Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Құл-Мұхаммед М., төраға
Досжан А., төрағаның орынбасары
Асқаров Ә., жауапты хатшы
Қоғамдық кеңестің мүшелері:

Абдрахманов С.
Аяған Б.
Әбусейітова М.
Әйтімова Б.

Әлімбай Н.
Әуезов М.
Базылхан Н.
Байпақов К.

Биекенов К.
Бурханов К.
Ертісбаев Е.
Кенжеғозин М.

Қасқабасов С.
Нысанбаев Ә.
Өмірбеков Б.
Салғара Қ.

Сариева Р.
Сейдімбек А.
Сұлтанов Қ.
Таймағамбетов Ж.

Тұяқбаева Б.
Хұсайынов К.
«Мәдени мұра»
мемлекеттік бағдарламасын

іске асыру жөніндегі
қоғамдық кеңестің құрамы

жүз томдық
Батырлар жыры
44 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-436-7 (т. 44)
© Әдебиет және өнер институты, 2007

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мемле­
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын

әзірлеуді одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін жарияланған қырық үш томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы
болып саналатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек

айтқанда, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы,
діни дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз
томы, тарихи жырлардың үш томы, батырлар жырының он бір
томы, сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы әзірленіп,

баспа бетін көрді. Бұл басылымдардың он томы Қытайдағы
қазақ фольклорына арналғаны мәлім. Қазақ халқының рухани
қазынасы—фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безен­
дірілген жаңа басылымын оқырман қауым үлкен қуанышпен

қарсы алды. Алла қаласа, қазақ эпосының көркем үлгілерін
жариялау осымен шектелмейді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталған серияның
кезекті 44-томы батырлар жырына арналды. Бұл томға «Ер

Тарғын», «Ер Көкше», «Ер Қосай», «Сайын батыр» және
«Қарабек батыр» эпостары енгізілді.
«Ер Тарғын» жырының негізгі сюжетін қазақ халқының
ұлттық қалыптасу кезеңінен маңызды орын алатын ноғайлы

дәуірінің тарихи оқиғалары құрайды. Аталған эпостың бірне­
ше нұсқалары сақталған. Жырдың халық арасында кеңінен
таралған көркем үлгілерінің бірі—Марабай нұсқасы екендігі
мәлім. «Ер Тарғын» жырының осы вариантын орыс миссионе­

рі Н.Ильминский ХІХ ғасырдың 60-жылдарында жыршының
өз аузынан жазып алып, оны 1862 жылы Қазандағы «Универ­

құрастырушылардан
ілінбеген. Олардың алғашқысы 1882 жылы Қазанда башқұрт
елінің азаматы Мәулекей Юмашев (Жұмашев) жариялаған
нұсқа болса, екіншісін 1940 жылғы «Арал экспедициясы» кезін­

де осы өңірдің тумасы Жаңаберген Бітімбайұлы атты жыраудан
фольклоршы Марат Ахметов жазып алғаны мәлім. «Қарабек
батырдың» соңғы нұсқасы—көлемді әрі көркем, кестелі тілі­
мен жырланған кәделі туынды. 6720 жолды құрайтын жырдың

бұл вариантын «безендіруге» белгілі бір дәрежеде жыршының
жақын туысы саналатын ірі эпик ақындарымыздың бірі—
Нұртуған Кенжеғұлұлы да қатысуы мүмкін. Ең бастысы 44-
томға еніп отырған «Қарабек батыр» жырының екі нұсқасы да

қолжазба материалдарымен салыстырылып, толықтырылып
берілді.
«Бабалар сөзі» сериясының негізгі ұстанымдарына сәйкес,
қырық төртінші том ғылыми қосымшалармен толықтырылды.

Ғылыми қосымшаларға томға енген мәтіндерге жазылған
түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесе­
тін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге арналған түсініктер,
эпостың жинаушылары мен оның жырлаушылары туралы де­

ректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және ағылшын
тілдерінде жазылған түйін кірді.
Томның көлемі—31 б.т.

1913 жылы Қазан қаласында басылған
«Ер Тарғын» атты кітаптың 2-беті.

Ерте заманда бір Тарғын деген батыр өзінің қазақ халқынан
кісі өлтіріп, ханына қылмысты болып қашыпты. Қашып келіп­
ті қырық сан Қырым жұртына. Ол уақытта Қырымда қырық
мың мешіт бар еді, қырық ханы бар еді. Сол ханының үлкені

Ақшахан деген еді. Сол ханның қол астына келіп кірді. Сонда
ел арасында жүрді. Бірталай заман болды, айдан айлар өтті,
һешбір кісі мұның батыр екенін білмеді, тек қонақ болды да
жүрді. Ол уақытта Қырым жұртының арғы жағында бір жауы

бар еді. Он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт деген ханның елі
еді. Олалай, Бұлалай деген ноғайда көп батырлар өтсе де, Ола­
лай, Бұлалайдың елін бұрын алғандары жоқ еді.
Бұл уақытта Ақшахан талап етіп аттанды, неше мың шерік

әскер болып, сол Тарғын аттанған әскерлеріменен бірге аттанып
кетті, һешбір кісі де оған жүр деп айтпай-ақ.
Ол Тарғынның ол әскердің ішінде екенін тағы да һешкім
білмеді. Бұл аттанған әскер Торғауытқа барып жетті. Бұлар

барып жеткен соң, Торғауыт халқынан шың қағылып, бара­
бан соғылып, неше мың көп әскер жиылып, соғыс қылды. Жер
жүзіне қан сел болды. Олай болса да, һешбір бұзып ала алма­
ды. Алмаған себебі, қамалдың ішіне кіре алмады, сыртында

тұрып ұрыс қылды. Ол уақытта Тарғын батыр ұрысқан жоқ еді,
һешбіреуі де мұны танып, «соғысқа бар» деп айтпаған соң, енді
Ақшахан көп кісілерін өлтіріп, Торғауытты ала алмай, кері
жұртына қайтпақ болды.

Ақшахан жұртына қайтпақ болып тұрғанда:
Тарғын сынды батырың
Қайтарын жұрттың біледі,
Алладан пәрмен тіледі.

Құйысқанын қысқартып,
Ер Тарғын
(Қазан басылымы, 1913)

батырлар  жыры
Екі айылын бек тартып,
Енді атына мінеді.
«Өлгенім жақсы, Құда деп,

Тоғыз сандай Торғауыт,
Он сандай Оймауыт
Барабан соғып, шың қағып,
Алдымнан әскер жүргізіп,

Бұйым болды бұ да» деп,
«Аллалап» батыр шабады.
«Жалғыздың жары—Құда» деп,
Сары ала туы салбырап,

Шапты батыр тебініп,
Жалмауыздай емініп.
Сырттағы жүрген әскерге
Қарамайды бұл батыр,

Ішкі қамалға кірді желігіп.
Бұл Тарғын қамалға кірген соң, Ақшаханның әскерлері
бұның
Тарғын

екенін
танымаса
да:—Е,
тәйірі

біздің
ноғайымыздың бір батыры ғой,—деп, соңынан олар да кірді.
Сонан соң бұлар қамалды бұзып алады, көңілдері ашылды.
Ақшахан қуанып еліне қайтты. Елге келген соң, таранып ты­

ныштанып көңілі қош болған соң, тағында отырып Ақшахан
үкім қылды:—Сол жауды бұзып алған батырды тауып маған
алып келіңіз,—деп. Онан соң ол Тарғын батырды тауып, хан
алдына алып келді. Хан оныменен көрісіп, жөнін сұрап:—Сен

кімсің?—дейді. Тарғын айтты:—Мен қазақпын,—деді. Хан
айтты:—Сен қазақ болсаң, біздің жұртымызға неге келдің,
не жұмысқа келдің?—деп. Онда Тарғын айтады:—Мен
ханымыздың бір жақсы бегін шаһид еттім, онан соң жұртым

тынышсызданды, сол себептен сіздің қоластыңызға қашып
келдім,—деді. Сонда хан айтты:—Сен кешегі жауды бұзған
қайратыңды сені тынышсыздаған жұртыңа көрсетпедің бе?—
дегенде, Тарғын айтады:—Нақақтан өз жұртымды жылатуға

шариғат қоспайды,—деді.
Онан соң Ақшахан үкім жүргізіп, Тарғын батырды
әскербасы қылды. Бұл батыр әскербасы болған соң, күні-түні
жарақтанып, сақтанып жүрді. Ол уақытта Ақшаханның бір

батырлар  жыры
бенен сөйлесіп, ойнап-күліп отырдым. Сізден басқа һешбір кі­
сіменен Жалмамбет мырза өлгенінен бері сөйлескенім жоқ.
Енді сіз арқылы мырзаның қайғысы менен көтерілсін, менен

хабар болған уақытта менің жаныма келіп жүріңіз. Менің сіз­
ді шақырған лебізімді һәркез жерге тастамаңыз,—деді.—Бұ
айтқан жарлығыңызды қабыл алдық,—деді де, Тарғын батыр
қайтып кетті.

Һәр заман Ақжүніс бұ Тарғын батырды уақытыменен
шақыртып алып жүрді. Бір замандар болғанда, бұ қызды бір
ханның баласына айттыруға жаушы келді. Сонда Ақшахан
қызына кісі жіберіп сұратты:—Мына айттыруға жаушы келіп

жатыр, менен рұқсат, қызымның өзінің күйеуге барғысы келе
ме екен, келмей ме екен?—деп білмек үшін. Сонда қызы айт­
ты:—Әкем маған үш күн фұрсат берсін,—деді. Қыз бұл үш
күн ішінде Тарғын батырды шақыртып алды да, Тарғынға айт­

ты:—Мына мені бір хан баласына айттыруға жаушы келіп жа­
тыр екен. Әкем мені ол ханның баласына бермекші болып, ме­
нен рұқсат сұрай, маған кісі жіберіпті. Мен ондай хан баласына
таңсық емеспін, өзім де хан баласымын, сұлуға таңсық емеспін,

өзім де сұлумын. Мен сондай кісіге барамын, кімнің бақыты зор
болса,—дейді. Енді мені осындай кісіге қор қылғанша, егерде
батыр екенің рас болса, сен мені ал да қаш, мен саған тиемін,
сенен басқа һеш кісіге тимеймін, көңілім бек саған ауды. Егер

де маған келмесең, мен шыдап тұра алмай, сенің қайғыңнан
өлемін,—деді.
Онан Тарғын бұ қызды Ақшаханның «қанатты қара»
дейтұғын бір жорғасына мінгізді де, алды да қашты. Үш күн

кетті, үш күннен соң, хан қызының қарауылшы құлдары
Ақшаханның бір қазысына барып хабар берді:—Солай ханның
қызы Ақжүніс сұлу сарайында жоқ, қашып кетіпті. Білмейміз,
кімменен қашқанын,—дейді. Онан қазы барып Ақшаханға ха­

бар беріп еді. Хан айтты:—Ол жалғыз қашқан жоқ шығар, бір
жігітпенен қашқан-ды, жігіттерді түгендеңіз,—деді. Жігіттер­
ді түгендеп қараса, Тарғын батыр жоқ болды. Сонан соң ханға
хабар берді. «Солай, Тарғын батыр жоқ»,— деп. Сонда хан айт­

ты:—Мұнда оның ру-туғаны жоқ, өз жұртынан қашып келген
жігіт еді. Ол жоқ болса, алып қашып кеткен-ді,—деді. Онан соң
өзіне қараған бүтін ел-жұртын жиды да, һүкім айтты:—Мен
бұ қызымның ол қазақпен кеткеніне риза емеспін, ол қара кісі

ер  тарғын
еді, қызым кетсе керек еді хан баласыменен, сүйек қорлап қара
кісіменен кетті, сол қызымды кім қуып жетіп айырса, сол кісі
алсын!

Құй, бай болсын, құй, ол жарлы болсын, құй, жас болсын,
құй, қарт болсын, тек кім айырса, сол алсын, егерде қуып жетіп
өлтірсе, құны жоқ болсын. Тек Тарғыннан айырыңыз да, өзіңіз
алыңыз,—деді. Оның үшін қызыма бек қатты көңілім қалып

өкпеледім, соның үшін айтамын,—деді.
Хан солай деген соң, жұрт қуды, бір мырза екі атпенен, бір
мырза үш атпенен, тапқан кісі атын жетелей берді, бір атым бол­
дырса да, бір атпенен қуып жетермін деп, әскер былай далаға

шыққан соң жиылып кеңесті:—Біз мұны қусақ та, ол бізге
бермес, оны ала алмаспыз,—деп, егер де қаһары келсе, біздер­
ге қырғын таптырар,—деді де, жұрт қорқып, қумай үйлеріне
қайтты. Сол қуарға шыққан кісілердің ішінде алпыс беске кел­

ген бір қарт кісі бар еді, бір-ақ сол қайтпай қалды:—Мен үйден
бір қуамын деп шыққан соң, қумай үйге қайтып барғаным да
өлім, қуып барып өлгенім де бір өлім, мен қайтпаймын, қуамын,
қазам жетсе өлермін, шамам келсе, ол қызды алармын,—деді де,

қуып кетті. Бұл қуып жетіп келе жатқанда, кетіп бара жатқан
Тарғынның астындағы Тарлан аты пысқырды. Ол ат артынан
бір жау келе жатқанда пысқыратын еді. Тарғын аты пысқырған
соң, артына қараса, артында бір жалғыз кісі келеді екен.

Сонда Тарғын сөйледі,
Сөйлегенде не дейді:

Қыз да болсаң мұңдасым,
Қолаң шашты, қой көзді,
Әйелде ару сен едің.
Аш арыстан жүректі,

Палуан жолбарыс білекті,
Жігіттің мәрті мен едім.
Құдыреті күшті Құдайым,
Сындырмағай белімді,

Тарылтпағай жерімді.
Не дей заман білмеймін,
Арт жағыма қарасам,
Қайнаған қара ол бұлттай,

батырлар  жыры
Қайнап біткен болаттай,
Тұлғасына қарасам,
Сайдан шыққан құла аттай,

Қабағы тастай түйілген,
Лашын құстай шүйілген,
Жеңсіз берен киінген
Жалғыз қара көрінді.

Енді жүрсем, қашты дер,
Әруағым менің басты дер,
Менен қорқып састы дер.
Ажалым болса бұ жерден,

Жемей қоймас жебір жер,
Кіргізбей қоймас қазған көр.
Толғана мойнын бұрады,
Ақжүніспенен екеуі

Аз әңгіме құрады.
Жалғыз қара келгенше,
Қашатұғын қатын ба,
Қасқайып қарап тұрады.

Ертеңнен шапса, кешке озған,
Ылдидан салса, түске озған,
Томаға көзді қасқа азбан.
Біткен сүйек дулантып,

Саурысын бедеу сылантып,
Дауылдай жалы суылдап,
Құйрығы құйындайын шуылдап,
Теріскейден төмен желеді.

Ақжүніс пен Тарғынды
Көріп көңілін бөледі.
Алпыс бесте жасы бар,
Қорқатұғын ер емес,

Салып жетіп келеді.
Келді, Тарғын көреді,
Бұ да өзіндей ер еді.
Қарсы алдынан қараса,

Алпыстан асқан ағасы,
Ақ сақалды бабасы.
«Жасы үлкен ағам,—деп,
Ақ сақалды бабам»,—деп,

ер  тарғын
Тарғындайын еріңіз
Әлгі келген қартыңа
Иіліп сәлем береді.

Қарсы алдынан қараса,
Омырауы даладай.
Әлпетіне қараса,
Тамнан соққан моладай.

Ердің берген сәлемін
Жақсы құптап алады.
Енді Тарғын сөйлейді:

Тамам таудың арасын?
Аруағыңды байқасам,
Қаптаған қардай борайсың.
Көк бүркіттей түйіліп,

Лашын құстай шүйіліп,
Қай сапарға барасың?
Сонда қартың сөйлейді:

Маңдайдағы құндызым,
Ажары сұлу көркем-ді,
Қыз да болса серкем-ді,
Ақжүністей аруды

Алып қашып барасың!
Беліме семсер ілемін,
Жазығым қарттау болмаса,
Бір Тәңірден тілеген,

Қазам жетсе өлемін.
Егер қазам жетпесе,
Қасыңдағы Жүністі
Айырып ала кетемін.

Асудан соққан жел едің,
Жолдасымды бергендей
Қай батырдан кем едім?!
Менен қызды алғандай,

Өзің қандай, мен қандай,
Айтшы жөніңді, кім едің?!
2–252

батырлар  жыры
Сонда қартың сөйлейді:

Мен де өзіңдей кен-дүрмін.
Менің жөнім сұрасаң,
Қырық сан қырым елінде,
Асыл жауһар белінде

Арғы атам—Ер Күлік,
Өзімнің әкем—Қоянақ,
Мен—Қоянақ ұлы Қарт Қожақ.
Оза шауып олжа алған,

Таласты жерде жүлде алған,
Жасанған, жауға қол салған,
Ортадан ойып жол салған
Қарт Қожақ деген ер едім.

Өрттей қаулап жанасың.
Ерлігіңнен мінің жоқ,
Ер де болсаң бұл қызды
Нағылып менен аласың?!

Көк сүңгіні салармын.
Балдағы алтын ақ берен
Қызыл қанға малармын.
Тәңірі тізгін оңдаса,

Не көрмеген бейбақпын,
Ер де болсаң алармын.
Жер жазығы төмен-ді,
Сені қорқақ демен-ді.

Әуелгі кезек менікі,
Соңғы кезек сенікі,
Қалаған жерден атамын.
Айтпай туған ер болсаң,

Кезегімді бер енді.
Сонда Тарғын сөйлейді,
Толғай мойнын бұрады,
Әңгіме-дүкен құрады.

Бұл жанынан қорқар ер емес,
«Кезегін баба алсын» деп,

ер  тарғын
Қарт қояндай қасқарып,
Қарсы қарай тұрады,
Шошынып тізгін жимады.

Буырқанды, бұрсанды,
Мұздай темір құрсанды.
Жау жағадан алған соң,
Беренге батыр симады.

