, мекенін айтпайды. Тіл алғыш... Мал бағуға ұқыпты... Қазақты жақсы көретіндігін осы Қодығұлды ұстауымен де дәлелдегісі келген Потаниннің ойы, оны Шоқанға ерте келіп, «міне, бір қазағың!» деп мақтанбақ еді, өзіне айтпайды деген сырларын Шоқанға айтқызып, реті келсе жеріне жетуге жәрдемдесу еді. Ол ойы болмай шықты: Шоқанға мақтанбақ болған ол, Кодығұлға да мақтанбақ боп, «осындай қонақ келіп қалды, туысың!» деп мән-жайын қысқа баяндап еді, жалаңаш аяғына от басып алғандай бейшара қойшы селк ете қалды; әлде не ауыр сезімнің тереңіне батып тұншығып бара жатқандай, кескіні құбылып, бет-аузы жыбырлап кетті...

– Не болды саған?! – деді, Қодығұлдың мына түрінен шошына қалған Потанин.

– Жәй әншейін, – деуге ғана шамасы келді, қалшылдаған бойына ие бола алмаған Қодығұл, жерге бүгесінен отыра кетіп.

– Жүрегіңнің қыспасы бар ма еді? – деді Потанин, құлап кетер» дегендей иығынан демеп.

– Қо-ян-шы-ғ-ғ-ғым! – дегенді ышқына айтты да, Қодығұл бір қырына қисая кетті. Ауыр денеге, әлі аз Потанин ие бола алмай, оңтайлы жатуына ғана жәрдемдесті. Содан кейін «өліп бара жатқан жоқ па?» деп тамырын басып көрсе, жүрегі лыпылдай соғып тұр. «Қояншық» дегені орысша – припадка екенің одан адам өлмейтінің ұстамалы бұл сырқат біраз уақытсыз басылмайтының оған тиыштық керектігін білетін Потанин, қасында ұзақ тұруға, өзінде уақыт болмағандықтан, серік боп жүретін бурят балаға тапсырды, өзі кейін қайтты. Бір марқаны өңгеріп ала кеткісі кеп тұрды да, оны жайғастырып соятын кісі жоғын еске алып, тастап кетті. Енді, амал жоқ, бүгінгі Шоқанның қонағасына, казармада сақталатын сүрленген еттен апарып асады. Ол қай бір бабындағы сүр!.. Жуықта Қодығұлға сойдырған ту қойдың етін сүрлетпек болғанда, жаздың шыбыны көп ыстық күндерінде борсып әрең тобарсыған. Содан кейін құрттап кетер деп бір ыдысқа бұқтырып тастаған. Аздап сасыған иісі.де шыға бастаған. Бірақ, амал қанша!.. Қазақты қонағасысыз жатқызу да, тауық тәрізді бірдемемен алдастыру да ұят. Әскерлік сөмкеге сасықтау сүрді салып ап, қанжығасына байлаған Потанин, «қайтып жатыр екен?» деп Қодығұлға соқса, есін жиып қапты, бірақ Шоқанға бармауға бекінген Қодығұл, «жүрегім әлі ойнақшып тұр, жазыла беріп қайта ұстайтыны болушы еді» деп кеудесін алақандарымен басты да, Потанинннің жалынып шақыруынан бас тартты. Потанин амалсыз жөніне кете барды. Бірақ ол, Қодығұлдың сырқаттануына сеніп кетті, айлакерлігі екенін сезбеді.

– «Әб-бәлем, қасқырдың бөлтірігі, қанды басың бері тартып қол жетер жерге келдің бе? Қолымды сенің қаныңа бояған сәтте өліп кетсем де арманым жоқ!» Өйту үшін, көзіне көрінбеу керек те, қапысын тауып, сенімді серігі – шоқпарын сілтеу керек. Аю мен жолбарысты бір соққаннан қалдырмайтын қаруы, Шоқанды да шыдата қояр ма екен! Қозы әкелуге кеткен Григорий Николаевичтің іңірде өзі ғана келуі, ол сөзді құлақтары шалып қалған Шоқанға Александраға да жаңалық болды. «Неге?» дейтін сұрауға оның әзірлеп әкелген жауабы:

– Қайда сіңіп кеткенін білмеймін, қойлар да, қойшылар да жоқ. Іздей-іздей сілем қатты. Үйдегілер «оқасы жоқ» деген болды. Бірақ, аңғаруларына қабағына қатыңқы бірдеме байланып келгендей. Неге екенін сұрамады. Александраны оңашалаған Григорий. қашқаным мынау!» деп борсыған етті көрсетіп еді, мұрнын шүйіре қараған Александра,– «жыныққан екен, ауыртып алармыз» деп одан тамақ жасауды қоспады, «аш болмассыздар» деп, өз білгенінше тәтті-дәмді бірдемелерді әзірлеуге кірісті. Оңашаланған Григорийден Шоқан не кейістігі барын сұрап еді, Шоқаннан жасырар сыры жоқ ол, Қодығұл жайын қысқаша айтып берді. Сонда қараса, Шоқанның сұрғылт өңі қуқылдана ғапты. Ол да басына оралған ойды досынан жасырған жоқ.

– Анық қазақ қой өзі? – деп сұрады алғаш.

– Қазақты басқа ұлттан айыра алам ғой, Қанаш. Нақ қазақ.

– Қашқын екені рас па?

– Солай дейді.

– Онда бұл, – деді Шоқан ойланғандай аз кідіріп, – жер ауған қазақтардың бірі. Әр кезде жер аударылған олар көп. Бірақ, менен неге үрейленеді?! Сонысына қарағанда, менен жапа шеккен біреу ғой бұл! Ондайлар бір ғана фамилия, – деп Қожық тарихын баяндап берді.

– Бұл қашқын, – деді ол, бекіген сеніммен, – дәу де болса, Қожықтың бірге айдалған тоғыз ұлының бірі. Бәрі де бас кеспе, қан ішерлер. Егер олардың бірі болса, бүгінгі түн маған қауіп! «Сонда не істеу керек?» деген сұрауға Потаниннің тапқан жауабы, үй төңірегіне қарулы солдаттардан күзет қою. Бірақ, олармен қауіпсіз болуға іштей күдікті; эскадронда әскери тәртіп нашар, солдаттар салақ, бейғам, қалғымпаз. Дегенмен, Шоқанның көңілі үшін болса да қойғызу керек. Өз ойында, көптен көріспей сағынуды сылтау ғып, қауіпті түнді кеңеспен ояу өткізбек. «Үрейленер» деген оймен бұл сырлардың бәрін Александра Викторовнадан жасырды. Ол әлдеқайдан үйрек жұмыртқа, картоп тауып, аса дәмді тағам сыйлады. Қонақтар мейлінше риза. Күткен қорқыныштан жүрегі қобалжыған Шоқан, тағам аузына тұши тұра, шаршап кеппін дегенді сылтауратып жөнді жеген жоқ, арахыдан татқан да жоқ. Табақтасының тартына жеуін көрген Григорий де, қарны аша тұра қомағайланбады. Қонақтарының неге бүйтуін түсінбеген Александра Викторовна «жеңіздер!» деп біраз өтінді де, сөзі өте қоймаған соң «дәмсіз болғаны ғой, әзірленген тамақтың!» деп кейіген кескін көрсетті. Қонақтарына ол назы да өте қоймаған соң енді қолқалауды қажет көрмеді. Қарағайдан қиылған бұл үйде төрт бөлме болатың Александра соның сыртқы есігі басқа, кішірек біреуінде тұратын. Егер қонақ-монақ келе қалса, жандары аз қожасы, көрші бөлменің әдетте жабық тұратын есігін ашып қоятын. Онда үш-төрт кісі еркін сыйып жататын қарағайдың тақтайынан жасалған ауыр ағаш кровать бар. Шоқан мен Потанин сонда түнейтін болды. Шоқанның қорқынышты сезімін байқап отырған Потанин, жатар алдында оған, төңіректе күзет жүретінін айтты. Оның үстіне жүрек бергісі кеп:

