Әшімбаев М.С., кеңес төрағасы
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Абдрахманов С.
Атабаев Қ.М.

Аяған Б.Ғ.
Әбусейітова М.Қ.
Әжіғали С.Е.
Әлімбай Н.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Балықбаев Т.О.
Дүйсембаев Е.С.

Есім Ғ.
Жақып Б.Ө.
Жұмағалиев А.Қ.
Қозыбаев І.М.

Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.
Құл-Мұхаммед М.А.
Құрманбайұлы Ш.

Мәжитов С.Ф.
Мұхамедиұлы А.
Мыңбай Д.Қ.
Нысанбаев Ә.Н.

Өскенбаев Қ.А.
Салғара Қ.
Самашев З.
Сариева Р.Х.

Сұлтанов Қ.С.
Тұяқбаев Қ.Қ.
Түймебаев Ж.Қ.

«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының
Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері:
Қасқабасов С.A. (төраға), Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары),
Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Әзібаева Б.У.,

Күзембаева С.A., Қирабаев С., Мамыраев Б.Б.
Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Томның редакция алқасы:

Томды жүйелеп, ғылыми қосымшаларын дайындағандар:
филология ғылымдарының кандидаттары:
Т. Әлібек, С. Қосан, С. Сәкенов
Жауапты шығарушы: Салтақова Ж.

ІSBN 9965-35-856-7  (т. 59)
© Әдебиет және өнер институты, 2010

© «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2010
00(05)—09

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем­
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын

әзірлеуді одан әрі жалғастыруда.
Серияның бұған дейін жарияланған елу сегіз томы ұлттық
фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып
саналатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек айтқан­

да, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы, діни
дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың он бір
томы, тарихи жырлардың үш томы, батырлар жырының жи­
ырма томы, сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы

әзірленіп, баспа бетін көрді. Бұл басылымдардың он томы
Қытайда­ғы қазақ фольклорына арналғаны мәлім. Қазақ хал­
қының қымбат қазынасы—фольклор жинақтарының жо­ға­
ры деңгей­де безендірілген жаңа басылымы ел өміріндегі ерек­

ше елеулі оқиға ретінде бағаланып отыр. Алдағы уақытта
да, қазақ фольклорының көр­кем үлгілерін жариялау осымен
шектелмейді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған 59-том тарихи жыр­

ларға арналды.
Бұған дейін аталған серия бойынша тарихи жырлардың
6 томы жарық көрсе, олардың алғашқы үшеуі—Қытай
қазақтары арасында кең тараған тарихи сюжеттерге негіз­

делген фольклорлық туындылар болатын. Онда Алтай мен
Алатау, Ертіс пен Іле арасында ерте заманнан бері еркін
жайлаған көшпелі қазақтардың жатжерлік басқыншыларға
қарсы ХVІ-ХХ ғасыр көлемінде бостандық үшін жүргізген

ерлік шежіресі көркем тілмен кестеленген. Ал кейінгі үш
том қазақ мемлекетінің билеушілері Жәнібек, Есім, Абылай,

Әбілқайыр т.б. хандар мен Төле би, Олжаш, Орақты, Бөгенбай,
Қабанбай, Сәтбек сынды би-батырлардың жоңғар және орыс
басқыншыларына қарсы азаттық күресінен сыр шертеді.
Ал ХVІІІ ғасырдың бірінші жартысындағы жоңғар шабуы­

лына қарсы күрескен жасақтарды қазақ хандары Әбілқайыр,
Нұралы, Абылайлар мен ру басы—батырлары Қабанбай, Барақ,
Есет, Бөгенбай, Жәнібек, Жантай, Баян, Тайлақ, Саңырық т.б.
басқарған.

Қазақ халқының азаттығы үшін күресте олар зор еңбек
сіңірді және «Ақтабан шұбырынды» оқиғасынан кейінгі шабу­
ылдарда да қазақ жасақтарына басшылық етті. Олар басқарған
топ 1729 жылы жоңғарларға үлкен тойтарыс берген. Қазақ

жасақтарының өз елін жаудан азат ету үшін күреске арналған
халықтың тарихи шығармалары ру басыларының атымен ата­
луы олардың жасақтарды басқарғандығынан болса керек. Біз ол
эпостарды қалың көпшіліктің жауға тойтарыс берудегі еңбегі

деп бағалаймыз. Қабанбай, Бөгенбай, Абылай атына байла­
нысты туған жырлардан еркіндік үшін күресте ерлік көрсет­
кен Баян, Жасыбай (Баянауылдағы Жасыбай көлі соның аты­
мен аталған), Бердіқожа, Қосдәулет, Есет, Шағала, Ақшабдар

сынды көптеген батырлардың аттарын кездестіреміз. Жырда
олардың ерлігі ешкімнен кем емес. Бұл батырлар—жаудың
басқыншылық әрекетіне қарсы, халықтың елдігін сақтап
қалу үшін ауыр шайқастарда ерекше көзге түскен халық

ұлдары. Олардың аттары қалмақтармен шайқастарда соғыс
болған «Қалмақ қырылған», «Аңырақай соғысы», «Шүршіт
қырылған», «Жасыбай асуы» деген жер-су атауына байланы­
сты аталады. Мұндай жырлар кезінде елді жаудан азат ету­

де айрықша ерлік етіп көзге түскен халық жасақтарының
батырлығы мен батылдығын көрсететін, жеке батырлардың
ерлігіне арналған шығармалар.
Тарихи жырлар тудыруда, халықтың өткен кезеңдерде бас­

тан кешкен тарихын кейінгі ұрпақтарға жеткізуде ақындар
мен жырау-импровизаторлардың сіңірген еңбегі зор. Көптеген
жыраулардың өздері де әр кезде ұлт өмірінде, ел тұрмысында
болған тарихи жорықтарға қатысып, өз көзімен көрген оқиғаны

жырлаған. Бірақ мұндай жыр-дастандар бірнеше ұрпақтың ау­
зында айтылып, уақыт тезінен өткен соң, бергі дәуірде (ХІХ—
ХХ ғғ.) ғана хатқа түсе бастағанын білеміз.

«Бабалар сөзі» сериясының кезекті бұл томына сол дәуір­
дің—қазақ елінің басына ауыр күн туған аласапыран жылдар­
дың ұзақ уақыт халық аузында сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа
жеткен маңызды оқиғалары мен тарихи-аңыздық сюжеттеріне

құрылған эпостық шығармалар еніп отыр. Бұлардың қата­рын­
да «Ер Жасыбай», «Жидебай батыр», «Олжабай батыр», «Ра­
йымбек батыр», «Өтеген батыр», «Мырқы батыр», «Жәнібек
батыр» тарихи жырлары мен олардың бірнеше нұсқалары бар.

Аталған тарихи жырлардың басым көпшілігі бұрын-соңды
жарияланбаған. Бұл жырлар қолжазбаларының құжаттық
көр­сет­кіштері 1981 жылы «Қазақ қолжазбаларының ғылыми
сипаттамасына» (3-том) енгізілгені болмаса, арнайы зерттел­

ген жоқ. Тек еліміз тәуелсіздік алғаннан соңғы жылдарда ғана
жеке­леген тарихи-филологиялық зерттеулерде аттары аталып,
тиіп-қашты сөз болғаны мәлім.
Батырлар көбінесе Абылай ханның әйгілі «Шаңды жорық»

сапарына—Еділ қалмақтарының Жоңғарияға қайта көшу
ке­зеңіндегі түрлі шайқастарға қатысып, жеке ерліктерімен
көзге түседі. Кейде бір батырдың көрсеткен ерлігін екіншісі
қайталайтын тұстары да ұшырайды. Мысалы, Жидебай

мен Жәнібек батырлардың қалмақтың бас батырын жеңіп,
Абылайдың оң тізесінен орын беруін сұрайтын эпизод туралы
осыны айтуға болады. Жәнібектің алғаш ханның тапсырма­
сымен сыннан өту үшін түнде бейіт басына жалғыз барғанда

оны екі батырдың аруақ кейпінде қорқытуы өзге бір жырдың
сюжетінде сәл өзгеріспен қайталанады. Соған қарамастан, әр
жырдың қазақ тарихы мен фольклорындағы маңызы өте зор,
өйткені тарихи жыр—сөз өнері болуымен бірге қазақ мәдениеті

мен өткен тарихымыздан мол мәлімет бере алатын бірден-бір
қымбат мұра. Онда ұлтымыздың тәуелсіздік үшін күрескен
санғасырлық тағдырының шерлі шежіресі асқақ жырмен әс­
петтелген. Батыр ұландардың қанымен суарылған осынау асыл

жәдігерлердің бүгінгі ұрпақты отансүйгіштікке, ерлік пен бір­
лікке тәрбиелеудегі орны да ерекше жоғары.
Том соңында берілген ғылыми қосымшаларда жинаққа ен­
ген тарихи жырлардың мәтіндеріне жазылған түсініктемелер,

мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар туралы түсініктер, жер-
су атауларына сипаттамалар, жырларды жинаушылар мен
жырлаушылар туралы мәліметтер, пайдаланылған әдебиеттер

тізімі, том туралы орыс және ағылшын тілдеріндегі қысқаша
мазмұндама қамтылған.
Томға енген мәтіндер М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтының және ҚР білім және ғылым министрлігі

Орталық ғылыми кітапханасының қолжазбалар қорында
сақталған түпнұсқалар негізінде дайындалды.
Томның көлемі—25 б.т.

Жасыбай кәпірлерге салды ойран,
Топалаң жаман болды тиген қойдан.
Болыпты соғысқалы үш ай, он күн,
Талықсып адасыпты ақыл ойдан.

Сол күнде адасыпты ақыл, ойдан,
Қуаты жас баланың кетті бойдан.
Нешелік неше мың сан болса дағы,
Жандыдан түк қалдырмай бәрін қырған.

Бітірді жапандағы шыққан жанды,
Ағызып Ніл дария қызыл қанды.
Адасып ақылынан ер Жасыбай,
Жығылып қараша аттан естен танды.

Жығылды бір уақытта аттан түсіп,
Құшақтап құшағымен жерді құшып.
Кетіпті сол жатқалы айдан асып,
Өліктен шыға алмайды құстар ұшып.

Болғанда бір жарым ай жиды есін,
Білмейді өткен күннің ерте-кешін.
Айрылған атасынан жас балапан,
Мереке көрдік дейміз оның несін.

Жүр екен ерді күтіп қараша аты,
Хайуан мал да болса оның заты.
Атына есін жиып мініп алып,
Зар жылап жас баланың айтқан зары.

Құдіреттің жарлығы.
Шүкір, Алла! Кәпірдің
Қырылыпты барлығы.
Қарасам, сірә, атам жоқ,

Жалғыздың тасты зарлығы.
Құдай-а, атам қайда едің,
Жолымды неден байладың!?
Осы сапар мерт болса,

Тағы да сорым қайнады.
Кәпірді құмдай бастырып,
Қараша атын айдады.
Аяңдамай желеді,

Атасын іздеп келеді.
«Атекем» деп зар тұтты,
Жас та болса бейшара,
Қайыспайтын ер еді.

Өліп жатыр бір жерде,
Сонда жалғыз көреді.
Тәңірі осылай жазған соң
Шарасы жоқ, көнеді.

Жатырмысың ұйықтап,
Бас-аяғың тұйықтап.
Кеудеде жаның бар ма,—деп,
Қасына келді жуықтап.

Шаң басыпты жүзіңді,
Қан басыпты көзіңді!
Өткен күннен не пайда,
Өмір зайығ болған соң,

Бәйшешектей солған соң.
Олай да бұлай ойландым,
Көкірекке шер толған соң.
Талай заман болыпты,

ер  жасыбай
Кәпірмен шыққан таласа.
Күрең ат жүр қасында
Жан-жағына қараса.

Жақын келді жануар
Иесіне жанаса.

Сау-саламат, жануар?!
Мұндай күйге салыпты
Айналайын Пәріуар.
Кеше жүрген атамды

Көре алмай қалып болдым зар.
Қолына қару алады,
Қасына жақын барады.

Ата, жау жетті, жау жетті,
Басыңнан дәурен күн өтті.
Қиын жерде, тұрмасаң,
Жалғызың қайдан күнелтті.

Күрең ат келді қасына,
Иесіне жақындап,
Өне бойы жарқылдап.
Өліп жатқан тұяқтың

Дауысы шықты саңқылдап,
Қоңыр қаздай қаңқылдап.
Қуанғаннан Жасыбай
Біле алмайды қайтерін,

Алланың берген қуаты
Мінді тұяқ атына.
Жау қайда деп қарайды,
Алды менен артына.

Жау мұнда деп баласы,
Ақылына қарашы.
Қолтығынан сүйеп жүр
Әруақты бабасы.

Көктөбеге барғанда
Тағы кетті шамасы.
Көктен жұлдыз сайраса,
Күтіп болмас, не пайда!

Басқа түскен қайран,
Істің бәрі Құдайда.

Қалғаным ба бұл жайда!
Басынан бұлт айналды,
Тұяқтың тілі байланды.
Ажалға қолдап келер жоқ,

Өлуге жалғыз сайланды.
Әуеден ұшқан қарлығаш
Екі көзден аққан жас.
Адастырып жапанға,

Болдың ба маған қайрылмас.
Қайрылып көзін салатын
Қасымда жоқ қарындас.
Ал сонда тілге келді батыр тұяқ,

Жақын кел, арызымды тыңла, шырақ!
Қайтейін бұл сөзімді тыңла, шырақ,
Жан жолдас қайран елім қалды жырақ.
Табалмай қалған елді адасарсың,

Алладан жүр, шырағым, жәрдем сұрап.
Табылар қай заманда қалған елің,
Шерменде анам қалды асқар белім.
Қарағым, жастықпенен адасарсың,

Болмаса баяғыдай жүрген жерің.
Жамандық туғаннан-ақ көргендерің,
Қалады-ау енді талай жүрген жерім.
Айта бар сұрағанға бізден сәлем,

ер  жасыбай
Сәлем айт, тірі жетсең анамызға,
Шырақ-ай, шын айрылып қаламыз ба?!
Жас күнде қапыда өткен қайран күн-ай,

Бір күнде жел кірмеген арамызға.
Қоштасып анам пақыр қалып еді,
Ақылдан мен кеткенде танып еді.
Бейшара қаза жетпей, тірі болса,

Қарағым, қуантарсың барып енді.
Анама жеткізерсің сәлемімді,
Солай жазды Тәңірім заманымды.
Айтарсың жетімдердің көңілін аулап,

Басына Көктөбенің аманымды.
Біздерге бақыл қылсын берген сүтін,
Ағзынан, а, дариға, шыққан түтін.
Күнінде қияметтің душар болсын,

Көңілін оған шейін қылсын бүтін.
Толғаннан мейірін салып қайран жарым,
Бұл жалған енді бізге болды қарама.
Бекітіп болмас іске белін бусын,

Иншалла, салған не дүр шара бар ма!
Екінші және сәлем алғаныма,
Жетпедім емін-еркін арманыма.
Басыма баса байла күрең атты,

Жатайын ренжімей қалғаныма.
Ризалық қылдым кешу жолдасыма,
Шырағым, берген сені көз жасыма.
Қылышпен, халің келсе, жерді қазып,

Қойып кет Көктөбенің дәл басына.
Байлап кет күрең атқа қылышымды,
Тарылды енді бала Ертісімді.
Кәпірмен Көктөбеде ойран салып,

Жатайын кәпір жауға ойран салып,
Жетпеген мұратына біздей ғаріп.
Дұшпаннан Көктөбеде кек алайын
Ақ найза сегіз қияқ қолыма алып.

Артыңда Темір атты інің қалған,
Көрмедің екіншілей, шіркін, жалған!
Ризалық ініңізге кешу айта көр,
Тоя алмай қызығына кеттің арман.

Шырағым, есен болсаң, барармысың,
Атаңды қайтып еске алармысың!
Жас еді мен кеткенде Темір інің
Жолықса тірі болып, танырмысың.

Танырсың Теміржанның көрсең халін,
От болды Жасыбайдың іші жалын.
Жер мен көк санасында балқығандай,
Адамзат аяғандай қылды зарын.

Көңіліне бізді сұрап алғандарға.
Көрсетсең алып келіп Теміржанды,
Жалғаннан, а, дариға, арман бар ма?!
Алып кел, тірі көрсең Темірімді,

Байлап кет уағда қып келеріңді.
Кәпірмен, Темірімді әкеп, соғыс салсаң,
Шырағым, Алла білер жеңерімді.
Озып кел, Темір келсе, өзің бұрын,

Тәңір-ай, арманда өткен мен бір құлың!
Келед деп Теміржаннан хабар берсең,
Жасыбайжан, ашылсын жүрсең жолың!
Айналайын Жасыбай,

Көрсетші көзім тоймаған,
Ақылды жастан ойлаған.
Атадан жастай айрылып,

ер  жасыбай
Ажалдың оғын қоймаған.
Бір қозыға зар болдым
Ор қояндай ойнаған.

