Баянғали
Әлімжанов
ШЫҒАРМАЛАРЫ V том
Жар мен жарғыПьесалар. Сахналық туындылар

Шығармалары: Көп томдық. Б. Әлімжанов. – Көкшетау:
Келешек-2030, 2016.

Баянғали Әлімжановтың шығармаларының бесінші томына
жазушының пьесалары мен сахнаға арналған туындылары топ-
тастырылған.

ІSBN 978-601-302-125-6 (жалпы)
© Әлімжанов Б., 2016.

Қатысушылар:
Қожаберген – би, 55 жаста.
Көбеген – би, 55-те.
Арасанбай – батыр, 35-те.

Әлмұқан – би, Алдоңғардың туысы, 65-те.
Сақа – би, Арасанбайдың ағайыны, 65-те.
Ана – Арасанбайдың анасы, 65-те.
Мерген – Алдоңғардың інісі, батыр, 25-те.

Басар – Арасанбайдың інісі, батыр, 25-те.
Бұлғын – Арасанбайдың қарындасы, 18-де.
Саған Манжу- жоңғар елшісі, 55-те.
1-әйел, 40-тарда.

2-әйел, 40-тарда.
Жасауылдар, жауынгерлер, көпшілік.

Қазіргі заманда:
Санат – тарихшы, ақын, 30-да.

Тарихтың толқынынан,
Найзағай жарқылынан,
Желдің ызыңынан,
Жусан иісі аңқыған

Даланың аңызағынан,
Көшпенділердің
Киелі аңыздарынан,
Көшкен бұлттардан,

Көне жұрттардан!
Мен сендерді іздеймін, бабаларым!
(Сәл бөгеліп, бір айналып келіп):

Кім бөгейді
Уақыт, тағдыр жарлығын,
Кім біледі
Кімнің қара нарлығын!?

Жер бетінде
Жүрді қанша адамдар,
Жел көтеріп
Алып кетті барлығын.

Ұлы тарих,
Ұлы өмірге ойлаңдар,
Сар қағаздың,
Бар қағаздың тарлығын!

Өнегесі
Өркеніне даритын,
Тау тұлғасын
Әр қырынан танитын.

Қандай ғажап
Қиялыңмен суарсаң,
Бабалардың
Нағыз көркем тарихын!

Аңыз көркем тарихын!
Мен сендерді іздеймін тынымсыз! Жер-көктен, ғарыш пен
ғайыптан, сағыныш, қиялымнан іздеймін, бабаларым!!!

Бірінші көрініс
Қырда. Қыз қуу. Қан қыздыратын қиқу. Айғай-сүрең. Дабыл.
Болат тұяқтар дүркіреп, даланы дүбірге толтырып жібергендей.
Мерген батыр Бұлғын сұлуды қуып келеді. Жетеді. Бетінен

сүйеді.
Тоқтап, аттарынан түсіп, арлы-берлі жүреді. Екеуі бір-біріне
ұрлана қарайды. Жастықтың таңғажайып жалынды шағы, мөл-
дір сезім. Мерген тағы да Бұлғынның бетінен сүймекші болады.

Бұлғын: Жә! Өзіңіз қуып жеткеннен әрмен танаурап барасыз
ғой тіпті!
Мерген: Қуып жеткенім өтірік пе енді?

ті, аһ ұрып, есіңізден танарсыз! Сағынбасаңыз... сары даланың са-
ғымындай ғайып боп кете барарсыз! (Құйғыта жөнеледі).
Мерген (орамалмен бетін желпіп):
Апырмай, заты бөлек мына қыздың,

Алмасындай қып-қызыл құба күздің.
Дидар ғайып, жарқ етіп, болды ғайып,
Киігіндей құйғытып құла дүздің!

Бұлдырап құла дүзге Бұлғын кетті,
Қалдырып мына бізге бір міндетті.
Жаудан қайтпас жүрегім, бұлғаңдаған
Мұңлықтан неге сонша дір-дір етті?!

Шынымен бұлғын ба екен, бұлбұл ма екен,
Әйтеуір, еркін өскен дүлділ екен.
Іле алмасам күні ертең іздеп тауып,
Куә болып, күлмей ме күллі мекен!

(Орамалды иіскеп, көзін жұмып, басын шайқап):
Күте тұр, кербезденген кермиығым,
Күн түбіне кетсең де қуып жетем! (Кетеді).

Екінші көрініс
Қожабергеннің ауылы. Үй алдында Қожаберген мен оны әдейі
іздеп келген Көбеген би кездеседі.
Көбеген:

Армысың, асып туған Қожаберген,
Оқумен қатарынан оза берген.
Сабағын Самарқанның сарқып бітіп,
Хикметін Хиуа, Бұқар қаза берген.

Ескінің есті сөзін нұсқа қылып,
Жарғысын жалпақ жұрттың жаза берген,
Қаһарман қасиетті сендей ердің,
Шүкірлік, туғанына қазақ елден!

Қожаберген:
Бармысың, дуалы ауыз Көбеген би,
Болжайтын арғы жағын көреген би.
Телі менен тентекті тезге салып,

Көнбегенді көндірген тебеген би.
Тегіннен тебінгіні теппеуші едің,
Келтірген біздің үйге не деген күй!?

рен Доржыны жоқтайтын жоңғардан да жақында жаушылар кеп
қалады-ау жобасы! Жан-жаққа көкпардай тартылған күрмеуі қатты
қанды дау бітудің орнына, күннен-күнге шиеленісіп барады. Би-
лердің бірде-бірі бұл түйінді шеше алмай, шекелерін шертіп кет-

кен сияқты. Сөз аяғы Әз Тәуке ханға тірелген екен, алдияр тақсыр:
«Бұл дауды Қожаберген би бітірсін!» деп сізге артып отыр! Хан
сәлемі осы, биеке!
Қожаберген: Алдиярдың сөзіне құлдық!

Көбеген: Кінәлары дәлелденді! Айғақ жетіп артылады! Бұлта-
ра алмай, бұғалыққа түсті! Бүкіл ел куә! Күлтөбенің басында би-
лер кеңесін шақырып, кесімін шығарыңыз да беріңіз! Жеті Жарғы
бойынша, елге бүлік салғанның жазасы – өлім! Қасақана кісі өл-

тіргеннің жазасы да өлім екені барша жұртқа аян!
Қожаберген: Солайы солай, енді... Көбеке, бүгін қонағасыңды
жеп, тыныс ал! Ертең аттанармыз! Мен қам жасайын! \Кетеді.\
Көбеген (жалғыз, өзіне-өзі): Ал, Көбегенім, көрешегің алдың-

да деген осы! Берейін десе, осылай да береді екен-ау! Шүкір, құ-
дайға, шүкір! Әйтпесе, кім айлалы қолбасы, қаһарман батыр? Қо-
жаберген! Кім оқыған ғұлама? Қожаберген! «Жеті Жарғыны» был-
ғарыға баптап жазған кім? Қожаберген! Елдің қамын жеген ақыл-

гөй, ежелгі дұшпанмен елдестірген мәмілегер елші кім? Қожабер-
ген! Екі ауыз сөзбен ердің құнын шешкен көсем би, көсілген жы-
рау кім?! Бәлкім, Көбеген шығар, ә?! (Кекете күліп, өзінің тұмсы-
ғына жұдырығын тақайды). Мә, саған! Тағы да Қожаберген! Сон-

да, қалған қазақ дым бітірмей, бір Қожабергеннің аузына қарап
қалып па?! Жо-оқ! Тәуке хан төбесіне қанша көтерсе де, Көбеген
көтере алмайды! Көре алмайды, ал! Өйткені, бұны қожамыз, яғни
Жаратушы иеміз, бір құдай бере салғанда, қалғанымызды кім бе-

ріпті, ә?! Жалпақ қазақтың жыртығын жалғыз Қожаберген жамай
алмас, Көбегеннің де керегі бар шығар-ау деп жүргенімде, нар
мойыны кесілетін даудың домалап келе қалғанын қарашы! Ал,
Қожабергенім, оза бергенім, қандай жаза бермегің?!

Бір жағыңда қалмағың,
Қайрап отыр жарағын.
Ноянына тиіп көр,
Белгісіз қайда қаларың!

Бір жағыңда қазағың,
Сайлап отыр мазағын.
Азаматын қиып көр,
Тарттырады азабын!

Тәтті биліктің дәмін тым ерте татып ең, осылардың ортасында
өртеніп, ал, көр енді тозағын! Әлі білген жоқсың ар жақтағы бәле-
сін! Жә, бара көрерсің, қанша керемет болсаң да, осы жолдан жы-
ғылып, осы даудан тірідей-ақ өлерсің!!!

сар, артын қысып қашар деп, ырымдап қойған! (Оның ағайында-
ры: «Басар! Басар!» деп арқаланып қояды).
Мерген: Па, шіркін! Жұрттан ассын, елдің бәрін аяғына бассын
деген әкеңнің ниеті қандай жаман еді! Біржола Бөрібасар деп неге

қоймаған, ә!? (Мергеннің руластары дуылдап, әжуалап күледі).
Немене, сонда басқа халық қашан Басар келіп, бізді басады деп,
басын иіп тұру үшін жаралып па!? Сен Басар болғанда, әкеңнің
аты Есер емес пе осы!?

Басар: Тарт тіліңді! Басар Басар болғалы, мұндай сөз естіп
көрген жоқ! Қара жыным қысқанда, қара судай тасармын, қазан-
дай қара басыңды, табаныма басармын!
Мерген: Басарсың, тасарсың, адамыңа жолықсаң, өзіңнің қан-

жыныңды асарсың!
Сақа: Уай, батырлар, сабыр! Ерліктерің тасып бара жатса,
бауырыңа емес, жауыңа көрсет! Тоқтатыңдар егесті! Малмен бі-
тейік!

Басар: Құнын айтсын! Қанша болса да, төлеуге біз дайынбыз!
Мерген: Адамды малға айырбастағың келген екен! Олай бол-
са, малды мен берейін саған, сен басыңды беремісің!?
Басар: Түсінбедім сөзіңді, Мерген батыр!

Мерген: Түсінбейтін несі бар? Сенің басың қанша тұрады
деймін? Қанша малға бағалайсың мына шикі басыңды?!
Басар: А-а, ол... былай ғой...
Мерген: Ол сен үшін былай ғой... Ал, мен үшін, Басардың ба-

сы – бес тоқты!
Басар: Оттапсың! Басардың басына баға жетпейді!
Мерген: Солай ма? Олай болса, басқаның басын неге малмен
бағалайсың, ә!? Кісіні өлтіріп тастап, малыңмен құтыла қоймақсың

ба?! Біздің де басымызға баға жетпейді-ау деп ойлап көрдің бе бір
сәт!?
Сақа: Енді... Мерген шырағым, болар іс болды! Өлгеннің ар-
тынан өлмек жоқ деген ғой. Тіршілікті ойлайық деген сөз ғой!

Мерген: Тіршілік деп тәтті тіліңмен сылап-сипап, сытылып
кетемін деп ойлама, Сақа би! Жоқ! Қан сатылмайды! Ар-намыс
сатылмайды! Мен қанға-қан алмай тоқтамаймын!
Сақа: Апырмай, Мерген батыр-ай, жап-жас басыңмен осынша

қатыгез болармысың!?
Мерген: Қатыгез? Қапыда кеткен ағасын жоқтап тұрған мен
қатыгез бе, жоқ әлде қасақана өлтіріп кеткен сен қатыгез бе!?
Басар (қылышын суырып алып): Олай болса, шық былай!

Мерген: Шықсаң шық! Сені сою – тай сойғандай ғана шаруа
мен үшін, бірақ асыл ағам Алдоңғардың тамшысына татыр ма
екенсің?! Мен Арасанбайдың өзін соймай, тоқтамаймын!
Басар: Ағама қолың жете қоймас! Оған дейін өзім-ақ жайғай

салармын сені! Шық былай!
Мерген: Солай де! Көріңде өкіртейін мен сені! (Екеуі «Аруақ!
Уа, аруақ!» деп, қылыштаса кетеді. Қалқанмен қорғанып, сарт-
сұрт шабысады).

Әлмұқан, Сақа: Өй, қойыңдар! Тоқтатыңдар! Тоқтаңдар!
(Оған тоқтамай шайқаса береді. Мерген мен Басар бір-бірін же-
ңісе алмай, аяусыз айқасып жатқанда, шапшаң басып Қожабер-
ген мен Көбеген келеді).

Қожаберген: Жә, жетті!
Көбеген: Бұларың не, әй, балдар! Қойыңдар, қане!
Қожаберген: Тоқтатыңдар бассыздықты! (Оның жігерлі үні-
нен екі батыр да тиыла қалып, екі жаққа шегінісіп тұрады). Ес-

кен желмен бірге көшкен еркін ел болсақ та, ханымыздың жарлы-
ғы мен жарғысына тоқтамасақ, тоз-тоз болып, тобырға айналып,
обырдың жұтқынында кетеміз! Бір төбенің басында бол! Бір тудың
астында тұр! Бір тәртіпке бағын! Сонда ғана ел боласың! Баршаға

ортақ әділ де қатал жарғысы қаққан шегедей қатырып ұстап тұр-
маса, қалың қауым қураған тақтайдай қаусап, саусылдап шашы-
лып кетері анық!
Әлмұқан: Уа, Қожаберген би, сонда қалай, білдей бір азама-

тымызды жайратып салып, тайраңдап жүре бермек пе бұлар?! Әл-
де, шиеттей үш сәбиді тұл жетім қалдырып, ата-анасын қатар сой-
ған қанішерлерді жазаға тартатын күн бола ма?!
Мерген: Жоқтаусыз жіберетін ағамыз жоқ! Қара қылды қақ

жарған Қожаберген би деген атыңыз бар, сіздің кесіміңізге ғана
тоқтаймыз! Дұрыс үкім шығарылмаса, жау-жарағымыз дайын!
Дүрк көтерілеміз!
Қожаберген: Уа, жарықтарым, жандарыңа батса да, сабыр ке-

рек! Мерген батыр, аға үшін іні жауап бермейді! Басар батырға
бекер кектенбе! Басар шырағым, Арасанбай ағаңды қанша ардақ-
тасаң да, қанды қол қылмыскер екенін есіңнен шығарма! Уа, жұр-
тым! Не жарғыға тоқтайсың, не жарға жығыласың! Басқа жол жоқ!

Талқыға дейін талас-тартысты тоқтатып, татулықпен тарқай тұр-
ғанымыз жөн болар!
Кетеді. Жиын тарайды. Мерген бөгеліп, ойланып тұрғанда,
жұмбақ киімді кісі оны ту сыртынан бағып, бой тасалай қалады.

Мерген: Басар...
Әлмұқан: Иә, сол... Бірдемебасар Мергенге қайнаға болып,
абыройы асар, кеудеңді басар! Күйеу бала болған Мерген батыр
қанішер қайнағаларының қолынан төстігін асар, кәдесін жасар,

аруағы қашар! Арыстандай Алдоңғарға тартпаған, бір қатынға қа-
нын сатқан байғұсым-ай, не деген нашар!
Мерген: Жә, жетті, сүйегімнен өтті! Әлмұқан аға, күйдірмеңіз
бұлай!

Әлмұқан: Кім кімді күйдіріп тұр екен десейші! Әй, мен сен-
дерді ез, ынжық бол деп өсіріп пе едім!? А-а!? Бұлғының не, тұй-
ғының не? Күйдімің не, сүйдімің не? Кегімді кім қайтарады? Қа-
нымды кім жоқтайды? Алдоңғар – менің бауырым! Менің руым!

Менің руымның бір тамшы қаны төгілсе, менің қаным төгілгені!
Қанда қасиет қалмаса, ел азады! Бізді біртұтас, мықты ел қылып
тұрған – ол біздің ортақ қанымыз! Аруағы бір жанымыз! Ата-
бабамнан қалған жолмен, өссем – еліммен өсіп, көшсем – еліммен

көшіп, ыстығына күйіп, суығына тоңып келе жатсам, қарақан ба-
сымның қамы үшін деп пе едің?! Сендердің, елімнің қамы үшін!
Бірлігі күшті, тастүйін тұтасқан елді дау да жеңе алмайды, жау да
ала алмайды! Сондықтан, солқылдама! Тура жолыңнан адаспа,

Төртінші көрініс
Күлтөбенің етегіне Көбеген мен Сақа би келеді.
Сақа (құшағын жайып):
Кертөбелді мінгенде,

Керіле басып жүргенде,
Кекілінен керімсал
Кеудеңді сипап үргенде,
Келісті туған көреген

Көбеген бидің кәдірін
Көбік ауыздар білген бе!?
(Құшақтасады).
Ай сәулелі ақ жамбы,

Аяшыңа сайлап кет,
Күн сәулелі көк жамбы,
Қанжығаңа байлап кет.
Көгаланың үйірін,

Көлді айнала айдап кет.
Көңіліміз жарасқан
Ежелгі достың бірі едің,
Осы дауды жайлап кет!

Көбеген:
Кертөбелді мінбеспін,
Көсілте сілтеп жүрмеспін,
Көгалаңды алмаспын,

Еліме айдап бармаспын.
Көзіне түсіп тобырдың,
Өсек сөзге қалмаспын!
(Бір айналып келіп, сыбырлап):

Ішіңнен ғана біле бер,
Үндемей ғана күле бер,
Түн ішінде жол жүрсем,
Түйе мойнақ көк қоржын

Алтын-күміс толтырып,
Көн тоқымға көлденең
Көрсетпей ғана іле бер!
(Екеуі үнсіз бас изесіп, ұрлана басып кетеді).

Бесінші көрініс
Қожаберген тұтқындағы Арасанбай батырға келеді. Бүк тү-
сіп жатқан Арасанбай басын баяу көтеріп, бұғаулы қолын бірер
сілкіп, тіктеліп отырады.

Қожаберген:
Қай бетіңмен
Бардың мұндай байламға,
Ақ орданы

Қалай қидың ойранға?!
Қарақшы боп,
Қан ішкенше уыстап,
Еркек болып

Неге өлмедің майданда?!
Арасанбай: Неге деріңіз бар ма? Қажыдым, қиналдым әбден!
Қожаберген: Қажығаның не, қиналғаның не? Айдарыңнан жел
есіп, алашыңның алдында алшаң басып жүргеніңді көтере алмай

Арасанбай: Қызыл сөзді қайтесіз... Шынтуайтына келгенде,
ерлігімді елегендеріңіз қане!? Батырлығымды бағалаған кім бар?
Қожаберген: Еңбегіңді бұлдап, құрмет дәметкен екенсің ғой!
Иә, әбден жөн, орынды! Бірақ, мына аласапыран уақытта қалың

қазақтың сені құрметтеуден басқа шаруасы жоқ па екен!? Не істеу
керек еді саған құрметтегенде!?
Қадірімді білмедің деп, өз халқыңа өзің қасқырдай шабасың ба
сонда!? Елдің бетке ұстар батыры бүлікші, бұзық болды деген

масқара емес пе?! Жалпыға бірдей, халқыңа бірдей жол-жобамен,
жақсы атты боп жасай беретін жөнің бар еді ғой!
Арасанбай: Айтқанға көніп, айдауға жүре беретін можантом-
пай көп момынның бірі деп пе едіңіз? Бас ұрғым келмейді ешкім-

ге... бағынышты бола алмаймын... биіңе де, жарғыңа да, керек де-
сең, ханыңа да! Мен желдей еркін, жүген, ноқтаға, құрық, шідерге
көнбей, аспанға шапшып өлетін тарпаңдай асау дала батырымын!
Біреу мені тізгіндемек түгілі, алыстан қақпайлағысы келгенін сез-

сем, қарпып түсемін, тарпып өтемін! Аяғым жеткенше жүріп, қо-
лым жеткенді алып, аузыма келгенді айтып, ойыма келгенді істе-
гім келсе, айып па?!
Қожаберген: Ойыңа келгенді істегенде тапқаның осы ма? Же-

тіскен екенсің! Қандыкөйлек досы, шаңды жорықта бір бақырдан
дәм татқан жолдасы түгілі, бір қонған үйінің ақ ниетінен аттамай-
тын адал қазақтың баласы емес пе едік! Алдоңғардай арысты атуға
қолың қалай көтеріліп, дәтің қалай барды?!

Арасанбай (төмен қарайды. Ауыр үнсіздіктен кейін): Мені
қандай жазаға тартпақсыздар!?
Қожаберген: Жеті Жарғы бойынша, қасақана кісі өлтірген
адам өлім жазасына кесіледі!

Арасанбай: Жеті Жарғы! Жеті Жарғы! Жарғы емес, қырдың
құландарын қуып апарып, құлата салатын жар десейші! Бұл – қып-
қызыл қиянат! Мен бұған көне алмаймын!
Қожаберген: Заң бірдей баршаға!

Арасанбай: Заң баршаға бірдей болса, бірдей шығар! Бірақ,
мен бірдей емеспін ғой баршамен! (Қожаберген шұғыл бұрылып,
сұраулы жүзбен қарайды Арасанбайға). Өйткені, мен – менмін!
Біреу-ақпын, дарамын! Мен үшін тәртіп-мәртіп, жөн, жоба деген

жоқ! Жарғы-марғыңды қарғы қылып дүрегейлеріңе тақ! Ал мен
оған көнбейтін бірегеймін!
Қожаберген: Заң алдында бәріміз де бірдейміз!

Арасанбай: Қалайша, би аға!? Қалай ғана мен анаумен, сіз
мынаумен бірдей болмақсыз?!
Қожаберген: Амал не, жазылған жарғы – бұлжымайтын қағи-
да! Кім болсаң ол бол, заңға бәрібір!

Арасанбай: Өлтірдіңіз, би аға! Сонда немене, аттан түспей, ар-
қа етім арша, борбай етім борша болып, елдің жауын жаулап, ба-
сымды өлімге байлап, атойлап шапқанда, әркіммен бірдей болу
үшін төгіппін бе қанымды!?

Қожаберген: Еңбегіңнің зор екенін білемін... Бірақ, саған сол
ерлігің адамдарды өлтіруге, қорлауға, тонауға ешқандай ерік бер-
мейтінін де біліп қой! Еңбегім бар деп, өз елімізді өзіміз тонай
берсек, не болады!?

Баяу, ауыр бұрылып, кетуге ыңғайланады.
Арасанбай (оның соңынан әр сөзін шегедей қағып): Олай бол-
са, соңғы сөзіме құлақ салыңыз! (Қожаберген бұрылып, тыңдай-
ды). Ер кезегімді беріңіз, би аға! Торғауыттың бойында, Оймауыт-

тың ойында, қалың қалмақ қамаған қанды қырғында, жаныңыз қи-
налып тұрғанда, жоңғардың зобалаңды зайсаңы құр бұқаның ба-
сындай бұжыр-бұжыр алты батпан шойын шоқпармен қарағұсы-
ңыздан қайқайта кеп ұрғанда, қалқаныммен қайтарып, селебенің

ұшымен көзін ойып жіберіп, қара қасқа атынан қорқырата құлат-
қанымды ұмытпаған шығарсыз! Сонда, қан кешіп, жаннан безіп,
төбеңізден темір гүрзі болып төніп келген ажалдан арашалап алып
қалмасам, бүгінгі Қожаберген би болар ма едіңіз, жоқ әлде сол

сайдың түбінде ит-құсқа жем болып, ақсөңке болып қалар ма еді-
ңіз! Данышпан басыңызды шибөрі мен қарсақ мүжіп кетсе, «Жеті
Жарғыңызды» жазар ма едіңіз, сол жарғыңызды алға тартып, өзі-
ңізді өлімнен құтқарып қалған ер ініңіздің кіретін көрін өз қолы-

ңызбен қазар ма едіңіз! Ха-ха-ха! Осыдан кейін адам баласына
жақсылық жасап көр! Өзім өлімнен құтқарып қалған кісі енді
өзімді өлім жазасына кескелі тұр! Ха-ха-ха!
Қожаберген: Жә! Ол ерлігің есімде! Ондай жақсылық өле-

өлгенше ұмытылар ма! Бірақ, біреуді өлімнен құтқардым екен деп,
екінші біреуді өлтіруге болады деп кім айтты?! Біреуге жасаған
жақсылығын бұлдау, ел үшін істеген еңбегіне бәлсіну – харам!
Арасанбай: Жо-жоқ! Жұртты қайтесіз киліктіріп... Мен сізді

білемін! Менің сол жақсылығым екі дүниеде мойныңызда! Мына
бетте де, қияметте де сұраймын да тұрамын өтеуін! Қылкөпірден
өтеріңізде қылбұрау боп батады қылтаңа! Ол аз десең... жұмақтан
үмітіңіз бар шығар... есік алдында тосып тұрамын... қолымды

жайып... (Қожаберген ауыр ой үстінде арлы-берлі жүреді). Өле-
өлгеніңше жоңғардың темір гүрзісі болып менің шыңғырған дауы-
сым төнеді де тұрады төбеңнен! (Қожаберген Арасанбайға бір қа-
рап, шығып жүре береді). Солай... судың да сұрауы бар деген...,

ал менің құным сенің мойныңда! Се-е-нің мойныңда-а-а!
Жалғыз қалған Арасанбай сап тиылып, ойға батады. Құлағы-
на еркін жортқан күндерінің сарыны келгендей болып, арпалысты
күй кешіп, қиналып отырады. Ұрлана басып Сақа би келеді. Ара-

санбай оған үміттене қарайды.
Сақа: Қазағымды жаудан қорғап, жапан түзде жолбарыстай
жортқан бауырым, жаман-жәутік қадіріңді қайдан білсін?! Алдоң-
ғардың ағайындары малға тоқтайтын емес! Әсіресе, Әлмұқан би

мен Алдоңғар батырдың інісі Мерген батыр!
Арасанбай: Мерген?!
Сақа: Иә, Мерген батыр! «Қанға-қан аламыз!» деп қасарып
қатып қалған, жөнге келер түрі жоқ! Бірақ...

Арасанбай: Не... бірақ?
Сақа: Әйелдердің өсегіне қарағанда, Мерген батырдың қа-
рындасың Бұлғынмен сөзі бар сияқты! Яғни, екеуі бір-бірін шын-
дап жақсы көріп қалыпты-мыс!

Арасанбай: Ал?!
Сақа: Ал десең, алады да! Құнның арты құдалыққа айналып
кетсе, құдайдың бергені емей немене?!
Арасанбай: Ал?!

Сақа: Бірақ, бұл әзір болжам ғана... Нақты әңгіме жоқ! Көрер-
міз бұйырғанын!
Арасанбай: Ал?! Біздің елдің көңіл ауаны қалай?
Сақа: Ағамды жарғының жазасына бермеймін деп, Басар

бауырың басын бәйгеге тігіп отыр!
Арасанбай: Басарым! Басарым, жаудың мысын басарым, ізім-
ді басарым! Бауырым!
Сақа: Көбеген бидің де көмейі кең, көмекейі көрініп тұр! Қо-

лынан келген көмегін аямайды!
Арасанбай: Онда бөгейтін не бар? Бітті емес пе сонымен!?
Сақа: Жоқ! Қожаберген бар!
Арасанбай: Қожаберген! А-а, дариға! Қожаберген!

Сақа: Иә, Қожаберген! Және ол жалғыз емес! Арасанбай аң-
тарыла қарайды. Жеті Жарғы бар!
Арасанбай: Жеті Жарғы?!

2-әйел: Рас-ау, әй... Ал ана Көбеген би жемегенде кім жейді?
Түрінен көрініп тұрған жоқ па, көмейінен керуен өтсе де, қылғи
беретін, түк болмағандай, көзін жұмып алып, көбік сөзімен алдай
білетін мүттәйімнің тап өзі ғой!