– Ешкім де келе қоймас. Әсіресе, Қодығұл. Ол Қожық баласы боп шыға қалғанда, бұнда кеп, батыл қимыл жасайтын жігіт сияқты емес. Дене күші болғанмен, қайрат шықпайтын жасық, ынжық, біреу, – деді. Шоқанның естуінше, Қожықтың тоғыз ұлының сегізі өжет те, біреуі жуас. Омбыдан Сібірге жөнелтерде кездескен Шоқанға ол жайлы Қожықтың өзі де:

– Хан тұқымы, өшігіп тұрсың ғой Мақаш әулетіне. Жалынбаймыз, білгеніңді қыла бер. Күн туар күн болса, есемізді қайтарамыз; тумаса амал нешік. Жалғыз ғана айтарым: өрт жүрген жерде де бір түп кеде аман қалатын еді. Мақаш тұқымын түгел құртам деме. Менен туған еркек кіндіктілер түгелімен қамауыңда. Немерелердің барлығы тырбиған қыздар. Бізден де бір еркек ұрпақ қалсын да. Өзгеміз жазықты болғанмен, жазықсыз бір балам бар, аты – Есқара. Ол «қой аузынан шөп алмаған» момын. Өзгеміз үшін күйдірме оны, обалдан қорық, алып қал», – деген.

– Арғы атан, Күншығыс, өскен соң кек қайтарады деп, жау жағының жас ұлдарын да қырғызып тастайды екен. Ертең өсіп-өнсе, Есқараның өзі болмағанмен, одан ұл туа қалса, бізден айдауда өлген аталарының кегін қайтармай қоймайды, – деп Есқараны қалдыртпаған. Потаниннің артынан сипаттауына қарағанда, оның қойшысы болып жүрген қашқын зәлтті. Бірақ, «қасқыр баласы қаппай қоймайды» дегендей, қабуға әзірленбеуіне кім кепіл бопты? Қылығын естігенде сөйтуі де кәдік! Бір кроватқа төстерін тақаса, құшақтаса жатқан Шоқан мен Григорий, қорқыныштың ғана емес, бұрынғы өткен, қазір бастан кешіріп жатқан, келешекте күтеді-ау деген жайларды әңгімелесеміз деп, жатар алдында көздеріне тығылған ұйқыларын қашырып алды. Сондағы ең көп кеңескендері сібірлік халықтардың ауыр тағдырлары, соны қалай жеңілдетудің амалдары. Бұл жайда Шоқан, Потанин күндіз қойға кеткенде, Александра Викторовнамен де біраз кептесіп қалған. Талдырмаш бойлы, сыпайы мінезді бұл қыздың ой-санасы жас мөлшерінен алдеқайда озық: гимназияны бұдан бір-ақ жыл бұрын ғана бітірген аржағында бір семьяның сүйікті еркесі болып өскен өмірлік тәжірибесі аз жас қыз сияқты емес, көрген-білгені көп, олардың бәріне өз көзқарасы бар, қасабалы әйел сияқты. Кеңесіп отырғанда Шоқан оны, бір сәтте іштей, Катерина Карловна Гутковскаямен салыстырып байқады: кітаптық білім жағынан ол бұдан биік сияқты да, өмір шындықтарын тану жағынан бұл одан әлдеқайда жоғары сияқты. Кяхтаға келуіне жылға жетпегенмен, жергілікті бурят пен монғолдар тұрмысынан біліп үлгергені ұлан байтақ. Соларынан ол, Шоқанның ұлықсатымен, айтуға қажетті-ау деп санаған біразын, Потанин оралғанша әңгімелеп те берді.

– Ең алдымен, – деді ол, ағайындас арғы тектерін бөле сөйлегенмен, тілдерінде аздап айырма болғанмен, әдет-ғұрып, салт-сана, өнер-әдебиет жағынан бұлар бір монетаның екі жағы, бір кітаптың тұтасқан екі беті. Одан арғы егжей-тегжейін менен гөрі Григорий Николаевич көбірек біледі. Қажет көрсеңіз содан сұрарсыз.

– Діндер қос-қабат: шаманизм мен ламаизм сапырылыса араласып жатыр. Доржи Банзаровтың «қара дін» аталатын еңбегін оқыған боларсыз.

– Әрине,– деді ойлана отырып. Өйткені ол діннің қазаққа да қатынасы кеп.

– Онда менің халімді жеңілдеттіңіз, мен ендеше Банзаровтың «жақсыға» санайтын жақтарына соқпай, оған сенетіндердің қазіргі өміріне тигізіп отырған орасан залалын айтайын.

– Тыңдауға бейілмін, – деп қойды Шоқан, қызыққан белгі көрсетіп.

– Бүкіл сырқат атаулының басым көпшілігін шаман діншілдері емдейді және барып тұрған тағылық түрде. Олардың емінен сырқат жазылу орнына мен дейді. Бір мысал: бала туар алдында қиналған әйелдің әлсіреуі, кейде талықсып, кейде өліп те қалуы табиғи нәрсе; шамандар...

– Қазақта оларды «бақсы» дейді, – деді Шоқан.

– Сол «бақсы», – деді жаңа сөзді тез ұстай алғыш, ұға қалғыш Александра, – әйелдің әлсіреуін, жын басады деп түсініп, (жындардың аттары бірталай)..

– Қазақтар да солай...

– Жөнді күшпен қашырам деп бейшара әйелді ұрып-соғып нелер ауыр азапқа салады. Көбі сол таяқтан өледі...

– Бізде де...

– Бір сәтте, азаптанып жатқан әйелге араша түсем деп, сәтіне қарай әйелдің жаны ғап, содан мені буряттар «жаңа бақсы» атап, әйелі босанатындар шақыра беретін болды!.. Сонымен, – деді Александра еріксіз езу тартып,– ойда жоқта, мені акушерка ғып шығарды. «Енді медицина дәрігері болсам ба» деген мақсатым бар.

– Тамаша мақсат.

– Бірақ, болған күнде де, жалғыз мен қалай үлгере алам, дүниеге келер бала біткенді туғызып? Одан басқа сырқаттардың жәрдемшісі кім? Жоқ, олар! Бұларша – «аймақ» бізше «губерния» аталатын бір өлке елде ғылымдық шара қолданатын бір де медик жоқ.

– Бұл маңайда шаманнан басқа «дәрігер» – «Тибет емі» аталатын әдістерді қолданушылар; олар дәрі-дәрмекті шөптен жасайтын көрінеді, олары көбінесе пайдалы сияқты, бірақ, бұл әдіске жетік «ламалар»...

– Бізше – молдалар...