Бұ сықылды батырды
Қарт Қожақтай еріңіз
Атарына қимады.
Әруақты туған ер дағы

Тарғынды Қожақ сыйлады.
Тарғын бұ Қарт Қожаққа кезек беріп, «атсаң ат» деп, қарсы
қарап тұрып еді, Қожақ мұны сыйлап атарға қимайды:—Не
үшін десеңіз, мен алпыс беске келген, сақалым қуарған бір қарт

шалмын. Қой, жас болса да қасындағы Ақжүністей сұлуды
қиып, һәм өзінің жанын қиып, маған қарсы тұрды, бұл бек ба­
тыр екен, мұның өзін де атпайын, атын да атпайын, тек мұның
қорамсақтағы жүз алпыс кез оғын жалғыз доғал оқпенен атып

уатайын, соныменен өзімнің оны аяп атпағанымды білдірейін.
Сонан бұл ақылды болса, ойлап білер де, қызды маған тастар да
жүре берер,—деп, бір жалғыз доғал оқпенен салып қалғанда,
Тарғынның қорамсақтағы жүз алпыс кез оғын шіл пара қылып,

уатып кетті. Сонан соң Тарғын «кезегің болды ма?» деп,
қылышын суырып Қожаққа дүрсе қоя берді. Қожақ айтты:—
Тоқта! Менің кезегім біткен жоқ,—деді,—мен сені аяғаннан
өзіңді атпай оғыңды атып едім, өзімнің ерлігімді білдірмек

үшін. Егерде ақылы болса, менім аяғанымды білер де, қызды
тастар да, жүре берер,—деп. Сен менің аяғанымды білмедің, ен­
деше барып тұр! Жаңадан өзіңді тура атамын,—деді.
Сонда Тарғын ойлады: «Мұның мұнысы рас екен. Бұл ғой

менің өзімді байлап атса, таудай өзіме, таудай атыма тигізбей
ме? Аяғаны рас екен, мен мұның қадірін білейін»,—деді де,
қызды тастады да жүре берді. Сонан Қожақ қыздың қасына
келіп еді, қыз атынан түсіп, киімін басына бүркенді де жы­

лай берді. Сонда Қожақ айтты:—Сен неге жылайсың, сен мені
қарт деп жылаймысың, жә болмаса жаман деп жылаймысың?
Әкеңнің айтқан уәдесі бар. Кім қызымды қуып жетіп айырса,

батырлар  жыры
сол өзі алсын. Егерде өлтірсе де, құны жоқ деген, көп жылай
берсең, басыңды қылышпенен кесіп жүре берермін,—деді.
Қарт та болсам, мен жек көретұғын қарт емеспін, һешкімнен

де кем емеспін. Сен бүйтіп жылай бергенше, тұр, жылама!
Басыңдағы бүркенгенің [ді] ал, өзіңді маған көрсет. Басыңды
да, қасыңды да, бойыңды да, қабағыңды да, жарасаң аламын,
егер де бір жерің жарамаса да алмаймын,—деді. Сонда қыз

Атыңның басын тарт, Қожақ!
Менің немді сұрайсың?
Бұқар барсаң, қолаң бар,
Қолаңды көр де, шашым көр!

Зергер барсаң, қасында
Алтыннан соққан түйме бар,
Түймені көр де, басым көр.
Молдаға барсаң, қасында

Қиюлы жатқан қалам бар,
Қаламды көр де, қасым көр!
Емран барсаң, пісте бар,
Пістені көр де, мұрным көр!

Һәр шаһарға қарасаң,
Құрулы тұрған күзгі бар,
Күзгіні көр де, көзім көр.
Самарқан барсаң, сандал бар,

Сандалды көр де, тісім көр!
Ұсталарға барсаң, қасында
Тартулы жатқан сымдар бар,
Сымды көр де, қолым көр!

Тоғайға барсаң, тоғайда
Домаланған қоян бар,
Қоянды көр де, жоным көр!
Қара жерге қар жауар,

Қарды көр де, етім көр!
Қар үстіне қан тамар,
Қанды көр де, бетім көр!
Мен Қырымның ішінде

ер  тарғын
Ата менен анамның
Асыранды қазы едім.
Қойда бағлан қозы едім,

Жылқыда шаңқан боз едім.
Қытай менен Қырымнан
Тамам жақсы жиылса,
Аузындағы сөзі едім,

Менің немді сұрайсың?
Бұл уақыт болғанда,
Бұ заманның шағында,
Жылап тұрған көзім бар,

Жалынып тұрған сөзім бар,
Өксіп тұрған жасым бар,
Әуре болған басым бар.
Алғанымнан айырма,

Мені өзіңе қайырма!
Батыр Қожақпын десең,
Біз сықылды бейшара
Жылап тілек еткен соң,

Тілекті бермес болар ма,
Сіз сықылды асылдар!
Бес жасыңда Қарт Қожақ
Жас шыбықтан жай тарттың,

Жалғыз шиден оқ аттың,
Атқан оғың жоғалттың,
Кәне шыққан мүйізің?!
Он жасқа келгенде,

Қызыл-жасыл киініп,
Қынай белің буынып,
Қызбалықты көрініп,
Бала болдың бір кезек,

Қане, шыққан мүйізің?!
Жиырма беске келгенде,
Ақ балтырың түрініп,
Оймақтай аузың бүріліп,

Қарт бурадай қамданып,
Қас батырдай шамданып,
Сыртыңнан дұшпан сөз айтса,
Шыныңменен арланып,

батырлар  жыры
Қызды бақтың бір кезек,
Қане, шыққан мүйізің?
Отыз беске келгенде,

Қоңыраулы найза қолға алдың,
Қоңыр салқын төске алдың,
Жауды көрсең, шүйілдің,
Жеңсіз берен киіндің,

Көк серек атты борбайлап,
Қамалды бұздың айғайлап,
Қане, шыққан мүйізің?!
Қырық бес жасқа келгенде,

Қырым деген шәһардың
Жел жағына қаласың,
Ық жағына панасың.
Қырдан қиқу төгілсе,

Елге таман үңілсе,
Мың кісіге бір өзің
Сұспай жалғыз барасың,
Қане, шыққан мүйізің?!

Елу беске келгенде,
Топқа бардың бой түзеп,
Дауға бардың тіл безеп,
Билік сұрадың бір кезек,

Қане, шыққан мүйізің?!
Алпыс беске келгенде,
Сақал-мұртың қуарып,
Бойға біткен тамырдың

Бәрі бірдей суалып,
Алайын деп тұрмысың,
Мені көріп қуанып?!
Өлтірсең де тимеймін,

Теңдік берсең, сүймеймін.
Бұрын батыр болсаң да,
Сенің басың бұ күнде
Жерде жатқан қу тезек!

Сонда Қожақ ойлады: «Бұ ғой менің бес жасымнан елу бес
жасыма келгенше, менің не қылғанымның бәрін де тапты. Енді
тап менің өзімнің қасымда жүргендей асылзада патшаның ба­

ер  тарғын
ласы тағы енді менің бұ елу бес жасыма шейін не қылғанымды
тапқанда, алпыс жасымдағымды таппай ма? Мұны мен ал­
сам, обалына қалады екенмін»,—деді. «Енді бұ асылзаданың

баласының тапқан сөзін таппады демейін, мұны өзінің сүйгеніне
қосайын!»,—деді де, Тарғын батырға қосты да қоя берді.—
Барыңыз, менен озған дәурен екеуіңізге құтты болсын!—деп.
Тарғын ол қызды алып, сол кеткеннен кетіп, Еділдегі

Орманбеттің он сан ноғайына барды. Он сан ноғайдың он ханы
бар еді, сол он ханның ішінде бір Ханзада деген ханы бар еді. Сол
ханның қол астына барып бір бидің үйіне қонып еді. Би мұнан
сұрады:—Сіздің асылыңыз кімнен?—деді. Тарғын айтты:—

Біздің асылымыз қазақтан,—деді. Әмә, бұ уақытта асылым
қазақтан болса да, Қырым жұртына жақынбыз,—деп.—Олай
болса сіздің атыңыз кім?—деді. Сонда Тарғын айтты:—Менім
атым—Тарғын,—деді. Ол би айтты:—Қасыңдағы жолдасың

кім?—деді. Тарғын айтты:—Жолдасым—Ақшаханның қызы
Ақжүніс сұлу,—деді. Бек айтты:—Ақшахан патшаның қызы
Ақжүніс сұлу бұ болса, сахараға шығып, жұрт асып жүргені
не себептен?—деді. Сонда Тарғын айтты:—Мен алып қашып

жүрмін,—деді. Онда бек айтты:—Ақжүністей сұлуды алып
қашып жүретұғын сен қай Тарғынсың?—деді. Онда Тарғын
айтты:—Олалай ханның Торғауыт деген жұртын харап еткен­
мін,—деді. Енді бек бұларды бегрек те сыйлады. Сыйлаған

себебі, мұның ерлігін есіткені бар еді, соның үшін сыйлады.
Онан соң бұл бек Ханзада ханға барып мағлұм қылды. Хан есіт­
кеннен соң, Тарғын менен Ақжүністі шақыртып алып, бір ал­
тын сарайдың ішіне кіргізді де, хан бекке айтты:—Бұл батыр

Ақжүністің қасында он күн, он бес күн отырған соң, жұртын,
тағы батырларын, мырзаларын, шораларын сағынар, онан соң бұ
дертті болар, іші шерлі болар. Бұл батырға менім қоластымдағы
батырларымды, шораларымды, аралатып көрсетіп, үйір қыл!

Сүйтіп аралатып болған соң, Ақжүністің қасына алып кел, со­
нан соң ол мұндағы жақсыларды көріп, таныс болған соң, өз
жұртын сағынбас,—деді. Сонан соң бұ бек ханның жарлығы
бойынша Тарғын батырды жұртын аралатып, жақсыларын

көрсетіп таныс қылып, ханға алып келді де, үйіне кіргізді. Бұ
Тарғын батыр жұртты аралап, қайтып келген соң, барша Хан­
зада ханның батырлары, мырзалары, жақсылары жиылып хан­
дарына келіп, ханменен мәслихаттасып, сөйлесіп, Тарғынның

батырлар  жыры
ерлігін, батырлығын ханнан сұрап білді. Сонда барша жиылып
отырған мырзалар, билер айтты:—Бұ Тарғын батыр болса,
біздер оны бек құрметтеп сыйладық, сіздің жарлығыңыз жер­

де қалмасын»,—деп. Тағы да ханнан өтінді:—Бұ Тарғын ба­
тыр болса, біз мұны Шаған деген судың бойындағы қалмаққа
жұмсалық, ол қалмақты Шағанның бойынан ығыстырып, бізге
жерін тартып алып берсін,—деді.

Сонда хан Тарғынды шақыртып алып айтты:—Сен өз
жұртыңнан қашып Қырым жұртына бардың. Ол Қырым
жұртының Олалай, Бұлалай деген жауын алып бердің. Һәм
сен біздің қоластымызға келген соң, мынау Еділден шыққан

Шаған дейтұғын судың бойындағы қыл жалаулы көп қалмақты
ығыстырып, солардың жерін біздерге тартып алып бер,—деді.
Сонда Тарғын:—Бәлі, бас тақсыр, жарар,—деді—Алла тіле­
се, бірақ менің қасыма үш кісі жолдас беріңіз!—деді. Хан айт­

ты:—Кімдерді аларсың?—деді. Тарғын айтты:—Бізге беріңіз
Қарасайұлы Көбенді, Алшағырұлы Тегенді, Өмірұлы Себен­
ді. Сол үшеуімен барып қарармыз, бізге айтқан жарлығыңыз
жерде қалмас,—деді де, үш кісі жолдасын алып, Тарғын батыр

қалмаққа барып жетіп, қалмақты Шағанның басына қарай бо­
стырды. Қалмақтың әруағы қашып, бұларменен босқын тау­
ып, ұрыса алмады. Қалмақты Шағанның басындағы белден
асырды, қонысы [н] адыра қалдырды, сонан соң бұ батырдың

көңілі бұзылып Шағанның басындағы белдің үстіне бір жалғыз
біткен емен бар еді, сол еменнің басына барып шықты, егерде
қалмақтың бізбенен ұрысарға ойлары болса, әскер жиғанда
соны қарайын деп. Сол еменнің басында бір жалғыз-ақ көлденең

біткен бұтағы бар еді, сол бұтағына атша мініп отырса, ол
бұтақтың түбі шіріген екен, бұтақ сынып жерге түсті, Һәм
Тарғын да бірге түсті. Тарғынның сонда бел омыртқасы буы­
нынан шығып кетті. Сонда қасындағы үш жолдасы өздерінің

найзаларын төрт бұрышты қылып қиындастырып, Тарғынның
найзасының төртбұрышына екі аяғын, екі қолын байлап алда­
рына өңгеріп, екі айда Ханзада ханға алып келді. Ханзада бұл
батырды неше кіре бақтырып қараса да, һешбір жазыла алма­

ды. Жатқан орнынан қозғала алмады. Ол уақытта бұ Ханзада
ханның елі Бұлғыр тау дейтұғын таудың ішін жайлайтұғын еді.
Бұл Бұлғыр таудың ішінде алты бұлағы бар еді. Бұ Бұлғыр та­
удан ханның елі көшті де, баяғы қалмақтың жайлауы Шағанға

ер  тарғын
барып қонды. «Тарғынды Шағанның бойына барып қонған соң,
қайтып келіп алармыз» деп, Ақжүніс сұлуды, Тарғынды Тар­
лан атыменен, атын арқандап жұртқа тастап кетті, алты-жеті

күндік азығыменен. Бұ тастап кеткен азығы таусылды. Хан­
зададан һешбір кісі келмей, Тарғын менен Ақжүністің азығы
жоқ, арқандаулы тұрған Тарлан атты бағатұғын кісі жоқ, бұлар
аштан өлмекші болып өлім халіне жетті. Сол уақытта Тарғынға

қайғы түсті. Мұның Қырым жұртында қырық құрдасы бар еді.
Һәм бірнеше мырзалары бар еді. «Олардың қасында болсам,
мұндай пәлеге ұшырамас едім,—деп,—менің бір қызға бола, өз
жұртымнан айрылып, бұл жұртта жатқаным қате екен»,—деп

Бұлдырап тұрған құрғыр тау.
Қаптай қонар елім жоқ,
Елім, күнім кәрі боз.
Сөйлесетұғын тілің жоқ,

Ел таптырар ма екенсің?
Арысаң да, жануар,
Көрсетер едің бір қара,
Саған мінер белім жоқ,

Белге қылар емім жоқ.
Бұ шамаға келгенде,
Ажалым аштан болды ма,
Ауызға жеуге жемім жоқ?

Егер өлсем бұ жерде,
Сүйегімді ұстар теңім жоқ!
Көк шалғынның үстінде
Көгеріп келіп жатырмын,

Үстіме киер кебін жоқ!
Еңіреп жүрген ер едім
Қаптаған қара борандай
Өткені ме дүние боқ?!

Ащылы тоғай Алабас,
Ақ сары алдым Бозағаш,
Алтынды сарай, қара шаш.
Алабастан боран бораса,

батырлар  жыры
Тұлпардан туған талаудың
Артынан телміріп қиқу таянса,
Қара терге боялса,

Алдынан найза бойы жар келсе,
Жабыдайын жалтаңдап,
Жануар түсер жерін қарамас.
Қапыда өткен дүние-ай,

Тұяғына айдай таға қақтырып,
Еділдің күзгі қатқан көкше мұзында
Шауып кетсем тая алмас.
Қарындасы кімнің бар болса,

Жамандық жер кез келсе,
Көкіректегі жанын аямас.
Жаттың жаман болмағы,
Жамандық жер кез келсе,

Ат саурысын бір берсе,
Қайырылуға жарамас.
Шағанның бойын шаңдатып,
Кешегі кеткен ит ноғай

Жұртына тірі тастап кеткені,
Есімнен қалмас бүйткені!
Ақжүністей аруым,
Болғаныма мұнан да

Ит тигендей арам ас.
Көк көгершін, көгершін,
Көк кептер ұшар жем үшін.
Баданамды баса бөктеріп,

Қасыма жаттан жолдас ертіп,
Күн-түн қатып жортқанмын.
Атаңа некес қалмақтың
Жайлау, қыстау жері үшін,

Еділден шыққан ен Шаған
Қалмақтан ноғайға тартып әпердім,
Атамнан арыстан туған ер үшін.
Атаңа нәлет, ноғай-ай,

Елемеді өзімді,
Сыйламады сөзімді.
Жаудыратып көзімді,

ер  тарғын
Тастап кетті жұртына
Бір мертіккен бел үшін.
Қапыда өткен, дүние-ай,

«Тарғын, Тарғын» дейтұғын,
Қолынан сарқыт жейтұғын,
Жамандық жер кез келсе,
Қайрылмай кетпен дейтұғын

Қарасайұлы Көбенді,
Алшағырұлы Себенді,
Бірге жортқан жолдасым,
Бейілі жаман оңбасын!

Осындай қиын жерлерде
Келмей кетті не үшін?!
Аяукенің ауыр қол
Алты күндей атысып,

Қара қанға батысып,
Бәрін бірдей қырғанда,
Саяға шығып тұрғанда,
Балалы марал келгенде

Қоянақұлы Қарт Қожақ
Баласын байлай атқанда,
Атқанына жығылмай баласы,
Ақсай басып өткенде,

Біздің деңге жеткенде,
Тарғын созып тартқанда,
Атқан оғы маралдың
Атасының қос жауырынынан өткенде,

Иегін сүйей жатқанда,
Қасымдағы қырық жігіт
Суыра алмады оғымды—
Тасқа кірген тартқанда!

Қайда өткен, дүние-ай,
Басымнан дәулеттің құсы ұшты ма,
Фәлактің қайғысы мұндай қысты ма?!
Ішім оттай жанады,

Жалыны жүрегімді шалады,
Бұ істерді айтқанда.
Дін кәуірге болмаған,
Оған тиген оңбаған.

батырлар  жыры
Азау деген аз қала—
Алпыс атын бақтырған,
Үлкені һәр не қылса жақтырған.

Ақ Сыбанның баласы
Ақ айуанды жүһүттың
Алпыс атын алған мен едім!
Сол сапардан үйге қайтқанда,

Балтаға бардым тал үшін,
Талды кестім сал үшін.
Айналасы алты айшылық Еділге
Тарланды талай-талай салғанмын.

Еділдің арғы жағында
Атаңа нәлет қалмақтың
Сыңсып жатқан малы үшін,
Аттанбадым олжа үшін.

Аттанғанмын кәуірге
Атамның ежелден
Ескі кегі бар үшін.
Қолаң шашты, қой көзді,

Қастауыш қасты Ақжүніс,
Айттым сені Құдай жолына.
Кешегі ноғай жұртына
Тастап кеткенде,

Көкіректегі шыбындай жан үшін.
Айналайын, Тарланым,
Бектер мінген бедеуге
Сен тұрғанда бармадым!

Қырдан қиқу төгілсе,
Елге таман үңілсе,
Жалғыз-ақ сені қармадым!
Қиялай қиқу болғанда,

Қараңғы тұман толғанда,
Сеніменен еді дәрменім.
Мінбей, түспей қарыдың,
Арқанда тұрып арыдың.

Алдыңа келіп бітсейші,
Қамысты көлдің құрағы.
Суғаратұғын балам жоқ,
Алладан басқа панам жоқ,

ер  тарғын
Тәңірі қылды, шарам жоқ.
Маңдайыңнан ақсайшы
Құрғыр, Қаратаудың бұлағы!

Қаламдай қасы сүрілген,
Оймақтай аузы бүрілген
Ақжүністей арудың
Алғанынан айырып,

Сөнгені ме енді шырағы?!
Құдыреті күшті Құдайым,
Ақжүністей арудың
Көз алдында көлбектеп,

Ашыққаннан еңбектеп,
Көзіме менің көрсетпей,
Алдыма келіп өлсейші,
Киіктің жалғыз жетім лағы!

Менің бүйтіп жатқаным—
Өз шәһарымның жырағы!
Еңірей-еңірей кетейін,
Қырымда қалған ерлердің

Есіткей тағы құлағы!
Сол батырлар келмесе,
Жайымды солар білмесе,
Кеткен жақтан қайрылып,

Бір-бірінен айрылып,
Екеумізге кім келсін?!
Атам қалды дейтұғын
Өзімнен туған балам жоқ.