1-әйел: Көр де тұр! Қожаберген би жарғысына жабыса берсе,
жалғыз қалады! Көбеген би көпті алдап, өзіне қаратып алып, біл-
генін істейді!
2-әйел: Жоқ, Сақа би былай, Әлмұқан би былай тартып, өліс-

пей беріспейді! Қанына қарайған Мерген батыр, өз дегені болмаса,
соғыс бастайды!
1-әйел: Олай емес, былай болады... Билер астыртын келісіп,
Арасанбайды ана қалмағымен бірге бір түнде шекарадан асырып

жібереді!
2-әйел: Қалайша? Сонда Қожаберген би ханға не дейді, халық-
қа не дейді?
1-әйел: Не деуші еді? Түк білмеген бола қалады да! Бар бәлені

бұзып-жарып, алып қашып кеткен бүлік басы деп, Басар батырға
жаба салады! Ал, оны ұстап көр ен даладан!
2-әйел: Қой, ондайға бара қоймас Қожаберген!
1-әйел: Басқа амалы жоқ ол бейшараның! Өзін қан майданда

тура келген ажалдан арашалап қалған Арасанбайды қайтіп жазаға
тартады? Өйтетін болса, ел оның бетіне түкірмей ме?
2-әйел: Қайдам... Бірақ, менің ойымша, Мерген батыр Арасан-
байдың да, Басардың қанын ішпей қоймас!

1-әйел: Айтақ!
2-әйел: Адырам қал! (Торсаңдап, кетуге айналады).
1-әйел: Мейлі, онда! Тағы бір қызық әңгімем бар еді... ана
ауылдың әйелдеріне айтармын!

2-әйел: Апырмай, әңгіме дейсің бе? Қой, болмадың ғой, тың-
дасам тыңдайын!
1-әйел: Жоға, айтарым жоқ саған... аузымды ауыртып...
2-әйел: Әй, әй, жарайды енді... дос едік қой! Айта салшы енді,

кісінің ындынын құртпай...
1-әйел: (бұртиғансып, теріс қарайды): Айтпаймын!
2-әйел: Айтпасаң, Айтпайдың қатыны бол! Сенің сала құлаш
тіліңе мендей салпаңқұлақ күнде табыла береді дейсің бе? Бол ен-

ді... айтсаң айттың, айтпасаң үйіме қайттым!
1-әйел: Айтсам... Әлгі Арасанбай мен Басардың Бұлғын деген
бұлаңдаған сұлу қарындасы бар екен! Соған Мерген батыр ғашық
екен!

2-әйел: Мә-ә, мынауың нағыз қызықтың көкесі ғой!
1-әйел: Қыз да кет әрі емес көрінеді! Бірақ, мына жағдай
екеуіне де жаман болып тұр! Жігіт ала алмай, қыз тие алмай, қан-
ды кектің күйігін тартып жатыр! Әнеки!

2-әйел: Мәссаған! Бұл нағыз сұмдық екен!? Ақыры не болар
екен енді?
1-әйел: Соны мен де айта алмай, басым қатып тұр ғой!
2-әйел: Ел не дейді? Жел не дейді? Құлақ түріп көрейік!

1-әйел: Тоқта, тоқта! Жел маған, міне, осы қазір сыбырлап кет-
ті! Мерген батыр құныкерінің қарындасын қалыңсыз алып, екі жақ
бітімге келеді! Көр де тұр!
2-әйел: Онда керемет болар еді! Күтейік енді, не болса да! Ал,

рахмет! Тезірек барып, мына жаңалығыңды жұртқа жариялай қой-
масам, ішім жарылып кетіп жүрер! (Екеуі екі жаққа зытады).

Бірінші көрініс
Ой үстінде оңаша отырған Қожабергенге Арасанбайдың
анасы мен Бұлғын келеді. Ауыр үнсіздік.
Ана: Уа, Қожаберген би! Ботасы өлген бозінгендей боздап ке-

ліп отырмын! Жердің үстімен емес, астымен келсем де, іштен
шыққан шұбар жылан үшін кәрі аруақты қозғап келіп отырмын!
Қожаберген үнсіз тыңдайды. Осы кезде Мерген батыр келіп
қалып, ана сөзінің аяғын тыңдап тұрады.

Ана: Иә! Ауыр жағдай... Бірақ, өлгеннің артынан өлмек жоқ
деген атамыз қазақ! Өлетін батыр өліп кетті! Енді оның артынан
екінші батырды өлтіргенде қай мұратқа жетпексіздер?! Менің
Арасанбайым... құлыным... ата қазақ елі үшін қан мен жанын

аямай жаумен шайқасқан батыр! Ол әлі де керек елге! Біреудің ала
жібін аттап көрмеген бала! Ағайын, туысқа қайырымды, қолынан
келгенін аямай көмектесетін жомарттың нақ өзі!
Қожаберген: Е-е! Қайран ана! Дархан жүрек! Балаңыздың ұр-

лықпен, қарақшылықпен тапқан малын жақын-жұраттарына тара-
тып беріп, жақсы атты болып жүргенін шынымен білмейсіз бе?!
Ана: Жоқ, білмеймін! Білгім де келмейді! Ескінің көзін көрген
қайырымды жанның бірі едің, балам үшін шырылдап алдыңа келіп

отырмын! Тізгін сенің қолыңда, тізеге салсаң да, тездетіп босатып
бер баламды! Ананың көз жасы қара тасты да жібіткен ғой...
Мерген (Қожаберген үнсіз қиналып отырғанда): Қайран ана!
Балапаны үшін шырылдап отқа түсетін қайран ана! Бірақ, Алдоң-

ғардың анасының көз жасын қайда қоясыз? Тұл жетім қалған
шиеттей үш баласының зарлаған даусы құлағыңызға келмей ме?!
Ана: Қарағым, саған не дейін? Айтатын сөзім де, қарайтын бе-
тім де жоқ!

Қожаберген: Е-е, дүние-ай! Енді қайт дейсіңдер маған? Біріңе
балаң қымбат! Біріңе ағаң қымбат! Екі қымбат қақтығысса, құны
кетер! Екі асыл арпалысса, сыны кетер! Оны ойлаған кімің бар?!
Әрқайсың өз қымбатыңды қимайсың! Өз ардағыңды ақтайсың!

Сонда, әділіне қашан жүгініп, елдігіңді қалай сақтайсың?! Қане,
қайсыңа бұрайын? Қай жағыңа шығайын? Өздерің айтыңдаршы
төрелігін! Тірідей өлтіріп отырсыңдар-ау, қайтейін!
Мерген: Ешкімге де бұрмаңыз, би аға! Әділін, әділетін ғана ай-

тыңыз!
Ана: Аяушылық, аяушылық қана сұраймын сіздерден жан ба-
лама... Арасанбайыма! Қандай құн кессеңдер де, баламды аман
қалдыра көріңдер!

(Қожаберген үнсіз алысқа қарайды).
Мерген: Жоқ, Қожаберген би аға, қанға қан!
Ана (егіліп): Қанға қан деп, қасарып-ақ алыпсың! Теріс деуге
хақым да жоқ шығар! Бірақ, мен анамын! Қайырым, мейірім сұ-

раймын ер азаматтан! Қазақ қазақ болғалы, мұнша қатыгез, қані-
шер емес едік қой! Кеше гөр, қарағым, кеш бізді! Садағаң кетейін!
Бұлғын (Мергеннің алдына тізерлеп): Құлдығың болайын,
Мергенжан! Қи маған ағамның қасық қанын!

Мерген: Жә! Жетті, сүйегімнен өтті! (Бұлғынды екі қолынан
көтеріп, орнынан тұрғызады). Мен тасжүрек, топас емеспін! Бі-
рақ, қапыда сенің ағаңның қолынан өлген ағам Алдоңғардың аруа-
ғы күні-түні күңіреніп тұр төбемде! Оған немді айтамын? Баласын

жоқтап анам отыр зарлап! Оны қалай жұбатамын? Шырылдап
шиеттей жетім үш бала қалды! Күңіренген елім күтіп отыр кесі-
мін! Оларға не деп барамын? Не істейін мен, ә!? Ал, өздерің-ақ
айтыңдаршы үкімін?! Менің орнымда өздерің болсаңдар, қайтер

едіңдер, а-а?!
(Ана мен Бұлғын үнсіз көз жастарын сүртіп, беттерін баса-
ды. Қожаберген үнсіз).

тер, жарасатын жол іздейік деп, мәмілеге келгенімізді қалай ұмы-
тайын!?
Саған Манжу: Сол сапарда, орыс, қытай, жоңғар, қазақ мәмі-
легерлері бас қосқан жиында... екеуміз көп сөйлесіп, сыйласып

отырғанда, бізге қызмет жасап, құрақ ұшып құрмет көрсеткен жас
ноян есіңізде ме?!
Қожаберген: Ал, иә!
Саған Манжу: Сол осы Серен Доржы болатын! Менің немере

інім!
Қожаберген: Солай деңіз! Әттеген-ай! Сонда оған елге бүлік
сал, кісі өлтір деп үйреткен де мәмілегер, елші Саған Манжу ма?
Саған Манжу: Әрине, жоқ! Ел айбыны болатын батыр еді. Бір

бұралаң қисық жолға ойда жоқта түсті де кете барды, амал не! Се-
рен Доржыны не күтіп тұр?!
Қожаберген: Оны ата-баба жолына негізделген қазақ елінің
заңы – «Жеті Жарғыға» сүйене отырып, билер шешеді. Ал, Жеті

Жарғыны Әз Тәуке ханның өзі бас болып, алты алаштың ақылгөй,
дана билері ақылдаса отырып жазғанбыз! Елге бүлік салғаны бар...
Екі елдің арасына от тастап, жауластырмақ болғаны тағы бар... Кі-
сі өлтірген күнәсін қайда қоясыз? Осының бәрін қосқанда, Серен

Доржы бір емес, үш мәрте өлім жазасына кесілуі керек!
Саған Манжу: Кісі болғанда... ол енді қатын ғой!
Қожаберген: Не дейсіз!?
Саған Манжу: Серен Доржының өлтіргені кісі емес, қатын

деймін! Көрінгеннің күңі болатын, малға сатылып, шалға да тие
салатын ұрғашыға бола жоңғардың жолбарыстай батырын жазаға
тартқаныңыз жобаға сия қоймас!
Қожаберген: Жеті Жарғыда әйел затын жауапсыз өлтіре бе-

руге болады деген бап жоқ! Қасақана кісі өлтіргеннің жазасы өлім
деп, тайға таңба басқандай анық көрсетілген! Яғни, біздің, қазақ-
тың ұғымында, әйел де кісі қатарына қосылады деген сөз! Тарты-
лады жазаға... жарғы бойынша!

Саған Манжу: Абайла, Қожаберген! Ақылыңа салып, әріден
ойла! Онсыз да әрең тынышталып отырған екі елді тағы да жау-
ластырып алмайық! Серен Доржыны өлім жазасына кессеңіз, жоң-
ғарлар жоқтамай қоймайды. Оның арты ушығып кетуі мүмкін-ау

деп қорқамын!
Қожаберген: Заңымыздан аттағаны – арымызды таптағаны!
Көрінгеннің қолоймағы болса, жарғыда не қасиет!? Қатып қалған

Көреген би Көбеген!
Аруақ жебеп,
Қолтығынан демеген.
Ойы жүйрік,

Зырқыраған жебеден – ,
Деп мадақтар
Қалың қазақ мені ертең,
Көбегенге

Үшінші көрініс
Төбе басында. Жиын. Әлмұқан би мен Мерген батыр бастаған
Алдоңғардың ағайындары бір топ болып, бір қанатта, Сақа би
мен Басар батыр бастаған Арасанбайдың туыстары бір топ бо-

лып, екінші қанатта тұр. Бәрі де қарулы, қаһарлы. Бір шетте
Арасанбай мен Серен Доржы тізерлеп отыр. Қол-аяғы бұғауда.
Ортада – билік тізгінін алған Көбеген би. Қожаберген би оның
жанында, сәл кейіндеу тұр.

Көбеген: Серен Доржыны бүгін түнде жүз қамшы дүре соғып,
жалаңбұт күйінде жоңғарлардың қолына беріңдер! Өздері-ақ тар-
тқызады сазайын! Арасанбайды әкеліңдер ортаға! (Жасауылдар
алып келеді). Шешіңдер қолын! (Жасауыл қолын шешеді). Арасан-

бай, ажалыңның алдында Қожаберген ағаңнан ер кезегіңді алып
қал! (Шойын шоқпарды береді қолына). Ұста мына қара шоқпар-
ды! Ұр қайқайтып Қожабергенді қарағұсынан! Ойраттар оя алма-
ған тас обадай төбесін ойып көр... қолың барса?!

Арасанбай (қыл арқаннан босаған қолдарын уқалап): Жоқ!
Мен ұрмаймын! Ұра алмаймын ағамызды! Маған Қожекеңнің қа-
ны керек емес!
Көбеген: Енді не керек саған?!

Арасанбай: Маған ер кезегім керек! Бір кезде мен қалай Қоже-
кеңді ажалдан құтқарып қалсам, ол да мені мына өлімнен құтқа-
рып алсын! Басқа сөзім жоқ!
Көбеген: Уа, халайық! Қожабергенді өлімнен құтқарған ба-

тыр, басына іс түскенде, одан араша сұрауы жөн бе, жөн емес пе?!
Сақа би: Жөн! Әрине жөн!
Басар: Жөн болғанда қандай!
Көпшілік: («Жөн! Жөн! Әбден орайлы! Еруліге – қарулы!,

Момындарды
Көкжал қойдай соймасын.
Кім де болса
Өлтірерде біреуді,

Өзі бірге
Өлетінін ойласын!

Кесім айтам,
Батса дағы жаныма,
Әділ болмас,
Тартсам егер қаныма.

Ел не дейді
Өзім адал болмасам,
Өзім жазған
Жеті Жарғы заңына!

бағып тұрсын! Алда-жалда Арасанбай арғы бетке дік түссе, бір
мәрте атуына рұқсат! Көн садақтың ішіндегі көбе бұзар қозы
жауырын қу жебеге тапсырдық тағдыр жеребесін! Көк желкеден
кесіп ат, телшігінен тесіп ат! Оққа ұшып өлсе – Алдоңғарға атқан

оғы өзін қайта тапқаны, өз қанына батқаны! Аман қалса, алды-
артына бір уыс топырақ, сол бетімен ұшты-күйлі жоғалсын қазақ
елінен! Үкім осы!
Көбеген: Үкім осы!

Әлмұқан: Тоқтадық осыған!
Сақа: Тәуекел! Ендігісі құдайдан!
Басар: Тәуекел!
Жасауылдар: Ал, тарт! Тартыңдар!

Жасауылдар үкімді үнсіз тыңдаған Арасанбай мен Серен
Доржыны ала жөнеледі. Жұрттың бәрі соларға ілесіп кеткенде,
Қожаберген жалғыз қалады. Теңселіп, әрлі-берлі жүреді.
Қожаберген: Елім-ай! Елім-ай!

Елім демей, не дейін! (Ыңылдап, күңіреніп): Елім-ай! Елім-ай!
Елім-ай!
Мына заман қай заман, ауған заман,
Қара аспаннан қар борап жауған заман.

Ылаңдатса іштегі шұбар жылан
Қай-қайдағы қаптаған жаудан жаман!
Елім-ай! Елім-ай!
Жер-көктің бәрі қиқуға толып, дүбірлеген тұяқтар мен да-

былдың үні қан қыздырады. Қожаберген үнсіз ойға батып отыра
береді.
Жасауыл (жүгіре басып келеді): Шешім әділ болды! Құдай
берді жазасын! Арасанбай ақ кебінге оранып, ордан орғып өтіп, ақ

боз атпен әрі қарай құйындата жөнелгенде, қап десіп-ақ қалып ек!
Бірақ, Алдоңғардың інісі Мерген батыр нағыз ер екен! Қырдан
асып, көкжиекке іліне бергенде қақ жауырын ортасынан бір-ақ
тартты! Төбесімен тік түсті! Барып қарасақ, тіл тартпай кеткен

екен! Көбе бұзар көк жебе кеудесінен тесіп шығыпты!
Қожаберген (үнсіз басын изейді. Жасауыл ақырын басып ке-
тіп қалады): Елім-ай! Елім-ай! (Қобыз сарыны талып естілгендей
болады). Қайран, елім-ай!!!

Кенет қиқу, айғай-сүрен, дабыл, ат тұяғының дүбірі естіледі.
Басар бастаған бір топ түсі суық жауынгерлер кіріп келеді. Ішін-
де ерлерше киінген, қару-жарақ асынған Бұлғын да бар. Қожабер-
ген аңтарыла қарайды.

Бұлғын (шырылдап келіп, Мергеннің қолына жармасады):
Тоқта, тоқтал, Мерген батыр! Сабыр ет! Тым болмаса, кіші ағам-
ның қасық қанын қи маған! (Мерген сәл бөгеліңкіреп қалады).
Әлмұқан: Уа, Мергенжан! Балам! Бер тілегін Бұлғынның!

Байла, Басардың құнын қыз жолына! Мәрт едің ғой!
(Мерген қылышын түсіріп, кейін шегінеді).
Қожаберген (Басарға): Осы бетіңмен қайырылмай кет елден!
Алды-артыңа бұрылма! Қайтып бұл топырақты баспайтын бол!

Бірде-бір адам ермесін бұған! (Басар орнынан тұрып, баяу басып
кете береді).
Бұлғын: Ағатай! Басар! Қайт райыңнан!
Басар: Қарындасым! Бірге туған Бұлғыным! Ер соңымнан!

Қожаберген: Тоқта, Бұлғын! Бір ауыз сөзін тыңда Алашың-
ның! Жоңғардың бір жайсаңына қор болғалы барасың! Ағаң Ба-
сардың ойы сол! Бір қалмаққа қатын ғып беріп, құда болып, сана-
тына кірмек қой! Ақылына көркі сай қарагөзім-ай, қандас бауыр,

қара орман қазағыңа мәңгілік жат болып кете бермексің бе?! Тоқ-
та, тоқтал, жарығым! Өзге жерден бақыт іздегенше, өз еліңде жай
өркеніңді! Елдестір екі ағайынды! Сендер ойламасаңдар, кім ой-
лайды мынау елді!? Қайран елім-ай, елім-ай!

Басардың соңынан ере беріп, Бұлғын қалт тоқтайды. Артына
ақырын бұрылып, зілдене қарап, күтіп тұрған Басар мен сыр бер-
мей, сұстанып тұрған Мергеннің екі ортасында теңселіп тұрады.
Қожаберген бастаған қалың топтың айбарынан сағы сынған Ба-

сар ауыр бір күрсініп, үнсіз кете береді. Оның соңынан біраз
ағайындары ілеседі. Екі арада есі шығып, әрлі-берлі теңселіп жүр-
ген Бұлғын дәл ортада бүк түсіп отырып қалады. Мерген батыр
ауыр қозғалып, ақырын жанына келіп, қолынан ұстайды. Тұтасып

тұрған қалың қазаққа сарбаздар мен ел-жұрт келіп қосыла береді,
қосыла береді... «Елім-ай! Елім-айлаған» әуен жер-көкті керней
береді.

Рахымжан мен Сәуле Отарбаевтарға
арнаймын

Қатысушылар:
Майке – 60 жаста
Жұмбақтас – актриса қыз
Орынтай – облыс әкімінің орынбасары

Мәлике – министрдің зайыбы
Базаркүл – саудагер әйел
Гүлжиян – кәсіпкер
Айгүлсім – жұмыссыз келіншек

Дәмеш – жұмыссыз келіншек
Сәбира – «мотоциклист» келіншек
Нілзия – атты келіншек
Хатшы қыз

Ақжайық – аралдағы қыз
Вокзалдағы жолаушылар – ауыл, қала әйелдері.

Бірінші көрініс
Вокзал. Абыр-сабыр, даңғыр-дұңғыр, әлдеқайда асығып, сапы-
рылысып жатқан әйелдер. Дүрсілдетіп, ысқырып поездар өтеді.
Күту залына қазақша әсем киінген, сәні келіскен, шаршаңқы Май-

ке келіп, шеткі бір оңашалау орындықта отырған Дәмештің қа-
сына жайғасады.
Майке: Уһ, Алла-ей, екі аяғым салдырап, белім үзіліп кете
жаздады ғой, ала жаздай шұбырып, ақтылы қойды аттылыдан қал-

май жаяу қайырғанда да бұлай қалжыраған жоқ шығармын!
Дәмеш: Даланың ауасы дәру ғой шіркін! Қала кісіні нетіп...
жеп қояды! Ығы-жығы, қыбыр-жыбыр... айтпа! Сол далаңда таза

мет, рейтингіңіз жоғары деп жатқанымыз ғой! Әйтпесе, бәрібір
барамыз әкімшілікке! Олар құлақ аспаса, одан да жоғарыға, Аста-
наға, тіпті аспанға дейін барамыз!

қанда... Лидер болсаңыз, телевизордан сөйлейсіз, санатқа кіресіз.
Сенатор да болып кетуіңіз мүмкін! Қысқасы, сізбен бәрі санасады!
Майке: Адырам қал! Сонда түк бітірмей, құр қызыл тілді безей
бергеннің бәрі санатқа қосыла берсе, санаттың сапасы не болады?!

Қойыңдар, шырақтарым, елден ұят тағы, сендерге көсем бола ал-
маймын!!! Мидалы бар болсын, мемлекеттің тыныштығы керек!
Әйелдер: Бәрібір барамыз! Мұңымызды шағамыз! Бастықтар
көз бояған көрме шындықты емес, нағыз шындықты білгісі келсе,

вокзалдардан сұрасын!
 Көшелерден, көше кезгендерден сұрасын!
 Жұмыссыздардан, қысқарып, керексіз боп қалғандардан сұ-
расын!

 Торыққандар мен тарыққандардан сұрасын!
 Халықтан сұрасын!
 Біз қалай өмір сүреміз? Берсін бізге бір жауабын?!
 Барамыз! Сұраймыз!!!

Гүлжиян: Жоқ, ол кісі сізді тілдеген жоқ, мақтады! Албасты
деген жоқ, жалбыр шашты алғашқы деді! Яғни, модының перуайы
деді!
Хатшы: Ладно! Вообще-то дұрыс айттыңыз, мұндай шашты

Көкшетауда бірінші болып бастаған мен!
Гүлжиян: Иә, өзіңе сондай жарасады, дудырап тұрғаны қан-
дай, шөмеле құсап!
Хатшы: Че такое шөмеле?

Гүлжиян: Ой, ол ескінің бір әдемі ою-өрнегі ғой, Томирис за-
манынан қалған!
Хатшы: О кей! Томиристен қалса, тамаша екен! Бір көрер ме
еді шіркін!

Гүлжиян: Бұйырса көрерсің! Мына шаруамды ыңғайына кел-
тіріп берсең, шөмеле түгілі, маяны да аямаймын! Тек мені әкімге
жолықтырып жібер!
Хатшы: Әкім жоқ! Бұл замының кеңсесі!

Айгүлсім: Зам ба, сам ба, хам ба, маған бәрібір! Маған әлгі әй-
елдермен айналысатын әкім керек!
Хатшы: Әйелдермен бәрі де айналысады!
Айгүлсім: Ендеше, мені соған кіргіз!

Хатшы: Жоқ, кіргізе алмаймын! Ол кісі жоқ! Мәселеңіз қан-
дай?
Айгүлсім: Мәселем бе, мәселем, мәселенки...
Гүлжиян (хатшы қызға): Әй, айналып қана кетейін, мыналар-

ға байқатпай, мені лып еткізсейші! Мен сенің қолыңа жып еткізей-
ін...
Хатшы: Ой, менің қолым қашанда ашық болғанымен, әкімнің
есігі жабық тұр ғой! (Тартып көрсетеді). Міне, кілттеулі тұр!

Гүлжиян: Онда бір бос кезінде маған айта қойсаң...
Хатшы: О кісілердің басқа кезі болса да, бос кезі болмайды!
Айгүлсім: Сонда не істей береді екен? Шаршамай ма дегенім
ғой...

Хатшы: Ылғи делегацияларды қарсы алып, шығарып салу,
жиналыс...
Дәмеш: Әй, бір рахат жұмыс екен, қонақтарды қарсы алып,
шығарып салып тұрса. Сосын жиналыстан жиналыс, ертелі кеш

еңіретіп сөйлеу, со да жұмыс боп па? Сонда жұмысты кім істейді?
Хатшы: Ой, сіз қызық екенсіз, сол жиындарда шешіледі ғой
барлық мәселелер, жоспарлар...

Майке: Қайдам, қарағым, сол жиналыстарыңның пайдасынан
зияны көп шығар. Ауылдың әл-ауқатын көтеру туралы жиналысқа
шапқылай-шапқылай біздің ауылдың бастығы қолдағы азғантай
қалған-құтқанның бәрін түгел бензинге жұмсап бітірді! Жоғарыда

отырғандарға жұртты жинау оп-оңай көрінеді-ау деймін, ал біз
байғұсқа сол жиналысқа келу дегенің қып-қызыл шығын екеніне
шынымен ақылдарың жетпей ме, жоқ әлде қасақана істейсіңдер
ме?! Бізді құртқан жиналыс!

Хатшы: Оны маған несіне айтасыз, бастықтарға айтыңыз! Біз
орындаушы ғанамыз! (Телефон шылдырлайды. Хатшы қыз труб-
каны алып): Иә, иә! Есікті аш дейсіз бе? Мында бір топ әйелдер
отыр. Мейлі ме? Кетпейміз дейді сізге жолықпай, күтеміз дейді!

Жарайды! (Есікті кілтпен ашпақ болады. Кілті дұрыс келмей,
әлек болады). Қап, мына қырсықты-ай! (Ар жақтан есікті тақыл-
датып, жұлқылап жатыр). Қазір... қазір, сәл сабыр етіңізші, кілт
түспей жатыр!

Майке: Бетім-ау, сен өзі бастықты кілттеп қойғаннан саумы-
сың?
Хатшы: Енді... өзі айтқасын...
Майке: Тапа-тал түсте кімнен тығылып жүрсіңдер?

Дәмеш: Қасында іжгім жоқ па еді әйтеуір?!
Хатшы: Жоқ! Кім болуы керек оның қасында?!
Дәмеш: Қайдам... баяғыда біздің ауылдың парторгы кешке та-
ман комсоргты канторына кіргізіп алып, есікті іліп алып, нетейін

деген ғой...
Айгүлсім: Комсоргың ұл ма, қыз ба?
Дәмеш: Қыз болғасын іледі дағы есікті! Содан парторг нетейін
десе, камсорг нетпей, екеуі алысып-жұлысып, айқай-шу болып,

жұрт жиналып қалады. Есікті ашайын десе, өстіп кілті бұзылып
қалып, әрең дегенде есікті бұзып, құтқарып алған!
Хатшы: Жоқ, біздікі жұмыс уақытында нетпейді! Жалғыз өзі
бір қағаздармен отырған.

Гүлжиян: Ал, кәне, көптеп, көмектесіп, басекеңді азаттыққа
шығарып алайық, бір керегі болар!
Майке: Әй, шопырыңды шақыра қойсаңшы!
Хатшы: Қай бір оңған шопыр бар дейсің?

Майке: Біздің бастықтар қит етсе шопырын шақырады! Шо-
пырдың тыңдырмайтын шаруасы болмайды!
Хатшы: Біздікі шопырынан қашып жүреді!
Дәмеш: Бұған бір сүймен болса...

Гүлжиян: Сүйменмен сүйкеп жіберетін сиыр қораның қақпа-
сы деп пе едің? Бұл – контора!
Дәмеш: Е-е, немене, біз жаңа бұзып жүр дейсің бе конторды?
Ауылдың конторын түк қоймай нетіп жібергенбіз... Ой, совет өкі-

меті құлаған кезде неше түрлі тамаша болды ғой ауылда, несін ай-
тасың! Ауылдағы бардың бәрі тоналып бітіп, қақиып жалғыз кон-
тор қалған. Бір күні қалжадан шыққанбыз, «әй, ақыры жұмыс істеп
тұрған жоқ, бүкіл еңбегімізді жеп кетті, осының өзін реттеп алай-

ық!» – деп, қызып алған қатындар қаһарлана лап қойды! Түгін
қоймай талап кетті. Директордың жиналыс өткізетін үлкен үстелін
екі көкайыл арамен кесіп, қақ бөліп апты, бір-біріне қимай! Бәрі-
нен қызығы екі келіншек тлипонға таласып, түні бойы төбелесті-

ау! Оны қайтеді, әй, ауылда сбәз да жоқ, сым да жоқ! Артынан ми-
лиция кеп қысқанда, алғандарын қайтып берейін десе, дымға жа-
рамай қалған! Әй, жындылық-ай, жынды ғып қойған жалған-ай!!!
Гүлжиян: Жә, зарламаңдар, түге! Одан да келтір мұнда...