Жүректе арман қалған жоқ,
Темірім келсе, тұрармын.
Сүйенішім Алла, көңіл тоқ,
Опа қылмай жаныма,

Өте шыққан дүние боқ.
Ер тұяқпен Жасыбай
Арыздасып қоштасып,
Білемдеп қолдан ұстасып,

Ажал жетті Алладан
Қызыл жүзден нұр қашып,
Бақиға кірді жол ашып.
Арманда өткен қолдарға

Ұжмақтан Алла қыл нәсіп.
Жалғыз қалды Жасыбай:

Жүрерге жолдан адастым,
Шын ғаріптік осы ма-ай!
Кетейін десем атам бар,
Кетпейін десем жолым тар.

Осындай тар жерлерде
Жаратушы Пәріуар,
Шапағат біздей жетімге
Әулиелер, пайғамбар.

Ақылынан адасып,
Ер Жасыбай қылды зар.
Қолға алды наркескенді екі жүзді,
Тұрмас деп атасынан күдер үзді.

Көрмеген дәнемені ер Жасыбай
Талқан қып Көктөбеден қабыр қазды.
Сел қылып ағызады көздің жасын,
Қаңбақтай ұшырады таудың тасын.

Үстіне ақ сауыттан торқа салып,
Осылай қойды жайлап, жуып атасын.
2-205*

Атасын қабыр қазып қойды жерге,
Кім жетер жас та болса сондай ерге.
Басына күрең атын байлап тастап,
Ойланды енді еліне жөнелерге.

Күреңге жау жарағын артты байлап,
Асықпай неше күн-түн барын жайлап.
Бақилық атасымен арыздасып,
Жөнелді қараша атпен «иә, Құдайлап».

Жүрерге қайда жөнін біле алмайды,
Елжіреп іші-бауыры жүре алмайды.
Жалғыз-ақ тау менен тас, көк пенен жер,
Еш нәрсе сонан басқа көре алмайды.

Көзіне көрінбейді жанды қара,
Жасында ұшыратты мұндай зарға.
Жапанның сары даласын кезіп кетті,
Жылайды жад етіп Пәріуарға.

Жетімдік түсті бастан арылмастай,
Қайрылар дін мұсылман қарындасқа-ай.
Адасқан елін таппай ер Жасыбай
Жолықты жалғыз ұшқан қарлығашқа-ай.

Ұшқан құсқа Жасыбай
Ел көргендей қуанды,
Шешілген белін буады.
Қарлығашқа ілесіп,

Үш күн ұдай қуады.
Көзінен аққан қанды жас
Ердің бетін жуады.
Ұстайын десе жете алмай,

Қалжырап шаршап тұрады.
Қара бұлт майрылды,
Атадан жастай айрылды.
Жасыбайға тілдес деп

ер  жасыбай
Алла бір хүкім қылады,
Қарлығашқа өкпелеп
Бір Тәңіріге жылады.

Жасаған Алла тіл бер деп,
Жалынып Хақтан сұрады.
Қарлығашқа тіл берді,
Жасаған Алла тілдес деп,

Адам мен құсты бірлес деп.
Адамзатша сөз сөйле,
Құстың тілін білмес деп.
Қарлығаш сонда сөйлейді,

Қуат боп жайнап жанасың.
Не болды саған, шырағым,
Адам баспас жапанға
Қайда шығып барасың?

Жасыбай айтты: «Қарлығаш,
Атасыз жетім, қарным аш.
Үш күн болды зар тұтып,
Маған болдың қайрылмас.

Адасқан елім тауып бер,
Дос болайық айрылмас.
Қысылғанда пендеге
Жалғыз Алла жар еді,

Балапаным бар еді.
Қарлығаштың қайғысы
Жасыбайдан ары еді.

Алдымыз биік асқар бел.
Балапаным сағынып,
Көз жасым дария болды сел.

Апарайын үйіңе,
Асықсаң, байғұс, жеріңе.
Атқа мінді қуанып,
Ер Жасыбай ереді,

Бауырлап ұшып келеді.
Жас та болса бейшара
Қалыспайтын ер еді.
Бес-алты күн болған соң,

Алдында биік өр келді.
Өрге таман шыққан соң,
Дария шалқар көл көрді.
Соққан желдей ысқыртып,

Дарияға тез келді.
Дариядан басын шығарып,
Суда жайын кез келді.
Құдіретімен тілдес деп,

Балыққа Аллам тіл берді,
Тәңірім жұмсап жіберді.

Арқамнан менің басып өт.
Көңіліңе алма уайым,
Жұмсады мені Құдайым.
Дарияға көлденең

Көпір болып тұрайын.
Жетімдіктің хақы үшін
Бір жақсылық қылайын.
Қарлығаш ұшып кетті амандасып,

Ұшқан құс, суда балық болды несіп.
Жайынның арқасымен келе жатыр,
Жүгіртіп қараша атпен жіберді басып.
Жүгіртіп өте шықты дариядан,

Жағалап дарияны басты қадам.
Бір шаһар көрінеді көз ұшында,
Айдап жүр көп түйені терең сайдан.

ер  жасыбай
Дария қалың ағаш ел жайлаған,
Қол бұлғап ер Жасыбай айғайлаған.
Қорқып жүр жүрегі ұшып сол бейшара,

Кісі екен ақсақалды өңі қарайған.
Адамзат жасы үлкен аға екен деп,
Әдеппен сонда сәлем берді бала.

Баланың тұлғасына қайран қалды.
«Баяғы батыр Тұяқ өткеннен соң,
Көргем жоқ,—деп ойлайды,—мұндай жанды».

Дария қалың ағаш не деген жер.
Еліңнің шаһарының адамы кім,
Білдіріп ел хабарын айтыңыздар.

Сөзіме жалған болмас мұнда, балам.
Бұрыннан шаһар болып жаралғалы
Бас екен жалғыз жігіт мұнда, балам.
Тұқымы жалғыз жігіт батыр өткен,

Алладан жау жолында қаза жеткен.
Кәпірден атам кегін аламын деп,
Баласы батыр Тұяқ о да кеткен.

Сөзіңе мейірім қанды дәмін татып.
Артынан атасының іздеп кеткен
Келді ме батырларың елге қайтып?

Көп болды келер еді, болса аман.
Еш хабар бар ма, жоқ па біле алмаймыз,—
Ақсақал сөйлей берді бәрін тамам.—
Қандай жау батырлардың ұрысқаны,

Артынан, өліп қалса, іздейтұғын
Бермеді қатын, бала, туысқанды.
Алланың достысы еді пайғамбарлар,
Анадан туған жанға бір өлім бар.

Өзімен еріп кеткен ер Жасыбай,
Кім қалар, өзі айдаса Пәруардигар.
Кенжесі Темір деген үйде қалған,
Қайғысын атасының ойына алған.

Анасы да бар еді қатынымен,
Оларға тағдыр жетіп өтті жалған.
Темірді асырады Қара деген,
Ұл мен қыз жоқ өзінде бала деген.

Атасын жетімдіктен іздемейді,
Бейшара жас күнінен қайғы жеген.
Көп еді атасына берген бағы,
Қолына пәрман қаққан болса тағы.

Темірді асыраған Қарабайдың
Мекені Қаратаудың арғы жағы.
Қаратау басы—биік, түбі—салқын,
Жігітсің жолың ашық жүзің жарқын.

Бұл сөзін ақсақалдың тыңдаған соң
Жасыбай ұғып алды сөздің қалпын.
Ішінен қайысады амалы жоқ,
Баяғы кектесетін заманы жоқ.

Ақсақалдың жауабы осы болды,
Тұяқтың бір кеткен соң хабары жоқ.
Ағайын қалған малын бөліп алды,
Темірге жетімдікті Құдай салды.

Бар сөзін бастан-аяқ тамам қылып,
Сол адам рұқсат алып кетіп қалды.

Басыма қайғы қасірет тағы түсті.
Темірдің барлығына, шүкір, Алла,
Бір күнде қылдым жолдас ұшқан құсты!
Алайын іздеп тауып Теміржанды,—

Бар сөзін бастан-аяқ естіп қанды.
Атқа қамшы салады ашуланып,
Басына Қаратаудың қарай салды.

Айрылған ата-ана жоқ болдым ғаріп.
Қаранған дүниенің ашуымен
Кетермін, елге барсам, бүлік салып.
Басына Қаратаудың қарай салды,

Бір Алла құр етпес деп біздей жасты.
Семсермен орта белден көсіп тастап,
Басынан Қаратаудың арман асты.
Қаратау алды—биік, арты—дала,

Жан-жағы аққан бұлақ неше сала.
Арқадан ат ойнатып шыға келсе,
Жүр екен асық ойнап алты бала.
Жүгіртіп ер Жасыбай сонда келді,

Балалар қол қусырып сәлем берді.
Бір бала заты басқа арасында
Сәлемін Жасыбайға бермейді енді.

Әдепті жас та болса шаһзадалар.
Бесеуі жасы үлкен деп сәлем берді,
Ей, балам, сәлем бермес сенің нең бар?
Ойласаң әдеп қылмақ жанға пайда,

Кез болдым балаларға мұндай жайда.
Ежелден жасы үлкенге сәлем бермек,
Сүннеті пайғамбардың деген қайда?!

Көнбеймін, әй, жолаушы, бұлайыңа.
Үйіңнен мені тергей шығып па едің,
Жүре бер, көп тергемей өз жайыңа.

Сіздің ел біздің елмен талас еді.
Сөзінің жас басынан бәрі тіркес
Ерке өскен мынау кімнің баласы еді?

Әкемді қаңғып жүріп не қыласың?
Жасынан кәпірлерге салған ойран
Белгілі бір батырдың баласымын.

Әдепсіз таста, бала, мұндай істі.
Балаға шыр айналып көзін салса,
Меңі бар алақандай көзі түсті.

Не көрмес, тірі жүрсе, адам деген.
Осылай бұрынғыдан қалған сөз бар,
Жасырған ата тегін жаман деген.
Бала, сен дәнемені ойламағын,

Мұндай сөз жарамайды, шырақ, саған.
Ішінен ер Жасыбай соны ойлап тұр
«Темірмен бір көрісер болса заман».
«Құдайым сүйген құлын оңдайды екен,

Көңілге жолсыз айтқан қонбайды екен.
Атаның әруағына шет болармын,
Айтпасам атам атын болмайды екен».

Енді қайттым райдан.
Жетімдік кешіп жасымнан
Айрылдым қызыл шырайдан.

ер  жасыбай
Ата тегім айтайын,
Айтпасқа қорықтым Құдайдан.
Жалғыз жігіт аттанды

Кешіре гөр ылайым,
Пәруардигар, қатамды.
Өз атамды сұрасаң,
Айтарға тілім келмейді,

Дұшпанға туған ер еді.
Атасы жоқ жетімнің
Күші жермен тең еді.
Жаннан көңілі қайтпаған

Батыр Тұяқ ер еді.
Өзім жалғыз қалыппын,
Ата-анам жоқ туысқан.
Айрылыппын жасымда

Маңдайға біткен ырыстан.
Тағдырға себеп болыпты
Кәпірмен қылған ұрыстан.
Жасыбай деген бар екен,

Бар екен бір туысқан ағамыз,
Бір жаста қапты шамамыз.
Соларға болды көп заман,
Дариға қайдан табамыз.

Ойын ойнап жүрсек те,
Көкіректе толған сәнамыз.
Ойлансақ та, амал жоқ,
Жетімдіктен жаман жоқ.

Ата бірлән анамыз,
Жаудан келер заман жоқ.
Аттан түсті Жасыбай,
Ақылынан адасып.

Қасыма бермен жанасып.
Қасындағы көп бала
Қайран қалды қарасып.
Қарағым, Темір, бермен кел,

Бауырыма басайын.
Қанатыңды жайып кел,
Құшағымды ашайын.
Жасыбай ағаң мен шырақ,

Енді бір сөзім шашайын.
Құшақтасты екеуі
Жез қармақтай майысып.
Жастығынан Темірдің

Туған айым, күнім сен!
Аузымдағы сөзімсің,
Жанған шырақ, қолқа, жүрек, тынысым!
Темірімді көрген соң

Тынысым менің ашылды,
Жанған отым басылды.
Сағындым сені, қалқам-ай,
Шын арыслан нәсілден

Мен ағаңмын туысқан,
Белі бекем буысқан.
Атаңа серік жолдас боп,
Кәпірлермен ұрысқан.

Темір айтты: «Рас па, туған айым,
Өңім бе, түсім бе екен, бар Құдайым!
Жас қалған ата-анадан сорлы жетім,
Рас па мен туысқаның, ағатайым.

Тәңірдің рас болса қалағаны,
Өтірік айтсаң, Темірдің шықты жаны.
Құдай-а, жақын екен жақсылығың,
Жұмылған екі көзім жетім едім.

Айрылған ата-анадан мен сұмырай,
Рас па көрсеткені сені Құдай!
Құдай-а, енді менің арманым не,
Көрем деп ойлап па едім сені мұндай!

Алтыным қолдан кеткен табылғаны,
Есімнен табылғанда жаңылғаным.

ер  жасыбай
Қойныңа жас та болсам салып кетпей,
Зар қылып мені мұндай не қылғаның.
Көрдім бе сені тірі, бауырласым,

Ағады, ойлай берсем, көзден жасым.
Көп күйдім жетімдікке от пен жалын
Туған соң не көрмеді ғаріп басым.
Бауырлас бір туысқан жанға пайда,

Кез болдым балаларға мұндай жайда.
Қасыңда еш адам жоқ өзің жалғыз,
Кәпірге бірге кеткен атам қайда?

Теміржан айналайын, денің сау ма?
Бетім жоқ айтуға да, қарағым-ай,
Алдырдым атаңызды кәпір жауға!

Кетпес дерт көкірекке салғаның ба?
Дидарын атекемнің бір көре алмай,
Ағеке, енді менің қалғаным ба?!

Көктөбеде қалды атам дәрмені жоқ.
Қас батыр, қайран ердің бәрі де өтті,
Ажалдан тірі пенде қалғаны жоқ.
Шырағым, атаң саған айтты сәлем:

«Қалқамды жеткізе гөр, Хақ Тағалам!
Тірі боп Темірімді көре қалсаң,
Тапсырдым қасыңа ертіп әкел маған».

Ата бірлән анамды.
Жетімдік кешіп жасымнан
Көрдім талай заманды.
Сіз болмасаң, кім тыңдар

Бірдей өтті екі ағам
Қарамады ағеке-ау,
Біздей жетім балаға.
Балалықпен сол күнде

Шыға алмадым далаға.
Түбі жақын ағайын
Елден опа көрмедім,
Ажал жетпей өлмедім.

Айрылған соң анамнан
Ешбір жанға көнбедім.
Мың бір тәуба Құдайым,
Қараңғы өткен күнімнің

Көлге біткен құрағым,
Сүйіріліп озған пырағым.
Апарамын атаңа,
Көшірлік қыл, шырағым!

«Әкел» деген сөзі бар
Естіген менің құлағым.
Атаңа иман жолдас қып,
Ұжмақтан жазсын тұрағын.

Қорлық қылған қараны
Ойран салып қырамын.
Мұндай болар ер ме едің,
Қараға болып қоршылық.

Жетімдікпен, қарағым,
Басыңа түсті мұңшылық.
Жастықпенен көп көрдің
Қарағым, Темір, қорлықты.

Кімнен көрдің, қарағым,
Айтшы маған зорлықты.
Атаң қалды, шырағым,
Көктөбенің басында.

Сауыт-сайман артулы
Күрең аты қасында.
«Темірімді тез көрсең,
Әкел деді осында».

ер  жасыбай
Атаңның қабір мекені
Жанның сары даласы,
Көл дарияның саласы.

Соғыса-соғыса жатады
Өсіп-өнген жер өзен
Кәпір жаудың баласы.
Аюша деген бір жөйіт

Зар болдық жетімдікпен ата-анаға.
Атамды Көктөбеге жалғыз тастап,
Сағынып бауырыңа келдің бе, аға.
Көктөбе қалған жері жалғыз биік

Өсірген балапандап бізді сүйеп.
Атамның хал-қадірін естіген соң,
Адастым ақылымнан оттай күйіп.
Жіберген атама біз сәлем хатын,

Айтпадым өз аузымнан әрбір датым.
Күнімді, қайғы көңілімді ашқан
Туғаннан көріп тұрған рахатым.
Мен көрдім Құдіреттің салған ісін,

Келеді құл болған соң неге күшім.
Өткіздім жетімдікпен өмірімді,
Ағеке-ау, мен жылаймын оның үшін.
Айтамын жетімдікпен көргенімді,

Ісіне құдіреттің көнгенімді.
Жас қалған Теміріңді бір көре алмай,
Қайтейін, Көктөбеде өлгеніңді.
Болыпты Көктөбеде мекен-жайың

Атеке-ау, ойлап тұрсам көңілім жарым.
Шүкірлік Қадір Алла пәрменіңе
Бере гөр иман, байлық, бар Құдайым.