Балам қалды дейтұғын
Атам менен анам жоқ!
Бауырым қалды дейтұғын
Ағам менен інім жоқ!

Белімнен басқа жарам жоқ,
Ауызға жерге парам жоқ.
Бір қайрылып келмеді,
Не болғаным білмеді,

Ер Тарғынды көрмеді.
Атаңа нәлет, ақсүйек
Ойлай-ойлай қарасам,
Ханзада ханнан сараң жоқ!

батырлар  жыры
Асыл туған Ақжүніс,
Күнді бұлт қоршайды.
Күнді байқай қарасам,

Күн жауарға ұқсайды,
Айды бұлт қоршайды.
Айды байқай қарасам,
Түн жауарға ұқсайды!

Көгілдірін еріткен
Көлдегі қулар шулайды.
Шулағанға қарасам,
Көктен сұңқар соғылғанға ұқсайды.

Бойды байқай қарасам,
Қол-аяғым көсіліп,
Аузы-мұрным ісініп,
Алланың хақ бұйрығы

Маған таянғанға ұқсайды.
Көктен бұлт сөгілсе,
Көктеп болмас не пайда?!
Көктегі жұлдыз сиресе,

Есептеп болмас не пайда?!
Көлденеңдеп тұрған тұлпарым,
Шабысыңнан маған не пайда?!
Көріп алған көрікті едің,

Таңдап алған текті едің,
Маған теңіңнен сенің не пайда?!
Алладан әмір болған соң,
Жас мезгілі толған соң,

Көрмеймісің жатқанын
Арыстаныңның бір сайда?!
Қолаң шашты, қой көзді,
Алшаңдаған аруым,

Ажарыңды салма көзіме!
Раушан нұрың көргенде,
Өлейін деп жатсам да,
Қай-қайдағым құрсайды!

Мінбей-түспей қарыдың,
Арқанда тұрып арыдың.
Айналайын, Тарланым,
Бектер мінген бедеудей

ер  тарғын
Безектей басқан аяғын.
Сен тұрғанда бармадым,
Сен құлында емдің, тайда емдің,

Құнан жаста арда емдің.
Дөнен жаста үйреттім,
Алты қабат ала арқан
Жібектен өріп сүйреттім!

Бес жасыңа келгенде,
«Белдің қызығын көрсін» деп,
Бес бедеуге салдырдым.
Алты жаста ақтаттым,

Аттай мұрның танаттым.
Алшақтатып ойнаттым,
Арпа-бидай асаттым!
Жеті жасқа келгенде,

Жер төпелді желгенде,
Дұшпанның көзі қорықты
Көлденеңнен көргенде!
Қандай қатын қинайды

Таудан асқан, тұлпарым,
Иең Тарғын өлгенде?
От орнындай тұяқтым,
Омыртқаң бар отаудай.

Жаурыныңа қарасам,
Сыпыра шапқан тақтадай.
Құйрығыңа болайын,
Қынаптан шыққан қанжардай!

Жалыңа сенің болайын,
Күлтеленген жібектей!
Шықшытыңа болайын,
Оралып жатқан түбектей!

Құлағыңа болайын,
Көлге біткен құрақтай!
Қабағыңа болайын,
Қара албасты қабақтай!

Бауыздау жеріңе болайын,
Піскен алма сағақтай!
Екі көзіңе болайын,
Қорқыттан жанған шырақтай!

батырлар  жыры
Танауыңа болайын,
Тығынын алған шелектей!
Бауыздау жеріңе болайын,

Сарттың мақтадан соққан келептей!
Омырауыңа болайын,
Еділден шыққан аңғардай!
Телміріп қиқу келгенде,

Шұбар туды шұлғанып,
Қара терге бұлғанып,
Ақ сүңгіні қолға алып,
Мінер ме еді заңғарды?!

Сауырыңа болайын,
Зәнтекті қара көмірдей!
Сүбелік жеріңе болайын,
Тастан соққан қорғандай!

Жанбасыңа болайын,
Ұста соққан сандалдай!
Тұрпатыңа болайын,
Тұлпардан туған жорғадай!

Қартайғанша мінбедім,
Өлгеніңше дәурен сүрмедім!
Ойлап келіп қарасам,
Жігіттегі мен бейбақ

Болғаным тағы сор маңдай!
Енді Тарғын Ақжүніспенен, атыменен амандасып болды,
сонда Ақжүніс ойлайды: «Мен Қырымда болсам, асыл ханның
қызы едім, бұл ел-жұртынан, атасынан, анасынан айрылып,

мені осындай алыс жерге жолдас қылып алып келіп еді»,—деп,
бұл ғой өзі өлейін деп жатса да меніменен, атыменен толғауменен
амандасты. Енді мен де, толғап, мұныменен амандасайын! Егер
де дүниеден көше қалса, бұ батырдың маған көңілі қош бол­

Оқалы байпақ кигенмін,
Оқасын жерге төгілтіп.
Әлде, неден азғырдың,
Асыл туған арыстанды

ер  тарғын
Әзіз жаннан түңілтіп.
Атасы басқа жат ру
Жаман екен, дүние-ай!

Тастап кетті жұртына,
Екі бірдей асылды,
Асылдан шыққан нәсілді!
Екеумізді үңілтіп,

Қосаяқтай көшкенде,
Қатар-қатар қара нар
Көш болып қашан түзелер?
Қыл жалаулы қалмақтан

Дүркін-дүркін қуалап,
Келіп тұрған көп жылқы
Қашан келіп күзелер?
Байлауда қалған ақсұңқар

Бұрынғыдай бола алмас,
Көлден үйрек ала алмас.
Күндердің күні болғанда,
Құрағытып барып түленер.

Кетпек болсаң, алғаным,
Нағылғаным сенен қалғаным?!
Кетемін деп шыныңды айт,
Артыңда қалып не етемін?

Алдыңда сенің кетемін!
Арыстан кетіп мен қалсам,
Артыңда қалған бейбағың
Құрсаулы шелек қолға алып,

Қай шәһардан тіленер?!
Сүйіп мінген Тарланың
Басын көкке қаратып,
Бауырынан жаратып,

Тұяқтан ұшқан тозаңын
Жауырынан жауған қардай боратып!
Арқадан соққан борандай
Жер түбіне желген ер!

Атасы нәкес кәуірдің
Мәстегін айдап келген ер!
Бекіре ойнар ақ теңіз
Өңгеге терең болса да,

батырлар  жыры
Сіз өтейін дегенде,
Белгілі өткел болған ер!
Ит мінезің ұстаса,

Қайсардың қара тасына
Қарауыл салмай қонған ер!
Шыныңменен тілесең,
Қайда кетті тілегің,

Тәңірің тілек берген ер!
Баданаңды баса бөктіріп,
Жаттан жолдас ертіп,
Еділ, Жайық екі су

Ерінбей жорытып, дүние-ай,
Басы-аяғын көрген ер!
Ерлігіңде шама жоқ,
Ағаштан белің мертігіп,

Қызметші қара құлдарша
Қорлықпенен өлген ер!
Қай батырдан кем едің,
Өлерде болдың қара жер!

Бұ Тарғын ойлайды екен: «Мені жұрт ағаштан құлап өлді де­
мес, Шағанның бойындағы көп қалмақты асырамын деп жаудан
өлді дер»,—деп. Қатыным бұлай деген соң, басқа жұрт та мені
ағаштан жығылып өлді,—дер. Ойлап тұрсам, менің мұным бек

ұят екен»,—деп, бек қатты қорланды. Бұрын дәрігерлерге белін
қаратқан уақытта, белін бастырмайтұғын еді. Қаһары келген
соң, «бүйтіп жатқанша, біржолата өлейін» деп, белін қолыменен
басып қалғанда, бел омыртқасы сырт етіп, орнына түсіп кетті.

Алты құлаш белбеумен
Алып белін орады.
Алладан медет сұрады,
«Бабадан жәрдем болғай» деп,

Таяна барып тұрады.
Тұрмасына арланды,
Төңірегін қарманды,
Ақжүніске сөйледі:

ер  тарғын
Алып кел, Жүніс, Тарланды!
Алып келді Ақжүніс
Шұбала басып Тарланды.

Арқада тұрған Тарлан да
Хайуан бұ да зарланды.
Алып келді, ер салды,
Оңалмаған енді не қалды?!

Атын ерттеп болған соң, Тарлан атқа екеуі мінгесті. Ақ­
жүніске барша қару-жарағын асындырды, алдына мінгізіп, өзі
артына отырып, Ақжүністен ұстатып:—Кеше жұртына тастап
кететұғын ноғайдың еліне қарай жүр,—деді. Ал енді жүрді.

Бір уақыт болғанда,
Бұл Тарланы пысқырды.
Пысқырғанменен қоймады,
Және жерді тебінді,

Хайуан бүйтіп не білді?
Сонда Тарғын Ақжүніске айтты:—Әй, Ақжүніс, бұ Тарлан
қашаннан бергі менің жолдасым, хайуан да болса мұның сыры
маған белгілі,—деді. Сонда Тарғын Ақжүніске айтты:—Бұл

Тарлан артынан бір нәрсе келе жатса пысқыратұғын еді, егерде
алқынып терге бұлғанып шабылатұғын болса, жер тебетұғын еді,
һәм бұл екі әдетін бірдей қылды, жан-жағыңа қарашы, бір кісі
келе жатпасын, менің бұрылып қарауға әлім келмейді,—деді,—

менің ауру науқас әлім бар, біз бүйтіп келе жатқанда бір-бір жау
болып беймаза етіп жүрмесін,—деді. Ақжүніс бұлай қарады
да:—Һешбір нәрсе көрінбейді, бірақ алдыңғы жағымызда бір-
екі қара көрінеді,—деді. Сонда Тарғын сөйлейді:

Ақ тарыдай ақтарып,
Шешіп жаздың белімді!
Белім түсіп орнына,
Тағы іздедім кешегі

Тастап кеткен елімді.
Елдің шеті бола ма,
Емескі екі қара көрінді?

батырлар  жыры
Сен, Тарланым, пысқырма,
Таудан үлкен күш қылма!
Көрінген қара ел болып,

Ең кірістен жау шапса да,
Бір шығарман теріңді!
Кім үшін сені қинайын,
Бел омыртқам мертігіп,

Жалғыздығым білінді!
Ару, саған ұнаса,
Кел, тапсам қайтер екен жөнімді.
Солай деді де, Тарғын аттың басын тартып тұрады. Сонда

Ақжүніс айтады:—Бұлай етпеңіз, беліңнің жазылғандығын
білдіріп, бұ тастап кеткен ноғайдың ішіне барып хан халқына
көрініп, жақсысына ой салып, жамандарын қорқытып, сүйтіп
қайтыңыз!—деді. Егерде бармай қайтып кетсеңіз, Қырым

халқынан Ақшаханның қоластынан бір Тарғын деген батыр ке­
ліп омыртқасы сынған соң, қайтып бұйымға аспай, қарға-құсқа
жем болып, Бұлғыр таудың бұлағында өліп қалды дер,—деді.
Тарғын айтты:—Ендеше жүр,—деді. Бұл екеуі ел шетіне келіп

түсті, елге бармады.
Бұл Тарғын менен Ақжүністің келіп түскенін қойшы, мал­
шы көріп таныды да, елге шауып барып хабар берді. «Тарғын
келді»,—деп, ел биге шапты, би ханға шапты.—Тарғын батыр

ел шетіне келіп түсіпті,—деп. Бұл уақытта ханның еліне кеше­
гі Шаған бойынан Тарғынның қуып жіберген көп қалмақ келіп
қамап жатыр екен, «шабамын» деп. Шабамын десе де, шаба
алмай жатыр екен. Шаба алмай жатқаны оның үшін Ханзада

ханның бір сұлу қызы бар екен, «сол қызыңды берсең, шап­
паймын, егерде қызыңды бермесең, шабамын» деп, сол қызды
тірі алайын деп шаппай жатыр екен. Әне, олар олай-бұлай деп
өтірікпенен жұбатып жатыр екен. Тарғынның келгенін есті­

ген соң, ханы, халқы, мырзасы, биі—баршасы жиылып барып
көрісті, отырысты.—Айыпқа бұйырмаңыз, сізге бара алмадық,
оның үстіне жұртымызға жау келіп жатыр еді,—деді. Бұл
уақытта өзіміз бек қатты қайғыдамыз. Өзіңіз аман-есен жазы­

лып келдіңіз бе?—деді. Батыр айтты:—Иншалла, шүкір, кел­
дім,—деді. Хан айтты:—Бұ қалмақты әуелгідей қырып, қуып
бізді бұ жаудан бостан қыл!—деді. Сонда Тарғын айтты:—

ер  тарғын
Менің аз жерде жауға шабатұғын қуатым жоқ,—деді. Бұ әскер-
ләшкердің қашатұғын айласын мен сіздерге үйретейін, өзіңіз
барыңыз сол үйреткен менің айламменен,—деді. Үйреткен ай­

ламды қылсаңыз, өздеріңізден де қашар,—деді. Онда хан айт­
ты:—Ондай шабуға әліңіз жоқ болса, үйретіңіз!—деді. Сонда
Тарғын үйретті. Үйретерде сөйледі:

Ауандап үлкен балық жүзген су.
Қараша Құбан—қанды су,
Ақ тоған бұдан жанды су,
Үш өзен Самар—даңды су.

Су болғалы екеуі,
Кәпір менен мұсылман
Ерлеріменен даулы су.
Даулы жерде тұрмаймын,

Мен кетемін, кетемін,
Кеткенменен айдалаға кетпеймін,
Айналып Еділді өтемін!
Қадір білмес сен итке

Қарашы болып нетемін?!
Иірімі жоқ суларға
Иірілген шабақ не табар?
Қайрымы жоқ сұлтанға

Ерген нөкер не табар?
Қатын қалса, бай табар,
Қарындас қалса, ер табар.
Талапты туған жігітке

Тәңірім қайғы бермесін!
Алтыннан соққан кеудесі,
Ат басындай шер табар.
Әй, жебір сұлтан, сен білмейсің,

Елден кеткен ер жігіт
Алғидың құба жонында
Тәңірім жөнін берген соң,
Тарланға мінгесіп жүріп, жөн табар!

Мінбей, түспей қарыған,
Арқанда тұрып арыған.
Тарлан жауға мінілмес,

батырлар  жыры
Мінілсе де бұ Тарлан
Бұрынғыдай жүгірмес.
Қалған белім үзіліп,

Балдағы алтын ақ болат
Енді белге ілінбес,
Ерлігім жауға білінбес.
Шығыршығы шираған,

Бадана көзді кіреуке
Шарайна бес қабат.
Жау қарысы жетпеген,
Жез айырдың оғы өтпеген.

Сатуға басын сұраған,
Сан ділдаға бітпеген.
Енді үстіме киілмес,
Батыр жауға шүйілмес.

Неге десең, сұлтаным,
Қатып қалған көнім бар,
Шілде түспей жібімес.
Қатты қалған көңілім бар,

Май құйсаң да ерімес.
Жебір сұлтан, сен білмейсің,
Мен бір аңқау туған бөрімін.
Көп екен деп саған иек сүйемен,

Нәсібімді бір Тәңірден көрермін.
Бұл барғаннан барармын,
Қырымға таман барармын.
Қырымда қалған қырық құрдас

Қырқын қасқа алармын!
Алда маған жол берсе,
Бері қарай сұлтаным,
Сапарланып салармын.

Есен барып, сау келсем,
Домалатып басыңды алармын,
Жұртыңа бүлік салармын!

Тарғын мұны айтты да:—Жаудың қашатұғын айласы осы,
кет, көзіме көрінбе,—деді. Тарғынның бұ сөзіне ханы, халқы
қорықты. Ханзада хан айтты:—Олай болса, райыңыздан
қайтыңыз?—деді. Бұл Бұлғыр тауға сені жалғыз тастап

ер  тарғын
кеткендігімнің ұятынан Ақжүніс сұлудың үстіне саған жалғыз
қызымды берейін,—деді. Және жұртымның саған бармаған
айыбы үшін қолыңды бер!—деп, қолын алды. Сонан соң бұ ба­

тыр райынан қайтты да, Ханзада ханның ордасына келді. Бір­
неше күнде белінің ауруы бітіп жазылды. Баяғы келіп жатқан
қалмақ Тарғынның келіп жатқанын білмеді. Қызын бермеген
соң, атқа мініп, ханның елін шаппақ болып, барабандарын

соғып, ханның үстіне келді.
Жау келгенін білген соң,
Бұл әскерді көрген соң,
Сары ала туы салбырап,

Сауытының шашағы
Тұс тұсына саудырап,
Қабағына қар жауып,
Кірпігіне мұз тоңып,

Жаурыны жазық, мойны ұзын,
Атарына қолы ұзын ,
Құланды қақтан қайырған,
Егескен ханды елінен

Алтын тақтан айырған.
Ертеңнен салса, түске озған,
Ылдидан салса, түске озған.
Оза-оза зырлаған,

Басын тартса, болмаған,
Көк айыл болып көпірсе,
Айшылықты алты аттауға ойлаған.
Артынан қиқу таянса,

Қара терге боялса,
Дамбауыл көрсе қарғыған,
Қарғи барып атылған,
Атыла барып тік түскен.

Аяғының даңымен
Қазандай тасқа жік түскен.
Томаға көзді Тарланды
Жауға қарай тебініп,

Жалмауыздай емініп,
Толып жатқан әскерге
Келді Тарғын желігіп.

батырлар  жыры
Алты құлаш ала атпен,
Үсті толған болатпен,
Сайдан шыққан құла атпен

Көңілін тоқсан бөледі.
Бұ да айтулы ер еді,
Келе жатқан Тарғынды
Сонда байқап көреді.

Қалмақ тағы болмаған,
Домбауыл деген бір жайсаң
Жекпе-жекке Тарғынға
Соғысуға келеді.

Келе қалмақ сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Алмайын десем, тоғайсың.
Айтшы маған жөніңді,
Нағылып жүрген ноғайсың?
Сонда Тарғын сөйлейді,

Сөйлегенде бүй де
йді:

Аса соққан жел,—дейді.
Сұрасаң жөнімді айтайын,
Әкең Тарғын мен,—дейді,
Іздегенім сен,—дейді.

Еркек қара қарғадай,
Қоқаңдаған өлім құл,
Сен де бір жүрген ер,—деді,
Қағысалы [қ] кел,—дейді.

Аса соққан жел,—дейді.
Қарсы алдыңнан қарасам,
Жасың кіші жас ұлсың,
Кезегімді бер?—дейді.

Толғана мойнын бұрады,
Алдадан пәрмен сұрады.
Қашатұғын қатын ба,
Сасатұғын сарсаң ба?

ер  тарғын
Қасқайып қарап тұрады.
Атаңа нәлет, ит қалмақ
Қорамсаққа қол салды.

Суырып алған қу жебе,
Көп оғына жол салды.
Кезегендей қалады,
Созағандай алады.