шапшаң!
Хатшы: Кімді? Нені келтірейін?
Гүлжиян: Келтір маған, әтіберткә!
Хатшы: Қазір қарайын... мына тырнақ егейтін жарап қалар ма

екен?!
Гүлжиян: Андағыңмен өзіңді егеп ермек қыларсың! Бұдан
басқа бұрайтының жоқ па?
Хатшы: Қайдан болсын бізде? Еркектерде болмаса... оған та-

бан астынан еркекті қайдан таба қояйын?
Гүлжиян: Жә! Көрелік лекерлеп! (Тырнақ егейтінді алып,
есіктің тақтайын бекітетін шуруптарын бір-бірлеп алып тас-
тай береді). Бостан-босқа босатып жүрмейік. Бұ кісі біздің мәсе-

леге жауап бере алар ма екен өзі?!
Хатшы: О кісілер сұңғыла ғой, шіркін! Кез келген мәселеге
қолма-қол жауап беріп, кез келген тақырыпта ойланбастан суыры-
лып сөйлей береді!

Гүлжиян: Жә, ол жағын көрерміз, мә, ұста мынаны! (Тағы бір
шурупты алып береді).
Хатшы: Өзіңіз бұрайтын нәрсе болса, бұрап алып тастай бе-
рудің шебері екенсіз ғой.

Гүлжиян: Е-е, немене, бизнесте банан жеу үшін жүр дейсің-
дер ме? Бұрап алуға, жұлып алуға жалмаңдаған тіршілік үйреткен
жоқ па? Мә, міне, осымен тәмам! (Есікті қаптаған жұқа тақтай-

Орынтай: Ал, мақұл, дегендерің болсын! Менен қайран жоқ!
Сондықтан, менімен бірге жүріңдер де, жағдайларыңды сондағы
бастықтарға ауызба-ауыз айтыңдар! Ал, тарттық!
Әйелдер: Бәріміз бірдей бара алмаймыз!

Орынтай: Мейілдерің білсін! Ал, ендеше, өңкей қыздар бір
шеру жасайық, жолшыбай шер тарқатамыз! Еркегі бар болсын!
Аттандық алпыс әйел Астанаға! (Батыл басып, алға тартады,
соңынан барлық қыз-қырқын ере жөнеледі).

Үшінші көрініс
Бір топ әйел шетелдік микроавтобуспен даңғыл жолда әнде-
тіп, әңгімені соғып келеді. Машинаның рөлі – оң жағында, жүргі-
зуші – Орынтай. Оның жанында ешкім жоқ, әйелдер – Майке,

Айгүлсім, Гүлжиян, Дәмеш, хатшы қыз салонда.
Айгүлсім: Әй, Гүлжиян, сен неменеге алашапқын боп барасың
Астанаға?
Гүлжиян: Жатқан-тұрған бай жоқ па деген үміт қой баяғы!

Дәмеш: Иә, күйі келіскен күйеулер күмбір-күмбір күмбез үйде
сені күтіп, керімсалға кеудесін төсеп жатқан-ақ шығар!
Хатшы: Шіркін, сондайлар біздің қолға түсер ме еді!
Айгүлсім: Е-е бұлар күйеу іздеп жүр, жұрт қашып бара жатса...

Гүлжиян: Айдың-күннің аманында дап-дайын байдан қашып
не көрінді, әй?
Айгүлсім: Ой, бұл бар болғыр еркектердің ессіздігінен-ақ ша-
шымыз ағарып біткен жоқ па? Біздікі бір жынды жүрген... бір үйде

қонақта болсақ, әлгі үйдің әйелін ал кеп мақтайды-ау! «Ойпырмай,
шайы қандай, майы қандай, бауырсағы қандай үлпілдеген, қабағын
бір шытпайды-ау!» – деп үздігеді-ай кеп! Онысы аздай, «сен неге
ондай емессің?!» – дейтінін қайтерсің? Қалай жарылмайсың? «Кет

айда, бар да соның қолына кіріп ал», – дейсің! Әне, жанжал қайдан
шығады!

Айгүлсім: Жоқ, алдамасын! Алдағаны керегі жоқ! Шын жүре-
гімен жақсы көрсін! Және сол жақсы көретінін әдемілеп білдіріп
тұрса ғой, бұларға баға жетпес еді!
Орынтай: Өй, осы еркегі бар болғырдың ызасы-ақ өткен жоқ

па? Қит етсе қылт-сылт ете қалады, құдды бір кукла Барби!
Дәмеш: Осы күні өздері әбден ерке боп алды, шетінен бір нә-
зік жанды самурай!
Гүлжиян: Тура айтасың, нағыз сұмырай!

Орынтай: Ал, ендеше, ана қараңдар, екі сұмырай тұр селтиіп!
Гүлжиян: Мінгізіп ала кетейік, барғанша ермек қылып барар-
мыз.
Машина тоқтап, ірі денелі әйел – Базаркүл мен жас қыз –

Жұмбақтасты мінгізіп алады. Екеуі де еркекше киінген, қолда-
рында шағын сөмкелері бар.
Гүлжиян (Базаркүлге): Әй, ербиіп тұрғанға еркек екен десем,
қатын екенсің ғой!

Базаркүл: Иншалла, қатынбыз! Және анау-мынау емес, айғыр
қатынбыз!
Гүлжиян: Үй-бәй, сондай да болушы ма еді?
Базаркүл: Болғанда қандай! Баланы тауып, байды бағып, ба-

зарды қағып жүрген соң, айғыр болмағанда кім боламыз?! Үйдің
бұрышында үйездеген үркектерім, үйіріңмен кеп қалған екенсің-
дер, шеттеріңнен... а-а ... шырқ үйірейін бе осы?!
Гүлжиян: Жә, кісіней берме, өзің иіріліп қап жүрерсің! Өстіп

қуланып, ойнап отырғанды жақсы көремін!
Базаркүл: Немене, жұрт сенің ойыншығың ба ойнап отыра-
тын? Ойыныңды осайын ба осы! Қараптан-қарап кесірленіп, кісіге
тиісуге неге құмарсың?

Гүлжиян: Қайбір жетіскеннен сөйлейді дейсің! Өстіп қыр-
шаңқы сөздермен өкіртіп-өкіртіп алсам, шерім тарқап, денемді бу-
ған жыннан арылып, бір бусанып, босап қаламын!
Базаркүл: Е-е, сенің желің де, емің де белгілі болды! Бай керек

саған!
Гүлжиян: Оны маған кім беріпті?
Базаркүл: Мойыма, бұйырғаны болар! Мықты бір байға тиіп
алсаң, қатқаның жібіп, иің қанып, тәп-тәтті болып кетер ең!

Гүлжиян: Оған дау бар ма? Бірақ, маған өз көңіліме толатын
нағыз ер азамат керек!
Дәмеш: Ойбай, ондайға оңайлықпен жете аласың ба? Одан да
нелеу болса да нете бермейсің бе?

шұғыл бұрылыста ұшты да кетті! Ондайы жоқ еді, ес-түсін білмей
тойып алса да, тас қараңғыда екі көзін тарс жұмып алып, тура тар-
та беретін қара қасқаны осы жолы не қара басқанын қайдам!
Гүлжиян: Бір құдашаға оңашада қылмыңдағаны есіне түсіп,

тақымы босап кеткен шығар?
Сәбира: Қайдам, өзі жолдан домалап барып, қалың шөптің
ішіне төсекке құлағандай жата қалды!
Базаркүл: Ес жиғызатын әдісің жоқ па еді? Өзіміз алара бір

қарап, «жетед» десек болды, жетекке еріп жүре береді!
Сәбира: Біздікі сөзге тоқтамайды! Сондықтан өзімнің корон-
кам бар!
Базаркүл: Қандай?

Дәмеш: Соныңды неге қолданбадың жаңа?
Сәбира: Қолданғанда аяғам жоқ! Ем болмады! Міне, (Лөлкеден
бір жарым летрлік, жартылай суы бар былқылдақ бөтелкені
алып шығады). Мынаны аласың былай. Сосын бересің бастан! Ти-

генде шарт-шарт етіп, айызың қанады! (Матасекілді ұрып көрсе-
теді).
Дәмеш: Ойбай-ау, миы аузына түссе қайтесің?
Сәбира: Жоға, бұларда қайбір ми бар дейсің! Ылғи қызып қал-

са өстемін. Бір бергенде, бағжаң ете қалады. Екі бергенде, есін
жияды, үш бергенде күш алып, үйге қарай ұша жөнеледі! Бұл жо-
лы бөтелке түгілі, бөренемен ұрсаң да былқ етер емес, қолым тал-
ғанша бергіледім, бері қарайтын емес, есін жиғызамын деп сабалап

келе жатқанымда, сыпырылып түсті де қалды!
Майке: О, тоба! Обал емес пе? Ер азаматты басқа ұрды деген
не сұмдық?!
Сәбира: Ә-ә! Атты басқа ұрма дегенді еститінбіз, байды басқа

ұруға болмайды дегенді бірінші рет естіп тұрмын! Басқа ұрмаған-
да, басқа қай жерінен ұрамыз?
Базаркүл: Басқа жерінен ұруға болмайды, сол басың дұрыс,
томпылдата беруге!

Сәбира: Машықтанып алғанымыз сондай – кейде қонаққа ба-
рарда өзі айтатын болды, мен кішкене лағып бара жатсам, басым-
нан қағып жібер деп! Жарайды, оны қойшы, есін жиғасын елді та-
бар, мына сендермен ұшырасып, қауышқаным қатып кетті! Заң

бойынша, мына менің жүретін жағыма шығып кетіп, соққан сендер
екенсіңдер, енді айыбын да, шығынын да сендерден өндіріп ала-
тын болдым!

Гүлжиян: Ойдойт! Тісіңнің қанын жағамын деп жүріп, біржо-
ла тісіңнен айырылып қаларсың!
Сәбира: Неге? Сендер бинауатсыңдар! Сол жағында кісі жоқ,
оң жағында әйел отырғанға, шопыры жоқ машина екен деп зәрем

кетті. Дендерің сау ма өзі, оң жағына отырып та жүргізе ме екен?!
Хатшы: Бұл иномарка! Ал шоферыңыз – облыс әкімінің
орынбасары!
Сәбира: Тіпті қатып кетті! Көптен қолға түсіре алмай жүр

едім, енді әкімді айыпкер ғып, шығынымды моральный ущербін
қосып өндіріп алатын болдым! Ой, рахат-ай, жаңа үй сатып ала
алмай жүр едік!
Хатшы: Көрерміз кімнен кім алатынын!

Сәбира: Е-е, осыдан бермей көріңдер, әкімдер қарапайым ха-
лыққа тізесін батырып, мәшинамен басып жатыр деп дүние жүзін
шулатамын!
Орынтай: Шуласаң да, туласаң да саған түк жоқ! Өзің айып

төлемей, аман-сау құтылсаң тәубе де! (Сотовый телефонмен
МАИ-ді шақырады. «Алло! МАИ, МАИ... Әңгіме былай...» – деп
сөйлесіп жатқанда, гүрілдеп вертолет кеп қонады. Ішінен ықшам
киінген Мәлике түседі).

Майке: Көтек! Ұшатын әйел де болады екен-ау!
Гүлжиян: Е-е, құшуды білгенде, ұшуды білмейді дейсіз бе!
(Телефонмен сөйлесіп болған Орынтай Мәликемен құшақтаса ке-
теді. «О-о!». «А-а» деседі).

Орынтай. О-о, қыздар, көздерің бақырайып, дем ала алмай
қалдыңдар ма? Бұл кісі – Мәлике, менің құрбым! Нағыз мықтының
өзі – бесаспап! Министрдің зайыбы! Жердегіні билеп болған соң,
бұл күнде аспан әлемін бағындыруға кіріскен көкжал келіншек!

Хатшы: Көкжал болсаңыз, ғарышқа ұшпайсыз ба?
Мәлике: Жіберсе, қой деп тұрғам жоқ!
Орынтай: Иә, жол болсын!
Мәлике: Кішкене қыдырайын деп шыққаным ғой, үйде ішім

пысып. Шынын айтқанда, аздап ренжісіп қалдық, соған ерегісіп,
бет ауған жағыма тартып кеткенім ғой, жүйкемді желге қақтырып!
Базаркүл: Жұрт күйеуі ренжітсе, ішіп кетуші еді, сен ұшып
кетеді екенсің!

Мәлике: Өстіп ұшып-қонып тұру – менің хоббиім!
Майке: «Біреу тоңып секіреді, біреу тойып секіреді» деген осы
екен-ау!

Орынтай: Ал ендеше, ақыры Астанаға, үйіңе барасың ғой,
бізді ала кет, жолға шашып тастап кетпей...
Мәлике: Ноу проблем! Жүріңіздер, зыр еткізе түсірейін! Класс
көрсетейін қыздарға! (Әйелдер вертолетке міне бастайды).

Орынтай (Сәбираға): Ал, енді сіз не істейсіз? Қазір МАИ ке-
леді, бастығына тапсырма бердім жаңа, өздері реттейді бәрін де.
Мен асығыспын, кете беремін, Астанаға!
Сәбира: Мен де сіздермен бірге барып қалайыншы, дайын кө-

лік күнде табыла бере ме? Балаларға оны-мұны алармын базардан.
Дау-дамайы құрысын, байым өзі жинап алар мына итаяғын!
Бұлар да вертолетке мінеді.

еткендеріңнің қолтығына гранат қыстырып қоямын қазір! (Базар-
күлге) Ал мына сенің, ышқына берсең, ышқырыңа, бақыра берсең,
тұп-тура бұтыңа бомбы тығып қоямын! Болыңдар! Байқаңдар!
Базаркүл: Болдық, ойбай, болдық!

Дәмеш: Байқадық! Осыдан аман-есен жерге қонсам, қаңғыр-
ғанды, өсек-аяңды мүлде қояр едім! Жаман байымның жанында
жамбастап жатып, нетер едім...
Гүлжиян: Нетер едің?

Дәмеш: Шай ішер едім!
Сәбира: Күйеуіммен бірге кубетке домалай кетпей... лөлкеде
ерке боп жата бермей, лепіріп нем бар еді?!
Базаркүл: Әй, осыдан мен бірдеме боп кетсем, күйеуім көп

жылар ма екен?
Гүлжиян: Балдарға обал, әйтпесе күйеуің қайтсін сені? Күнде
керісіп отырған көкайылдан құтылғанына қуана-қуана, біреуді кір-
гізіп ала қояр!

Базаркүл: Қап, қиын болды-ау! Осыдан аман-есен жерге қон-
сам, ешкімді тілдемес едім, қарғап-сілемес едім! Иә, Алла, кешіре
гөр!
Дәмеш: Е-е, ондайың да бар ма еді?!

Базаркүл: Пенде болғасын не болмайды? Біреуге бірдемеге
ренжісек, назаланып, ашу үстінде қарғап-сілеп, жамандық тілейті-
німіз өтірік пе? Соныма өкініп келемін, міне, өлім мен өмірдің
арасында тұрып!

Майке: Е-е, өш аламыз деп өрт шығаратын осы мінездеріңді
қоймасаңдар, дүниені күйдірерсіңдер, өздерің де күйерсіңдер! Бар
пәле осы сендердің, қатындардың тілінен! Бір-біріңді қарғап-
сілейсіңдер кеп, жамандық тілейсіңдер, сол ниеттеріңе қарай өзде-

рің де, өзгелер де сорлап, жер бетінде жамандық, қайғы-қасірет
көбейіп тұрған жоқ па? Біреуге оқыған дуаларың, қарғыстарың
қайта айналып өздеріңді не балаларыңды табатынын білесіңдер
ме?!

Базаркүл: Астапыралла! Қалай?!
Майке: Қалай екенін мен қайдан білейін? Бір құдай біледі бә-
рін! Тек әйтеуір ешкімді жадылап, дуаламауға, қарғап-сілемеуге,
жамандық тілемеуге тырысыңдар! Әйтпесе, жамандық көбейіп,

күш ала береді! Жақсылығың да, жамандығың да – өзіңе, алдың-
нан шығады түбінде! Солай, шырақтарым, ойланыңдар!
Айгүлсім: Ойландық, апай, міне, ойландық! Осыдан аман-есен
жерге қонсам, ұсақ-түйекке бола жүйкемді жеп жұлысқанды, күй-

Жұмбақтас: А-а, кеше соғыс туралы спектакль қойғанбыз,
сондағы нелер ғой, сөмкеде кетіп қалыпты, әне, бір пайдасы тиді!
Дайын көлікпен зу ете түсейін дегенім ғой!
Дәмеш: Қайдағы пайда-ей, бәрімізді қырып тастай жаздап!

Біткен жерің осы!
Жұмбақтас: Иә, иә, бітті бәрі де! Махаббат үшін абақтыдан
бір-ақ шығатын болдым!
Хатшы: Сендер бір-біріңді шын сүйесіңдер ме?

Жұмбақтас: Сүймесем, жүремін бе, өстіп шабуылдап?
Гүлжиян: Кім біледі? Мүмкін ақшасына қызығып бара жатқан
шығарсың? Өзінің аты да шетелдік сияқты, Артур деген. Әмрика-
ніс емес пе? Сен Жанна, адам түсінбейді сендерді?

Жұмбақтас: Түсінбейтін түгі де жоқ! Оның азан шақырып
қойған аты – Атырау! Менің шын атым – Жұмбақтас!
Майке: Түсіме кірді екен деп ит арқасы қиянға қиялай тартып
кеткеніне қарағанда бұл бала қияли болды! Әйтеуір құдай оңдап,

аман-сау қалдық қой, мына тарылдаған айналмаларың да қираған
жоқ! Әп-әдемі балаларды қалай жылатып қоямыз? Бәрі де кешу
болсын, бірдеме ғып мына қызды Атырауға апарайық та, Артуры-
на қосайық! Екі ғашықты қосқан сауап деген!

Дәмеш: Иә, құда болып, киіт киіп қайтайық!
Айгүлсім: Киіт киіп қайтасың ба, итиіп қайтасың ба, кім біліпті!
Хатшы: Не де болса қызық болсын, тарттық Атырауға!
Гүлжиян: Өй, біз өкілміз ғой, Астанадағы жұмыс қалады ғой

жайына!
Дәмеш: Қайбір оңған жұмыс дейсің, дау-дамай қуып жүрген!
Одан да бір шаңырақты көтерісіп, көркейтісіп қайтпаймыз ба?!
Құдаша болып сылқылдап жүрсеңдер, сендерге де бірдеме табы-

лып қалар!
Гүлжиян: Немене, Атырау толы басы бос жігіт деп пе едің-
дер? О жақтың да қыздарына жігіт жетпей, жүдеп-ақ жүрген шы-
ғар!

Дәмеш: Несі бар, алыстағының аяулы көрінетін әдеті ғой,
олардың қыздарын алып кетіп, Көкшетаудың жігіттеріне танысты-
райық!
Айгүлсім: Беу, шіркін, бір вертолет қызды Атырауға апарып

тапсырып, бір вертолет қызды Көкшетауға әкеліп өткізсек! Бура-
бай мен Ақжайықтың арасында өстіп қыз тасып жүрсек! Бұл бір
тамаша бизнес қой, татешка! Девичьи дилер боп жүріңіз! Делдал!
Мәйке: Делдал боламыз деп, дал-далымыз шығып жүрмесін!

Майке: Шырқаңдар, шырқаңдар, айналайын шырақтарым!
Шырқайтын кездерің! Дүние жалған деп жылай бермей, дүние-
дәурен сүріп дүрілдеткенге не жетсін!
Хатшы: Иә, дүние-дәурен дегеніңіз ғажап! Қадіріне жете бер-

мейміз-ау көбіне!
Гүлжиян: Алайда, бір ет, бір май болмағасын, қайбір қызық
дейсің?
Айгүлсім: Нені ойладың, құрбыжан, нені ойладың?

Гүлжиян: Нені ойлаушы ем? Соны ойладым! Ортамызда жі-
гіттер болмағасын, өңкей қыз-қырқын, қатын-қалаш, қара суды
әрлі-берлі шалпылдатқаннан май шыға ма?!
Сәбира: Неге? Рахат қой, міне қарашы! Өз еркіміз өзімізде, өз

ескегіміз өз қолымызда! Дербес мемлекет сияқтымыз!
Дәмеш: Хотунлар қағанаты!
Мәлике: Егер біз мемлекет болсақ, онда мен басқаруым керек!
Әкел бермен ескекті!

Орынтай: Неге?
Мәлике: Неге дейді? Неге сен ұстауың керек? Мен ұстасам,
алақаным күйіп қала ма?
Орынтай: Ой, Мәлике, ұшып-қонып жүрген кісіге ағындағы

қайық, айдындағы кемені басқарту барып тұрған көрсоқырлық
емес пе?!
Мәлике: Көзіңді ашып қара! Кеңірек аш, кейін өкініп жүрер-
сің!

Майке: Әй, қарақтарым, екеуің де оқыған, әжептәуір адамсың-
дар, бұларың ұят тіпті! Таласатын дәнеңе жоқ, әгәрки әділіне жү-
гінсек, екі де шылбыр, бір тізгін мына әкімдікі!
Мәлике: Жоқ, оныкі емес, менікі! Нанбасаңдар, сұраңдар мына

көпшіліктен, бастық күшті ме, бастықтың әйелі күшті ме? Бастық
елді басқарса, әйелі бастықты басқарады! Жұрт бастыққа жағу
үшін алдымен әйелінің көңілін табады! Солай! Селяви! Сондық-
тан, әкел бері маған!

Орынтай: Дауысқа сап, дауласып отырғанда, сүңгуір боп ке-
тіп жүрмейік! Таласпа босқа!
Мәлике: Таласпақ түгілі, тартып алмай тынбаймын! (Ұмты-
лып, ескекті жұлқылап қояды. Қайық шайқалақтай бастайды).

Дәмеш: Сабыр, сабыр! Өзіміз әрең-әрең аман қалып, жансау-
ғалап келе жатқанда, бұларың не? «Екі кеменің құйрығын ұстаған
суға кетеді» деуші еді бабаларымыз, екі кісі бір кемені басқаруға
таласса, кеменің өзі опат болатын шығар!

Үшінші көрініс
Таң атып, күн шыққан кез, әйелдер ашық теңізде жүзіп келеді.
Дүниенің бәрі көкпеңбек су. Ұлы теңіз үнсіздігімен ойға батырып,
белгісіз жұмбақ күйге бөлейтіндей!

Айгүлсім: Ал, айналайындар, біткен жеріміз осы шығар!
Майке: Жә, тоқтат, онсыз да үкідей боп үрпиіп отырған жұрт-
тың зәре-иманын үйірмей! Құдай тағала бізді құртайын десе, жол-
да жайғастыра салмас па еді! Бұйырғаны болар, күдер үзбейік!

Айгүлсім: Біреу-міреу керек қылар ма екен бізді? Кім іздеп та-
бар екен?!
Гүлжиян: Қалжыңдасып тұратын нақ сүйерің үйге сыя алмас,
жетер самғап!

Айгүлсім: Ол сағынуын сағынады, бірақ самғай алмайды!
Қайтсін! Күш-қаражаты, кызметі жоқ қарапайым адам қайтсін?!
Уот, мына сені іздеп кәсіпкерлер дүрліксе, табуы мүмкін?
Дәмеш: Министр Мәликесін нетпеуші ме еді?

Сәбира: Солардан қайран болмаса, біздің қояншық матасекіл-
мен тарылдап жеткенше, тұзды судың түбінде сүрленіп жататын
шығармыз!
Майке: Байынан безген жайынға жем болар!

Мәлике: Сауап болар еді!
Орынтай: Обал-сауап менің де ойыма орала береді. Қыздар,
осы біз тым еркелеп кеткен жоқпыз ба?! (Бәрі үнсіз, ойға шомып
қалады. Шағалалардың шаңқылы ғана естіледі. Сәлден кейін, сер-

піліп). Шексіз аспан, шетсіз дүние, түпсіз тұңғиықпен бетпе-бет
келгенде, көп нәрсені қайтадан таразылап, тәубе қылады екенсің
еріксіз! (Әйелдер күрсініп: «Иә, иә!», «Тәубе, Тәубе!» деседі).
Майке: Пайғамбарымыз айтқан екен: «Әйелді еркектің қабыр-

ғасынан жаратқан. Ал қабырға қисық емес пе? Сондықтан әйелді
түзеймін деп әуре болмаңдар, сол табиғи қисық қалпында қабыл-
даңдар!» – деп. Табиғи қисығы ештеңе етпес-ау, сендер одан сай-
ын қисайып бара жатқан жоқсыңдар ма?! Әйел – әйел боп тұрған-

да әдемі! Ананы сыйламайтын адам бар ма? Бірақ, аяулы екенмін
деп, ер-азаматтың басына шығуға, шаужайына жармасуға бола ма
екен? Әйел өз орнында, еркек өз орнында жарасымды! Құдайдың
жазуы солай емес пе?!

Сәбира: Иә, иә, құдай дегеніңіз дұрыс! Әйтпесе, кезінде ком-
партияға бағындық, күнкөсемге табындық, атеист болдық қой, ас-
тапыралла! Оны да ұмыта қою қиын! Бірақ, әйтеуір, молдалар кез-
десіп қалғанда, на всякий случай, бет сипап, садақа беріп қоямын!

Пасхада қызыл жұмыртқаны да соғып аламын! Енді, қайтейік!
Мәлике: Шынын айтқанда, біз де бұ кісінің о жақ, бұ жағын-
дамыз! Алла кешірсін, бірте-бірте түзеліп кетерміз.
Сәбира: Әй, қайдам, біз түзелмейтін сияқтымыз. Түзелмейтін

болғасын өңшең көкайылды жиып-теріп, теңіздің тұзды суына
тұншықтырғалы айдап әкелген шығар Атырауға!
Гүлжиян: Қоя тұршы, қақылдамай! Әне, ананы қараңдар!
Анау не? Мұнара ма, тау ма?

Айгүлсім: Арал, арал! («Алақай, алақай» деседі бәрі).
Хатшы: Анаң қара, біреу отыр! Ура, жігіт сияқты!
Гүлжиян: Жалғыз жігіт қайсымызға жетеді, әй!
Майке: Әй, айналайындар, ала өкпе болмай тұра тұрыңдаршы!

Осы сендердің таласқан нәрселерің не көкке ұшып, не суға ағып
кетуші еді!
Бәрі күліп, жағаға жақындай береді.

Төртінші көрініс
Әйелдер Атыраудағы аралға келіп түседі. Жағада жүрген
жалғыз қыз – Ақжайық қашқақтап, жар басына барып тұрады.
Гүлжиян: Бар болғыр, еркек екен десек, бұл да қыз болып

шықты!
Айгүлсім: Мейлі! Қыз болса несі бар, жөн сілтейді бізге! Жа-
сасын өмір!
Ақжайық: Қайдағы өмір! Кісі өмірмен қоштасқалы отырса!

Майке: Тек! Қайдағыны айтпа! Айналайын, бері келші, жөнің-
ді айтшы өзі?!
Ақжайық: Рас айтамын! Жақындамаңдар! Осыдан аттап басып
көріңдер, жарқабақтан бір-ақ ырғимын. (Әйелдер тоқтап тұрады).

Орынтай: Тоқта, тоқтал, айналайын! Не болды сонша ашы-
нып?! Өлуге қашан да үлгереміз, өмірді ойла!
Ақжайық: Ойлайтын түк те жоқ! Ешкімнің көзіне түспей,
жұртты шулатпай ғана, қарамды батыра салайын деп едім, тыныш

өлуге де мұрша бермедіңдер-ау! Жар басында бір күн, бір түн
отырдым оңаша, әбден ойландым, өз жанымды өзім қия алмадым!
Бірақ, қимайтындай ештеңе жоқ бұл өмірде! Жағалай алдау, өтірік,
өсек-ғайбат, жоқшылық! Біттім әбден, қажыдым, тойдым!