– Өз білгенін басқадан жасырып, өлгенде жолын тұтатын бірер адамды жасырын даярлайды дейді, сондықтан ондай дәрігерлердің саны көбеймей, ел арасынан некен-саяқ қана ұшырасатын көрінеді.

– Қазақ байғұста ол да жоқ! – деп қойды Шоқан күрсініп бары бақсылар ғана!..

– Қай діннің үйреткенін білмеймін,– деді Александра ауыр күрсініп ап, – буряттар арасында сиреңкіреген, монғолдар арасында тұнып тұрған бір аса жаман әдет: өлуге бет алған сырқатты, шала-жансар кезінде, аяғына арқаннан тұзақ сап, атпен айдалаға сүйреп тастау. Ондайлар иттің сыбағасы: кісі етіне дәніккен иттер талап жейді.

– Көзіңізбен көрдіңіз бе?..

– Кездестім де, қарауға дәтім шыдамады. Тағы бір сұмдығын айтайын ба?

– Иә?..

– Алпыс па жетпіс пе, сол жастардың біріне келген діншіл қарт, «өмір жолын тауыстым» деп санайды екен де, өзін бір жұмалық азығымен тірідей айдалаға, не таудың арасына апартып тастайды екен, оны да иттер мен аңдар талап жейді екен!..

– Қойыңызшы-ау!..

– Өзім көрмедім, Потанин көріпті...

– Оған сенуге болады...

– Бұл салт, – деді Шоқан, ризалық кескінмен, – құдайға шүкір, біздің қазақта жоқ!..

– Потаниннің айтуынша, бүкіл мұсылман елінде де жоқ.

– Мұсылмандықтың бір тәуірі осы.

– «Ламаизм» деген, будда дінінің сопылары тұтынатын жол сияқты.

– Менімше де солай.

– Ол дін бұл араға бертінде келгенге ұқсайды.

– Он алтыншы, не он жетінші ғасырдан болу керек.

– Будда дінінің храмын – «Дацан» деседі екен. Солар да, өзге діндердегі сияқты, «лама» аталатын үлкенді-кішілі дін басылар тұтатын түрі бар.

– Білем.

– Олар төңірегіне, біздің монахтар сияқты үйленбейтін діншілдер тобын құратын сияқты; бірнеше ұлы бар адам, біреуін ғана қолына ұстап, өзгелерін монахқа беретін сияқты, олар еркімен ынталанып баратын сияқты...

– Неге?

– Ашығын айтқанға кешіріңіз! – деді Александра айтуға ұялғандай, күлімсірей төмен қарап,– үйленетін жігіт қалыңдығын дацанға апарып некесін қидырады екен де, сонда қалдырып кетеді екен.

– Неге? – деді Шоқан ар жағын жорамалдай тұра, әдейі сұрап.

– Бірінші түнді монахпен өткізу үшін дейді, – деді де, Шоқан «қалжыңды сұрауын жалғастыра берер ме» деген, оларына жауап бергісі келмеген оймен, сонысын сездіргісі келгендей, орнынан түрегеп, бетін теріс бұрып жүріп кетті Александра. Сол қалпын аңдаған Шоқан, тағы да бірдемелер сұрамақ болған ойынан тиыла ғап, бұл қыз жайындағы бағасын іштей қорытты. «Егерде, – деп бағалады ол, – Айжан мен Катеринаның ішкі-сыртқы қасиеттерін сапыра араластырып жіберерлік күш табылса, тұтасқан бір Александра шығар еді-ау!». Содан кейін қалжыңды салмақты кеңеске айналдырғысы келген Шоқан:

– Сондай монахтар көп пе екен? – деп сұрады, бетін бері бұрған Александрадан.

– Потаниннің айтуынша монғолдық еркектердің тең жарасынан артығы болу керек... Әңгімені әрі созуға Потанин кеп қалды. Әңгіменің аяғын, бір төсекке құшақтаса жатқан соң жалғастырып әкетті. Ол да сөзін жалпы сібірлік олардың ішінде – монғолдық тұқымдардың егер өнер-білімге жұғыстырса, лап етіп жана кетуге әзір тұрған талантты, ақылды, парасатты елдер екендігінен бастады. Сондағы үлкен бір дәлелі – Доржи Банзаров. Потаниннің алдын ала айтқаны: Банзаров шығыс тарихының осы бір кезеңінде туа қалған феномен14. Ол шын мағынасындағы данышпан. Қазір дүние жүзіндегі ойшылдардан бұдан асары жоқ. Оның негізгі мақсаты: тұрмыс қалыптары ойлы-қырлы болып келе жатқан адам қоғамын, олардың ішінде – отарлық шығысты, оның ішінде – сібірліктерді, оның ішінде өз туған елі – буряттарды тіршіліктің бар жүйесімен теңестіру. ( омы қалай істеудің жолын жанталаса іздеуде...

– Таба алмайды ғой оны! – деді Шоқан демін соза ауыр алып.

– Рас! – деді Потанин де сондай сезіммен, – адам қоғамы саналанған кезден бастап, талай ойшылдардың миын шаршатқан, бірақ жете алмаған талабы ғой бұл.

– Дегенмен ізденуден тынудың керегі жоқ. Тіршілік дегеннің өзі – үміт емес пе?

– Ол да рас.

– Сібірде келген орыс отаршылдарынан, алғашқы ақылды адам, патшаның сол кездегі сенімді өкілі – граф Савва Рагузинский болғанға ұқсайды, деп бастады ол сөзін. – 1727 жылы Россия мен Қытайдың шегін белгілеген «буралық» аталатын шартқа қол қойған сол кісі.

– Сол «бура» не? – деп сұрады Шоқан.

– Өзен аты. Тегі гундар тұсынан сақталған түркілік атау болу керек. Ондай атаулар бұл маңайда көп. Мысалы, «Аргун» деген өзен бар. Бұл, тегі «Арғыннан» шыққан. Гундар заманында, сол өзенді қазақтың «Арғын» аталатын руы мекендеуі мүмкін.

– Қызық екен.

– Граф Рагузинскйй туралы сөзімізді аяқтайық. Оның ақылдылығы, – сол шарттан кейін тұрғын халық: эвенклер мен буряттардан казак хошундарын құрып...

– «Хошун», – деп алды Шоқан.

– Монғолдардың әскерлік жиын деген сөзі...

– Қазақтардың «қосын» деген сөзі сияқты екен.

– Екеуі бір мағыналы сөз болуы мүмкін. Сонымен, граф ұйымдастырған қосындар, құрылғанынан бүгінге дейін шекараның сенімді сақшылары болып келеді. Сібір ұлттарынан казак отрядтары құрылуын естігенмен, егжей-тегжейін білмейтін Шоқанның ол жайды біліп алғысы кеп:

– Казактік чиндері орыс казактары сияқты ма? – деп сұрады.

– Әрине, түгелімен: онбасы, елубасы, жүзбасы... дегендерінің бәрі де бар. Ең жоғарғысы – наказной атаманына дейін. Бұл өлкенің қазіргі наказнойы буряттан шыққан атақты тайши – Дымбыл Галсановтың баласы. Менің әкеммен Омбыдағы казактің училищені бірге бітірген, орыс тіліне жетік атаман. Ол жайда кейінірек...