«Тарлан аттың басы,—деп,
Алтынды ердің қасы,—деп,
Қақ жүректің тұсы,—деп,
Өлер жерің осы,—деп,

Толғанып тұрған Тарғынды
Толғап атып салады.
Кірістен шығып кетеді,
Тарғынға таман жетеді.

Тоғыз қабат торғауыт
Сегізінен өтеді.
Жытыла жазды сауыттың
Қатарлатқан жағасы.

Қабыл еді Тарғынның
Ежелден бермен тобасы.
Өтер еді мұнан да,
Жібермеді бұл оқты

Сиынып жүрген Тарғынның
Бәтуаші бабасы.
Сонда Тарғын сөйлейді:

Атың мінген күймелі,
Ақ сауытың түймелі,
Кесілмесем қарымнан,
Айрылмасам барымнан,

Қасқайып қарсы тұр солай.
Мен тартқан соң көрсетпен,
Бәлем, саған дүниені-ай!
Желігіп келген Ер Тарғын

«Алла», деді, ақырды,
Әруағын судай сапырды.
«Иә, бабам» дей берді,
Жарандар қамын жей берді.

батырлар  жыры
Қорамсаққа қол салды,
Бір салғанда-ақ мол салды.
Кезегендей қалады,

Созғандай алады.
«Алаша аттың жасы, деп,
Қалмақы ердің қасы, деп,
Қақ жүректің тұсы, деп,

Өлер жерің осы, деп,
Толысып келген қалмақты
Толғап Тарғын салады.
Зырқырай оғы кетеді,

Қалмаққа таман жетеді.
Көкірек қысқан көбеден,
Қалмады қабыл жебеден,
Зырлауменен өтеді,

Бұған тоқтар қайрат па,
Мұнан да өтіп кетеді.
Бір төбеге жетеді,
Төбені төңкере тастай кетеді.

Атқан оғын көрген соң,
Мықтылығын білген соң,
Аттанып келген әскердің
Көңіліне қайғы бітеді.

Оқ тоқтаған кезекте,
Домбауыл барып құлады,
Туы қолда тұрмады.
«Ла лай, Лама лух» деп,

Бәлем қалмақ сұлады.
Толып жатқан көп қалмақ
Атына өпшін жабады.
Ары-бері кеңесіп,

Ақыл-айла табады.
Тарғындайын батырды
Тұрған жерде қамады.
Қамағанын көрген соң,

Жалғыздығын білген соң,
Сонда Тарғын сөйледі:

ер  тарғын
Алты мыңдай ауыр қол,
Өзіңнен медет болмаса,
Бұған не амал қылайын?!

Жаман-жақсы болса да,
Алланың бұлай әмірі.
Қорлық берді басыма,
Жақындап келді қасыма,

Нағылып бұған шыдайын?!
Алты қырлы ақ мылтық
Ата алмасам, маған серт!
Мен атқанда ұсынып,

Ұта алмасаң, саған серт!
Қозы жауырын қу жебе,
Алтыннан ойған алпыс кез,
Тартатұғын шақ болды,

Жан-жағыма жау толды.
Қиғаш салып жауырыным,
Тарта алмасам, маған серт!
Талайдан бермен жұмсаған,

Қан көрмесең сусаған,
Қанға тойсаң жусаған,
Тауға салсам тас кеткен,
Кеудеге салсам бас кеткен,

Алты аршын ақ болат
Қынаптан алып суырып,
Шаба алмасам, маған серт!
Қанға тойсаң, саған серт!

Айдаһардың тіліндей,
Салсам кеткен білінбей,
Қарағайға самғатқан,
Шұбар туға шұлғаған,

Әруаққа көрсетіп,
Талай жауға мақтатқан,
Төрт қырлаған көк сүңгі
Жау ішінде жалданып

Толғамасам, маған серт!
Толғауыма шыдамай,
Толықсынсаң, саған серт!
Қысқа бақай, тар мықын,

батырлар  жыры
Кебеже қарын, кең құрсақ,
Құлжа мойын төгерек,
Ұмтыла шапқан Тарланым,

Алты мыңдай кісі екен,
Тіл жіберсең, саған серт!
Сен желігіп жүргенде,
Таяна шапса, маған серт!

Тауыса шапса, бұ жауды,
Сонда бітер Тарлан бәйгесі.
Осындай жауды көрген соң,
Жау екенін білген соң,

Керегелеп кірген соң,
Қаса қатын болмаса,
Бізге ұқсаған ерлердің
Көкірегінде болар ма

Қайран Тәңірім қайғысы?!
Алтыннан соққан кіселі,
Әжептәуір мүшелі.
Бұлайша толғап Ер Тарғын,

Енді атынан түседі.
Қысқартты келіп құйысқан,
Өзінде жоқ Тарғынның
Алладан басқа туысқан.

Мұндай, мұндай жауларға
Неше дүркін жуысқан.
Жуысқан жаудың жүрегі
Мұз құйғандай суысқан.

Тартты бекем айылын,
Жасынан көрген қайынын.
Білмесеңіз Тарғынның
Білдірейін зайырын.

Шабайын деп батыр тұр,
Қырылуға кәпір жүр,
Алла берсін қайырын.
Мінді батыр еріне,

Іздеген жауға көріне.
Келген қалмақ жолықты,
Тарғын сынды бөріге.
Кеудеден жаны кетпесе,

ер  тарғын
Әл-қуаты бітпесе,
Тарғын намыс берер ме?!
Ақыл-айла табады,

Келді қалмақ қамады.
Сарала туы салбырап,
Қабағы тастай түйіліп,
Аллалап Тарғын шабады.

Ай бетінен кіреді,
Күн бетінен шығады.
Қойға кірді бір бөрі,
Бүріктіре қырады.

Талай қалмақ құлады,
Ер қайратын сынады.
Атысқан жауы артық көп,
Қай уақытта тынады?

Сүйтіп мінген Тарланға
Басты келіп дойырды.
Тарлан салды мойынды,
Толып жатқан қалмаққа

Тарғын салды ойынды.
Талай қалмақ жиылды,
Қару қанға тойылды.
Бір уақыт болғанда,

Салды келіп қамшыны-ай.
Сауырынан тер кетті,
Көктен құйған тамшыдай.
Қысылды-ау батыр, қысылды,

Қысылмай батыр не қылсын,
Сауытын қанға малшыды.
Бір уақыт болғанда,
Толғады батыр найзаны,

Жалғыз жаумен ойнады,
Жауды еркіне қоймады.
Көтеріп салған көк сүңгі
Тіріде қанға тоймады.

Бір уақыт болғанда,
Суырды белден қанжарды.
Жауға таман ол барды,
Қалмақтың көбі шалбарлы.

батырлар  жыры
Шалбарлыны сермеді,
Іліндірді сағақтан,
Бауыздады тамақтан.

Қарсы алдынан қараса,
Адам шыдар ер емес,
Қар жаудырды қабақтан.
Бір уақыт болғанда,

Қынабынан суырды
Қиялай тартып қылышты,
Жалғыз жаумен ұрысты.
Жау қарасын көрген соң,

Ұмытылмай кетер ер ме еді?
Ет арқасы құрысты.
Ердің жаудан қашуы
Шариғатта дұрыс па?

Алты күн айғай салғанда,
Жетінші күн болғанда,
Тарлан сонда дүзеді,
Жылмия басып жүрісті.

Сегізінші күн болды,
Көп қалмақтың басына
Атайтұғын түн болды,
Ер жігітке сын болды.

Қорамсақтан суырды
Қуалай тартып садақты-ай.
Келген қалмақ көп еді,
Көп те болса қалмақтан

Алты күн айғай салғанда,
Азғантай қалды қадақтай.
Тоғызыншы күн болды,
Мойынынан алады

Атайын деп мылтықты-ай.
Неше батыр болса да,
Түтінін қосты түтінге.
Ынтықты-ай батыр, ынтықты-ай,

Санын садақ үзген көп қалмақ
Сынған санын сүйретіп,
Тарғынның күшін көрген соң,
Қашты сайға сылтықтай,

ер  тарғын
Тап он бір күн болғанда.
Ердің жүрген намыспен,
Күні-түні шабыспен,

Қиқу салған дабыспен
Ұмытыла шапқан Тарланның
Мойнынан жал кетті,
Аяғынан әл кетті.

Неше жүйрік болса да,
Бір тынымы болмады,
Болдыратұғын күн бітті.
Мойнын барлай қараса,

Өкпе-бауыр жалы бар.
Аяғын барлай қараса,
Болар-болмас әлі бар.
Он екі күн болғанда,

Болдырды дейді жануар.
Аруағы қашты кәпірдің,
Сұсы басты батырдың.
Болдырған соң Тарланға,

Қаһары келді бақырдың,
Басты келіп тепкені.
Сонда Тарлан ұмтылса,
Әлі де болса бедеудің

Үй жыққандай екпіні.
Жауды қоймас білемін,
Бұл батырың сықылды.
Нағылып қойсын бұ жауды,

Ежелден жауға әйгілі
Тарғын ердің ерлігі.
Бұл уақыт болғанда,
Қарайды да күн батты,

Сарғайды да таң атты,
Қызара келіп күн шықты.
Күн шыққанда қараса,
Болған екен тамаша.

Қырылып жауы батырдың,
Өзі қайтты оңаша.
Астына мінген Тарланның
Тұрпатына қараса,

батырлар  жыры
От орнындай тұяқтан
Оймақтайы қалыпты.
Етектейін ернінің

Екі елісі қалыпты.
Қиған қамыс құлақтан
Бір тұтамы қалыпты.
Жалбыраған жалынан,

Жалғыз қарыс қалыпты.
Бір құшақтай құйрықтан
Бір уыстай қалыпты.
Тұла бойын қараса,

Он жеті жерден жаралы,
Сонда да Тәңірім алмайды,
Ол жараға болмайды,
Әлі де ойын салады,

Қос тізгінін созады.
Артынан қиқу таянса,
Ит арқасы қозады.
Қос тепкіні салған соң,

Қамшыны басып алған соң,
Шаршады Тарлан десек те,
Жер басқаннан озады.
Отырысы нән болып,

Тұла бойы қан болып,
Жүрген жері шаң болып,
Көргендерге таң болып,
Төскейден тұман желеді,

Көңілін жауға бөледі.
Ханзада сынды ханына,
Қара ноғай еліне
Аман-есен келеді,

Бірін-бірі көреді.
Ханы, биі, мырзасы
Иіліп сәлем береді.
Бұл Тарғын жаудың қырғанын қырып, қашырғанын

қашырып, аман-есен келіп, Ханзада ханға көріскен соң, мұның
қуанышына ат шаптырып той қылып, арап-шарап ішіп, тойдың
қызығымен таңның атқанын, күннің батқанын, халық білмеді.

ер  тарғын
Олай да болса хан қызын беремін деген уәдесіне тұрып, қызын
бермеді. Хан айтты:—Жеті атаңнан бергіңді сұрап келіп от­
ырсам, қожа менен төреге һешбір шатасқан жерің жоқ екен.

Соның үшін саған қызымды беруге аталарымның әруағынан
қорқамын,—деді. Енді бұл он сан Орманбеттің ішін қыдыр да,
һәр қандай сұлу қыз тапсаң да алып берейін,—дейді. Сонда
Тарғын айтты:—Биылғы Бұлғыр таудың ішіне жалғыз тастап

кеткеніңнің күнәсін кешіп едім, енді бұл қызды беремін деп
жауыңды қырдырып алып тұрып, қызыңды бермегендігіңді
кешпеспін,—деп, Ақжүністі алды да, Қырымға қарай жүре
берді. Сонан соң хан елі бек қатты қорықты. «Бұл кетіп, қайтып

келген соң, бізді жаман қылар» деп малын баға алмады, отын
жаға алмады, ас іше алмады. Ханы, халқы жақын болды, сонда
жұрты әбігер тартты. Ол уақытта жүзден асып жатқан бір Сыпы­
ра жырау деген бар еді. Ол Сыпыра жырау өз өмірінде қолынан

тоғыз ханды өткізіп, толғау айтып, тоғыз ханды түзеткен кісі
еді. Жұрт сасқан соң, ханы, халқы жиылып, Сыпыра жырауға
жиылып барды да, Сыпыра жыраудан сұрады:—Біз Тарғын ба­
тырды екі алдадық, әуелі «Бұлғыр тауға жалғыз тастап кетіп,

қайтып келеміз» деп, келмей кеттік, екінші «қызымды бере­
мін» деп жауымызды қырдырып алып, бермей қалдық, сонан
соң ол ашуланып, «Қырымдағы қырық құрдасымды алып ке­
ліп, жұртыңды қырамын» деп кетті. Ол өзі Қырымнан қыз алып

қашты, ханына қылмысты болып жүрген кісі еді, ол жұртына
барып мұнда қайтып келер ме, иә болмаса, ол бізге өтірік ай­
тып, алдап бізді қорқытып кетті ме? Соны болжап бізге айтшы,
көпті көрген көне едің, һәр не десең сіздің ақылыңызбен бола­

Би мен мырза отырсың.
Бізге ақыл салсаңыз,
Біздің тілді алсаңыз,
Тарғындайын батырға

Жиылып барып бәріңіз,
Қараң түгіл ханыңыз,
Қимылдаған жаныңыз,
Батырды еске алыңыз,

Етегіне басың салыңыз!
4–252

батырлар  жыры
Егер кетсе еліне,
Тату болып қалыңыз!
Буырқанып, бұрсанса,

Мұздай темір құрсанса,
Жыртпай кетпес жағаңды,
Жаңылтар келсе тобаңды.
Шулатпай кетпес балаңды,

Қан етпей кетпес қалаңды.
Бір түбектей бір қылар
Жалпы жатқан далаңды.
Қырым деген ағаңды,

Ағаның ісі жаман-ды.
Сонда хан қызын бермек болып, Сыпыра жырауға айтады:—
Біздің шәһарымыздың ханының да, халқының да өтірігі шықты.
Біздің ішімізде тілімізге нанатұғын бір кісіміз қалмады. Оны

нағылып тоқтатамыз. Осы өз қоластыма қараған кісімнен сол
Тарғын тіліне нанатын бір кісі тауып бер,—деді. Сонда Сыпыра
жырау айтады:

Қызметін қылған бүлініп,
Қара ноғай халқынан—
Қасына ерген баяғы
Қарасайұлы Көбенді,

Алшағырұлы Тегенді,
Өмірұлы Себенді.
Әруақты туған ерлердің
Аллаға берген уәдесі бар болар.

Қызмет жасаған қосшының
Тарлық жері тап келсе,
Тілегін бермей кетпен деген-ді.
Бұл үш кісі Тарғынның

Соңынан қуып кетті енді,
Батырға жуық жетті енді.
Етегіне басын салды енді,
Ашуын тілеп алды енді.

Елге қарай жүрді енді,
Ел ішіне кірді енді.

ер  тарғын
Ханы, халқы жиылып,
Хан ордаға кірісіп,
Бірін-бірі көрді енді.

Бұл Тарғын ханның үйіне келген соң, ханы, халқы жиылып
хан өзінің ұятынан һешбір сөз бастап айта алмады. Һәм Тарғын
да һешбір сөз бастамады. Сонда Сыпыра жырау сөйледі, Тарғын
батырға қарап тұрып:

Тауда Тарлан ақырса,
Тас інінен бөріні
Ару сұңқар шақырса,
Көгілдірін ертіп,

Көлден қулар ұшар ма?
Әділ туған хандары
Қара берен батырға
Беремін деп бермеді,

Өтірік сөзден өлмеді.
Бұл сықылды хандары
Бұл сықылды батырды
Жалған сөзбен қысар ма?!

Хан мен қара келген соң,
Сіз сықылды батырға
Ашуын бермей кетсе ұсар ма?!
Ай, батырым, батырым,

Сөз айтады алдыңда
Сыпыра жырау пақырың!
Ханы, халқың жиылып
Айтып отыр біздерге.

Құлақ салып тыңдасаң,
Біз айталық сіздерге.
Әруақты туған ер болсаң,
Нағыласың бұл қызды?!

Жас баладай жайдақтап,
Жас тайлақтай ойнақтап,
Шыға берме түздерге!
Мына отырған ханыңыз,

батырлар  жыры
Сый қылады, алыңыз!
Қара лашын береді,
Көлден көлге салсайшы!

Қара арғымақ береді,
Елден елге мінсейші!
Ақ падиша жіберген
Балдағы алтын ақ берен

Мұны сізге береді,
Аш беліңе ілсейші!
Бадана көзді кіреуке
Мұны сізге береді,

Баса келіп кисейші!
Нағыласың бір қызды?
Бес жүз атан береді,
Шағаннан көшсең суытып.

Бес жүз бие береді,
Желпілеп мұны байлашы!
Нағыласың бір қызды?!
Бес жүз ауыл береді,

Өз алдыңа сұлтан боп,
Сүйген жерің жайлашы!
Неше батыр болсаң да,
Алмаймысың бұл сыйды?

Миың болса басыңда,
Айтып тұрмын қасыңда,
Осы жерін бір ойлашы!
Бұл батыр енді райынан қайтып, ханның, халықтың берген

сыйын алды. Қара ноғайдың ханы, халқыменен татуласып та­
бысты да, Жанарыстан үш Тарғын деген тауға барып жайлады,
һәм қыстады. Һәм су жерді мысыр етті. Сол елге Тарғынның
өзі хан болды және батыр болды. Сүйтіп жүргенде Тарғынның

өзі қартайды, ажал келіп дүниеден көшті. Бұ Ақжүністен бір
Ардаби деген ұл туды, бұ да бек ер болды, бек асыл би болды,
бұ Ардадан екі бала туды. Үлкені Әжікерей мырза. Әжікерей
мырза жиырма жасында дүниеден өтті. Енді жеті жасар кенже

баласы Айқожа қалды. Бұ Айқожа бес қалаға хан болды, сүйтіп
жұрт иесі болып, хан болып, таққа мініп, бес қаланы билеп,
мұратына жетті.