Хатшы: Жігітің тастап кетті ме?
Ақжайық: Иә! Сатқын болып шықты!
Базаркүл: Өй, еркегі бар болғыр!
Хатшы: Сол үшін өлейін деп тұрсың ба?

Ақжайық: Енді не істеуім керек? Сен түсінесің бе, мен оны
қалай сүйдім! Қалай күттім сарғайып! Ол мүлде хабар-ошарсыз
кете барды!
Хатшы: Мен сені түсінемін! Әрине, қиын! Бірақ, дүние бір

адамға тіреліп қалған жоқ қой! Ол сенің осы жан қиярлық махаб-
батыңа лайық па?!
Сәбира: Біреу үшін өлді деген не сұмдық, әй?!
Гүлжиян: Ойланшы, айналайын әлі де! Қандай тығырықтан да

жол тауып шығуға болады! Тек өзіңді-өзің қолға алып, қайрай біл,
қайраттан!
Ақжайық: Ауызға бәрі оңай! Ал менің өмір сүргім келмейді!
Сәбира: Ендеше, өл де бар, бетіңнен жарылқасын! Өрем қап,

ал! Бізді қорқыта алмайсың өйтіп, өзіміз де оңып тұрғанымыз жоқ!
Кімді мұқатамын дейсің? Анау әлгі, сатып кеткен жігіт, сен су тү-
біне кетті екен деп суалып қалмайды, қара да тұр! Сен итбалықтың

Майке: Бурабай? Мәссаған! Мен білетін бір-ақ Бурабай бар
онда! Пәмиләсі кім, әке-шешесі кім?
Ақжайық: Бурабай Қайратұлы! Шешесінің аты – Майке!
Майке: О, Алла тағала! Құдіретіңнен айналдым! Менмін – сол

Майке! «Бурабай» деген менің кенже ұлым! Әлгі мидал тимей қа-
латын!
Айгүлсім: Міне, нағыз медальды енді таптыңыз!
Орынтай: Әпереміз, мидалыңызды! Бәрін де жөндейміз!

Майке: Аузыңа май, әкім қызым! Ендеше, сүйінші! Ол сені
(Ақжайыққа) сатқан да жоқ, ұмытқан да жоқ! Ұшарға қанаты бол-
май, құса боп жүргелі не заман! Сен екенсің ғой баламды жынды
ғып қойған! Келші, бір иіскейін, құлыным! Бәсе, ә дегеннен көзіме

оттай басылып ең! Иісің де бір түрлі жақын сияқты! Бәсе, бірдеңе-
ні сездірген екен ғой маған! Неге хабарсыз кеттің?!
Ақжайық: Қаншама хат жаздым, алмаған екен ғой жаным!
Майке: Ойбай, бірін де алған жоқ! О да сенің о жақ, бұ жағың-

да жүр! Әй, баламысың деген-ай! Ойбай-ау, о жақта ол, бұ жақта
бұл... Алла сақтасын, өлімге асықпаңдар, өмірді ойлаңдар, айна-
лайындарым!!!
Орынтай: Той тойға ұлассын! Енді тек мына аралдан аттанып

кету ғана қалды! Үкімет те, кәсіпкерлер де дүрк көтерілген шығар-
ау, бірақ жөнімізді жан баласы білмейді, қалай іздеп табар екен?
Гүлжиян: Жұмбақтас, қайда сенің Артурың? Түс көруші ме
еді өзі?

(Осы кезде вертолеттың гүрілі естіледі. Барлығы қуанып
«Алақайлап!» секіреді).
Мәлике: Бұл менің министр күйеуім жіберген вертолет болуы
керек!

Орынтай: Мүмкін, біздің әкімшілік шығар?
Айгүлсім: Кәсіпкерлер болуы да ғажап емес!
Гүлжиян: Кім болса о болсын, тек қана анау вертолеттің де
ұшқышы ұрғашы болса, мен мына тұзды судың тоғыз тостағанын

сіміріп саламын! (Гүріл жақындай түседі).
Жұмбақтас: Ура! Алақай! Артур! Әне, әне, қолын бұлғап ке-
леді! Артур! Артур! Атырау! Мен – Жаннаң, Жұмбақтасың мын-
дамын!

Әйелдер (қосылып, шаттанып көкке қол созып): Алақай! Ала-
қай! Жасасын махаббат! Жасасын еркектер!!!
Соңы. 2002 жыл.

Жанат пен Гүлнәр Қасымовтарға
арнаймын

Ауыл адамдары, сайлаушылар, өнерпаздар. Оқиға шалғайдағы
ауылда күзде өтеді.

Бірінші көрініс
Жартылай құлаған ауыл клубының алдында Балқаш пен Батан
кездесе кетеді.
Батан: Иә, құрдас, қандайсың?!

Балқаш: А-а-а! О-о-о! Ү-ү-үһһ! Кеше қонақта болып…
Батан: Ә-ә, ішің жанып бара ма? Менің де ішім күйіп тұр!
Балқаш: Е-е, қайбір оңған дүние бар дейсің? Шіркін, қырлау-
байға қылқылдата құйып, қайқайта тартып жіберсең… Бүкіл әлем-

нің қайғы-мұңы тарс есіңнен шығып, тар дүниең кеңіп, заһардың
өзі балдай татып жүре бермей ме? «Дүние неткен жап-жарық,
осындай ма еді бұрын да?» – деген екен жарықтық Қасым ағамыз.
Шынында да қандай ғажап! Қаншама әдемі ойлар ақша қардай қа-

төртеу… көбейтеміз отыз бір күнге… болады жүз жиырма төрт…
оны көбейтем сексенге, болады тоғыз мың тоғыз жүз жиырма…
шылымды қосқанда… қысқасы он бір мың теңге! Осыным қалай?
Әнуарбек: Солай! Болсын! Тек бәрі заңды болсын! Сіз айтқа-

ныңызды ала қойыңыз да, менің сенімді өкілім бола қойыңыз!
Өкілдігіңізге тағы бір он мың қосайын – жеңгей екеуіңіздің ара-
ңыздан жік шықпасын!
Балқаш: Болса болсын! Онда мен бүгіннен бастап бел буып,

білек сыбанып біржола кірісемін! Кәмессияның мүшесі дегеннен
гөрі өкіл дегенің оңды болды. Бірдеменің шлені болғаннан гөрі
азат алқаш басым артық емес пе? Әнуарбекжан, сен ертең сайла-
нып алғаннан кейін, мені ұмытып кетпейсің бе? Депутаттың айлы-

ғы қанша?
Әнуарбек: Бір-екі жүз мың болып қалар.
Балқаш: Бір-екі жүз мың?! Тәк, тәк, сексенге бөлсем… тәк,
сен депутат болсаң, срогың біткенше маған самопал салып тұр,

жарай ма?
Әнуарбек: Болады, бәрі де болады!
Қорғанбек: Болады, болмайды, жарайды, жарамайды – бос
сөзді қойып, әуелі сайлап алайық та! Ар жағын көрерміз. Ал, қане,

жасасын біздің бөлемізбен бөлінбейтін блогымыз! (Бәрі: «Ал, ал,
дабай!» десіп, алып қояды).

Батан: Сап-сап-саунамыз!
Дауыс: Е-е, саунада аунасаңдар қайбір сау сиырмын дейсің-
дер? Жә, тақылдай бермей, тоқетерін тыңдап ал! Ана әкімдерің
бөлем, бәленім деп бүлкілдеп жүрмесін, бәрің жабылып, Пәленов-

тың тәйкісін алшы қылыңдар да, тыраштанғандарды түгелімен ты-
рапай асырыңдар! И точка! (Телефон гук-гук етеді).
Батан: Бір қатерден құдай сақтады-ау! Мынау гук-гук еткен
сайын жүрегім дук-дук ететінін қарашы. Дөкейдің телефонына

дейін дөкей-ау, ә?! Дымыңды шығармай, мысыңды құртады! Бірақ,
бұл кісілердің басқаға емес, бізз-зге ызз-збандағанының өзі неге
тұрады! Жүрген жоқ па мына қаптаған екіаяқтылар… телефонмен
сөйлеспек түгілі, көлеңкесін де көре алмай. Бұларға неге ызз-

збандамайды, ә? Ызз-збандауына жарағанымыздың өзі бақыт емес
пе? Айналайын, алтыным! (Телефонның дыбыс шығатын жағын
сүйіп-сүйіп алады). Апырмай, бірақ қиын болды-ау? Енді қайттік?
(Телефон шырылдайды). Ә-ә! Тағы не боп қалды екен? (Ақырын

телефонды алып, жүрексіне): Ә-әлө!
Телефондағы әйел даусы (ашық, сыңғырлап): Хэлоу! Әлемдегі
ең әділ қазыға әдемі сәлем!
Батан: О-о! Әлемдегі ең әдемі әйелге әділ сәлем!

Әйел даусы: Сіздің әділдігіңізге шәгім жоқ, алайда мынадай
қарбаласта, қара басып қалмау үшін, талқылап алғанның артығы
болмас!
Батан: Әлбетте, әлбетте! Әйбәттәрдің ақылы айбаттылардан

асып түсіп жатқан айлалы заманда айтқаныңа құлақ аспайтын әң-
гүдік емеспіз.
Әйел даусы: Әдейі шашымызды да қысқарттық… ақылымыз
ұзара түссін деп. Ендеше, ұғып алыңыз, бәрімізге тиімдісі – Түге-

новты өткізу!
Батан: Ба-ба-ба-бау дегенің!
Әйел даусы: Батеке, неге бапылдап кеттіңіз – бабыңыз болмай
жүр ме?

Батан: Бо-бо-болғанда… болады ғой… бірақ… басекең баға-
на Пәленовты бағыңдар деген.
Әйел даусы: Пәленов – прошедшее время! Тура жол – Түге-
нов!

Батан: Басекең ше? Басекең басымызды алады!
Әйел даусы: Ала алмайды! Өйткені өз басымен қайғы! Сон-
дықтан, басекеңе сенбеңдер де ермеңдер, ол жақында су түбіне
кеткелі жатыр!

Батан: Апырмай, ә? Сужұқпастың нағыз өзі емес пе еді?
Әйел даусы: Болса қайтейік? Сүмбіле тумай суы қатқан суайт-
тың сусынға зар болар кезі жеткелі қашан! Оның мойнына тас
байланды, суаты ойылды, сағаты соғылуы ғана қалды! Сондықтан,

бұрынғыдай бер жағыңмен алдай бер де, ар жағыңмен біздің айт-
қанымызға илана бер! Сен ақылды адамсың, бәрін де түсінесің!
Қысылма, ауыл әкіміне де тапсырма беріледі. Түгенов жеңіп шық-
са, төбелерің көкке жетті дей бер! Чао! (Гук-гук).

Батан (телефонды қойып): Масқара! Басталды! Көк сүңгі мен
сүмбіл шаштың сайысында сойысқа тартылып кетпесек жарар еді!
(Телефон қатты шар-шар ете қалады. Батан шоршып барып,
шошына алып, әрең-әрең): Ә-ә-әлө!

Телефондағы жуан дауыс: Әй, бұ қайсың, әй?
Батан: Ме-ме-мен.
Дауыс: Менің кім, әй, мекіренбей жөндеп айт!
Батан: Мен – Батанмын, төрағамын.

Дауыс: А-а, төр-а-ға! Жақсылап тыңдап ал. Жағдай өзгеріп
кетті, тоқетері, төрелікті Керімбетовке бересіңдер!
Батан: Тоқ-тоқ-тоқ етті ғой. Ал, ақ-ақ-ақ майын аузымыздан
ағызған Пәленов пен Түгеновты қайтеміз?

Дауыс: Қайткенде… оларға бір қызмет табылар. Біз мында
өзара келісімге келдік! Тақылдай бермей, Пәленов пен Түгеновтың
алшысын – тәйкі қылып, Керімбетовке күш салыңдар!
Батан: Ләпбай, құлдық! Сіз айтсаңыз, омпысын-томпы, тоң-

қысын-шоңқы қыламыз. Бірақ, біраз жұмыс жүргізіп, суреттерін
көшеге де, шарбаққа да, қысқасы қажетті жердің бәріне де батти-
тып-баттитып жапсырып тастап едік. Жұртты үгіттеп, Пәленов пен
Түгеновке бересіңдер деп көндіріп қойып едік… өзіңіз пәрмен

қылған соң.
Дауыс: Әй, ауыш, сонша не көрінді асығып? Жарайды, ештеңе
етпейді, суретінің барлығын бүлдіріп, жұлдырып тастаңдар. Тү-
сіндіріңдер жағдайды. Бұл өте маңызды мәселе! Ұқтың ба?!

Батан: Б-б-бұқтым! (Гук-гук. Батан телефонды қойып, абды-
рап тұрғанда, Қорғанбек келеді).
Батан (Қорғанбекке): Ойбай, құрыдық! Кеттік құрдымға!
Ағамыз қисайып қапты!

Қорғанбек: Жә, тоқтат бай-байды! Не боп қалды сонша, қайда-
ғыны бастап.
Батан: Ағамыз қисайып қапты!
Қорғанбек: А-а? Қалай қисайып қапты? Қай жері қисайып қапты?

Дауыс: Әй, не дейді әй мынау? Бұл өзі қайдағы ауыл?
Балқаш: Сайдағы ауыл! (Гук-гук. Балқаш телефонды қояды.
Қорғанбек пен Батан безек-безек етеді).
Қорғанбек: Әй, құрттың-ау бізді біржола! Жөндеп неге сөйлес-

пейсің?
Балқаш: Жөнін айтпаған кісімен мен неге жөндеп сөйлесуім
керек?!
Батан: Бау дегенің! Бастық жөнін айтушы ма еді?

Балқаш: Бастық болу дегенің басқаларды басыну емес шығар.
Жыным ұстайды осындайларға! (Телефон шырылдайды. Қорғанбек
пен Батан екі жаққа қашып кетеді. Балқаш телефонды алады):
Бұ қайсың ей?

Телефондағы жуан дауыс: Бұл – мен! Әй, інішек, бұл қай
ауыл?
Балқаш: Бұл ойдағы ауыл! Айдағы ауыл! Қайдағы ауыл? Бұл –
Астана!

Дауыс: А-а-аста-на?
Балқаш: Иә, А-а-аста-на!
Дауыс (жұмсарып): Апырай, ә, мен жаңылып сізге түскенім
бе? Бір асығыс шаруамен ауылға соғамын деп…

Балқаш: Дәл солай! Астанадағы басқармадан бір-ақ шықты-
ңыз!
Дауыс: Апырмай, кешіріңіз, ағасы.
Балқаш: Біресе інішек, біресе ағасы дейді. Ауылмен бір түрлі,

Астанамен бір түрлі сөйлесетін екі түрлі даусың бар ма, немене?!
Дауыс: Жо-жоқ, ондайдан аманбыз.
Балқаш: А-а, аман болсаңыз, аман болыңыз! (Телефонды қоя-
ды). Енді біразға дейін ызыңдамайтын шығарсың өзің де! (Кетеді).

Бірінші көрініс
Ауыл кеңсесі. Қорғанбек пен Батан әңгімелесіп отыр.
Қорғанбек: Енді шегінетін жер жоқ. Былай да, былай да бәрі-
бір, сондықтан солқылдақтарды сымдай тартып, қоңқылдақтарды

Батан: Ауылдың ау-жайы да солай, бәріне айтылды. Ауа рай-
ына қарай құбылып, ауа жайылғандардың өзі ұзын арқан, кең тұ-
саумен үйірге қосылып қалатын сыңайлы.
Қорғанбек: Сонда да тізгінді қытып ұстаған жөн. Керімбетов-

тың кереметтігін көпке түсіндіре беріңдер. Айтпақшы, соның өзі
кім? Дұрыстап таныстың ба?
Батан: Қайда-а-ан! Маңына бара алмайсың, облыс, аудан
басшылары қаумалап, қаптап жүр. Әйтеуір, қағаздарына қарағанда

бәрі жақсы. Көп жылдар аудандар мен облыстарда, республикада
басшы қызметтер атқарған. Таяуда пенсияға шығыпты. Еңбегі бар,
депутат болып, демалсын деген шығар!
Қорғанбек: Біздікі де қызық-ау кейде! Мандатты маужырап

демалу үшін емес, қалжырап жұмыс істеу үшін беру керек қой!
Батан: Бау дегенің! Әнеугүні мұғалімдерге дүйім елдің кө-
зінше, ашықтан-ашық Керімбетовке дауыс беріңдер, басқаларға
жоламаңдар деп, шегелеп жіберіпті бастықтар. Керімбетов өтпей

қалса, жұмыстан шығарамыз, тіпті, әрең-әрең тұрған мектептеріңді
жауып тастаймыз депті.
Қорғанбек: Кемпір-шалдарға да айттым. Керімбетовты сайла-
масақ, жем-шөптен, тіпті, пенсиядан да қағыламыз-ау деп едім,

қалбалақтап көне кетті бәрі де. Бұрын-соңды бұндайды көрмеген
басым әуелде түнімен ұйықтай алмай жүрдім. Обал-ай, ұят-ай,
сайлау, сайлау деп жүріп ағайындықтан кетеміз-ау, елден шыға-
мыз-ау деп. Бара-бара адам әккі боп алады екен! (Кеңсеге «Асса-

лаумағалейкум», «Сәлеметсіздер ме?» деп, Бұратаев бастаған бір
топ кісі кіріп келеді. Ішінде атай бар).
Қорғанбек: А-а, сәлем, сәлем, сәлемші болсаң, төрге шық. Иә,
аманшылық па әйтеуір?

Бұратаев: Е-е, аманшылық, аманшылық. Өздеріңіз қалай,
аман-саусыздар ма? Қайран ауыл қалай, көтеріліп келе ме әйтеуір?
Қорғанбек: Көтерілді десеңіздер, көтерілгені шығар… Қауырт
науқанның уағы, тайлы-таяғына дейін таңның атысы, күннің баты-

сы далада тер төгіп жатыр. Ал, өздеріңе жол болсын, шаңқай түсте
шабуылдап, шаң-шаң болып…
Бұратаев: А, біз мына сайлауға талап қылып…
Қорғанбек: Кімнің сойылын соғып жүрсіңдер?

Бұратаев: Ешкімнің де емес, ә, иә, жоқ, өзіміздің!
Қорғанбек: Кімнің… өзіміздің?
Бұратаев: Ә-ә?
Қорғанбек: Өзімізің кім деймін?

Бұратаев: Мәссаған! Сонда, әкімнің сайлауға қатысы жоқ
дейміз. Ал көпшілікпен кездесу үшін сол әкімнің рұқсаты керек
екен. Сонда қалай? Бұл неғылған күрмеуі қатты түйін, ә?
Қорғанбек: Солай! Ақылың жетсе, шешіп ал, қолыңнан келсе,

кесіп ал!
Бұратаев: Мен сіздерді сотқа беремін!
Қорғанбек: Мен сені беремін сотқа! Әй, өзіңе бірдеме керек
боп тұр ма? Сол қолыммен кеңірдегіңнен қысып алып, қораның

қуысына тыға салайын ба осы? (Төбелесуге ыңғайланады).
Бұратаев: А, солай ма? Келсең кел олай болса! Мен сайлауға
ғана емес, самбодан да кандидатпын!
Қорғанбек: Самбы-мамбы мәмпәси! Мен десантникпін! Спец-

наз! Самбыңды сындырып, соплоңа тығайын ба осы? (Екеуі жұл-
қыласып қалады. Батан мен қасындағылар арашалайды. «Өй,
азаматтар-ау, бұларың не? Ұят емес пе? Сайлауы бар болсын
бүйткен, тыныштық керек! Бас аман болсын!» деседі).

Қорғанбек: Арашамен жаның қалды әкеңнің… аманыңда таба-
ныңды жалтырат!
Бұратаев: Кімнің жаны қалғанын көріп тұрмыз! Енді жолыма
бөгет болсаң, мойныңды бір-ақ бұрап тастаймын! Мен кетермін,

кетермін, бірақ жай кетпеспін! Қайтып келермін! Жай қайтып кел-
меспін, депутат боп келермін! Ауылдың сыртынан күтіп аласың
әлі!
Қорғанбек: Әуелі сайланып ал!

Бұратаев: Сайланамын!
Қорғанбек: Паһ! Кім сені сайлайын деп жатыр?
Бұратаев: Сен! Сайлайсың да, сайлаттырасың да! Балтаға
түскен Құлагерден де қалтаға түскен құла бие артық! Ал, қайыр

хош, сайлауда жеңіспен жолыққанша! (Тобымен кетеді).
Қорғанбек: Барыңдар, барыңдар, беттеріңнен жарылқасын!
Көше кезіп көсемсігеннен көсегелерің көгергенін көрерміз! Міне,
Батан құрдасым, көрдің бе сиықтарын! Бұларды тыңдасаң да бәле,

тыңдамасаң да бәле. Жуып кетсең жұғып қалады, шетінен шаппай
бер, шебер әртіс!
Батан: Ал, ендеше, тағы бір топ әртістер келе жатыр! (Даб-
дырласып, Керімбетов, Жаһанов, тағы бір топ адам кіріп келеді).

Қорғанбек: О-о! Хош келдіңіздер!
Батан: Жоғары шығыңыздар! Жолдарыңызға қарай-қарай кө-
зіміз талды!

Керімбетов: Көзайым, көзайым! Кезеңде кездейсоқ кездеспе-
ген шығармыз…
Қорғанбек: Әрине, әңгіменің аужайы белгілі. Ауыл аңысын
аңдап, бағытын байқап отыр.

Батан: Басқа кандидаттардың бәрін бостырып жібердік! Сіз-
дің суреттеріңіз бен жарнамаларыңызды жабысатын жердің бәріне
жапсырып тастадық!
Қорғанбек: Дегенмен, сайлаудың аты – сайлау! Біздікі – білек

пен тілек! Ал дауыс беретін көпшілік! Сондықтан, сөйлесіп көрсін
деп, құлыпқа жинап жатырмыз. Қызыл иек шал-шауқан мен қызыл
өңеш жігіт-желеңнен бастап, қызыл-жасыл қыз-қырқын мен қызыл
шақа бала-шағаға дейін қызыл көргендей өзіңізге қызығып келген-

де, қанбазарды қыздырып, қызыл асықты иіріп бір көрерсіз!
Керімбетов: Қожыр, қожыр тәйкем соқ! Тамшыдан – тас,
қамшыдан – бас, алшыдан түсе гөр, асығым! (Бәрі кетеді).

Апай: Таңдайынан бал тамған айналайын ғой мынауың! Бере-
міз, саған бермеген дауыс адырам қалсын!
Жаһанов: Ой, алтындай апаларым, ақ пейіліңнен айналайын!
Бірақ, дауысты маған емес, менің таңдаған кісіме берсеңіздер бол-

ды! Баяғыда, бір қонақасыда қазақтар маған мойын берді. Сары
орыстың бәрі орыс дегендей, мені де орыс деп қалған тәрізді. «Қа-
зақтар мені қатты қадірлеп, мойынды мүше ғып беріп жатыр –
рахмет, басқа жақын мойыннан артық не бар?!» деп едім, қыры-

лып қала жаздады күлкіден. Расында да, бізге сол мойын да жа-
райды! Азаматтар басқара берсін! Таласудың керегі жоқ! Бостан-
босқа берекені кетіріп, бет жыртыспай, бірауызды болайық! («Жөн
айтасың!», «Сөз төресі осы!» деседі жұрт).

Апай: Осы бізге сайлаудың керегі жоқ әрбірдесін! Даусымыз-
ды қайсына берерімізді білмей, ми қата болдық әбден! Бәрі де оп-
оңды балдар, біреуін сайлап, қалғанын құлатуға дәтің қалай бара-
ды?! Мен өзім ешкімге зиян қылмай, бәріне де дауыс берсем бе

деп отырмын! Айналдырған бес-алты кісі екен, алақолдап, алакөз-
демей, бәрін де алқалай салса, үкіметтің бірдемесі кеміп қалмас!
Апалап, алдымызға келіп, әңгімелерін айтып, әндерін шырқап,
кәнсерт қойып, суреттерін іліп, қанша әуре боп жүргендерін көр-

генде тіпті жүрегіміз ауырады. Суреттері қандай әдемі! Обал ғой
өтпей қалса!
Қорғанбек: Сайлауға обал-сауап жүрмейді! Бәріне бірдей
үлестіріп беретін сарқыт емес, заң бойынша бір-ақ дауыстарың

бар, соны біреуіне бересіңдер! Әйтпесе, сайлау сайлау боп санал-
майды!
Апай: Ойбай, көтек, енді қайттік? Жұртты мәләған қылмай,
өздерің біреуін таңдап қоя салмайсыңдар ма? Керек болса, біз қол

қойып берейік!
Қорғанбек: Апа-ау, сенімдеріңе рахмет, бірақ ол заңға томпақ,
дүниежүзінен ұят болады.
Апай: Үйбәй, біздің депутатымызда дүниежүзінің жұмысы

қанша?
Қорғанбек: Тәртіп солай! Сондықтан сөзбұйдаға салмай, осы
Керімбетов ағамызды сайлап жіберсек, бәрімізге де жаман бол-
майды! (Жұрт қол соғады). Қане, енді ағамыздың бір-екі ауыз ле-

бізін тыңдайық!
Керімбетов: Ардақты ағайындар, көп болып қолдамаса, қан-
дай да бір кемеңгер кемеліне келе алмайды деп мен баяғыда айт-
қам. Кездесуге барған жеріміздің бәрі де құшақ жайып қарсы алып

жатыр. А бірақ, соның бәрінен сіздер асып түстіңіздер. Сіздің
ауылға жететін ауыл бар ма екен өзі ғаламда?! (Ду қол шапалақ-
тау. Жастар мен балалар ысқырып, еден тепкілейді).
Балқаш: О, суайт! Осындайларды көрсем, жыным ұстайды!

Апай: Тиме! Суайт болса да сөзінің сиқы жақсы екен!
Керімбетов: Егер біз әрқашанда осындай ауызбірлікте болсақ,
алмайтын биігіміз қалмайды. Мен де сайлауға еріккеннен емес, бір
жағадан бас, бір жеңнен қол шығару үшін бара жатырмын!

Балқаш: Бас шұлғып, қол көтере беру үшін десеңізші! Ал,
жақсы, ұлттық кемеңгерімізге бір сұрақ қоюға бола ма екен?
Жаһанов: Болғанда қандай! Бір емес, көп-көп сұрақ қойсаңыз-
дар да құба-құп. Өйткені бұ кісі кез келген сұраққа ойланбастан

жауап бере береді!
Атай: Кәмпитүр сияқты болды ғой.
Балқаш: Сұрағым мынадай: Бір үйлі жанға алты мың теңге
пенсиямен қалай күн көруге болады?

Керімбетов: Ол былай. Алты мың теңге дегенің әрине, ақша
емес қазір. Сондықтан, үнем керек – бір! Екіншіден, малды көп
ұстау керек! Мал тұқымын асылдандыру керек деп отыз жыл бұ-
рын айтқам. Үшіншіден, мені сайласаңыздар, ақшаны көбейту жо-

лында аянбаймын!
Атай: Өй-дә! Кемеңгерің кекіріп қойды ғой!
Балқаш: Кекірмегенде... кертіп береді деп пе едің!
Атай: Данышпанға тағы бір сұрақ.

Керімбетов: Сұраңыз.
Атай: Сұрасам, біздің ауыл жаздыгүні мал суаратын бір каты-
лабанға зәру болып жүр. Соған… былай… біз дауысымызды түгел
сізге берейік… сіз бізге бір катылабан қаздырып берсеңіз…

Керімбетов: Кат-кат-катылаван туралы мен қырық жыл бұрын
айтқанмын. Әр ауылдың құдығы, суаты, тоғаны болу керек деп
тағы да айтамын... сайланғасын.
Жаһанов: Сіздер мұндай ұсақ-түйек битовой мәселемен бұ кі-

сінің балшой басын ауыртпаңдар. Бұ кісі мировой маңызы бар мә-
селелермен ғана айналысатын мемлекеттік тұлға!
Атай: Сонда данышпандар үшін қалың бұқараның таршылық
көріп, ауырып-сырқап, жүдеп-жадап жатқанының ешқандай маңы-

зы жоқ па екен?
Керімбетов: Неге болмасын? Халықтың әл-ауқатын көтеру
керек деп мен баяғыда айтқам!