– Доржи Банзаров, – деп жалғастырды, Потанин сөзін, – онбасы – Банзар Боргоновтан Селенга өзенінің жағасында 1822 жылы туған. Ар жағын қысқарта баяндайын: бес ұлы болған Банзар, кішкене күнінен зиректігіне көңіл бөліп, әуелі дацан ламасына монғолша тілін сындырған да, одан кейін, он бір жасқа шыққанда, осы Кяхтада жуырда ғана ашылып, оқуы жүріп жатқан орыс-монғолдың әскерлік школасына берген. Зирек бала төрт жылда оны «ерекше» деген мақтаумен бітірген. Сол кезде Қазандағы гимназияға буряттан төрт бала жібермек боп, біреуіне Доржи іліккен. 1836 жылы төртеуі де қабылданған. Келер жылы жер жағдайын көтере алмай, екеуі өлген, біреуі қашып кеткен.

– Қап! – деп қалды, төртеуінің гимназия бітіруіне іштей тілектес болып отырған Шоқан.

– Иә! – деді де, солай өкінетін Потанин, – сонымен, гимназияны Доржи алты жылда ерекше бағамен тамамдайды. Содан гимназия басшыларының ізденуімен, Қазан университетіне түседі.

– Бәрекелді!..

– Бұл университетте дүние жүзіне әйгілі ұлы математиктердің бірі, орыстың сол кездегі алдыңғы қатардағы прогресшіл ойшылының бірі – Николай Иванович Лобачевскийдің ректор кезі.

– «Ғалымдығының үстіне, кісілігі де зор еді» деседі, білетіндер.

– Мен де солай естідім.

– Сонымен, Банзаров жайы?..

– Университетті де төрт жылда, озық студенттер қатарында тауысады. Одан гимназияда үйрене бастаған. француз, неміс және латын тілдерін жақсы біліп шығады. Оларға қосымша: санскрит, фарсы және татар тілін біледі.

– Тамаша екен!

– Енді не істеу керек?

– «Бәсе» деймін-ау? – деді Шоқан.

– Сол бір тұста, Қазан университетінде орыстың шығысты зерттейтін атақты ғалымдары және ағартушылары: Аристов, Ковалевский, Котельников сабақ береді екен. Олар Банзаровқа университетке кіре көңіл бөліп, үлкен үмітпен қатарларына ала бастаған. Мысалы, қытай, манжур тілдері жүретін университетте оқытушы нашар болып шынтуайтында оқытушы ол емес, оған жәрдемші, бұл тілдерді және иероглифын жақсы білетін Банзаров болған.

– Сонымен? – деді, Банзаров тағдырының әрі қарай қалай өрбуін естуге асыққан Шоқан.

– Сонымен, қазандық қамқоршылары Банзаровты Петербургтағы Ғылым Академиясына қызметке жібертеді. Оған патша сарайы қасындағы сенаттың ұлықсаты керек. Оны алу қиынға түседі.

– Неге?

– Банзаровты қазақ-орыс дедік қой. Әскерлік міндетін жиырма бес жыл өтемеген қазақ-орысқа өзге қызметке шығуға ұлықсат жоқ. Осы қиын мәселені сенаттың шешуіне жылдан артық уақыт өтеді. Бұл мерзімде Банзаров, ішіне «Қара дінді» қоса, көптеген ғылыми еңбектерді жариялайды. Маманы табылмай, академия архиві мен кітапханасында ошарылып жатқан қытай, манжур, монғол, үндістан, фарсы елдерінің материалдарын, кітаптарын ретке келтіреді. Синолог15 аталып жүретін Бичуриннің, Шмидттіқ жаңсақ пікірлерін әшкерелейді, оқымыстылар оны «ориенталистердің арыстаны»16 деп атайды.

– Сонымен, ақыры? – деді Шоқан асығып.

– Ақыры,– деді Потанин күрсініп ап, – сенат Банзаровты Петербургта қалдырмауға ұйғарады. Патша ол пікірмен ризаласады.

– Ох, оңбағандар-ай! – деген сөз шығып кетті, ыза кернеген Шоқанның аузынан; бұл даттаудың ішінде патша да бары есіне түскен ол, «хатасын» түзегісі келіп, – қайда жіберетін болған, сонымен? – деді.

– Байқал төңірегіне.

– Кім ғып?

– Ерекше тапсырмалардың чиновнигі ғып.

– Aha! – деді де, Шоқан ойланып қалды.

– Өйтпегенде ше?

– Бұл чин қарамағындағы халықтың ішінде патшашылдыққа қарсы немесе прогресті жақтайтын пікірге тыңшылық жүргізіп, үкіметтің тиісті орындарына хабарлап тұру. Байқал төңірегі тунгустар мен буряттар. Екеуі де отар елдер. Екеуі де бостандық көтерілісін әлсін-әлсін жасап тұрады деп есітеді. Ендеше, сол елдерден шыққан Банзаров, туған жеріне тыңшы болып барады екен ғой. Саналы адам санатында жүрген Банзаровқа бұдан артық азап бола ма? Сенат пен патша, осы азапқа Банзаровты қасақана жіберетін болған ғой!..

– Сонан? – деді Шоқан.

– Сенат әуелі Қазанға жібереді.

– Онысы несі?!

– Менімше, ондағы ойы: төрт жүз жылдар, отаршылдық тепкісін көріп, елдігін сақтауға жанталасып келе жатқан татарлардың сырын білуге, тыңдап көрсін дегені болар.

– Ондағы мақсаты не?

– Байқалда қалай тыңшы болуды, алдын ала үйрету де.

– Рас-ау! – деді Шоқан.

– Некелене қалсақ қайтеміз? – десе,

– Оны ұғындыруға болады, – дейді Александра.

– Неге үрді? – деген дыбыс берді Потанин.

– Жәй үрмейді. Біреу болу керек – деді Александра.

– Әлдекім шығар, маңайдан өтіп бара жатқан. Дуськаның ондайға құлақ түре қалатын әдеті. Осы маңда қарулы күзетші де бар емес пе. Сіздер неге дүбілдіңіздер?! – деді қонақтарына.

– Сол болу керек! – деген даусы естілді Потаниннің.

– Кім ол? – деді, басына «қауіпті жат біреу болғаны ма?!» деген ой орала қалған Александра.

– Кейін айтармын, Сашка, – деді Потанин әрі салқын бөлмеде тоңазыған, әрі үрейлі сезімі бойынан кетпеген дірілді дауыспен.

– Осылай отыра береміз бе, үрейленіп, – деді Шоқан, – тысқа шығайық та байқайық.

– Кімді?! – деді Александра тоңазығандай, я қорыққандай дірілдеуге айналып. Итті ерткен бәрі, қаруланған түрде топтаса тысқа шықты. Терезе сырты, ішіне қалың бұта ескен терең сай еді. Шәуілдеген ит төмен құлай, бұтаға сіңді де кетті. Даусына қарағанда, ол әлденені қуып жеткен. Анау қорғанып маңайлатпаған сияқтанды. Әлдекім, әлде не барын шамалаған қарулылардың да итке қарай баруға ниеттері шапты. Бірақ, қалай барады? Терең сайдың түнгі елесін тұтас алғанда, мыңдаған кісілерді жұтқалы аранын ашып тұрған, адам айтқысыз кең терең көрге ұқсайды! Күзетшіні іздесе, бір қуыста мылтығына сүйенген қара басқыр, шөкесінен отыра қорылдаған қатты ұйқыда. Оны оятудың қажеті не? Ит абалаған жақта біреу барын бәрі де жорамалдады. Оның кім екені Александраға танық болғанмен Шоқан мен Потанинға анық сияқты. Солай шамалай тұра, қорқытқысы келмегендей, олар Александраға әлі де естіртпеді. Бәрі де үйге кірді. Иті оралған Александра, оның қуғанын, қалаға түнде ұрланып келіп жүретін жабайы шошқаларға жорыды. Сондықтан, қалшылдай тоңазыған итін бауырына баса, төсегіне жатты да, денесі ілезде ысыған иттің жылы буына бөленгендей маужырап, тез қалың ұйқыға кетті... Шоқан мен Потанин да орындарына жатты. Бірақ олар енді шүйіркелесе кеңеспейді. Шоқанның айтқаны:

– Расымен сол болғаны ма?!