Бұлардың себеп болды жаласына,
Темірдің жер балқыды сәнасынан.
Соғыспай кәпір жаумен көңілі тынбас,
Сақтасын дұшпан жаудың табасынан.

Бұларға көрген адам қайран қалған,
Балалар қасындағы үйге салған.
Бұлардың құшақтасып тұрған жайын
Қараға сақылдатып айтып барған.

Есітіп Қара байғұс жаман састы,
Қорыққаннан қызыл жүзден нұры қашты.
Сасқаны бейшараның осы емес пе,
Келгенін Жасыбайдың жұртқа шашты.

Қарабай шатыр тігіп бие сойды,
Даярлап әр нәрсенің бәрін қойды.
Темір мен ер Жасыбай елге келді,
Қараға әдеппенен сәлем берді.

Мейманын неше күндей құрмет етіп,
Темір мен Жасыбайды күтеді енді.
Бұлайша екеуіне құрмет етті,
Бірнеше арасында күндер өтті.

Жеріне Аюшаның жүреміз деп,
Тағы да екі бала талап етті.
Бұлайша талап етті жүрмек үшін
Жасыбай Темірменен екі мүсін.

Кек алмай кәпір жаудан неғып қашсын,
Қабірін атасының көрмек үшін.
Есітіп бұл хабарды Қара келді
Отырған екі бала шатырға енді.

ер  жасыбай
Мінеміз Шалқұйрықты кәпір жауға
Жаяулап ұзақ сапар жүре алмаймыз.
Мінді де, Шалқұйрықпен жүріп кетті,

Түбіне Қаратаудың барып жетті.
Сары Алып Омар деген өгей ұғылы
Бұларды Қаратауға іздеп келді.
Қаратау келген екен ар жағына,

Темірдің кім шыдасын әруағына.
Айрылып атасынан кекті болған
Ілінген мұсылманның қармағына.
Тас атты Қаратаудың ар жағына,

Тастардың жер дүңкілдеп салмағына.
Ұшырды жел қаңбақтай таудың тасын
Темірдің кім шыдаған әруағына.
Ұшырды жел қаңбақтай таудың тасын,

Қарағым, білдіңіз бе, Темір бауырым.
Ақыры Темір сонда айғай салып,
Жіберді үйдей тасты жұлып алып.
Қаратау арғы жағы сары дала,

Сыртынан атқан оқтай түсті барып.
Бір-бірін соғысады бірі көрмей,
Бұлардың көңілі тынбас біреуі өлмей.
Төртеуі төбелескен тастарынан

Қаратау болған екен жермен бірдей.
Төртеуі көрді сонда қараларын,
Ашумен байқамайды шамаларын.
Ақырысып жүгірді бір-біріне,

Алмады қолдарына найза қылыш,
Болмады мәсаласы бұдан бұрыш.
Ашумен қан төгіліп көздеріне,
Төртеуі жұдырықпен салды соғыс.

Төртеуі төбелесіп салды ойран,
Қалмады балалардың атасы ойдан.
Алысып аждаһадай төрт палуан,
Тау мен тас түтіліп жүндей болған.

Ұстады бірін-бірі белдерінен,
Айрылған төрт палуан елдерінен.
Сары Алып кеп ұстайды Жасыбайды
Ұстайды ма бірін-бірі теңдерімен.

Темірді Омар ұстап салды алыс,
Кәпірмен болған емес бұрын таныс.
Төртеуі жолбарыстай жұлысады,
Бұларға болды сонда үлкен намыс.

Сен енді құтыласың қайда барып?
Кәпір сонда қайратын жиып алып,
Бір Жасыбайды жықты барып.
Темірдің Жасыбайға көзі түсті,

Бойына ашуланып жиды күшті.
Жұлып ап Омарды лақтырды
Аспаннан жел қаңбақтай жерге түсті.
Астына табанының тұрды басып,

Ашуы толқып судай кетті тасып.
Темірге Құдай берген әруақтай
Құтылмас түскен кәпір мұнан қашып.
Ұмтылып Жасыбайға келді дейді,

Аударып Сары Алыпты берді дейді.
Ағасын бір ажалдан алып қалды
Қайратын Тәңірім берген көрді дейді.

ер  жасыбай
Жасыбай Сары Алыпқа салды қылыш,
Қылады Темір бала үлкен намыс.
Аллаға Темір сонда шүкірлік қып,

Тарқады біраз ғана бойдан қорқыныш.
Өліпті екі кәпір қаза тауып,
Тастады быт-шыт қылып мұны шауып.
Болыпты топырақтай жермен-жексен

Жатыпты жаһаннамнан орын тауып.
Аллаға шүкір қылды екі бала,
Бұларға қуат берген Хақ Тағала.
«Шаһарын Аюшаның аламыз» деп,

Жөнелді соған қарай тағы және.
Екі бала оңаша,
Ел мен жұрттан ісі жоқ.
Құдай пана болмаса,

Туысқан кісі жоқ.
Жалғыздан жәрдем болмаса,
Пенденің қылар күші жоқ.
Екі тұлпар астында

Қояндай жерді басады.
Жүрісіне жын-пері
Құтыла алмай қашады.
Жүріп неше күн өтеді,

Айлардан айлар асады.
Бұл сапарда жүргенде
Неше-неше өтеді.
Жапанның сары даласын

Екеуі кезіп кетеді.
Бірнеше күн болғанда
Айнала біткен шалқар көл
Дарияға жетеді.

Далада өмірін өткізіп,
Бейшаралар нетеді.
Сол дарияның бойынан
Құлан-бұлан атады,

Мерекеге батады.
3-205*

Қызығынан шаттанып,
Бірнеше күн жатады.
Неше түрлі жеміс бар
Әрқайсынан татады.

Жібермейді құланды
Қой секілді матады.
Мына сөздің келісін
Аспанда дәу мен перісін.

Алты қанат қамыстан
Қоныс қылды ерісін.
Артынан жауып алып жүр
Құлан-бұлан терісін.

Ай қараңғы түн болды,
Екі бала жапанда
Өліп кетсе кім болды.
Ойын ойнап, көл жайлап,

Әлденеше күн болды.
Бір күндерде ой ойлап,
Ағасы айтты Жасыбай:

Бір ой түсті есіме-ай.
Берер болсаң пендеге,
Толып жатыр насыбай.
Ойлап тұрсам тар екен

Жалғыздықтың есігі-ай.
Мен бір талдап ойладым,
Қарағым, саған ұнаса,
Алла жазса, шырағым,

Екеуміз де жұпты алайық.
Асығыстық қылмайын,
Кім шығар салған пәрманнан.
Бұрынғы жалғыз біз түгіл

Атаң да өткен жалғаннан.
Обал емес, қарағым,
Некаһлы қатын алғаннан.
Атаны ойлап артында

ер  жасыбай
Темір айтты: «Өзің біл,
Бұрын туған ағасың,
Алдымда таудай панасың.

Не десеңіз сен қазір
Ақылды туған данасыз».

Майысып өскен құрағым.
Бір қыз іздеп келейін,
Шаһардан шаһар кезейін.
Мен келгенше айналып,

Жата тұр, шырақ, жайланып,
Осы көл болсын тұрағың,
Бір оғымды берейін.
Қалқам, саған қолымнан,

Осы шығар жолымнан,
Бере көр, Алла, оңымнан.
Балғын оқтан май шықпас
Тәжірбие еді бұрыннан.

Әгар да қызыл қан шықса,
Іздегейсің соңымнан.
Осы сөзді тапсырып,
«Алла» деп атқа мінеді,

Алладан жәрдем тіледі.
Алтын сапты қамшыны
Қараша атқа беледі.

Жидебай батыр—орта жүз, арғын. Хан Абылайдың тұсында
шыққан. Мейрамның Қарқабат дейтін қатынынан туады.
Болатқожадан Түйте туған. Ақшадан Бошан туған. Түйтеден
Тымырсық пен Сары туған. Мұнан Танас пен Майқы туған.

Танас төрт болыс ел. Майқы екі болыс ел. Тұрағы—Қарғалы.
Майқыдан Әлтеке, Сарым туған. Әлтекенің Дос деген баласы­
нан Жидебай туады. Хан Абылай заманында шығады. Жидебай
Абылай тұсында һәм би, билік айтып, һәм жұртына бас бола­

ды. Сарыарқаға қазақ, қалмақ, жоңғар, торғауыт таласқанда,
еңбегін сіңірген ердің бірі болады.
Бақсылардың бақсысы әруақ шақырып, батырларды сы­
нағанда айтатын ерлері мыналар болатын:

Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Бәсентиін Бәрібай,
Шақшақұлы Жәнібек,

Бәрің, Алла, қолдай көр!
Қызыл түлкі Жидебай,
Осылар сенің қолбасың,
Билік құрған жолдасың,

Төреден шыққан Абылай,—дейтін.
Осы Жидебай батырдың шешесі түрікпен қызы екен, жа­
сында өліп, жетім қалған екен. Екінші шешесі Ажар деген
күн көрсетпей, кемдік көрсеткенде балалар: «Шешең сені күте

Өз баласына көбік береді,
Жидебай батыр

жидебай  батыр
«Жалай берсін» деп.
Маған тезек береді,
«Отқа қалай берсін деп» деп.

Және де: «Шешең саған өгейлік қылғанда, әкең Қожаназар
болыспай ма?»—деп сұрағанда, мынаны айтады екен:

Жыннан жаман долы бар,
Неше тарау жолы бар.
Жылауық мылжың кейбірі,
Кездескеннің соры бар.

Сөйлемесе құрты қозады,
Үндемесе тозады,
Саңқылдақ кәззап ұры бар.
«Қой» деп айтса құтырып,

Үйден үйге қыдырып,
Мазасыз көкбет пері бар.
Бейшара көніп, бетпақ жеңіп,
Лажсыз тұрған бірі бар.

Маза бермес ауылға
Жаумен бірдей қылады.
Бірге туған бауырға
Қиқу кетпес көршіңнен,

Сауысқанша шоқиды.
Маза бермей сауырға,
Өгейді көрсе өрлейді,
Пәле жауып сермейді.

Ар-ұятпен араз боп,
Салған сайын сермейді.
Алты ұлына мас болып,
Көрінгенмен қас болып,

Әкеме ерік бермейді,—дейді екен.
Қанша көтерсе де, өгейлік артып, 15 жасқа жеткен соң,
қашып, Абылайдың қолы аттанып кеткен екен. Әкесінің көк
бесті атына мініп, соның артынан қашып жөнелді.

Біраз жүрген соң көзіне бірнеше нәрсе елестеп, мұңы-зары
ойына түсіп, басынан кешкен уақиғасы, өгейлік көріп, көрген
кемшілігін ойына алып, һәм қалмақ, қазақ, қырғыз, торғауыт,
жоңғардың шабысып, қазақ: «Сарыарқаға орнаймын», ер жігіт:

«Көк ала тудың астында сайран етіп, әйелдің алма бет артуын
сүйеміз,—деп,—шеру тартқан жортуылшы батырлармен бірге
жүріп, ханның оң тізесінен орын алып, билік сүр­сем»,—деп,
зар айтып жылап жөнелді.

Қаны тамған қабыл әйла көзде жастың.
Қазақтың хан-қарасы аттанған қол,
Пендені үміт етіп, қадам бастың.
Болғанда талап бізден, бермек сенен,

Жасымда жетімдікте кемдік көрген,
Баласы мұңлы көңіл мен Алаштың.
Қараңғы түнде жым-жырт боп,
Кеттің неге салбырап.

Желсіз тынық, дел-сал боп,
Мұнарлы күндей маужырап.
Жерге жайған көрпесін,
Көші өзіңде еркесі,

Бір тозбайсың қалжырап.
Бозғыл тартып қабартып,
Алтын табақ секілді
Күн шығады жарқырап.

Таңғы салқын қоңыр жел,
Қара жартас, сары өзек,
Көгілдір тартқан қоңыр бел.
Шөлейіт тартқан шабыра,

Сусыз сенде жоқ қой ел.
Уақ тастақ, баялыш,
Шөлейіт жөнің бәрі алыс.
Қол сілтеген секілді,

Сағым өзің келсең кел.
Мылқау, меңіреу қара түн
Қабағың түйіп оңып,

жидебай  батыр
Бермейсің жауап ешкімге оң.
Жұмысыңның бәрі ұрлық
Толып жатқан сенде көп.

Ұры да саған пайдалас,
Бөрі ту боп жайланар,
Бәріне жеткен сенің лажың.
Жасырын жұмыс сырымен,

Ойнас, ұрлық қарымен
Достан досты айырдың,
Қиянатшыл кәпірмен.
Бұ да сенен пайдаланар

Қараңғы сенен пері-жын.
Сыбдыраған ағашың,
Қара бұжыр тау-тасың,
Көрсетпейсің арасын.

Өткел бермей үгіттің,
Аққан судың саласын.
Қанша жүрсем жеткізбей,
Алыс қылдың Бетпақтың

Жайылып жатқан даласын.
Суық түспен қарысып,
Қабағыңды жабасың.
Жасырын істің бәріне

Ақылшы боп иемденіп,
Орындап сыйын табасың.
Мен де кірдім бауырыңа,
Шолпан, сені мінгіздім

Оң жақтағы жауырыныма.
Анамның құнын сұраймын
Қалың жатқан қалмақтан,
Жаман жолға баулыма.

Ақтабан боп шұбырдық,
Алқакөлді өрледік.
Сарыарқаны сағынып,
Атты-жаяу шұбырдық.

Кәпір шапты болдыртып,
Табан тиіп терледік.
«Шүршіт, қалмақ қырғынын
Құдай бізге бер» дедік.

Ата қоныс Сарыарқа
Мехнатпен соны жерледік.
Құрбан қылып талайды,
Көздің жасын көлдедік.

Шүберекке түйіп шыбынды,
Жауға қолды сермедік.
Алатаудан асырып,
Ертісті өрлей қашырып,

Дұшпанға белді бермедік.
Іле менен Қорыстан
Сарыарқаны жондатып,
Шалқын деген қоныстан

Салған сайын өрледік.
Белді шешпей буынып,
Жеңсіз берен киініп,
Еженге қолды сермедік.

Қызын алдық қыдыртып,
Жылқысын алдық шұбыртып,
Дұшпанға теңдік бермедік.
Сол жобаны тұтынып,

Батырлар жауға тұтынып,
Молайтпаққа өрісті
Дұшпанның басын емдедік.
Осы қолдың ішінде

Батырлар бар өңшең ер.
Ұлтанды би үлгілі,
Ақылы бар кемеңгер.
Садақшылар бір бөлек

Толып жатқан кемеңгер.
Мен де іздеп келемін,
Өлі-тірі әруақ,
Қолдап мені жебеңдер.

Қазақтың ханы Абылай,
Батыры бар Бөгенбай,
Баян менен Байғозы,
Жәнібек пен Қабанбай,

Алатаудың ішінде жоңғардың қолын аңдып, бірін-бірі алыса
алмай жатыр екен.
Жолдың шетіне келіп, бұ да түсті. Қолдың мұнымен жұмы­
сы жоқ екен. Баланың келгенімен ісі жоқ, жоңғардың Сезен де­

ген батыры қазақты бір кезеңнен асырмайды.
Жиде бала ойқастай жүріп, аңлушыға барды. Әдіс ойлап,
көйлегін ту қылып, боз аттың бір жағын қарайтып, бір тарауын
жерден шыр айналып ойға түсірді.

Айналғанда ақ жағын көрген кісі: «Ту ұстаған боз атпен
келді»,—деді. Қара жағын көргенде: «Қазанмен келді»,—деді.
Бес жүз боз атты тушылар бара берсе, мыңнан кісі болса ойлай­
ды: «Мұның қолына он мың кісі қосылды». Тал түсте қараушы

хабар беріп, жоңғар жұрты бүлінді.
Абылайлап, жау қаштылап, Жиде бала соңына түсті.
Одан хабарланып, Абылай қолы шауып, Жидебай батыр көк
бестімен жауға жетіп, түре түсіргенде, жоңғардың батыры Се­

зен кезігіпті. Жидебайдың алдынан қарсыласты дейді.
Сезен айтты: «Кімсің, жас ұл? Екенсің, жаным, шикі.
Қайт»,—дейді. Сонда Жиде батыр айтты:

Таласымыз—Алатаудың кезеңі.
Сен қазақты үш шаптың,
Сонда да қазақта қалды
Сарыарқаның өзені.