Атай: Сөзіңнің әдібі әдемі-ақ! А бірақ, мына бір сұрақ жаны-
мызды жегідей жеп, мазамызды алып бітті. Осы жердің асты-
үстіндегі қазынаны сендер жараттыңдар ма, жоқ әлде құдай жарат-
ты ма?

Керімбетов: Ә-ә-әрине, біз емес.
Атай: Құдай оны кім үшін жаратты? Осы жердің иесі – халық
үшін жаратты! Солай ма, солай емес пе? (Жұртшылық: «Әрине,
солай!», «Солай болмағанда қалай болушы еді!» – деп шу ете тү-

седі). Ал енді осы жерді анталаған жаулардан қанын төгіп ата-
бабаларымыз қорғап қалды ма, жоқ сендер қорғап қалдыңдар ма?
(Жұрт шу ете түседі: «Әрине, аталарымыз!», «Аруағыңнан айна-
лайын!»). Онда неге сатасыңдар ол жерді? Қазақ халқының жерін

жекеменшікке сатуға сендерге кім право берді?!
Керімбетов: Ақсақал, сөзіңіз орынды. Алайда, баяғы бабала-
рымыздың байлауы бүгінгінің бабына дөп келе бермейді. Нарық
жағдайында кез келген нәрсенің құны болу керек, оны сол бағасы-

на қарай сатып алған иесі болу керек!
Атай: Әй, шырағым, нарық халықтан артық болып па? Мой-
нына бағасын іліп, біреудің меншігіне сатып жіберетіндей туған
жер товар емес қой! Атамекенімізге баға жетпейді, ол ешкімнің де

меншігі бола алмайды, ол біздің Отанымыз! Отан үшін қан мен
жандарыңды бере алмасаңдар да, заңдарыңмен қорғауға жарасаң-
даршы, ей, шырақтарым! (Жұрт дуылдап қол соғады).
Балқаш: Осы атамызды сайлау керек депутаттыққа!

Керімбетов: О-о, атамызбен таласпаймыз! Үлкендерді сыйлау
керек деп мен баяғыдан айтып келемін. А бірақ, басқаға жол бере-
тін ойымыз жоқ! Тартып аламын дейтін батырлар болса, шықсын!
Қане, кім бар?! (Жұрт үнсіз аң-таң болып отырғанда, Әнуарбек

кіріп келеді).
Әнуарбек: Мен бармын!
Қорғанбек: Астағыпиралла!
Әнуарбек: Алыста ағалық, ойында өрелдік жоқ деген, адал

азаматтар ретінде әділ күресіп көрейік, кемеңгер аға! Мына сізді
адамзаттың алыбы, ұлтымыздың ар-ұяты дейді екен. Осыны шын
деп ойлайсыз ба?
Керімбетов: Енді-і-і…?!

Әнуарбек: Апырмай, ә? Қандай да керемет, кемеңгер болса да,
бір адам бүкіл ұлттың орнын басып, ар-ұяты бола алмайды ғой!
Қандай алып болса да, халықтан әулие емес шығар? Алып халық
үшін бе, әлде, халық алып үшін бе?

Керімбетов: Енді… бәрі де халық үшін… Халық үшін жүрген
жоқпыз ба?
Әнуарбек: Халық үшін деген сөз шын мәнінде сол халықты
алдау үшін айтылатын сияқты! Халық үшін жүргесін, ақшасын да

халық төлесін дедіңіздер ме, әйтеуір халықтың хақысын жеп кет-
кендеріңіз қалай?
Керімбетов: Әй, шырағым, бүлік шығармай отыр… ауызбір-
лікте болайық!

Әнуарбек: Басқаша пікірдің барлығы бүлік пе сізше? Сонда
сіздердің ғана айтқандарыңызға көніп, айдауларыңызға жүрсек,
ауызбірлік болады да, біздің айтқанымызды тыңдасаңыздар –
ауызбірлігіміз бұзылып қала ма, не?

Балқаш: Ауызбірлік, ауызбірлік деген кезде ауыздарың әп-
әдемі! А бірақ, жылы-жұмсақты жеген кезде біздің ауызымызды
неге ұмытып кетесіңдер, ә? Сексен теңгенің самопалын ішкен ауыз
отыз жеті мың теңгенің бискиін ішкен ауызбен қалайша бір бол-

мақ?
Жаһанов: Ай-яй-яй! Абайлаңдар! Басқа-басқа, ауызбірлікпен
ойнамаңдар! Біздің ынтымағымыз, татулығымыз – бақытымыз! Ал
сендер немене, іріткі салып, бүлдіргілерің келе ме? Біз оған жол

бермейміз!
Әнуарбек: Оу, ағасы, тыныштық бәрімізге де керек! Бүлік шы-
ғарайын деп жатқан ешкім де жоқ! Сонда қалай, тынышымыз ке-
теді екен деп, үндемей бас шұлғи беруіміз керек пе? Әлде, дұрыс-

ты – дұрыс, бұрысты – бұрыс деп, қолымыздан келгенше жақсарта
түсуге жұмылғанымыз жөн бе? Ойсыздық жаман, бір жақты ой-
шылдық одан да жаман!
Керімбетов: Ой-дайт, Ломоносов!

Жаһанов: Міне, көріңіздер өз көздеріңізбен. Бұл заманның
жастарына не жорық? Үлкен кісінің бетінен алып, сөз таластыруға
қазақ емес мен ұяламын, ал сендерге не көрінді сонша?!
Әнуарбек: Кешіріп қойыңыз, мен бұ кісінің жағасына жармас-

қаным жоқ. Өз көзқарасымды білдіріп тұрмын. Сайлау адамның
сақалы мен шапанына қарай орын беріп, мүше тарататын құдалық
емес шығар. Депутат ел тағдыры туралы миды ауырта ойланып,
жанын аямай жұмыс істеуге міндетті ғой!

Керімбетов: Е-е, мен бұл жөнінде баяғыда айтқам. Верховный
Советке өңкей пошотный ветерандарды жинап алатын, ешкім
аузын ашпайтын кезде айтқам. (Жұртшылық: «Қайтсін енді? Ай-
тудай-ақ айтады-ау!» – деседі).

Балқаш: Әрине, саған рахат! Ұшып , қонып, үріп ішіп, шайқап
төгіп жүрсің. Ал мына бізді кім ойлайды? Маған сенсеңдер – осы
Әнуарбектен дұрысы жоқ! (Жұртшылық: «Рас-ау!», «Иә, иә!»,
«Жөн-жөн!» деседі).

Қорғанбек: Ау, ағайын, біреу кеп былай айтса – былқ, алай ай-
тса – сылқ еткенді қойыңдар! Адам бір сөзді болуы керек емес пе?
(Жұртшылық: «Иә, иә!», «Жөн айтасың!» деседі). Олай болса, біз
сөзді беріп қойғанбыз, біздің кандидатымыз – Керімбетов!

Керімбетов: Әп, бәрекелді! Өзім де сезіп едім! Бәсе! (Әнуар-
бекке) Шырағым, сайлауға шығарда әкімнің… үлке-ен әкімнің ба-
тасын алдың ба?
Әнуарбек: Ол заңға томпақ! Мен әкімнің емес, халқымның ба-

тасын алуға келдім!
Апай: Міне, ердің сөзі! Жарайсың, айналайын! (Жұрт қол со-
ғады).
Керімбетов: Әкімнің алдынан өтпесең, сенің мұнда келуің де,

кездесуің де заңсыз!
Әнуарбек: Онсыз да аяқтан шалып жатыр. Бізді жау деп шыға-
рып қойыпты. Ойпырмай, дөделерің дөйт десе, өзгеше ойлайтын
кісілерге ойланбастан өшіге кететіндерің қалай?!

Балқаш: Басқа кандидаттардың суреттерін жыртқызып тастап,
барлық жерге Керімбетовтың суретін ілгізіп қойды. Қане, айтшы,
бір суретіңнің бағасы қанша?
Керімбетов: Бағасын қайтесің, қалтаңнан шығып бара ма? Су-

ретімізді ілуге толық хақымыз бар!
Балқаш: Хақым, хақым деп қақылдай бергенше, бір мезгіл
халқым десең етті! Сендердің бір суреттерің пәлен теңге… пәлен
ауылға, пәлен қалаға пәлен суреттерің… есептей бер… тәк… тәк…

скәзәл беднәк… сексенге бөлемін… мә-ә, мына суреттеріңнің ор-
нына қанша катылаван қазып, самопалға толтыруға болар еді, ә?
Сонда деймін… (Қорғанбекке қарап) Сайлау, сайлау деп ақшаны
желге шашып, бәрімізді алдап, алауыз ғып дүрліктірмей-ақ, өзде-

рің қалаған кісілеріңді бұйрықпен, бірауыздан сайлай салсаңдар,
кім қой деп жатыр?!
Қорғанбек: Жә, қысыр сөзді доғарыңдар! Сайлау бар, біреу сай-
ланады! Түйін түйілді, қазық қағылды, сөз бітті! (Жұрт дабдырла-

сып, тарауға айналады. Әнуарбек Қорғанбекпен оңашаланады).
Әнуарбек: О-о, бөле-бөле-бөлетайым!
Қорғанбек: Әй, еметайың езіліп бара жатса, үйге барғасын кө-
рерміз!

Әнуарбек: Е-е, бәсе, біртүрлі көрінгенің бер жағың екен ғой!
Қорғанбек: Бер жағым да, ар жағым да сол! Бекер киліктің бұл
ойынға!
Әнуарбек: Оу, бұл не дегенің? Бөлеңнен бөлінгенің бе? Бет-

пердеңмен бүркемелемей-ақ, басын ашып айт!
Қорғанбек: Бөледен безбеймін, бірақ, істің түрі жаман. Екі от-
тың ортасында бізді күйдірмей, өз еркіңмен шыға салсайшы!
Әнуарбек: Жоқ, ол болмайды! Шетімізден шегіншектей бер-

сек, елдің ертеңі не болады? Менің мақсатым да, жақсы атым да –
демократия жолында күресу!
Қорғанбек: Сөзіңнің жаны бар болсын-ақ! А бірақ, дәл қазір
сөзің де, өзің де өтпейсің ешқайда!

Әнуарбек: Бәрібір тоқтамаймын!
Қорғанбек: Онда өз обалың өзіңе – сені ешкім де қолдамайды!
Әнуарбек: Қолдағанда қандай! Сендер жібермей отырсыңдар
еркіне! Сонда, анау ма лайықтағандарың? Оның да, менің де кім

екенімді білесің ғой!
Қорғанбек: Білгенде қайтейін?
Әнуарбек: Солай де? Сонда қалай, біздің ешкімге керегіміз
жоқ па?

Қорғанбек: Жә, таусылма өйтіп, түңілме. Сайлауы бар болсын,
туыстықтан кетпейміз, үйге жүр!
Әнуарбек: Барармын, бармаспын, оны қойшы. Сен тапсырма-
ны орындап, жеңгеніңе мәз боларсың. А бірақ, қандай жеңіс ол?

Кімдерді сайлап жатырмыз? А-а?! Айтшы қане, шыныңды?
Қорғанбек: Өй, болды енді, бөле болмай бәле болдың ғой өзің!
Онсыз да ертең мені сен үшін біраз өкіртеді!
Әнуарбек: А-а, солай ма? Бармай-ақ қойдым үйіңе, жоламай-ақ

қойдым маңайыңа! Бірақ, айтылған сөз, алысқан қол қайда? Аза-
маттық принцип қайда?
Қорғанбек: Қайдағы уәде, қайдағы принцип? Қазір бәрінің де
принцибі біреу-ақ, ол – принципсіздік! Сен мені өйтіп қорқытпа!

Жоламасаң жолама! Ту биеңнің үстіне тайлы бие қосып берейін,
тек бәлеңнен аулақ! Аулақ!
Әнуарбек: Сайлау да бітер. Сайланған да кетер. Соңынан ілесе
кеткеніңді көрермін. Ағайыннан, елден безіп, оңғаныңды көрер-

мін!
Қорғанбек: Көрсек көрерміз! (Екеуі екі жаққа кетеді. Атай
мен Жаһанов келеді).
Жаһанов: Қалай, аға, кандидаттар? Қайсы мықты?

Үшінші көрініс
Ауылдағы сайлау күні. Сайлау учаскесі – мектеп. Мектептің
бір жағына қарай Қорғанбек жалғыз тұр. Батан жүгіріп келеді.
Батан: Ойбай, құрыдық, бітті бәрі, капут!

Қорғанбек: Не боп қалды, әй? Не капут?
Батан: Кандидат та капут, біз де капут! Жаңа ғана жоғарыдан
хабарлады – біздің ауылдағы сайлауды бүкіл әлем болып бақылай-
ды екен! Электрон-селектрон, кәмпитүр-мәмпитүр… спутник ар-

қылы. Және, әдейілеп ашық сайлау жасамақшы дейді, тәжірибе
ретінде. Ал, енді алдап көр!
Қорғанбек: Апырмай, ә? Мұны ойлап тапқан қай данышпан
екен? Неге біздің ауыл, басқа емес?

Батан: Өйткені, біздің ауылдың санағы ең соңынан шығаты-
нын, шешуші болатынын сезіп қойса керек қулар! Бастан-аяқ үл-
кен экраннан бүкіл әлемнің бақылаушылары көріп отыратын бо-
лыпты!

Қорғанбек: Қап! Енді қайттік? Үлкен ағаларымыз қайра-қайра
қайрап, қадай-қадай тапсырып еді! «Сіздің ауыл құла дүзде жатыр,
орталықтан бір сағат айырмашылығы бар, жәшіктер жеткенше бір
күн өтеді. Жалпы есепке қарай, қалай бұрамыз десек те қолымыз-

да. Сондықтан саған сеніп отырмыз!» – деп еді. Мына бір Бұратаев
дегеннің жаны сірі екен, ілініп-салынып қалмай келеді. Бір бәле
боп кетпесін, байқа!
Батан: Байқаймыз ғой… Талайымыздан көрерміз!

Қорғанбек:
Талапайға
көнбеспіз!
Сенің

орның
анда.
\Мектепті көрсетеді саусағымен.\ Бар, іштен шалуды ойла! (Ба-
тан ішке кіріп кетеді. Ауыл адамдары ағылып келіп, мектептің

бер жағынан кіріп, ар жағынан шығып жатады. Бір кезде Батан
келеді).
Батан (Қорғанбекке): Әй, Қорғанбек құрдасым, құлағыңды
сал бері! Жоғарыдағылардың жаны мұрнының ұшында! Олардың

есебін қолма-қол кәмпитүрмен шығарып қойыпты, теңбе-тең! Біз-
дің ауыл түгел дауыс беріп болды, тағы да бірдей! Бұрып жіберу-
дің реті жоқ, бәрі электрон, экран! Ал, енді қайттік? Бір дауыс,
жалғыз ғана дауыс болса, бітіп жатыр!

Қорғанбек: Апырмай, ә? Керімбетов ендігі қарасын да көрсет-
пей кетуге тиіс еді. Мына Бұратаев қалай қалыспай тең түсіп отыр,
мен соған қайранмын? Енді кім қалды сайлауға келмеген?
Батан: Ешкім де қалған жоқ!

Қорғанбек: Қап! Мыналардың да қадала қалғандарын қарашы,
әйтпесе, ендігі иттің итақайына дейін дауыс бергізіп тастар едім!
Жәрәйді! Тағы бір сүзіп шықшы тізіміңді, мүмкін біреу-міреу та-
былып қалар! (Батан кетеді). Апырмай, мұндай да болады екен-

ау! Дүние бір дауысқа, жалғыз адамның дауысына тіреліп қалады
деп кім ойлаған?!
Батан (жүгіріп келіп): Алақайдың бересі! Таптым!
Қорғанбек: Тапсаң, тез әкелсеңші мұнда!

Батан: Тапқанда не, әлгі, алқаш құрдас келген жоқ! Өзі тіпті
тізімге де кірмей қалыпты!
Қорғанбек: Е-е, ол былқ-сылқ етіп, бұра тарта берген соң, сы-
зып тастағанбыз біржола. Енді қайтадан қоса салыңдар! Тірі жан

екені рас қой! Самопалмен сүрленген сүлдерін сүйресеңдер де
келтіріңдер мұнда! (Балқаш келеді).
Қорғанбек (Балқашқа): Ау, бұл не жүріс, маң-маң басқан мау-
басым, құрдасың жанталасып жатқанда?

Балқаш: Біздің Әнуарбегімізді неге алып тастадыңдар?
Қорғанбек: Оны сызған біз емес. Жекеменшігі туралы декла-
рацияны дұрыс толтырмай, табысын жасырып, заңды бұзғаны
үшін алып тастады комиссия!

Балқаш: Табысын жасырған?
Қорғанбек: Иә, иә, меншігін жасырған. Тассудағы үйін тізімде
көрсетпепті.
Балқаш: Әй, естерің дұрыс па? Ондағы үйдің орны да жоқ қа-

зір! Тіпті, Тассу түгел көшіп кетіп, жермен-жексен болды емес пе?
Қираған ауылдың кірпіштеріне дейін Астанаға үй салуға артып
әкеткен жоқ па сатармандар?!
Қорғанбек: Оның рас. Бірақ қағаз жүзінде Тассуда үйі бар, қа-

лаға көшкенде оны есептен шығармаған. Қағаз жүзінде бар ма,
бар, бітті шаруа! Оны дәлелдегенше сайлау да өте шығады. Құр-
дас, көп сөзді қайтесің, бар да дауысыңды бер Керімбетовке!
Балқаш: Бермеймін! Оған да, басқаға да жоқ!

Қорғанбек: Неге?
Балқаш: Сол! Жыным ұстап қалды!
Қорғанбек: Оу, құрдас, сенің жының келіп-кетіп тұратын бір
жеңіл-желпі, жақсы жын екен. Сонда қалай, сен саяси шешімнің

өзін жөніне қарай емес, жыныңа қарап қабылдайсың ба?
Балқаш: Енді ше? Жыны жоқ адамның құны жоқ!

Қорғанбек: Жә, жетет! Жыныңды қағып алсам, жолыңды таба
алмай қаңғып қаларсың! Жаныңды күтіп, жақсылықпен бере ғой
даусыңды!
Балқаш: Сонша неге менің даусыма құмар бола қалдыңдар?

Қорғанбек: Аңқаусыма, алқашым! Қазір барлық жерде элек-
троника, есепті қолма-қол шығарған. Нансаң да, нанбасаң да сол –
екі кандидат тепе-тең болып, текетіресіп тұр. (Керімбетов пен Бұ-
ратаев, Жаһанов жүгіріп келеді). Бізден басқа барлық жерде сай-

лау бітті! Бұл ауыл да тегіс берді дауысты. Тек сен ғана қалдың!
Таразы басы тепе-тең! Мұндайды көрген де арманда, көрмеген де
арманда! Бұлыңғыр басқа бақ қонайын десе не шара, бүкіл әлемнің
назары сенде, бүкіл сайлаудың тағдыры қолыңда! Ұқтың ба? Ұқ-

саң – басты қатырмай, даусыңды Керімбетовке бер де, кердеңдеп
жүр, көксегеніңді ал! (Балқаш орғып ортаға шығады. Керімбетов
пен Бұратаев жетіп келеді қасына).
Балқаш: А-а, солай ма, азз-заматтар! Онда әңгіме басқаша!

Ал, қане, (Бұратаевқа) даусымды саған берсем, не бересің?
Бұратаев: Ақырын, ақырын, ағасы, енді былай… ондай нәр-
сені ағайыншылықпен оңаша ақылдасқан жөн! (Қолтықтап, оңа-
шаланады. Керімбетов жұмсақ басып, сырттарынан жанасады).

Қалағаныңыз болсын, тек қысылтаяңда қолдап жіберсеңіз болды,
ағасы!
Балқаш: Ағасы дейді… Алқашты ағасы деуге арланбайсыңдар
ма, Алаштың азаматтары?

Керімбетов: Аға демек түгілі, ата дерміз бара-бара! Айтыңыз
қажетіңізді!
Бұратаев: Қазақ жолымен-ақ ала беріңіз!
Балқаш: Кәндиләт кезінде бәрі жақсы, жаман депутат қайдан

шығады? Ал, ендеше, әкеліңдер бір қап ақша!
Бұратаев: Ләпбай!
Керімбетов: Хоп, майлы!
Қорғанбек: Тым болмаса көз жұма тұрайық, бізге де бірдеме

тиіп қалар!
Балқаш: Ал, қане, қайсыңдікін алайын?
Керімбетов: Менікін!
Бұратаев: Менікін!

Керімбетов: Менің қабым үлкен… қанар!
Бұратаев: Ал менің ақшам үлкен! Көк алалы көп қағаз, көкей-
іңе дөп қағаз!

Керімбетов: Осыдан мені тастап кетіңдер, ертең шеттеріңнен
тебен жұтқызып, көгендетіп тастаймын!
Балқаш: Ә, солай ма? Мандат – біреу, солдат – екеу! Енді
қайттік? Мүмкін, біреуің жол берерсіңдер?

Керімбетов: Жақсы іні ағаның жолын кеспес болар!
Бұратаев: Жақсы аға інісін демеп жібермес пе?
Балқаш: Ал, енді не істе дейсіңдер!
Қорғанбек: Сайлаудың бітуіне қырық-ақ минут уақыт қалды!

Бол, тез!
Балқаш: Мен мына электроныңа сенбеймін! Маған үйренген
қағазымды әкеліңдер! Электронға кеткен ақшаны елге берсе ғой…
тәк, тәк, скәзәл беднәк… сексенге бөлсем, сан жетпес самопал бо-

лады екен!
Қорғанбек: Базар жоқ! Ол сенің заңды талабың! Біз заңды
сыйлаймыз! (Батан мектептен сайлау бюллетенін әкеліп береді).
Балқаш: А-а, мынау ма, елді бүлдірген бүлитөн дегенің! Дү-

ние шіркін дір-дір етіп менің уысымда тұр, (бюллетеньді умаж-
дап, сығымдап, алақанында ұстайды) домалата салайын ба? Піл-
дей азаматтар шілдей бұғып, менің қас-қабағымды бағады, нілдей
бұзыла салсам, күлдей шашылып кетеді-ау, ә?! Мандат үшін

осынша жанталасып не көрінді, өмірге мансап үшін келіп пе едің-
дер? Лауазымдарыңды бұлдап, бізді қалай басынғандарың есіме
түссе, жыным ұстайды! Ал, қайтесіңдер, жыным ұстап қалды! Еш-
кімге де дауыс бермеймін! Ал, қатыспаймын сайлауға! Ал, мә, бар

әйда! (Бюллетеньді жыртып-жыртып, әуелете шашып жібереді.
Бәрі сілейіп тұрып қалады).
Жаһанов: Ойбай, құртты-ау мына қызталақ! Түбімізге жетті-
ау! Енді қайттік?

Қорғанбек: Жә, мен саспай саспаңдар! Запас бүлитөні жоқ
әкім әкім бе? (Былғары папкасынан тағы бір бюллетень алып шы-
ғады. Балқашқа) Әй, қояншық, бері қара! Қалған-құтқан есіңді жи!
Біздің сайлау бойкот жасайтын бөтелке емес саған! Қазір дауыс

бересің! Және Керімбетовке бересің! Әйтпесе, күллі әлемге күлкі
қылғаның үшін, күлдіршегіңді суырып алып, түбіршегіңе дейін
құртамыз! Ұқтың ба? Ұқсаң, мә, бар жылдам! Жарты-ақ сағат қал-
ды сайлаудың бітуіне – содан кейін сенің құның көк тиын! Ұялас

иттей жамандыққа қимайтын құрдасымсың, дәуренің жүріп, дәуір-
леп тұрғаныңда, ана депутаттың уәдесін мықтап шегелеп, бір қап
ақшасын қағып ал, бір дорбасы менікі!

Соңы.
2005 жыл.

Мағжан Жұмабаевтың поэмасын сахнаға лайықтап екі актілі
пьеса ғып жазған Баянғали Әлімжанов

Қатысушылар:
Мағжан Жұмабаев – қазақ ақыны
Батыр Баян
Ноян – Баянның інісі

Сұлу қыз – тұтқынға түскен қалмақ қызы
Абылай хан
Қанай би
Сары батыр

Серең – қонтайшы
Ұса – қонтайшы
Елші – қалмақ
Ақсақал – ауыл ақсақалы.

Батырлар, билер, сарбаздар, қалмақ шеріктері. Оқиға 18-
ғасырдың орта шенінде өтеді.

І акт
Бірінші көрініс
20-ғасырдың 20-30 жылдары. Қараңғы бөлме. Әлсіз май шам
дір-дір етіп жанып тұр. Шам жарығымен ақын Мағжан жыр

жазып отыр. Жаңа, аппақ көйлек киген. Үлкен толғаныс, ой үс-
тінде. Алабұртқан жүзі шам жарығымен ерекше бір нұрға бөле-
ніп тұрғандай. Қауырсын қаламы аққу-қаздың қанатындай аға-
раңдап, үміт сәулесіндей әсер етеді. Тебірене жыр жолдарын

оқиды.
Жүрегім, мен зарлымын жаралыға,
Сұм өмір абақты ғой саналыға.
Қызыл тіл, қолым емес, кісендеулі,

Қу өмір қызығы жоқ қажытқан соң,
Толғанып қарауым сол баяғыға.
Түйіннің тоқсан түрлі шешуі бар,
Әдемі ертегідей баяғыда.

Ертегі уатпай ма баланы да,
Сөз сиқыр ғой, жазбай ма жараны да.
Ақын да бір бала ғой айға ұмтылған,
Еркімен өзі-ақ отқа барады да... (ойланып үнсіз жазады. Кү-

бірлеп, әрі қарай):
Ақында адамзаттан дос болмайды,
Жалғыз-ақ сырын сөйлер қаламына! (Тағы да жазады. Оқиды).

жетіп еді, үп етіп үрлеп қалғанымда үлп етіп ұшып кете барғаның
қалай? Құр қауқиып жүргендерің болмаса, ар жағыңда қауқарың
да, ел қорғайтын қалқаның да жоқ екен ғой, байғұстар! Сен бе ме-
нен асатын, ағынды судай тасатын, қалмақтың мысын басатын!

Кезің келді, уақытың жетті қайқы қылышпен қазақы мойныңды
қылдай қиып, қаныңды судай шашатын! (Тұтқын қазақтарды
беттеріне қарап тұрып, бауыздап жібереді Әскеріне): Ал, тонаң-
дар түгін қоймай! Іске татырын айдап әкетіп, қалғанын өртеңдер

түгел үйелменімен! Ха-ха-ха-ха! Қазақ қырылған! Қазақ қырыл-
ған! (Есіріп, қолын бастап кетеді).

Екінші көрініс
Батыр Баянның ауылы. Бейбіт ауылға айғайлап, ұрандап:
«Аттан! Аттан! Баян аға! Жау шапты! Жау! Баян аға!» – деп
Ноян келеді. Батыр Баян, ауыл ақсақалы, жігіттер: «Не болды?

Не боп қалды!» – десіп өре түрегеледі.
Ноян: Жолдыөзектегі елді жау шауып кетті. Қанға батырып,
барлығын қырып-жойып, ауылдарын өртеп, малын айдап әкетіпті.
Бұл хабарды жылқышы жігіт жеткізді. Өлімші болып жараланған

екен, осы хабарды айтуға жарады да, жантәсілім қылды. (Жиылған
топ: «Апырай, бұл не сұмдық?». «Не дейді?». «Тағы да қалмақтар
ма?» – деседі). Сары батыр ағамыз бұл сұмдықты ести сала, атқа
қонып, Уақтың қолын бастап, жауды өкшелей қуып кетті. Керей

мен Атығай-Қарауылдың жігіттері де іле аттаныпты. Мені сізге
жіберді, Баян аға!
Баян: Апырай, Сары ағамыз қаһарына мінгенде, екі көзін қан
жауып, қашан жаудың қанын судай төгіп, құмарынан шыққанша

тоқтамаушы еді. Ашумен жазым болмаса неғылсын! Ал, жігіттер,
аттан!
«Аттан!» «Аттан!» «Аруақ! Аруақ!» – деген айқай, ұран жер-
көкті кернеп, делебені қоздырады. Батырлар аттанып бара

жатқанда, Ноян да садағын, қару-жарағын алып, қамдана бас-
тайды.
Баян: (Ноянға жақын келіп, ағалық қамқорлықпен): Ноян
бауырым, сен өзіңдей жастармен бірге ауылға ие болып қалғаның

дұрыс! Мұнда да бас көтерер біреудің болғаны жақсы! Жә, жә, бұ-
ғанаң бекіп, бағың жанатын кез алдыңда әлі! (Аға сөзінен аса ал-
май қиналған Ноян қала береді).