– Менімше, нақ сол.

– Қаштық! – деді татар, Есқараны құшағынан босатып, жағасынан қапсыра ұстап, сайға қарай сүйрей жөнелді. Серігінің ырқына көнбеуге Есқараның амалы болмай, сайға бірге домалай жөнелді... Көкірегін кернеген кек бұрынғыдан да керней түсті... Түнде дүрліктірушінің кім екенін білмегенмен, Потанин «жәй біреу шығар» деп жорамалдағанмен, Шоқанның ойынан «Есқара» деген күдік кетпей-ақ қойды. Олай ойлауына тағы бір себеп, туған еліндегі сенісер досының бірі, – Жолтабардың Мұқаны, Қожықтың және оның балаларының жайы туралы Шоқанмен әңгімелесіп отырып, Қожықты:

– «Ұры» дегенмен есті ұры. Оның ұры болуына хан тұқымы сен кінәлісің. Сенің Есенейге өшіккен Кенесарың, Қожыққа «соны жақтайсың» деп, әкесі – Мақыштан қалған мың жылқысын бір түнде айдады да кетті. Сөйтіп, кешегі мыңқырған байдың баласы – Қожық бір түнде «жұтап», тақыр кедей боп, жүген ұстады да қалды. Қайтадан жинауға, далада жатқан мал бар ма? Сондықтан ұрлық жолына түсті де кетті.

– Онысын мен де естігем.

– «Әке балаға сыншы» дегендей, – деді ол, Қожықтың өзге балаларын жұрт әкесіне тартқан «бау кеспе» деп көтермелегенмен, әкенің өз көңілі ұйыған баласы – Есқара. Оны Қожық «мінезі тұйық демесең, қылтың-сылтыңы болмағанмен, менен туған балалардың ең естісі осы – Есқара. Бұл қайратын сыртына емес, ішіне жинайды. Көрерсіңдер, түбінде Мақаш шаңырағының тұтқасы осы болады, намысын да осы жоқтайды, кегін де осы қайтарады» дегенін естідім. Жуас демеңдер бұны. «Жуастан жуан шығады» дегенді есте тұтыңдар! – деген. Қожық та, балалары да ұсталып, айдауға кетер алдында Қожықтың «Есқараны қалдыр» деген зарына құлақ асқысы келген Шоқанды, ондай емексуден айнуға Мұқанның жаңағы сөзі себеп болған. Содан бері кездескісі келмей, оны айдаудан оралмайды деп жүргенде, ойда жоқта Кяхтадан жолыға кетті. Жүз көріспегенмен, Потанинның сипаттауында – сол! Түнде келіп жүрген де сол! Ол күдігі ертеңінде анықталды. Баққан қойларын кеше кешке қорасына қамаған Қодығұл бүгін жоқ болып шықты. Қасына еретін бала қайда кеткенін білмейді. Бұл бірінші кездескен оқиға. Қайда кетеді ол? Әрине, көкке сусап. Бұл қылығына қарағанда, әкесінің оған берген бағасының дұрысқа шыққаны!.. Үрей күдігі көңілге кірмесін деңіз. Егер кіре қалса, одан арылу қиын. Соның бір мысалы, Шоқанның басында бұған дейін де болатын: төрт-бес жасында қабаған бір итке өзі ұрынам деп, анау қатты қауып алып, жарасы көпке дейін бітпеген. Содан кейін оған ит атаулының бәрі қауып алатын сияқтанып, маңына дарытпауға тырысатын ол үшін, қайда барса да, күні бүгінге дейін қолына қамшы, таяқ сияқты қару ұстамай жүрмейтін. Ит атаулыға өштігі сондай: бетімен жүрген бейкүнә иттерге де алыстан ақырып, қолына түскен нәрсені лақтыратын да, маңайлатпай қашыратын. Күдігіне кірген Есқара оған жатса-тұрса оның есінен кетпей, қапысын тауып қабуға аңдыған ит сияқты елестеді де тұрды. Одан қалай құтылу керек? Осы күдік кернеп алған Шоқан, ұйқыдан талған Потанин тан, қараңғысы кезінде, қорылдай қалғып кеткенде де көз шырымын ала алмай, тас қараңғы бөлмеде, қояндай бақырайды да жатты. Оған әрбір сыбдыр, күткен жауы келе жатқандай әсер беріп, созыла жата беруге төзбей, басын әлденеше көтеріп, жан-жағына алақтай қарады. Сөйтіп жатқанда, атпастай сияқтанған тан, сібірлей бастады-ау!.. Қатты қалғығанда ұйқының тез қанатыны бар. Потанин да сөйтіп, Шоқан бір қозғалғанда оянып кетті де, терезеге төне қарап:

– Таң атып қалған екен ғой! – деді. – Ұйқым да қанып қапты ғой. Тұру керек. Сен қалғыдың, ба?

– Аздап мызғыдым,– деді ол, ояу жатуын айтса, досы себебін сұрар деген оймен: Себепті айтуға болмайды. «Шоқан» басымен сонша үрейлендім деуі ұят! Досының ол қалпын аңғара алмаған Потанин, қабағының қатыңқылығын, түнде шала ұйқы болуына жорып, өзінің ұйықтағысы келмегенмен, Шоқан, қалғи түссін дегендей.

– Әлі ерте. Біраз жата тұрайық, – деп бетін теріс бұрып, көзін жұмып пысылдаған болды. Шоқан өйте алар емес. Ішкі ереуілі оны дөңбекшіте бергенін абайлаған Потанин, өтірік ұйықтап жата беруге шыдамай: Әлде, тұрамыз ба? – деді Шоқанға қарай аунап. Сөйтсек те болады. Екеуі үстеріне жеңіл киімдерін ғана жамылып тысқа шықты. Шоқан кольтін шалбарының қалтасына сала шықты. Александра Дуськаны таң ата тысқа шығарып жіберетін еді. Бүгін де, сөйткен екен. Шоқанды жатырқаған қанден ол тысқа шыға шәуілдей үргенде, Шоқанның денесі селк ете қалды да, Потанин «Жетеді! Жат!» деп жекірген соң Дуська өршеленбей өз жайына кетті. Сәскелік ас алдында кісі жіберіп білдірсе, Банзаров келмепті. Пәтер иесінің айтуынша, қалада бүгін түске дейін бітіретін жұмысы бар. Тез оралуға тиісті. Александра Викторовнаның, қонақтарын сәскеде тойғызар тамағы жоғын білетін Потанин кеше бере алмаған сыбағасын бүгін жегізбек болып, түнгі күзетте ұйықтап қалған, ерте оянған күтушісін (денщик) казармаға жұмсады да, ерттеулі екі ат алдырып, бағынышты жүздігінің (сотня) жұмысымен таныстыруға алып кетті. Потаниннің жүзі басы ясауыл қарамағындағы әскердің күн сайынғы дағдылы денешынықтыру ойындарын, көбінесе оның өзі емес, елубасы, онбасы сияқты жәрдемшілері басқарады. Бүгін де сөйтіп, достар барған шақта, жүздіктің ертемен атқаратын ат ойыны бітіп, жаяулаған казактар чехарда ойнау үстінде екен; онысы солдаттар арасы он саржаннан тізбектеле, қолдарын тізелеріне тірей еңкейіп тұрады да, артқысы жүгіріп көп алдыңғысының басынан қарғиды. Сөйтіп, бірінің үстінен бірі қарғып, ен, көп қарғығышына шылымдық темекі, үстеме тамақ, бірер жұтым арахы сияқты сыйлық береді. Тосын көзге қызық сияқтанатын бұл ойын, көңіл қобалжуы әлі де басыла қоймаған және осындай ойынды бала шағында ауылда да талай көрген Шоқанға айта қалғандай қызғылықты бола қойған жоқ. Оның басынан кетпейтін ой «қараңғы ұры, әлі де маңайын торып, қапысын аңдып жүр!..» Казармаға келе ол қауіп күшейе түсті: қойларын қорасына қамаған Қодығұл жоқ болып шықты. «Ол – Есқара!».