Баяғыда Тарғын деген бір батыр болыпты. Өз елінде кісі
өлтіріп, айыпты болып, жазадан қорқып, қашып Қырым
жұртына келіпті. Ол мезгілде Қырымда қырық хан бар екен.
Олардың ең үлкенінің аты Ақшахан екен. Тарғын Ақшахан

елінде тұрды. Ол мұнда тұрғанына көп мезгіл өтеді. Жұрт
оның батыр екенін білмепті. Көптен бері Қырым халқының
бір жауы бар екен. Он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт дей­
тін екі хан қол асты еді. Олалай, Бұлалай атты ноғай, татарда

батырлар болды. Олардан елін ала алмаған. Тарғын елге қонақ
боп жүргенде Ақшахан жауына шауып, оның елін қырмаққа
аттанды. Көп мың қол алды. Тарғын да жауды өз қамымен бір­
ге шаппаққа аттанды. «Жүр, аттан» деп оны хан шақырмапты

да. Тарғынның келе жатқанын өздерімен бірге, біреу де сезбеп­
ті. Ешкім оны ескермеген. Ақшаханның көп қолы жеткен соң,
Торғауыт елі шың қағып, барабан соғып, көп мың солдат жиып,
зор соғыс етті. Сахарада өлген кісі қаны «бұлақ боп ақты»

деп, қорғанды бұзып ала алмай, сыртынан қамап соғыс етті.
Тарғын батыр соғысқа кірмей, тек қана сырттан қарап тұрды.
Оған ешкім көз де салмаған. Ақшахан қолы көп қырылып, елі­
не қайтпақшы болды. Мұны Тарғын батыр көрді. Тарғын деген

сарбазың ханның қайтарын сезеді. Құдайдан күш сұрайды.
Сонда атына мінеді. «Қашқаннан өлген жақсы, Құдай» деп
оны аузына ап, батыр шабады. «Маған жәрдем, Тәңір!» деп
ұмтылды батыр атын қамшылап. Сыртта жүрген көп қолға көз

салмай, ер Тарғын ішкі қорғанға кірді шауып. Сырттағы тұрған
Ақшахан қолы оның ішкі қорғанға кіргенін көріп, қаптап
шәһарға шауып кірді. Қорғанды бұзды. Жауын жеңіп, еліне
қайтып келген соң, баяғы қорғанды бұзып, шәһарды алған ер

Тарғын батырды іздетіп алдына шақыртты. Тарғын өзінің руы
Ер Тарғын
(Оспан Қисықұлы нұсқасы)

батырлар  жыры
«қырғыз» екенін ханға баяндады. Хан өз еліне қырғыз келге­
ніне таң қалды. Тарғын:—Елімде кісі өлтіріп, айыпты болып,
жер ауып, қашып келдім,—деді. Хан батырдың қашқанына

сеніңкіремеді. Тарғын айтты:—Өз елімді қыруға аядым,—
деді. Мұнан соң хан Тарғынды әскербастыққа сайлады. Ол
мезгілде ханның бір қызы бар екен Ақжүніс атты. Өзі өте сұлу
болған. Сұлулығы Зылихадан да кем болмаған. Тарғынның

ерлігін күңдері ханшаға баян қып айтысыпты. Оған қыз сыр­
тынан көрмей-ақ ғашық болып, бір құлды мың теңгеге жал­
дап, Тарғынды шақыртты. Өзі жігітті күтіп, алтын терезеден
қарап тұрады. Біраздан соң Тарғын батыр терезе тұсына келіп,

қызға хабар салды. Қыз батырды көріп, терезеден үйіне кір­
гізіп, онымен танысып, алдына неше түрлі ас тартып, қонақ
етіп, алты-жеті сағаттай [отырды]. Қыз Тарғын қайтарда оған
сырын айтты:

қатадан өлтірдім. Қалмамбеттен соң, көрген маған лайық ба­
тыр жігіт сенсің,—деді. Қай мезгілде шақырғанымда маған
келіп жүріңіз, сізбен бірге қайғы басайын,—деді. Сонан әрмен
Ер Тарғын жасырын Ақжүніс сұлуға келіп жүрді.

Бір уақытта Ақжүністі айттыруға хан жаушы салды.
Ақшахан қызынан сұрады:—Мына келген кісіге не деп жау­
ап береміз?—деп. Қыз жауабын үш күннен соң бермекші бол­
ды. Ақжүніс Тарғын батырмен ақылдасып, оған тимекші боп

әкесінен жасырынып, оны Тарғын алып қашпақшы болып­
ты. Сүйтіп, Ақшаханның бір жүйрік жорғасына қызды мін­
гізіп, Тарғын алып қашып жөнелді. Үш күннен соң күңдері
ханымға, ханым ханға қызы Ақжүніс сұлудың қашқанын

білдіртіпті. Хан мұны есітіп, «ол біреумен қашқан шығар»
деп еліндегі барлық жігітті түгендетіпті. Тарғыннан басқасы
үйінде болыпты. Хан ақсүйек қызының қара қырғыз, туған-
туысқаны жоқ, жалғыз жігітпен қашқанына өте көңілі қалып,

намыс етіп, қоластындағылардан кімде-кім оларды қуып же­
тіп, жігітті өлтіріп, қызын айырса, соған бермекші болды. Көп
жұрт қумақшы боп, атқа мінісіп аттанады. Жорыққа жүріп
шыдамай, арып-ашып қайта елге тарапты. Бірақ бір қарт

шал:—Бозбала ұялмай елге қайтса, мен Тарғын мен Ақжүністі
қуып, жолында не өлемін, не ар-намыс үшін ханшаны құл
Тарғыннан айырам,—деп артынан қуып кетті. Ол батырдан

ер  тарғын
қорықпады. Бір мезгілде Тарғынның Тарлан аты жер тебініп,
пысқырды. Тарлан дейтін батырдың аты тек қана жау көрсе,
не оған жақындаса пысқырып, кісінейді екен. Тарғын жан-

жағына қарап, артында алыстан өздерін қуып келе жатқан бір
жанды көрді.
Мына Тарғын айтыпты, айтқанында не депті:

Ақжүністей жан достым,
Қыз болсаң да жолдасым,
Өзіңменен бір айлас,
Осы жолда мұңдасым.

Мен артыма көз салсам,
Бір нәрсені көремін.
«Бұлай шапсақ, қашты дер,
Мені көріп састы дер,

Кісі қуып жетсін»,—деп,
Оған қарсы бұрылып қарап тұрды.
Томаға көзді қасқа азбан,
Желдей жалы суылдап,

Құйрығы оның желбіреп,
Қатты шауып келеді.
Алпыс-жетпіс жасы бар,
Тайсалатын жан емес,

Тарғынға қуып жетеді.
Мұны Тарғын көріпті,
Ер екенін біліпті.
«Алпыстан асқан жасы» деп,

Оған сәлем беріпті.
Қарсы алдына көз салса,
Көкірегі даладай.
Әлпетіне қараса,

Тастан салған моладай.
Одан Тарғын сұрайды,
Сұрағанда не дейді:

Қаршығаша ұмтылып,
Бүркіттерше түйіліп,
Мұншама сен асығып,

батырлар  жыры
Қай сапарға барасың?
Қартың оған жауап береді:

Бөріктегі құндыздай,
Беті сұлу көрікті,
Әйел де болса серкемді-ай,
Зылиқадай сұлуды

Алып қашып келесің.
Жаныма қылыш асамын,
Жасым қарттау болмаса,
Қаза жетіп өлмесем,

Жаныңдағы жолдасты
Тартып ала келемін.
Сонда Тарғын айтады,
Айтқанында не дейді:

Сен кім өзің боласың?!
Сонда қу шал құрғыр сөйлепті,
Сөйлегенде не депті:

Мен де сендей батырмын.
Аты-жөнімді сұрасаң,
Көп ру Қырым жұртында
Түпкі бабам—Ер Күлік,

Менің әкем—Қоянақ,
Мен—Қоянақ баласы Қарт Қожақ.
Барымтада олжа алған,
Таласты жерде теңдік алған,

Тізесін жауға өткізген,
Торғауыт бұзып жол салған
Қарт Қожақ дейтін батырмын.
Тарғын да жауап береді:

Батырлықтан мінсізсің.
Қасқыр да болсаң Жүністі
Қалай тартып аласың?
Онда шалың сөйлейді:

ер  тарғын
Балдағын қанға боярмын.
Осылайша мен етіп,
Қызды тартып алармын.

Бұрынғы рет менікі,
Соңғы рет сенікі.
Шынымен туған ер болсаң,
Майданға, сен, шық енді!

Тарғын бұл шалға рет берсе де, шал қыршындай жас жігітті
атып өлтіруге көзі қимады. Оның қыршын жасын аяп, бір доғал
оқпен ғана атып, Тарғынның жанындағы жүз алпыс кез оғын
уатты. Тарғын кезегі жеткен соң, Қарт Қожаққа ұмтылды.

Қарт Қожақ айтты:—Тоқта, мен сені аяғаннан ғана оғыңды
уаттым, менің аяғаныма түсінбесең, қызды өз еркіңмен маған
бермесең, тағы қайтадан майданға барып тұр, мен саған ерлі­
гімді көрсетейін,—деді. Тарғын оның аяғанын түсініп, қызды

тастап, өз жөніне жүре берді. Ол тастап кеткен соң, қыз еңіреп
жылады. Қарт айтады:—Мені кемсінесің бе, не қартсынасың ба?
Әкеңнің еткен бұйрығы: «Кім Тарғыннан айырса, соған беремін
деген, өлтірсе құнсыз да» деген. Жылап мазамды кетірсең, осы

жерде басыңды қылышпен шабармын,—деді. Сен маған қара,
маған бір жерің жақпаса, мен сені алмаймын,—деді,
Сонда Ақжүніс айтады,
Айтқанында не дейді:

Атыңның басын тарт, Қожақ.
Қойда бағлан қозы едім,
Жылқыда шаңқан боз едім.
Қытай менен Қырымнан

Неше төре жиылса,
Мен олардың сөзі едім,
Менен не жай сұрайсың?
Мөлдіреп тұрған жасым бар,

Тілеп тұрған сөзім бар,
Еңіреген жасым бар,
Шатасып жүрген басым бар.
Қосағымнан айырма,

батырлар  жыры
Қожақ батыр мен дейсің,
Біз жалынған—бейшара,
Тілекті бермес болар ма,

Сіз сияқты мырзалар?!
Бес жасыңда қарт Қожақ,
Жас шыбықтай иіліп,
Бір шиден оқ аттың,

Атқан оқты жоғалттың,
Кәне шыққан мүйізің?!
Он жасқа келгенде,
Қызыл мақпал киініп,

Күміс белбеу буынып,
Қыз секілді көрініп,
Бала болдың бір мезгіл,
Кәне, шыққан мүйізің?!

Жиырма бес жасыңда
Ақ балтырың түрініп,
Оймақтай аузың бүрініп,
Кәрі бурадай қамданып,

Қас батырдай шамданып,
Біреу қорлап сөз айтса,
Шыныменен арланып,
Қыздарды бақтың бір мезгіл,

Кәне, шыққан мүйізің?!
Отыз бестегі жасыңда
Қайраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқын төсті алып,

Жауды көрсең түйіліп,
Жеңсіз берен киініп,
Көксерек атты қамшылап,
Қорғанды бұздың айқайлап,

Кәне, шыққан мүйізің?!
Қырық бестегі жасыңда
Қырым деген қаланың
Жел жағына қаласың,

Ық жағына панасың.
Өз еліңе жау тисе,
Мың кісіге бір өзің
Қорықпай жалғыз барасың,

ер  тарғын
Кәне, шыққан мүйізің?!
Елу бестегі жасыңда
Жиылысқа бардың бой түзеп,

Дауға бардың тіл безеп,
Қызық көрдің бір уақыт,
Кәне, шыққан мүйізің?!
Алпыс бестегі жасыңда

Сақал-мұртың ағарып,
Денеңдегі тамырың
Барлығы да суалып,
Айырамын деймісің,

Сұлуды көріп қуанып?!
Өлтірсең де, саған бармаймын,
Ерік берсең, сүймеймін.
Бұрын батыр мырза болсаң да,

Сенің басың бұл күнде
Жердегі жатқан қу тезек.
Мұны есіткен соң, қарт Қожақ есіне түсіп, көп ойлап тұрды:
«Бұл ақсүйек ханша менің бес жасымнан бері не қылғанымды

тауып айтты, ендігі жасымдағы не қылатынымды да біліп
айтар, жас баланы алып, обалына қалмайын»—деп, оны
Тарғынға қосып жіберді.—Менен өткен дәурен сендерге құтты
болсын!—деді. Тарғын қызбен Еділдегі Ормамбеттің он сан

ноғайына келді. О мезгілде ноғайда он хан бар екен. Олардың
біреуінің аты Ханзада екен. Тарғын келіп, осы ханның бір
биінің үйіне қонды. Бай:—Кімсің?—деп сұрапты. Тарғын
шынын айтты. Ақшаханның Ақжүніс сұлу қызын алып

қашып келе жатқанын. Олалайдың Торғауыт деген жұртын
қырған Тарғын батыр екенін есітіп, оларды зор сыйлай ба­
стады. Біраздан соң би ханына келіп, оларды жария етті. Хан
Тарғынның батырлығына қызығып:—Ол өз елін ұмытсын,—

деп, оларды қоластындағы барлық мырза-төрелермен таны­
стырып:—Алтын сарайда Ақжүніс сұлумен тұрсын,—деп
биіне бұйрық етті. Жиналған жұрт:—Тарғынды Шаған бой­
ын жайлайтын қалмақ жұртын ығыстырып, бізге жерін тар­

тып әперсін,—деп ханынан өтінді. Тарғын жұрттың өтінішін
ханнан есітіп, өз жанына Қарасай баласы Көбенді, Алшағыр
баласы Тегенді, Өмір баласы Себенді алып, Шағанның бойын

батырлар  жыры
жайлаған қалмақты бөтен жаққа ығыстырды. Су жағасында
жалғыз ағаш басына шығып қалмақты қарайды. Ағаш
басындағы көлденең шыққан бұтаққа мініп отырғанда,

бұтақ сынып, батыр жерге жығылып, омыртқасы шығып
зор қиналды. Жанындағы жолдастары Тарғынды найзала­
рына керіп, алдарына өңгеріп, Ханзадаға алып келді. Хан­
зада қаншама емдетсе де, Тарғын жазыла алмады. Ханның

елі бұрынғы қалмақтың жайлауы Шаған бойына көшіп ба­
рып қонды. «Ақжүніс пен Тарғынды атымен соңыра келіп
алармыз» деп жұртқа тастап кетті. Онда Тарғын тамағы та­
усылып, ханнан еш кісі келмеген соң, өз елі есіне түсіп, сар­

нап жылап, атымен, Ақжүніспен арыздасып көп жыласты.
«Жауға барғанда ағаштан жығылып, не жаудан өлді дер»,—
деп Тарғын:—Текке өлгенше, біржола өлейін,—деп беліне
бұрын кісі қолын тигізбесе де, енді қатынына бастырған екен,

сырт етіп орнына түсіпті.
Алты құлаш белбеумен
Белін орап буады.
Құдайдан көмек тіледі,

«Әруақ, жәрдем болғай» деп,
Таяна барып тұрады.
Тұрмасына ар етіп,
Төңірегін қармалап,

Қуантсын біздей жүректі,
Әкел, Жүніс, Тарланды.
Алып келді Ақжүніс
Арқанда тұрған Тарланды.

Арқасына ер салды,
Қуанбасқа не қалды?!
Тарлан атқа мінгесті,
Кеше жұртқа тастаған

Ноғайлыға қарай жүреді.
Бір мезгілдер болғанда,
Астарындағы аты пысқырды.
Жерді тағы тебінді,

ер  тарғын
Тарғын атының текке пысқырмайтын сырын білетін еді.
Ақжүніске:

Ақжүніс қарап, алдыңғы жағында емескі бір-екі қара
көрінді,—[деді].—Е, Тарлан, текке пысқырма, мен сені енді
ешкім үшін терлетпеймін, омыртқам шығып жалғыздығым
білінді ғой, енді жөнімді табайын,—деді. Ақжүніс айт­

ты:—Сен құр өз жөніңді тапқанша, жұртына тастап кеткен
елге барып, жамандарын қорқытып, жақсыларына ақыл
сал,—деген соң, Тарғын Ақжүніспен Ханзада елінің шеті­
не келіп түсті. Ол мезгілде ол елді баяғы Тарғын ығыстырып

жіберген қалмақтар қайта Шаған бойына келіп, Ханзада елін
қамап жатыр екен. Қалмақ ханына Ханзаданың сұлу жалғыз
қызын айттырып жатыр екен. «Сұлуды бермесең, еліңді ша­
бамын»—деп. Тарғын мен Ақжүністің келгенін естіп, хан

барлық жақсыларын жиып, олармен амандасып:—Сіздерге
кісі жіберуге мына елімді қамап жатқан жаудан ешбір қол ти­
меді, айыпқа бұйыра көрмеңіз,—деді. Тарғын айтты:—Бұл
қалмақты баяғыдай тағы ығыстыруға менің әзір әлім жоқ,

оларды қалайша жеңуді мен сендерге үйретейін,—деді. Сонда
Тарғын былайша үйретті:

Қырымға мен қайтармын.
Қырымдағы қырық құрдас
Жаныма мен ертермін.
Құдай маған бұйырса,

Қайта саған келермін.
Аман-есен сау келсем,
Басыңды шауып алармын,
Қоластыңа әлек салармын.

Жаудан құтылар айла, өз айыбы үшін жалғыз қызын
Ақжүністің үстіне бермек болды. Жұрт айыбы үшін оның қолын
алды. Тарғын ашуы кетіп, ханның еліне келіп қонақ боп жатты.
Белі де жазылыпты. Бұл елге Тарғынның келіп жатқанын есіт­

пей, хан қызын бермеген соң, баяғы қалмақ аттанып, барабан
соғып ханның үстіне келіпті. Жау келгенін есітіп, Тарғын батыр
атына мініп, толып жатқан қалмақтың әскеріне қарсы келеді.

батырлар  жыры
Ол жақтан Домбауыл деген бір батыр жекпе-жекке Тарғынға
қарсы шығып сөйлейді:

Алмайын десем, тоғайсың.
Айтшы маған жөніңді,
Нағып жүрген ноғайсың?!
Сонда Тарғын сөйлейді,

Аса үрген жел,—деді.
Жөнімді мен айтайын,
Әкең Тарғын мен,—деді,
Іздегенім сен,—деді.

Жасың кіші жас ұлсың,
Кезегімді бер,—депті.
Тарғын сынды батыр кезегін беріп, жауға қасқайып қарап
тұрды. Домбауыл жанынан оғын суырып ап, қақ жүрегін көздеп

оқ тартқан екен, Тарғынның торғауытының сегіз қабатынан
өтіп, тоғызыншы қабатында тоқтады. Мұнан соң Домбауыл
Тарғынға кезек берді. Тарғын оқ тартып, Домбауылды аты­
нан сұлатып жықты. Қалмақтар батырының аттан жығылып,

өлгенін көрген соң, Тарғынды қамап ұстамақшы болыпты.
Тарғын мұнысын көріп, қолына қару-жарағын алып, жауға
қасқырша шапты. Он бір күн соғысып, он екінші күнде Тарғын
атының арып, қалмақтың қырылып, өзінің далада жалғыз

қалғанын көріпті. Жаудың қырылғанын қырып, қашырғанын
қашырып, есен-аман Ханзада ханға келіп, ат шаптырып той
етіпті. Жұрт көп күн мәжіліс етіпті, сүйтеді де хан айтты:—
Ақсүйек қызымды саған беруге аталарымның әруағынан

қорқамын,—деді. Он сан Орманбеттен таңдап бір сұлу қызды
ал,—депті. Тарғын бұл алдауына шыдамай, Ақжүністі алып,
зор ашуланып, өз еліне қайтып кетті. Ханзада онан зор қорқып,
малын баға алмады, отын жаға алмады. Жұртының барлық игі

жақсыларын, билерін шақырып, еліндегі бір ақылды қарт биге
ақылдаспаққа барыпты.