ге үйір екен, іздегеніңді табарсың, боқтыққа батып қаларсың! Уа,
мен – Батыр Баянмын, Алты Алашқа аянмын, атадан ұл боп туған-
мын, атаның жолын қуғанмын, елімді азат қылуға, белімді бекем
буғанмын, дұшпанның бетін қайтарып, Алаштың бетін жуғанмын,

қалтқысыз сүйіп халқымды, қызметін адал қылғанмын. Елімнен
барым садаға, қазағым үшін құрбанмын! Уа, қанқұйлы қонтайшы,
ербеңдегеніңді көрдік, енді қылыш сермегеніңді көрейін! Алдаспа-
ным айдарыңды айыра тіліп түскенде, өлмегеніңді көрейін.

Қазақтар (аруақтанып): Ақжол! Ақжол! Ошыбай! Ошыбай!
Жаубасар! Жаубасар!
Баян мен Серең біраз қылыштасады. Бір кезде Баян Сереңнің
қылышын қағып түсіреді. Жанұшырған Серең үлкен шоқпарды

алып ұмтылады. Баян да шоқпар мен қалқан алып соғысады. Бір-
бірін дүңк-дүңк ұрады. Бір кезде Баян қос қолдап ұрғанда, Серең
қалқан-малқанымен есінен танып ұшып кетеді. Қалмақтар оны
қоршап алып, сүйрей қашады. Қазақтар бас салады. Жеңіліп қа-

шып бара жатқан қалмақтар: Қап, бәлем қазақ, тұра тұр! Аң-
дып жүріп, бір айлаңды табармын, айналып кеп қалдамандап ша-
бармын! – дейді. Қазақтар, Сары батыр: Кеткеніңнен келме,
атаңа нәлет ит қалмақ! Алды-артыңа бір уыс топырақ! – дейді.

Сарбаздар шеріктерді тұтқындап, тізіп әкетеді. Бір жас қалмақ
кездігін суырып алып, өзін байламақ болған сарбаздың қолын жа-
рақаттап, жанталаса қарсылық көрсетеді. Баян оны көріп, сада-
ғын кезейді. Бәрі сілтідей тына қалады. Адырнасын шірей тар-

тқанда, жебенің ұшы дір-дір етіп, тура жас қалмақтың кеудесі-
не қадалардай... Жас қалмақ жасқанбай, Баянға тіктеп қарайды.
Жанарында жалын ойнағандай, Баянмен көздері ұшырасып, сәл
шарпысып тұрады. Сол мезетте Баян садағын тартып жібереді.

Жас қалмақтың ту сыртынан басын көтеріп, Сарыны атқалы
жатқан жаралы шерікті өткір жебе ысқырып барып, жайратып
салады. Баян жігіттерге жас қалмақты алып жүріңдер деп нұс-
қайды. Жігіттер оны байлап әкетеді...

Төртінші көрініс
Батыр Баянның ауылы. Жорықтан жеңіспен оралған сарбаз-
дарды Ноян қарсы алады. Байлаулы жас тұтқынды жігіттер:
«Мә, мынау саған! Апарып малға сал, қиқаңдаса-қылқындырып,

бір қуысқа тыға сал!» – деп, домалатып тастайды. Домалап тұр-
ғанда баскиімі түсіп қап, шашы тарқатылып кетеді. Қыз! Жі-

Аяғын жеңіл басып Ноян келеді. Қыз оны байқасымен, бойын
жиып, өзгеріп сала береді.
Ноян (қызға): Не деген сұлу едің, атқан таңдай,
Бір саған бар сұлулық жиылғандай.

Торғын ет, шапақтай бет, тісің меруерт,
Сөйлесең су сылдырлап құйылғандай.
Бір улап көзқарасың, бір айнытқан,
Жұлдыздай жымыңдаған сөнбей-жанбай.

Лебізің жібек лебі, жұмақ желі,
Кәусардай татқан адам қалар қанбай! (Қыз бұртиғандай бола-
ды). Сенің нұр сәулелі жүзіңді кірбің шалмаса екен!
Қыз: Тұтқын қыздың тағдыры қолдарыңда емес пе? Көңіліне

қарап қайтесіңдер?
Ноян: Олай дей көрмеші, жаным! Мен бұзық ойдан аулақпын!
Бір сен деп... бір сенің сұлулығыңнан есімнен танып, мас болып,
жаным елжіреп, сәулеңді дем алмастан жұтқандаймын!

Қыздың ақ бетіне бір ыстық қан жүгіргендей бола беріп, қай-
та қатайып, тәкаппарлана, Ноянға көзінің қиығын да салмай, үн-
сіз қалады.
Ноян (тебіреніп):

Жастықта жалынданып сүйген қандай,
Баладай өксіп жылап күйген қандай,
Көрмесең жан-жарыңды өлгендей боп,
Қайғырып күлден кебін киген қандай.

Кеудеңе жан кірмей ме көзің шалса,
Өмірің жаңа ағарып атқан таңдай.
Кеудеңді қасиетті сәуле кернеп,
Жүрегің сол минутта жарылғандай,

Не дерсің салпаң кұлақ есектерге
Өгіздей өмір сүрген сүймей, жанбай!
Екі жастың жұмбақ, ғажайып сырласуы енді басталғандай...

Бесінші көрініс
Көкшетауда, Бурабайда, Хан тағы аталған таста біресе ала
бұлтты аспанға, біресе алыс қияларға көз тігіп, ойға батып Абы-
лай хан отыр. Ақырын басып, сабырлы салмақты Қанай би келеді.

Қанай би: Алдияр хан ием! Қос қонтайшы Ұса, Серең қалың
қолмен қазақ даласына баса-көктеп кіргені расқа шықты. Өзіңіз
жар салғасын, атқа қонған алты Алаштың әйгілі батыр, билері ту

Алтыншы көрініс
Батыр Баянның ауылы. Батыр Баян жалғыз. Ой үстінде.
Алыстан тұтқын қыз бір көрініп өтеді. Баянға жанары жарқ
етіп бір қарайды.

Баян (басын шайқап, өзіне-өзі): Паһ, паһ! Көзі оттай күйдіріп,
кірпігі оқтай қадалып, жүрегімді тілім-тілім тілгілеуін қарашы!
Паһ, паһ! Сабыр, батыр, сабыр! Жаның естен танатындай албырт
жас емессің, сабыр! (Сол кезде тұтқын қыз жақындап келеді).

Қыз (сыңғырлай күліп): Ағатай! Неге терең ойға батып кетті-
ңіз, Баян ағатай?

Баян: Ой дейтін... қандай ой болушы еді... бір өзіңнен басқа?
Затың қалмақ, тұтқын деген атың болмаса, хор қызындай бір ба-
сыңа қазақтың хан-қарасы құлай ғашық болса артық па! Ұста қо-
лымнан! Алақаныма салып, аялап өтейін!

Қыз: Мен – бір жаралы жетім маралмын. Сіз кезеңде кез кел-
ген қанды мергенсіз. Қарауылыңызға ілініп, қолыңызда тұрмын,
қанға аунатып, оққа ұшырамын десеңіз, кім қағады? Бірақ, зорлы-
ғыңызға көнбей, зарлап өтемін өмір бойы! Соны да бір ойлаңыз,

Баян ағатай!
Баян: Жә! Жанымды сыздатпа! Маған сенің күйініп зарлаға-
ның емес, сүйініп жар болғаның керек! Болмаса, амал қанша, бер-
дім еркіңді! Қарындасымдай болып жүре бер! (Кетеді)

Ер Баян біздің елге барған еді,
Көп қойға көкжал ойран салған еді.

Бөбегін шырылдатып ап кеткенде,
Ата-анам жылап-зарлап қалған еді.
Сорлы анам көкірегін көкке сауып,
Қан жылап менен бір ант алған еді.

Ол анты: «Елдің шетін, анаң бетін
Бір көрмей, қозым, ерге барма» – деді.
Анама сөзім – анау, өзім – мынау,
Жас Ноян, жүгінемін ер деп сені!

Көр болсақ көрді көрмей, тәңірі оңдай ма,
Ер Баян неге батқан терең ойға?
Мен сорды бір көргеннен сүйген Баян
Қосылсақ, Баянға ауыр дерт болмай ма?

Биікке кетпей киік өрде ойнаса,
Ашулы арыстанға мерт болмай ма?
Екеуіміз Сарыарқадан сапар қылсақ,
Қатерсіз қосылуымыз берік болмай ма?

Қаны бір ел еді ғой қазақ, қалмақ,
О да бір саған туған жұрт болмай ма?
Айнала жүріп, даусын құбылта сөйлеген қызды Ноян ұйып
тыңдайды. Сиқыр сөзін тәмамдап, жалын жүзін тақаған қызды

Ноян жас қанына тұншыға, лапылдай құшақтап, ойланбастан:
«Жарайды! Даярмын!» – деп өртене сыбырлайды. Аймаласқан екі
жас қараңғы түннің құшағында ғайып болады.

Тағы да қараңғыда, май шамның жарығымен жыр жазып
отырған Мағжан көрінеді. Ақ көйлегінің сыртынан желбегей
пиджагін жамылған күйі, шашы бұйраланып өлең оқиды...
Сол кезде мезгіл екен дәл таң алды,

Төзім ғып албырт Ноян күтпей таңды,
Жүгіріп, жан ұшырып, жаяу барып,
Жылқыдан екі жүйрік таңдап алды.
Азырақ азық алып, қару-жарақ,

Жүйрікке әсем әбзел тұрман салды.
Сөйтті де Сарыарқамен есендесіп,
Екеуі ескен желдей кетіп қалды.

Ақыры ашу ерді билеп кетіп,
Жалп етіп өшкен шамдай ақыл өлді.
Өлді ақыл, атып тұрып батыр Баян,
Боз үйден оқ жыландай шыға келді.

(Баян шығып кете береді, Мағжан жыры үдей түседі).
Ер Баян сол кеткеннен кете барды,
Мініп ап белдеудегі көк тұлпарды,
Дулыға қалқан, көбе қалған ұмыт,

Белінде жалғыз-ақ бір садақ бар-ды.
Дауылдай талмай есіп, желдей ұшып,
Түс ауа Жолдыөзекке жетіп қалды.
Кермиық Жолдыөзектің даласында

Алыстан екі қара көрді Баян,
Кілегей қара бұлттай төнді Баян.
Ой жоқ боп, жүрек шоқ боп, құр екпін боп,
Сұңқардай сорғалаған келді Баян.

Қыз түгіл қаны бірге өз бауырын
Танымай қалғандай да болды Баян.
Байланған белде сала садағына
Қалшылдап қалды салып қолды Баян.

Ашуын арыстанның байқаған соң,
Майысып тұра қалды жап-жас Ноян!
Мағжан жырға беріліп, егіліп оқи береді де, алыстап кетеді.
Айдала. Баян Ноян мен қызды қуып жетеді. Баянның қаһарлы

түрін, екпінін көрген Ноян тоқтап, қарсы жүре беріп, түсінен
шошынып, тоқтап қалады. Ашулы Баян садағына қол салады.
Ноян: «Ағажан! Көке!» – дей береді. Қыз да жанұшыра қосылып:
«Баян аға! Баян аға! Ағатай!» – деп ышқына дауыстай бергенде,

Баян садағын тартып-тартып жібереді. Бірінен кейін біріне оқ
тиген Ноян мен қыз бір-бірін құшақтаған күйі, «Аһ! Жаным! Жа-
ным!» – десіп құлап түседі. Теңселіп, есін жия алмай жаны қинал-
ған Баян да бір кезде сылқ етіп құлап түседі. Бірталай уақыт

жансыз жатып қалғандай болады. Сары дала да күңгірт тар-
тып, күн батып барады. Ызыңдап, суылдап соққан желдің үні
мұңды жоқтау секілді сезіледі. Бір кезде басын көтеріп, екі жас-
қа бір қарап, есін жиған Баян аласұрып, жоқтауын айтып зарлап,

жан күйзелісін, қасіретін далаға, ауаға, әлемге зар қылады, екі
жасқа тіл қатып, қайғылы жырын жырлайды.

Кең ақыл, отты қайрат сырттаным деп,
Ер едім еркелеткен Алаш тәмам,
Сындырдым аз ғана Уақ елім белін,
Елімнен кетіп елді қайдан табам?

Жейтұғын өз күшігін болдым бөрі
Ісімді мынау ағат немен жабам?
Қарабет болдым Алаш баласына,
Ер дер ме енді мені Абылай данам?!

Жорыққа қу қалмаққа жүрдім неге,
Тобына көк бөрідей кірдім неге,
Тәтті бал, балауса тал жас сұлуды,
Көр болғыр екі көзім көрдің неге?

Садақпен жүрегінен тартып кетпей,
Жыландай бауырыма сап келдім неге?
Әйелдей баса алмайтын жүрек жынын,
Есалаң жүрекке ерік бердім неге?

Буынып сол боз үйден шықпай өлмей,
Атылып оқ жыландай тұрдым неге?!

Ойламай белді бекем будым неге,
Қозымды қас дұшпандай қудым неге?
Майысып Ноян қалқам, ерке марқам,
Қасқиып қарсы алдымда тұрдың неге?

Бауырыма тас жүрегім жібімеді-ау,
Бір ата, бір анадан тудым неге?
Салдырап шіріп қалғыр саусақтарым,
Қанымен өз қозымның жудым неге?

Күнәсіз екі жасты өлтіргенше
Өлмедім ішіп уын удың неге?

Күй, жүрек! Көл бол, жасым! Өртен, ішім!
Алдымда айнам жатыр бөбек пішін,
Сұм садақ кетсе де үзіп жас жүрегін,
Жойған жоқ құлыншағым ерке түсін.

Сорлы ағаң атып жығып өз інісін,
Иіскейді енді зарлап аппақ төсін.
Тартқанда сынбадың-ау, сұм садағым,
Қайтейін, құрымадың арда күшім!

Жоқ, әлде, жоқ, жоқ, әлде... өлтірдім бе,
Інімді алты алаштың намысы үшін?!

Арқамдай жер жүзінде жер бола ма?
Айбынды алашымдай ел бола ма?
Алашта ертеде өткен екі арыстан
Ер Көкше, Ер Қосайдай ер бола ма?

Солардың нәсілінен Сары, Баян,
Барыстай ойын салған сары далада.
Інісі ер Баянның жасық Ноян,
Атадан азып туған дер болар ма?

Құл болса бір қыз үшін балдырғаны
Алашқа бұдан ауыр шер болар ма?!

Дариға, жұбанамын жел ойменен,
Тартпадым сұм садақты бұл ойменен.
Тандырған мені есімнен ғашықтық қой,
Бір тынбай сұр жыландай жаным жеген.

Өз бауыры, өз сүйгенін өзі өлтірген,
Болар ма, сірә, сорлы адам менен?!
Алдымда «көкежан» деп күліп тұрған
Садаға кетпедім ғой, қозым, сенен,

Ел беті енді маған болсын арам.
Алашым, аттанамын, жауыңда өлем!» – деп зарлаған батыр
Баян, екі жасты жерлеп, қабірін құшақтап зарлай-зарлай, бір
кезде бір Аллаға сиынып, аттанып кетеді...

ІІ акт
Бірінші көрініс
Мағжан жыр жазып отыр. Ту сыртынан қаратүнек басып,
бір-екі қара көлеңке аңдып, жақындап келе жатқандығы аңғары-

лады. Соны сезгендей ақын ширығып, ерегісе, өршелене оқиды
жырын.
Өткен күн таң тамаша ертегі ғой,
Ерлері ертегінің өрт еді ғой.

Айырылып от екпінді ерлерінен,
Алаштың жанында ауыр дерт еді ғой.
Сонау дерт түгелімен ауып маған,
Дариға, жүрегімді өртеді ғой!

Ер көрмей, көрден басқа, сұм өмірде,
Шерлі жан, шерлі кеңес шертеді ғой.
Жадырап жаным, шерім тарқар еді,
Кеңесім тыңдаушыға сала алса ой.

Күңіреніп ойлағанда алаш жайын,
Жанымды орай берсе улы уайым,
Кеудеме күннің нұры толғандай боп,
Жырлаймын алты алаштың Абылайын.

Арсыға асқандаймын ғарышқа, тәуіп қылсам,
Кебедей қағбадай Абылайдың Бурабайын,
Күңіренген жырымменен мен разымын,
Алаштың жоқтай білсем Баян айын,

Жырлаймын, күңіренемін өткенді ойлап.
Кеудеме улы уайым толған сайын!

Кірейін кеңесіме күңіренткен,
Ер Баян жөнелді енді Жолдыөзектен.
Қамшыны көміп-көміп алды батыр,
Ашуын алатындай тұлпар көктен.

Мұңайып мәңгі мұңды белдер қалды,
Жынды жел сақ-сақ күліп сүйді беттен.
Жан-жақта жас қайыңдар қала берді,
Иіліп әдеппенен сәлем еткен.

Ер жортты. Сәске болды. Көзі көрді.
Көкшені бал алысқан аспан-көкпен.

Ақын қаракөлеңкеде алыстай береді. Көкшетаудағы Абылай
ханның алаңында, Хан тағы аталған таста Абылай хан би-
батырлардың ортасында отыр. Баян топқа тура келеді.
Баян: Ассалаумағалейкүм!

Көпшілік: Уағалейкүмассалам! (Батыр Баян! Батыр Баян! –
деп шулап, қошеметпен қарсы алады. Баян тіке құс төресі қудай
боп төрде отырған Абылай ханның алдына келіп, қолымен төсін
басып, ілтипатпен тіл қатады. Тұңғиыққа төнген бәйтеректей

боп, қол қусырып тұрады).
Баян: Уа, алдияр, ақсұңқарым! Алашқа қиын күнде пана бол-
ған дана хан ием! Сізден «Аттан!» деген сөз шыққанда ер бөгелер
болар ма? Тағдырдың бір кешуі жоқ тұңғиығы кез болып, кешігіп,

күнәлі боп кеп тұрмын алдыңызға! Ішім жалын, жаным жара! Бі-
рақ, талқыға жан жарасын сала алмаймын! Мәнімді мен айтпайын,
сен сұрама! Аттан десеңіз, мен дайын. Қас қыранның шері қанмен
тарамай ма?

Абылай хан қолымен ишара жасап, Баянды қасына шақырып,
күміс кернеу керсеннен сарқыт-сусын береді. Басын бүгіп, қалғы-
ған асқар таудай ойға кетеді. Біраздан соң басын көтеріп, жан-
жағына қырандай шола, қаһарлана қарап алып: «Аттан!» деп,

жарлық береді. Батыр-билер қуана құптап, қамдана бастайды.
«Аттан! Аттан! Аттан!» – деп ұрандап, жер-көктің бәрі дүбірге
толып кетеді. Қалың қолдың жауға аттанып бара жатқан екпі-
ні, қуаты сезіледі. Тұлпарлардың болат тұяқтары жерді солқыл-

датып, қою шаң будақ-будақ аспанға ұшып, дауылпаз, дабыл үні
даланы жаңғыртады.

Екінші көрініс
Қалмақтардың шебі. Қос қонтайшы – Ұса, Серең бастаған қал-
мақтар қазақтың қалың қолының дүбірін естіп, үрпиіп қауіп ой-
лап тұр.

Серең: Ал, нояндар мен зайсандар, «қазақ қайда?» деп желігіп
едіңдер, енді неғып үрке қалдыңдар?
Ұса: Қаптап келеді қазақтар… (Алысқа күн сала қарап) Кілең
батырлар қол бастаған… Ойланбасақ болмайды…

Серең: Жоңғар жоңғар болғалы, жалаулап атқа қонғалы, жо-
лында бөгет болмады. Алаулаған қалмақтың танаураған дұшпан-
нан ығып көрген жері жоқ! Шың атылып, шыңдауыл қағылса, бұ-

ғып қалған жері жоқ! Қараптан қарап қара албасты – қорқынышқа
бастырмаңдар! Қақ маңдайдан қасқайып ат қою керек!
Ұса: Серең қонтайшы! Жоңғардың жауынгер ел екенін жалпақ
жұрттың бәрі біледі! Жоңғар келе жатыр дегенде, жылаған бала

уанып, қазақтың хан-сұлтандары ордасымен бірге домалап қаша-
тын. Бірақ, бүгінгі қазақтардың түрі жаман, қолы қалың. Қайнаған
кегі бар, аянбай қорғайтын жері бар! Олар туған жерін қорғау үшін
шыбын жандарын шүберекке түйіп, қандарын торсыққа құйып, ел

үшін жан пида деп бел буып аттанып отыр. Ал, біздің шеріктер
олжа үшін келген жоқ па осында? Шынын айтқанда, қазақтар біз-
дің жерімізге емес, біз қазақтардың жеріне басып кіріп отырмыз
ғой. Сондықтан, олардың соғысы әділ. Олар күшті! Бітім іздеп,

айла-амалын таппасақ, он мың жоңғар жауынгерінің бәрі осы да-
лада қалады. Ертең бір төбе болып үйіліп, «қалмақ қырылған» ата-
нып, ұрпақтан-ұрпаққа масқара боламыз демесек, Абылай ханды
алдап-сулап, аман құтылып, шауып алған малды айдап, қазақ же-

рінен кетіп тынғанымыз жөн! Жайшылықта момын қазақтың Ата-
мекен жер десе жыны қозып, аруағы көтеріліп кетеді! Жерін жатқа
бергенше жағаласып өтуге бар …кіммен болса да!
Серең: Сөзің қонады көкейге, Ұса қонтайшы! Амал қанша,

аузын майлап, көзін байлап құтылудан басқа жол жоқ! Жіберейік
елшілерді, тарту-таралғы мен тату-тәтті сөзін аямасын. Бір күн
мұрсат алса болғаны, шекарадан асып, қарамызды батырып үлге-
реміз!

Абылай (би-батырларға): «Иілген басты қылыш кеспейді» де-
ген аталарымыз. Бергенін қолынан алып, ынтымақ пен бітімге кел-
геніміз дұрыс деп ойлаймын!
Батыр-билер: Дұрыс! Дұрыс айтасыз!

Қанай: Істің жайын Абылай айтып, сәтін бір құдай салса, би-
батыр теріс дей ме, алдияр!?
Елші: Ләпбай, тақсыр! Дегеніңе құлдық, уағдада тұрдық!
Баян: Уа, хан ием! Сөзімді не кектерсің, не жүптерсің, бірақ,

бұл ойыңды теріс деймін!
Батыр-билер (шу етіп): Не дейді? Бұл не сұмдық?
Қанай: Алты алаштың аруағы – артық туған Абылайдай арда-
гердің бетіне келгенің бәрімізге ұят! Киесі соғар, асылық қылма,

батыр Баян!
Баян: Талқыға салмай, шындық табылмайды! Құл ғана қожа-
ны ылғи бас шұлғып, мақұлдайды да отырады. Артық туған хан
Абылай неге ұмытсын, қалмақтың жайы белгілі емес пе? Жаудың

қулық-сұмдығы терең, ол қазаққа оп-оңай алдатып қоймас, алдап
соғар! Ойдағы-қырдағы қытайды да шоңқитып алдаған қалмақ бү-
гін сол қытайға қанатын жайып, айналып кеп, айласын тауып, бізді
біржолата жұтып қоюды ойлап отыр емес пе? Уа, алдияр, алдаған-

ға көнбеңіз! Аттан деңіз ата жауға!
Абылай (қабағын шытып): Қалмақты қырамыз деп жүргенде,
қаншама боздақтардың қаны төгілмей ме? Тыныштықпен бітімге
келіп, жерімізді босатып, мал-мүлкімізді қайтарып, айып-анжы,

тарту-таралғысын қосып беріп жатса, одан артық не керек? Өште-
се бергеннен өркеніміз өсе қоймас. Көп жаудың бірін шауып, бірін
алдап, жаннан кешіп жүргеніміз де елдің тыныштығы мен азатты-
ғы үшін емес пе?!

Баян: Талауға түскен мал-мүлікті қайтарып беріп жатса - жақ-
сы. Ал алдына сап айдаған күйі шекарадан асып кетсе қайтесіз?
Шабылған елдің есесін қазір алмағанда, қашан алмақпыз? Салмақ-
тап көріңіз де қалмаққа қарсы аттан деңіз, алдияр!

Абылай (түсін суытып): Жә, жетті, батырым! (Көзіне қызыл
жалын жиналып, ашуын зорға тежеп, Баянға қадала қарайды.
Батыр Баян да ашулы көзін ханға тіктеп, қадала қарап тұрады,
екеуі де ашуын сабырға жеңгізіп, төзім қылады). Тоқтайық осы-

мен! Сөз шешілді. Елшілердің ертеңгі келер кезін күтеміз! (Ба-
тыр-билер «жөн, дұрыс» деп, дабырлап тарай береді. Қуанған
елшілер емпеңдеп жөнеледі. Соңдарынан қаны қайнаған Баян те-
сіле қарап қалады).

Бесінші көрініс
Іле өзенінің бойы. Шабуылдап келе жатқан батыр Баян бас-
таған шағын қазақ жасағы алыста дамылдап жатқан қалың
қалмақ әскерін көреді. Таудан құлаған судай лап қойып, жаумен

арпаласып, соғыса жөнеледі. Әуелде жапырып жібереді. Біраздан
соң ес жиған қалмақтар қарақұрттай қаптап, қазақтарды же-
ңуге айналады. Айқай-сүрең. Шайқас. Дабыл үні. От жарқылы.
Будақ-будақ шаң-түтін аспанға асып жатыр. Қырылып жатқан

қазақтар мен қалмақтар. Бір кезде Баян көп қалмақтың орта-
сында жаралы жолдасымен екеуі-ақ қалады. Қалмақтардың қи-
қуы күшейіп: «Мұнда Баян! Баян мұнда!» – деп, қаумалап қаптап
кетеді. Қызу шайқас үстінде Серең қонтайшы Баянның ту сыр-

Көңілінен көп қалмақтың кеткен қауіп,
Қуанып сырнай, керней қылған сауық.
Алайда Абылайдан сескенген соң,
Жөнелді ертеңіне Қытайға ауып.

Алаштың ардагері Батыр Баян,
Бір қырда қала берді топырақ қауып.
Жаудан да мейірімді боп жылады жел,

Күңіреніп ер денесін құммен жауып.
Іленің толқындары әлі күнге
Айтады ерге жоқтау ауық-ауық.

Ерлерді ұмытса да ел, сел ұмытпас,
Ерлерді ұмытса да ел, жел ұмытпас.
Ел үшін жанын кешіп, жауды қуған,
Ерлерді ұмытса да ел, шөл ұмытпас.

Ел жауын зерттеп, өрт боп тынбай жортқан,
Ерлерді ұмытса да ел, бел ұмытпас,
Ел үшін төккен ерлер қанын жұтқан,
Ерлерді ұмытса да ел, жер ұмытпас.

Арқаның селі, желі, шөлі, белі.
Ерлерді ұмытпаса, ел де ұмытпас!
Мағжан жырын аяқтағанда, қара көлеңкелер ақынды орап
алады. Май шамның діріл қаққан әлсіз жарығы өшпей қалады:

ақын қолынан ұшып кеткен қауырсын қалам сол сәулемен ағараң-
дап, аманат-жыр, азаттықтың ақ құсындай болып, жеп-жеңіл
қалықтап ұшып, биіктей береді, биіктей береді...
Соңы.

Қатысушылар:
Серкен – облыстағы Н. мекемесінің менеджері, 25 жаста.
Меңсұлу – мұғалима, 21-де.
Айбатша – аудан кәсіпкері, 35-те.