– Қайда жүр ол?!

– Әкеле беріңіз, бір қонақты ойдағыдай күтіп аларлық қауқарымыз бар ғой, – деп «сүйей салды» сөз ұстатты. Ондағы ойы, Үркітпен астыртын хабарласып алу еді. Ол Шығыс Сібірдің генерал-губернаторы Муравьев-Амурскиймен әкей-үкей адам; оған ақылдасып алмай, көзге түсерлік ешбір адымын баспайды. Кісі салуға тағы да бір себебі: Амурскийді үйіне қонақ қып жіберуге талай даярланғанмен, орайы келмей жүретін; өзінен бұрынғы генерал-губернатор – Пестельдің қонақшыл болам деп опық жегенін білетін Амурский сақсынып, Шодоевтің де, басқалардың да шақыруына бара қоймай, «әне-міне» деген сүйреткіге сала беретін. Егер бұл жолы келе қалса, Банзаров «жасаңыз!» деп өтінген тойын Шодоев генералға да, Шоқанға да арнап, дойбы тілімен айтқанда «екі жеп биге шықпақ». Іш-пікірі осындай Юмсун Шодоев Банзаров кете, жөн білетін сенімді біреуін астыртын Үркітке жіберіп хабарланса, «жағдайыма қарармын» деп өзі келер-келмесін екі-ұшты ғып айтқан генерал-губернатор, Шоқанды айта қалғандай қарсы алуға ұлықсат беріпті. Амурскийдің келер-келмесіне балды да, балсыз да болғанмен, Шоқанның келуіне күдігі жоқ. Юмсун, оның көңілі үшін емес, қиын-қыстау жағдайларда қажетін өтеп жүретін, әлі де керек күні көп болар деп ойлайтын Доржи Банзаровтың көңілі үшін және Амурский «жасасын» деп нығарлай тапсырғанын естіп, бурят ғұрпымен ұлан-асыр той жасауға әзірленді. «Сол тойда, егер келе қалса силауға» деп, осы үйдегі қымбат мүліктерді қарастырғанда, лайықты екі нәрсе әзір екен: біреуі – іші бұлғын, жағасы құндыз қара құлын терісінен тіккен жарғақ; екіншісі – тұрмандарының күміс әшекейлеріне алтын жалатқан ер-тоқым. Екеуі де ғажап, әдемі болғанмен, жарғақты қымбатырақ көріп генералға тартпақ. Шоқанға алтынмен аптап, күміспен күптелген ер-тоқым да жетіп жататын. Өзге жабдықтары тығыз әзірленуде... Шодоевтан ала-көңіл қайтқан, бірақ іштей «қайткенде де барамыз» деп бекінген Банзаров Кяхтаға оралса, Шоқан бұл қалаға кеше келіпті де, Потанин оны Лавровскаяның пәтеріне орналастырыпты; сол үйге іздеп барса, Потанин оны Троицко-Спасовкедегі казактар казармасына әкеткен. Оған шабайын десе, мана Банзаровтың пәтеріне өтіп бара жатқанын терезеден көрген Александра, Потанин тосқауылға қойып кеткен солдатты хабарға, казармаға жіберіп қойған екен, сондықтан амалсыз тосуға тура келді. Оның шауып келе жатқан Шоқанның да ойлары «ана жылғы көргеннен өзгерді ме екен?!» Құшақтасып амандасқан олар, қатар отырып кескіндеріне қараса, өзгерістері бірталай сияқты: Банзаровтың ол кездегі әжімсіз беті тарам-тарам жолақтанған, өңі де, бұрынғыдан қоңырлана түскен, маңдай шашы сиреп кейін шегінген қап-қара көз жанары да қоңырланып, қарашығының төңірегі көгілдірлеу түспен сақиналанған; тығыршықтай денесі арыған, ажары сынық; Шоқанның бойы бұрынғысынан биіктеп, ортадан жоғары кісі болған, кескін-кейпі де есейген, тебіндеген мұрттары қалыңдап қалған, бұрын да өткір көздері өткірлене түскен... Кеңесті Банзаров бастап кетті де, өзімсінгендей «сен-мен» сөйлесіп, әуелі қысқаша он, сапар тілеуін айта кеп:

– Қазір кетеміз, Шоқан! – деді, «ш» әрпін ысқыра, қалыңдата айтып.

– Қайда?

– Халыққа!

– Қайдағы?

– Енді қалай? – деді Банзаров, – шындығын айтқанға ренжімейтін боларсың. Біріншіден, арғы түбін қазсақ, монғол Шыңғыс ханның ұрпағысың, ендеше, менімен қандассың; екіншіден, ежелден қан-жынымыз араласқан қазақ халқының өкілісің; үшіншіден, Шығыс Сібірге Батыс Сібірден келген қонақсың; сені сыйламағанда кімді сыйлаймыз? – деді. Былай да бұл қаладан кетуге асығып отырған Шоқан, аттануға қарсы болған жоқ. «Қаз көлінің» Кяхта жақ беті, орманы сирек белесті дала болушы еді. Онымен салт та, арба мен де жүруге болатынын айтып, Банзаров Шоқанға таңдатып еді, одан әрі салт қана жүре алатын жерлер барын айтқан соң, Шоқан арбаны таңдады. Олар сол күні ылаумен аттанды. Атаманнан ұлықсат алып үлгермеген Потанин қалып қойды. Александра мен екеуі Шоқанды мөлшерлі кезде төменгі Анкараның Байкалдан шыға беріс сағасындағы ескі Үркіт қалашығынан тоспақ. Банзаров Шоқанмен жүз көріскеннен-ақ, ежелгі танысындай ашық сөйлесіп, ашық сырласып кетті. Кяхтада уақ-түйек бірдемелерді кеңескен ол, жолға шыға, салмақты кеңеске ауысты.

– Сен, әрине, – деп бастады ол сөзін, – ориенталист болуға әзірленіп жүрген жігітсің. Шығысты, олардың ішінде Сібірді зерттеушілер көп. Мысалы – Симон Палластың, Эбергарт Фишердің немесе Герарт Миллердің Сібір туралы томдап жазған кітаптары бар; оларды оқыған боларсың.