Сен—шүршіттің жолбарысы, кәрісі,
Мен—қазақтың жас арыстан, бөрісі,
Көрсетем саған тізені.
Сонда Сезен айтты:

Таласымыз—Алатаудың саласы.
Алатауда нең бар еді,
Жетпеді ме, сірә, Арқаның даласы,
Мен—шүршіттің шын арыстан панасы.

Қашқан жауға қатын—ер.
«Бөрісімін» деп сөйлейді
Қазақтың биттей баласы.

жидебай  батыр
Көк сүңгімен түйрейін,
Бері таман жанашы,
Қаныңды ұрттап ішейін.

Бері таман жанашы, дегенде,
Жидебай батыр тап бергенде,
Көк сүңгіні сермегенде,
Айбалтамен қатты қағып, сындырып,

Сезен батырды өлтіріп,
Сол сапар бәйге алатын сапары.
Енді қашқан жау қашып, түсіргенін түсіріп, ханға келіп:
«Қандайлық олжа түсті. Мұны кім қашырды? Сезенді

кім өлтірді», деген сөз қарастырылып, әр батыр: «Мен
қашырдым. Мен түсірдім»,—деген дау туып, Жиде бала: «Мен
қашырдым»,������������������������������������������������

деп, бастан айтып, ханға кепті, таласыпты. Сон­
да Бөгенбай, Қабанбай, Абылай үшеуіне Жиде былай депті:

Аттанып келдік жоңғарға
Үш Алаштың баласы.
Сыймай жатқан көп шүршіт
Алатаудың саласы.

Көйлегімді ту қылдым,
Шүршіт қорқып, шу қылдым.
Достың жетім баласы,
Мақтау берсең, маған бер,

Қазақтың қорған данасы.
Әдіспенен қашырдым,
Алатаудан асырдым.
Қашқан жауға қатын—ер,

Пайдасын көрдің тәсілдің.
Басын кестім қолыммен
Сезен сынды асылдың.
Садақшы мен найзагер,

Айбатты батыр кемеңгер,
Бәйгесіне таласпа
Біз секілді жас ұлдың.
Қара бас туды хан беріп,

Пайдакүнем болмаңыз,
Еңбегін жеп асылдың,—деді.
Сонда Бөгенбай мынаны айтты хан мен халыққа:

Абыройлы балаға!
Қара бас туды хан бермес
Өтірік даукес жалаға.
Ханнан сыйды алғандар,

Жас еңбегін талғандар,
Өтірікпен қанама.
Жортуыл басы болады,
Жорықта жолы болады.

Оң тізеңді беріңіз
Осы Жиде балаға.
Билік құрып, жөн берер,
Халықты билеп меңгерер.

Хан, қараша, батырлар,
Алайық сыйлап араға.
Еңбек қылған осы жас,
Кетпесін ісің далаға,

Серендерді жеңіп, Жидебай ақылымен әр жорықта бәйге алған
екен.

Халық ақыны хат жазуға қалам алған,
Ешкімнен өтпей тұрмас мына жалған.
Орта жүзде Сүйіндік ұранды ел,
Олжабай қатарында батыр болған.

Мәшһүр Жүсіп жазыпты кітабына,
Үшбу сөз тарих болып бізге қалған.
Сақау ақын белгілі асқан жырау
Мазмұнын көріп тұрып өлең қылған.

Халықтың қатарласқан заманында
Тағылым алып сөйлейін мен де содан.
Әз Тәуке—ақылдының даналары,
Үш жүздің бірге жүрген балалары.

Сыр бойын мекен етіп Арқаменен,
Өсіпті сондай болып саналары.
«Сырдың суы—деген,—мың нұрдың суы»,
Қызығын көрген екен солар дағы.

«Жері байдың елі бай» дегені рас,
Жайылған жер-жаһанға әруағы.
Мекен қып Ертіс, Алтай, Алатауды,
Құлын жүрмес оралып бие бауға.

Бірлігі бұл үш жүздің сондай артық,
Бермеген ынтымақпен елін жауға.
Жетісу, Алматыны қатар жайлап,
Сыңсытып сары қымыз, бие байлап.

Орта жүз
Олжабай батыр

Балдырған, бүлдірген мен жүзім, алма,
Түрлі ағаш бұтағында бұлбұл сайрап.
Ағаштың арасында қызғалдақтай,
Жарасып қыз-бозбала жатыр ойнап.

«Мал баққан шалдар көріп қоя ма?» деп,
Қарайды жігіт ғаріп бойлап-бойлап.
Ойнаған асыр салып құлын-тайлар,
Бір тайпа ел, ол Асының тауын жайлар.

Асыдан қара торы шілік басып,
Шарыннан елі өтіп, қайтып айдар.
Іленің ар жағында тауы шолақ,
Жеріне Қарашоқы болған қонақ.

Алтынемел, Түлкілі, Күреңбел мен
Сарыноқай Шағанменен қайтқан орай.
Аралтөбе, Терісаққан, Көксу басып,
Қапалды, Талдықорған жатқан қамап.

Малдысары, Кербұлақ, Қаратал мен,
Ешқандай ада болмас жерді санап.
Баласы орта жүздің Сыр бойында,
Мал жұтар, жау шабар жоқ тіпті ойында.

Жаз жайлауы Арқа мен Баянауыл,
Сәні артық талай жерден Қарқаралың.
Көкшетау гүлі екен бозбаланың,
Кезеңнен аса соққан салқын самал,

Қызығын халық көрген ен даланың.
Көкшетау көк кезеңін аса көшіп,
Көш тартқан арманы жоқ қыз баланың.
Есіл менен Ертістің арасында

Семірген құр аттай боп құлын-тайың.
Қайдауыл—аққан өзен, жер анасы,
Айта берсем, таусылмас тамашасы.
Орта жүзде Сүйіндік аты шыққан,

орта  жүз  олжабай  батыр
Айдабол он үш жаста би болыпты.
Алтау екен өзінде бар баласы.
Бәйбішеден Жанқозы, Малқозы деп,

Кішісі—Кенжеқозы бір данасы.
Тайкелтір тоқалынан туған екен,
Бұларда үшеу екен—бір анасы.
Кенжесі Кенжеқозы жастай өлген,

Айтылар сөз жүйесі солай келген.
Үйсінде Қаратайдай ер болыпты,
Қызына Қаратайдың қалың берген.
Айдабол би болыпты сегіз қырлы,

Баласы өліп болыпты, іші кірлі.
Тоқалдың баласына—Тайкелтірге
«Әперем,—деп айтады,—осы қызды».
«Туғанымның жесірін бермеймін» деп,

Жанқозы осылайша намыс қылды.
«Малқозының баласы Толыбайға—
Осыған әперем» деп ниет бұрды.
Құдаға көп рақмет, құлдық етті,

Қасында азын-аулақ адам қалды,
Көп жолдасы өз еліне қайтып кетті.
Айдабол сол сапарда қыстап қалды,
Толыбай қызды құшып рақаттанды.

Есебике деп айтады қыздың атын,
Қыз болғанда қызықты сондай сәнді.
Болғанда шашы—сүмбіл, тісі—гауһар,
Көргенде балқытады шыбын жанды.

Толыбай қыстай жатып қызық көрді,
Мақтаулы Қаратай ер бұл да сері-ді.
Елінен шанышқылы бір қыз әкеп,
Күңдікке оны дағы жұмсап берді.

Бөктік деген қыз екен бұл да нұрлы,
Толыбайға некелеп тағы берді.

Жаз шығып, ел жадырап, қары кетіп,
Айдабол енді іздемек туған елді.
Ойлады Айдабол би жақсы талап,
Ат мінді жан басына еркін балап.

Екі қыз қыстай ойнап күйеуімен,
Болыпты қатарынан екіқабат.
Жаз шығып соныменен елге қайтты,
Қаратайға қанша етті зияпатты.

Арада бірнеше күн жүргеннен соң,
Екі қыз қатарымен туа қапты.

Айдабол қуанады тіпті қатты.
«Түзден пайда болды,—деп,—бұл балалар»,
Біріне Олжабай деп қойды атты.
Қаратайдың қызынан Олжабай-ды,

Есебике шешесі де асылзатты.
Бөктіктің Шанышқылы—ата заты,
Кем емес еш адамнан салтанаты.
«Қоста жатып туды,—деп,—осы бала»,

Қошетер деп қойыпты оның атын.
Олжабай аман-есен жігіт болса,
Қошетер болады деген қолғанаты.
Айдабол немересін қолына алып,

Сондайлық түсіп тұрған ықыласы.
Баласын оқытыпты алдына алып,
Қарады порымына көзін салып.
Жайнаған жай тасындай түрі бөлек,

Бақытты ерге өтпейді жауда қылыш.
Қайырлы, аман болса бұл шырағым,
Қап түбінде жатпайтын асыл құрыш.

орта  жүз  олжабай  батыр
Зұлым болса бұл бала, елдің соры,
Арамдықпен байланар оның жолы.
Өзі білмес, білгеннің тілін алмас,

Ондайды деп айтамыз «елдің қоры».
Жасықтың көп нәрсеге сәндігі жоқ,
Өлшеусіз деген екен білім жөні.
Балаға түсті сондай ықыласы,

Ұлғайды артықша боп бар тұлғасы.
Қақпақтай жауырынды, орта бойлы,
Шүйделі, қайқы құлақ, қара қасы.
Сабырлы, кішіпейіл, жанға жайлы,

Қатардан асып туған мәртебесі.
Он төртке жасы келді сол уақытта,
Болуға ыңғайланды ел ағасы.
Сүйіндік—Олжабайдың ата заты,

Жайылды жастайынан шаһараты.
Толыбайдың жастайынан мініп жүрген
Бар екен Тайкүреңдей жүйрік аты.
Бәйгесін орта жүздің алып жүрген,

Жақсы ат деген болады ер қанаты.
Толыбай Тайкүреңді жүрген бағып,
Бәйгені ерегескен келеді алып.
Бір түнде бұл Тайкүрең жауға түсіп,

Толыбай қалған екен жабырқанып.
Баласы Олжабайды сынамаққа
Отырды біреуіндей сөзге салып.

Қартайып әкең отыр жаяу қалып.
Жоқтаусыз жібергенің тұлпарыңды,
Іздеп шықсаң қайтеді батамды алып.
Бұл сөзді естіп тұрды Олжабай ер:

Ажалды үйде-түзде ешкім білмес,
Жалмайды жан иесін сұм қара жер.
4-205*

Бақытыңа Құдай берген перзентіңмін,
Талабым қалай екен, бір сынап көр.
«Ел сырын би танымас елде» деген,
Бақыты ашылмас жігіттің шықпаса тер.

«Жатқанға жан жуымас» деген сөз бар,
Толқын ұрмас дарияны, соқпаса жел.
Әкесі бұл сөзіне ризаланып,
Ақ қошқар қойымызды айтып шалып.

Ағытты бата беріп көздің жасын,
Кісесін мойынына тағы салып.

Баламды жамандықтан жүргін қағып.
Қырық шілтен, он екі имам, Ғайып Ерен,
Адасса, жар болыңыз, қолдан алып.
Бір күні сапар тартты бұл жас бала,

Айтамын сен келгенше Аққа сәна.
Он төртте Олжабайдың сонда жасы,
Құрбыдан артық туған мәртебесі.
Бір атын Құлынкөк деп айтушы еді,

Ой желке, құлан жалды, келген машы.
Құлынкөк—Олжабайдың арғымағы,
Басына бала жастан қонған бағы.
Қаламдай қия жонған екі құлақ,

Жалтырар екі көзі—жаққан шамы.
Қысқа бел, бауыры жазық, қабырғалы,
Түрілген електей боп оның таңы.
Қол еті қоржындай боп бөлек тұрған,

орта  жүз  олжабай  батыр
Бата алып атасынан, кетті жүріп,
Сарыала қамшыменен садақ іліп.
Үстінде торлама көз сауыты бар,

Басына батыр және қалқан киіп.
Тайкөкті алған қырғыз батыры екен,
Хабары құлағына барған тиіп.
Арада бірнеше күн сапар етіп,

Олжекең бір тоғайға келді жетіп.
«Бұл жерге бүгін түнеп шығайын» деп,
Солайша аттан түсті көңіл етіп.
Тоғайда атын ұстап жатып қалды,

Тынығып біразырақ демін алды.
Жарым күн шамасында сол тоғайда,
Жалтырап бір-екі от тұтанды.
Олжекем «бұл қалай?» деп отырғанда,

Жанған от барған сайын жақындады.
«Қатерлі іс екен,—деп,—мұның өзі»,
Қамшысын екі бүктеп қолына алды.
Басында от көрінген тым алыста,

Бұл оттан пайда болды бір арыстан.
Жақын кеп жатып қалды жер бауырлап,
Кез болған Олжабайға бұл бір дұшпан.
Оттай боп жалтыраған екі көзі,

Батырдың бір осындай келді кезі.
Біріне-бірі батпай түніменен,
Жатты ғой о да байқап өзін-өзі.
Арыстан таң атқан соң кетті жүріп,

Олжекем: «Бұл қалай?» деп қалды тұрып.
Бар екен Олжекемнің жолбарысы,
Арыстан бата алмады соны біліп.
Таң атып, тамақ ішіп, мініп атын,

Ер Олжабай далада келе жатса,
Бір жалғыз үй тұр екен, келді жақын.
Ол үйден шыға келді кемпір ана,
Деп айтты: «Қайдан келдің,—дейді,—бала?

Ел-жұртыңды жау шауып, жалғыз қалып,
Деп айтты,—боп жүрсіңбе жеке дара!»
Батыр айтты: «Елім аман, көңілім жаман,
Осындай бір қасірет бар-ды жана.

Жесірлік бір атымды жауға алдырып,
Себеппен келіп тұрмын бұл араға».
Кемпір айтты: «Ей, балам, енді нандым,
Сырыңды ішіңдегі сен шығардың.

Жау қолына қойғанша жайтаңдатып,
Бар болса, жер жүзінде тауып алғын.
«Ат—адамның қанаты» деген сөз бар,
Тірі болса, қолға алып, пайдаланғын.

Жайнаған жай тасындай жас баласың,
Боларсың жұрт ағасы талайлардың».
Олжабай сөз сөйлейді лебіз ашып:

Адамсыз көпті көріп, көп жасаған,
Қарашы талығымды бір бал ашып.
Балаға көңіл түсіп кемпір ана:
«Мақұл» деп құмалақты қойды жайып.

Бақытың зор, әй, иә, балам, дұшпаның қор,
Етпеген екенсің ғой бұрында жол.
Бағана бір топ адам кетіп еді,
Дұшпаның байқап қалдым екен ғой сол.

орта  жүз  олжабай  батыр
Оңыңда қырық бірдің Қызыр сынды,
Бұл сапар, Құдай біледі, болады жол.
Мен-дағы тілеулеспін, жолың болсын,

Қайыр қош, иә, шырағым, қош-аман бол!
Олжабай кемпірменен амандасып,
Бұны естіп қабақат судай тасып:
Талас суын қыдырып Әулиеата,

Келіпті Тоқпақ, Піспек бәрін басып.
Атбасы тауын өрлеп, Ыстықкөл мен,
Кезеңді Әтеке келді асып.
Аулына Әтекенің келіп тұрса,

Тайкөк ат байлаулы тұр құп жарасып.
Олжабай атты көріп іші қайнап,
Садағын қолына алды енді ыңғайланып.
Ауылға бейғам жатқан салды бұлік,

Қолына алып жасыл туын «а, Құдайлап».
Қырғыздар бұл жұмыстан жаман сасып,
Бұлар да шығып жатыр тобын сайлап.
«Мың қарғаға бір кесек» дегендейін,

Ақыры қырғыздарды шықты айдап.
Әтеке өз көзімен мұны көрді,
Тоқтатып қырғыздарды, жауап берді:

Бұл өзі күшін сынап, жалғыз келді.
Атын беріп, жөніне қайтаралық,
Біз-дағы бүлдірмелік бекер елді.
Әтеке қорыққанынан Олжабайдан,

Құрметті сөзін айтып бұған енді.
Әтеке сөз сөйлейді Олжабайға:

Талабың таудан үлкен, бақытың асқан,
Мен де жолдас болып ем бірталайға.
Татулыққа, шырағым, дүние көп,
Таласпалық қырылып жалғыз тайға.

Достасып алысалық қолда барын,
Қоялық уағданы бір Құдайға.
Олжекем осы сөзге ризаланып,
Дос еткен Әтікенің тілін алып.