Қарағыз – мұғалима, 27-де.
Шал – облыстағы Н. мекемесінің бөлім бастығы, 65-те.
Доңғал – аудан тұрғыны, жұмыссыз, бұзақылау, 27-де.
Аңғал – бұл да, 27-де.

Саңғал – бұл да, 27-де.
Апа – зейнеткер, 65-те.
Жеңгей – жұмыссыз, 40-та.
Оқиға 2012 жылдың жазында Түпқарағай ауданының орталы-

Прелюдия
Облыстық арулар байқауы жүріп жатыр. Төрде «Облыстық
арулар байқауы» деген әлем-жәлем жарнама ілулі тұр. Даңғұр-
дұңғыр музыка, би. Әлем-жәлем киінген әдемі кыздар билеп жүр.

Елеңдеулі.
Самбырлаған диктор дауысы естіледі.
Диктор Дауысы: Облыс аруы атағын Түпқарағай ауданы
Шоққайың орта мектебінің мұғалімі Меңсұлу Меңдібаева жеңіп

алды!
Шаттанған Меңсұлуды қиқулап, құттықтаған топ, ішінде
Қарағыз да бар, қаумалап алып кетеді. Жеңіске жете алмай қал-
ған қыздар күйініп, өкініп қала береді.

Бірінші көрініс
Бастық шал мен Серкен кеңседе сөйлесіп отыр.
Шал: Иә, бала, қалай, қызметке үйренейін дедің бе?
Серкен: Рахмет, аға, ептеп-ептеп дөңгелетіп келемін.

Шал: Қайдам, шырағым, дөңгелегіңді көріп тұрғам жоқ. (Сер-
кен таңдана қарайды). Көзіңді дөңгелетпей-ақ қой... дым білмей-
тін дүңгана құсап. Сені осы жұмысқа тұрғызған кім?
Серкен: Сіз, ағасы!

Шал: Біз болсақ, оған не деу керек?
Серкен: Рахмет, рахмет, ағасы!
Шал: О, шіркін-ай, шіркін-ай! Қалай оп-оңай, ә? Ал сені жұ-
мысқа алғызу үшін менің қаншама күш-қуат жұмсағанымды кім

біліп, кім бағалап жатыр? Талайдың көңілін тауып, үлкен бастық-
тың өзіне дейін барып, сонша әуре болғанда тапқаным сенің анда-
ғы оттаубай аузыңнан әрең шыққан (Серкеннің даусын салып)
«рахмет, рахмет» деген оқтаудай сөзің бе? Құрғақ қасық ауыз

жыртады дегендей, қазір ағаң да ақшасыз арқаңнан қақпайды, тә-
тең де тегін жақсы көрмейді, көкең де кәдесіз қолын бермейді. Ал,
сен қашан менің қағанағымды қарқ, сағанағымды сарқ қыласың, ә?
Серкен: Ләпбай, көке, айтсаңыз, болды ғой!

Шал: Әлде, отырсаң опақ, тұрсаң сопақ қылайын ба?
Серкен: О не дегеніңіз, көке, о не дегеніңіз! Сізге осыны өзім
айтуға ағалық ақ көңіліңізге қаяу түсіріп аламын ба деп бата ал-
май, пұшайман болып жүр едім. Сөзіңізге құлдық!

Шал: Онда былай етейік. Ертең, демалысқа сіздің ауданға ба-
райық, аунап-қунап, анау-мынау дегендей, біраз демалып қайтай-
ық. Ұқтың ба? Қалғанын барған соң айтамын!
Серкен (ұшып тұрып, шалдың қолын алып, қуана құптаған

кейіп танытады): О-о, тамаша, керемет! Әбден жақсы болды, аға-
сы, әбден жақсы!

Екінші көрініс
Кәсіпкер Айбатшаның үйі.
Айбатша (Қолында журнал. Мұқабаның бірінші бетіндегі
қыздың суретіне тесіле қарап, сүйсініп, өзінен-өзі сөйлеп жүр):

Мә-ә-ә! Қыз деп осыны айт! Мен бұл қызды қалайда іздеп тауып,
үйленуім керек, бітті! Мен сияқты асыл тұқым мен мынадай сұлу-

лық қосылса, одан тараған ұрпақ керемет болмай ма, ә! Миллио-
нерден жаралған мистерлер! Сұлудан туған суперлер! (Редакцияға
телефон соғады). Әлө, редакция? (Қатқыл, тәкаппар) Маған мы-
на журналдарыңыздың бірінші бетіне суреті басылған облыс аруы

байқауының жеңімпазы Меңсұлу Меңдібаеваның телефоны керек!
Не-е? Ешкімге бермейміз? Ешкімге бермесең берме, бірақ маған
бересің. Мен аламын дегесін, бітті, аламын, алмай қоймаймын!..
А-а, мен бе... Мен Ай-й-батша Бай-й-батшаевпын, енді ұқтың ба?

... Не-ме-не? Ондайды білмеймін дейсің бе? Әй, Ай-й-бат-ша Бай-
й-бат-шаевты білмейтін сен қай батшасың, ә, бәтшағар?.. Не дей-
сің? Мен сені есті қыз екен деп тұрсам, сен барып тұрған ешкі қыз
екенсің ғой! Тоқта, тоқта, ана бастығыңа айт, маған збандасын,

әй... (Гук, гук). Қап, мынаны-ай! (Ойланып қалады да, тағы теле-
фон соға бастайды. Ыңылдап, әндетеді).
Қайтсем де сені табамын,
Қалтаңа доллар саламын,

Көңіліңді ерітіп,
Тоқал қылып аламын!

Серкен: Ол кісі сондай керемет болса, кезінде даңқы неге
шықпаған? Өзінің еңбектері... е-е, аталы сөздері мен әндері қайда
дегенім ғой?!
Шал: Әй, ақымақ! Ана екеуінен асып түскеннен кейін, одан

артық не керек саған, ә?
Серкен: Дұрыс айтасыз! Нелеуі нелеу болса да, илеуі келіссе,
қара балшықтың мәрмәр тасқа айналатынын күнде көріп жүрміз
ғой!

Шал: Сенің көрген, көрмегенің кімге дәрі! Одан да мен сияқты
асыл тұқым орталарыңа кеп отырғанда, бабын тауып, барыңды
салмайсыңдар ма?
Серкен: Салғанда... салып жатырмыз ғой, иә, қайда салайық,

енді?
Шал: Мында салыңдар! (Қолымен қойнын, қыздың суретін
көрсетеді) Мынаны!
Серкен (жорта аңқаусып): Облыс аруы Меңсұлу Меңдібаева!

Шал: Иа, иа, иес! Дәп осыны... осыны тауып әкеп бер! Құй,
қане, толтыра! (Серкен құяды). Басқа сый-құрметіңнің бәрін қай-
тып алсаң да мейлі! Бірақ, осы қызды әкеліп берсең, саған өмір
бойы ырза болып, алақаныма салып, бар қолымнан келген жақсы-

лығымды жасауға мына заһар тола стақанмен салтанатты түрде
ант-су ішемін!
Серкен: Айтқаныңызға құлдық, ағасы! Бір ауыз сөзіңіздің са-
дағасы! (Екеуі масайрап, ішеді).

Шал: Айтпақшы, сен бұл қызды танисың ба?
Серкен: Жоқ. Бұл институт бітіргесін, мектепке мұғалім болып
сырттан келген қыз шығар, сірә! Тіпті жақсы, танымасақ, танысуға
барып келеміз, тілін тауып, алдыңызға алып келеміз!

Шал (қалбалақтап): Ап кел! (Үздігіп) Көндіріп ап кел, жарай
ма? (Серкен кетеді) Иә, сәт! Қартам айналып, балтам майланып,
қалқашты үйіріп, шақшаны шиырып бір атар ма екенмін?! (Қалта-
сынан әйелдердің қол айнасын алып шығып, қарана бастайды). Бр-

р-р! Көзім бозарып, мұрным қызарып, бетім сазарып, не боп кет-
кенмін өзі, ә? Шашым селдіреп, әжімдерім көлдіреп кеткені несі,
әй? Аузым арбайып, тісім сарғайып, ішім дарбайып, кепкен тораң-
ғыдай тарбайыппын да қалыппын. Мұндай емес, тәуірлеу сияқты

едім ғой! У-у-уһ! (Ақсаңдап, әрлі-берлі жүреді. Бетін шапалақ-
тап, санын шапаттап, өзін-өзі үкілеп-сүкілеп, керіліп-созылып,
секеңдеп әлек болады). Қандай едім, а, қандай едім! Қайран жас-
тық, қас-қағымға бір қайырылып келсең ғой, әй, қайтейін, енді,

қайтейін... Әттең, дүние, әй! Бұрылсам, буындарым ғытыр-ғытыр-
р-р етеді, сүйектерім сықыр-сықыр-р-р етеді... Соңыра... сұлу қыз
құшағына қысқан кезде, сарайдағы ескі-құсқы сайманнан құрап-
сұрап жиналған салдаман самасыбал құсап, сау етіп шашылып

қалмасам жарар еді! Ха-ха-ха! (Өзіне-өзі күліп алып, терең-терең
тыныстап, жұлқынып). Жо-о-қ! Мен әлі қаусап тұрғам жоқ, мен
ән сап тұрмын, махаббатты аңсап тұрмын!
Әй, әй сұлу, Меңсұлу,

Әлемдегі ең сұлу,
Әуре қылмай сен мені,
Дегеніме көн сұлу, көн сұлу!

Төртінші көрініс
Меңсұлудың пәтерінің алды. Серкен мектептен келе жатқан
Меңсұлуды іздеп келіп, әдейі күтіп алып, жолығады.
Серкен (Меңсұлуды көргенде, құбылып ойнап, гулеп кетеді):

Сәлеметсіз бе, сұлу қыз!
Меңсұлу: Сәлем, сылқым жігіт!
Серкен: Мен сізді білетін сияқтымын.
Меңсұлу (Серкенді әжуалап): Ал, мен сізді мүлде білмейтін

сияқтымын.
Серкен: Ал, мен сізді білгім келетін сияқты.
Меңсұлу: Ал мен сізді білгім келмейтін сияқты.
Серкен: Аяулы облыс аруы – Меңсұлу Меңдібаева! Сіздің есі-

міңіз Гиннестің рекордтар кітабына жазуға әбден лайық! (Меңсұлу
таңдана қарайды). Ал, Гиннестің кітабына жазылу үшін, бұрын-
соңды адам баласының қолы жетпеген рекорд жасау керек! Мен
сізге сондай рекорд жасауға шындап көмектесуге дайынмын.

Меңсұлу: Ол үшін не істеу керек?
Серкен: Ол үшін екеуміз үйленуіміз керек! Осы қазір! Бөгел-
местен! Өйткені әрбір секунд қымбат! Неге десеңіз, біз әлемдегі
таныса салып, ең тез үйленген жұбайлар ретінде енуіміз керек та-

рихқа! Бол, тез, әкел қолыңды! (Қыз қолын бермей, шегіншектей-
ді). Бол, бол енді, уақыт өтіп барады. Танысқанымызға екі минут
болып қалды!
Меңсұлу: Әлі танысқан да жоқпыз ғой!

Серкен: Онда танысайық. Менің атым – менеджер Серкен!
Меңсұлу: Меңсұлу!

Жетінші көрініс
Таңертең. Серкеннің ауласы. Серкен мен шал сөйлесіп отыр.
Шал (аһылап-үһілеп): Әй, кеше не болды өзі?

Серкен: Рас, рас айтамын, ағасы.
Шал: Ал, оның пәтерін қайдан табамын?
Серкен: Қам жемеңіз, ағасы, өзім жеткізіп тастаймын. Тек бір
кішкене кілтипан болып тұрғаны...

Шал: Күлбілтелемей, айт қане! Кез келген кілтипанның кілтін
табуға дайынмын!
Серкен: Қыздың көңілін аулау үшін өте бағалы сыйлық керек!
Шал: Болсын. Өзің айта ғой, не бергенім жөн болады?

Серкен: Бергенде...
Шал: Әлде, алтын сырға салайын ба?
Серкен: Асқар таудай басыңыз бар, ақсақалды жасыңыз бар,
Алашқа аян атыңыз бар... Ұсақ-түйек сырға-мырға, жүзік-мүзік

сізге жараспайды. Қызды бірден есінен тандырып, талдырып түсу
үшін, «Тойота» тарту етіңіз!
Шал: Тай, тай... тойыс, Тойота?! (Шыр айналып, шайқалаң-
дап): Хай-хай-хай! Тойотаң тым көптеу емес пе? Тайраңдаған то-

қалға тай да жарап жатыр ғой!
Серкен: Онда арзандауын тауып аларсыз. Ал бұл – облыс
аруы! Бүкіл бір елдің ең сұлуы Меңсұлу! Мұндай қыздардың көңі-
лін табу үшін тіпті жас дөкейлердің өзі үй береді... күй береді.

Шал: Ойбай, менде ондай күй жоқ қой. Сен бірдеме ғып үй-
лестіріп жіберсеңші. Бүйтсек қайтеді... Ана сенің маған берген
атыңды осы қыздың жолына атасам, қатып кетпей ме?
Серкен (Кекесін аралас күліп): Кер-ре-мет! Не деген тапқыр-

лық! Бірақ, ол қыз бір атқа алдана қойса...
Шал: Үстіне бір айлық жалақымды қосып берейін!
Серкен: Уо! Онда бәлкім оң жамбасқа кеп қалар.
Шал: Ақшаны бірден қолына ұстата салайын ба, кетерде қал-

дырып кетейін бе?
Серкен: Былай болсын, ағасы. Әуелі, мен сіздің атыңыздан,
алдын ала, кешегінің ат-шапан айыбын атап қояйын. Жол ашып,
жобаға келтіріп дегендей. Онда сіз менен кейін ештеме дәметпей-

тін болыңыз! Келістік пе?
Шал: Иә, уәде! (Екеуі қол алысады).
Серкен: Ал ақшаны... өзіңіз... ептеп ретін келтірерсіз!
Шал: Ма-ма-мақұл!

Серкен: Келіңіз, сол үшін ап қояйық. Мұзға барсаң, бұзып
бар, қызға барсаң, қызып бар! (Шал қалбалақтап, қағып салады).

Айбатша: Алғанда қандай... еще как аламыз... асықпа, қал-
қам...
Меңсұлу: Кешіріңіз, ал, жақсы, сау болыңыз! Қазір менің бірге
тұратын құрбым келіп қалса, ыңғайсыз болады!

Айбатша: Құрбым-сұрбым, ырбың-дырдың! Міне, менің ви-
зиткам! (Визиткасын береді). Үш сағаттың ішінде маған збандап,
құдаларды қайда жіберетінімді айтатын бол! Әйтпесе... (Түсін
суыта беріп, жымиып) Сені маған алып келеді... иә... жақсылық-

Тоғызыншы көрініс
Ауылдың жұмыссыз, жұпыны киінген үш жігіті Доңғал, Аң-
ғал, Саңғал бір қалтарыста қарт ойнап, шарап ішіп отыр. Қолда-
рында бір-бір қарт қалған, шамасы, соңғы, шешуші жүріс.

Аңғал (шарабын ішіп болып): Ух! Енді тірілейін дедім ғой...
Саңғал: Тірілсең, жүр енді!
Доңғал: Ұр, қане! Не бел кетер, не белдік кетер!
Аңғал: Нартәуекел! Міне кәрөл! (Қолындағы жалғыз қартты

құлаштап ұрады жерге). Кәрөл деген Құжжж, Көкке ұмтылған
құззз!
Доңғал (қартын көтеріп, бірақ баспай тұрады. Аңғалдың бе-
тіне ыржалаңдап қарайды. Аңғал мен Саңғал да не болар екен деп,

құмартып отыр): Ұрған кезде тұззз! Кәрөл болар мыжжж,
мыжжж, мыжжж!
Аңғал (қауіптенсе де, қайраттанып): Кәрөл деген патша!
Доңғал (қартын көтеріп, құлаштап ұрады): Тұз дегенің ақша!

Аңғал күйініп, сенделіп қалады. Саңғал қартына қарауға дәті
бармай, күйбеңдеп отыра береді.
Аңғал (Саңғалға үміттене қарап): Бол енді, таста қартыңды!
Саңғал (қартын сығалап қарап): Ой, әкеңнің... алтылық...!

(Қартын лақтыра салады).
Аңғал (қуанып): Алтылық! Алтылық! Бар да алып кел жарты-
лық!
Саңғал созалаңдап тұра бергенде, Айбатша сөйлей келеді.

Айбатша: Алтылық пен жартылықтың арасында алқынып жү-
ресіңдер ме өстіп өмір бойы!? Қарт соққаннан жалықпайсыңдар ма
осы?
Жігіттер оған жалт қарайды.

Айбатша (ауырсынса да, қалжыңға бұрып): Жә, жә, батыр,
әзіл ғой, ойнап айтам. Бәріміздің де аталарымыз осал емес екен,
ендеше, ойынды қойып, іске көшейік! (Журналды алып шығып,
Меңсұлудың суретін көрсетеді). Батырдың тұқымы екендерің рас

болса, маған мына қызды алып қашып беріңдер! Алып қашып бер-
сеңдер, жер жүзіне жар саламын. Аталарыңды да, өздеріңді де
жарнамалап, осындай ерлер даламызда әлі де бар екенін айдай
әлемге әйгілеймін!

Аңғал. Айтсаңыз болды!
Саңғал: Аламыз да қашамыз!
Доңғал: Қызбен уағдаңыз бар ма еді?
Айбатша: Қандай уағда?

Доңғал: Енді былай... алысқан қол, айтылған серт...
Саңғал: Жүрек сезімі дегендей.
Аңғал: Қазіргіше айтқанда, киска-миска, котик-мотик...
Айбатша: Жоқ! Тіпті, мен ол қызбен жаңа ғана таныстым!

(Жігіттер жарыса «а-а!» деседі).
Доңғал. Онда қалай алып қашпақсың?
Айбатша. Кәдімгідей! Ата-бабаларымыздың салты бойынша!
Доңғал. Ата салты дегенің жақсы, әрине. Бірақ, жаңа танысқан

қызды алып қашу обал емес пе?
Айбатша. Байсыз жүрген қызға бай болсақ, оның несі обал?
Қайта сауап емес пе?
Аңғал. Алда-жалда оңбаған қыз болып шықса, опық жеп қал-

майсың ба?
Айбатша. Да ну... Әзер болса, тастай саламыз. Сендер алып
қашып берсеңдер болды, ар жағын өзім білем.
Саңғал. Бірақ, еріксіз қыз алып қашу – заңға томпақ.

Айбатша. Міне, сендерге заң! (Бір уыс доллар алып шығады).
Мен аламын деген соң, бітті, аламын. Сатып аламын, тартып ала-
мын, әйтеуір аламын. Алғым келген нәрсені алмай қоймаймын!
Мә! (Жігіттерге бірнеше жүз доллардан ұстатады). Бұл аванс!

Баланс кейін болады! (Жігіттердің естері шығып, долларды ай-
налдыра қарай бастайды. Айбатша кете береді). Асыл тұқым-
дар... тасыр тұқымдар... жасыл тұқымдар...

Оныншы көрініс
Серкен шалды алып келіп, Меңсұлудың пәтерін нұсқап қоя бе-
реді. Шал қисалаңдап, бұқпантайлап үйге келеді. Толқып тұрады.

Он бірінші көрініс
Айлы түн. Серкен мен Меңсұлу қыдырып, сырласып жүр.
Серкен. Сен менің смс-терімді алдың ба? Бәрін түсіндіріп жа-
зып едім...

Меңсұлу. Оқымасам, мұнда келмес едім ғой.
Серкен. Онда түсіндің бе, кешірдің бе мені?
Меңсұлу. Ептеп түсінуге келетін епті логикаңыз бар екен... Тү-
сінгенде де, түсінбегенде де не шара – қазір Қозы-Көрпештер ғай-

ып болып, тарих сахнасына Тазы-Серкештер шыққан жоқ па?!
Серкен: Рас айтасың, қазір Қозылардың емес, тазылардың за-
маны! Ақылыңа айлаң сай болмаса, айдалада қаласың... (Жақын-
дап, қолынан ұстап) Маған әлі бұртиып жүрсің бе, облыс аруы?

Меңсұлу. Айтпашы үйдеп... (Ақырын алыстайды).
Серкен. Не деп?
Меңсұлу. Облыс аруы деп... Қайдан барып едім сол конкурсқа?
Серкен: Сен шынымен өкініп жүрсің бе? Ойбай-ау, ол дегенің,

мисс дегенің қыздардың арманы емес пе?
Меңсұлу: Адырам қалсын арман болмай! Жарнама да жынды
қылды күні-түні! Құрбыларым да қыздырмалап... ақыры қалай ба-
рып қалғанымды байқамай да қалдым! (Мұңайып) Әттең, әжем

болғанда ғой! (Серкен де үндемей қалады). Әжем жібермес еді ме-
ні! Мен әжемнің бауырында өскен қызбын. Ол кісі имандылық
жолына, қазақы әдептілікке баулыды мені! Ал мына ару-сару де-
ген конкурстары әдептіліктен де, имандылықтан да жұрдай, жар-

тылай жалаңаш, сайтани нәрсе екеніне көзім әбден жетті!
Серкен: Қой, қатты кетпе олай! Заманның ағымы солай! Бар-
лық қыздан әдемісің, артықсың, арусың деген атақ жаман ба?
Меңсұлу: Бәлеге қалдым әбден. Тіпті дамыл бермейді.

Он екінші көрініс
Доңғал, Аңғал, Саңғал үшеуі екі қаптан қосып жасаған үлкен
қапты көтеріп, Айбатшаның үйіне алып келеді. Айбатша есі шы-
ғып, қапқа біресе жақындап, біресе алыстап, толқып жүреді.

Қапта үн жоқ, тырп етпейді.
Кемпір мен жеңгей ақырын жақындайды. Кемпірдің қолында
шашу, жеңгейдің қолында орамал.
Жігіттер әуестене қарап тұр. Айбатша дірілдеп, ақырын

қапты ашады. Дыбыс жоқ. Сопаң етіп мас шал шыға келеді.
Кемпір «көөөтеек!» деп, сасқанынан шашуды шалға шашады.
Есі шыққан жеңгей «ибәй, бетім ай!» деп шалдың басына орамал-
ды сала салады. Шегініп, бір айналып шығып: «Ойбай! Ойбай!

Масқара-ай!» – деп, әуестене қарап тұрады.
Барлығы аң-таң. Бұлар шошынып тұрғанда ұйқыдағы масаң
шал оянып, басын көтереді. Тізерлеп отырады.
Аңғал (қос қолын беріп): Ассалаумағалейкүм, ата!

Шал: Әлікс...(Қолын ұстап тұрып) Мен қайдамын, қарағым?
Аңғал: Сіз атақты кәсіпкер Айбатша Байбатшаевтың үйіндесіз.
(Айбатша Аңғалға «қап, айтпа», дегендей белгі беріп, безек-безек
етеді).

Шал: Мен мұнда неғып жүрмін?
Аңғал (Айбатшаға бір, шалға бір қарап, ыржыңдап): Мына
Айбатшаға қатын керек болып... сізді алып қашып келдік! (Шал-
дың көзі бақырайып, дымы шықпай қалады. Басқалары да сілейіп

қалған).
Шал: Әй, шырағым, байекең мені қайтеді шандыр-шандыр ғып?
Жасырақ біреуді тауып алмай ма? (Мастығынан әлі айықпаған шал
шынымен қорқып, тізесімен жылжып, жалына бастайды). Әй,

мен ондайға жоқпын, обалыма қалмаңдар! (Ышқынып) Байбай-ай,
байбай, байбай-ай! Қартайғанда қатын боп қалғаным ба шынымен!?
Қайдасың, Серкенжан! Құтқар, құтқар мені мына бәледен!
Орамалды жұлып алып, әйелдерге қарай умаждап лақтырады.

Жеңгей лып еткізіп іліп әкетеді.
Аңғал: Жоқ, сіз түсінбей қалдыңыз. Біз шатасып, сізді қыз екен
деп, байқамай, қапқа бір-ақ тығып, алып қашыппыз ғой!
Шал: О, сорлы басым!

Айбатша: Ата, зарламаңызшы, пажалыста. Ың-шыңсыз алған
жерімізге қайта апарып тастайық. (Аңғалға) Мынаны қайдан әкеп
жүрсіңдер? Қыз қайда?

та береді. Есіктің қоңырауы шырылдайды. Бәрі елең етіп, бір-
біріне қарайды).
Аңғал: Саспаңдар! Мен есікті әбден бекітіп жапқанмын! (Есік
ашылып, жүгіре басып Серкен кіріп келеді): Ой-буй, аңқау басым,

жаптым деп қайта ашып қойған екенмін ғой!
Серкен: Сауға, сауға, Доңғал батыр! (Қолынан ұстайды ақы-
рын. Доңғал шалдың кеңірдегіне бәкісінің сырт жағын батыра
түседі. Шалда тырп етуге шама жоқ). Атаң Доғалаң жауға да

сауға берген дархан еді, ағамыздың қасық қанын қи маған!
Доңғал: Атамның атын аузыңа алғасын, амал жоқ, бердім саған!
(Шалды босатып, бәкісін бүктеп, қалтасына салады). Қаңқасы
қаусап, маңқасы саулаған осырақ шалға қасиетті қолымды былға-

май-ақ қойдым! (Шалды Серкенге қарай желкесінен итере салады).
Шал (жүгіріп келіп, Серкенді қолынан сүйрелеп): Жүр, жүр,
Серкенжан, кеттік ойбай! Мені мына масқарадан құтқара гөр, қа-
рағым, дереу тәксиге шығарып сал! Қайтіп бұл елге көрінбей, қа-

рамды батырайын!
Серкен (шалға): Ана қызға берем деген ақшаңызды тастап ке-
тіңіз! Аузын бастырып қоймасақ, ертең бәле болып жүрер!
Шал: Ойбай, мә, Серкенжан! (Ақшасын береді) Құтқар, құтқар

ағаңды! (Қисалаңдап) Осыдан осы жолы аман кетсем, бөлімге бас-
тық қоям сені бала!
Серкен шалдың ақшасын қағып алып, екеуі кете береді.

Бірінші көрініс
Түн. Меңсұлудың пәтерін үш көлеңке торуылдап жүреді. Та-
сыр-тұсыр, сарт-сұрт. Қыздың «ой-й» деген нәзік үні шыға беріп,
өше қалады. Үш көлеңке біреуді қапқа тығып жіберіп, апыр-

Екінші көрініс
Доңғал, Аңғал, Саңғал қапты Айбатшаның үйіне алып келеді.
Айбатша қуанып қарсы алады. Қапты ортаға домалата салады.
Қап қимылсыз жатады.

Айбатша (сәл толқып): Әй, аңғал-саңғал батырларым, бұ жо-
лы жаңылған жоқсыңдар ма? Анықтап көріп әкелдіңдер ме?

Аңғал: Көргенде қандай! Сауыры мен бауырын сипалап, ем-
шегін уқалап тұрып көрдім! Уо! Анық ұрғашы!
Айбатша (Аңғалға ұнатыңқырамай бір қарап): Қолыңды неге
жүгіртесің, әй, сумаңдатып? Жә, ешкім көріп, біліп қойған жоқ па

әйтеуір?
Саңғал: Көрсе көрген шығар... Көрмей қоюшы ма еді қаптаған
көз...
Аңғал: Көре берсін... неғылар дейсің.

Доңғал: Бірақ, ешкім ештеңе білген жоқ. Білсе де, ың-ң демей-
ді, ала бер!
(Айбатша қапқа ақырын-ақырын жақындап, тікейтіп қояды).
Қарағыз (қаптың ішінен сөйлейді): Ағатайлар-ай, сүйген жігі-

тім бар еді! (Жігіттер дар-дар күледі) Сіздердің де мендей қарын-
дастарыңыз бар шығар. Оларды біреу өстіп еріксіз алып қашса,
қайтер едіңіздер?
Доңғал: Әй, қыз, қысқарт сай-сүйегімізді сырқыратпай! Қыз

алып қашу – ата дәстүріміз!
Саңғал: Әлде сен ата дәстүріне қарсымысың?
Қарағыз: Біреудің әлпештеп өсірген баласын жылатуға қалай
дәттеріңіз барады? Бүлдіршіндей қызды қорла, жылат деген де

дәстүр бар ма еді?
Айбатша: Жаным! Қойшы енді, жаным! Мен сені сүйемін!
(Қапты құшақтап, сипай бергенде, қап шоршып түседі. Айбатша
шошыңқырап, тағы ұстай бергенде, қап орғып-орғып қашады.