ер  тарғын
Сонда қартың сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Би мен мырзам отырсың.
Бізге ақыл салсаңыз,
Біздің тілді алсаңыз,
Тарғын сынды батырға

Барлығың да барыңыз.
Қараң түгіл, ханыңыз,
Қимылдаған жаныңыз,
Батырды еске алыңыз,

Аяғына бас ұрыңыз.
Тоқтамай кетсе еліне,
Тату болып қалыңыз.
Ашуланса еліңе,

Жыртпай кетпес жағаңды,
Жаңылтар келсе тобаңды.
Шулатпай кетпес балаңды,
Қан етпей кетпес қалаңды.

Жұрт
ақылдасып,
айтысты:—Біздің
ішімізде

Тарғын
нанарлық енді бір кісі де жоқ, ханшаны береміз дегенге, енді ол
батыр нанар ма екен?—десті. Сонда ақылды ақсақал айтты:—
Оған ел ішінен таңдап, үш батыр жіберіңіз, олар бір-бірінің

сөзіне нанар,—деп, баяғы қасына ерген Қарасайұлы Көбен
баласына тағы екі батыр жолдас беріп, Тарғынның артынан
қудырып жіберді. Олар батырды қуып жетіп, аяғына бас ұрып
жалынды, ашуын кешірді. Сүйтіп, олар Тарғынмен Ханзада

еліне қайтып келіпті. Хан Тарғынға ұялып ештеме дей алмап­
ты. Сонда ел ішінен бір би сөйледі:

Сөз сөйлейді алдыңда
Сыпыра жырау бақырың.
Ханы, халқы жиылып,
«Айт» деп отыр біздерге.

Назар етіп тыңдасаң,
Біз айтамыз сіздерге.
Атақты туған ер болсаң,

батырлар  жыры
Не қыласың бір қызды,
Мына тұрған ханыңыз,
Бәріміз де жанымыз

Сый етеді, алыңыз.
Қара лашын береді,
Көлден-көлге салсайшы!
Қара тұлпар береді,

Жауыңа қарсы мінсейші!
Балдағы алтын ақ берен
Оны да хан береді.
Бұдан басқа көп қазын

Тағы сізге береді.
Не қыласың бір қызды,
Мың жылқысын береді.
Не қыласың бір қызды,

Бес жүз ауыл береді.
Өз алдыңа сұлтан бол,
Сүйген жерің жайлашы!
Қанша батыр болсаң да,

Тұра алмассың бұл сыйға.
Миың болса басыңда,
Осыған ой салсайшы!
Тарғын ашуынан қайтып, берген сыйларын алып, өз алдына

Қолыма қалам алдым хат жазғалы,
Бірқатар заман болды қамдалғалы.
Жамағат, құлақ салып тыңдасаңыз,
Мінеки, Ер Тарғыннан сөз қозғалды.

Жамағат, мен сөйлейін талай кептен,
Бір үлкен патша өтіпті асыл тектен.
Ағалар, өздеріңнің естуің бар,
Астархан деген ертеде бір патша өткен.

Келіпті тоқсан беске соның жасы,
Артылған сан патшадан ғазиз басы.
Хисапсыз Тәңір берген дәулетінде
Толтырған неше түрлі асыл тасы.

Сол патша неше түрлі ойлайды ойды,
Қызығы жер жүзінің бәрін жиды.
Бар екен Ғұмар деген жалғыз ұлы,
Орнына өзі түсіп соны қойды.

Ақылы Ғұмардың да жұрттан асқан,
Үй салды неше түрлі асыл тастан.
Халқына ғаділетті патша болып,
Артықша атасынан өрнек шашқан.

Құданың не қылса да құдіретінде,
Жылайды бір өзіне кеп барша пенде.
Патша еді ақылы мол, инабатты
Астархан шәһарында сол бір күнде.

Тарғын батыр жыры
(Нұрқасым Нұрғалиұлы нұсқасы)
5–252

батырлар  жыры
Сол Ғұмар көп патшадан ғаділетті,
Мұлайым айтқан сөзі балдан тәтті.
Бар еді Ғұмардың да жалғыз ұлы

Хисапсыз асқан батыр Шорман атты.
Сол Шорман асып туған жаннан өзі,
Халқына ұнайды екен айтқан сөзі.
Атағы он бесінде жұртқа шығып,

Қамалды жалғыз бұзған талай өзі.
Арғымақ мойны құлаш жаратыпты,
Бір өзін мың кісіге балатыпты.
Келгенде он бес жасқа батыр Шорман,

Қалмақты жетпіс түрлі қаратыпты.
Жанында күміс сауыт, торғын шатыр,
Аямай бармақ етін садақ тартар.
Баласы падишаның батыр Шорман

Атақты заманында болды батыр.
Жанында ер-тұрманы, өткір алмас,
Жасында талаптанған ер құр қалмас.
Айтайын ер Шорманның қайсы сырын,

Ауызбен айтып, сөзбен сөйлеп болмас.
Сөйлейді есті кісі жолыменен,
Көрінер адам көркем тоныменен.
Алдынан ер Шорманның жан шыққан жоқ,

Жамағат, жата тұрсын соныменен.
Бұл Шорман бос жұмыспен жүрмес некен,
Жолдасы мың сегіз жүз қасына ерген.
Ғұмардың қол астында, жамағаттар,

Бір үлкен бай бар екен Һәман деген.
Һәманның дәулеті асқан жаннан өзі,
Айтуға байдың жайын келді кезі.
Жоқ еді ұл перзенті осы байдың,

тарғын  батыр  жыры
Көп біткен Һәман байға осынша мал,
Жігіттер, осы сөзді жақсы ұғып ал.
Қырық қызбен бір бақшада жатады екен,

Аты екен сол сұлудың Ғайнижамал.
Жаралған жапан түзде жалғыз шынар,
Міні жоқ тал бойында адам сынар.
Ұқсайды қарап тұрсаң күн мен айға,

Қыз емес айта берсең көңіл тынар.
Һәманның жалғыз қызы болған үлфәт,
Бітпейді адамзатқа мұндай сипат.
«Жалғызым кімді сүйсе беремін» деп,

Әкесі өз аузынан берген рұқсат.
Нәп-нәзік сұлу белі бұраңдаған,
Көрген жан тағат етіп тұра алмаған.
Жамалды хор қызы деп айтар еді,

Егер де біреу көрсе сыр алмаған.
Ес қалмас Жамал десе бозбала да,
Жатады сауық құрып айдалада.
Бұл қыздың әңгімесін кейін айтам,

Бұл дағы тоқтай тұрсын осы арада.
Шорман жүр он бесінде жауға барып,
Қаратты жетпіс түрлі қалмақты алып.
Ғұмардың қол астында, жамағаттар,

Бір адам болған екен аты—Ғаріп.
Ғаріптің жалғыз ұлы батыр Тарғын,
Ішінде бозбаланың болды балғын.
«Мені алар бұл шәһарда адам жоқ» деп,

Бойына теңгермей жүр жанның бәрін.
Сол Ғаріп—адамзаттың әулиесі,
Адамның өтер мынау дүниесі.
Бейшара айыбында кедей екен,

батырлар  жыры
Әкесі жас күнінде мерген екен,
Тарғынды қартайғанда көрген екен.
Жасы бар әкесінің сексен бесте,

Бие де жиырма беске келген екен.
Биесін қысыр қылмас Құдай екен,
Нәсібін бір биеден салған екен.
Қымызын алты ай жаздай қорек қылып,

Құлынын қыс болғанда сояды екен.
Ер Тарғын қынай белін енді буды,
Сол жылы дәл тұлпар боп құлын туды.
Ат қылып мұны Тарғын мінемін деп,

Тарғын боп білінейін біржолата.
Қымызын жалғыз бие жиды дағы,
Мал сойып үлкендерден алды бата.
Той болды Тарлан құлын келер жылы,

Сол күнде-ақ көп жылқының шын дүлдүлі.
Көрерсіз ат болғанда қандайлығын,
Алты жақсы, жүз жамбы мұның пұлы!
Тұлпары тай өткен соң құнан шықты,

Жылқыға мұндай сүйек бітпес тіпті.
Қаз мойын, қамыс құлақ, белдемелі,
Келте құйрық, қыл түбі жуан түпті.
Дөнен шықты, зор болды арғымақтай,

Ержеткенше Тарғын жүр тыныш таппай.
Бес жасқа келгенінше үйреткен жоқ,
Жүреді айдап көріп жанға ұстатпай.
Келгенше алты жасқа үйретпеген,

Іні жоқ Ер Тарғында соңына ерген.
«Үйретіп жеті жаста мінейін» деп,
Ертіп ап жолдастарын атқа келген.

тарғын  батыр  жыры
Ер Тарғын ой ойлайды үйде отырып,
Тарланды үйретсем деп қызық қылып.
Ұстады алты жігіт бұғалықпен,

Әкетті тоқтата алмай бір-ақ жұлып.
Бұлардың қызығына Тарғын күлді,
Атымен өз сүйегі бір келісімді.
Ұстады құрықпенен батыр Тарғын,

Үйретіп, тай есепті өзі мінді.
Зырқырап тау мен тастан өтеді екен,
Берді ғой тілегімді Құдай-екем.
Үстінен қара тастың ырғытқанда,

Суырып топырағын кетеді екен.
Жігіттер, міне, осындай тыңда кепті,
Болса да қара сүйек Тарғын текті.
Тарғын ат тақымына ұнаған соң,

«Тәңірім-ай, абырой бер өзің!»—депті.
Ер Тарғын отырады үйде ой ойлап:
«Тарланды үйретсем,—деп,—жаздай жайлап.
Сол шәһарда Тарланнан озар ат жоқ,

Қояды түн болғанда үйге байлап.
Дүниеден кім өлмейді жетсе қаза,
Тұлпар боп Тарлан аты шыққан таза.
Жасы бар он жетіде батыр Тарғын,

Көңілі атына да болған риза.
Тарғынның сол шәһардан қайраты асты,
Өзі батыр, тұлпары құп жарасты.
Бір жазда атын сынап алды батыр,

Жүйрігін әбден біліп мауқын басты.
Күш кірді, қуат бітіп толған сайын,
Сайманы, қару-құрал бәрі дайын.
Ер Шорман жау қалмаққа бармақ болды,

батырлар  жыры
Баласы падишаның батыр Шорман,
Сіздерге әңгімесін енді айтайын.
Мінеді Ғұмар патша алтын таққа,

Баласы қолы жеткен әр тарапқа.
Он мың ер батыр Шорман жинап алып,
Егескен жүрмек болды бір қалмаққа.
Батырлар шеру тартып жүріп кетті,

Арада бірнеше күн сайран етті .
Ергені қасындағы ылғи батыр,
Қалмаққа он бес күнде барып жетті.
Қалмақты келіп шапты жетім-жесір,

Ең азы жүз жылқыдан олжа үлесер.
Естуім рас болса, еріп барып,
Ішінде олжа алмаған Тарғын десер.
Ол кезде еш батыр жоқ Шорманға орай,

Берді ғой тілегенін патша Құдай.
Шорманның жан жолдасы батыр Кәрім
Келіпті падишадан сүйінші сұрай.
Падиша мынаны естіп қуанды енді,

«Берді ғой тілегімді Құдай» деді.
Сүйінші сұрап келген батырына
Үш тоғыз жетім бастап оған берді.
Тоқтамай қол да келді күндіз-түні,

Тыңдаңыз осы Шорман сөздің шыны.
Дұшпанын Шорман жеңіп келгеннен соң,
Падиша да той қылды қырық күні.
Той қылды, жұртын жиды, Ғұмар патша,

Тойынды жетім-жесір, кедей, аш та.
Қырық күндей сойған малдың есебі жоқ,
Боп жатыр бай баласы ішпей мас та.

тарғын  батыр  жыры
Білмейді тойынған соң кедей-байын,
Қырыпты олжа малдың бірталайын.
Ішкен мас, жеген тоқ боп жата тұрсын,

Сіздерге енді айтамын күрес жайын.
Қырық күндей жиналған жан ойнап күлді,
Батырлар қамал бұзған алар жолды.
Тойына падишаның жиналған жан

Ғұмардан рұқсат сұрап күрес қылды.
Шорманға қалай айтса жарасады,
Халайық тамаша ғып қарасады.

Осыған батыр Кәрім таласады.
Күші бар батыр Кәрім асқан мықты,
Күш кернеп жылдан-жылға құтырыпты.
Қосылған екі жақтан екі балуан

Екеуі күресуге енді шықты.
Білмейді күрес жайын бұрын Тарғын,
«Тәуекел, Тәңірім!» деп күресіпті.
Екеуі сілкілесті кезек-кезек,

Ауызбен айтып болмас, тілмен безеп.
Батырлар күрескен соң аянсын ба,
Жығуға бірін-бірі алды тежеп.
Кәрімнің жығыларын Тарғын білді,

Алаңдап жан-жағына мойнын бұрды .
«Халық көріп қайратымды сынасын» деп,
Көтеріп ер Кәрімді біраз жүрді.
Аздан соң бір-ақ ырғытып Кәрім ерді,

«Мінеки, палуаның!» деп жерге ұрды.
Тарғынның қайратына жұрт таң қалды,
Тігіпті бәйгеге хан сансыз малды.
Алғашқы палуанды жығып салып,

батырлар  жыры
Құдай берген баланың арқасында,
Әкесі бір-ақ жолда байып қалды.
«Сауатын жалғыз бие Тарғын ғой» деп,

Дұшпаны көре алмаған көп сандалды.
Той болды берекелі қатты қызық,
Қайраты Тарғын ердің болды үздік.
Кәрімнің жығылғанын көргеннен соң,

Ұмтылды шыдай алмай батыр Сыздық.
Күреске Тарғын жақтан Қарбай барды,
О дағы Тәңірім оңдап жығып салды.
Істері Алла оңғарып тұрған шақта,

Мың ділда, бір жамбы бұл дағы алды.
Екі кісі күресті, бұлар жеңді,

Отыз бесте жасы бар жан батпаған,
Ер Шорман алып келді Нәсерменді.
Тарғынның жолдастары бәрі текті,
Шорман жақ бәйгі ала алмай болды кекті.

Жиырма бірде жасы бар, жан батпаған
Тарғын да алып барды Абланбекті.
Тарғынның жолдасының бәрі мықты,
Шорман жақтың палуанын жерге тықты.

Қолын бұрап жамбастап жата тастап,
Мың ділда, бір шапанды бұ да ап шықты.
Падиша той қылыпты қырық күні,
Таусылмас қанша берсе мұның пұлы.

Әпкелді топқа салар Қожамқұлды.
Шорман жақ ыза боп тұр бәйге ала алмай,
Жиналған палуандардың бірі қалмай.
Әбілқасым дейтұғын біреу барды,

тарғын  батыр  жыры
Сонда Тарғын:—Падиша көрсін,—дейді,
Мен жықсам палуан деп білсін,—дейді.
Қожамқұл мықты болса, маған шықсын,

Бәйгенің атын атап берсін,—дейді.
Ал жамағат жиылып,
Дария судай құйылып,
Үш мың ділда, бір жамбы

Патшадан келді бұйырылып.
Тарғын тұра ұмтылды,
«Берейін,—деп,—жүн қылып».
Екеуін жыққан бір жерде

Қорқатын емес тығылып.
Бәйгені Тарғын тағы алды,
Қожамқұл палуан жығылып.
Астында падишаның алтын тағы,

Ашылды Тәңірім оңдап Тарғын бағы.
Болса да бұрын кедей батыр Тарғын,
Жайылды алты алашқа әруағы.
Тарғынды палуан деп жұрт айтады,

«Мынау да күшті екен» деп көп байқады.
Бәйгені осы жолғы Тарғын алды,
Жамағат, қырық күннен соң той тарқады.
Бұл жолы Тарғын тапты бірталай мал,

Атақты, ер жігіттер, сұлу қыз ал.
Болыпты сұлу қызы Һәман байдың
Айтайын әңгімесін Ғайнижамал.
Шорманға үндемейді жан таласып,

Жүреді қайратымен жанды басып.
Бұрыннан ойына алып жүреді екен,
Жамалға батыр Шорман болып ғашық.
Ер Шорман бір хат жазып жіберіпті,

батырлар  жыры
Жазыпты өктемдікпен батыр Шорман,
Қағазын алмай Жамал қайырыпты.
Ер Шорман ашу келіп шыдамаған,

«Қалайша бұл қыз мені ұнатпаған?
Түн болсын, бар шашыңды күзеп алып,
Қорлықты көрсетейін, қаншық, саған!».
Біреудің қыз да болса сүттен ағы,

Белгілі піскен алма жеткен шағы.
Бұрыннан ойына алып жүруші еді,
Бұл қызға ғашық болып Тарғын дағы.
Ер Тарғын бір хат жазып жіберіпті,

Бір елші ол да кемпір ап келіпті.
Тарғынға қыз да ғашық боп жүр екен,
Қағазын көріп Жамал, «келсін» депті.
Жеріне уағда айтқан Тарғын келді,

Қыз Жамал ер Тарғынды қабыл көрді.
Көрген соң екі ғашық бірін-бірі,
Екеуі аз ғана күн сауық құрды.
Ер Тарғын құшақтайды бұраң белді,

Көреді қыз жанындай Тарғын ерді.
Еш ойда жоқ жатқанда таңға жақын
Қасына қырық кісі ертіп Шорман келді.
Көреді тыста тұрған Тарлан керді,

Тарғынның мұнда екенін бұлар білді.
Тарғынның мұнда екенін білгеннен соң,
Қырқына «тез өлтір» деп бұйрық қылды.
Қырық жігіт сол сөзбен үйге кірді,

Тарғынды қызбен жатқан көзі көрді.
Падиша батыр Шорман далада тұр,

тарғын  батыр  жыры
Қырқына сонда Тарғын қарамайды,
Көңіліне жамандықты баламайды.
Жабылып қырық жігіт қанша ұрса да,

Ер Тарғын ашу қылып санамайды.
Бұралып тал шыбықтай қыз тұрады,

Шорманды тыста тұрған арқа тұтып,
Тағы кеп қырық жігіт қырық ұрады.
Қырқы да өңшең ақымақ, қызға айтады:

Ұрады кісі басы үш-үш қамшы,
Ер Тарғын сонда дағы үндемейді .
Қырық жігіт екі ұрғанда сексен болды,
Үш ұрғанда жүз жиырмаға анық толды.

Үндемей үшке дейін жатып еді,
Батырға төртіншіден ашу келді.
Біреуін біреуіне шоқпар қылды,
Қырықтың әлек болып бәрі де өлді.

Есіктен батыр Тарғын қарғып шықты,
Алдынан патша Шорман кездесіпті.
Қолында ырғай сапты балтасы бар,
Көтеріп өлтіруге ұмтылыпты.

Қолыңда балтасы бар ырғай сапты,
Өлтірмек боп ер Тарғынды салып қапты.
«Балтасы басқа тисе, өлтірер» деп,
Батыр Тарғын балтасын қолмен қақты.

Балтасы қайта айналып өзін шауып,
Сол жерде патша Шорман қаза тапты.
Көрген жоқ бұрын Тарғын мұндай істі,
Әмірі Құдіреттің қандай күшті.

«Жамалға қош айтысып кетейін» деп,
Атынан ырғып мінген қайта түсті.