Құрметтеп Олжабайды қанша қырғыз,
Батырдың ордасына түсті барып.
Достасып Әтеке мен ер Олжабай,
Жатыпты бірнеше күн демін алып.

Бір тоғыз Тайкөк атқа және қосты,
Еліне қайтты батыр олжаланып.
Әтеке әрі досы, әрі аға,
Беріпті тоғыз кісі жолдас жана.

Кейінгі қолдан аман асып түсіп,
Барыпты аман-есен Тәшкен қала.
Қасында жолдасымен есендесіп,
Қайтарған қош айтысып сол арада.

Тәшкенде біраз күндей сайран етті,
Көрген жан Олжабайды қайран етті.
Олжабай сол бетімен төмен құлап,
Еліне Қарақалпақ келіп жетті

Кез болып бір қария осы жерде,
Жөн сұрап Олжабайдан жауап күтті.

Сүйіндік—елім, аты емес мақтан.
Қырғызда Әтекемен жекжат едім
Бұл сапар жолым солай келе жатқан.
Ол адам сөз сөйлейді жауап беріп:

«Бір жұрты ер жігіттің қайын» деген.
Бір атты қайтпаймысың бізге беріп.
Кел дағы жыл айналып, қызымды алғын
Уағдам тап осылай болсын берік.

орта  жүз  олжабай  батыр
Қызыр қонған жігітке қонады бақ.
Бұл атты бере алмаймын бұл сапарда,
Осы ат болып еді бізге аманат.

Қиянат аманатқа ете алмаймын,
Бұл сапар сізге беріп кете алмаймын.
Аман болса кеп қалар тағы кезім,
Мәнісін сұрасаңыз біздің жайдың».

Олжабай осы сөзбен жүре берген,
Аман-сау туып-өскен жерге келген.
Бөгенбай батыр кепті даңқын естіп,
Ерлігін Олжабайдың елі көрген.

Бөгенбай құтты болсын айта келді,
Жас бала аралапты талай жерді.
«Үш жүзде Олжабайдан асар жан жоқ»,
Бөгенбай осылайша баға берді.

Екі батыр дос болып құшақтасты,
Айбыны екі бағлан жұрттан асты.
Орта жүздің ұраны жұрт ұйыған,
Ерген жас екеуіне судай тасты.

Олжабай Бөгенбайға қатты салмақ,
Бар еді сол заманда құба қалмақ.
Бір жылы сол қалмақпен соғыс болып,
Сарысудың өзеніне түскен аңдап.

Олжекем шалқасынан ұйықтап жатса,
Барады бір мезгілде бой шымырлап.
«Олжабай шошыр ма екен жыланға» деп,
Бөгенбай қарап тұрды мұны барлап.

Бір жылан үстін басып, тіл шығарып,
Сол заман ауызына болды бармақ.
Олжабай білді мұны хабарланып,
Енуге жылан келді даярланып.

Аузына жылан басы енгенінде,
Тіспен қырқып тастады басын алып.
Бөгенбай мынау іске қайран қалды,
Қасында Жанатайға айтты барып:

Қалайша құтылар ең амал тауып?
Жанатай сөз сөйлейді Бөгенбайға:

Ондайлық қатер іске кез боп қалсам,
Етпеспін қапелімде оған айла.
Тәуке хан Құба қалмақ алған жеңіп,
Бір-бірін қалмақ, қазақ тату көріп.

Тәукенің бұл күндері жасы жетіп,
Қартайып кәрілікпен жатқан шөгіп.
Торғауыт қалмақ шығып сол заманда,
Қазақты күннен күнге кетті жеңіп.

Абылай, Әбілмәмбет заманында,
Қалмақтар жер шыбындай кетті өріп.
Қоңтайшы ол қалмақтың болған ханы,
Қазаққа сол уақытта тиді зары.

«Ақтабан, шұбырынды» заманында,
Қазақтың жауда кетті көп мал-жаны.
Қоңтайшы бұл қазаққа зәрін шашып,
Қазақ елі туған жерден босып-қашып.

Сырдың бойын қуалап қалың қалмақ,
Түркістан, Ақмешітті қалған басып.
Қазақтың ол заманда батырлары:
Қабанбай, Бөгенбай мен Олжабайы,

Сырымда Малайсары, Жанатаймен,
Өмірлік жолдас болған Жасыбайы.
«Дос болған ту ұстасып екі батыр»
Деп айтар Олжабай мен Бөгенбайды.

орта  жүз  олжабай  батыр
Бөгенбай ол уақытта асқан батыр,
Болыпты өз еліне алтын шатыр.
Соғысып бір жорықта Қоңтайшымен,

Қалмаққа салған екен заманақыр.
Қоңтайшы жеңіп жүрген одан бұрын,
Қазақта қастығы бар, ниет қырын.
Қалмақтың ортасына қырғын салып,

Алыпты Қоңтайшының екі қызын.
Қыз атын деп айтады: «Лағба, Лаба»,
Ұқсаған екі сұлу күн мен айға.
Таңдауға түскенінде екі қызды,

Бұл күнде олжа болды бұл қыз бала.
Қайсысын көңілің қалар, сіз алыңыз,
Олжа алғын қалауыңша бұл арада.
Олжабай Бөгенбайға ырзаланып,

Лағбаны алған екен түрін танып.
Лаба қыз Бөгенбайға жар болыпты.
Өмірді өткізіпті рахаттанып.
Солардан туған бала кейін күнде

Жүріпті «қалмақ» деген атақ алып.
Бөгенбай ол баланы алғаннан соң,
Дүниеге Саққұлақ деп бір ұл келген.
Туыпты тағы бір ұл Саққұлақтан,

Бөгенбай «Олжабай» деп атақ берген,
«Болсын,—деп,—Олжабайдай ел ұраны»,
Солайша Олжабайды артық көрген.
Баласы орта жүздің арғын, найман,

Тәукеге заманында бақыт қонған.
Үш жүздің балалары бір қоныс боп
Барлығы Сырдың бойын мекен қылған.

Бас қосып арғын, найман бір қоныста,
Олжекем орта жүзге ұран болған.
Сарысу, Арқа есігі—Арғанаты,
Айдабол Төртуылды қоныс қылған.

Жайлауы—Нұра суы еді мұның,
Сала мен Домбыралы бетегелім.
Моншақты Құланөтпес, Шідерті өзен,
Сілеті, Қарасеңгір, Шалқар белім.

Сапырып сары қымыз қаздай қалқып,
Шарықтап тамашамен жатқан елім.
Батырдың Малайсары жөні басқа,
Қайраты қайтпас, салса да қара тасқа.

«Өлген жерде өлелік бәріміз» деп,
Бір-бірін жау қолына тастамасқа.
Сол уақытта құба қалмақ Қалдан Шерін
Қастасып қазақпенен мінген атқа.

Зорлығы Қалдан Шерін шектен асты,
Қырғындап қазақ елін асып-тасты.
«Бұл қалмаққа бір тыю салайын» деп,
Абылай хан батырлармен ақылдасты.

Сол уақытта батырлары Абылайдың
Уақ Баян батыр жауға айдын.
Балтакерей, Тұрсынбай, Бердіқожа,
Көкжарлы көкжал Барақ—бәрі дайын.

Сырымды Малайсары ескі батыр,
Барлығы басшы еткен Олжабайды.
Қаншалық көп ерлерін ертіп алып,
Абылай Қалдан ханға қанат жайды.

Бұларсыз жауға Абылай аттанбайды,
Олар жоқта көңілі шаттанбайды.
Еліне Қалдан Шерін келіп түсіп,
Бір жерден тауып алды жақсы жайды.

орта  жүз  олжабай  батыр
Әскерін түсіріпті үшке бөліп,
Үш түрлі үшеуіне атақ беріп.
Айтады: «Кезеуілші—біріншісі,

Екінші—тосқауылшы тәуір, көріп.
Үшіншісі айтады салықшы»,—деп,
Олжабай жүреді екен соған еріп.
Келгенін Абылайдың Қалдан білді,

Ой ойлап: «Соғыссам,—деп,—неше түрлі».
Жасанып жан-жағының бәрін жиып,
Қазақпен қарсыласып бұлар тұрды.
Аттанып Абылайдың батырлары,

Екі жақ есебі жоқ қырылады.
«Қазақты бұл өнермен алмаспыз» деп,
Қалмақтар дарбазаның құлпын алды.
Кеш түсіп сол заманда уақыты болып,

Батырлар мекеніне қайта барды.
Қазақтың батырлары сондай мықты,
Ол күні қанша қалмақ қырылыпты.
Абылай сонда тұрып батырларға

Ел үшін құрбан,—деген,—ердің жаны.
Бердіқожа, Көкжарлы Көкжал Барақ,
Қақпаны қиратыңдар қаптап бәрің.
Бұл істі қабыл көріп тамам батыр,

Ұмтылды оқ жаудырып садақтардан.
Қалыпты Малайсары жараланып,
Белінен оқ тиіпті қаны ағып.
Олжабай Малайсары халін көріп,

Отыр еді жолдасына қапаланып.
Сонымен өз қосына алып барып,
Қойыпты дәрі жағып, белін таңып.

Атына екі жақтан қамшы ұрып,
Бір қалмақ келді дағы жалғыз шауып:

Қатындай қашып жүрсің мұнда не қып?
Қалмақтың сөзін естіп,
Олжабай атқа мінеді.
«Әруақ, маған жар бол» деп,

Пірінен медет тіледі.
Тайкөкті тайдай ойнатып,
Тор көз сауыт жайнатып,
Қолына алды ыңғайлап

Алтынды садақ, жебені.
Артық туған Олжабай
Абылайға келеді.
«Туды маған бергін,—деп,—

Қайратымды көргін» деп,
Қолында алмас берені.
Бере салды Абылай,
Ешбір жауап демепті.

Мылтықтан түтін тұман боп,
Қақпаға жетіп келеді.
Абылайдың ақ туын
Қолына батыр алып тұр,

«Олжабайлап» оқ атып,
Ұранын айтып салып тұр.
Барлық қазақ жабылып,
Өкпелері қабынып,

Қалмақтарға оқ атып,
Қыран-топан салып тұр.
Қалмақ тұрған қалаға
Асырып атқан оқтары

Бұршақтайын жауып тұр.
Ақиқат сөз бұл өзі,
Ішінде жоқ мақтаны.
Басқасымен жұмыс жоқ,

орта  жүз  олжабай  батыр
Келе салып Олжабай,
Бүкірмен шапты қақпаны.
Есі шығып қалмақтар,

Олжабайды атқаны.
Батыр туған Олжабай
Сонда дағы саспады.
Атқан оғы қалмақтың

Олжабайдың қолына
Тиіп, өтіп кетпеді.
«Қақпасын бұзып өтем,—деп,—
Мұратыма жетем» деп,

Қалмаққа сондай өшікті.
Оқ тигенін білген соң:
«Алды қалай болады,—деп,—
Туды маған бергін» деп,

Тұрсынбай батыр жетіпті.
Мақұл көріп Олжабай,
Тұрсынға туды беріпті.
Бір қақпаға таласып,

Қақпаның бұзып бір жағын,
Қалаға қазақ еніпті.
Қорған толған көп қалмақ,
Ашылып есік қалған соң,

Шыбындай өріп келіпті.
Қалмақ, қазақ қосылып,
Қызыл қаны жосылып,
Бір зор қырғын көріпті.

Аянбай соғыс етті атпен шауып,
Оқ тиер деп асылында етпес қауіп.
Қылыштасса, қырылмай жан оңа ма,
Талай қалмақ қалыпты қырғын тауып.

Екі күн соғыс болды бір күн тынбай.
Соғыста қарап тұрмас қылыш ұрмай.
Астында сары қасқа атқа садақ тиіп,
Сол жерде жаяу қалды хан Абылай.

Қалмақтар қаптап кетіп байлап алған,
Олжабай бір жақ шетте абайламай.
Қалмақтар Абылайды кетті алып,
Қазақтың басына бір қайғы салып.

Олжабай Абылайынан айрылғанға
Қапа боп тұра алмады қатуланып.
Қара Ертістің бойында қалмақтарға
Сол күні қырғын салды қайта барып.

Олжабай соғысады намыстанып,
Ақырып арыстандай ойран салып.

Қалайша ел-жұрт болмақ, онан қалып?!
Абылай қолға түсті қайран ерім,
Ол кеткен соң сынады менің белім.
Жасымнан «Олжабай» деп атым шығып,

Қайтып көрем Арқаның енді жерін?!
Абылайдан аяған жан неге керек,
Не бүгін Абылай азат, не бізге өлім.
Қайырылды Абылайдай ағасына,

Қайраттың түсті Олжабай сабасына.
Қақ жарып қалың қолды сол уақытта
Барыпты Қалдан Шерін ордасына.
Оқ атып темір қақпа бұзса дағы,

Қалмақтар жібермеді арасына.
Олжабай жүрсе дағы қырғын салып,
Қалаға енгізбепті мың сан халық.
Қалмақтың бір батыры Шарыш деген

Бұрыннан атақ алған мағлұмданып.
Ұрыста Олжабайға тура келіп,
Шабыста қайтқан екен байлап алып.
Шарышты ер Олжабай байлап алды,

орта  жүз  олжабай  батыр
Қайғырып Қалдан хан да батырына,
Сонымен Олжабайға кісі салды.
«Сәлем де Олжабайға, ерді берсін,

Сөзіме достық айтқан шындап сенсін.
Көнбесе бұл жауапқа батыр болса,
Жекпе-жек соғысамын, өзі келсін.
Қорықса ұрысуға меніменен,

Кісімді берсін дағы кете берсін».
Осылай келген кісі айтып отыр:

Олжабай күйінеді мына сырға,
Сөйлейді қаһарланып қалмақ сұмға:

Қалдан Шерін қалауынша келсін мұнда.
Ол қалмақ осы сөзбен кетті қайтып,
Көргенін Олжабайдан берді айтып.
Қалдан да қаруланып, қатуланды,

Көрмеген дұшпанынан беті қайтып.
Қалдан хан келді сонда майдан жерге,
Дұшпанын ерегескен көзі көрді.
Қалдан айтты: «Ей, Олжабай, қапы қалма,

Қолымнан сендейлердің талайы өлді».
Қалданның осы сөзін ұғып тұрды,
Садақтың жез айылын һәм суырды.
Олжабай шауып келіп атқанында,

Мылтығын Қалдан ханның талқан қылды.
«Өмірде мұндай атқыш бола ма?» деп,
Қалдан хан осылай бір айтты сырды.

Ерлігіңе шын баға беріп едім.
Жан батпаған қақпаны бұзып-жарып,
Қатты ұрысып қалаға кетіп едің.

Ойлап едім: «Қақпа бұзған қандай қазақ?»
Сындырып мылтығымды, салдың азап.
Қан төгіскен қырғынды біз қояйық,
Арамызда татулық жүрсін ұзақ.

Ат берді алтын жауып, бір арғымақ,
Достасып болмақ қылды жақсы талап.
Дүниеде татулықпен тұрмақ болып,
Серттесіп, ақ мылтықтың аузын жалап.

Олжабай қайтып алды Абылайын,
Қалдан Шерін біліпті батыр жайын.
Қалмақтың батырын да қайтып берді,
Ұзайтып басқа сөзбен не қылайын.

Олжабай олжалы боп қайтты еліне,
Жан көрінбес батырдың бір өзіне.
Жасыбай, бәсентиін, таз руы,
Жас батыр бірге жүрген өмірінде.

Осындай Олжабайға бақыт қонған,
Қошемет келіп жатыр оң мен солдан.
Атқан оқ Олжабайға тимеген соң,
Абылай «Қужарғақ» деп атын қойған.

«Бақыты асқанның басына таяқ тимес»,
Дұшпанға ерегескен салады ойран.
Олжабай өз еліне келгеннен соң,
Орта жүз «он сан» болып тойын қылған.

Орта жүздің қуанып барлық елі,
Қадірлеп алдырыпты Едігені.
Олжабай орта жүзге ұран болып,
Бастады осылайша әңгімені.

Барлық ел қойдай шулап бата қылып,
Сары ала туды беріп белгіледі.
Олжабай, Бұқар жырау, Едігемен,
Мұнан жоқ орта жүздің өтер ері.