Бәрі жабыла қуады. Ұстай бергенде, қап бұлқынып, қағып жібе-
реді, Айбатша мен Аңғал домалап түседі. Бір-біріне бөгет жасап,
қабаттасып, босқа далбақтап жүргенде, самбырлап кемпір мен
жеңгей кіріп келеді. Қолдарында кәмпит-сәмпит салынған табақ.

Жігіттер де, қап та тынши қалады).
Кемпір: Ал, құсың құтты болсын!
Жеңгей: Қадамыңа гүл бітсін!
Кемпір: Ұзағынан сүйіндірсін! Шашу, шашу!

Жеңгей: Бақытты болыңдар! Шашу, шашу! (Шашу шашады.
Жігіттер «о, шашу, шашу!» десіп, шашу тереді).
Қарағыз: Қайдағы шашу? Шашу емес, бұл зорлап алып қашу!
Әпкетайлар-ай, әйелсіздер ғой, анасыздар ғой, мені аяңыздаршы!

Түсініңіздерші! Мен өз еркіммен келгем жоқ! Мен бұл кісілерді
мүлде танымаймын да! (Айбатша әйелдерге дем беріп, бірдеме
десеңдерші дегендей ымдайды. Жігіттер үнсіз тыңдайды).

Аңғал: Саспаңыз, сізді ұмытпаймыз. Тамақ апарып тұрамыз...
Калбаса-малбаса, шай-май, шылым-мылым, анау-мынау... Мен
білемін не керек екенін, кезінде біраз отырып шыққанмын, жылқы
ұрлап...

Саңғал: Қайдағы жылқы-әй! Жұрттың адасып кеткен бұзау,
торпағын ұрлап сатып сотталып едің ғой!
Аңғал: Сен де қырық жылғыны ұмытпайды екенсің!
Доңғал: Әй, жігіттер, осымен бәрін доғарайық та, зытайық

аман-сауымызда! Әйда, кеттік! (Жігіттер кетеді. Амалы құрыған
Айбатшаның үні өшіп, олардың соңынан «тоқтаңдар, қайда кет-
тіңдер?» дегендей екі қолын созып, ақырын басып, шығып кетпек
болады. Қарағыз жалғыз қалған Айбатшаға айбат шегіп, қол-

аяғын тарбитып, ұрып жығатындай, көзін шұқып алатындай
қимылдар жасап, жолын бөгеп, бұрышқа әкеп тығады. Қолдарын
оңды-солды сермеп, Айбатшаның көз алдынан зу-зу еткізеді).
Қарағыз: Ои дзукимен ойып түсірейін бе, гияку дзукимен сой-

ып түсірейін бе! (Айнала жүріп, аяғымен ауаны теуіп).
Қайдасың иоко гери кекомиым,
Бір тепсем шайқалады, көке, миың.
Бірақ та байбатшада ми болмайды,

Ондайды ойландыру өте қиын!
(Айбатшаға тиер-тиместей ғып аяқпен теуіп-теуіп қояды).
Ап чаги! Йоп чаги! (Тұра қалып, көзіне көзін қадап). Син-вадза-
тай! Аруақ!

Оның қаһарлы қимылдарына ілесе алмай, амалы құрыған Ай-
батша қайраттанып: «Қи, ай!» деп бақырып, оңды-солды соққы-
лар жасайды. Қарағыз оп-оңай жалтарып кетеді. Айбатша ашық
қалған кезде саусақтарының ұшымен кеңірдекке «найза соққы» –

нуките жасайтындай болған Қарағыз соңғы сәтте ұрмай, тек
саусақ ұшымен кеңірдектегі жанды нүктесін баса қояды. Айбат-
ша сылқ етіп отыра кетеді. Қарағыз оны қапқа тығып жіберіп,
аузын тас қылып байлап тастайды.

Қыз «Уһ!» – деп, төсекке отырып, жан-жағына қарайды.
Сәлден кейін қап қозғала бастайды. Қарағыз соткасымен смс жі-
береді.
Айбатша: Әй, қыз, босат енді, болды!

Қарағыз: Босатпаймын, мырза! Туысқандарым полициямен
келгенше, осылай отыра тұр! Қапқа түскен қалай екен, мырза!
Көрден гөрі кеңірек шығар? Тұншығып кетпессің! Әңгімелесуге
рұқсат, әсіресе, мынадай роман-н-тиш-ш-ний түнде қаптан шық-

қан Қарағызға қапта отырып махаббат туралы серенада айтсаң,
тіпті тамаша болар еді!
Айбатша: Қап, сені ме! Әй, қыз... (Есіктің қоңырауы шарыл-
дайды. Айбатшаның үні өшеді).

Қарағыз: Бұл кім?
Серкен: Ашыңыз, полиция! (Қарағыз ашады. Қап домалап,
бұрышқа қарай қашып барып, қозғалмай жатып қалады. Бетін
қара шүберекпен перделеп алған Серкен кіреді). Маған Қарағыз

керек!
Қарағыз: Мен Қарағыз! (Көз қиығымен қапты көрсетеді).
Серкен (түсінгенін білдіріп, басын изеп, қатты дауыстап):
Мені полковник Қоспанов жіберді! Жиенім Қарағыздың жағдайын

біліп кел, егер де көмек керек болса, таң ата он машина ОМОН-
мен келіп, ойран-ботқасын шығарамын деді!
Қарағыз: Рахмет, бірақ әзірше бәрі дұрыс сияқты. Нағашыма
сәлем айтыңыз, таңертең өзім збандаймын. Алда-жалда менен ха-

бар болмаса, таңғы тоғызда төбесінен түссін де, түгін қалдырмай
талқандай берсін! КНБ-дағы көкеме, соттағы тәтеме, әкімдіктегі
әпкеме, теледегі бөлеме де ескертіп, бәрі жиылып бір-ақ келсін!
Серкен: Құп болады! (Кетеді).

Қарағыз: Көріскенше күн жақсы! (Есікті жабады). Ал, Ай-
батша Байбатшаев, таң атқанша ойланып-толғанып алыңыз! Бүгін-
гі таң не біздің жұбайлық өміріміздің алғашқы жарқын таңы болып
атады, не сенің бостандықтағы өміріңнің ақырғы таңы болып ата-

ды! Нағашым сені осы қаппен сүйреп апарып карцерге бір-ақ ты-
ғады, көр де тұр! Тағдырыңды өзің таңда!
Айбатша: Оны көрерміз әлі!
Қарағыз (төсекке шалқасынан түсіп жатады): Көрсек кө-

рерміз!
Айбатша (сәлден кейін): Әй, Қарағыз, кел бері... келісейік!
Қарағыз: Өзің кел, керек болса!
Айбатша (қап орғып-орғып, Қарағызға жақындап келеді):

Жарайды, мен сені тоқалдыққа алсам ала салайын! (Қарағыз басын
көтеріп отырады). Тек айқай-шудың керегі жоқ!
Қарағыз: Жа-а-рай-ды! Ойланып көруге болады! (Жымыңдап,
билей басып-барып, қапты құшақтап, басынан сипайды. Қаптағы

Үшінші көрініс
Арада бірнеше ай өткен. Серкен мен Меңсұлу оңаша сырласып
отыр.
Серкен: Таптым деп қуанып ем қыз ғажабын,

Жүректен саған арнап жыр жазамын.
Күн-түні есіл дертім бір өзіңде,
Сағымнан, самалдан да қызғанамын.
Өзің деп үздіккелі үш ай өтті,

Бола ма, болмай ма әлде бір жауабың!
Меңсұлу, сенсің ең сұлу,
Бар ма екен саған тең сұлу,
Сен сұлу мына дүниеде,

Сені сүйген мен сұлу!
Меңсұлу: Тез ғашық болып, тез үйленген жұп ретінде Гиннес-
тің рекордтар кітабына кірейік дегенің есіңде ме?
Серкен: Ал?

Меңсұлу: Ал енді тез ғашық болып, бірақ, ең кеш қосылған
жұп ретінде кірсек ше ол кітапқа?!
Серкен: Меңсұлу!? \Құшақтауға ыңғайланады.\
Меңсұлу: Сабыр, сабыр, супер Серкен! Қозы Көрпешім, Тазы

Серкешім! Жұртқа әйел тауып бергенде кереметсің, сол өнеріңді
өзіңнен аяйсың ба? Сырсандықтың сиқырлы кілтін таба алмай
жүрсің ау!
Сол кезде самбырлап Қарағыз келеді. Малынып киінген, ал-

тын, күміс, гауһарларды жарқыратып, салпылдатып тағып ал-
ған. Мүлде өзгерген. Баяғы мұғалима емес, нағыз бай келіншек
болған. Шұрқырасып амандасады.
Қарағыз: Сә-ле-м бердік бүгінгі мөлдір махаббат әлеміне!

Серкен, Меңсұлу (жарыса, шаттанып): О-о, сәлем! Халың
қалай, Қарағыз?
Қарағыз: Халды көріп тұрсыңдар ғой... (Жеңіл, әсем қимыл-
мен, мода көрсеткендей өзінің үсті-басын бір көрсетіп шығады).

Айтпақшы, мен қазір Қарағыз емес, Каролинамын! О-о, менің Ка-
ролинам, менің королевам деп, Айбатшаның қойып жүрген аты
ғой! Бәтшағардың шығармайтыны жоқ!
Серкен: Мә-ә, күштісіңдер ғой!

Қарағыз: Күшті болғанда қандай!
Серкен: Тоқал деп тұқыртпаса жараған екен!

Қарағыз: Мында елу мың! Елу мың доллар! Менің қалың ма-
лым!
Серкен: Ур-ря! Ур-ря! Рахмет, рахмет, Каролина!
Серкен Қарағыздан чекті алып, төбесіне көтеріп, шаттана

билейді. Күйіп кеткен Меңсұлу: «Серкен!» деп айғайлап жібереді.
Серкен қолындағы чекті қайда тығарын білмей сасқалақтап қа-
лады. Қарағыз мен жеңдім дегендей тәкаппарлана қарайды. Мең-
сұлудың жан дүниесі астан-кестең болып, сең соққандай сенделіп

тұрады.
Меңсұлу: Серкен! Мұның қалай? Сен де осындай ма едің!?
(Ренжіп, үнсіз айыптап, екеуіне тесіле қарап тұрады).
Қарағыз (оның көзқарасынан тіксініп): Апырай, не болды

сонша?
Серкен: «Заманың түлкі болса, тазы боп шал» деген атам қа-
зақ! Ал мен, заманың түлкі болса, сен де түлкі болып құбыл, кү-
ніңді көр деймін!

Қарағыз: Онда тұрған не бар екен? Егер де бәріміз сен сияқты
таза боламыз деп, ештемеге араласпай, тасқа шыққан ешкі құсап
селтиіп тұра берсек, түкке де қолымыз жетпес еді!
Меңсұлу (қатты толқып): Сонда бізде ешқандай да шынайы

қасиет қалмағаны ма? Амал не, сен мені түсінбепсің, Серкен! Ата-
ларымыз андай болған, мұндай болған деп, күмпілдегенде сондай-
мыз... Ал, өзіміз қандаймыз?! (Ақырын-ақырын алыстай береді.
Серкен соңынан бір аттап, екі аттап ілесуге айналады).

Қарағыз: Тоқта, тоқта, Меңсұлу! (Меңсұлу алыстай береді).
Өй, сен жындымысың?!
Меңсұлу: Мүмкін... Мүмкін, мен жынды шығармын... Сендер-
дің сау болғанда жеткен жерлерің осы ма?! Одан да жынды болға-

ным жақсы! Ал, иә, не істейсіңдер маған, жындымын мен осын-
дай! Жындымын, жындымын! (Алыстап, айналып кете береді.
Серкен жолында тұрған Қарағызға чекті ұстата салып, Меңсұ-
лудың соңынан «Меңсұлу! Меңсұлу!» деп, шыр айнала жүгіреді).

Қарағыз: Не боп кеткен мына заман? Адамдарға не болған?
Кім сау, кім жынды!? (Қолын бір-ақ сермеп, чекті сөмкесіне са-
лып, кете береді). Түк түсінсем бұйырмасын!
Серкен Меңсұлудың соңынан шыр айнала жүгіріп жүр. Оның

«Меңсұлу! Меңсұлу! Бәрінен де сен сұлу!» деген жанайқайы әуеде
жаңғырып тұрады.
Соңы.

Қатысушылар:
Омпи – бай кәсіпкер, 35-терде.
Эля – әйелі, 25-терде.
Қомпи – бай кәсіпкер, 35-терде.

Дуня – әйелі, 25-терде.
Тампық – орташа кәсіпкер, 40-тарда.
Анти – 40-тарда, шетелдік жұмбақ адам.
Алаяқ – 30-дарда.

Саудагер – аукцион сатушысы, 30-дарда.
Көрермен – 40-тарда.
Сатушы – Раритет дүкенінің иесі, 50-лерде.
Телефондағы диктор қыз.

Телефондағы диктор жігіт.
Оқиға 2000 жылдары өтеді.

Бірінші көрініс. Арбау
Омпидың үйі. Бай мен Эля әңгімелесіп отыр.
Эля: Дуня звондады. Біраз жаңалықты содан естіп, қарық боп
қалдым. Телевизор қарауға қол тие бермейді, осы Дуня рахат бол-

ды, аузы тола ақпарат! А десе ақтармайтыны жоқ, үйіп-төге сала-
ды ғой шіркін!
Омпи: Әйелдердің аузы сутегін архив десейші! Бұл Дуняның
бұл дүниеде білмейтіні жоқ шығар! Дүниекүл деген атының өзі

айтып тұрған жоқ па!?
Эля: Дүниекүл?! Оның шын аты солай ма еді?! Қарай гөр өзін,
ата-анасының қойған атын місе тұтпай, өзіне-өзі ат қойып алға-
нын! Дуня емес, дур-ря деп атау керек еді біржола!

Омпи: Ештеңе жоқ! Сен де жүрсің ғой, әп-әдемі Еңліктің ор-
нына Эля боп.
Эля: Ой, Омпиым менің, томпиым менің! Қайдағыны ұмыт-
пайды екенсің! Мен Еңлік атынан қашпаймын, бірақ біздің элитада

ондай ескілікті есімдер ерсі көрінеді! Есте қалмайды, тіпті, көп
достарымыздың Еңлік деуге ң-ға тілдері де келмейді. Ал, Эля де-
сең қандай жарасымды әрі әуезді! Сен де жүрсің ғой, оп-оңды Оң-
талап атыңды Омпиға ауыстырып!

Омпи: Омпи емес, Омпа, Омпанио! Қоңқабайды біз Қомпи деп
кеткен соң, ол да маған ерегісіп, Омпи деп шығарып алыпты! Оң-
талап деп ң-ға тілі келмей бұратылып тұрғаннан да, Омпа, Омпа-
нио әндеткен қандай әдемі – жұмбақ шетелдік ат сияқты!

Эля: Иә, Омпанио, Омпи – Томпи! Саған еліктесем айып па?!
Омпи: Ал, мейлің, Еңліксің бе, Элясың ба, маған бәрібір! Со-
дан сенің мазмұның өзгере қоймас! Жә, сонымен дүниеде не боп
жатыр дейді Дүниекүл?

Эля: Жақын арада біздің қалада бір үлкен аукцион өткелі жа-
тыр дейді!
Омпи: Аукцион? Оның несі жаңалық?
Эля: Аукцион болғанда да бұл бір айрықша аукцион дейді! Бү-

кіл әлемдік статусы бар көрінеді. Жарнамасы жер-жаһанға жай-
ылып жатыр екен қазірден! Оған қатысқандардың аты-жөндері
хатталып, шотталып, халықаралық дәрежеге, мемлекетаралық
мәртебеге ие болады дейді!

Омпи: Апырай, ә!?
Эля: Ал жеңімпаздың жөні мүлде бөлек! Оның атақ-даңқы ша-
рықтап, барлық бәсекелестерін басып озған алпауыт ретінде әлем-
дегі ең бай адамдардың тізіміне енеді екен!

Омпи: О-о, мынауың шынында керемет екен! Ал сонда, мұн-
дай саудаға түсіп жатқан ғаламатыңыз не нәрсе?
Эля масайрап, үлкен, жап-жалпақ ұялы телефонын қосады.
Омпи қызыға тыңдайды. Даңғыр-дұңғыр музыка ойнайды. Диктор

қыз саңқылдап қоя береді.
Телефондағы диктор қыз: Сенсация! Сенсация! Сіз әйгілі
Мона Лизаның түпнұсқасын алғыңыз келе ме? Иә, бұл мүмкін
емес әрине! Бірақ сіз өкінбеңіз! Мона Лиза болмаса, Нова Лиза

бар! Иә, иә, Нова Лиза! Нова Лиза! Бүкіләлемдік көркемөнер тари-
хындағы керемет жаңалық! Тыңдаңыздар, тыңдаңыздар! Внима-
ние! Внимание! Ахтунг! Ахтунг! Барлық ақпарат құралдары мен
интернеттің бүгінгі күнгі басты тақырыбы да осы! Әлеуметтік же-

лілерде қызу пікірталас тудырып жатқан оқиғаға назар салыңыз-
дар! Сенсация! Сенсация! Әлемдегі білікті мамандар бір ауыздан
таңғажайып құбылыс деп бағалаған Нова Лиза картинасы таяуда
аукционда сатылайын деп жатыр!

Эля: Жане-е-ем! Жән, жән, жөн, жөн!
Омпи: Жүң-жүң демесең болды бір күні!
Эля: Жаңағы Нова Лиза дегенді айтамын да... Сонша қызығып
қалғандайсыз... менен де қызық па сізге сол сурет!?

Омпи: Жоға... Сенсация деген соң... Әншейін әуестік қой...
Эля: А бірақ, барып қарауға болмай ма... қызық үшін! Егер
айтқандарының оннан бірі рас болса, онша жаман болмағаны ғой,
ә, жән-жән-жәнім! Және де қаладағы буржуйлардың біразы бара-

тын шығар... тіпті, саудаласулары да мүмкін ғой, ә? Бір бас қосып
қаламыз, әрі мықтылардың мүйіздескендерін де тамашалап, көңіл
көтеріп қайтпаймыз ба!?
Эля: Барсақ барайық, иә, қызық үшін! (Жұмсақ басып, Алаяқ

келеді).
Алаяқ: Қалай, естіп жатсыздар ма сенсациялық жаңалықты!?
Омпи: Иә, бір сурет саудаға шығып, жұрттың бәрін есінен
тандырып жатыр дей ме, немене?!

Алаяқ: Керемет сурет! Мона Лиза болмаса да, Нова Лиза атан-
ған ғаламат! Нова Лиза, яғни жаңа заманның Лизасы! Масқара шу
боп жатыр... Ел аузында Мона... тойыс, Нова Лиза! Байы бар, бай-
шыкеші мен байсымағы бар... осы суретті қайтсек те сатып аламыз

Екінші көрініс. Азғыру
Эляның телефоны шырылдайды.
Эля мен Қомпидың әйелі Дуня телефонмен сөйлеседі.
Эля: Әлөу!

Дуня: Хэлоу, Элочка!
Эля: Сәлем, Дуняша!
Дуня: Эляжан, біз аукционға баратын болдық!
Эля: Біз де барамыз ба деп отырмыз... қызығын көрмекке!

Дуня: Ал біз Нова Лизаны аламыз ба деп отырмыз!
Эля: А-а!? Солай ма?
Дуня: Солай! Біздің үйдің үшінші қабатындағы үлкен залды
білесің ғой, соның төр жақтағы қабырғасы бос тұр. Біртүрлі көрі-

неді екен! Соған әлемдік шедевр атанған суретті іліп қойсақ қай-
теді деп, Компанио – Қомпи қатты қопаңдап отыр!
Эля: Ал, сен қалай ойлайсың?

Дуня: Дуня қашанда дұрыс ойлайды ғой! Қомпи қай жаққа қа-
рап қоңқ етсе болды, Дуняша сол жаққа қолқ ете түседі! Және де
ол суретті жеңіп алсақ, бірнеше жағынан тиімді болатын түрі бар.
Біріншіден, эстетика! Үйге келген жоғары мәртебелі меймандар

Нова Лизаны көріп, ауыздарының суы құрып мақтайды. Суретті
ғана емес, осындай жаңа эстетикалық құбылысты қапысыз таңда-
ған Компанионың ой-өрісінің кеңдігін мақтайды! Аяғында, Қом-
пиға сондай суретті алдырған менің, яғни Дуняның дүниетанымын

дүниеге сыйғызбай мадақтайды!
Эля: А-а?! Айтпақшы, жаңа эстетика дегенді қалай түсінесің?
Дуня: Не түсінетіні бар оның? Жаңа эстетика – жалаңаш эсте-
тика, яғни, жалаңаш адам денесінің, әсіресе, сұлу әйел мүсінінің

әдеп пердесін сыпырып тастап, эротикалық салтанат құруы!
Эля: Бұл енді даулы мәселе! Әдемілікке әдепсіздік жараспай-
тын сияқты!
Дуня: Бірақ, бүкіл әлем басқаша ойлайды! Жер-жаһан тыр жа-

лаңаш шешініп тастаған қазір! Жарайды, бұл бұлай тұрсын. Екін-
шіден, Нова Лизаның құны келешекте шарықтап өсетіні сөзсіз!
Сондықтан, бұл сурет кез келген банк салымынан сан мәрте тиімді
деген сөз!

(Омпи кіріп келеді).
Эля: Иә, сенің таппайтының жоқ әйтеуір! Жақсы онда, ертең
аукционда кездескенше!
Дуня: О кей!

Омпи: Тағы да сол аукционның әуені ме?
Эля (телефонды сөндіріп): Дуня ғой баяғы.
Омпи: Иә, не дейді дүниелік ақпарат агенттігі Дүниекүл?!
Эля: Дүниекүл: «Дүние күйіп кетсе де ертең аукционда Ком-

панио – Қомпи бәрін жеңіп шығып, Нова Лизаны үйіміздің төріне
іліп қоямыз!» – дейді.
Омпи: Ә-ә, солай ма? Оған көздері анық жете ме екен?!
Эля: Нова Лиза Тампықтың төрінде шырайланып тұрса, қалай

тыныш ұйықтайсың? Қомпидың қабырғасында арайланып тұрса,
қайтіп шыдайсың?! Ондай әлемдік деңгейдегі өнер туындысы тек
қана ең озық, ең бай адамның үйінде ғана тұруға тиісті! Ондай
адам бар ма біздің қалада?! Әрине, бар! Ол кім? Тек қана сен, Ом-

панио, Омпа!
Омпи: Омпанио – Омпа! Тамтық пен Қомпидың омпа-
томпасын шығармасам, Омпанио болмай кетейін!

Эля: Жән, жән, жән-нем! Әлемдік атақ-даңқ пен құрметке тек
сен ғана лайықсың! Тек сен ғана!
Омпи: Және сен, жән, жән, жән-е-емм!

Саудагер: О-о! Тампекең жарады! Жиырма мың, бір! Қане,
Тампықтан асатындарың бар ма? Жиырма мың, екі!
Қомпи: Отыз мың! (Жұртшылық қызына бастайды, әсіресе
екі әйел мен көрермен, алаяқ айрықша белсеніп, қиқу салады. «О-

о!» «Охо!» «Ой, азамат, жарайсың!», «Пай-пай!» «Паһ, шіркін!»
«Ой, ерің!» десіп, елеурей түседі).
Тампық: Қырық мың! Жұрт шу ете түседі.
Көрермен: Мә, мына Тампығың тымпиып жүріп, тындыратын

шығар бәрін де!
Саудагер: Қырық мың доллар, бір! Қырық мың, екі!
Көрермен: Әкетті Тампық! Әй, жарайсың, ер екенсің! Қом-
пиып жүргендерді бір тоңқ еткізетін болдың-ау, сірә!

Қомпи (қаны қызып, айналасына, әсіресе Омпиға қоқилана қа-
рап): Елу мың доллар!
Саудагер: Елу мың доллар, бір! Қане, кім бар!?
Тампық: Елу екі мың!

Қомпи: Алпыс мың!
Тампық: Алпыс бір мың!
Қомпи: Жетпіс мың!
Тампық: Мен пас!

Көрермен: Ойбай-ау, Тампық-ау, не тантып тұрсың? Тайқып
кеткенің бе, тайталаспай жатып!
Тампық: Тоқтайтын жерде тоқтай білмейтін таңқылбайлардың
таңы айырылып, тамтығы қалмайтынын тарих талай көрсеткен!

Жансыз суретке бергенше, өз әйеліме апарып бергенім артық!
Мен пас!
Саудагер: Жетпіс мың доллар! Бір!
Алаяқ: Қап! Әттеген-ай! Қомпиға Тампықтың төтеп бере ал-

майтыны әу бастан белгілі ғой! Бірақ, бір азамат шығар-ау, Қомпи-
ға майдан берер-ау деп едік... Ешкім шықпағаны ма шынымен!?
Саудагер: Жетпіс мың доллар! Екі! Ал, қане, бар ма бәсекеге
қабілетті қара нарлар!?

(Алаяқ, Эля, бәрі Омпиға қарайды ақырын. Омпидың беті бүлк
етпей отыра береді).
Анти: Сексен мың доллар!
(Жұрттың бәрі жым болып, жалт бұрылып, жұмбақ шетел-

дік байға қарайды. Үнсіз қалады бір ауық).
Саудагер: Пау дегенің! Міне, қызық енді басталды! Кесек ту-
рап, тұтас жұтып үйренген кісінің ісі ғой бұл! Сексен мың, бір!
Алаяқ: Қане, қане, Қомпекең не дер екен бұған!

Дуня: Ну, Компанио, за компанию!
Саудагер: Сексен мың, екі!
Алаяқ: Қомпеке, төбеден томп еткізіңіз... тоңқалаң асатындай
қылып...

Қомпи: Тоқсан мың!
Саудагер: Тоқсан мың, бір!
Көрермен: Е-е, бәсе! Өстіп айламен іштен шалмасаң, мына
альбионның алпауыты алдырмас!

Саудагер: Тоқсан мың, екі! Ал, қане, кімің бар енді!?
Анти: Жүз мың!
(Жұрт тым-тырыс боп қалады.)
Саудагер: Жүз мың, бір!

(Жұрт Қомпиға қарайды).
Саудагер: Жүз мың, екі!
Қомпи: Жүз он мың!
Көрермен: Пау дегенің! Қомпидың атасы Томпи жарықтық қар-

тшы болған... түнімен ұтылып отырып, таң алдында сыпырып ала-
тын! Томпидың қолы таң ата жүреді деген сөз содан қалған! Жарай-
сың, «атадан ұл тумай ма, атаның жолын қумай ма» деген осы!
Саудагер: Жүз он мың, бір!

Анти: Жүз жиырма бес мың!
Қомпи: Жүз елу мың доллар!
Саудагер: Жүз елу мың, бір!
Алаяқ: Қатырды деген осы! Қомпекеңнің даңқы кететін болды

ертең дүниенің төрт тарабына!
Саудагер: Жүз елу мың, екі!
Анти: Жүз жетпіс бес мың!
Саудагер: Жүз жетпіс бес мың, бір! Жүз жетпіс бес мың, екі!

(Қомпи үндемей қалады).
Омпи (Қомпиға мысқылдай бір қарап): Екі жүз мың!
Эля: Омпа!
Дуня: Омпи против Қомпи!?

Саудагер: Екі жүз мың доллар! Бір!
Дуня: Ну, Компанио, Комби! Даешь комбинацию!
Қомпи (Омпиға ерегісе бір қарап, көрерміз дегендей қолын ер-
беңдетіп): Екі жүз жиырма бес мың!