батырлар  жыры
Жамал айтты:—Барасың қайсы жаққа?
Тілесең, медет берер жалғыз Хаққа.
Жар болған жарым түнге, ғашық жарым,

Қырық бір кісі өлтірдім,
Падишасын бас қылып,
Қандай да болар заманым?!
Алыста аз күн жүрейін,

Ойлап бір оның амалын.
Хабарым осы, ей, Жамал,
Алмалы тауға барайын.
Ғашық жарым, бері кел,

Төсіңе қолым салайын.
Жаны ашыр жақын менде жоқ,
Артыма не деп қарайын?!
Ашудан патша қайтпаса,

Қырармын елдің талайын.
Саған қысым көрсетсе,
Қырғынға сонда салайын,
Жаман-жақсы болса да,

Он бес күнде бір іздеп,
Хабарыңды алайын.
Осылай сүйіседі құшақтасып,
Бірі-бірін қысады мауқын басып.

Қыз айтты:—Жатқан жеріңді ешкімге айтпа,
Жүрмесін қайсыбіреу хабар тасып.

Болмаса Алмалыға жөнелермін.
Ажалдан менің жаным аман болса,
Айналып он бес күнде бір келермін.
Жамалға сүйгізеді мойнын бұрып,

Жылайды қыз бейшара дымы құрып.
«Бір келіп, он бес күнде табамын»,—деп,
Жамалмен қош айтысып кетті жүріп.

тарғын  батыр  жыры
Ер Тарғын сол шапқаннан тауға жетті,
Жамалдай тастап кетті алма бетті.
Жан жүрмес қиын жерді тауып алып,

Бекініп сол арада аз күнелтті.
Сол таудың алма деген жемісі көп,
Жүреді тамашалап әрбірін жеп.
Ер Тарғын тауда барып жата тұрсын,

Ертеңгі падишадан естіңіз кеп.
Бұл істі таң атқан соң білді халқы,
Ер Шорман бір енеден туған жалқы.
Бір түнде қырық бір кісі қырып кеткен

Тарғынның қылған ісі емес олқы.
«Патшаның құлады,—деп,—асқар белі»,
Артына иесіз тастап тамам елді.
Бар екен Қасым деген бас уәзірі,

Сол келді падишаға естіргелі.
Шорманды асыраған Қасым өзі,
Жас аққан қан аралас екі көзі.
Падиша уәзіріне қарап тұрып,

Соқтыққан әлін білмей қандай надан?
Сені мен жалғызымнан кем көрмеуші ем,
Жыламай, арызыңды айтшы маған.

Дүние ісі қауіпті.
Дәулетіңе мас болып,
Бозбала құрған сауықты.
Кешегі кедей, ит Тарғын

Не деп сізге жауықты?
Һәман байдың қызына
Шорманменен таласып,
Балтаменен шауыпты.

батырлар  жыры
Сабыр ет, тақсыр патшам-ай!
Жолдасымен қырық бір
Жаны жәннәт тауыпты.

Аз ғана қорек біткен соң,
Арам қаны тасыпты.
Жалғыз балаң өткен соң,
Қаһарыңа шыдамай,

Сізден қорқып қашыпты.
Мың кісі келді таба алмай,
Жер-жерден қарап түсіпті.
«Падиша өліп кетер» деп,

Ел-жұртыңыз шошыпты.
Жыламаған адам жоқ,
Ендігі ақыл өзіңнен,
Бір іске Тәңірім қосыпты.

Жетпіс шәһар билеген
Падишам едің сезімді.
Қақсап тұрған алдыңда
Тыңдашы қабыл сөзімді,

Сабыр қыл, тақсыр патшам-ай,
Әлек те қылмай өзіңді!
Падиша мұны естіп күйіп-жанды,
Жығылып, басы айналып, есін танды.

Қасында уәзірі мен бектері бар,
Су бүркіп, тірілтіпті падишаны.
Падиша жалғызы үшін болды дертті,
Бұл Тарғын тамам елді қырып кетті.

Бірталайдан жолдасым!
Тәжі мен тақты көргенде,
Тыйылмас менің көз жасым.
Енді маған қызық жоқ,

Өтіп кетті-ау көп жасым.
Жалғызымнан айрылып,

тарғын  батыр  жыры
Қаңғырып қалды-ау қу басым.
Құдай-ау, әуелде
Падиша қылып жараттың.

Жалғыз қылып берсең де,
Мың кісіге балаттың.
Он бес жасқа келгенде,
Жетпіс шәһар қараттың.

Олжадан келген малыңды
Өз қолыңнан тараттың.
«Жарай ма деп бұл ісім?»
Үлкендерге сынаттың.

Бір сағат көрмей тұрмаушы ем,
Тәңірім-ай, қайтіп шыдаттың?!
Қартайғанда сорлы әкең
Артыңа тастап жылаттың.

Падиша жылап-жылап мауқын басты,
Ел-жұрты көңіл айтып амандасты.
Баласын таза арулап қойғаннан соң,
Отырып көп халайық ақылдасты.

Бұл қызға бір айналар сүйіксіз құл.
«Ақылы қырық кісінің ханда» деген,
Тақсыр-ау, не қылсаң да енді өзің біл!
Патша айтады:—Шорманнан өтті заман,

Ол Тарғын қашып кетті бізден аман.
Жиналып осы отырған, жамағаттар,
Барыңдар атқа мініп қызға таман.
Шормандай өлтірді ғой асқар белді,

Артына иесіз тастап тамам елді.
Қорқытпай қыздан жауап жөн сұраңдар,
Не пайда өлтіргенмен бір әйелді.
Жиналып осы отырған қанша адамдар,

батырлар  жыры
Бұл іске Һәман байдың жазасы жоқ,
Оны да ашуменен қорқытпаңдар.
Ойлаңдар, көп жиналып ақыл-айла,

Көп адам ақылдасса, болар пайда.
Көп қыспай қыз сорлыдан сөз сұраңдар,
Тарғынның қолға түсер түбін ойла.
Ол Тарғын жау боп кетті тамам жанмен,

Кеткен жоқ қызық құрып сауық-сәнмен.
Көрінсе, Тарғынды да өлтірмеңдер,
Жарамас жуғанымыз қанды қанмен.
Халықтың Шорман өліп, кетті күйі,

Шорманның естен қалмақ қылған сыйы.
Сұрауға қыздан жауап келе жатыр,
Ғұмарға жақын екен Һәман үйі.
Қорқып жүр қыз бейшара түсі қашып,

«Не жауап беремін?» деп қайғы басып.
Басында әйел ғылып жаратты Алла,
Кететін еркек емес шыға қашып.
Ел-жұрты Шорман үшін аһ ұрады,

Көпшілік баққа келіп отырады.
«Тарғынның кеткен жағын сұраймын» деп,
Жамалды біреу барып шақырады.
Онда бар «өлтіре ме?» деген қауіп,

Жамал қорқып келеді ақылы ауып.
Амалсыз шақырған соң келе жатыр,
Бетіне ақ торғыннан перде жауып.

Адамзат иман табар қылып амал.
Басыңа азаттықты тілеп алдық,
Жылаған көз жасыңа патша қарар.
Сен түгіл Тарғынды да өлтірмейміз,

Қылған жоқ Шорман ерге Тарғын қастық.
Сабады қырық жігіт жатқан жерде,
Біреуі тоқтатпай ма, болса бастық!
Қырқының Тарғын жықты бірін қоймай,

Шорман болса өлтіред деп жаман састық.
Ол үйде Тарғын шыққан бәрін қырып,
Шықса Шорман тұр екен тыста күтіп.
Көрген соң падишаны ес қалсын ба,

Мініп ап, Тарлан атқа кетті зытып.
Қолында балтасы бар ырғай сапты,
Артынан «өлтірем» деп Шорман шапты.
Балтасын қолмен қағып жібергенде,

Қайырымсыз ажалдан қаза тапты.
Ағалар, алдарыңда мен сөйлейін,
Несіне сөйлеген соң бөгелейін.
Баршасы қыз сөзіне болды риза,

«Пәли, балам, өссін,—деп,—жас мерейің!»
Жамал айтты:—Ағалар,
Жақсы менен жаманды
Есті кісі шамалар.

Туысқан, бауыр менде жоқ,
Жаны ашып маған кім қарар?!
Сендерсіз де өлермін
Ішімде қайғы-дертім бар.

Тағы айтты:—Ағалар,
Менен жауап сұрама,
Мені өлтірсең осы жерде,
Көңілдерің тына ма?!

Осы күнде менде ес жоқ,
Айтқан сөзім сынама.
Қыз Жамал осылай деп зар қылады,
Халықты осы сөзге нандырады.

батырлар  жыры
Жалтарған биттей айла таба алмай,
Көпшілік «рас қой» деп тоқырады.
Бұл келген көпшілік те мыңға таяу,

Жақын жер жиналыпты атты-жаяу.
Баршасы қыз сөзіне риза болды,
Сөзінен таба алмайды ешбір қаяу.
Шығады батыр Тарғын тау басына,

Ойлайды жетем бе деп қыз қасына.
«Түсті екен қандай күйге сұлу Жамал,
Байғұстың мен қалдым-ау көз жасына».
Он төрт күн сол арада бұл шыдады,

Жемісі Алмалы тау ол да ұнады.
Шәһарға ертең ерте жүрмек болып,
Аллаға, пайғамбарға сыйынады:

Дүниеден кім өлмейді, жетсе қаза?.
Мен ғаріп бір қыз үшін мұндай болдым,
Қолдай гөр, Шаһимардан, иә Мұртаза!
Тарғын еді Құдай сүйіп қойған атым,

Көп еді төрт шаһарда қолғанатың.
Мен сорлы бір қыз үшін мұндай болдым,
Бір өзің алып едің алпыс қатын.
Ер Тарғын кісі өлтіріп, тауға қашты,

Жамалдай аламын деп қолаң шашты.
Он төрт күн аунап-қунап жатқан жермен,
Тауымен Алмалының амандасты:

Шәһары Астарханның болды ғой жау.
Аю, қасқыр зияндас мекен еткен,
Жөнелттің, сонан қорғап, мені есен-сау.

тарғын  батыр  жыры
Алыстан тауды көріп болжаушы ем,
Ойлаушы ем «ішін барып көрсем бе екен?».
Әпкелген сол ниетіме мені Тәңірім,

Таусылмас жер екенсің, берекең кең.
Ер сасып, етек басып қысылғанда,
Тығылар жер екенсің, қылып мекен.
Мен ертең падишаға жөнелемін,

Ол жақтан қазам жетсе мен де өлемін.
Оңдаса сапарымды патша Құдай,
Қызық қып Алмалы тау бір келемін.
Жау болса қырамын ғой мың мен санды,

Әйтеуір, қинаймын ғой шыбын жанды.
Басында қылған ісім оңай емес,
Өлтіріп кетіп едім патша-ханды.

Тарланды баптап мінем,—деп,
Алла сапар айласа,
Жармен ойнап күлем,—деп,
Уағда айтқан ғашықтың

Бір хабарын білем,—деп,
Пірлеріне сиынды.
«Ертең ерте жүрем»,—деп,
Тарлан атқа мінеді.

Бойына қайрат жиынып,
«Ата-бабам жар бол» деп,
Әруақтарға сиынып.
Алдына мың қол кездессе,

Ұрысам дейді Ер Тарғын.
Ықшамды киім киініп
Алмалы таудан құлады,
Дария судай құйылып.

Ер Тарғын сиынады жалғыз Хаққа,
Бір күнде жетемін деп мінеді атқа.
Ел жатып, түн ортасы болған кезде,
Келіпті уағдаласқан бау-шарбаққа.

батырлар  жыры
Қам қылды батыр Тарғын бармағына,
Сиынып ата-баба аруағына.
Жамал қыз бұрын келіп күтіп тұрған,

Жігіттер, таласпаңдар ер бағына.
Қызбен екеуі еш адамға білінбей екі-үш күн ойнап-күліп
жата берді. Үш күннен кейін Жамал айтты:

уәзірлері арқылы айтқан уәдесі бар, хан екі айтпайды,—деді.
Олай болса деп Ер Тарғын Тарланды бір қалтарысқа байлап та­
стап, Жамалмен қоштасып, екі бүктемелі қанжарын жеңінің
ішіне оңайға ұстап ханға келеді...

В.В. Радлов 1870 жылы Санкт-Петербур қаласында басылған «Образцы
народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибирии
и Джунгарской степи» атты кітапта жарияланған «Сайын батыр»
жырының 168-169 беттері

Уақ ұлы Қамбар екен,
Қамбар ұлы Ер Көкше.
Ер Көкше жас екен,
Жас та болса бас екен.

Он сан ноғай бүлгенде,
Орманбет хан өлгенде,
Ол барып жатыпты
Манан деген суына,

Балқан деген тауына.
Үлесерге мал таппай,
Атысуға жау таппай,
Сол кісінің ішінен

Бөлініп шықты қырық кісі,
Қарауыл кеткен төрт кісі,
Шындауыл кеткен бес кісі.
Сан жылқыны алыпты

Мың кісі оны қуыпты.
Қайтпас қара болат іреңкі,
Бала батыр Жаңбыршы
Қуып жетті мың кісі.

Садағыма сан кісі,
Қылышыма қырық кісі!
Төсенерге төсек жоқ,
Жастанарға жастық жоқ,

Жастық болар бес кісі.
Мәмбеттің ұлы Тілеген
Азуын тасқа білеген.
Бал ішкенге мақтанған,

Ер Көкше
(В.В. Радлов нұсқасы. СПб., 1870)

ер  көкше
Бір өзін сан кісіге теңеген.
Оған да болсын екі сексен, жүз кісі,
Сенің жақсыңа дара бір кісі,

Жаманыңа екеуара бір кісі,
Енді де қалды не кісі?
Со кісінің ішінде
Төрт жігіт ағайынды бар екен,

Бір кісі бір атқанда,
Үш атады екен.
Сан жылқыны алыпты,
Мың кісі оны қуыпты.

Жан жолдасы Манаша
Аршын басты Аққұламен
Бөгей, бөгей келеді,
Әлі жетпей келеді.

Табаны жазық Тарлан бозға мініп,
Бір оғын аузына тістеп,
Бір оғын жағына кезеп,
Жауға еніп кетіпті.

Жаудың маңдайынан еніп,
Көтінен шығып кетіпті.
Оң бүйірінен еніп,
Сол бүйірінен шығып кетіпті.

Жүрген жері кезең болды,
Жеті түн соғысып,
Қырық кісі бәрі өліпті.
Қырық кісіден жалғыз—

Ер Көкше тірі қалыпты.
Мың кісі бәрі өліпті
Мың кісіден жалғыз—
Жаңбыршы батыр қалыпты.

Аттың қолаңсасынан қан келді. Жаңбыршы айтты:—Еке­
уміз соғыспайық. Көкше айтты:—Соғыспасақ, соғыспай-ақ
қояйық! Мың кісінің атын Жаңбыршы алды. Алып келген
жылқыны Ер Көкше алды. Қайтып кетті Жаңбыршы. Ер Көкше

кісілерін қарап, жүрсе, жан жолдасы Манашаның маңдайына
қасалы оқ кіріп, басын көтеріп соғып жатыр екен. Оғын суырып
алды. Қара дәріні құйып еді, түрегелді Манаша, өзінің қырық

батырлар  жыры
кісісі [нің] бәрі түрегелді. Манағы мың жылқысын айдады.
Жүріп келе жатыр. Ер Көкше жүре алмайды.

Е, Манашам, Манашам!
Жаурын жағып қарашы,
Тезектің отын қалашы.
Омыртқамда он жара,

Оңғарыла алмай келемін.
Қабырғамда қырық жара,
Қимылдай алмай келемін.
Толарсақта тоқсан екі бар жара,

Толғана алмай келемін.
Қақ жауырында бір жара,
Сом жүректе бір жара,
Қарға жүнді қамыс оқ

Шаш етектен тиіпті,
Көк желкеден шығыпты—
Бәрінен де со жара.
Олар енді жүріп кетті. Қараса, Ер Көкше жоқ, Манаша да

жоқ. Манаша Ер Көкшеге айтты:—Ер Көкше, бүйтіп жатар ер
ме едің?—деді. Бар,—деді,—бұлай жау жетті деп шап!—деді.
Ер Көкше сонан «жау жетті» деп шапты. Бір оқты жағына кезеп,
атына жайдақ мініп, «жау қайда?» деп былай бір кетті, бұлай да

шапты, жау көрінбеді. Онан соң келіп жығылды. Жолдасы со­
нан соң айбалтамен жер қазып көмді. Қайтты. Сонан соң Мана­
ша манағы кісілерге қуып жетті. Олар «екеуі де өлді» деп, мал­
дарын үлесіп алып қойған. Манаша келгеннен соң, бірін-біріне

соғып, малды қайтып алды. Сонан соң Ер Көкшенің сыбағасын
бөлек алды, мылтығының сыбағасын алды, қылышының
сыбағасын алды, өзінің сыбағасын алды, сонан соң өзгелерге
берді.

Ер Көкшенің үйінде жалғыз баласы бар екен, аты Қосай
екен. Ол үйінде қырық құлаш саты қылған екен, соған шығып
көрді жорықшыны.
Қосай үйден шығыпты,

Әкем жорға әпкелсе,
Әкем торқа әпкелсе,
Жорғаны мен мінемін,
Торқаны мен киемін,—[деп],

Алдынан шығып айтыпты.
Манаша енді келіпті,
Кісілерге айтыпты:

Әкесінің халін сұраса,
Сендер жауап бермеңдер,
Ешбір сөз айтпаңдар,
Оған жауап мен берейін!

Ақсақалды бабалар!
Менің әкемді көрдің бе?
Манаша сонда сөйледі:

Тәнім дейін, Ер Қосай,
Сенің атаңды мен көрдім.
Табаны жазық Тарлан боз
Табаны тиіп келеді,

Оны қаға келеді.
Садақ толған сар жебе
Жүні ұшып кетіпті,
Оны жөндей келеді.

Солқылдаған ақ найза
Қисайып кетіпті,
Оны түзетіп келеді.
Өңгеге өгіз олжа тигенде,

Ақсақалды бабалар!
Табаны жазық Тарлан боз
Табаны таяр ат па еді?
Садақ толған сар жебе

Жүні ұшар оқ па еді?
Солқылдаған ақ найза

батырлар  жыры
Қисаяр ағаш па еді?
Өңгеге өгіз олжа тигенде,
Әкеме тана тиер ер ме еді?

Ай, ағалар, ағалар,
Ақсақалды бабалар,
Азаматтар-шоралар!
Олай демей, бұлай де,

Біздің әке өлді де,
Бізді Құдай ұрды де.
О кәуірге қылмасам,
Ағытқан қойдай маңыратып,

Аш күзендей шулатып,
Арқа ауылдың сары жон
Тізеден соқпақ салмасам,
Керегесін кертпесем,

Кертіп отқа жақпасам,
Қосай атым құрысын!
Бала үйіне қайтты. Манаша айтты:—Е, Қосай, мынадан
сауға алыңыз! Өзім кісіге сауға бергендей болғанда алармын,—

[деді Ер Қосай].
Қосай сонан үйіне қайтып келді:

Біздің әке өліпті,
Бізді Құдай ұрыпты.
О кәуірге қылмасам,
Аш күзендей шулатып,

Ағытқан қойдай маңыратып,
Арқа ауылдың сары жон
Тізеден соқпақ салмасам,
Қосай атым құрысын!