орта  жүз  олжабай  батыр
«Ақтабан, шұбырынды...» заманында
Айтайын бір хадиса әңгімені.
«Ақтабан шұбырынды...» заманында,

Қазақтың қоныс таппай қалғанында.
«Қазаққа қоныс тапсам,—деп айтады
Олжабай,—шыбын жаным аманында».
Арқаның барлық жонын аралады,

Еділ мен Жайық, Ертіс аралары.
Есіл мен Алтай тауы, Арғанаты,
Ұлытау, Сарысу мен шамалады.
Бұл жердің қыры—киік, ойы—балық,

Көргеннің сүйсінеді шыбын жаны.
Мың жылқы жатса дағы көрінбейді,
Жаз жайлау, қыс қыстауы, жалғыз сайы.
Күрең түс бетегеден ат жүрмейді,

Көрінген құр аттай боп құлын-тайы.
Аралап ер Олжабай бәрін көрді,
Тауына Баянаула тағы келді.
Бетегеден ат жүрмес сондай шүйгін,

Бұл жерді талай жерден тәуір көрді.
Көкшетау, Қарқаралы, Өлеңтімен
Шідерті ұзын аққан өзендері.
Бес ата қоныс етіп осы жерді,

Жанқозы, Малқозы мен Қоңырбелді.
Қыстауы болды сонда Баянтауы,
Қалмақ боп тұр қазақтың сонда жауы.
Жаз жайлауы Ерейменнің сырт жағында,

Құланөтпес, Қушоқы деген тауы.
Сән-салтанат, сәулеті сондай артық,
Бетеге, қарақияқ көздің жауы.
Көрінбес жатқан жылқы шыққан шөптен,

Оралған бір ыңғай боп бие бауы.
5-205*

Нұраның өзені аққан саласында,
Ұлытау, Ортатаудың арасында.
Өлеңті, Шідертінің өзендері
Алакөл құйылады сабасына.

Сапырып сары қымыз сансыз жылқы,
Орта жүз орда болған баласына.
Сол уақта құба қалмақ қайта жау боп,
Бір жанжал түскен екен арасына.

Әмірсана қалмақ қашып өз елінен,
Жүріпті Абылайдың панасында.
Олжабай Қоңтайшының қызын алған,
Туысқан жақын екен о басында.

Әмірсана жүрген екен қашып келіп,
«Олжабай—күйеуім» деп, жақын көріп.
Күңгірлек кезеңіне қол қаптады,
Сол жерде барлық ел де тұрды біліп.

Ішінен жеті кісі бөлек шығып,
Аулына Олжабайдың келді жүріп.
Қалмақтар сөз сөйлейді Олжабайға:

Сұратты Әмірсанды құба қалмақ,
Сонымен келіп тұрмыз осы жайға.
Достық етсең, бересің Әмірсанды,
Олжабай қай жақ пайда өзің ойла.

Бермесең, тірі болып кетер жан жоқ.
Бүгіннен соғысатын майдан сайла.
Олжекең бөгелген жоқ көп сөз ойлап,
Қызарып екі көзі оттай жайнап:

Қолымнан бере алмаймын оны байлап.
Осындай бір-біріне қарсы келіп,
Батырдың ойларына түсті желік.
Қалмақтар өз қосына қайтып барып,

орта  жүз  олжабай  батыр
Сұрала туын алып ер Олжабай,
Шақыртты ел-жұртын, хабар беріп.
Атқа мінді Олжабай,

Қолына жасыл ту алып,
Жауатын күндей сұрланып,
Түсі қашып қуарып,
Алмастай соққан ақ семсер,

Заһарға салып суарып.
Қырық жігіт қырланып,
Жасыбай батыр ырғалып,
Асып туған Олжекең,

Алтынды садақ бәрі жай,
Тайкөк деген тұлпарға
Мінді сонда оңданып.
Батыр туған Олжабай

Сиынып жаппар Құдайға,
Жай тасындай жайнатып,
Уаң* тұлпарды ойнатып,

Қайратымды көргін,—деп,
Шықты қалмақ бір қырға.
Шідертінің басында,
Күңгірлектің тасында,

Арыстандай ақырып,
Олжабай барды сонымен
Қалмақтардың қасына.
Садақтың алды астына,

Шоқпар ұрды басына,
Қарсыласты қалың қол,
Дұшпандық деген осы да.
Бір-біріне қатыспай,

Ақты бір қандар жосыла.
Бақыты зор Олжабай,
Сондайлық тұрса оқ жауып,
Тимейді садақ басына.

Қамданып келген қалмақтар
Қайтар емес соғыстан,
Бұлт орнаған таудай боп,
Біріне-бірі тоғысқан.

Өлгендердің саны жоқ,
Қызыл қанға шомылып,
Тамаққа тойған сауысқан.
Ат бауырын қағыпты

Қалмақ, қазақ хандары.
Бір-бірімен салысып,
Жараланған таңдары.
Он күндей ұдай ұрысып,

Аянбастан қырысып,
Көптігімен қалмақтың
Қазақтың кетті сәндері.
Жара түсіп тәніне,

Өзі сенбей әліне,
Қазақтың кетті әлдері.
Бұл қалмақты жеңе алмай,
Қызығын қашқан көре алмай.

Қанша қазақ қырылып,
Жолдасына сене алмай.
Жаратқанға жалынып
Жылады сонда Олжабай:

Жаратушы бір Құдай.
Нағашым едің үйсінде,
Қуат бергін, Қаратай.
Өмірде бетің қайтпаған

Жар бола гөр, Бөгенбай!
Орта жүзге ұран боп,
Абыройым кетті ме,
Қамдана гөр, Жасыбай!

Қашпаған соң қалмақтар,
Олжабай батыр сасыпты.
Шақырып әруақ сиынып,

орта  жүз  олжабай  батыр
Көзінің жасын шашыпты.
Әптиек айтып Олжабай,
Мінәжат Хақтан сұрады.

Тайкөктің тартып тартпасын,
Толғап мойнын бұрады.
Жасыбайды қасына ап,
Енді қырғын салады.

Шідертінің басында
Қатты соғыс болады.
Олжабай тартты садақты,
Рүстемдей талапты.

Он бір күндей шабылып,
Тайкөк деген тұлпары
Жолбарыстай жарапты.
Қашты қалмақ сол кезде,

Ойдағы тастап талапты.
Көш жолымен шұбырып,
Есепсіз қалмақ қырылып,
Баян тауын жанапты.

Қалмақ енді бір сайға
Садақты қардай боратты.
Атысты сайға тығылып,
Оқтан жатыр қырылып,

Өзен өрлеп шапқанда,
Қайқайып садақ тартқанда,
Қалмақтың тиіп бір оғы
Жасыбай қалды жығылып.

Астындағы Қоянкөк,
Қайта тұрды, сүрініп.
Атының жалын құшақтап,
Кейін қайтты Жасыбай

Пірлеріне сиынып.
Жасыбайдан әл кетті,
Жалғыз жүріп Олжабай
Қалмақтарды дендепті.

Баян таудың ішінен
Қуып шықты қалмақты,

Қашқан жаудың соңынан
Мылтық оғын зымыратты.
Қалың қазақ бір сергіп
Қалмақтан иығын босатты.

Шідертінің басынан
Қалмақ қашты құйылып.
Өлген қалды далада,
Қорым тастай үйіліп.

Бір сергіді қазақтар,
Дүние тауып сүйініп.
«Қалмаққырған» атанды
Сондағы жүрген жерлері.

Баянтаудың көлдері,
Қоңыр салқын белдері.
Қара Ертісті қаптатып,
Қалмақты атқа таптатып

Бір сын болды қалмаққа
Алтай таудың белдері.
Олжалы болып ұранды ел,
Орта жүздің ерлері.

Алтай таудан әрі асып,
Артын бағып қарасып,
Еліне қайтып жөнелді,
Қалмақтың сынып белдері.

Қалмақты таудан асырып,
Дұшпанын елден қашырып,
Өлігі қалды қалмақтың
Бір адырды жасырып.

Оқ жыландай орғытып,
Тайкөк атты Олжекең
Тобылғыдай қатырып.
Орта жүздің ұраны,

Олжабайдың әруағы
Жаһанға кетті шашылып.
Олжекең елге келді қайта айналып,
Ерлігі орта жүзге болған қанық.

орта  жүз  олжабай  батыр
Ел қорыған ерлерге өлшеу бар ма,
Жатыпты соныменен бір дем алып.
Ал тағы бір әңгіме басталады,

Халайық, тыңдаңыздар құлақ салып.
Құба қалмақ тұсында тыным бар ма,
Ерлерді қобалжытқан неше айналып.
Сақау ақын айтады екен бұл сөздерді,

Солардан жеткен мирас бізге қалып.
Олжабай орта жүзде ту ұстаған,
Балапан тұйғын құстай құныстанған.
Қолының қоспасынан оқ тисе де,

Ту ұстаған жерінен жылыспаған.
Осындай дәурен кешкен ер Олжабай.
Дұшпанын ерегескен ала берген.
Арқаның айдын шалқар даласында

Олжабай ойнай-күліп қызық көрген.
Бітіріп дау-жанжалды жұрт ішінде,
Қарамай жақындыққа төре берген.
«Олжабай есен болса, ел аман» деп,

Абылай осылайша оған сенген.
Олжабай болған еді шарапатты,
Ел-жұртына көрсетті рахатты.
Жасанып отырады күндіз-түні,

Күрмелеп байлап қояр Тайкөк атты.
Жағалап Ертіс бойын қалың қалмақ,
Арқада қазақтарды тағы шапты.
Әбілмәмбет еліне қалмақтар кеп,

Бір күні байқаусызда қырғын тапты.
Бектері келген сайын елді шауып,
«Ел екен» деп етпепті биттей қауіп.
Сырын деген қалмақтың батыры бар,

Ел болып ақылдасып, басты қосып,
Бір күні Олжабайға барған шауып.
Атқа мінді Арқадан
Орта жүздің баласы.

Қалмақтан келіп қалың қол,
Жыртылған соң жағасы.
Тоғыз күндей соғысып,
Келмеген соң шамасы:

«Олжабайға барсақ,—деп,—
Етекке басты салсақ,—деп,—
Келеді жұрттың ағасы.
Қалмақтан жеп таяқты,

Халқының кетіп мазасы.
Орта жүздің ұран ед,
Толыбайдың баласы».
Қос атпенен шапқыншы

Олжабайға келіп тұр.
Жайын айтып басынан,
Көздің жасын төгіп тұр.

Жазаны жұртқа беріп тұр.
Тілегенің, Олжеке,
Орта жүздің баласы.
Алдыңа келген туғанның

Арызын тыңдап қарашы.
Елімізді жау шауып,
Қызыл қанға бояды
Бұл Ертістің жағасын.

Сырын деген бір қалмақ
Бүлдірді келіп жұртыңды.
Сарыарқаны шаңдатып,
Жылқыға салды қиқуды.

Күнде келіп шабады,
Бұзып тұр сүйтіп ұйқыңды.
Ажыратқан ажалдай
Қалмақ деген көп халық

орта  жүз  олжабай  батыр
Олжекем бұл хабарды естіп қанды,
Орғытып Тайкөк атқа мініп алды.
Өмірлік жан жолдасы қырық жігіт,

«Дабыл» деген дауысын бір шығарды.
«Жау шапты елімізді» дегеннен соң,
Сауытын дулығамен киіп алды.
«Затсыз қалмақ қайда,—деп,—ел шабатын»,

Олжекең Ертісті өрлеп тұра салды.
Қалың найман соғысқан бұдан бұрын,
Жау алудың білмеген тіпті ебін.
Қалмақтар өз білгенін істеп жатқан,

Қазақтар көрген жаудан күнде шығын.
Бәсентиін Сырымбет Олжабайға
Баяндады қалмақтың ішкі сырын:

Қайратты бір антұрған екен зұлым.
Мен бұған таппай тұрмын ешбір айла,
Көрінсем деп ойлап ем осындайда.
Қалмақтың көптігі сол қарағайдай,

Бекініп бұл Ертісті жатыр сайда.
Естіп білді Олжекең
Қалың найман жауабын.
Дулығаның сыртынан

Баса киді телпегін.
«Қор етпе,—деп,—дұшпанға»,
Пірден медет сұрады.
Белде қылыш найзамен,

Жез айыл берен садақ-ты.
Қырық жігіт қырындап,
Етек-жеңін түрініп,
Қалмаққа қойды енді атты.

«Олжабай» деп ұрандап,
Ертістің бойын шаңдатты.
Қарсыласып қалмақпен,
Мылтық, садақ зырлатты.

Қалмақ деген зәнталақ
Қырық жігітті көрген соң,
Жиылды бұл да анталап.
Екі ғасыр қосылып,

Қызыл қанға жосылып,
Бірін-бірі паршалап,
Қалмақ-қазақ екеуі
Араласып кетіпті.

Ажалдыға оқ тиіп,
Қазасы сол күні жетіпті.
Тайкөкпенен Олжабай
Суда жүзген жайындай,

Қақ жарып ішіне өтіпті.
Мылтықтан түтін тұман боп,
Бірі—айдаһар, біреуі—
Жылан болып кетіпті.

Шоқпарлары күрсілдеп,
Ат тұяғы дүрсілдеп,
Найза, қылыш үні жоқ,
Жарқ-жұрқ етіпті.

Олжабай мен Сырынның
Бір келмеді кездері,
Қызыл қанға толыпты,
Батырлардың көздері.

Сайдан ақты қызыл қан
Қалмақтың өлген жерлері.
Кешке шейін соғысып,
Бірін-бірі жеңбеді.

Күн батқан соң соғыстан
Барлығы да тарады.
Барабанын қағады—
Жаудағының жауабы.

Өз қосына барған соң,
Қазақтарды санады.
Екі жүздей қазақтан
Отыз бопты сол күні,

Соғыста өліп қалғаны.
Қалмақтан ешбір хабар жоқ,

орта  жүз  олжабай  батыр
Тауып алып өлгенін,
Апарып отқа жағады.
Түніменен Олжабай

Қайғыланды қамығып,
Ішпепті тамақ терленіп,
Қалмақтың беті қайтпады.
«Жеңбедім,—деп,—не қылып?»

Сарғайып таң атқаннан,
Қалмақ бейқам жатқанда
Жөнелді ерің шабынып.
Қарамады Олжабай

Қазақтың қалған қолына.
Тайкөкпен тау асып,
Бір сайдың түсті жолына.
Қалмақтың артын айналып,

«Бір түссем,—деп,—соңына»,
Ертіс суын жағалап,
Көп ағашты паналап,
Шықты сүйтіп оңына

Сары ала туын жайнатып,
Бір кезеңнен Олжабай
Шыға келді тұйғындай
Тайкөк атты ойнатып.

Шақырлап сулық шайнатып,
Шашақты найза қолға алып,
Жұлдыздай көзін жайнатып,
Барабан соғып ұрысқа,

Шығамыз деп қалмақтар
Отырған асын қайнатып.
Олжабайлап ұрандап,
Қалмаққа тиді сонымен,

Садақ, мылтық зырлатып.
Жер астынан жау шығып,
Босатты қалмақ жосынын.
Сасқалақтап қалмақтар,

Етігін басына киеді,
Атқа теріс мінеді.
«Қылышым» деп садағын,
Салбырата іледі.

Сабыры кеткен қалмаққа
Олжабай сүйтіп кіреді.
Асып туған Олжабай
Ойлады сонда айланы.

Шіреніп тартып садақты,
Елді аузына қаратты.
Сансып жатқан қалмақты,
Жеке жүріп жайғады,

Түске шейін соғысып,
Қазақ та келді болысып.
Қалмақтың кетіп сәндері:
«Болмады,—деп,—жолымыз,

Олжабай болды сорымыз,
Қашып соғыс қылам» деп,
Бұзылды қалмақ ойлары.
Бір топ қарға ішінде

Бүркіттейін ойнады.
Бестау, Сырымтауынан
Қалмақты қуып асырды.
Бір өзі көпке төтеп боп

Түсірген соң жасылды.
Бір кезеңнен асқанда
Қиялап жартас, шатқалды,
Сонда көрді Олжабай

Сырын деген асылды.
Сырын менен Олжабай
Қарсыласып алысты,
Қарсы найза салысты.

Екеуі де атақты ер
Бірдей ойлар намысты.
Бір-бірінің басына
Шоқпар жатыр ұрылып,

Бір-бір салып өтеді,
Қайта айналар бұрылып.
Олжабай шапты қылышпен,
Сырын ердің сол кезде

орта  жүз  олжабай  батыр
Бір қолы қалды жұлынып.
Қашты қалмақ сонан соң,
Атқа қамшы ұрылып.

Қия жол қалың шатқалда
Ылдилап төмен шапқанда,
Жан аямай қашқанда,
Бір тас қағып тізесін,

Қалды Сырын жығылып.
Құтылмасын білген соң,
Олжабайдан өтініп,
Қол қусырып Сырын ер

Бар емес пе ақылың?
Қолға түстім қолыңмен
Байқайын істің ақырын.
Сол жерде Сырын ерді байлап алды,

Өзінің тұлпарына мықтап таңды.
Қырғыннан қалған қалмақ көп еңіреп,
Тоз-тоз боп еліне кетіп қалды.
Ер жігіт ел-жұртының ырысы ғой,

Жаудан қорғап және де олжа салды.
Басқа да елде батыр толып жатыр,
Арада жер мен көктей парқы бар-ды.
Ерлігін Олжабайдың көзі көріп,

Бәсентиін Сырым батыр сөз шығарды.
Көп алғыс айтып еді Олжабайға:

Он күндей біз соғыстық бұл қалмақпен,
Бітпедік олжаланып жалғыз тайға.
Олжабай екі күндей араласып,
Қалмақты қырып бітті жалғыз сайда.