– Түгелімен. Әсіресе, Палласты. Ол қазақ елін де біраз зерттеген кісі.

– Білем. Қалай қарайсын, оның зерттеулеріне?

– Үстірт білетін де, ағат айтатын да жерлері бар сияқты...

– «Бар» емес, көп. Осы арада бір сырымды айтып қояйын ба саған?

– Естиік.

– Орыстың соңғы ғасырдағы пікір ағымдары: словяндық және батыстық болып екіге бөлініп жүргенін білесің...

– Әрине...

– Бастапқылары, негізінде – орыстар...

– Білем.

– Ал, мен,– деді Банзаров күле сөйлей,– отар және ұсақ ұлттан шыға тұра, барып тұрған словяншылмын!..

– Қызық екен!

– Петербургтағы Ғылым Академиясына сыйыса алмауға осы сенімім себеп болды. Академия қызметіне араласа байқасам, оқымысты аталатындардың көбі – неміс. Олар, әрине, батысшылдар. Мен соларға қарсылар жағына шығып алдым да, айтысты мәселелер төңірегінде сайыстым, кеп! Әсіресе, шығысты зерттеу мәселесінде. Бұл жайда, басы – академик Шмидт қып, көбін жеңіп шықтым. Сол айтыс үстінде Фишер мен Миллердің Сібір туралы жазғандарын да қатты сынға алдым. Әрине, бос сөздермен емес, талассыз дәлелдермен, сондықтан да батысшылдар мені араларынан кетіргісі келді.

– Түсінікті,– деді Шоқан.

– Ал, сен ғой, біздің бұл, Шығыс Сібірге, осындағы тұрғын елдердің тағдырымен танысқалы келдің?

– Әрине. Батыс Сібірді жақсы білетін сияқтымын. Оның тағдыры туралы оқығандарым көп. Соңғы кезде бұл мәселемен ерекше шұғылданып жүрген кісі, орыс географы – Ипполит Завалишин.

– Естуім бар еді. Өзімен де, еңбектерімен де таныстығым жоқ.

– Мен таныспын, «Батыс Сібірдің тарихы» аталатын үш томды еңбегі жазылып біткен. Академияның бағалауына жіберілді. Бір данасы Омбыда. Мен қолжазбаларын түгел қарап шықтым, өте бағалы еңбек. Бірақ жарық көруі де қиын болар. Ішінде либералдық пікір көп. Ондай ойларға жол табу қиын болып жүр ғой.

– Рас. Біздің Шығыс Сібірді орыс ғалымдарынан қазір көбірек зерттеп жүрген адам – Афанасий Прокофьевич Щапов. Ол да либерал, оның жазып жүргендері де көп. Оның да еңбектерінің жарық көруі қиын.

– Солайлау болып тұр! – деді Шоқан, демін соза алып.

– Бірақ, жазыла беру керек солар, – деді Банзаров, – түптеп барып жарыққа шықпай қоймайды. Біздің де ат салысуымыз керек бұл ұлы іске.

– Сіз әрине, – деді өзімен салыстырғанда, сақа кісіге «анаған Бапзаровты «сен» деп атауды ерсі көрген, «сіз» деп атауға дағдыланған Шоқан, – жазып та жүрген боларсыз а?

– Жоқ. Бұрынғы жазғандарым болмаса, жаңадан жазуға мен әлі материал жинау үстінде жүрген кісімін. Бұл жөнде менің алға ұстар үлгім, фин ғалымы – Матвей Кострен...

– Еңбектерімен аздап таныстығым бар...

– Жүріс тұрысымен ше?

– Қай жағынан дейсіз?

– Халқының тұрмысымен танысу жағынан...

– Ол жағын толық біле бермеймін.

– Білмесең, фин тұқымдас халықтар Скандинавия жарты аралынан бастап, Мұз мұхитын жағалай, әлденеше мың шақырым жерге жайылып жатады ғой. Халқын сүйген Кострен осы тұқымдардың тұрмысын жақсылап білу үшін қартаң тартуына қарамай, әлі күнге дейін жаяу аралап жүреді. Сондықтан баспада жарияланған еңбектеріне қарағанда, бұл тұрмыстар туралы білетіндері ұшан теңіз сияқты. Мен де бұнда келгелі «бурят-монғол» аталатын елдердің ішкі өміріне үңілудемін.

– Жақсы екен, – деді Шоқан.

– Саған да осы жолды ұсынам.

– Есте болар...

– Европа елдеріндей, я Қытайдай біздің монғол, қазақ, сияқты көшпелі елдерде көне замандардан сақталған жазу-сызу болмаған ғой.

– Орхон-Енисей жазуын айтпағанда, – деген сөз қосты Шоқан.

– Оның бары рас. Бірақ ол әлі анықталып жетпеген жазу ғой...

– Рас. Айта беріңіз.

– Біздің монғол тұқымдас елдердің көне тарихын, тек ауызша шежірешілдерден ғана естиміз... Бізде де.

– Ол шежірелерді қағазға, аржағында – қытайлар, бер жағында – ламалар түсірген.

– Бізде, қожалар, яғни ислам дінін таратушылар...

– Шежірешілдердің айтуынша буряттардың арғы атасы қара көк бұқа болыпты-мыс.

– Бізде «Қыпшақтың бір руы айғырдан жаралыпты-мыс» деп «Торы айғыр» аталады. Тотимизм сенімінің мәселесі ғой ол; хайуаннан тарады дейтін тұқымдар көп қой, дүние жүзінде. Кешіріңіз, сөзіңізді бөлдім.

– Қара көк бұқадан тарағандардан бертінде булагат руы тарайды, тегі сол булагат – бурят болу керек. Бізде «соболь» аңын булаған дейді...

– Бізде собольді бұлғын дейді.

– Екеуі бір сөз болу керек. Айсадан бұрын Байқал төңірегін гун түріктерінен құралған мемлекет билеген ғой. Айсадан бері, әуелі – ұйғырлар, одан кейін қырғыздар мемлекет құрған. Сол кезде монғолдар мен түріктер қан жағынан да, тіл жағынан да қатты араласқан. Содан қалған сөздер «бұлғыннан» басқа да толып жатыр.

– Сонымен, буряттар өз мемлекетін қашаннан құрған?

– Тұтас бір хандық буряттардан ешуақытта да болмаған. «Болам» дегендері тез тарап кеткен.

– Қазақта да солай.

– Сібірдің бірталай халқын жаулап алған Шыңғыс та, буряттарды түгел бағындыра алмаған.

– Қазақ руларын түгелімен.

– Орыстар отарланғанша, бурят рулары өз алдына хандық құрып келген.

– Бізде де.

– Батыс Сібірге он алтыншы ғасырдың орта кезінде кірген қаруы, Енисей өзенінің батыс жағына тіреліп, жетпіс, сексен жылдай тоқыраған да, Бурят өлкелеріне қарай жылжыған. Олар «бурят» деген есімді бұрмалап «брат» атаған. Брат жеріне Байқалдың теріскей жағын орай сұғынған орыс қауы, аз жылдың ішінде «Даури елі» деп те атаған бурят жерін аз жылда иемденіп болған. Қарулы, күшті Россияға садақпен қарсы тұра алмаған біздің аталастар орыс әскеріне жанжалсыз бағынған.