Атамның сүйтіп кегін алармын!
Әкемнің елі бар ма?
Әкемнің жұрты бар ма?
Құдасы әкемнің бар ма?

Құрбысы әкемнің бар ма?
Досы бар ма, шешеке?

жауда өлерсің,—деді. Бір Жепекбай деген құлы бар екен, соған
бала келді:—Мен мінгендей ат бар ма?—деп сұрады.

шыныңды айтпадың,—деп, жағасынан ұстап алып ұрды жерге.
Жепекбай:—Айтайын,—деді:

Ай маңдайлы Алаша ат
Күн маңдайлы Құлаша ат,
Салпаң құлақ Сарғылша ат,
Еменнің ең түбіне

Мінсең де сол жарар.
Әкесінің қалған қырық құлаш жібек арқаны бар екен, алып
келді. Оның су ішетұғын жеріне, өзін көрсетпей, жер қазып
жатты. Әуелі күн маңдайлы Құлаша ат келе жатыр, артында

ай маңдайлы Алаша ат келе жатыр. Күн маңдайлы Құлаша
ат су ішті, суды ішіп-ішіп тамсанып еді, маңдайы бүлкілдеді,
күндік өнері бар екен. Ай маңдайлы Алаша ат суға келді, су
ішті, маңдайы бүлк-бүлк етті, айлық өнері бар екен. Сары ат

су ішпей қайтып шығып кетті. Ертең келді, сары ат ертең ке­
ліп су ішті. Шалманың басын мойнына тастады, ұстап алды,
жүгендеп алды, мініп шешесіне келді. Шешесіне айтты:—
Менің ер-тоқымымды қыл!—деді.—Мен ханнан барып, қол

сұрайын,—деді. Ханға келді:—Е, хан,—деді,—тақсыр,— деді.
Хан есітпеді, хан тойда отыр екен. Сонан соң хан шыққаннан
соң сөйлесермін, депті. Бір төбенің астына барды, ұйықтап жа­
тыр. Хан асын жеген соң, тысқары шықты.—Манағы жарғағы

бар сары бала қайда?—деді.—Табыңдар оны,—деді. Бір бала
айтты:—Мына төбенің астында жатыр,— деді.

болса, қорқар, жақсы болса, қорықпас,—деді. Он жігіт барды,
айғай салып:—Нағып жатырсың?—деді. Хан басыңды ала­
мын,—деді.

Хан:—Бала, бері кел,—деп шақырды. Ханның қасына келіп
отырды бала.—Бала, кім баласысың?—деді.

рейін,—[деді].—Қосайға айттырғандай қыз бар ма?—деді.
Арғынның Ақсары биі айтты:—Менде қыз бар,—деді.—Аты—
Ботақыз,—деді. Қосай айтты:—Қалың малы не?—деді. Айтпа­
ды Ақсары би.

Бермен бақ, Сары би!
Ботақыздың қалың малын
Айт, Сары би!
Қалың малын айтпасаң,

алған соң, маған қол бер, әуелі,—деді. Хан айтты:—Бұған
баратұғын ерлер бар ма? Арғынның Ақсары биінің алты ұлы бар
екен.—Барармыз,—деді. Онан соң жұрт:— Барамыз,—деді.
Үйіне келді алтауы, сонан соң:—Бармаймыз,—деді. Қосайдың

өзі аттанды. Жұртқа барған соң, бес асық дос баласы бар екен,
бесеуін ертіп жүрді.—Ботақыздың ауылын баса жүрейік,—
деді. Ботақыз сұлу жеңгесіне жүгіріп айтты:—Анағы кісіге
бар, сөйлесейік,—деді.

Онан қыз жүгіріп, кіші жеңгесіне келді:—Анағы кісіге бар,
сөйлесейік,—деді.

сөйлесейік. Қарына шелек ілді де, бие сауған боп барды.
Қосайды түсірді аттан. Ойын-күлкі қөп қылдылар. Бір
уақытта жеңгесі:—Қайтыңыз,—деді. Қосай атқа барды. Қыз
айтты.—Қайтпаңыз, мереке-ойын қылайық, қызық қызмет

бар мында. Қосай айтты:—Атқа мініп шыққан соң, еркек
қайтып түсер ме екен, ұрғашы қайтып түседі. Қосай аттанды,
қыз қолтығынан тартты, түсіруге болмады. Қолтығынан жігіт
жібек шапан ап берді. Қыз айтты:—Қашан келер екенсіз? Жі­

ер  көкше
мін. Жүріп кетті Қосай. Оныменен көп қол барды. Арғынның
Ақсары биінің ұлы:—Қосайдың ауыр қолы жорыққа бара жа­
тыр,—деп келемеж қылды.

Айдан ай өтіп кетіпті,
Жылдан жыл өтіп кетіпті.
Қосай алған қолменен
Барып-барып кетіпті.

Неше ай барған соң,
Неше жыл барған соң,
Қасындағы бес бала айтыпты:

Шыным дейін, Ер Қосай,
Көп біз шөлдеп барамыз,
Көп біз пәле көреміз,
Оған амал не болады?

Қарнымыз ашып барады,
Судан шөлдеп барған соң,
Астан аш болған соң,
Қайдан амал табармыз?

Бес бала оны айтқан соң,
Қосай сөзін есіткен соң:

Қарны ашқан кісіге
Сусағанда су берейін,
Қарны ашқанда ас берейін!
Садағымның қорамсағында

Бес бауырсағым бар екен.
Салпаң құлақ Сары аттың
Бауырының астында
Жайдың тасы бар екен.

Садағының қорамсағында
Бес бауырсағын алды дейді,
Бесеуіне алып берді дейді.
Бесеуі өңгеріп жүріп,

Бес бауырсақты жеді дейді.
Салпаң құлақ Сары аттың
Бауырының астынан

батырлар  жыры
Жайдың тасын алыпты,
Бұлғап-бұлғап жерге қойыпты.
Әуеден жаңбыр жауыпты,

Мына судан ішіпті.
Ер Қосай атқа мініпті,
Қарауыл қарап кетіпті.
Жеті тауға шыққан соң,

Жеті таудан түскен соң,
Жеті қырды асқан соң,
Сары аты жүрмей қалады.

Қарбансам да, жүрмедің,
Тебінсем де, жүрмедің,
Тербелесем де, жүрмедің,
Маған неден көңілің қалды?!

Жүгенімді алып құнатпадың,
Ерімді алып аунатпадың,
Саған неден разы болайын?!
Ер Қосай аттан түсе қалыпты,

Ерін тастап алыпты,
Арқа терісі бірге түсіпті.
Жүгенін енді алыпты,
Бас терісі бірге түсіпті.

Салпаң құлақ Сары ат арнаның ақ жусанынан алты аттап,
алты аунап түсті, құйрығын сыртына салып, үйден шыққан
қалыбына түсті. Құйрығын сыртына салып, құлашы бар құлан
болып күннің батысына таман кетті. Бала айтты:—«Ат аяған

жерге қарайды, құс аяған көкке қарайды» деген осы екен.
Бала жылап, жылап ер-тоқымын жастанып жатып қалды. О
Сары ат барып, баяғы батыр Жаңбыршының шәрін үш айна­
лып қашты. Қарға тұмсықты, қазық аяқты кемпір бар екен.

Сол кемпір айтты:—Бұ жарғағы бар екен, Сары бала бар екен,
бұ семіз сары ат бар екен. Бұ шәріңді үш айнала шабылып,
мұны ұстаңыз қуып. Шәрдің жігіттері қуды Сары атты, жетпе­
ді. Сары ат қайтып барды, жетсе Қосай ұйықтап жатыр екен.

налып қаштым, маған жетер ат жоқ екен. Мен сол ат сынарға бар­
дым. Бір соқыр қара бие не жетті, не жетпеді, ішіндегі құлыны
тұлпар екен, сол шәрде бір күрең арғымақ бар екен, бір Сары
бала бар екен, тоқсан сиырдың сүтін ішеді. Соны тастама, еке­

уін өлтір! Менің түгімнің түбі сайын бір оқ, мен жеті түн, жеті
күн шаба алмасам, маған серт, шабыса алмасаң, саған серт! Бір
өзімнің дүбірімді мың жылқының дүбіріндей қылайын, сауы­
рым ортасында екі бәйтерек орнатайын. Қосай айтты:—Мен бір

өзімнің даусымды мың кісінің даусындай қылайын, басымды
таудай қылайын, көзімді шаңырақтай қылайын, жеті түн, жеті
күн шаба алмасаң, саған серт, шабыса алмасам, маған серт!
Атына мінді, келді шәрге, жеті күн, жеті түн соғысты, аттың

тізесінен қан келді, бәрін қырды. Бір жүз кісі қалды. Баланың
алмасының сағағына май қатты, өзі шаршады. Сары ат айт­
ты:—Түсе қап, бауырыма ен! Түсе қап бауырына енді. Ат сіл­
кінді:—Тұр,—деді,—үстіме мін,—деді. Үстіне мінді, жүз кісі­

ні жесір-жебір қылып алып жөнелді, алып шықты. Жолай, екі
дөң артылып түсті, баяғы желмая мінген кемпір көтінен қуып
келді:—Е, Қосай!—деді,—мұның артынан жоқтайтұғын кісі
барар. Қосай айтты:—Е, кемпір, бір ел алып қал. Кемпір бір

тайпа ел алып қалды.
Онан соң Сары ат жүрмеді.—Неге жүрмейсің,—деді. Ат айт­
ты:—Ұмыттың,—деді.

қалды. Қосай қайта жүрді. Келді қайтып.—Енді оны қайтып
бұзамыз?—деді.

аяқтай ет шығар, сүйтіп қоя бер! Сары ат айтты болды, жерге
барып қайтадан жүгірді, келіп үйді теуіп кеп кетті. Темір үйдің
екі қабаты үзілді. Тағы кетті жүгіріп. Қайтып айналып кеп теу­
іп кетті, темір үй ашылып кетті. Ішінде Сары бала жатыр екен,

күрең арғымақ тұрған екен, күрең арғымақтың аяғында темір
шідері бар, темірден ноқтасы бар. Сары баланың қолында бір
жағы бар екен, бір төбені атса, төбе аударылып түсер еді. Сары
бала айтты:—Е, Қосай, тірі болсам, елімнің кегін алармын се­

батырлар  жыры
бөлек қарыны бар екен, тоқсан сиырдың сүтін ішеді екен. Бір
кемпір онда отырды:—Тәңірі көзің [ді] ашсын!—деді. Сары ат
айтты:—Қайтара кет! Сонан соң Қосай манағы көшіне келді,

көшке айтты:—Мен озып барайын, ұзын сызған жеріне жүр,
дөңгелек сызған жеріне қон. Сонан соң Ер Қосай озып барды
жеріне, бір төбенің басына шықты, күндік жерден есітеді екен,
түстік жерден болжайды екен.

Түстік жерде Жаңбыршы батыр кетіп бара жатыр екен,
қасында ұлы Темірбай алып бар екен, бір сәуегей бар екен.
Жаңбыршы айтты:—Е, сәуегейім, не көрдің бүгін? Сәуегей
айтты:—Бүгін біздің шәрді бір бала шапты, астында семіз Сары

ат бар еді, жеті қабат темір үйді бұзды, бұл Сары баланы өлтірді,
қасындағы күрең арғымақты өлтірді. Жаңбыршы айтты:—О
баланы біз көрдік, бізді о бала көрді, біз оған барсақ, ол бізді
өлтіреді. Ол бізге келсе, оны біз өлтіреміз.

Сонан соң Қосай жөніне жүріп кетті. Сары ат айтты:—Е,
Қосай, елің енді жақын еді, бір таудың ар жағында Ертістің суы
бар, оның ар жағында арғынның Ақсары биінің аулы бар, мына
тауға желіп шық, желіп түс, желіп мен ар жағына өтейін. Судың

ар жағында мен жығылайын, сен сонда атым өлді деп айғай сал,
сонан соң сол ауылдың кісісі келер, арғынның Ақсары биінің
алты ұлы құйрығымнан тартар, көтімді қозғалтпас, арғынның
Ақсары биі өзі тартар, сонан соң түрегелейін, көңілі тәуір боп

қалсын,—деді.
Қосай кетті тауға, желіп түсті, желіп өтті, судың жиегіне
келіп жығылды, айғай салды, ауылдан кісі келді. Қосай айт­
ты:—Жолаушы едім, менің атым жығылып жатыр. Арғынның

Ақсары биінің алты баласы кеп тартты, көтін қозғалтпады. О
тағы айғай салды, арғынның Ақсары биі өзі келді, келіп тартты,
ат түрегелді тартқан соң.—Е, балаларым,—деді,—қартайсам
да «бөрінің бір қойлық әлі бар екен» дегені осы,—деді.—Жа­

Үйге келді Қосай, сусын ішті, Ботақыз сұлу аяқшы болды.
Үйінде жатқан сартпен ойнар екен қыз, Қосай оны білді. Қосай
тұра аттанды:

Қайыра тартқан бар ма екен?
Арқа ауылдың сары жон
Тізеден соқпақ салған бар ма екен?
Әкесінің кегін алған бар ма екен?

Әкеңе бердің толы аяқ,
Шешеңе бердің жарты аяқ,
Маған бердің орта аяқ.
Көңіліңді беріп қойыпсың

Телегей қара бөрікті
Жатыр екен үйіңде,
Қалай ойнасаң да ерікті—
Бір күнде басыңа тиер тал таяқ.

Сонан соң жұртына кетті. Арғынның Ақсары биінің балала­
рына айтты:—Ертең менің көшім өтеді, малдарыңа ие болмай
қалмаңдар.
Сүйтіп жүріп кетті. Жүріп қолына келді, судың арғы жи­

егінде қонды, ертең айдады, арғынның Ақсары биінің ауы­
лын бастыра айдады. Сиыры сиырына қосылып кетті, қойы
қойына қосылып кетті. Сары бидің алты баласы—алтауы
алты тайға мініп жайдақ шаңның ішінде қалды. Алтауы айт­

тылар:—Қосай мырзаға айтыңыз, малымызды бөліп алайық,
тоқтасын!—деді.

стады, жылқысындай жылқысын бөліп тастады, жүріп үйіне
келді.
Үйіне келді, қаршыға салды.—Ботақыз сұлуға үй тіксін,—
деді. Ботақыз сұлуды алып келді, кешке жаңа тіккен үйге ба­

рып жатты. Аты байлаулы екен. Аты үйді сындырып бара жа­
тыр. Ботақыз сұлу айтты:—Атыңыздың мінезі осылай ма еді?
Қосай айтты:—Күнде қаз, дуадақ қанжығасында жүруші еді,
соны көксеп тұр, шығып қара,—деді. Шығып қараса, жеті

қабат жау үйді құрсап алыпты. Қосай айтты:—Кейін тұр, аты­
ма мініп шығайын!
Атына мініп шықты, қолдан қарсы келді біреу. Манағы
желмаяға мінген кемпірдің баласы Темірбай алып екен. Найза­

мен шанышты Қосайды, жоғары көтерді.—Қосай қалайсың?—
деді.
7–252

ге тастап кетті, найзаның қарыстай жері ішінде қалды, Қосай
өліп қалды. Темірбай алып онан соң елін шапты, қатынын мін­
гіздіріп алайын деп еді, Темірбай алып алдырмады. «Шешеме
қылған жақсылығы бар» деп, манағы желмаяға мінген кемпірге

бір тайпа ел беріп кеткен еді, соның үшін қатынын алдырмады.
Сары атты ұстайын деп еді, ұстатпады, қырық кісіні өлтірді,
қашып кетті Сары ат. Сары ат Қосайға қайтып келді. Қайтып
келсе, Ботақыз сұлу өлгелі жатыр екен. Ат айтты:—Өлме,—

деді.—Мына өлген кісінің өтін алып, Қосайдың мұрнына
құй!—деді. Өлген кісілердің өтін қатын алды, мұрнына құйды.
Қосай:—Қатты ұйықтадым деп түрегелді.—Жау қайда кет­
ті?—деді.

айтты:—Бүгін әкең түсіңе енер,—деді.
Ұйықтады Ер Қосай. Түсіне әкесі енді. Әкесі айтты:—
Ол кемпірдің ұлы— Темірбай алып, сырты—болат, іші—
құрыш,—деді атасы. [Оған] мылтық өтпейді, шапса қылыш

өтпейді. Түнде жатса, мойнына шайтан үйелеп жатады. Сонда
түнде барып шап.
Таң атты, ертең түнде Қосай барды, Темірбай алыптың басын
шапты. Таудың аржағына барып жатты. Таң атты, келіп қолға

араласты, бәрін қырды, ат-тонын бәрінің алып қайтты. Жеті жүз
ұста жидырды, жетпіс арба көмір алдырды, өзі көмірдің орта­
сына отырды. Ұсталарға бастырды, өзі қорғасындай балқыды,
көтінен найзаның сынығы түсіп қалды. Жазылып кетті өзі. Ма­

лын малданып, жанын жанданып еліне хан болып, сондай әділ
болып, барша мұратына жетті.

Бұрынғы ноғайлының заманында Ер Бөкше, Нар Бөкше,
Әділ Бөкше, Асқар Бөкше деген жеті ағайынды ерлер болған
екен. Алтауы қалмақтың Тақтаболат-Тасболат деген жау­
ынан өлген екен. Ең кішісі Ер Бөкше жалғыз қалған екен,

жасы алпысқа келгенде қатыны жүкті болып, бала табады.
Ат шаптырып, той қылып, баласының атын Қосай қояды. Бір
күні Ер Бөкше ноғайлыны жинап алып, бір-екі ауыз сөз ай­
тады:

Жетеуім тірі жүргенде
Қаптап еді кәрі әруақ.
Баладан кемдік көргенде
Жаңа туды шамшырақ.

Алты ағамның соңынан
Қанды сапар соғысқа
Аттанайын деп едім,
Мұның соңын ойлап бақ,—

дейді.
Сонда ноғайлар айтты:—А, батыр, бұл «қанды жол» деген
бір жаман жол еді, мына қартайғанда көрген жалғыз бала ер­
жетсін, сабыр ет,—дейді.

Ноғайлылардың сөзіменен Ер Бөкше алты жыл сабыр етеді.
Қосай алты жасқа келеді. Сонсын Ер Бөкше ноғайлылардан бес
мың қол алып, ол қолды жолға салып жібереді, өзі артынан же­
темін деп, Тобылғы меңді торы атты ерттеп жатыр еді, әкесінің

жауға кететінін біліп, алты жасар Қосай әкесінің сыртынан
жылап жүріп сөйлегені:
Ер Қосай
(А. Хангелдин нұсқасы)

Ат деген ерге қанат-ты.
«Ер шырағы сөнбес» деп,
Тілер болар зүрриятты.
Атадан жақсы ұл туса,

Қылар болар ер бапты.
Жасы алпысқа келгенде
Әкем қайда лақты?
Лаққаның ұят-ты,

Өзіме бер тор атты,
Мен қылайын қайратты.
Көбіңе қос та қоя бер
Тілеп алған шырақты.