Нағашың Қаратайға тартыпсың-ау,
Ол ер де сұмдық еді осындайда.

Ел ағасыз болмайды, тон жағасыз,
Сырым-ау, бұрынғының сөзі қайда?
Осыны Олжабай ер сыйға алғын
Сырыңды өз қолыма қайтып беріп,

Ашуды ойыңыздан һәм шығарғын.
Осылай Қалдан Шерін хатты берді,
Елшісі Олжабайға бір күн келді.
Сөздің жөнін бастан-аяқ естіген соң,

Олжекең барлығын да қабыл көрді.
Сырыңды байлауынан босатады,
«Біз дағы барамыз» деп қоштасады.
Босанып Сырын батыр кеткеннен соң,

Қуанып ел-жұртына жол тартады.
Олжабай қырық жігітпен шықты жолға,
Бармақ боп, шақырған соң Қоңтажыға.
Қанша жан қарсы шығып қарсы алдынан,

Қалдан хан сый көрсетті ер Олжаға.
Олжабай күйеу болып сонда жатты,
Өткізді ойын-сауық салтанатты.
Той тарқап, тамашасы біткеннен соң,

Ұзатты Тименсайын перизатты.
Қырық қыз, қырық жігіт пен тоқсан қара ат,
Тағы да тоқсан боз ат сыйға тартты.
Алты қанат ақ орда бір үйменен

Сөйлейін біразырақ өткендерден,
Қазақтар Сыр бойында жүрген еді.
Қазақтан жиырма бір батыр шығып,
Хан көтерді Абылайды.

Абылай билеп тұрды дәл сол кезде,
Жауынгер болды қазақ көрер көзге.
Алмаққа Сарыарқаны даярланып,
Қырық батыр сол уақта жаһан кезді.

Соғысқа даярланды хан Абылай,
Қалмақтар Сарыарқаны бере ме жай!
Абылай батырларын жібереді,
Қалмақтан тартып алмақ Сарыарқаны-ай.

Жөнелді қырық батыр Сырдан өтіп,
Қалмақты қуалады дүркіретіп.
Қалмақтар қырық ерге шыдай алмай,
Орталық Ерейменге келді жетіп.

Ол кезде қалмақ ханы Қалдан Шерен,
Бермеске о да ойлады тұрған жерін.
Жинап ап барлық жайсаң батырларын
Айтады Қалдан Шерен іштің шерін.

Інісі Қалдан Шерен Сару батыр,
Жиналып батыр, билер келіп жатыр.
Қазақпен соғысуды ақылдасып,
Әрқайсысы өз білгенін айтып жатыр.

Олжабай және
қырық батыр

Айтады Қалдан Шерен: «Соғыспайық,
Қазақтар алып қойды Еділ-Жайық.
Екпіні қазақтардың аса жаман,
Кетейік Сарыарқадан біздер тайып».

Әй, халқым, мен айтамын сендерге ақыл,
Қазақтың қырық ері келді жақын.
Келеді бойға сеніп бұл қазақтар,
Халқым-ау, айырамын мұның парқын.

Келеді бойға сеніп бұл қазақтар,
Ал, біздің оған қылған не жазық бар.
Мақсаты—Сарыарқаны бізден алу,
Ішінде Олжабайдай батыры бар.

Ұрысты біз қояйық қазақтармен,
Біздің де күшіміз бар, неміз кем?
Қорқамын жалғыз жүрген қасқыр адам,
Жүреді сондай жалғыз бойға сенген.

Мінгені қазақтардың қара көк пе,
Соғысып, шамаң келмес, құр қан төкпе.
Онан да елшіменен бітісейік,
Шыдатпас ер Олжабай жекпе-жекте.

Олжабай—жалғыз басты о да адам
Онан мен де батыр кем бе?—дейді.
Қартайдың туған ағам Қалдан Шерен,
Соғыспай бере алмаймын туған жерім.

Қазақтың қырық ерін жалғыз қырам,
Қазақтың қанша болса да көп әскерін.
Соғысқа өзім барам қолды бастап,
Алдымен Олжабайды алам ұстап.

Сегіз мың маған қазір қол жина,—деп,
Ағасын Қалдан Шеренді тұрды қинап.

Күшің де мол, бәрі де сай барлық қару.
Болсаң да қандай күшті, шамаң келмес,
Қол сермеп оқ жетпеске ойды бұру.
Тілімді ал осы жолы, Сару, тоқта,

Бойға сен қарамайсың өзің жоқта.
Боласың осы жолы өзің жазым,
Сен босат Сарыарқаны, сөзді ұқ та.
Сол кезде Сару батыр ашуланды,

Сегіз мың өңкей батыр жинап алды.
Шат болып «Қазақтарды қырамыз» деп,
Тауына Шүршітқырған бұлар барды.
Жиналды Шүршітқырған қалмақ қолы,

Болжаусыз қазіргінің болмақ сөзі.
Көптікке Сару батыр мақтанады,
Сарудың ажал айдап келген жолы.
Сол кезде қазақ қолы тауда еді,

Қалмақтың қалың қолын бұлар көрді.
Көрген соң қара құрттай жер қайысқан,
Таңырқап қырық батыр қарап тұрды.
Алады қару-жарақ қазақ сайлап,

Әр батыр көп ойланды жанын ойлап.
Қан қашып, жүрек қорқып, сұп-сұр болып,
Қарайды тастан бұғып бойлап-бойлап.
Қырық ер таң қалады жауды көріп,

Бір-біріне жан қиятын болған серік.
Соғысқа жүрек тайқып бата алмай тұр,
Бұл жолы қыла алмай тұр жауға ерлік.
Бұл жолы бата алмады ерлер қазақ,

Жаулар көп, хан Абылай, біздер аз-ақ,—
Деп айтып, көп батырлар шаба алмай тұр,
«Боламыз құр текке,—деп,—жауға мазақ».
6-205*

Олжабай іші күйіп, ойлайды ойды,
Бір ауыз жолдастарға сөзді қойды.
Қылкөктен жерге түсіп, айыл тартты,
Бекініп мықтап буып өзі бойды.

Абылай білді ерлер қорыққанын,
Сұп-сұр боп, тартты ішке қызыл қанды.

Қай адам ұстап қалар қолға жанды?
Ерлерім, бұл тұрыста қандай мән бар,
Сіздерге болып тұр ма дүние аз?
Әрқайсың он мың жаудан қорықпайтынсың,

Аламыз осы жауға қорықпай бар.
Қорықпа жаудан, ерлерім,
Жау болғанмен ері кім.
Баласы қазақ қамы үшін

Әр жаққа қолды сермедім.
Сендер ең менің қуатым,
Дұшпандық сіздерге термедім.
Беттемей жауға тұрсыздар,

Ондай іс бұрын көрмедім.
Соғыспай жаумен қайтқаннан
Артық менің өлгенім.
Жалғыз да болсам барамын,

Тізе ашпай бәрің шабыңдар.
Көтеріңкі көңілім,
Айныса жүрек, жау алар,
Айнымай, жауға шабыңдар.

Сіздерге берген сенімім
Осы жауды алыңдар.
Ақ бетті жаудан қайтармай,
Сіздер ғой менің сенгенім,

Сарыарқаны алайық,
Қынына қылыш салайық.
Қазақтарға қоныс қылып,
Қалмаққа қырғын салайық.

олжабай  және  қырық  батыр
Сүргінді қазір салайық.
Әр қазақтың қамы үшін,
Қаһарман батыр ерлерім,

Осы жауға барайық.
Атты сулап, айыл тартып,
Бес сөткелік ұрысқа
Қажымай соған жарайық.

Осы жауды біз алсақ,
Артына қалмақ қарамас.
Жан-тән тәтті, ерлерім,
Бес сөткелік бұл жауға

Болады соғыс аралас.
Не қып жаның шыдап тұр,
Малайсары, Олжабай,
Тұрғаны ерлер жарамас.

Жанға себеп бола ма
Ереймен тауы қоршаған,
Бола ма қорған қара тас?!
Шығар мезгіл таянды

Ат пен ердің өнері.
Батыр жігіт жау жүрек
Жау болар ердің құмары.
Бұл сөзді айтып Абылай,

Олжабайлап артына
Айналып ерге қарайды.
Бұл сөзді естіп Олжабай атқа мінеді,
Бола ма жауға шаппай бұларға енді.

Желігіп Қылкөгіне мініп алып,
Ағызып таудан төмен ол жөнелді.
Биік тау бастан шапты ол күн шалған,
Қалмаққа түс кезінде келе жатыр,

Өз атын Олжабайлап етіп ұран,
Олжабай шауып кетті елден бұрын.
Кім білді Олжабайдың сонда сырын.
Қалмады қырық батырдың бірі шаппай,

Мінгені қырық батыр бәрі тұлпар,
Жазықта шауып, тауда бұлар жортар.
Салуға жауды ортаға келе жатыр,
Қырмаққа қалмақтарды өңкей сұңқар.

Қалмақтар көрді шапқан қазақ қолын,
Сару да біледі екен соғыс жолын.
Сегіз мың қолға Сару айқай салды:
Қайнат,—деп,—қазақтардың анық сорын.

Алдында Сару батыр қарап тұрған,
Қалмақтар салған екен тастан қорған.
Ішінде мұндай соғысты шүршіт қырған,
Келеді тізе қосып қырық көкжал

Қалмаққа салмақ үшін қолмен ажал.
Күркіреп жауған бұлттай келе жатыр,
Түстері жалғыз көзді нағыз батыр.
Келеді қарсы алдында ер Олжабай,

Сару да шапты көріп оған қарай.
Екеуі кез келеді сол арада,
Екі ер тұра қалды көз аудармай.
Қырық ер «Абылайлап» қолға кірді,

Сары, Баян, Малайсары қырып жүрді.
Абылай, Қаз дауысты Қазыбек пен
Қасқырдай қойға кірген көтті түрді.
Қуандық Қарашолақ, ол Қошқарбай,

Ақмырза, жүйрік атты ол Бөгенбай.
Қалмаққа қырық бөрі араласты,
Қырып жүр қорған толған тұрымтайдай.
Қап-қара шаңдақ басты қара тұман,

Қырық ер салды қалмаққа ақырзаман.
Қара қан судай ақты сол соғыста
Айрылды ерлерінен Абылай хан.
Соғысып көкжал ерлер тарап кетті,

олжабай  және  қырық  батыр
Бір-бірін жеңісе алмай ұрысып жүр,
Сой еді екеуі де жекпе-жекте.
Кигені бұл екеуі болат сауыт,

Шақылдап қылыш шабар ауық-ауық.
Бір мезгіл тартысса да жағынан,
Бір-бірін жыға алмайды, табан ауып.
Ұрысты бұл екеуі дәл үш күндей,

Дамылсыз ұрысып жүр бойды бермей.
Екеуі түсе қалып күрес соқты,
Төрт сөтке жағаласты көзді алмай.
Бір мезгіл Олжабайдың халі кетті,

Қызыл қан өне бойым, мінеки, тән.
Қалмақтың бір ерімен соғыспадым,
Олжабай, бұл Саруды өзіме бер.
Қырғаным үш-төрт күндей жаман-жәутік

Жолдасым, бұл Саруды көрмейсіз бе?
Білмейтін сақау қалмақ сол секілді
Қамшымен бір-ақ ұрсаң, өледі тек.
Олжабай мұндай сөзді көрген жоқ-ты,

Сару да осал емес, ол да мықты.
Жинап ап барлық күшін екі қолға,
Олжабай көтеріп ап жерге соқты.
Олжабай ол Саруды алып ұрды,

Қасында Малайсары қарап тұрды.
Мініп ап Сару батыр кеудесіне,
Сауытын Сару ердің батыр түрді.
Жармаққа оңтайланды ер Олжабай,

Суырып бүкірді алды оң қолына-ай.
Сол жерде Сару батыр сөз сөйлейді,
Тізерлеп басып жатты ол тұрғызбай.

Мен-дағы төрт күндей қармандым.
Тілін алмай Қалдан Шерен келіп едім,
Төгілді осы арада менің қаным.
Қинамай шыбын жанды тез өлтірсең,

Олжабай, қуаты мол нағыз ерсің.
Сәлем айт Қалдан Шерен өз ағама
Соғыспай Сарыарқаны саған берсін.
Тұра ма қарап батыр ішін жарды,

Ат-тоны, сауыт-сайман бәрін алды.
Мініп ап Қылкөк атты ер Олжабай,
Соғысып жатқан жерге өзі барды.
Ат аяқ қызыл қаннан ала алмайды,

Бір-бірін сонда қазақ танымайды.
Кетіпті бұрын бірақ Малайсары,
Ортаға ап төрт мың қалмақ қамалайды.
Жете алмай Малайсары боз арғымақ,

Көп қалмақ Малайсарыны алған қамап.
«Олжабай жолдасым» деп шақырады,
Салып жүр жаяу соғыс «Абылайлап».
Көп қолға кіріп кетті ер Олжабай,

Дауысын естіген соң сабыр қылмай.
Жолдағы көп қалмақты басып-жаншып,
Мінгізді аман-есен ол атына-ай.
Сол жерде тізе қосып соғыс салды,

Олжабай бүкір қылыш қолына алды.
Шалғымен шапқан шөптей қырып жатыр,
«Абылай қайда екен» деп ойға алды.
Абылай Қазыбекпен о да келді,

Олжабай аман екен, бұлар көрді.
Сары, Баян, Жәнібек те аман-есен
Тағы да бұл соғысқа келіп кірді.

олжабай  және  қырық  батыр
Аралас соғысқа кірген қызуы,
Тайкөкті мінді Олжабай,
Бүкірді алып қолына.

Қалмаққа кірді ашынып,
Қарамайды жолына.
Арыстандай ақырып,
Абылайлап шақырып,

Төрт мың қалмақ түк қылмас,
Түспесін құрған торына.
Қорғанға кірді Олжабай,
Ол жақ, бұ жақ ойнайды,

Алды-артына қайрылып,
Көз қызарып, домығып,
Соғысып жүр қылыш ұрғылай.
Қорғанға кірген мезгілде

Қалмақ қашты дүркірей.
Қанатты тұлпар—Тайкөк ат
Қорықпастан шауып жүр
Жал-құйрығы зуылдай.

Дәл бес күн болды көрген жоқ,
Қызыл қаннан іздеп жүр
Інісін-туысқаны Құлжабайды.
Келді сонда Құлжабай,

Бірге келді Қошқарбай.
Қызығын көріп батырдың,
Соққызды дабыл Абылай.
Дауысын танып дабылдың,

Жиналды сонда бірі қалмай.
Қырқын да аман көрген соң,
Тайкөктен түсті Олжабай.
Амандасты сол жерде,

Алдына келіп Абылай.
Жеті мыңы өліпті
Кәрі-құртаң жамандар,
Қашып кеткен бір мыңдай.

Қашып барып айтады
Қалдан Шерен ханына-ай.

Олжаға батты қазақтар,
Ерейменге үй тікті.
Ойын-сауық, қызықпен
Жатты біраз Абылай.

Ішімді, Сару, күйдірдің.
Тағдырға дауа болмайды,
Жылауменен қан жұтып,
Ағаңның бойын идірдің.

Бір туысқан бауырым,
Еңіреп туған ер едің.
Түбіме жетті Сарыарқа,
Пайдасыз құрғыр қу жерің.

Айтып едім болмадың,
Қанша ойлап, толғандым.
Қорқып едім қазақтан,
Сен едің менің қорғаным.

Олжабайдан басқамен
Қан майданда соғыссаң,
Бәрін түгел қырар ең.
Олжабай екен ол күшті,

Әрі батыр, әрі есті.
Жамандауға жатпайды,
Егескен ердің бірі өлмек,
Өлмепті Сару ат үсті.

Талаптанып кім шығар
Қазақпенен күресіп,
Олжабай, Абылайды құртпаққа.
«Жалғыз қызым берем,—деп,—құлдан туған»,

Сарудың құнын мен алсам,
Сонда қоям егесті.
Қыз алмақ боп батырлар,
Түсті қалмақ кеңеске.

Мың батыр шықты іздеуге,
Жасырын шықты бір кеште.