– Біздің ел де сөйтті.

– Бірақ, жанжал бағынғаннан кейін басталды, – деп жалғастырды Банзаров сөзін – оған негізгі себеп екеу болды; бірі шаруашылық қысым, екіншісі – рухани қысым. Әуелі шаруашылық қысымды айтайық, «ясак» деген сөзді, сен әрине білесің?

– Шыңғысханнан қалған сөз ғой ол. Қазақ «жасақ» дейді. Солай деп әскери қосынды да айтады. Соған қарағанда алғашқы мағынасы – «әскерлік шығын», яғни жеңілген жақ жеңушіге төлейтін «контрибуция» болу керек.

– Мен де солай ойлаймын. Россия патшасының қаруы, біздің шығыстық сібірден жасақ сұрай кірді.

– Батыс Сібірден де.

– Бірінші Петрдың бұнда шабуыл жасау туралы берген бұйрығында «тұрғын халықтарды обьясачить» деген сөзі бар, онысы, «бірден жасақ алу» деген сөз ғой.

– Әрине.

– Алғашқы жасағы – жылына түтін21 басынан бір бұлғын.

– Қымбат екен!.. Және табыла бере ме ол?

– Қиын болса да табады. Сібірлік Тайганың ең көп аңы – бұлғын. Бір мәліметте, он сегізінші ғасырда патшалық қазынаның үштен бірін бұлғын терісі өтеген. Солар Сібірдікі.

– Көшім хан Ермактан жеңіліп, баласы Мәметқұл қолға түсіп Москваға жіберілгенде, інісі Есім жасырын қуып барып, қаһарлы (Грозный) Иванның қатынына мың бұлғын пара өткізу арқылы босатып алды деген хабар бар еді, рас екен ғой сол!

– Рас ол. Сібірлік әкімдер де параға мыңдап болмағанмен, жүздеп бұлғын алады.

– Біздің халық ақсүйектер (ояндар, ламалар) және қарасүйектер болып екіге бөлінеді. Қарасүйектерді «қыштым» деп атайды, ол тегі түріктердің «қысу» сөзінен туған «қыстым» болу керек яғни «қыспақта тұратындар», яғни кедейлер, жасақты жинаушылар – ақсүйектен қойылатын әкімдер мен ламалар. Өздері жасақ төлемейтін олар, өз құлқындарын да ұмытпайды. Қыштымнан жиналатын жасақ, екі-үш еселеніп кетеді.

– Ақшалай жиналатын жасақты жергілікті әкімдер бізде де сөйтеді.

– Патшаның орыстан тағайындайтын әкімдері жергілікті жауыздардан аспаса, кем түспейді. Мысалы, бізде атаман – Пахомов деген болып еткен. Нояндар қыштымдарды қысса, ол нояндарды қысып, параға тоймайтын болған. Атына тілі келмеген буряттар оны Багаба-хан деген...

– Бізде князь Светловты – Эспетеу деген сияқты екен, – деді Шоқан күліп.

– Ақырында, қыштымдар оны өлтірмек болғанда, өзі қашып үлгерген де, қолдарына бурят серігі – Шадриков түсіп қап, ауыр азаппен көзін жойған. Соның арты халықтық көтеріліске айналған соң, мазасызданған патша – екінші Екатерина, өз қасындағы секунд-майор Щербачевты тексеруге жіберген де, бұндағы әкімдердің қылмысы анықталған соң, тексерілуі ұзаққа созылған істің нәтижесінде генерал-губернатор Пестель, азаматтық губернатор – Трескин, тайшы Дымбыл Галсанов, қызметтерінен алынып, сарай министрі – князь Голициннің, қолдауымен сотталудан әрең аман қалған.

– Ондай шаралар бізде әзірге жоқ! – деді Шоқан күрсініп.

– Содан кейін жасақ жыю тәртіпке салынып «хэб» аталатын заңмен, бұлғын орнына мал яки ақша төлеуге ұлықсат берілді. Оны да төлей алмағандар өзін сатып, крепостнойлық халге кешті. Көбі қазір шахталар мен заводтарда еріксіз жұмысшы. Біразы нояндардың жұмыстарын атқарады.

– Бізде әзірге мұндайлар жоқ.

– Ол сендердің бақыттарың. Байқал төңірегіндегі шаруашылық қысымының жайы осылай болып келеді!..

– «Рухани қысым» дегеніңіз?

– Ол бізде дінге байланысты. Байқал төңірегіндегі елдердің ежелгі діні – шаманизм...

– Оның үстіне сіздің «Қара сенім» деген еңбегіңізден таныспын.

– Жақсы екен оның. Ғасырлар бойы сол сеніммен келген байқалдықтар арасына кешегі он жетінші ғасырдан бастап будда дінінің сопылық тармағы ламаизм келіп кірді. Осы екі дін өзара қырқысып жүрген шағында Россия патшалығының отаршылдық саясаты, христиан дінінің миссионерлерін жіберді. Олар тұрған елдерді шоқындыру саясатына кірісті. Бірақ, қандай әдіспен?

– Иә? – деді Шоқан құмарлана құлақ тігіп.

– Алтын орда татарларының кейбір мырзалары сияқты біздің буряттардан да чинге қызығып, алғаш өздігімен шоқынған нояндар болды. Мысалы, Андрюша мен Митюша Степановтар атанған, бурятша фамилиялары Берегаев дейтін нояндар, христиан дініне 1693 жылы кешкен. Қыштым арасынан да аздап шоқынушылар шыға бастаған. Мысалы Онохов. Үкімет оны жасақ жинаушылыққа тағайындап мейлінше қиянатшыл болған. Содан ба, әлде діншілдігінен бе, хориндар тайшысы – Дамба Дугар Иринцеев, орыс селосында тұратын Оноховты түнде терезесінен ұрлатып ап, арқасына өлердей қамшы соқтырып, «лама дініне қайтам» деген уәдесін алып, босатқан. Содан кейін шоқындыларды ұрлау, сабау, өлтіру көбейіп кеткен. Бірақ, миссионерлер әрекетін доғармай, үгіті өтпеген соң, күні бүгінге дейін жергілікті халықтарды зорлықпен, кейде мылтық күшімен шоқындыруда. Осы ретте, Шығыс Сібірдің қазіргі прхиепископы Никон Нилмен қатты аразбын. Бұл православяндық шіркеудің осы ғасырдың басында атағы шыққан оқымыстысы – Николай Федорович Нилдың баласы. Менің оған айтарым,– халықты зорлықпен емес, үгітпен көндір! Оның айтары – «үгітке көнбесе қайтем?» Менің айтарым, – «ендеше, зорлама!»

– Батыс Сібірдегі, Орал тауындағы, Еділ бойындағы Нилдарға да мен осыны айтқалы жүрмін.

– Бірақ, тыңдамайды, оныңды! Босқа әуре боласын. Оның мысалы – мен. Өз қара басым, ешбір діндік сенімді танымайтын – атеистпін...

– Мен де сондай ұғымға бейіммін.

– Ендеше, ойымыз бір жерден шықты. Бірақ, адам қоғамының санасы түгелімен атеизмге жеткен жоқ. Дін сенімі қоғам арасында көпке созылады. Менің айтарым: қай дінге болса да, адам өз сенімімен бағынсын, зорлап бағындыру болмасын!

– Гениально! – деп қалды. Шоқан.