олжабай  және  қырық  батыр
Абылай көшіп, Қорықты Ащысуына орда тікті,
Алуға Сарыарқаны болды үмітті.
Олжабай қалмақтардың туын жықты,

Баянның арасында бір асу бар,
Жалғыз жол тас пен ағаш арасы тар.
Қалмақтың бір батыры бұғып жатып,
Сол жерде қаза тапты көп қазақтар.

Бір күні ер Олжабай шықты тауға,
«Табам,—деп,—дарақыны өзім сауда.
Қалмақтың таудағы ерін өлтірем» деп,
Олжабай бұғып кетті ол қарауға.

Олжабай қарағайды аралады,
Тас тастан, садақ қолда көп қарады.
Олжабай жатқан қалмақ бұрын көріп,
Садақпен қос өкпеден тартып қалды.

Жығылды тас басынан қалмақ мұрттай,
Қарыштай оқ өтіп кетті бір қан жұқпай.
Қашады Баянтаудан қалмақ қолы,
Баянды тастап қашты түнде оқтай.

Бетімен қалмақ қашты, болды босу,
«Бір тосқан мың асқанға,—деген,—тосу».
Көтеріп қалмақ ерін Баянды алып,
Ат қойды сол асуға Жасыбай асу.

Абылай Сабындыкөлге тікті үйін,
Баянды ап, барлық қазақ болды жиын.
Тауына Қалмаққырған қалмақ қашты,
Соғысқа қалмақтарға болды қиын.

Бір күні хан Абылай бұйрық берді,
Қырық ер қалмақтарға қарсы жүрді.
Тауына Қалмаққырған келген кезде
Қалмақтар қазақ қолын тағы көрді.

Қалмақтың жиналыпты он мың қолы,
Қазақтың тағы болды анық жолы.
Батыр аял қыла ма ертең таңға,
Аралас соғыс болды, кімнің соры.

Көп қалмақ тастан қорған соққан екен,
Қалмаққа Қалмаққырған ойлап мекен.
Тарамай қазақ қолы кіріп кетті,
Қорғанды бұзды Олжабай қалмақ сенген.

Қорғанда болды үлкен қан төбелес,
Екі жақ соғыс салды, болып егес.
Қазақтан Дербісәлі батыр өлді,
Болды ғой екі жақ та көп қан төгіс.

Үш күндей соғыс сондай басылмады,
Басылу қайда соғыс асқындады.
Қан ақты қорған іші тасқын судай,
Жер дағы аяп, түршігіп тұрған сынды.

Бір жақта Олжабай жүр қырып қалмақ,
Сары, Баян, Малайсары қырар таңдап.
Жәнібек, Қазыбек те салып қырғын,
Бөгенбай бұ да қырды парлап-парлап.

Тұрысып күнде соғыс, бетті алды қазақ,
Батырлар бұл соғыста көрді азап.
Қазақтан алты жүздей адам өлген,
Шығынын Абылай хан алды санап.

Қалмақтан өлген жанға сан жетпейді,
Қалмақ та өз өлігін есептейді.
Ор қазып екі жаққа көмді өлігін
«Тоғыз мың сонда қалмақ өлген» дейді.

Олжабай бұзды қамал, соққан қорған,
Сол жерді қазақ алып орнап тұрған.
Көп қырғын екі жақтан болғаннан соң
Ат қойған осы тауға Қалмаққырған.

Рұқсат маған бер, ана.
Кеткен қолдың артынан
Мен де жетіп барайын.
Қалмақтан кекті алайын,

Қайтпасын менің талайым.
Жаратқан Ием жар болса,
Жауға ойран салайын.
Бір Құдайым жар болса,

Қалмақтан кекті алайын,
Көпке олжа салайын.
Осы жолдан тоқтатпа,
Қайтпасыншы талайым.

Артынан барып атама,
Араласып қалайын.
Сыртынан жүріп атамды
Жаудан қорғап қалайын.

Атаңа нағылет, ит қалмақ,
Жетісудан айырды.
Қыз бен ұлың құл болды,
Табанында жүн болды.

Бұл ызасы қалмақтың
Өтірік емес, шын болды.
Енді, ана, кетемін
Атам кеткен ізімен,

Әлі-ақ қуып жетемін.
Райымбек батыр

Ал сонда баласының кететініне көзі жеткен соң, анасы­ның
батасын беріп тұрып айтқаны:

Жәрдем болсын Құдайым.
Медет тілеп пірлерден,
Бір Құдайға жылайын.
Алла оңғарсын жолыңды,

Сенің үшін, ей, балам,
Мен құрбан деп жылайын.
Ғайып ерен қырық шілтен,
Адасса, жолға салып жүр,

Сыртынан қорғап бағып жүр.
Су атасы Сүлеймен,
Жаратқан Құдай жар болып,
Әруақтар бағып жүр.

Алла оңғарсын талабын,
Ашсын Құдай талайын.
Шын тіледі шырағым,
Не деп алып қалайын?!

Қалмақтан кекті алдырып,
Көңілдің бітір жарасын.
Құл етер күн болар ма,
Ит қалмақтың баласын.

Сескенбей жүр, шырағым,
Атаңа жетіп барасың.
Жолбарыс болсын жолдасың,
Пірлер сені қолдасын.

Ал сонда Райымбек батыр анасының батасын алып, сауыт-
қалқанын киіп, жауға керекті құралдарын толық асынып,
атасы Ханкелді бастап кеткен көп сарбаздардың артынан ізіне
түсіп, Аллаға сыйынып, жолға түсті:

«Оңғар, Алла жолды!» деп,
Пірлеріне сыйынып,
Сауыт-сайман киініп,

райымбек  батыр
Алла деп батыр жөнелді.
Кеткен қолдың соңымен,
Атасының жолымен,

Басына киген қалқаны
Жарастықты тонымен,
Бүкектетіп келеді,
Кейде аяңдап желеді.

Ойпаң жерден сырғытып,
Жарлау жерден қарғытып,
Аш бөрідей бүгіліп,
Сызып кетіп барады.

Астындағы Көкойнақ,
Бауырынан жарады.
Қолтығынан аққан тер
Тебінгіден сылпылдап.

Төрт тұяқтан шыққан от,
Шақпақ тастай жылтылдап.
Келе жатыр Көкойнақ
Ұршық еті бұлтылдап.

Құдай берген балаға
Айласы көп сананы,
Тауыса алмай кетіп барады,
Алыс жатқан даланы.

Жүрген жолын байқады,
Кеткен қолдың шамалап.
Бір тоғайға кіреді,
Іле өлкесін сағалап.

Жолбарыс шықты алдынан,
Жүрер жолын қамалап.
Айдаһардай ақырды,
Құйрығын жерге сабалап.

Жолбарысты көрген соң,
Садағын қолға алады,
Толғап тартып қалады.
Батырдың тартқан садағы

Жолбарысқа жетеді,
Жүректен барып өтеді.
Сонда батыр қуанып,

Бас салып мұны өлтіріп,
Терісін сойып бітеудей,
Шөп жұлып тығып ішіне,
Тірі кейпіне келтіріп,

Мінгізіп ап артына,
Алға қарай кетеді.
Мұның аты жолбарыс,
Кейде жүні бір қарыс.

Бүкек-бүкек желеді,
Кейде шу деп жас батыр,
Кейде аяңдап келеді.
Алдына тұрған белеске,

Сыдырып шығып қараса,
Кеткен қолды көреді.
Қарасын елдің көрген соң,
Жетіп келді жас батыр

Кеткендердің қасына,
Жалаң құрал асына.
Сәлем беріп бұл тұрады
Үлкен-кіші жасына.

Алған киіп қалқанын,
Жарқыратып басына.
Алмас қылыш белінде,
Садағын алған асына.

Тақымына тұрмайды,
Көкойнағы секіріп.
Келген жерін байқаса,
Ілеге кеткен сең жүріп.

Жолын тауып өте алмай,
Сарбаздардың бәрі де
Жатқан екен бекініп.
Райымбек батыр бұл тұрды,

Іленің суын жағалап.
Түсуге суға ойланды,
Қанатын құстай сабалап.
Мінгескен жүр жолбарыс,

Жиналды халық қамалап.
«Қайдан мұны алдың?» деп,

райымбек  батыр
Сұрады көп жұрт шамалап.

Арыстандай ақырды,
Атып алдым жүректен
Садағыммен батырды.
Жиналған сарбаздар Райымбек батырды көріп, қасына

Сонда Райымбек батыр тұрып: «Әкелер және құрбылар, сіздер
менің кім екенімді қазір сұрамаңыздар. Мына сел жүріп жатқан
суға түсемін, Алла жол берсе, сіздерді өткіземін. Сонан кейін
танысалық. Сіздер маған баталарыңызды беріңіздер»,—деп

бата сұрады. «Бала ыңғайлы екен, бата берелік» деп көпшілік
шуылдап, батасын берді. Райымбек батыр көптің батасын алған
соң өз атын өзі шақырып: «Райымбек, Райымбек!» деп тасып
жатқан суға іркілместен түсіп, ар жаққа өтіп, ар жақты жағалап

сен арқан беріңіздер және қолдарында айбалтасы болсын,—деді.
Айтқанын дайындай берді. Қырық жігітке қамыс, тал орды­
рып, оны құшақ жетпес етіп байлатып ұзындығын Іле суының
еніне жететіндей етіп дайындап: «Бір басынан арқан байлап

мен тақымыма басып ар жаққа өтемін, сіздер артқы жағынан
итеріп суға түсіріп, дем беріп айдаңдар»,—деп, өзі Көкойнақпен
тақымына басып ала жөнелді. Аман-есен байланған қамыстың
басын ар жаққа алып өтіп, мықтап бір ағашқа байлап, қайта

өтіп келіп, екінші басын байлап қойды да, «дем аламыз» деп
тамақтанып, жатып қалды. Ертеңіне қараса, екі ат қатар
өтетіндей күзер болып байланып қалған. Сарбаздарға хабарлап,
барлығын жиып алып, аман-есен судан өткізіп алды. Судан

өткен соң жиылып тұрған сарбаздарға аттан түсіп, сәлем беріп
тұрып, айқайлап өзін таныстырды:

немересі, Түкенің баласымын,—деді. Сонда жиналған халық
Ханкелдіге айтты:

қажеті жоқ. Болар бала өзін ерлігімен танытсын. Мен бұл ба­
ланы жас деп, айтпай, жылқы ішіне тастап кетіп едім. Міне,
артымыздан қуып жетіп, өте алмай, қамалып жатқан бізді
судан өткізді. Енді бала сіздердікі,—деді. Сонда топ басы ба­

тырлар тұрып айтты: «Осы соғысқа Райымбек басшылық етсе
дейміз»,—деп, барлық сарбаздар бір ауыздан шуылдапты,
тілегін қауым қабыл алыпты.

Райымбектің атын шақырып «Райымбек, Райымбек!» деп
ұрысқа кірелік,—деді. Бұған да барлығы қосылып, солай бол­
сын десті.
Сонда Райымбек батыр тұрып айтты: «Егер олай болса, сіздер

шын ықыластарыңызбен баталарыңызды беріңіздер»,—деді.
Рыскелді батыр бастап барлығы шуылдап, батасын берді. Сонда
Райымбек батыр тұрып айтты:

бұл соғыста қасықтай қаным қалғанша, аянбай ерлік етуге уәде
берем,—деді.

қалмақтан мінуге ат, ішуге азық дайындаймын,—деп Райым­
бек батыр жүріп кетті.
Алла деп батыр ұмтылды,
Қалмақтың көріп қарасын.

«Төрт түлік малын айдалық,
Қалдырмастан танасын.
Дұшпаннан малды айырып,
Құрталық сөйтіп, шарасын».

Шеттен кіріп жылқысын
Бір-бір бастан айдатты.
Қарсы келген қалмақтың,
Екі көзін жайнатты.

Райымбек батыр көк атты
Қалмаққа келіп ойнатты,
Заманақыр қалмаққа,
Осы жерде ойлатты.

Құлдықта жүрген қазақты
Бір-бір бастан босатты.

райымбек  батыр
Мінгізіп оған жақсы атты,
Жетелетіп тағы алды,
Кісі басы қос атты.

Жылап жүрген қазақты
Келе сала босатты.
Іледегі қалмаққа
Тағалы тай қоймайды.

Айдап жүріп малдарын,
Райымбек терең ойлады.
Осыменен батырың
Қайта келді қосына,

Заманақыр орнады
Тексіз иттің басына.
Қалмақ шыдап келмеді
Райымбектің қасына.

Найзасы бар қолында
Беліне қылыш асына.
Айдаған малды көрген соң,
Сарбаздары қазақтың

Жиылып келеді
Райымбектің қасына.
Райымбек сонда айтады:

Кеткен малың осы ма?
Мен сиынып Құдайға,
Ақырзаман орнатам
Кәрісі мен жасына.

Жараулы атын ұстаңдар,
Кел, жиылып қасыма,
Алда жатыр көп жұмыс,
Ағалар, енді тасыма!

Ал, сонда, Қорын ханның жақсы атын бағатын Әжіке деген
бай қалмақ бар екен. Іледегі малының амандығын білейін деп
келсе, тағалы тай қоймай, қазақ сарбаздары шауып алып кет­
кен. Бір Әжікенің малы емес, Іле өлкесіндегі қалмақтардың

малын тұтас сипаған және бір мұнша адамның өлігін көреді.
Әжіке мұны анықтап байқайын деп тоғай аралап келіп қараса,
жер қайысып жатқан сарбаздарды көреді.
7-205*

сұрады. Қалмақтар айтты: «Райымбек деген жас жігіт бар,
сиқыр екенін, шайтан екенін білмейміз. Қарсы шыққан атты
омырауымен соғып жығады. Қылыш шапқанда көз ілеспейді.
Астындағы аты да сағым сияқты. Өзі ат үстінде жүріп ойнайды.

Осындай бір пәле сияқты адам көрдік, өзі «Райымбек, Райым­
бек!» деп айқайлайды».
Бұл қазақ сарбаздарын әбден көріп, Әжікенің Қорын ханға
жылап айтқаны:

Қиналды біздің жанымыз.
Қазақтан келіп сарбаздар,
Талауға түсті малымыз.
Ішінде бар жас жігіт,

Ат ойнатып келеді,
Ұшқан құстай атылып.
Тізесін бұл жіберді
Қалмақтарға батырып.

Жылқыдан түк қоймады,
Ұрса, шалма түседі,
Асауға барып атылып.
Төрт түлік малды айдады,

Шеттен сойып жеп жатыр,
Сонда дағы тоймады.
Райымбек деген жас батыр
Нажағайдың отындай,

Жарқыратып қылышын,
Ауылға келіп ойнады.
Қолға түскен қалмақты
Домалатып байлады.

Астына мінген Көкойнақ
Тақымын қысып қойғанда,
Ұшқан құстай кетеді,
Көзді жұмып, ашқанша,

Көз ұшына жетеді.
Бір мезгілде қарасаң,
Ат үстінде тік тұрып,
Соққандай жел өтеді.

райымбек  батыр
Тік тұрып қылыш сілтесе,
Алмадай басты кеседі.
Жалғыз шауып келгенде,

Қанша кісі жабылса,
Қас қаққанша қоймайды.
Екі көзін қарасаң,
Жанған оттай жайнайды.

Қазақ жатыр, ей, ханым,
Шабуға бізді қамданып,
Ашуланба, ей, ханым!
Ал, сонда, Қорын хан Әжікеден бұл хабарды естіген соң, бас

қалың сарбаздарын бастап келіп, Райымбек деген біреу Іле
өлкесіндегі малдарды жиып алды дейді. Бір мұнша адамдарды
да өлтірген. Бұл рас болса, қазақты Құдай айдап, бізге құлдыққа
келген екен. Сен қасыңа үш адам алып, барып біліп кел,—деді.

Серке үш адамды ертіп алып, жүрген бойдан Іле жағасында
жатқан қазақ сарбаздарына келді. Сол уақытта Райымбек ба­
тыр ат ойнатып, қылышпен тал шауып, ат қарғытып жатқан
кезі екен.

Серке мұны көріп қайран қалады. Мынау қалай әдіс. Тіпті
ат та сағым сияқты ғой деседі. Қалай болса да, тіл алады деп,
бір адамын жіберді. Мұның елші екенін білген соң, Райымбек
батыр қасына Бақай батыр мен Аралбай батырды ертіп, Серкеге

Қорын былай деп тапсырма берді: «Қазақтар бізбен шабысамыз
деп әуре болмасын. Қолындағы малдарын қайырып және кел­
ген айыбын тартсын да, аманында қайтсын. Қайтпайтын болса,
бірі де тірі қалмайды»,—дейді.

толық дайындалсын. Төртінші күні Қорын ханның ордасын
бұзып, талауға түсіремін, тез қайт,—деді. Серке келіп айтты: