ӘОЖ 94

КБЖ 63.3

Д16

ІSBN 978-601-7943-49-3

ІSBN 978-601-7943-50-9

ӘОЖ 94

КБЖ 63.3

ІSBN 978-601-7943-49-3

ІSBN 978-601-7943-50-9

...Біздің мақсатымыз айқын, бағытымыз белгілі, ол – әлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына қосылу.

Мақсатқа жету үшін біздің санамыз ісімізден озып жүруі, яғни одан бұрын жаңғырып отыруы тиіс. Бұл саяси және экономикалық жаңғыруларды толықтырып қана қоймай, олардың өзегіне айналады.

Біз алдағы бірнеше жылда гуманитарлық білімнің барлық бағыттары бо­йынша әлемдегі ең жақсы 100 оқулықты әртүрлі тілден қазақ тіліне аударып, жастарға дүниежүзіндегі таңдаулы үлгілердің негізінде білім алуға мүмкіндік жасаймыз.

Жаңа мамандар ашықтық, прагматизм мен бәсекелестікке қабілет сияқ­ты сананы жаңғыртудың негізгі қағидаларын қоғамда орнық­тыратын басты күшке айналады. Осылайша болашақтың негізі білім ордаларының аудиторияларында қаланады...

Қазақстан Республикасының Президенті

Н.Ә.Назарбаевтың

«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты еңбегінен

LEARNSMART-пен ТЕРЕҢІРЕК ҮЙРЕН

LearnSmart – тақырыпқа қатысты сұрақтар қоя отырып, студенттер оқу материалын қаншалықты терең меңгергенін анықтайтын оқыту жүйесі. LearnSmart студент түсіне алмаған ұғымдарды анықтап, жеке оқу жоспарында қайтара оқытады. LearnSmart студентті сабаққа алдын ала дайындайды.

CRІTІCALMІSSІONS-пен СЫНИ ОЙЛА

CrіtіcalMіssіons – студенттерді тарихи өзгерістердің бел ортасына жетелейді. Студенттер негізгі тарихи оқиғалардың дереккөздерін оқып, талдау жасайды, карталар мен уақыт аясындағы оқиғаны сараптайды және нұсқаулар жазады. Әр тарихи оқиғаға саяхаттап келген студент бүгінгі заман көзімен талдау жасап, тарихшы сияқты ойланып үйренеді.

CONNECT HІSTORY-мен ЖЫЛДАМЫРАҚ ИГЕР

Connect Hіstory – инновациялық бейімді технология. Студенттер мен оқытушылардың мақсаттарын ұштастыра отырып, оларға аз уақытта көп материалды игеруге мүмкіндік береді. Бұл студенттерді пәнге қызықтырады да, сабаққа тыңғылықты дайындалуға, пікірталастарға араласуға мүмкіндік береді, шәкірттердің оқу үлгерімі жақсарады.

MHCAMPUS-пен ОҢАЙ ТАП

MHCampus арқылы цифрлық құжаттарды жылдам алуға болады. Бұл интеграция студенттер мен оқытушының бірлесе жұмыс істеп, күрделі тарауларды бірге талқылауына мүмкіндік береді. MHCampus студенттердің оқу нәтижелері мен дүниежүзі тарихы пәнінің басты мақсатын жетілдіруге көмектеседі деп сенеміз.

«Адамзат тарихын жаһандық ауқымда қарастыратын дүниежүзі тарихының негізгі кітабы осы дер едім. «Панорама» адамзаттың бастан өткенін талдап, кешенді түрде зерттейді».

ІІІ Эдмунд Берк, Калифорния университеті, Санта Круз

«Нақты бір аймақтағы нақты адамдар жайлы індете зерттеу арқылы дүниежүзіндегі байланыстарды шебер сипаттаған авторлар «Панорамада» дүниежүзі тарихын жаңа көзқараспен жазған. Әдетте дүниежүзі тарихының көлеңкесінде қалып қоятын Африкадағы халықтарға авторлардың ерекше көңіл бөлуі жаһан тарихшылары мен студенттердің тарихи көзқарастарын қалыптастыруға жол ашады деп сенемін».

Ричард Уорнер, Вабаш колледжі

«Ғажап кітап. Данн мен Митчеллдің сараптамалық талдау шеберлігі мен дүниежүзі тарихын оқытудағы жылдар бойы жинаған тәжірибесі кітаптан бірден байқалады. Дүниежүзі тарихын оқытып жүрген біз осы салада үлкен тәжірибесі бар ғалымдар жасаған озық оқулықтың қолымызға тигеніне қуанамыз».

Элен Кэри, Сент-Джонс университеті

«Интеллектуалды, пайдалы, дүниежүзі атауына әбден лайық тарих кітабын енді ғана тапқан сияқтымын. Оқуға жеңіл, дүниежүзі тарихын тұтас қамтыған, айқын сараптамалық оқулық. Кітаптың экологиялық сипатын қатты ұнаттым».

Филлис Джестис, Чарльстон колледжі

«Бір-біріне жалғасқан дәуірлердің салыстырмалы құрылымы – «Панораманың» басты ерекшелігі. XV ғасыр аяғында адамдар арасында тығыз қарым-қатынас басталғанға дейінгі уақыт келбеті де айқын көрінеді. Америка мен Мұхит аралдарындағы оқшау қоғамдардың және Афроеуразиядағы бәсекеге қабілетті мәдениеттердің түп тамыры да кітапта анық жазылған. «Панорама» адамзаттың қарым-қатынасын бірізді және әсерлі түрде талдайды.

Райан Томпсон, Кливленд штатының колледжі

«Студенттер оқиғалар ретін ұғынғысы келеді, бірақ тарих көбіне қат-қабат мерзімді тізбекке ұқсап кетеді. Панорама форматы – дүниежүзіндегі мәселелер мен ауқымды тақырыптарды меңгеруге жеңіл, хронология арқылы өткенді ұғынуға көмектеседі. Сонымен қатар бұрыннан білетін мысалдарды студенттердің есіне қайта түсіріп отырады».

Эрика Бисахер, Уоршестер мемлекеттік университеті

«Дүниежүзі тарихынан дәріс оқуға ынталандыратын, ақылға қонымды кітап! «Панорама» климат және география мәселелеріне де терең үңіліп, жаңашыл әдістер ұсынады».

Брайан Блэк, Пенсильвания мемлекеттік университеті, Алтуна

АВТОРЛАР

МАЗМҰНЫ

16

17

18

19

АЛТЫНШЫ БӨЛІМ

20

21

22

23

ЖЕТІНШІ БӨЛІМ

24

ҰЛЫ СОҒЫС

25

26

27

28

PANORAMA: ДҮНИЕЖҮЗІ ТАРИХЫНА ЖАҢА КӨЗҚАРАС

16

Афроеуразия сауда желісіндегі өзгерістер

Еуразия мен Солтүстік Африкадағы бір жарым ғасырға созылған қара өлім және қайталанбалы оба жұқпалы індеттері халық санының кемуіне себеп болған кезеңінен өткен соң, шамамен 1450 жылдардан бастап, Афроеуразияда халық саны қайта өсе бастады. Аймақта оба індеті бәсеңдеп, Еуразияның солтүстік ендігі уақытша жылынып, маусым ұзара түсті. Сондықтан қоршаған орта жағдайы жақсарып, азық-түлік өнімдерін өндіру ісі артып, Қытай, Оңтүстік Азия және Еуропада халық саны өсті. Афроеуразиялықтардың 90 пайызы ауылда тұрғанына қарамастан, қала саны өсіп, көбейді. Экономикалық өндіріс, сауда, халықтардың шоғырлануы және урбанизация орталығы Азия болды. Кейбір мәліметтер бойынша, 1450 жылы Афроеуразияның 25 ірі қаласының он жетісі Азияда орналасты. Олардың төртеуі еуропалық мұсылмандар билеген аумаққа шоғырланды. Қалған төртеуі христиандық Еуропаға тиесілі болды2.

Ішкі Еуразия даласымен Жібек жолы арқылы өтетін керуен жолы XV ғасыр соңына дейін гүлденді, алайда теңіз жолдары арқылы әлдеқайда ауқымды тауарларды тасу мүмкіндігі туды. Тасымал мол болған сауда жүйесі Оңтүстік Қытай теңізін, Бенгал шығанағын және Араб теңізін байланыстырды. Жібек, дәмдеуіш, апиын, хош иісті май, асыл тас және керамика ыдыс сияқты әсем бұйымдармен қатар, ағаш, күріш, тұз және арзан мата іспетті, күнделікті өмірге қажет тауарларды да тасымалдады. Оңтүстік теңіздегі сауда-саттықта ерлер басым болғанымен, азық-түлік, мата өндірісі әйелдер мен қыздар еңбегіне тәуелді еді. Олар күріш және басқа да азық-түлік өнімдерін өсірді, жібек пен мақта жинап, жергілікті жерлердегі базарларда сатты. XVІ ғасырдың басында Индонезияда дәмдеуіш өндіретін Молукка аралдарында тұрған португалдық лауазымды тұлға Антонио Гальвао «Қыздары көп адамның дәулеті артқанын»3 байқаған екен.

Қытайлық сауда торабы. XV ғасырда Оңтүстік теңіздегі сауда-саттық алаңына айналған айлақтар, бағыттар және адамдардың тыныс-тіршілігіне елеулі өзгерістер ене бастады. 1433 жылы Қытайдағы Мин империясының үкіметі алдыңғы үш онжылдықта Батыстағы Қызыл теңіз бен Шығыс Африка жағалаулары сияқты өте шалғай аймақтарға жеткен (15-тарауды қараңыз) ірі теңіз экспедицияларын қаржыландыруын тоқтатты. Соған қарамастан Қытай экономикасы дүниежүзіндегі ең ірі аймақтық экономика ретінде бір ғасыр бойы теңіз саудасына жалғыз өзі монополия орнатты. Қытайдың ішкі жолдары, өзендер мен каналдар жүйесі өте жоғары деңгейде дамыған болатын; қала табысы артты; жібек, фарфор және т.б. көптеген бұйым өндірісі гүлденді. Бұл өнімдердің бір бөлігі экспорт үшін жаппай өндірілді. Бай элита және ауқатты тұрғындар сән-салтанаты артқан импорттық өнімдерді қалады. Қытайдың экономиканың белсенділігі дүниежүзіне әсерін тигізгенін осы мысалдардан байқаймыз. Қытай саудагерлері мен қолөнершілері Оңтүстік Азия қалаларына жиі барып және қоныс аударып, батыста Оңтүстік Қытай теңізі мен Бенгал шығанағын байланыстыратын Малакка бұғазына дейінгі аймаққа тауарларды кемемен жеткізіп тұрды. Оңтүстік Қытай айлақтарына да әр қиырдан саудагерлер ағылды.

Оңтүстік теңіздердегі транзиттік айлақтар: Малакка. Космополиттік транзиттік теңіз айлақтары оңтүстік теңіздермен тығыз байланыс орнатты. Кейбір сауда айлақтары тіршілігінің жандануы мен құлдырауы саяси жағдайлардың өзгерісіне, сұраныс пен ұсынысқа тәуелді болды. Мәселен, XV ғасыр басында Малакка қаласы теңіз саудасының қым-қуыт орталығына айналды. Қарсылас әмірші астанадан қуып жіберген Сингапур билеушісі 1403 жылы осы айлақтың негізін қалаған еді. Малакка бұғазының ең тар өткеліндегі айлақ – Малакка қауіпсіз жерде орналасты. Айлақ көшелері көп ұзамай саудагерлерге, түрлі ұлт өкілдеріне, тілдер, діндер, дәстүрлер мен тағамдарға толды. 1512–1515 жылдары мұнда тұрған португал дәріханашысы Том Пирес бұл өңір туралы былай дейді: «Дүниежүзіндегі басқа ешбір қалада дәл осы шаһардағыдай сауда, тігіншілік дамымаған шығар; ...әр адам мың мильге созылатын қашықтықтан әртүрлі халықтар арасындағы сауда-саттық үшін Малаккаға келетін»4.

Гуджарат саудагерлері. Үндістанның солтүстік-батыс жағалауындағы мұсылман мемлекеті Гуджараттың сауда экспансиясы – XV ғасырдағы дамудың жарқын мысалы. Гуджарат билеушілері 1401 жылы Оңтүстік Азиядағы ең ірі құрлықтық империя – Дели сұлтандығынан сәтті бөлініп шықты. Бұл аймақ мақта-мата экспорты, Оңтүстік Азия мен Орталық Азиядан құрлық арқылы келетін та­уарлар есебінен гүлденді. Камбэйден және басқа айлақтардан гуджарат саудагерлері Араб теңізі арқылы айналып өтіп, шығысқа – Малаккаға жол тартатын. XVІ ғасыр басында Гуджаратта болған Том Пирес мына жайтты байқады: «Олардың халқы та­уардың сырын біледі. Олар – саудаға ұқыпты, әрі жылдам адамдар... Сатушы не хатшы болғысы келетіндер сол жақтан үйренуі қажет, себебі сауда ісі – басқаларға бөгет болмайтын ғылым іспетті»5.

Гуджарат саудагерлері Оңтүстік Азияны Шығыс Африка, Парсы шығанағы және Қызыл теңізбен байланыстырып, Араб теңізіндегі сауданы жандандыруға септігін тигізді. XVІ ғасыр басында Үнді мұхитына аттанған португал шенді тұлғасы Дуарте Барбоза, Үндістаннан батыс бағытта тауар саудасымен айналысқан мұсылман саудагерлері туралы жазған болатын. Том Питерс Оңтүстік Үндістандағы Каликут айлағынан саудагерлер «тауарларды кемеге кез келген жерге, желі оңынан соққан әрбір маусымда апару үшін тиеп алады, олардың он немесе он бесі тауарларын пайдамен сату мақсатында Қызыл теңізге, Аденге және Меккеге аттанады... Бұл тауарлар арасында бұрыш, зімбір, даршын, кардамон,.. түрлі бағалы тастар, маржандар, мускус, амбра, рауғаш, алоэ бұтасы, мақта-матаның керемет түрлері, фарфор болды»6, – деп жазады. Оның айтуынша, бұл аса бағалы тауарлар «Каирға, Каирдан Александрияға және одан ары Венецияға, содан олар біздің аймақтарға келді».

Шығысқа қызыққан еуропалықтар. XV ғасыр басында жартышар арқылы өтетін сауда жүйесінің шалғай батысында орналасқан Батыс Еуропа және Солтүстік Африка қоғамдары Үндістан, Қытай немесе орталық мұсылман жерлеріне қарағанда, халқы, қала саны аз, өндірістік экономикасы қарапайым еді. Тауардың негізгі бөлігі Батыстан Шығысқа емес, Шығыстан Батысқа ағылды. Ауқатты еуропалықтар Батыс Африкадан келген алтынға, Шығыс Азиядан келген жібекке және Индонезиядан келген дәмдеуіштерге, есірткіге және бояуларға қызықты. Алайда айырбас жүйесі бойынша қайта сатумен айналысқан саудагерлер пайда табудың қарапайым ережесін қолданды: арзанға алып, қымбатқа сатты. Демек, Батыс тауардың өндіріс құнынан әлдеқайда артық баға төлеп тұрды. Мәселен, 1400 жылдары үнді бұрышының әр тоннасын Англияда шамамен 200 фунт стерлингке сатса, теңіз кемесін жасау үшін тоннасына 2 немесе 3 фунт стерлинг жұмсады. Еуропа шеберханаларында тауарлардың алуан түрі пайда болды, мәселен, Жерорта теңізі айлақтарындағы базарларда түбіттен тоқыған киімдер, темір ыдыс және қару-жарақ сұранысқа ие болды. Еуропа саудагерлері Азия тауарларын алтын және күміс ақшаға сатып алғандықтан, сауда Азияға мол мүмкіндік берді. Аталған айырбас кең қолданысқа ие болды, өйткені не Оңтүстік Азияда, не Қытайда аталған металдардың үлкен қоры жоқ еді. Еуропалықтар Германияда, Богемияда және басқа да аймақтарда күміс өндірді. Еуропаға алтын Батыс Африкадағы Суданнан түйе керуені арқылы жетті.

Бұрыш жинап жүрген үнділер. Бұл иллюстрацияны Марко Полоның XV ғасырдағы «Әлем кереметтері кітабынан» («Book of Wonders of the World») алдық. Суретші бұрыштың дүниежүзіндегі саудасының үш фазасын бейнелегеніне назар аударыңыз: жинау, базарға тасымалдау және сауда айырбасы. Суретші осы үш фазаны бір мезгілде неге көрсетті деп ойлайсыз?

1350 жылдардан бастап шамамен бір жарым ғасыр уақыт бұрын құрлық арқылы Италия және Еуропа саудагерлерінің шағын тобы Ирак, Иран, Үндістан, тіпті Қытайға саяхат жасады. Марко Поло (1254–1324) – Шығыс Азияға барып, қайтып оралған венециялықтар тобында болған жиһанкез. Үнді мұхитына билігін жүргізген Моңғол империясының әміршілері, кейбір мұсылман және будда билеушілері сауда-саттық жүргізу мақсатында кез келген ұлт өкілдеріне өз иелігіндегі жерлерге келуге рұқсат берді, бұл саудагерлер Шығысқа бару мүмкіндігін құр жібермеді. Сол себепті батысеуропалықтар трансжартышар жүйесі туралы білімді игеріп, осы арқылы аталған аймақтарға ұмтылды.

Алайда саяси жағдай өзгерді. Парсыны билеген Моңғол империясы 1335 жылы құлады, билеушілер мұсылмандар франктер деп атаған батысеуропалықтардың елге келуі жергілікті сауда тораптарына зиянын тигізеді деп қауіптенді. Мәмлүктер сұлтандығы деген атпен белгілі Мысырдағы мұсылман әскери мемлекеті венециялықтарға Александрия айлағына ғана кіруге рұқсат берді, ал Ніл өзені мен Қызыл теңізге кемемен шығуға тыйым салды. 1453 жылы Осман түріктерінің әскері Константинопольді басып алып, христиандық Византия империясын талқандап, Қара теңіз бен Жерорта теңізі арасындағы теңіз өткелін бақылауға алды (15-тарауды қараңыз). Осман империясының сұлтаны ІІ Мехмед (1444–1446 және 1451–1481 жылдары билік құрды) алғашында еуропалық саудагерлердің Эгей айлақтарына келіп-кетуіне рұқсат берген еді. Алайда XVІ ғасырда сауда қарым-қатынасы бұзылды. Осман империясы Венеция мен Жерорта теңізіндегі аралдарда басымдық үшін соғыс жүргізіп, генуялық саудагерлерге Қара теңіздегі айлақтар есігі жабылды. Осының кесірінен Жерорта теңізінің шығысындағы Италия саудасы әлсіреді. Сонымен қатар, XVІ ғасыр басында түрік әскерлері Оңтүстік Иракты, Мысырды да басып алып, ендігіде Үнді мұхитына әскери-теңіз кемелерін жібере бастады.

Шығыс Атлантика өңірі

XV ғасырда аграрлық халқы тығыз орналасқан үш кластер Атлант мұхитымен бетпе-бет келді. Шығыс Атлантика шекаралары (16.2-картаны қараңыз) бо­йындағы бірінші кластер – Британ аралдарынан Сахара шөліне дейін, оңтүстіктен солтүстікке созылды. Екінші кластер – Шығыс Атлантика өңірі арқылы өтетін тропиктік Батыс және Орталық Африка еді. Үшінші кластер – Кариб теңізі мен Мексика шығанағын айналып өтетін Батыс Атлантиканың жағалауында жатқан Америка жерлері болатын. Сол ғасырдың соңында дәл осы үш аймақтың алдыңғы дәуірлерде жеке дамыған тарихи жолы күтпеген жерден тоғысты.

16.2-КАРТА. Шығыс Атлантика өңірі. 1470 жыл

Сахара шөлі Батыс Африканың аграрлық жерлерін халқы салыстырмалы түрде тығыз орналасқан Батыс Еуропа мен Солтүстік Африка аймақтарынан бөліп тұрады. XV ғасырдың соңында Шығыс Атлантикадағы сауданың өсуін қандай факторлар түсіндіреді?

Гибралтар бұғазына назар аудару. XІV–XV ғасырлар аралығында Атлант мұхиты Гибралтар бұғазының екі жағындағы Еуропа мен Африка жерлеріндегі билеушілерді, саудагерлерді, теңізшілерді қызықтырумен болды. Иберия түбегі (қазіргі Испания мен Португалия) және Солтүстік Африка (қазіргі Марокко мен Алжир) ежелден адамдар қарым-қатынасының тұтас белдеуін құрады. VІІІ ғасырдан бастап екі аймақты бір бүтін діни, мәдени және саяси салада біріктіру мақсатында араб мұсылмандары бұғазды кесіп өткен болатын. XІІІ ғасыр ортасына қарай үш христиан монархиясы – Кастилия, Арагон және Португалия – Иберияның басым бөлігін мұсылмандардан тартып алды. Осыған қарамастан, саудагерлер, дәруіштер мен дипломаттар бұғазбен екі бағытта қозғала берді. XІV ғасырда христиан мемлекеттері, Гранада мұсылман патшалығы және Солтүстік Африкадағы үш мұсылман монархиясы соғыс пен бейбітшілік орнатуда бәсекелесіп, одақ құрып, біресе оны қайта бұзып, діни айырмашылықтарға қарамастан, бір-бірімен тауар алмасты.

XІІІ ғасыр соңына қарай Гибралтар бұғазы Жер­орта теңізі мен Шығыс Атлантиканың байланыстарын сауда «өзеніне» айналды. Италиялық, еуропалық басқа да кемелер бұғазға және оның жағалауларындағы айлақтарға жиі қатынайтын болды. Астық, жылқы және алтын алу мақсатында кейбір кемелер Марокконың Атлантикалық жағалауларын зерттеумен айналысты. 1291 жылы генуялық ағайынды Вивальдилер Африканы айналып өтті, Үндістанға апаратын жолды таппаса да, аса үлкен жоспар құрып, галералардан құралған шағын флотты оңтүстікке бастады. Алайда италиялық галераның шағын корпусы Атлант мұхитынының толқынына төтеп бере алмады. Вивальдилер із-түзсіз жоғалып кетті. Африканың оңтүстік нүктесіне 197 жыл өткеннен кейін ғана португал капитаны жетті.

Италиялық өзге саудагерлер бұғаз арқылы солтүстікке шығып, Иберияны айналып өтіп, Ла-Манш, Солтүстік теңіз және Балтық теңіздегі айлақтарға дейін жүзді. Еуропаның оңтүстігінен солтүстігіне тауарды су жолы арқылы жеткізу шығыны тауарды құрлық арқылы жеткізуден айтарлықтай аз болғандықтан, бұл маршрут өте тиімді еді. XІV ғасырдан Гибралтар бұғазы Жерорта теңізі мен Солтүстік- Шығыс Атлантиканы іс жүзінде бір жүйеге біріктірді.

Осындай жағдайда Испания мен Португалияның оңтүстік-батысындағы айлақтар теңізшілерді, кеме жасаушыларды және картографтарды жұмылдырып, бағыттарды, корпустардың құрылысы мен навигация техникасын жетілдірді. Португалдық жүк жөнелтушілер мен балықшылар қиырдағы Атлантикаға жол іздеп, ұзақ қашықтыққа жүзгенде қандай жағалауларға жақындауға болатынын зерттеді. XІV ғасырдың бірінші жартысында ибериялықтар, итальяндықтар мен француз тілді нормандар Мадейра мен Канар аралдарына барып, сауда бекеттері мен кішігірім қоныстар сала бастады.

Гуанчи адамы. XVІ ғасырға тиесілі бұл испандық гравюраның алғашқы нұсқасы дүниежүзіндегі киімдер стилі туралы кітапта жарияланды. Мұнда Канар аралдарының аңшы және малшы тұрғындарының өкілі, бұлшық еті білеуленген, жақсы қаруланған адам бейнеленіп тұр. Суретші адам мүсінін дәл осы күйінде не үшін бейнеледі деп ойлайсыз?

Мадейра аралдарында байырғы халық болмаған сияқты, алайда біздің дәуіріміздің басында бербер тілінде сөйлеген халықтар ашық теңіз арқылы Мароккодан Канар аралдарына саяхаттады. Осы кішігірім мигранттар тобы таулы жеті аралдан тұратын архипелагта егінші, малшы немесе аңшы ретінде өмір сүріп, Солтүстік Африкамен барлық байланысты жоғалтқан сияқты. Гуанчи деген атпен белгілі арал тұрғындары еуропалықтармен жүздесіп, соғыс пен отарлау, одақ, ұлтаралық неке және христиандыққа күштеп көшіру сияқты қарым-қатынастардың зардабын шекті. Бұрын оқшау қалған халық еуропалықтар алып келген жұқпалы ауруларға төтеп бере алмай, соның салдарынан XV ғасырда сүзек не өкпе қабынуы аурулары аралдарды жайлап, көп адам шығынына алып келді. Еуропалықтар сауда жасап, егіншілікпен айналысып, қант алқаптарында жұмыс істеуге келген уақыттан бастап, гуанчиллер физикалық және мәдени бірегейлігін біртіндеп жоғалта бастады.

Канар аралдары Атлантиканы кең түрде зерттеуге негіз болды. 1331 жылы Португалия теңізшілері адам аяғы баспаған Азор аралдарын анықтады. Архипелаг Америкаға дейінгі жолдың үштен біріндей аумақта орналасқан еді. Атлант жағалауы бойымен оңтүстікке қозғалған Еуропа теңізшілері Сахара шөлдерінің оңтүстігіндегі Сенегал өзеніне 1444 жылы жетсе, ал елсіз Кабо-Верде аралдарына жиырма жыл өткен соң ғана табан тіреді. Қысқасы, XV ғасырдың ортасына қарай Афроеуразияның шығысы мен батысын байланыс­тыратын қатынас желісі Шығыс Атлантика, Батыс Африканың солтүстік шеті бағытында айтарлықтай қашықтыққа ұзарды (16.2-картаны қараңыз). Енді тәжірибелі теңізшілер «Шалғайдағы батыс пен оңтүстікте не бар екен?» деп толғанды.

Сол сияқты, Гибралтар бұғазында саяси жағдай күннен-күнге қауіпті бола түсті. Шағын, негізінен, аймақтық патшалық болғанына қарамастан, орталықтандырылған монархия құрған Португалия 7 миллион халқы бар араб және бербер тілді мұсылмандардың мемлекеті – Мароккоға теңіз шабуылдарын ұйымдастырды. Португалия 1415 жылы Мароккодағы Маринидтер әулетіндегі тұрақсыздықты пайдаланып, бұғаздың Африка жағындағы Сеута (SYOO-tah) айлағын басып алды. Португалиялық тонаушылар олжа мен құлдар үшін Марокко жағалауларын ғасыр бойы шабуылдап, жергілікті тұрғындардың қарсылығына қарамастан, тағы да бірнеше айлақты басып алды. Португалия және басқа иберия­лық патшалықтар Марокконың дәнді дақылдары мен қант қамысын, Батыс Африкадан түйе керуендері әкелетін алтынды иемденуге барынша ұмтылды. 1469 жылы ІІ Фердинанд Арагон кастилиялық Изабеллаға үйленіп, Испан монархиясының негізін қалады. Осыдан соң көп ұзамай король мен королева таулы Гранадаға қарсы күш біріктірді. 1492 жылы Гранаданы жеңу мен басып алу басқа екі әскери жобаға қаржы бөлуге мүмкіндік берді. Олардың бірі – Жерорта теңізінің батысында қаупі күннен-күнге күшейіп келе жатқан Осман түріктерінің теңіз флотына қарсы бағытталды. Екіншісі – басып алу мен тонау мақсатында Атлант мұхитындағы жаңа жерлерді іздеуге назар аударды.

Піл сүйегінен жасалған Бенин маскасы. XVІІ ғасырға тиесілі мына үлгідегідей, Бенин патшалары масканы салтанатты жағдайларда сол жамбастарына байлап алатын болған. Масканың маңдайындағы мүсіндер – португал саудагерлерінің бейнесі. Патшалар олардың мүсіндерін не үшін қолдана бастады деп ойлайсыз?

Атлант жағалауындағы тропиктік Африка. XV ғасырда тропиктік Африканың Атлантика жағындағы тұрғындары мемлекеттілігі жоқ қоғамдар және егіншілікпен немесе мал шаруашылығымен айналысатын шағын монархияларға бірікті. Алайда саваннада және тропиктік ормандарда мемлекет құрылысы жобаларын егіншілік, тау-кен өнеркәсібі және сауда қамтамасыз етіп отырды. Сонымен қатар Сахараның оңтүстігінде, тарихта Батыс Судан ретінде мәлім аймақта Гана мен Мали сияқты империялар монархияның ұзақ уақытқа жалғасқан дәстүріне мысал бола алады.

Батыс және Орталық Африканың тропиктік ормандарындағы аграрлық қоғамдар күріш, ямс, банан, пальма және басқа да тропиктік дақылдарды өсірумен айналысты. Орман халқы б.з. бірінші мыңжылдығында үздіксіз өсіп, мемлекет шамамен б.з. 700 жылы құрылды. XV ғасырда Батыс Африкада Гвинея шығанағы жағалауында бірнеше патшалық болды. Бұл мемлекеттердің экономикасы орман шаруашылығы мен саудаға негізделді – пальма майын, кола жаңғағын және алтынды солтүстіктегі саванна қоғамдарына сатты.

Аймақтағы халқы ең көп Бенин орман патшалығы Нигер өзенінің төменгі ағысымен (қазіргі Нигерия) шектесті. Мұндағы монархияның құрылыс пен өнерді мемлекет тарапынан қаржыландыруға жететіндей қоры болды. XV ғасырдағы Бенин билеушілерінің бірі (өз тілдерінде билеушіні ова деп атады) Юарей (Ewuare) сарайын қорғау мақсатында алып қорған салып, ор қазды. Аталған жоба мемлекеттің жоғары дәрежедегі шеберлігі және еңбекке жұмылдыра алуының дәлелі деуге болады. Археологтар адамдар мен жануарларды бейнелеген, піл сүйегінен және жезден жасалған бениндік мүсіндерді қайта қалпына келтірді.

XІV ғасыр соңында Гвинея шығанағының оңтүстік-шығысында, Конго өзенінің төменгі ағысында Конго патшалығы пайда болды. Конго патшалары жүздеген жыл бойы 250 мильге созылған жағалау мен экватордан оңтүстікке қарай орналасқан ормандар мен жерді биледі. Ауыл шаруашылығы, мыс пен темір өндірісі, сонымен қатар Конгоның ұзын негізгі арнасы мен бірнеше сағасы бойындағы сауда мемлекет экономикасының негізін құрады. Саудагерлер піл сүйегін, мыс, темір бұйымдарын және керамиканы саудалады. Конголық тоқымашылар аймақтағы базарларда мата сатты. Бұл мата ағаш қабығынан алған талшықтардан және кейбір пальма түрлерінің жапырақтарынан жасалған еді. XVІ ғасырдың басында Португалия капитаны Пашеку Перейра мынандай мәлімет қалдырды: «Конго мемлекетінде пальма жапырақтарынан мақпалдай жұмсақ мата жасайды, кейбіреуінің көздің жауын алар әдемілігі Италияда жасалған матадан кем емес»7. XV ғасыр соңында Конгода 500 мыңнан аса тұрғын болған сияқты. Патша ішкі үстіртте орналасқан астанасынан немесе Мвена Конгодан (Mwene Kongo) қала халқын және әскерді басқарып отырды.

Қос Америкадағы мемлекеттер

Афроеуразия мен қос Америка халқы мыңдаған жыл бойына бір-бірінен мүлде бөлек дамығанына қарамастан, жергілікті қоршаған ортамен іргелі қарым-қатынаста көп айырмашылық болған жоқ. Афроеуразиядағы сияқты, қос Американың кейбір бөліктерінде терімшілер мен аңшылар жерді бірлесе пайдаланудың тиімді жолдарын тауып, табиғат ресурстарын игеріп, шағын қауымдарды басқарып отырды. Басқа жерлерде егіншілер күрделі қоғам құрып, қала салып, түрлі мекемелері бар және сан түрлі мемлекет құрды. Жүгері шаруашылығы қос Америкада б.з. бірінші мыңжылдығынан XV ғасырға дейін үздіксіз дамып, жүгері Канададан Оңтүстік Анд аралығындағы халқы көбейіп келе жатқан елді мекендерді қамтамасыз еткен негізгі өнімге айналды.

Ацтек империясы. Мемлекет пен қала құрылысы б.з.д. екінші мыңжылдықта дами бастаған Мезо­америкада аса ірі аграрлық қоғам қалыптасты. XV ғасырда Ацтек империясы Мексика алқабында пайда болып (қазіргі Мехико қаласы орналасқан жер), аумағы кеңейіп, халық саны көбейді (14-тарауды қараңыз). Науатль тілінде сөйлейтін сол кездегі Мексикадағы империя көрші тайпаларды жаулап алу немесе күшпен басып алу арқылы кеңейді. Афроеуразиядағы ежелгі империялар сияқты, ацтектер империя­ны жанама басқарып, бодан болғандарға билеушілерін сақтауға мүмкіндік беріп, олардан адалдық антын орындауын және Тескоко көліндегі аралда орналасқан астана – Теночтитланға азық-түлік пен мақта-мата түрінде салық төлеуін талап етті.

Ацтектерге берілетін алым-салық тізімі. XVІ ғасырға тиесілі бұл құжатта Ацтек билеушілері бір қаладан алатын алым-салық мөлшерін көрсеткен. Ацтек билеушілері де, Испания басқыншылары да осы алым-салық тізімін не себепті сақтап қалды?

XVІ ғасыр басында негізгі өзегі Теночтитлан мен тағы екі қала-мемлекеттің «үштік одағы» болған Ацтек мемлекеті он мыңдаған әскер мен 25 миллион халықты биледі. Алтын, күміс, нефрит, қауырсын, жұқа мата мен сан алуан азық-түлік күллі империяға және шалғайдағы аймақтарға сауда-саттық мақсатында тасымалданды. 1502–1520 жылдары билік құрған ІІ Мотекусома (Монтезума) император болған кезде мемлекет тұрақты дамыды және гүлдене түсті. Екінші жағынан, ақсүйектер мен қарапайым халық арасындағы әлеуметтік айырмашылық ұлғайып, төменгі топқа жататын, жері жоқ шаруалардың немесе байлардың жерін жалға алғандардың, құлға айналған адамдардың саны артты. Аталған жайт әлеуметтік шиеленіске себеп болды. Ацтектерге тәуелді одақтар мен үштіктер күшпен басқару тәртібін енгізіп, Теночтитлан элитасы көтерілістің кез келген нышанын күшпен басып отырды.

Инк империясы. Оңтүстік Америкадағы Анд тауларының жотасы мен оған параллель орналасқан жағалауға жақын шөлдерде Мезоамерикаға қарағанда урбанизация мен мемлекет құру үдерісі әлдеқайда ерте басталды. Инк мемлекеті қазіргі Оңтүстік Перу аумағындағы Куско алқабында шамамен 1438 жылы басқыншылық сипаттағы мемлекет ретінде құрылды. Оның билігі таулы алқаптардағы суармалы егіншілікке негізделді. Жүз жылдан соң бұл мемлекет қос Америка тарихында аумағы жағынан ірі мемлекеттердің біріне айналды. Тұрғындары Ацтек мемлекетінен аз болғанына қарамастан, бұл ел Анд тау жүйесі бойымен 2400 мильге созылып жатты. Инк әскері шағын Анд мемлекеттерін талқандап, жергілікті билеушілерді орталықтанған ірі бюрократиялық жүйеге біріктірді. Инк билеушілері халықтардың араласып орналасуын мәжбүрлі түрде жүзеге асырды. Олар жаңа жаулап алған, әсіресе бағынбаған халықтарды астанаға жақын орналастырып, бағындырушыға адал елдерді шекара маңына жайғастырды. Жергілікті тайпа мүшелері ішкі шаруаларын, ішінара мемлекеттің араласуымен, аймақ деңгейінде ғана шешіп отырды.

Американың өзге қоғамдарында да, инктерде де дөңгелекті көлік және темір құралдары болмады. Олар Андтағы тарихы терең мемлекеттік дәстүрге сүйеніп, жұмыс күшін жаппай жұмылдыру арқылы тау жолдарын және көпірлерді, астық сақтау қоймаларын салып, үлкен әскерді шоғырландырды. Кипу (quіpus) деп аталатын жүйе көмегімен әлеуметтік- экономикалық жағдай туралы ақпаратты егжей-тегжейлі жинақтап отырды. Алғашқы испан бақылаушыларының мәліметі бойынша, жыл басында өңір басшылары мемлекеттің астанасы Кускоға туу, өлім және басқа да әлеуметтік фактілер туралы ақпарат беру үшін кипу жеткізіп тұрған. «Осы арқылы инктер мен билеушілері үндістердің қаншасы кедей, жесір әйел саны қанша, қанша адам салық төлей алады және соғыс бола қалған жағдайда әскерге қанша адам алынады деген маңызды мәселелерді біліп отырған»8. Сол дәуірдегі Ацтек және афроеуразиялық бірнеше империя сияқты, билік бұл ақпараттың барлығын халық үшін емес, өз мүддесі үшін жинақтады, әскерді қаржыландыру, қоғамдық жұмыстарға тартылған шаруаларды азықпен қамту, патша сарайының, ақсүйек отбасыларының, діни және саяси лауазымды тұлғалардың сән-салтанатқа негізделген тұрмысын қамтамасыз ету мақсатында пайдаланды.

Мачу-Пикчу. Инктер бұл цитадельді XV ғасыр ортасында Анд тауларындағы 7 900 фут биік жерге салған. Испан басқыншылығынан соң бұл жер иесіз қалды. Инк билеушілерінің оңашалануына арнап жасалғандықтан ба, мұнда тұрғынжай, ауыл шаруашылығы және діни ғибадатхана бар. Инк билеушісінің өз астанасы Кускодан 50 миль қашықтықтағы таулы аймақта резиденция салуына не себеп болуы мүмкін?

1430–1520 жылдар аралығында, үш талантты билеуші тұсында Инк әскері Анд және Тынық мұхит жағалауы бойындағы 772 мың шаршы мильден аса аумақты империяға қосып алды. Осы уақытта мемлекет аумағы Испания мен Португалиядан шамамен 3,5 есе үлкен болды. Император Хуайна Капак шамамен 1527 жылы қаза болып, оның екі баласы таққа таласты. Азамат соғысына ұласқан бұл тартыс 1532 жылы Перу жағалауларына металл сауыт киген, ұзын шашты, терісі ақ, бөгде адамдар келгенше созылды.

Атлантикалық әлемнің пайда болуы

ОЙЛАН: XV ғасыр соңында Атлант мұхиты арқылы өтетін тұрақты теңіз қарым-қатынас жүйесінің құрылуына қандай факторлар әсер етті?

XІV–XV ғасыр аралығында Шығыс Атлантиканы зерттеген еуропалық теңізшілер Азияға апаратын төте теңіз бағыттарын табу сияқты ұлы мақсаттарды емес, пайда табуға бағытталған шектеулі мақсаттарды көздеді. Бұл теңізшілер сауда жасап, қолайлы мекен қарап, балық аулауы немесе қоныстануы үшін аралдар не Африканың жағалауына жақын жерлер іздестірді. Сонымен қатар олар Солтүстік Африка саудагерлері қымбатқа бұлдаған Батыс Африка алтын қорларына, тауарларына жету үшін жүздеген мильді айналып өту мәселесін де қарастырды. Алайда олардың оңтүстік арқылы Үнді мұхитына жете алатыны туралы нақты білімі болмай, Америка «terra іncognіta» – белгісіз аумақ болып қала берді.

Соған қарамастан, Жерорта теңізінің Еуропа бөлігінің ғалымдары мен саудагерлері Азияға апаратын Оңтүстік теңіз өткелі туралы теориялық білімін ғасырлар бойы дамытты. 1291 жылы осы теорияларды сынамақ болған ағайынды Вивальдилердің сәтсіздікке ұшырағанын айттық. Шығыс Жерорта теңізінде Осман түріктері билігінің күшеюі еуропалықтардың Оңтүстік-Батыс Азия арқылы Үнді мұхиты айлақтарына дейін еш бөгетсіз саяхат жасауына кедергі болды, сол себепті еуропалықтар енді Оңтүстік Атлантика бағыттарына қызыға бастады. Саудагерлермен салыстырғанда, кейбір еуропалық талантты ақсүйектер мен діни шіркеу қызметкерлері Иберияға оңтүстік бағытта, Африка тропиктеріне жақын жерлерде билік орнату мақсатында крест жорығын ұйымдастыруды армандады. Олар жергілікті монархтар христиандықты өз еркімен қабылдайды деп ойлады. Мұндай арманға христиандық Эфиопия патшалығын құрған билеуші, пресвитериан Джон туралы мифтер қанат бітірген болар. Мұндай Христиан одағы құрылған жағдайда, Осман мен басқа да мұсылман мемлекеттерін қоршауға алып, олардан мәңгіге құтылар еді.

Алайда осы сияқты крест жорығын армандаған еуропалық билеушілер ол үшін қаржы жұмсауға құлшыныс білдірмеді. Мысалы, кейін Теңізші Генри (Энрике) деген атпен белгілі болған португалиялық принц Генрих (1394–1460 жылдар) Исаға адал жауынгер ретінде теңіз экспедицияларын, картографияны қолдап отырды. Алайда қаражаты жеткіліксіз болды. Ол қызметінің басым бөлігін Португалия үшін Канар аралдарын жаулап алудың стратегиялық қолжетімді мақсаттарын орындауға арнады. Бұл бастамасы сәтсіз аяқталғанымен, Батыс Африка алтындарын португал кемелеріне жеткізетін экспедицияларды жігерлендіре білді. Португалия корольдері оңтүстік бағытты зерттеген топтарды марапаттап отырғанымен, бұл экспеди­цияларды 1480 жылға дейін тікелей қаржыландырған жоқ.

Теңіз технологиясының өзгеруі

XV ғасырда Иберия айлақтарына негізінен әртүрлі адамдар тобы – кеме жасаушылар, штурмандар, картографтар және астрономдар жиналды. Олар Португалия мен Испанияның түрлі аймақтарынан ғана емес, сонымен қатар Италия, Солтүстік Африка, Франция, Англия, Германия мен Польшадан да келді. 1344 жылдан Арагон патшалығының бір бөлігі ретінде белгілі ибериялық аймақ – Каталония және Жерорта теңізіндегі Мальорка аралы карта, навигациялық карта, навигациялық құралдар жасаудың шығармашылық орталығы ретінде даңқы шықты. Бұл мамандықтарды еврей ғалымдар мен қолөнершілер меңгерді. Олар Атлант суларының дауылдарымен шайқасқан теңізшілерден ақпарат жинаумен айналысты. Сол сияқты Солтүстік Еуропа, Мұсылман жерлерінен, Үнді мұхиты өңірінен келген ақпараттарды сұрыптап, техникалық және теңіз білімдерінің үлкен қорын жасады.

Кеме жасау. Еуропа капитандары Атлантика сияқты шалғай жаққа жүзу үшін, әрине, кеме жасау дәстүрін жақсартуға тиіс еді. XV ғасыр басында-ақ, көлемді корпустары, бірнеше тіректері (мачта) және су өткізбейтін бөлімдері бар қытай кемелері Атлант және Тынық мұхиттарының суларына төтеп бере алды. Алайда қытай капитандары аталған кемелермен Қытай теңізі немесе Үнді мұхитынан алыс бағытқа ешқашан жүзіп көрген емес. Ортағасырларда Балтық және Солтүстік теңіздерде қолданған кемелер ұзақ қашықтыққа үлкен көлемдегі жүкті жеткізуге дайын болған жоқ. Солтүстік суларда қолданған, бір тірегі бар, борты жоғары, ірі кемелер дөңгелек кемелер деп аталды. Тірек шаршы пішінді желкендерді тіреп тұрды, олар әсіресе арт жақтан жел соққан кезде, кемені алға қарай итеруге қажет еді. Жерорта теңізінде галера кемелерінде желкен күші ондаған ескекшінің күшіндей болды. Адам бұлшық еттері қандай да бір желге қарамай ескек есуге мүмкіндік берді, алайда ескекшілерді азықпен және сумен қамту қажет болды. Бұл жүк тасымалында қымбатқа түсіп, тұтынушылардың санын азайтты.

XІV ғасырдан бастап Батыс Еуропадағы кеме жасаумен айналысатындар кеме дизайнын біртіндеп дамыта бастады. Ерте кезде ұсталар корпустарын ағаш тақтайларды біріне-бірін бекітіп, оларды айналдыра жиектейтін. XV ғасырда бұл үдерісті тоқтатып, әуелі корпустың қатты «қаңқасын» жинастырып, одан кейін ғана тақтайларды жиектейтін болды. Бұл әдіс құрастыру мен еңбек уақытын қысқартты. Алайда олар Атлант суларына төтеп беріп, ауыр жүкті тасымалдай алатын неғұрлым мықты кемелермен теңесе алмады. Аталған жаңалық соғыста артиллерияның оқ-дәріні қолдануымен тұспа-тұс келді. Мұхитқа шығатын кемелердің шайқалуына қарамастан, берік корпустар ауыр зеңбіректерді кеме палубаларында орнатуға мүмкіндік туғызды.

Неғұрлым мықты кемелердің бірнеше тірегі және түрлі желкендері болды, бұл олардың қуатын және икемділігін арттырды. Үш тіректі кеменің алшақ тұрған екі тірегі, әдетте шаршы пішінді желкендердің жел бойымен қозғалуын қамтамасыз етті. Артқы тірек латын немесе үшбұрышты желкенді ұстап тұрды. Бұл тірек түрлері Жерорта теңізінде бірнеше ғасыр бұрын ғана қолданса, Үнді мұхитында одан да ертеректе мәлім болғаны анық. Желге қарсы жүзіп келе жатқанның өзінде, кеменің ерекше формасы мен конструкциясы оған қозғалуға мүмкіндік берді. Қуаты мен икемділігі желге қарсы жүруге деген теңізшілердің сенімін арттырып, айлақтар арасын жалғады.

XV ғасыр соңына қарай Атлантикада желкенді кемелердің екі түрін қолданды. Португалдар құрастырған каравелла1 – берік атыс қаруы бар, екі немесе үш латын желкенінен тұратын кеме. Ұзындығы 65–80 фут, экипажға арналған бөлмелер, шағын зеңбіректер мен жүктерге арналған орын болды. Бұл ерте барлаудың ең таңдаулы құралына айналып, жағалаулармен асау толқындарға қарамай жүзе алды. Ғасыр соңында құрылысшылар шаршы пішінді және латын желкендерді біріктіріп, каравеллаларды жаңартты. Каракка2 – әлдеқайда үлкен кемелердің екінші түрі, ұзақ теңіз саяхаттарына арналып, қарақшылар мен қарсылас күштерден қорғану үшін ауыр зеңбіректер қоюға мүмкіндік берді. Караккада әртүрлі жүк түрлеріне және экипажға арналған бөлмелер палубаларда орналасты. Әр кеменің артқы жағына биік «бекініс» («castles») немесе платформа орнатты. Бұл жерге зеңбірек те қойды, қарақшыларға қарсы шайқасатын, тапанша мен арбалетпен қаруланған солдаттар орналасты. XVІ ғасырда караккаларды трансмұхиттық саудада кеңінен қолданды.

Навигация. Ашық теңізге шығу үшін жақсы кеме ғана емес, картаға орналасқан жерлерді анықтап көрсеткен бағыт жоспары да керек еді. Одан өзге кеме жылдамдығын есептеу, бағыттан ауытқымау және қауіп-қатердің алдын алу мақсатында жаңа навигация техникасы да маңызды болды. XV ғасырдан бұрын навигация жағалаудан берілетін бағдар белгілерге тәуелді еді. Жүргізушілер кемелердің теңізде орналасқан бағдарын белгілі жағалау нүктелерден қашықтығын есепке алды. Бұл олардың жағалаудан неғұрлым алшақ кетпеуін қажет етті. Капитан Темірқазыққа немесе басқа да аспан денелеріне қарап, жолды бағдарлады. Қытай теңізшілері ойлап тапқан және Үнді мұхитының теңізшілері Жерорта теңізіне дейін жетіп, сынап көрген компасты XІІІ ғасырдан бастап қолданды.

Терең суларға шығатын теңізшілер жерден берілетін бағдар белгілерге сенбей, Жер мен экватор полюстері арасында ендікті анықтау керек екенін түсінді. Олар Темірқазықтан көкжиекке дейінгі қашықтықты білу арқылы Солтүстік және Оңтүстік полюстердің арақашықтығын анықтады. Португалиялық еврей Авраам Закуто ендікті өлшеудің басқа тәсілдерін анықтауда ерте замандағы мұсылман ғалымдарының еңбектеріне сүйенді. Ол жылдың кез келген күнінде тал түске дейінгі уақытта Күннің экватордан солтүстікке немесе оңтүстікке орналасу қашықтығы көрінетін, Күннің шығу-батуын көрсететін кесте жасады. Капитандар Күн төбеге келген кездегі уақытты бақылап, кестелерді қолдану арқылы кемелердің орналасқан нүкте ендігін анықтады. Аспан денелерінің биіктігін анықтау үшін ертеректе мұсылман қолөнершілері жетілдірген астролябия мен квадрант сияқты құрылғыларды Еуропа теңізшілері қолданды. Белгілі нүктенің Шығыс пен Батысқа қатысты орналасуын айқындау, ендігін анықтау үлкен мәселе болды. Ол үшін белгілі уақытта кемедегі уақыт пен кеме шыққан жердегі уақыт айырмашылығын білу қажет еді. Қозғалыстағы кемеде нақты уақытты көрсететін сағат XVІІІ ғасырдың соңында ойлап табылғанша, бұл есеп дәл болған жоқ.

Португал каравелласы. Бұл мозаика әйгілі Васко да Гаманың ағасы, кеме жасаушы Паулоның үйіндегі субұрқаққа сән беріп тұрған еді. Мұнда жел жоқ кезде қозғалу үшін екі тіректе шаршы пішінді желкендер орнатылғаны бейнеленген. Үшінші тірек – латын желкендер жел келетін бағытқа жақын болу үшін орнатылды. Берік палуба артиллерия үшін қажет болды. Мына желкендердегі екі символ нені білдіреді деп ойлайсыз?

Атлант желдері мен ағыстарының кестесін жасау. Атлант мұхитына аттануға қорықпаған кеме капитандары ендіктерді, компас бағыттарын, рельефтерді күнбе-күн жазып отырды. Белгісіз суларды зерттегісі келетін теңізшілер географиялық білім жинақтады. Қолданбалы карталарда желдер мен ағыстар иілген бейнелер ретінде көрсетілді. Теңізшілер Иберия айлақтарынан аттанып, XІV ғасырда Африка жағалаулары бойымен оңтүстік-батысқа немесе Канар аралдарына емін-еркін жүзе алды. Өйткені Канардағы қатты ағыстар және желдер кемелерді осы бағытқа ығыстыра берді. Қайтар жолдағы саяхатында олар әдеттегідей желге қарсы жүзуге мәжбүр болды. Алайда экипаждар баяу қозғалуға болатынын түсініп, басым жел бағытымен қозғалып, жел мен ағыстарға қарсы жүзді. Каравелла жүргізушілері осы маневрлерді орындау үшін латын желкендерін қолайлы деп тапты. 1431 жылдан соң Азор аралдарына жиі сапарлаған португал теңізшілерінің зерттеулері нәтижесінде, Португалиядан батысқа 800 миль қашықтықта орналасқан Солтүстік аралдар батысқа және Еуропаға бағытталған желдер бойында орналасқанына көз жеткізді. Бұл Атлантикаға одан да ішкерілей ену үшін аса маңызды болды. Африка жағалауларынан келе жатқан кемелер солтүстік-батыс бағытта қозғалса, Азор аралдары маңында батыс желдеріне кезігіп, Иберия жағалауларына жоғарғы жылдамдықпен қайта айналып келетін еді. Кейін теңізшілер бүкіл Солтүстік Атлантиканы қамтып, сағат тіліне қарсы соғатын батыс желдерінің сауда жүргізуге қолайлы екенін түсінді.

Дүние қаншалықты үлкен? XV ғасырда ғалымдар дүниенің шеті мен шегін есепке алмағанда, жер, негізінен, дөңгелек тәрізді деген оймен келісті. XV ғасырдағы Италия Қайта өрлеу заманы ежелгі Рим және Грекия жетістіктерін қайта зерттеп, зияткерлік және көркемдік қозғалыс (15-тарауды қараңыз) құрып, латын және грек географиялық жазбаларын зерттеумен айналысты. Б.з. ІІ ғасырында Рим иелігіндегі Мысырда өмір сүрген ғалым Птоломейдің негізгі еңбектерінің бірі – География (Geographіa). 1406 жылы ғалымдар Географияны грек тілінен латын тіліне аударған соң, жер көлемі туралы пікірталастар басталды. Птолемей географиялық нысандар аумағы 18 мың миль болатын глобус ойлап тапты. 1410 жылы католик кардиналы Пьер д’Аилли Еуропа теңізшілері батысқа жүзу арқылы Азияға жете алатынын дәлелдейтін ежелгі және мұсылман жазбаларына негізделген Имаго Мунди (Іmago Mundі) трактатын баспадан шығарды. 1474 жылы Флоренцияның кәсіпкері және географы Паоло Тосканелли Португалия короліне Еуропа мен Қытай – Атлантиканың екі жағында, бір-бірінен бар болғаны 5000 миль қашықтықта орналасқанын дәлелдейтін хат жазады. XV ғасырдағы кейбір гипотезалар қате болғанына қарамастан, Христофор Колумб сияқты жиһанкез теңізшілердің қиялына қанат бітірді.

Каравелла (caravel) – XV–XVІ ғасырда Иберия теңізшілері Атлант мұхитында жүзген, жеңіл, өте икемді желкенді кеме.

Каракка – каравелладан үлкен теңіз кемесі, XV–XVІ ғасырда Иберия саудагерлері Атлант және Үнді мұхитында кең қолданды.

Еуропа мен Батыс Африка: ежелгі қақтығыстар

Португалия теңізшілері XV ғасырдың екінші жартысында Африка жағалауларын – Сенегал өзенінің оңтүстігін зерттей бастады. Мұнда олар Сахараның шөлді ендігінде кездестірген қауымдардан әлдеқайда тығыз орналасқан халықтармен қарым-қатынас жасады. Бұл уақытқа дейін аграрлық Батыс Африка мен Афроеуразияның қалған бөліктерінің өзара қауымдастығы, негізінен, құрлықтағы шөл арқылы немесе шығысқа қарай экваторлық Африкадан Үнді мұхитына апаратын жолдар арқылы жүретін қарым-қатынасқа тәуелді болды. Еуропа теңізшілері Батыс Африканы Жерорта теңізі дүниесімен байланыстыратын жаңа бағыт ашты. Бұл бағыттың сауда қуаты транссахара түйе керуеніне қарағанда анағұрлым жоғары болды. Себебі тауарды, адамдарды жылдам әрі көп ақша шығындамай тасымалдады.

Африканың аграрлық қоғамдары сататын алтын және басқа да өнімдерден португалдық теңіз кәсіпкерлері пайда табуға талпынды. Сонымен қатар олар Канар аралдарындағы еуропалықтар сияқты, бейбіт айырбаспен қатар, зорлық-зомбылық көрсете отырып тонап, жерлерін басып алғысы келді. Кейін бұл тактиканы ұзақ қолдана алмайтындарына көзі жетті. Африкалықтар саудаға барынша мүдделі болғанына қарамастан, Солтүстік Африкадағы марокколықтар сияқты, құрлықтағы шабуылдарға тойтарыс беруге мүмкіндіктері болды. Батысафрикалықтар португалдарға қарағанда әлдеқайда көп әскери күшті жұмылдырып, жауынгерлерді теңізге үлкен каноэлармен шығарып, жау кемелеріне және құрлықтағы әскерге найзамен қарсы тұруға шамасы жетті. Канар аралдары тұрғындарына қарағанда құрлықтағы африкалықтар мен еуропалықтар алдыңғы мыңжылдықтарда бір-бірлерінен биологиялық жағынан оқшауланбағандықтан, жұқпалы індеттерге төтеп бере алды. Сол себепті, Батыс Африкадағы португалдық қонақтар әлеуметтік қауіпті індет жайлаған жерлерден оңайлықпен кете қойған жоқ. Алайда Батыс Африкада қысқа мерзімде болғанына қарамастан, еуропалықтар безгек немесе сары безгек сияқты тропиктік індеттерге шалдықты. XV ғасырда тропиктік Африкаға аттанған еуропалықтардың шамамен 25–50 пайызы бір жылдың ішінде қаза тапты. Демек, теңіз басқыншыларына қарсы африкалықтардың мықты биологиялық одақтасы болды дей аламыз.

Португалдық экспедициялар Африкаға жыл өткен сайын шығып, алдымен шығысқа Гвинея шығанағы арқылы, одан ары қарай Қайырымды Үміт мүйісіне жетті. Саудадан мол табысқа кенелеміз деп ойлаған бұл келіп-кетушілер африкалық билеу­шілер мен саудагерлердің шарттарын орындау керегін түсінді. Мәселен, 1471 жылы португал саудагері Фернан Гомеш (Fernao Gomes) Алтын жағалау деген жерге жеткені белгілі. Жергілікті фанти тілінде сөйлейтін билеушілер Гомешке алтын мен басқа да тауарлар ұсынып, сауда бекеттерін және кейін жағалауда Эльмина айлағын салуға келісімдерін береді. Алайда фанти халқы ішкі және сыртқы жүк тасымалынан салық жинап, еуропалықтарға патшаларынан жағалауға тоқтауға рұқсат сұрауын талап етті. Еуропадан келген кемелер темір шыбықтар мен құрал-саймандарды, матаны, мыс, жез, ішімдік, марокколық жылқыларды алтынға, дәмдеуіштерге, піл сүйегіне, Африканың матасы мен құлдарына айырбастап, сауда жасауға жарамды тауардың барлығын алып келді. Португалдар осы тауарлардың кейбір бөлігін ғана Еуропаға жіберіп, құлдар мен тауарларды Африканың бір жағалауынан сатып алып, келесі жағалауында сату арқылы пайда таба алатынын ұқты. Еуропалықтар іс жүзінде «тауар тасымалын» іске асыра отырып, Африканың айырбас жүйесіне қатыса бастады.

Португалдардың Бенин мен Конгоға келуі. Ғасыр соңына дейін португалдар екі мемлекетпен – Атлантикадағы халқы ең көп Бенин және Конгомен қарым-қатынас орнатты. Осы қарым-қатынас екі түрлі бағытта өрбіді. Португал саудагерлері Еуропаға экспорт жасау үшін бұрыш сатып алуға және жағалаудың басқа жерлерінде мата саудалауға Бенин королінен рұқсат алған еді. Сонымен қатар олар құлдарды да сатып алып отырды. Осы кездері, сансыз көп әскери тұтқындар қатарын толықтыру мақсатында Бенин көршілерін басып алып, отарлау соғыстарын бастап жіберді. Король Лиссабонға дипломатиялық миссияны жіберуге және христиан миссонерлерінің келуіне келіскеніне қарамастан, бұл ешқандай нәтиже бермеді. 1550 жылдары басқыншылық соғыстар аяқталған кезде, король құл саудасына тыйым салуға шешім қабылдады, бұл саясат XVІІ ғасырға дейін жалғасты. Бенин еуропалықтармен сауда-саттықты жалғастырғанымен, шетелдіктердің қызметін қатаң бақылауда ұстады.

Конго королі І Афонсу Португалия делегациясын қабылдап отыр. Мұндай салтанатты кездесулер Конгоның Португалиямен ресми дипломатиялық қарым-қатынастарын бекіте түсті. Католиктік шіркеу қызметкері І Афонсудың оң жағында, португалдық, конголық жауынгерлер қару-жарақпен, ал тұтқынға түскен құлдар артқы жақта бейнеленгеніне назар аударыңыз. Бұл еуропалық гравюраны болған оқиғадан жүз жыл өткен соң, Конгоға өмірінде келмеген суретші салуы мүмкін. Осы гравюрадағы қандай элементтер шындыққа жанасады, ал қайсысы суретшінің қиялының жемісі деп ойлайсыз?

Еуропалықтардың келуі Конго корольдігіне саяси және әлеуметтік дағдарыс әкелді. Португалдар мен Конго монархиясы арасындағы қарым-қатынас Бениндегідей басталды – ол ресми түрде дос­тық-дипломатиялық, сауда және мәдени байланыстарға негізделді. Португалияның діни қызметкерлері король отбасының кейбір мүшелеріне Інжілді оқытып, 1506 жылы христианданған жас ханзада таққа І Афонсу (1506–1543 жылдары билік құрды) деген атпен отырды. Келесі жылдары португалдар оған кәсіби мамандарды, қаруланған жалдамалы жауынгерлерді, одан да көп миссионерлер мен баспа машиналарын жіберді. Өз кезегінде король жас конголықтарды Лиссабонға оқуға жіберіп, Португалия тәж иелерімен және Римдегі Ватиканмен де хат алмасты. Афонсу бұл байланыс арқылы мемлекет аумағын кеңейтуді көздеді. Провинциялық ақсүйек отбасылары үстінен орталықтанған бақылауды күшейту үшін Португалияның қолдауын пайдаланды.

Афонсу билікке келгенге дейін-ақ, португал кәсіпкерлері Гвинея шығанағындағы адам қоныстанбаған Сан-Томе аралында қант плантация­ларын иемдене бастаған-ды. Сан-Томе аралы Мадейра және Канар аралдарынан шалғай оңтүстікте орналасқанына қарамастан, 1500 жылға дейін еуропалықтар басып алған Шығыс Атлантика аралдарының соңғысы еді. Мадейра мен Канар аралдарындағы плантация қожайындары алқаптар мен диірмендердегі жұмыс­тарға гуанчилер мен марокколықтарды, батысафрикалықтарды пайдаланды. Сол сияқты, Сан-Томеге 1490 жылдары келген (Конгомен мәдени байланысқа ешбір қызықпаған) еуропалық плантаторлар еңбек қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында құлдарды Еуропа тауарларына айырбастағысы келетін көрші құрлықтардан сатып алды. Афонсу билігі тұсында құл саудасына байланысты қиындықтар туындады. Ол 1526 жылы Португалия королі ІІІ Жуанға мынадай хат жазған еді:

«Сэр, корольдігімізде құдайға құлшылық ету түріне жатпайтын аса маңызды жайт туралы хабарламақпын, сіздің адамдарыңыз алып келетін заттар мен тауарларды халқымыз сатып алатынына қарамастан, олар ашкөздігін қанағаттандыру үшін адамдарымызды, азат және еркін адамдарымызды тұтқындап жатыр, көп жағдайда олар ақсүйектер мен олардың ұлдарын және туыстарымызды да мұндағы корольдікте жүрген ақ адамдарға сату үшін ұрлап жүр»9.

Соған қарамастан, құл саудасы толастамады, әсіресе Сан-Томе 1530 жылдан соң тұтқындарды жинап, Бразилиядағы жаңа қант плантацияларына жөнелтетін маңызды нүктеге айналды. Португалдық кеңесшілер мен жалдамалы қызметкерлерге Афонсу тәуелді бола түсіп, мемлекеттегі тұрақтылықты сақтай алмады. Оның өлімінен кейін ширек ғасыр уақыт өткен соң, корольдік күйреді. Португал құл саудагерлері саудасын жасай берді. 1576 жылы Луандада (кейінірек отарланған Анголаның орталығына айналды) шағын тұрақты аумақтық база жасақтады. Афонсу корольдігінің техникалық дамуы, христиандануы және дипломатиялық жағдайы туралы үміттер ақталмады.

Мүйісті айналып өту. 1479 жылы бес жылға созылған теңіз соғысынан кейін Португалия мен Испания жерге және саудаға қатысты даулы мәселелерді Алкасовас келісіміне (Treaty of Alcáçovas) қол қою арқылы шешті. Мұндағы шарттар бойынша Испания Канар аралдарында, Португалия Азор мен Мадейра аралдарында шексіз билікке ие болды. Сонымен қатар Португалия Канар аралдарынан оңтүстікке қарай Африкадағы сауда құқығын сақтап қалды. Мұндай шарттар Испанияның Африка арқылы Үнді мұхитына жол іздеуіне бөгет болып, оның кішірек көршісіне жаңа жол табуына мүмкіндік берді. Орталық Африкадағы Конгоның оңтүстіктегі жағалауларын зерттеумен айналысқан португалдық капитандар Оңтүстік Атлантиканың желдері мен ағыстары туралы білімдерін біртіндеп толықтыра түсті. 1488 жылы екі каравелласын алыс оңтүстік-батысқа дауыл айдап әкеткен Бартоломеу Диаш (Bartholomeu Dіas) қазір Намибия деп аталатын жағалауды зерттеуге үлес қосты. Ол жағалауға оралуға әрекет жасаған кезде Қайырымды Үміт мүйісі жанынан Үнді мұхитымен жүзіп бара жатқанын аңғарды. Бүліктен қорқып, командасымен санасуға мәжбүр болған ол сапарын ары қарай жалғастыра алмай, Лиссабонға қайтты. Он жыл өткен соң Диаштың тәжірибесін негізге ала отырып, Васко да Гама бес кемемен Оңтүстік Африкадан батыс желдеріне кезіккенше оңтүстік-батысқа жүзіп, осы желдер арқылы мүйістің солтүстігіндегі жағалауға жетті. Осы бағыты арқылы ол Оңтүстік Атлантика желінің Солтүстік Атлантика желіне қарама-қарсы, яғни сағат тіліне қарсы соғатынын көрсетті. Ол Қайырымды Үміт мүйісін айналып өтіп, Шығыс Африка жағалауын бойлай, Оңтүстік Африка арқылы жүзе берді. Осыдан кейін Атлант және Үнді мұхиттары тікелей теңіз жолы арқылы байланысты.

Колумбтың Атлантиканы кесіп өтуі

Диаш 1488 жылы Азияға апаратын шығыс бағыттағы теңіз өткелін дәлелдеген кезеңде, батыс бағыттың болу мүмкіндігі ибериялық теңізшілер мен картографтар арасында әлі пікірталас деңгейінде қала берді. Христофор Колумбты (1451–1506) да бұл мәселе қатты толғандырды. Генуяда туған Колумб жас шағында Жерорта теңізі мен Атлант жағалаулары бойымен жиі жүзіп өтетін. Теңізде жүзуден бөлек ол тоқымашы, кітап сатушы, картограф мамандықтарын да игерген еді. Жиырмаға шыққан жасында Португалияда қоныстанып, Мадейра аралдарындағы Генри ханзадаға қызмет еткен ақсүйектің қызына үйленеді. Тойға сыйлық ретінде Колумбтың қайын атасы оған сол кезде аса бағалы олжа саналатын карталар мен навигациялық құжаттарды сыйға тартқан еді. 1482 жылы Колумб Гвинея шығанағына саяхат жасады.

Деректерді САРАЛАУ

Мартин Бехаймның XV ғасырдағы глобусы

Мартин Бехаймның XV ғасырдағы глобусы

1492 жылы саудагер және теңізші Мартин Бехайм Германияның Нюрнберг қаласында өзі жасаған глобусты таныстырды. Ол туындысын «der Erdapfel» немесе «Жер шарының алмасы» деп атады. Алайда мұндай қарапайым атау соншалықты әрлеп боялған глобусқа сәйкес келе қойған жоқ еді, картаны жануарлар, әулиелер, корольдер мен кемелердің ұсақ суреттерімен безендірген. Бүгінгі күндері глобустағы ашық түстердің өңі кеткеніне қарамастан, картаға көпшілік әлі де қызыға қарайды. Бұл – Колумбтың алғашқы трансатлантикалық саяхаты қарсаңындағы Батыс Еуропаның географиялық білімін сипаттайтын ең көне глобустардың бірі.

Глобусты Бехаймге тиесілі дегенімізбен, оның жасалуына басқа да адамдар үлес қосқан болатын. Қолөнершілер глобустың ортасындағы папье-маше (papіer-mache) пішінді форманы құрастырып, шетін ағаш шеңбермен бекітті. Шар пішінді глобустың нық тұруы үшін ұста екі темір шеңбер жасады. Глобустың картасын жасауда Бехайм ежелгі грек географы Птолемейге, венециялық саяхатшы Марко Полоға және сэр Джон Мандевиль деген лақап атпен белгілі XІV ғасырдағы француз авторына сүйенген болатын. Бехайм картаны жинастырып болған соң, Георг Глокендон 15 апта бойы шарға картаны бейнелеп, декорациялық бейнелер орнатты.

Бұл глобус Нюрнберг қаласының басқару орталығында ғасырлар бойы тұрды. 1700 жылдардың басында Бехайм ұрпақтары глобусты өздеріне қайтарып алады. Ол Бехайм отбасында 1907 жылға дейін сақталып, кейін иелері оны Нюрнбергтегі Германия музейіне тапсырды. «Жер шарының алмасы» (Der Erdapfel) – өте жақсы сақталған. Қазіргі ғалымдарға XV ғасырдағы теңізшілер танып білгісі келген әлемді қалай елестеткені жайлы мәлімет алуға мүмкіндік береді.

Сыни пайым

Глобуста Батыс Еуропа мен Шығыс Азия арасындағы қарым-қатынас қалай бейнеленген? Қандай жер бедері картада жоқ? Картадағы жер мен сулардың бейнелену ерекшеліктері қаншалықты дұрыс деп ойлайсыз? Атлант мұхитында анықталмаған аралдарды Бехайм глобусқа не үшін орналастырды деп ойлайсыз? Теңізші бұл картаны қолданған жағдайда, Еуропадан Азияға апаратын шығыс бағытына қарағанда, батыс бағытының ыңғайлы болып көріну себебі не?

Жер шарының жалпы көлемі туралы түсінігі бар болса да, ол Иберия мен Шығыс Азия аралығындағы мұхитпен саяхат жасау мүмкіндігіне сенімді болды. Тәуекелшіл энтузиаст Батысқа саяхатын қаржыландыру үшін алдымен Португалия королін, одан кейін испан билеушілері Фердинанд пен Изабелланы көндіруге өмірінің жеті жылын сарп етті. Ақырында мұсылман флоты кедергі жасамайтын, Азияға бағытталған табысты сауда жолын табу мүмкіндігі жайлы Колумбтың ойын испан билеушілері қолдап-қуаттады. Колумб Азияға жаңа бағытты таппаған күннің өзінде, Атлант мұхитының жаңа аралдарын өзге португал капитандарынан бұрын аша алады деп сенді.

Фердинанд пен Изабелла Колумбқа адмирал шенін беріп, кемелер сатып алып, экипаж жалдауға қаражат берді. Ол «Нинья» және «Пинта» деген екі каравелла мен «Санта Мария» флагмандық караккасын таңдап алды. Колумб және оның шағын флоты алдымен оңтүстікке – Канар аралдарына жетіп, одан әрі қарай жүзіп, отыз алты күннен кейін жағалауға жақындады. Колумб Кариб теңізінің батыс шетіне – Багам аралдарына немесе Теркс (Turks) пен Кайкос (Caіcos) архипелагына жеткені белгілі, алайда оның ең алғаш қай жағалауға табан тірегені беймәлім. Аравак тілінде сөйлеген таино (TEYE-noh) үндістері бөтендерді жағалауда күтіп алып, испандықтардың қызыл қалпақтары мен шыны моншақтарына айырбастау үшін тотықұстар мен мақта жіптерін ұсынды. Марко Полоның Қытайдың алтынмен апталған ғибадатханалары, қалалары, шулы жағалаулары туралы сипаттамасын оқып алған Колумб бұл маңнан ондай белгілерді байқай алмады. Саяхатын сипаттаған кезде Колумб байырғы халықтың жалаңаш кейіптеріне қарамастан, олардың толық рационалды және саналы екенін айта келіп, христиандықты қабылдауға бейімі барын жазады. Бетін түк басқан қонаққа арал тұрғындары да таңдана қарағаны күмәнсіз.

Екі ай бойы Колумб Шығыс Кариб аралдарын, соның ішінде Куба жағалауларын іздеді. Ол сансыз көп елді мекен кездестіргенімен, олардың басым бөлігі саудаға ыңғайлы емес еді. 1492 жылдың желтоқсанында кеме қайраңға қайырлап, «Санта Марияны» сол жерде қалдырып, үйге бет алды. 1493 жылдың наурыз айында Португалияға жеткен он таино – Атлантиканы батыстан шығысқа кесіп өткен алғашқы Америка үндістері еді. Колумб Кариб бассейніне тағы үш рет саяхаттады. Бұл бағытты еуропалықтар ұстанып, отыз жылдай қолданды.

Уақыт өте келе еуропалықтар Қытайға жақын орналасқан аралдарды емес, екі аса ірі құрлықтық жері, экзотикалық тұрғындары және басқа өмір сүру формасы бар Батыс жартышарды – «Жаңа құрлықты» ашқандарын аңғарды. XVІ ғасыр басында таинолар мен ибериялықтар Колумб саяхаттарының тарихи маңызынан бейхабар еді. Испания мен Португалия шалғай иеліктер үшін бәсекелестікте Колумб жаңалығының географиялық маңызын арттыра түсті. 1494 жылы Рим Папасы VІ Александр «Тордесил келісімін» («Treaty of Tordesіllas») жасауда делдал болды, аталған екі монархия арасындағы келісім бойынша Португалия иеліктерінің шекарасы Атлантикада бойлық сызығымен Кабо-Верде аралдары ортасынан өтсе, Колумб ашқан аралдар Испанияға тиесілі болды. Келісім бойынша, Португалия билігі бойлық сызығынан шығыс бағытта орналасқан кез келген аумаққа, соның ішінде Үнді мұхиты бассейніне иелік етуге құқылы еді. Испания батыстағы жерлерге иелік етті. Алайда жаңа зерттеліп жатқан аумақтың байырғы тұрғындарынан олардың жерін еуропалық монархтар бөліп алуына келісе ме, жоқ па деп ешкім де рұқсат сұрамады. Осы келісім екі мемлекетке де ешбір соғыс қаупін төндірмей, теңіз зерттеулерін жалғастыруға мүмкіндік берді.

Америкадағы апаттар

ОЙЛАН: Солтүстік және Оңтүстік Американың ірі мемлекеттері 1492–1550 жылдар аралығында Еуропа басқыншыларынан неге жеңіліп қалды?

Еуропалықтар мен үндістер (қос Американың байырғы тұрғындары) арасындағы алғашқы қақтығыстар ақжүзділердің субтропиктік африкалықтармен соқтығысуынан мүлде өзге бағытта өрбіді. XV–XVІ ғасырда еуропалықтар Африка қоғамдарымен өте күрделі қарым-қатынас түрлерін дамытты. Бірнеше жағдайды есепке алмағанда, бұл қарым-қатынас бір топтың екіншісіне толық отарлық тәуелді болмауымен сипатталды. Африкалық саяси басшылар мен саудагерлер еуропалықтармен кейде келісімге келмей, жағалау бойында қақтығысып қалды. Олардың араларындағы қарым-қатынас, негізінен, сауда, оның ішінде құл саудасы, кейбір жерлерде ұлтар­алық неке мен мәдени қарым-қатынас түрінде өрбіді. Америкаға келуге бел буған еуропалықтар бірнеше онжылдық ішінде Кариб бассейнін игеріп, ірі Ацтек империясын талқандап, Мезоамериканың үлкен аумағын басып алып, Орталық Андта орналасқан, жоғары деңгейде орталықтанған Инк мемлекетін жойды (16.3-картаны қараңыз). Испандықтар алып Америка империясының негізін қалау­ды жалғастырып, португалдар Бразилияның жағалаулары мен ішкі аймақтарын бақылауға алды. Келесі ғасырдың басында осы ауқымды жерді бөліп алу үшін Нидерланд, Ұлыбритания мен Франция сияқты мемлекеттер де осы өлкелерге келе бастады.

Африка мен Америка тарихы бір-біріне мүлде ұқсамайтыны неліктен? Оны түсіндіру қиын емес. Еуропалықтар мен африкалықтардың атыс қарулары болды; ал америкалықтарда ондай қару мүлде жоқ еді. Португалдармен алғашқы сауда қатынастарын орната бастағаннан-ақ тропиктік Африка мемлекеттері атыс қаруларын сатып ала бастады. Еуропалық және африкалық корольдіктер соғыста атты әскерді қолданды. Ал америкалықтарда жылқы болған жоқ. Африкаға аттанған еуропалықтар қысқа уақыт ішінде безгек, сары безгек және басқа да тропиктік індеттерге қарсы иммунитеттерінің болмауынан көз жұмды. Ал Америкаға Афроеуразиядан жеткен патогендер әсерінен жергілікті халық саны күрт азайды.

Американың ақыры және колумбтық өзгерістер

Канар және Азор аралдарына иелік еткен еуропалықтар қысқа уақытта Кариб аралдарын басып алды. Өзінің екінші саяхатында Колумб Эспаньолада елді мекеннің негізін салды (бүгінгі Гаити мен Доминикан Республикасы). Фердинанд пен Изабелла «Үндістан қол созым жерде» деген Колумбтың сеніміне селкеу түсірмей, Колумбқа «Үндістанның вице-королі» титулын берді. Колумб он жеті кемеден және тек ерлерден тұратын 1500 адамнан құралған флотты басқарды. Осыған қарамастан, отарлаушылар жергілікті әйелдермен тез тіл табысып, жергілікті таино әйелдерінен туған метистер немесе аралас нәсілді балалар отардың өсуіне ықпал етті. Испания билігі мұхит асып, жағдайын өзгерткісі келген қол астындағы сенімді адамдарға, Испанияда жағдайы төмен ақсүйектерге, фермерлер мен қолөнершілерге жерді сыйға тартты. Еуропалықтар неғұрлым көп қоныс аударған сайын, отарлау үшін қосымша жер іздестіре бастады. Пуэрто-Рикода 1508 жылы Хуан Понсе де Леон отар аймақтың негізін қалап, өзі сол жерде губернатор болды. Екі жылдан кейін қазіргі Колумбия жағалауында Васко Нуньес де Бальбоа бірінші рет тұрақты отар негізін қалады. Бұл екеуі зерттеулерін жалғастыра түсті: Понсе де Леон Флоридаға жетіп, Бальбоа Панама мойнағы арқылы Тынық мұхитқа апаратын бағытты анықтады.

Алғашқы отарлау есептері бойынша тианолар немесе Кариб аралы тұрғындары жаңа келген басқыншыларға қарсы бас көтеріп, көтеріліс ұйымдастырып отырды. Алайда еуропалықтар Африкамен салыстырғанда, бұл жерді жедел әрі оңай отарлады. Атты әскер, арнайы үйретілген иттер, қару мен болат найзалар оларға әскери үстемдік берді. Осындай зорлық-зомбылыққа негізделген тактика, соның ішінде қырып-жою және түрлі азаптаулар – тұрғындардың бір бөлігін соғысқа, екіншісін бас сауғалауға итермеледі. Отарлаушылардың байқауы бойынша, арал тұрғындары көптеген індет себебінен қайтыс бола бастады. Еуропалықтар да кемеде және Американың тропиктерінде жұқпалы іш аурулары немесе ішек құрттары ауруларынан өмірден өтіп жатты. Жайлаған эпидемиялардан үндістер көп зардап шегіп, қаза болды.

Биологиялық революция. Колумбтың екінші саяхатына ере барған италиялық азамат: «Шошқа, тауық, ит пен мысықты ала кеттік, олар жануарларды, әсіресе шошқаны керемет өсіреді екен»10, – деп жазған еді. Олар жануарлар мен өсімдіктердің барлығы тарихта Колумбтық айырбас3 деп аталған құбылыстың негізін салғанын білген жоқ. Бұл – Атлантика арқылы азық-түлік, ағаш және мата, темекі, жануарлар, микроорганизмдер мен адамдардың екі бағыттағы бағалы тасымалы еді. Мұндағы тірі организмдер шамамен 180 миллион жыл не одан да ұзақ уақыт бойы Атлант пен Тынық мұхиттары аймағында тіршілік етпеген еді. Яғни биологиялық эволюция мұхиттың екі шетінде екі түрлі бағытта дамыды. Адамдар соңғы геологиялық дәуірде Еуразиядан Америкаға Тынық мұхиттың солтүстік жағалауымен немесе Сібір мен Алясканы байланыстырған құрлықтық көпір арқылы қоныс аударды. Алайда миграция шамамен 12 мың жыл бұрын тоқтап қалған болатын. Колумб пен оның серіктері трансатлантикалық қарым-қатынасты тұрақтандырып, тасымал өскен сайын, сансыз өмір формалары Афроеуразия мен Батыс жартышар арасында алғаш рет екі бағытта қозғалды. Байырғы америкалықтар мен еуропалықтар үшін ғана емес, бүкіл дүниежүзі халқы үшін мұндай тасымалдың әлеуметтік, экономикалық және мәдени маңызы артты.

Колумбтық айырбас қоғам мен қоршаған ортаға бірнеше ғасыр бойы ықпал етіп отырды. 1550 жылдан бастап қана қоғам ұлы биология­лық қарым- қатынастың экологиялық және әлеуметтік салдарын аңғара бастайды. Колумб айырбасының ұзақмерзімді, жаһандық салдарын 18-тарауда қарастырамыз.

Бір жағынан, атлантикалық тоғысу жылдам жүрді, әрі таң қалдыратын, әлеуметтік трансформациялық әсерге ие болды. Колумб пен оның серіктері шошқа, сиыр және жеуге болатын өсімдіктермен қатар, адам мен жануарлар ағзасында өмір сүрген тірі патогендердің, бейнелеп айтсақ, зоологиялық бағын ашты. Америкаға жеткен жұқпалы ауруларға шалдыққан теңізшілер Кариб аралдарының биологиялық әлсіз тұрғындарына бұл ауруларды тез жұқтырды. Эспаньолада шешек ауруы алғаш рет 1518 жылы пайда болған көрінеді. Екі испан католик монахының мәліметтері бойынша: «Шешек індеті тоқтар емес. Аурудан үндістердің үштен бірі көз жұмып, адамдар әлі де жаппай өліп жатыр»11. Бұл екі монахтың мәліметі бойынша, індет көрші Пуэрто-Рикоға таралды. XVІ ғасыр бойына қосымша індеттің түрлері не Еуропадан, не Африкадан (құлдарды тасымалдады) таралды. Шетел теңізшілері, әскерилер және саудагерлер қос Америкаға дендей ене бастауына орай, олар үндістерге індет түрін жаңа толқындармен алып келіп отырды.

Сол заманда байырғы америкалықтар қатты зардап шегіп, не себепті көп адам қайтыс болғанын ешкім түсіне алмады. Қазіргі кездегі ғылыми жетістіктер нәтижесінде үндістердің сирек кездесетін, Афроеуразияға ғана тән, бұрын Батыс жартышарда кездеспеген індеттерге қарсы иммунитеттері болмағанын білеміз. Мәселен, Еуропада кішкентай балалар шешек немесе қызылша сияқты аурулардан жиі шетінеп, ал сауығып кеткен жағдайда өмір бойына осы ауруға қарсы иммунитетке ие болатын. Осы ауруларды қоздыратын патогендер – туберкулез, сүзек, желшешек, қызба, дене қызбасы және оба сияқты індеттер үндістерге жұққан кезде, мұндай биологиялық басқыншыларға қарсы балалар да, ересектер де төтеп бере алмай, адам өлімі күрт өсті.

Афроеуразиялық аурулар әртүрлі жолдармен таралды. Түшкіру, жөтел немесе жанасу сияқты қарапайым әрекеттердің өзі індеттің жайылуына себеп болуы мүмкін еді. Мысалы, шешек вирусы адамнан адамға ауа немесе ластанған объектілер арқылы таралды. Патоген үндістер қоғамында тұрақталғаннан кейін, сауда жасау үшін сапарға шыққанда немесе туыстарымен байланыс жасағанда ауру көрші аймақтарға да оп-оңай таралып отырды. Бұл індет кез келген еуропалық елді мекендер шекарасынан жүздеген миль қашықтыққа жете алатын жағдайға жетті.

16.3-КАРТА. Еуропалықтардың XV–XVІ ғасырлардағы теңіз саяхаттарының картасы

Бірнеше онжылдық ішінде Еуропа теңізшілері Атлантиканы, Тынық мұхитты, Оңтүстік Үнді мұхитын халықаралық қарым-қатынас арнасына айналдырды. 1494 жылдан соң Тордесил келісімі Испания мен Португалия теңіз саяхаттарына қалай әсер етті?

Америкалық індет болып саналатын ауру түрлері Атлант мұхиты арқылы бұл ауру жайынан бейхабар Афроеуразия тұрғындарына да шығыс бағыттан жетті. Колумбтың бірінші саяхатынан Испанияға оралған экипаж мүшелері мерезді қоздыратын бактерияларды ала келген еді. Ғалымдардың пікірі бойынша, жыныстық жолмен берілетін бұл патоген (Treponema pallіdum) байырғы америкалықтар мен еуропалықтар арасындағы алғашқы кездесулерден соң, жылдам мутацияға ұшырап, Афроеуразияның қоршаған орта жағдайларына оңай бейімделді. Ол әртүрлі формаларда пайда болып, түрлі ауру белгілерін тудырды. 1495 жылы мерез күллі Еуропаға тарала бастап, жолдар және өзендерді басып өткен сарбаздар, саудагерлер және дәруіштер арқылы өзгеге жұғып отырды. Ол «Төменгі жерлердегі» мемлекеттерге және Англияға да 1496 жылы жетті. Сонымен қатар португалдық теңізшілер ол ауруды Африка мен Үнді мұхитына, 1505 жылы Қытайдағы Кантон айлағына да апарды. Мерез ауруы Афроеуразия қоғамдарына көп қиындық алып келгенімен, 1492 жылдан кейін Америка тұрғындарына Кәрі құрлықтың індеттері алып келген өлім мен қасіретті ештеңемен салыстыруға келмейді.

Флоридадағы семинол үндістері афроеуразиялық індеттерден емделіп жүр. Француз суретшісі Жак Ле Муан де Морг Солтүстік Америкаға аттанған алғашқы экспедицияға қатысқан болатын. Оның суреттері сол кезең туралы маңызды ақпарат береді. 1565 жылы салған бұл гравюраны XVІ ғасырда кең көлемде қайта жаңғыртты. Шалқасынан жатқан бір адамның маңдайынан әлдебір әйел қанын сорып алып жатыр. Етпетімен жатқан келесі науқас түтінмен тыныс алуда. Артқы көріністе жапырақтарының емдік қасиеті барына сенімді адам темекі тартып тұр.

Еуропадағы еңбек мәселесі. Екі испан монахы 1518 жылы Эспаньоладағы шешек ауруының зардаптарын айта келіп, таино халқының өлімі еңбек күшін қысқартуы және алтын іздеу операцияларын тежеуі мүмкін деп уайымдады12. Еуропалықтар Кариб аралдарында және құрлық жағалауларының қай жерінен елді мекен негізін қаласа да, сауда болсын, егіншілік не пайдалы қазбаларды қазу болсын, жылдам баюды көздеген кез келген экономикалық мүмкіндікті пайдаланды. Кез келген коммерциялық операцияны жүзеге асыру үшін оларға жұмыс күші қажет болды. Жергілікті еңбек күші – үндістер індет пен испан озбырлығынан ғана емес, сонымен қатар егістік жерлер қаңырап, сауда жүйелері бұзылуына байланысты басталған аштықтан да қырылды. Еуропалық конкистадорлар (басқыншылар) мен сенімді кәсіпкерлер Шығыс Атлантика аралдарындағы планта­цияларда құлдар еңбегін пайдалану өндіріс шығындарын азайтып, пайда әкелетінін өте жақсы түсінді. Сол себепті отарлаушылар Колумбтың алғашқы саяхатынан соң, көп ұзамай Кариб аралдарындағы үндістерді құлға айналдыра бастады. Алайда жергілікті халық аралдарға немесе еуропалықтар жете алмайтын ішкі аймақтарға қашып, олар жұмыс күшін жеткілікті мөлшерде жинай алмады.

Еңбек мәселесін шешудің басқа бір жолы энкомьенда4 (ehn-koh-mee-EHN-dah) еді. Бұл – адамдар тобы мен олардың еңбегін бақылауға мүмкіндік беретін, жаулап алушылардың басымдығын көрсететін, еңбекті реттеудің испандық жүйесі. Энкомьендер немесе энкомьенданың иесі – еңбек пен салық үшін өз адамдарын қорғап, оларға христиандық білім беруі қажет еді. XVІ ғасырдың бірінші жартысында Испания үкіметі мен шіркеуі Америка үндістерінің биологиялық және моральдық сипатын талқыға салды. Олар жабайы адамдар ма, әлде адамнан төмен жануар ретінде өмір бойы құл болуға лайық па? Олар толық адам ретінде «ағайын» болып, өркениетті христиан қоғамына сіңісе ала ма? Ақыр соңында испан қоғамы үндістерді «ағайындар» ретінде қабылдады. Олар отарлық әлеуметтік иерархияда еуропалықтардан төмен бағаланғанына қарамастан, бостандық құқы, меншік құқы мен еңбекақы алу құқығына ие болды. Америкада энкомьенданың иеленушісі пайда табу мен табысты өмір сүру салты үшін үндіс жұмысшыларына зорлық-зомбылық көрсетіп, испан заңнамасына сәйкес құқықтарын елеусіз қалдырды.

Шахталарды, ағаш дайындау ісін, плантацияларды қаржыландыру мақсатында мұхит асып келген еуропалықтар саны артқан сайын, әсіресе байырғы Америка халқының саны күрт төмендеп жатқан аймақтарда жұмыс күшіне деген сұраныс арта түсті. Кейбір испан және португал шаруалары тропиктік Америкаға егістікте немесе шахтада жұмыс істеуге баруға ниет білдірді және ешбір еуропалықтың оларды құлға айналдыруға құқығы болған жоқ. Алайда африкалықтарды тұтқындаудың әңгімесі басқа еді. Еуропалықтар Атлантика аралдарында кісенделген африкалықтарды қара жұмысқа жеге бастады. Мұнда Америкадағы үндіс жұмысшылар санының қысқару мәселесін африкалықтар есебінен шешуде заңды немесе материалдық-техникалық елеулі бөгет болған жоқ. Еуропалық аграрлық кәсіпкерлерге тропиктік Америкада африкалық құлдардың еңбегін қолдану өте (18-тарауды қараңыз) қолайлы болды.

Колумбтық айырбас – Афроеуразия мен Америка аралығында 1492 жылы басталған, тірі ағзаларды, өсімдіктерді, жануарларды, микроағзаларды және адамдарды тасымалдау түрі.

Энкомьенда – өз конкистадорлары мен қос Америкада тұрғындарына еңбек қызметін ұсынатын және жергілікті халықтың кейбір сала бойынша салық төлеуін қамтамасыз ететін, испан тәжі иесі берген кепілдің бір түрі.

Ацтек империясының құлауы

1502 жылы Колумбтың Кариб аралдарына төртінші саяхаты кезінде, ІІ Мотекусома Ацтектер империясының немесе Үштік одақтың билеушісі еді. Бұл бүкіл орталық Мезоамерика аумағына созылып жатқан мемлекет болатын. Үстемдікке ие Мексика билеушілері мен оларға тәуелді мезоамерикалықтар сияқты, мұнда да үстем таптар мен бұқара халық арасы шиеленісті жағдайда еді. Солтүстік-батыста кейбір топ, соның ішінде тараскандықтар және шығыста тлакскáландықтар ацтектердің жаулап алуына қарсылық танытты.

1517 жылы испандық отарлаушылар Кубаны жаулап алған кезде, еуропалық зерттеушілер гүлденіп келе жатқан Майя өркениеті орналасқан Юкатан түбегіне жету үшін Мексика шығанағын кесіп өтті. Олар мұнда алтын мен ғажайып тас ғимараттарды көрді, бұл оларды байлық іздеуге итермелей түсті. Кастилиялық ақсүйектер отбасының кіші ұлы Эрнан Кортес, әулетінің саяси қолдауы болмаған басқа испандық аристократтар сияқты, Кариб аралдарын жаңа мүмкіндіктерге апаратын жол деп қарастырды. Король оған Кубадан энкомьенданы сыйға тартып, кейін ол байлық пен беделге кенеліп, әкімшілік орталығын құрды. 1519 жылы Мезоамерика құрлығына келгенде онымен бірге он бір кеме, он алты әскери жылқы және жағдайын жақсарту жолдарын іздеп жүрген, негізінен, қолөнершілер немесе шаруалардан тұратын 600 адам болды. Ол шығанақтың батыс жағалауындағы қазіргі Веракрус қаласына жетіп, мемлекеттің ішкері бөлігіне аттанды.

Мотекусома үлкен кемелер мен бозғылт сақалды ерлердің таңғаларлық топтары туралы хабардар болып отырды. Ацтек елшілері Кортес пен оның әскеріне олар жағалауға түскен бойда келген болатын. Зеңбіректері бар және тапаншалармен қаруланған испандықтар XVІ ғасыр басындағы атыс қаруының даму технологиясын есепке алсақ, қорқыныш сезімін туғызғаны сөзсіз. Ацтек тыңшылары артиллерияны былай сипаттапты: «Тас ішінен доп тәрізді тас шығады; от ұшқындар лапылдайды... Бұл зеңбірек тауға атылса, тау шағылып, жарылады. Ағашқа түссе, ол ағаштың күл-талқанын шығарады»13.

Бөгделермен шайқасқа алғаш шыққан Ацтек әскері емес, тлакскалан жауынгерлері оларды жағалауға қарай ығыстыруға тырысып бақты. Бұл әрекеттері сәтсіз аяқталған соң, тлакскáландықтар жатжұрттықтардың әскери пайдасын қолданып қалуды ойлап, Кортеспен бірігіп, Мексикаға қарсы одақ құрды. Испандықтар мен үш мың үндіс жауынгері ацтектердің астанасы Теночтитланға аттанды. Оларға ацтек езгісіне қарсы болған басқа да топтар қосылды. Кортес Мексика езгісіне қарсы байырғы халықтар көтерілісінің шарықтау шегіне дәл келген еді. Шабуылдаушылар Мотекусоманы өз сарайында лезде тұтқындады. Императордың кіші інісі Куитлáуак шабуылдаушыларды көп кешікпей қаладан қуып шықты. Мотекусоманы Меледе өлтірді. Куитлáуак үш ай бойы билік етіп, астананың халқы тығыз орналасқан көшелерін және арналарды жайлап жатқан шешек дертін жұқтырды. Келесі бірнеше ай ішінде Орталық Мексика халқының үштен бірі осы және басқа да індеттерге шалдықты. Осы уақытта әскери күшті қайта жасақтаған Кортес қосымша күшті қосып алып, Теночтитланды қоршауға алды, бұл бір испанның жазбасында былай суреттеледі: «Қала көшелері өлілер мен науқастарға толып, біздің адамдар өлі денелердің үстімен жүруге мәжбүр болды»14.

Ацтектердің жеңілгенін мойындауы. Жылау жоралғысы – ацтек саяси мәдениетінің бір бөлігі, құрмет пен бағыныштылықтың қоғамдық белгісі. Бұл сурет жергілікті суретшілер мен ақпарат берушілердің көмегімен, XVІ ғасырда мезоамерикалықтарды зерттеген испан дін қызметкері Бернардино де Саагун құрастырған Флоренция кодексінен алды. Екі ер адам (сол жақта) және әйелдер Кортестен жеңілгеніне қайғырып отыр. Еуропада кодексті оқыған халық бұл бейнені қалай түсіндіріп, талдар еді?

Жеке ТҰЛҒАЛАР

Малинче: аудармашы, дипломат және күң

Флоренция кодексіндегі бұл суретте Малинче Эрнан Кортес пен ІІ Мотекусомаға аудармашы болып тұр

Малинче: аудармашы, дипломат және күң

Осы күні мексика ұлтшылдары оның атын опасыздарға теліп, тарихына сатқындық жасады деп айыпталғандарды «малинчистер», деп атайды. 1505 жылы туған оның аты Малинал еді, кейін ол Малинче немесе Донья Марина деген атпен мәлім болды. Юкатан түбегіндегі ауқатты касиктің немесе көсемнің қызы болған. Әкесі қайтыс болған соң анасы қайта тұрмысқа шығып, ұлды болады. Қызы мүлік үлесін талап етпес үшін, анасы мен өгей әкесі Малинчені Майя саудагерлеріне сатып жіберді.

Майя қоғамында құлдық кең таралғандықтан, Малинченің тағдырына ешкім алаңдамады. Кортес Ацтек империясына шабуылдамастан бір ай бұрын Табаско аймағына келді. Бұл жерде Малинче күң болып жүрген еді. Жергілікті билеушілерден алатын төлем есебінен Кортес Малинченің және өзге он тоғыз жас әйелдің конкистадорларға қызмет етуін талап етті. Берналь Диас дель Кастильоның Испанияның алғашқы жаулауы туралы жазбаларында Малинчені сұлу, «жүрегі мейірімге толы» және ақылды әйел ретінде суреттейді. Оның мәлімдеуінше, Малинче аз ғана уақыт ішінде «маңызды тұлғаға айналып шыға келді». Бірнеше аймақта құлдықта болған Малинче майя, табаскан және Ацтек империясының негізгі тілі – науатльше сөйлей алатын. Ол испан тілін тез-ақ үйреніп, жақсы аудармашы ретінде басқыншылардың қимыл-әрекеттері мен мінез-құлқын жергілікті халық қалай қабылдайтынын түсіндіріп, беделді касиктерге қалай жағымды әсер қалдыру керегін, тұтқиылдан жасалған қауіпті шабуылдардан қалай құтылуды ұғындырды.

Испания пайдасына қызмет еткені үшін Кортес Малинчені азат етемін деп уәде берді. Оның шағын әскері Теночтитланға аттанар алдында ол Малинчемен кеңесті. Жоспар іске асу үшін Малинче жергілікті халыққа сіңісіп, достық қарым-қатынаста болып, сенімге кіріп, ақпарат жинады. Малинче бағынышты халық біріккен жағдайда ғана ацтек билігін жоя алатыны туралы Кортестің қауесетін халық арасында белсенді түрде таратты. Сонымен қатар ол тлакскáландықтармен одақ құру туралы келіссөздерде көмек көрсетті.

Тұтқиылдан ұйымдастырылған шабуылдардан талай рет құтқарып қалған Малинченің үнемі жандарында жүргенін Бернáль Ди́ас сияқты жаяу әскер жауынгерлері құп көрді. Малинче олармен барлық экспедицияларға қатысты, ол туралы мынандай дерек сақталған: «Үндістер етімізді чилиге қосып жемекші деген хабарды естігеніне қарамастан, ешбір әйелге ұқсамайтын ержүректік танытып, қорқынышын көрсетпеді, батылдығын танытты»15. Экспедиция Теночтитланға жеткен мезетте жеңілісін мойындап бағынуға, не өлуге мәжбүр екенін дәл осы Малинче Мотекусомаға түсіндірген еді.

Кортестің тұңғыш ұлын дүниеге әкелген Малинче кейін басқа испандыққа тұрмысқа шығып, қызды болды. Конкистадор оған екі қожалықты, соның ішінде бұрын ацтек императорына тиесілі болған Чапультепекті сыйға тартты.

Тарихшылар «шынайылық» деп атайтын қазіргі көзқарас тұрғысынан өткенге сын көзімен қарасақ – Малинче жау жағына шығып, Мексика халқына сатқындық жасады. Бірақ мезоамерикалықтар да ацтектердің озбырлығын тоқтату үшін испандықтармен қарым-қатынас орнатқаны да белгілі. Малинче мексикалық болған жоқ, тіпті бас бостандығы да жоқ еді. Ол испандықтарға күң ретінде сатылып, оларға қызмет жасап, бас амандығын ғана ойлаған болар.

Сыни пайым

Малинченің әйел және күң ретіндегі орны испандық конкистадорлар мен жергілікті америкалықтар арасында сәтті делдал болуына әсер етті деп ойлайсыз ба?

Кортес қаланы басып алып, тлакскáландықтарды Испанияның басты одақтасы етті. Мексика мен Орталық Америкада испан билігін кеңейте түсу үшін еуропалықтар қаруларын сайлап, келесі онжылдықта қайта оралды. Осы жаулап алу жалғасқан сайын, мезоамерикалықтардың саны азая берді. Ацтек мемлекеті халқының өзі еуропалықтармен қарым-қатынас орнатқан соң халық саны 25,2 миллионнан 1623 жылы 0,7 миллион адамға қысқарды. Кариб аралдарының тұрғындары 1550 жылға қарай жойылудың алдында тұрды.

Инк империясының күйреуі

Орталық Мексикада Кортес орнатқан отарлау қадамдары қос Америкада, жергілікті ерекшеліктерді есепке ала отырып, қайталанды: еуропалықтардың шағын бөлігі атты әскермен, болат қарулармен, темір сауыттармен, әскери зеңбіректермен тұтқиылдан шабуылдап отырды. Бұл – жергілікті басшылар үшін күтпеген жайт болатын. Басқыншылармен қатар немесе олардан бұрын қауіпті аурулар таралып, қысқа уақытта экономикалық және әлеуметтік дағдарыстар туды. Басқыншыларға қосылған кейбір топтар оларды саяси қарсыластарына немесе қанаушыларға қарсы өз мүдделеріне пайдаланады деп сенді. Еуропалықтарға қарағанда жергілікті жауынгерлер саны асып түскен бұл одақ ортақ жауға шабуылдап, оны жеңіліске ұшыратты. Алғашқы жеңіс саяси дағдарыстар тудырды. Індет пен зорлық-зомбылық, озбырлықты қатар қолданған еуропалықтар кейбір әскери амалдардың, әскери шеберлігінің, табандылығының және жай ғана сәттіліктің арқасында биліктің стратегиялық маңызды орталықтарын басып алды. Үлкен аймақты басып алу табанды, ұзаққа созылған, жергілікті қарсылықтарға қарсы күресті де қажет етті15.

Орталық Андтағы жалпы оқиғалар сипаты осындай еді. Испандық конкистадор, арнайы білімі жоқ, ұсақ ақсүйек өкілі, Мексикадағы және Оңтүстік Америкадағы науқанның ардагері Франсиско Писарро да Инк империясының басшысын жылдам-ақ жеңді. Шамамен 1527 жылы Писарро Перу жағалауына екі жүзге жуық адаммен келерден бес жыл бұрын император Хуайна Капак пен мұрагері ретінде тағайындалған ұлы да шешектен кенет қайтыс болған-ды. Патша бұл науқасқа империяны солтүстікке қарай кеңейту барысында шалдыққан болар. Осы уақытта Панама мойнағын мекендеген үндістер шешек ауруына шалдығып, ауру Тынық мұхит жағалауы бойымен оңтүстікке қарай таралды. Хуайна Капактың және оның ұлының өлімінен кейін тақтан үмітті екі топ арасында соғыс басталды. Солтүстік провинцияларды басқарған корольдің ұлы Атауальпа 1532 жылы қарсыласын ұстап алып, өлтіріп, соғысты аяқтауға аз қалғанда Писарро Кахамарка қаласына келіп жетті. Мексикадағы Мотекусома сияқты, Атауальпа да басқыншылармен кездесуге келісіп, испандықтардың тұзағына түсіп, тұтқындалды. Басқыншылар зеңбіректерден оқ жаудырып, ат үстінде атысып, Атауальпаның үш мыңдық әскерінің үрейін ұшырды. Писарроның хатшысы болған Франсиско де Херес: «Соншалықты күшке ие болған ұлы тұлғаның қысқа мерзімде тұтқындалуын көрудің өзі ғаламат сезім»16 деп жазған еді.

Кахамаркадағы шайқас. Гравюрада 1532 жылы Писарроның Атауальпаны тұтқындауы бейнеленген. Автор – Атлантиканы ешқашан кесіп өтпесе де, Америка бейнесін суреттеуімен танылған бельгиялық суретші Феодор де Брай. Гравюраны бұл шайқас өткен кезден жарты ғасырдан соң салды. Де Брай испан әскери қуатын қалай бейнелеген? Сізге бұл бейне шынайы көріне ме?

Атауальпа құтылу үшін адамдарына Писарроға испандықтар балқытып, құймаларға айналдыратын, сансыз көп ламаға артқан алтын және күміс заттарды беруді бұйырды. Алайда төленген құнға қарамастан, Писарро оны өлім жазасына кесті. Содан кейін Атауальпаның бұрынғы жауларының көмегімен ол Куско астанасына аттанып, өзін және сардарларын инктердің саяси иерархиясының және әкімшілік жүйесінің ең жоғары сатысына көтерді. Еуропалық солдаттар, шенеуніктер, діни қызметкерлер және саудагерлер билікті қолдарына алып, империя Испанияға тәуелді болды. Анд алқабының шалғай аймақтарында басқыншыларға қарсылық келесі қырық жылға не одан да ұзақ мерзімге созылды.

Испания империясының құрылуы

Ацтек және Инк империялары жылдам жойылып, Калифорниядан Оңтүстік Американың шетіне дейінгі аралықта Испания үстемдік етті (16.4-картаны қараңыз). Бұл үдеріс Кариб бассейнін реттеудің түрлі стратегиясын ойлас­тыруды қажет етті. Таино және Кариб үндістерінің арасындағы көп өлім байырғы қоғамдарды жойды. Отарлау үшін үлкен аумақ, түрлі тіл мен өмір салты қалыптасқан көп халықты бақылауда ұстау қажет еді. Мұндай мәселе бұрын ацтектер мен инктерде де болған. Афроеуразиялық індеттер, соғыстар және еңбекті қанау әсерінен әлсірегеніне қарамастан, Мезоамерика мен Андтағы тығыз қоныстанған аграрлық қоғамдар бастапқы қарым-қатынасын сақтап қалды. Үндістердің саны бір жарым ғасырдан аса уақытта азайса да, шамамен 1650 жылы қалпына келе бастады.

16.4-КАРТА. Қос Америкадағы 1550 жылға дейінгі ибериялық отарлау

Испаниялық екі вице-корольдік бұрынғы Ацтек және Майя империяларының аумағын қамтыды. Испания бұл мемлекеттерді жоймай, тек қана империялық билікті өз билігімен алмастырды деп тұжырым жасауға бола ма?

XVІ ғасырдың басында Испан тәж иесі отарлау аймақтарындағы байырғы америкалықтардың саяси басшыларына және алғашқы он жылдықтарда өз білгенін істеген басбұзар конкистадорларға билігін орната бастады. Португалия, Франция және Англия билеушілері іспетті, Испания монархия­сы отанында мемлекеттік билікті күшейтіп, орталықтандыруды мақсат етті. Оның жоғары лауазымды тұлғалары да Америкадағы отарларына осы үлгіні таңып, Кортес пен Писарро салып кеткен жолды ұстанды. Испан тәжінің иесі жаңа отарлар үшін заңдық, қаржылық, сот және атқарушы билік қызметін атқарған Үндіс кеңесін құрды. Жергілікті отар істерін жүргізу мақсатында азаматтық, құқықтық және діни мекемелерді құруға рұқсат берді. Монархия Америка айлақтарын, олардан сыртқа шығатын тауар айналымын және салық түсімін бақылап отыру үшін Сауда Үйінің (Casa de Contratacіón) негізін қалады. Отарлау дәуірінің көп бөлігінде испан аумағы екі ірі әкімшілік құзыретке ұйымдасып, әрқайсысын король тағайындайтын вице-король5 басқарды. Құрылған вице-корольдіктердің бірі – Жаңа Испания, аты Мехико деп ауысқан, ацтектердің бұрынғы астанасы – Теночтитланнан басқарды. Тағы бір вице- корольдік – Перу, астанасы жаңа отар қала Лимада орналасты. XVІ ғасырдың ортасына қарай екі қала да дамыған әкімшілік және сауда орталықтарына айналды. Корольдің аудиенция (audіencіas) деп аталатын арнайы сотының барлық вице-корольдіктерге құзыреті жүрді. Олар отарлаушыларға, байырғы америкалықтар мен құлдарға қатысты азаматтық, қылмыстық істерді қарастырды. Жергілікті көсемдер үндіс қоныстарында биліктерін сақтап қалса, кеңестер үнемі еуропалық ауқатты жер иеленушілерден құралып, олар отарлық қалаларды басқарды.

Католиктік шіркеу, соның ішінде францискандар, доминикандар және иезуиттер сияқты діни ордендер үндістерді дінге тарта бастады. 1560 жылы Жаңа Испанияда сегіз жүзден аса шіркеу қызметкері, монах пен монах әйелдер жүз алпыстан аса шіркеуде, ғибадатханада қызмет етті. Католик діни қызметкерлердің басым бөлігі үндістермен достық қарым-қатынаста болды. Олардың құжат ретінде сақталған бақылаулары байырғы америкалықтарға отарлаудың қаншалықты зардап алып келгенін көрсетеді. Доминикалық монах және Оңтүстік Мексикадағы Чьяпастың епископы Бартоломе де лас Касас (1484–1566 жылдар) үндістердің алғашқы қорғаушысы болды. Аталған корольдік қызмет орны жергілікті халықтың құқықтарын қорғау үшін құрылған еді. «Үндістерді жоюдың қысқаша есебі» («A Short Account of the Destructіon of the Іndіes») кітабында отарлау­шылардың жергілікті халыққа жасаған зорлық-зомбылығы сипатталған. Бұл 1542 жылы үндістерге үлкен қорған болып, құлдыққа тыйым салған «Жаңа заңдардың» қабылдануына ықпалын тигізді. Ол энкомьенда жүйесіне қарсы шығып, үндістердің еңбегін пайдалануға хақы барлар құқықтарын асыра пайдалану еркіндігіне ие болғанын айтқан еді. Оның ықпалымен Испания біртіндеп энкомьендадан бас тартып, Мехико мен Лимадан тікелей бюрократиялық басқаруға өтті.

Вице-король (vіceroy) – тәуелсіз өкіл ретінде отарлық тәуелді иеліктерді басқарып, монарх тағайындайтын өкілетті тұлға. Vіce – латын сөзі, «орнына» деген мағынаны білдірсе, roy – король деген сөз. Вице-король басқаратын аумақ вице-корольдік деп аталады.

Бразилиядағы португал иеліктері

1500 жылы Васко да Гама Үнді мұхитынан оралғаннан кейін, дәл сол жерге Педру Алвариш Кабрал аттанды. Алайда ол экваторды қиып өткен соң оңтүстік-шығыс желінің ығымен жүзіп, Бразилия жағалауларына келіп тірелді. Күтпеген жерден жағалауға шығу еуропалықтар мен байырғы америкалықтар арасындағы қарым-қатынастың басқа бір қырын ашты. Колумб тәрізді, Кабрал да нақты қай жерге келгеніне сенімді болған жоқ. Ол Бенин және Конгоға ұқсас ірі аграрлық мемлекеттерді таба алмады, ол «арал» деп ойлаған жерде Үндістандағы жібек пен дәмдеуіштермен салыстырғанда мардымсыз байлыққа кенелді. Соған қарамастан, көптеген экспедиция Бразилия жағалауына ұмтылып, ағашпен сауда жасауды ұсынған тупи орман халқы оларды өзенмен жағалаудағы нүктелерге жеткізіп, болат балталарға және басқа да пайдалы заттарға айырбастап отырды. Еуропалықтар өз кезегінде мата бояуларын алатын, өздері үшін тиімді тропиктік ағаштармен сауда жасауды ұсынды.

Бразилия жағалауындағы еуропалықтардың әрекеттері 1530 жылдарға дейін шектеулі болды, ал сол жылы Францияның аймақты зерттеуінен қорыққан португалдар королін Бразилияның солтүстік-шығысындағы жерлерге көз салуға үгіттеді. Португалдар алғаш келген кезде үндістер өте тығыз орналасқан еді. Кариб бассейніндегідей, олардың басым бөлігі жаңа індеттерге шалдықты. Еуропалықтар мұнда қант қамысын қолдан өсіруді білмейтінін түсінді, ал плантаторлар Атлантика аралдарында қолданған экономикалық үлгіге: қарқынды еңбек күшін қажет ететін егістікті жинау, ұнтақтау, қантты кемеге плантациялардан жұмысшылардың күшімен жеткізу жұмыстарына жылдам бейімделді. XVІ ғасырдың соңында үндістер қажеттілікті қанағаттандыра алмайтыны айқын болып, экономикалық табыс үшін Африкадан құлдар әкелу керек болды (18-тарауды қараңыз). Сонымен қатар португал жиһанкездері Бразилияның оңтүстік жағалауларына және өзенді өлкелерімен ішкі аймаққа экспедицияларын жібере берді.

Мемлекеттердің Оңтүстік теңіздердегі жаңа қарым-қатынастары

оЙЛАН: ХVІ ғасырдың бірінші жартысында Үнді мұхиты аймағында саяси-экономикалық жүйелер қандай бағытта өзгерді?

XV ғасырдың соңғы ширегінде Үнді мұхитының және Қытай теңізінің саудагерлері гүлденген айлақтардың бірінен екіншісіне сауда жасап жүргенде, олардың экономикалық жүйелерінің дағдарысқа ұшырайтынынан бейхабар еді. Ешбір теңіз державасы Оңтүстік теңіздер арқылы жүретін саудада басым болып немесе монополия орнатпады, тіпті ондай талпыныс жасап та көрмеді. Ғасыр басында Қытайдың Мин әулетінің императоры Үнді мұхитына жеті ірі экспедицияны адмирал Чжен Хенің басшылығымен жіберді (15-тарауды қараңыз). Олардың мақсаты жаңа жерді жаулап алу немесе жергілікті саудагерлердің орнын басу емес, Мин билеушілеріне ресми салық төлейтін мемлекеттер санын арттыру болатын. 1433 жылы Мин үкіметі мұндай саяхаттарды басқа саяси басымдықтарға байланысты тоқтатып, Үнді мұхитындағы сауда бұрынғыдай жалғасты. Шығу тегі әртүрлі саудагерлер жеңіл, берік кемелермен, жергілікті дәстүрлерге сай, басымдыққа ие саяси жағдайларды есепке ала отырып, бағалардың құбылуына сәйкес сауда жасады. Олар үшін ең үлкен қауіп – қарақшылар мен дауылдар болатын.

Жаңа жүзжылдықта португалдар қаруланған караккаларымен аймаққа келген кезде, аталған жүйеге қауіп төнді. Бұл кеме капитандары әуел бастан дәмдеуіштер және тауар саудасын барынша бақылауға алуға тырысты, осы суларда бұрын болмаған агрессиялық стратегияны ұстанды. Португал ақсүйегі ұлы миссияны орындау жолында шабыттанып, Оңтүстік Азияның ерекше құнды қара бұрышы жай тауар емес екенін айтып, бұрыш «Қасиетті болуы бек мүмкін»17 деген идеяны таратты. 1500–1550 жылдар аралығында Үнді мұхитында бассыздық айтарлықтай өсті. Португал қарақшылары бәсекелес саудагерлердің қай-қайсысының да айлақтары мен кемелеріне шабуыл жасап, саудагерлер шабуылдаушыларға тойтарыс берді. Осман империясының теңіз флоты да аталған шайқасқа қатысты.

Дәмдеуіштер саудасын басып алу

1498 жылы Васко да Гама Африкадағы Қайырымды Үміт мүйісін артиллериямен қаруланған кемелермен айналып өтіп, Үнді мұхитында әскери үстемдігін көрсетіп, саудаға жайлы жағдай қалыптастырғысы келді. Ол Лиссабонға үнділердің дәмдеуіштері мен басқа да тауарларын артып оралды. Португалия королі Дом Мануэл (Dom Manuel) бұған дән риза болып: «Маврларды [мұсылмандар] байытатын ұлы сауда Құдайдың жәрдемімен біздің халқымыз бен мемлекетімізге де жетті»18, – деді. Жаңа экспедициялар көп кешікпей мүйісті айналып өтті. 1505 жылы жағалаудан аттанған флот 1100 тонна дәмдеуішпен оралды.

1503 жылы Оңтүстік Азияға Афонсу ди Албукерки өзгелерден бұрын саяхат жасап, соның нәтижесінде Португалия жағалаудағы жерлерін басқара отырып, азиялықтардың алтын мен күмістен басқа Еуропа тауарларын қажет етпейтінін жақсы түсінді. Португалдар Еуропаға алып кеткісі келетін барлық тауарларды сатып алып немесе Азияның түрлі айлақтарында сауда жасау мүмкіндігін иелену үшін олар коммерциялық жүйеге күшпен кіруі қажет еді. Албукерки флоты бірнеше маңызды айлақты бірден басып алды: Шығыс Африкадағы Момбаса (1505 жыл), Парсы шығанағындағы Ормуз (1507 жыл), Оңтүстік Азиядағы Гоа (1510 жыл) және Малакка бұғазындағы Малакка (1511 жыл). Мұздай қаруланған жаңа саудагерлердің әскери күшінен жергілікті билеушілер еш қауіптенбеді. Португал басқыншылары қазіргі Кения орнындағы Момбаса айлағын басып алды. Жергілікті суахили тілді билеуші көрші айлақтағы сұлтанға қауіп-қатерді ескерту үшін былай деп хат жазады: «Құдайдың сізге ықыласы аусын, Сайид Али! Ұлы Жаратушы қаланы жайпап өтіп, өртеп, күлін көкке ұшырды... Ол адамдарды өлтіріп, өртеп қана қойған жоқ, көктің құстарын да атты. Бұл суық хабарды сіздің қауіпсіздігіңіз үшін жеткізіп отырмын»19.

Сауда пост-империясы. 1530 жылға қарай Португалияның Үнді мұхитына шығып тұрған бірнеше жақсы бекінген анклавы болды. Олардың бірі Қытайдың оңтүстігінде орналасқан Макао еді (16.5-картаны қараңыз). Олар алтын мен күміске дәмдеуіштерді айырбастап, сонымен қатар Азияның көптеген тауарларын тез арада сатып алып, қайта сататын болды. Жергілікті жүк тасымалымен айналысатындар сауда жасауға рұқсат алып, Португалия бақылауындағы тұрақтарда жүк салығын күштеп төлетіп, қажет болған кезде әскери-теңіз күшін қолданамыз деп қорқытатын. Атлантикалық Африкадағы саясатымен салыстырғанда, Португалия Үнді мұхиты өңірінде айнала орналасқан анклавтардан өзге жерді бақылауға алуға тырысқан жоқ. Атап өтуге тұрарлық ерекше жағдай Оңтүстік-Шығыс Африкадағы Замбези өзені алқабында қалыптасты, мұнда ішкі аймақтарға португал саудагерлері кішігірім қоныс табу үшін келген болатын. Халқы тығыз орналасқан ішкі аймақтарды немесе Азия, Африканың құрлықтағы ықпалды мемлекеттерін басып алу үшін португалдардың әскери әлеуеті жеткіліксіз болды. Оның орнына маңызды айлақтарды, стратегиялық нысандарды, теңіз жолдарын қадағалауды мақсат еткен сауда пост-империяларын құрды. Гоадағы бір португал шенді тұлғасының мәлімдеуі бойынша, «португалдар ешқашан Үндістанға ішкерілей енбейді, себебі бұл елдің билеушілерімен және шенді тұлғаларымен бейбітшілік пен достығымыздың арқасында бізге теңіздің өзі де жеткілікті»20.

16.5-КАРТА. Оңтүстік теңіздер. 1550 жыл

Португалдар жаулап алу әскери күшін Оңтүстік теңіздердің сауда орталығы – Оңтүстік Азия айлақтарына бағыттады. Португалдардың Азияға деген мүддесін Осман және Мин империяларының мүддесімен қалай салыстырар едіңіз?

1505 жылы король І Мануэл Португалияның Үнді мұхитындағы және Қытай теңізіндегі талаптарын нығайту үшін Испан Үнді Кеңесімен қатар «Эстадо да Индия» (Үндістан штаты) билік органын құрды. Эстадо Оңтүстік-Шығыс Африка мен Қытай аралығындағы жағалаудағы Португалия отарларындағы қаржы және әскери жорықтарын басқарды. Лиссабон – империя астанасы болса, Гоа – король тағайындаған вице-корольдің басқаруындағы Эстадоның маңызды орталығына айналды. Азия билеушілері бұған қарсылық танытпады. Кейбірі еуропалықтарға шыдап қана отырса, енді бірі пайда көздеп қарым-қатынас орнатты. Мәселен, Мин империясының шенеуніктері бір жағынан Қытай айлақтарында шетелдік саудагерлердің қызметін шектесе, екінші жағынан португалдарға Макаода сауда алаңын салуға (салық төлесе) келісімін берді.

Момбасадағы Иисус айлағы, Кения. Бұл бастион – Португалия королі І Филипптің бұйрығымен 1591 жылы салынып, Үнді мұхитында еуропалық емес күштерге тойтарыс беру үшін құрылған португалдық бірінші айлақ. Осы айлақ Үнді мұхитындағы өткен ғасырдағы әскери қимыл-әрекеттердің өзгерістерін қалай бейнелейді?

Португалия монополиясына сынақ. XVІ ғасыр ортасына қарай Азия билеушілері мен саудагерлері Португалияның монополистік менмендігі төмендегенін байқады. Оңтүстік Азия арқылы теңіз саяхаты қымбат әрі қауіпті болып қала берді. XVІ ғасырда Лиссабоннан жылына кемінде жеті кеме шығып, оның үштен бірі теңізге батты немесе Үнді мұхитындағы соғыстарда жоқ болды. Португалдар үндінің дәмдеуіш саудасына үстемдік орнатуға үміттенгендеріне қарамастан, өнімнің 10 пайызын ғана тасымалдай алды. Еуропалықтардан саны жағынан әлдеқайда басым Азия теңіз саудагерлері – арабтар, қытайлар, гуджараттар, малайлықтар – португал сақшыларымен ұшырасып қалмауға тырысатын. Уақыт өте келе Португалия теңіз супердержавасы емес, кәсіп үшін бақталастыққа түсіп жүрген Азия сауда компанияларының бірі ғана болып қалды. Португалияның дәмдеуіштермен сауда жасап тапқан пайдасы Нидерланд, Англия және Францияны мүйісті айналып өту үшін теңіз әскери күштерін жіберіп, өздерінің сауда айлақтарын салуға жеткілікті негіз болды. Жаһандық экономиканың пайда болуына қарай, қарулы сауданың жаңа ғасыры қалыптасты.

Жапон айлағындағы португал кемесі. XVІ ғасырдағы «оңтүстік варварларының» кемелерін жөндеп, құнды тауарларын түсіріп жатқан кезі. Еуропалықтармен теңізде кездескен жапондардың оларға таңдана қарауы нәтижесінде бейнеленген жапон суреті. Бұл – ақсүйектердің үйлерінде бөлмені бөлетін перденің бір ғана бөлігі. Мұндағы сурет жапондардың шетелдіктермен сауда болашағы туралы қандай ақпарат бере алады?

Осман империясының әскери-теңіз басқыншылығы. Португалияның алғашқы стратегиясының бір бөлігі Үнді мұхитындағы су жолдарына апаратын оңтүстік жағалауларындағы айлақтарды басып алу арқылы Араб теңізінен Қызыл теңіз бен Парсы шығанағына баратын саудаға иелік етуге бағытталды. Алғашында бұл стратегия мұсылман Мысыры мен Оңтүстік-Батыс Азияға, Александрия мен Шығыс Жерорта теңізі айлақтарына ғасырлар бойы қатынаған италиялық саудагерлерге нұқсан келтіретіндей жағдайда болды. Мысырдағы мәмлүктердің Қызыл теңізде әскери-теңіз күштері жеткіліксіз болғандықтан, аймақтан еуропалық басқыншыларды ығыстырып тастау үшін Оңтүстік Азиядағы Гуджаратпен бірікті. Осы мұсылман одағы 1507 жылы Үндістан жағалауларында Португалияның шағын флотын жеңді, алайда екі жылдан кейін кеме артиллериясы шешуші шайқаста жеңілді. Португалияның бұл жеңісі олардың Араб теңізінде бірнеше жыл бойы еркін жүруіне мүмкіндік берді.

1517 жылы Осман түріктерінің әскері Мысырды басып алып, Португалияға қарсы төтеп беру және Азия саудасын жандандыру үшін Қызыл теңізге флотын жіберді. Сол уақыттан 1550 жылға дейін Осман елшілері мен саудагерлері Азияның мұсылман мемлекеттерімен қарым-қатынасын реттеп, кейде түрік эскадрасы Португалияның караккаларымен қақтығысқа түсті. Осман капитандары, қарсыластары сияқты, кеме бортында артиллерия ұстайтын болды. Сұлтандарына зеңбірек жеткізу үшін түрік экспедициялары Индонезиядағы Ачехқа аттанған еді. Осман империясының әскері португалдарды Қызыл теңізге кіре берістегі Аденнен қуып шықты, бірақ екі күш арасындағы соғыс тоқтамады. Еуропалық өзге мемлекеттердің кемелері Үнді мұхитына ене бастағанда, Осман империясы басқыншылыққа негізделген және қымбатқа түскен Оңтүстік теңіздер стратегиясынан бас тартуға мәжбүр болды.

Тынық мұхит аралық байланыс жүйесі

Португалия Азияға мүйіс арқылы баратын бағытты зерттеп жатқан кезде, Испания қызметіндегі теңізшілер арадағы географиялық қиындықтарға қарамастан, Америкаға батыс арқылы жету жолын іздестіре берді. 1513 жылы Бальбоа Панама мойнағынан өтіп, жиһанкездердің Азияға жету үмітін оятты. Шығу тегі португалдық Фернан Магеллан бастаған, Испания қаржыландырған экспедиция ақыр аяғында батыс бағытты тауып, дөңгелек пішінді жер шарының қаншалықты үлкен екенін дәлелдеді. Оңтүстік Азияға Португалия экспедициясы құрамында барған Магеллан Испан тәж иесін 1519 жылы батысқа саяхатына қаржы беруге көндірді. Бес каравелладан тұратын флотты басқарған ол Атлант мұхитын кесіп өтіп, Оңтүстік Американың шығыс жағалауымен жүзіп, кейін өз есімімен аталған бұғаздан өтіп, Тынық мұхитқа жетті. Ашыққан экипаж тері мен егеуқұйрықты талғажау етіп, солтүстік-батысқа қарай шексіз саяхатын жалғастырып, Филиппинге табан тіреді. Ол аралдарды Испания иелігіне қарату жолында жергілікті жауынгерлермен қақтығыста қаза тапты. Іс жүзінде дүниежүзін айналып өткен Магеланның штурманы Себастьян дель Кано кемені батысқа бұрып, Үнді мұхиты арқылы қайтадан Испанияға оралды. Экспедицияның сәтті аяқталғанына қарамастан, мұхит сауда жолы ретінде Оңтүстік Американың оңтүстігі арқылы өтетін ұзақ та қауіпті жол еуропалықтарды бірден еліктіріп әкете қоймады. Магелланның саяхатынан қырық екі жыл өткен соң Испания Мексика мен Қытай арасында Тынық мұхиттың солтүстік бөлігі арқылы өтетін аса маңызды сауда мекені – Филиппинді отарлай бастады.

Қорытынды

1520 жылы Магеллан Тынық мұхитын кесіп өтіп, трансмұхиттық қарым-қатынастағы соңғы кеңістікті бағындырып, қауымдастықтар арасындағы нағыз жаһандық қарым-қатынасты бастады. Афроеуразия мен Америка шығыс жағынан да, батыс жағынан да байланысатын болды. Тек Австралия мен жан-жағындағы аралдар ғана сол уақытта дүниежүзіне бейтаныс болып қала берді.

XV ғасырда дүниедегі тығыз әрі экономикалық тиімді өндіріс, сауда мен қаржы жүйелері Азияда шоғырланды. Еуропалықтар соны түсініп, сол уақытта экономикалық кеңістігі кеңейіп, мұсылман мемлекеттерімен ұзаққа созылған, шығыны көп, бәлкім, пайдасыз соғыстарсыз-ақ Азия нарығына жетудің, Үнді мұхитына Мысыр мен Оңтүстік Азия арқылы өтетін ең төте жолға толық иелік етудің стратегиясын ойластырды. Еуропа теңізшілері Азия­ға Африканы айналып өту немесе жер шарының батыс бағыттағы екінші шеті арқылы жету жолдары туралы болжамдардан хабардар болды. Алайда ибериялық мемлекеттер жүз жылдан аса уақыт бойы Атлант мұхитының шығыс бөлігіне және Африка жағалауларына барлау жасап, сауда және соғысты жалғастыра берді. Ширек ғасыр өткенде ғана олар жаңа болжамдарға сай әрекет жасай бастады.

Колумб саяхаттарынан кейінгі жарты ғасырда Атлант мұхиты Жерорта теңізі немесе Араб теңізі сияқты, бірақ едәуір үлкен ішкі қарым-қатынас «бассейніне» айналды. XVІ ғасырда мұхитта жүзудің жылдам, қауіпсіз және арзанырақ жаңа мүмкіндіктері ашылғандықтан, Атлант мұхитының алып айдыны қауіпсіз бола түсті. Атлант мұхитымен шекаралас Еуропа мен Африка аймақтары жер шарының батыс шетінде емес, дүниенің төрт тарабына тауар, адам және идея тарату орталығында орналасқаны белгілі болды. Атлантикада шоғырланған экономика біртіндеп қалыптасып, көлемі, күрделілігі және байлығы Үнді мұхитымен бәсекелестікте дамыды.

Атлантикалық экономика байырғы америкалықтардың алапат халық шығынымен тығыз байланысты қалыптасты. Қос Америка халқы 1492 жылдан келесі 150 жылда 90 пайызға азайды, аталған апат еуропалықтардың Батыс жартышарды үлкен жылдамдықпен және қарқынды бақылауға алуына мүмкіндік берді. Тап осы уақытта тағдыр тәлкегіндей болып, Афроеуразия халқы жылдам өсті. 17-тарауда Афроеуразияға қайта оралып, XVІ ғасырдағы дамуын, қоғамдардың дүниежүзілік ұлы конвергенция әсерін сезіну тәжірибесін қарастырамыз.

17

Осман империясының жаппай жаулау соғыстары

Осман түрік сұлтандығы Анадолыда (қазіргі Түркия) 1200 жылдардың соңында құрылып, Испания мен оның Америкадағы иеліктерін есепке алмағанда, XVІ ғасырда ешбір мемлекет тең келмейтіндей ұлан-ғайыр жерді және теңіз аумағын жаулап алды. Осман сұлтандығының әскері 1453 жылы Константинопольді (қазіргі Стамбұл) басып алып, Византия империясын күйретіп, Афроеуразияның ірі империясына айналды (15-тарауды қараңыз). Босфор бұғазына шығатын бұл қала арқылы сұлтандар Жерорта теңізі мен Қара теңіз арасындағы аса құнды сауда флотын қадағалады. XVІ ғасыр басында империя Анадолының аграрлық далаларын және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Балқан түбегінің үлкен бөлігін алып жатты. Орталық билік шартты түрде империяның құлдары мәртебесіне ие кеңесшілер мен әкімшілік қызметкерлер иерархиясының басшысы – сұлтан болатын жүйе ретінде дамыды. Демек, сұлтан – билеуші элитаның жеке бас адалдығына арқа сүйей билік құрып, олардың кез келгенін тағайындап, орнынан босатты немесе өлім жазасына кесті. І Селим сұлтан (1512–1520 жылдары билік құрды) билікке келгенде жаңа ауқымды жерлерді жаулап алу үшін бай шаруашылық иеліктерін, коммерциялық ресурстарын біріктірді.

Осман әскері және мемлекеті. Сүнниттік мұсылман заңгерлері басқаратын сот жүйесінен басқа, Осман империясы үкіметінің барлық тармағы әскери сипатқа ие болды. Бұл басқару тетіктері империяның қорғанысын нығайтуға және шекарасын үнемі кеңейтуге қызмет етті. XVІ ғасырда Осман әскері үш негізгі бөліктен тұрды. Біріншісі: кавалерия полкі – түріктердің шекара жауынгерлері (ғазилер) немесе атты әскер, олардың офицерлері (сипахтар) шаруалар салығы есебінен қаржыланды. Екінші элемент: янычарлар – жаяу әскери құлдар корпусы. XVІ ғасырда янычарлар 37 мың болды және әскери дағдылары мен тәртібі бойынша дүниежүзіндегі кез келген құрлық әскерімен бәсекелесе алды (15-тарауды қараңыз). Осман империясының үшінші әскери күші әскери-теңіз флоты болды, ол Португалияның әскери кемелерімен қатар, Араб теңізіне жеткен Шығыс Жерорта теңізіндегі аса қуатты теңіз державалары – Венеция мен Генуяны ғасыр басында тығырыққа тіреді.

Топкапы сарайы. 400 жыл бойы Осман империясының әкімшілік орталығы болды. Сарай ғимараттары Босфордың – аса маңызды коммерциялық маңызы бар су жолының дәл жанында. Сарайдың қала ландшафтында орналасуына назар аударыңыз.

Сол кездегі басқа да монархиялар сияқты, Осман империясының сұлтандары Құдайдың рақымымен билік жүргізеді деп есептелді. Олардың құзыреті тек шариғат талаптарымен немесе мұсылман құқығымен шектеліп отырды. XV ғасыр аяғында Босфордың жоғарғы жағында орналасқан Топкапы сарайы империяның саяси орталығына айналды. Топкапыда үнемі ұлғайып отырған күрделі кешендер және сарайдың алдында бас-аяғы бес мың тұрғынға – сұлтанның отбасы мүшелеріне, мемлекеттік шенді тұлғаларға, жауынгерлер мен күңдерге және сансыз көп малайға арналған бөлмелер болды. Сұлтанның жоғары кеңесі (диуан) және уәзір дәрежесіндегі паша деп аталатын тұлға кеңес беріп, сұлтан түрлі мекемелерді сарайдан басқарды. Мемлекеттің, мәселен, Қытайдағы Мин империясымен салыстырғанда, аймақтардағы билігі шашыраңқы болды. Азаматтық шенді тұлғаларға жатпайтын жауынгер-сарбаздар жергілікті істермен айналысып, шаруалардан жинаған салықтың белгілі бір бекітілген бөлігін астанаға жөнелтіп отырды.

XVІ ғасырдағы басқыншылық соғыстар. Осман империясында анағұрлым жойқын соғыстар Селим мен оның мұрагері, «Ғаламат» деген атқа ие болған І Сүлейменнің (1520–1566 жылдары билік құрды) кезінде көбейді. Селим араб тілді халқы көп Сирия мен Мысыр жерлерін басып алып, Осман билігінің оңтүстік бөлігін кеңейтті. Шығыс­тағы Парсы Сефевидтер империясымен, негізінен, Ирактың қалалары мен ауыл шаруашылығы ресурс­тары үшін ұдайы соғысты. Осман әскері Мысырға 1517 жылы басып кіріп, екі жарым ғасыр бойы билік еткен сүннит мұсылман мәмлүктер әулетін күйретті. Осыдан көп ұзамай Осман жалауымен жүзіп жүрген түрік кемелері Тунис, Алжир және Жерорта теңізіндегі басқа да айлақтарды басып алып, Солтүстік Африка жағалауларын, Марокконы шалғайдағы батыс шекарасы ретінде бақылауға алды. Осман империясының Жер­орта теңізіндегі сәтті жорықтары Италияға үнемі басып кіру қаупі, Испания мен Венециядағы Габсбургтермен құрлық пен теңізде бірнеше онжылдыққа созылған басқыншылық пиғылы анық байқалды. Соғыстар толқыны Сүлеймен сұлтан билік құрған дәуірде қайталанып, өзгеріп отырды. 1580 жылы қарсыластар Жерорта теңізінде ешқайсысы да басымдыққа ие болмайтындай шартқа негіз болған, кеңейтілген теңіз келісімін жасады.

Еуропа майданында Осман империясының құрлық әскері 1504 жылы Румынияға басып кіріп, 1526 жылы Венгрия патшалығын бағындырды. Үш жылдан соң Сүлейменнің әскери күштері Дунай өзенінің алабымен жылжып, Габсбургтік Австрияның астанасы Венаны қоршап алды. Бұл басқыншылық Батыс Еуропаны дүрліктіргеніне қарамастан, ерте басталған қыс басқыншылардың кері шегінуіне себеп болды. Кейбір тарихшылар османдар мен Еуропа мемлекеттері арасындағы қақтығыстардың ұзаққа созылғанын алға тарта отырып, қарсылас топтар Жерорта теңізінен Үнді жағалауларына дейінгі кеңістікте соғыс жүргізуіне байланысты оны «XVІ ғасырдағы дүниежүзілік соғыс» деп атайды. Алайда мұсылмандар мен христиандар ғана соғысты деуге болмайды. Франция мен Германияның бірнеше тәуелсіз патшалығы Габсбургтердің ортақ жауы ретінде түріктер жағында шайқасты.

Деректерді САРАЛАУ

Еуропа елшісінің әскерлерді салыстыруы

1554 жылы Ожье Гислен де Бусбек (1522–1592) Габсбургтар немесе Қасиетті Рим империясының Осман сарайындағы елшісі ретінде Константинопольге (Стамбұлға) аттанды. Фландрияда туып-өсіп, Батыс Еуропа университеттерінде білім алған Бусбек осы маңызды миссияны атқарудан бірнеше ай бұрын ғана дипломатиялық қызметке қабылданған болатын. Константинопольде өткізген сегіз жылдың ішінде досы және қызметтесі дипломат Николай Михоға хат жолдап отырды. Осы хаттарды саяхатнамалар мен османдар өмірін сипаттаған әңгімелерге айналдырды. Бусбек әсіресе Қасиетті Рим империясы мен Түрік империясын салыстыруға қатты қызықты. Осман әскерлерінің Батыс Еуропа мемлекеттерін жеңу мүмкіндігінен қауіптенді, себебі олар анағұлым қатал әрі тәртіпке бағынған әскер болып көрінді. Бусбек Константинопольден кеткен соң Түркиядағы хаттарын жинақтап, 1589 жылы баспаға даярлады. Бұл мәліметтер – Осман мемлекеті туралы құнды дерек қоры.

Түрік билеушісі соғысқа қырық мыңнан аса түйе және соншама жүк артқан өгізді бірге ала жүреді, Парсыға басып кіргенде, олардың басым бөлігіне күріш пен басқа да дәнді-дақылдарды артатын. Осы өгіздер мен түйелер шатырлар мен сауыттарды, сонымен қатар соғыс науқанына арналған құралдар мен қару-жарақтарды тасымалдау үшін керек... Басқыншы әскер әуел бастан осы қорларын [азық қорлары] пайдаланбауға тырысты; себебі олар шайқастың аяқталарын жақсы түсініп, шегінер кезде сансыз әскері мен жүк артылған жануарларымен жаудың жері арқылы өтетінін білді… Содан сұлтан қорлары ашылып, талғажау етерліктей азық күн сайын янычарлар мен басқа да сарай әскерлеріне үлестіріледі. Әскердің басқа бөлігі өз қаржысына қор жинамаса, жағдай нашарлай түсетін. Әскердің басым бөлігі, әсіресе кавалерия соғысу тәжірибесінде мұндай қиындықтарды көріп, өмірге қажеттінің барлығын қосымша жүк – жылқыларына артып жүретін болған; нақты айтсақ, күн мен жаңбырдан қорғану үшін шатыр ретінде пайдаланған кенеп мата, киім-кешек пен төсек-орын жабдықтары; қиын жағдайда өмірін сақтап қалуға қажет, ең сапалы ұн салған бір немесе екі тері қапшық, май салған кіші құмыра және дәмдеуіштер мен тұз...

Бұдан түрік жауынгерінің шыдамдылығы мен жанкештілігі, сондай-ақ үнемшілдігі өте қиын жағдайларға түскеніне қарамастан, оны қоршаған қауіп-қатерден аман-есен шығуына мүмкіндік беретінін көресіз. Бұл біздің адамдарға мүлде ұқсамайды! Христиан жауынгерлері әдеттегі тамақтарын місе тұтпай, сайрауықтар мен беккафиктер [кішкентай құстар] және осы сияқты таңдаулы тамақтарды жеуге тырысады! Олар азық жетпеген жағдайда қарсылық айтып, айналасының әпер-тәперін шығарады; азық жеткізсе де жан-жағын қирата береді. Әрбір адам өз-өзіне дұшпан және сабырсыздықтан асқан жау жоқ... Әртүрлі жүйелер арасындағы күрестің нәтижесі қандай болуы керек екенін ойлау мені қатты алаңдатады; біріміз басымдықта болып, екіншіміз жойылуымыз керек, қандай жағдайда да екі тарап мамыражай өмір сүре алмаймыз. Олар сансыз байлық иесі, олардың империялары, мол ресурстары, қару-жарақ жасау мен қолданудағы тәжірибесі, білгені көп. Оларда көпті көрген жауынгерлері, үздіксіз жеңіс тәжірибесі, қиындыққа төзе алатын, тәртіп пен реттілікке бағынған қамқор әрі сақ әскері бар. Бізде бос қазына, әдемі әдеттер, сарқылған ресурстар, сынған рух, тәжірибесіз және тәртіпке бағынбайтын әскери сарбаздар, ашкөздіктен туатын жанжал, тәртіпсіздік өршіп тұр. Көп дүниеге рұқсат беру – тәртіпсіздікке әкеледі, еркектер маскүнемдікке салынып, басбұзарға айналып, ең жаманы: жауымыз – жеңіске, біз – жеңіліске үйрендік. Мұның ақыры неге апаратынын кім біледі?

Дереккөз: Charles Thornton Forster and F. H. Blackburne Danіell, The Lіfe and Letters of Ogіer Ghіselіn de Busbecq, vol. 1 (London: Kegan Paul, 1881), 219–222.

Сыни пайым

Бусбек Еуропа христиан әскерімен салыстырғанда, Осман әскерінің ерекшеліктері қандай деп есептейді? Ол түріктер қасиетті Рим империясына не себепті қауіп төндіреді деп санады? Бұл хатты оқыған еуропалықтар қандай ой түйеді? Бусбек Осман және Еуропа христиан әскері арасындағы айырмашылықтарды әсірелеп жіберуі мүмкін бе? Солай болса, әсірелеуге қандай көзқарастар немесе сезімдер итермелеуі мүмкін?

Үнемі кеңейе түскен Осман мемлекетінде XVІІ ғасыр соңында бірнеше этнолингвистік топқа жататын 22 миллион халық болды. Билеуші тап ерте кезде Ішкі Еуразия даласынан көшіп келіп, б.з. 1000 жылы Анадолыда билікке жеткен түркі тілдес халықтармен теңесуді мәртебе санады. Империя қанатын кеңге жайып, өсе беретіндіктен, басып алған араб, парсы, грек, армян, бірнеше славян және басқа да тілдерде сөйлейтін халықтар саны түркілерден асып кетті. Діни сипатын қарастырсақ, мұсылмандар империяның барлық халқының ішінде саны жағынан аздап артық еді. Шығыс Анадолы, Сирия, Мысыр, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы христиандар сұлтанның қол астындағы халықтың 30 пайыздан астамын құрады. Қалған 10 пайызын XVІ ғасырда еврейлер құраған еді. Әрине, сұлтандар 1492 жылы христиандық Испаниядан қуылған мыңдаған еврейді құшақ жая қарсы алды. Мемлекет христиан гректер және армяндарды, сондай-ақ еврей топтарын миллеттер немесе заңды түрде ұйымдасқан діни қауымдастықтар деп таныды. Олар сотқа жүгіну, мектепке бару және салық жинау сияқты жұмыстарды өздері атқарып, мәселелерін өздері шешті. Алайда христиандар мен еврейлер мұсылмандармен бірдей құқықтық және әлеуметтік теңдікке ие болмады. Олар үкімет пен әскерде қызмет ете алмады және мұсылмандарға салынбаған салықтың түрін (жиза) төледі.

Сауда империясы. Осман мемлекетінің ұлғаюына байланысты, Шығыс пен Батыс сауда жолдары Жер­орта теңізі мен Ішкі Еуразия және Үнді мұхиты арасында дамыды. XVІ ғасыр соңында Португалияның Араб теңізіндегі сауда озбырлығы аяқталған кезде, мұсылман теңіз саудагерлерінің көпшілігі қайтып оралып, осман қарулы күштерінің қорғауымен Қызыл теңіз бен Парсы шығанағы арқылы өтетін теңіз жолдарында тұмсық тіреді. Мұсылман, еврей және армян саудагерлері тауарларды империяның бір бөлігінен екіншісіне тасымалдаумен айналысты. Мысыр – күріш пен қантты экспорттаса, Сирия – дәнді дақылдар мен пісте жаңғақтарын жеткізді, Анадолы – жеміс қағы мен жібекті жөнелтті, ал Балқан – бидай, ағаш және шарап сатты. Италия және басқа еуропалық жүк жөнелтушілерді тоқыма, кілем және басқа да өнімдерді сатып алу мақсатымен Осман империясы айлақтарына көптеп келуі үшін мемлекет 1536 жылы Франциямен келісімшарт жасап, оларға арнайы сауда артықшылықтарын ұсынды. Осындай капитуляцияның6 есебінен Еуропа саудагерлері артықшылыққа ие болып, Осман империясының салықтарынан босады, олар азаматтық немесе қылмыстық істерге ұрынған жағдайда, бұрынғыдай мұсылман соттары қарамай, өз елшіліктерінің соттарына жүгінуге құқығы болды.

Капитуляция (capіtulatіons) – бір мемлекеттің басқа мемлекет субъектілеріне немесе азаматтарына өз шекарасы аясында ерекше артықшылық берген халықаралық келісім.

Сефевидтердің Парсы империясы

Бір жарым ғасырға созылған саяси бытыраң­қылықтан кейін, XVІ ғасыр басында Иран үстіртінде шоғырланған Парсы жерін біріктіру үшін жаңа саяси күш пайда болды. Осман империясының билеуші элитасы сияқты, Сефевидтер әулеті де шығу тегін X–XІ ғасырларда Оңтүстік-Батыс Азияға келген түркі садақшы шабандоздарымен байланыстырды. Сефевидтердің бірінші патшасы Исмаил саяси мансабын жеті жасында, XV ғасыр аяғында, қазіргі Әзербайжан мен Иранның солтүстік-батысындағы таулы өлкеде орналасқан түркітілдес әскери мемлекет басшысы ретінде бастады. Сонымен қатар ол сефевидтік саяси қозғалысқа атын берген мұсылман сопы қауымдастығын басқарды. Жекелеген рухани ағартуға арналған бұл мистикалық бауырластық Кавказ тауларының оңтүстігіндегі шалғай аңғарларда тұратын көшпелі түркі топтарын тартты.

Сефевидтер мемлекеті және шииттік исламның үстемдігі. 1501 жылдан Исмаил әскері Иран мен Иракта үстемдік еткен шағын түркі мемлекеттерін бірінен соң бірін жеңіп шықты. Исмаилдың жауынгерлері сопылық қызыл бас киімінің арқасында қызылбастар деп аталды. 1508 жылы Тигр-Евфрат өзендерімен төмен жылжып, 1508 жылы жауынгерлік топтар Бағдатты және Парсы елінің сауда және өндірістік қалаларының көпшілігін қысқа мерзімде басып алды.

Исмаил шах және қызылбастар. Бұл миниатюралық сурет Сефевидтер билеушісін және оның қызыл бас киімдерімен ерекшеленген арнайы жасағын бейнелейді. Бұл суретті бөлімнің бас парағындағы суретпен салыстыр. Сефевидтер мен Осман империясы арасындағы соғыс әрекеттерінің бейнелі көріністері арасында қандай айырмашылық бар?

Исмаил XV ғасырда Оңтүстік-Батыс Азияда жауынгерлік сипатқа ие болған исламдық сенім мен тәжірибенің бір қанаты – шиизмге адалдығын жариялады. Көп мұсылманның сенімі – сүнниттік исламда жоғары рухани билік мұсылман қауымдастығына тиесілі екенін растады. VІІ ғасырдан бері Мұхаммед пайғамбардың орнына билікке келген халифтар қоғамның қалауын орындап, қорғауға міндетті болды. Шииттер, керісінше, билік төртінші халиф және пайғамбардың әулиесі болған Әлидің ұрпақтарына сүйенеді деп жариялады. Әлидің имамдар деп аталған ізбасарлары, шииттердің айтуы бойынша, барлық мұсылмандардың заңды басшылары болды. Әлидің мұрагері қатарында 12-ші имамды насихаттайтын шииттердің ерекше нұсқасын Исмаил жария ете бастады. Шииттердің пікіріне сүйенсек, бұл имам оккульттік немесе жасырын күйге түсіп, бір күні Құдайдың пәрменімен әлемді билеуге қайта оралады. Жасырын имамның жердегі өкілі ретінде Исмаил мен оның жауынгерлері қол астындағы сүннит халыққа шииттік доктриналарды күштеп енгізуге тырысты. Ирак пен Сирияның шиит ғалымдары мен теологтары жаңа діни элита құрды. Бірте-бірте шиизм қарулы қысыммен немесе дінді өз бетімен қабылдау арқылы Иранның негізгі дініне айналағанына қарамастан, сүнниттер мен шииттердің ілімдері мен діни рәсімдері негізінен бірдей еді. Сефевидтер мемлекетінің Оңтүстік Ирак өңіріндегі араб тілді халықтың көпшілігі шиизмге бет бұрды. Сол себепті Иран мен Ирак, негізінен, қазіргі күндегі діни сипатына сол кезде ие болды.

Исфахандағы Имам мешіті, Иран. Аббас шах жаңа астанасы – Исфаханды қайта қалпына келтірудің бір қадамы ретінде XVІІ ғасыр басында осы мешітті салуға тапсырыс берді. Қабырғалары мен күмбездері Құран сүрелерімен әдіптелген және жүздеген мың жылтыр, гүлді тақтайшамен безендірілген. Ою-өрнектің бұл түрі парсы сәулет өнерінің ерекше көрінісі. Қандай архитектуралық элементтер бұл ғимараттың мұсылман билеушісінің күші мен ұлылығын көрсетуге арналғанын бейнелейді?

Аббас шахтың билігі. 1524 жылы Исмаил қайтыс болғаннан кейін, ежелгі парсы патшалығының «шах» атағын иеленген оның ертедегі ізбасарларына мемлекет тұтастығын сақтап қалу қиынға соқты. Ол бұқара халықтан салық жинап отыруға құқығы бар қызылбас атты әскер сарбаздары мен Иран және Ирактың орталық үкіметін басқарып, шиизмді мемлекеттік дін ретінде қолданған қалалық, білімді отбасылар ықпалы арасындағы тепе-теңдікті ұстау арқылы аман қалды.

Сефевидтер империясы ерекше дарынды билеуші Аббас шахтың тұсында дамуының шарықтау шегіне жетті. Ол 1587 жылы таққа отырып, қырық үш жыл бойы (1587–1629) билік құрды. Ол тайпа қолбасшыларының күш-қуатын тексеріп, тұрақты кәсіби әскер жасақтады. Әскери күш қатарында ағылшын жалдамалылары басқаратын, шамамен отыз жеті мың адамнан тұратын артиллерия тобы мен мушкет бөлімшелері болды. Кавказ тауларында Грузия мен Арменияның христиан патшалықтарына қарсы соғыстарда тұтқындалған мықты ер-азаматтар элиталық әскери бөлімдерде қызмет ету үшін жаттықты. Осман империясындағы янычарлар сияқты, бұл сарбаздар шахтың әскери құлдары деген ресми мәртебеге ие болды. Шахтың қара оқ-дәрімен қаруланған әскері Осман империясын Иракта, Үндістанның Моғол (MOO-guhl) империясын Ауғанстанда жеңіп, даңққа бөленді. Сефевидтерде әскери-теңіз флоты болмады, бірақ 1622 жылы Аббастың достық қарым-қатынастағы серіктестері ағылшын саудагерлері жеткізген әскери кемелер көмегімен Парсы шығанағындағы португалдарды Ормуздағы бекіністен қуып жіберді.

Парсы империясының ресурстары Осман империясына қарағанда шектеулі болатын. Иран аумағының 70 пайыздан астамы шөлейтті аймақ болды да, шаруашылықтың басым бөлігін үздіксіз суғару қажет еді. Соған қарамастан, Аббас шах су қорын, басқаруды қаржыландыру, трансиран жолын және жол жүйесін жетілдіру, жібек тоқыма және кілем экспорттауды қолдау, сондай-ақ Еуропа көпестерімен сауда-саттық жасау арқылы экономиканы нығайтты. Құрлықтағы тасымалды арттыру үшін ол армян христиан саудагерлерін арнайы өкіл ретінде пайдаланды. Олар Ресейдегі Еділ өзенін Еуропамен және Оңтүстік-Батыс Азиямен байланыстыратын сауда желісін пайдаланды. Астана – Исфахан үлкен орталық алаң айналасында пайда болды. Мұнда үлкен күмбезді мешіттер сәулеті артып, жабық базарлар ұлғая түсті де, 400 мыңға жуық халықтың мекеніне айналды. Үкімет армяндар мен римдік-католиктік діншілдерінің Исфаханда шіркеу салуына қарсы болмады. Осман империясына, яғни тұрақты қарсыласына қарсы тұру үшін христиан билік өкілдерімен достық қарым-қатынасты нығайтуы керек еді.

Оңтүстік Азиядағы Моғол билігі

Парсы мемлекеті сияқты, Оңтүстік Азия да XVІ ға­сырдағы жаңа және басқыншылық сипаттағы әулеттің қол астында ұзақ уақыт саяси бытыраңқы күй кешті. XІІІ ғасырдан XVІ ғасырдың басына дейін Солтүстік Үндістан өзендерінің аңғарындағы, негізінен, үнді шаруалары мен қала тұрғындары мекендеген аймақты мұсылман әулеттері биледі. Бұл режимдер кейде жергілікті үнді патшалықтарымен соғысып, кейде одақтасты. Алайда 1526 жылы Ауғанстандағы кішігірім мемлекет басшысы – Бабыр Солтүстік Үндістанға шабуыл жасап, оның негізгі бөлігін дәстүрлі атты садақшылар мен оқ-дәрісі бар зеңбіректерді қолдану арқылы басып алды. Парсы өнері мен поэзиясына құмар Бабыр (1526–1530 жылдары билік құрды) моңғол сөзін бұрмалаудан шыққан, моғол деген атпен танымал әулеттің негізін қалады. Осман және Сефевидтер империяларындағы сияқты, билеуші әскери элита Ішкі Еуразияның жауынгерлік ұрпағынан шыққанын мақтан тұтты.

Ұлы Акбардың билігі. Бабыр төрт жыл ғана билік құрды, ал оның ұлы Хумаюн 1556 жылы қайтыс болғанға дейін Үндістанның солтүстігінде мықты билік орната алмады. Бабырдың немересі Акбар (1556–1605 жылдары билік құрды) Моғол мемлекетін күшейтіп, оны қуатты аймақтық империяға айналдырды. Ол әкімшілік басқарудың және салықтың күрделі жүйесін құрып, жарты ғасырлық билігі кезінде әскерлерін түрлі тараптарға: оңтүстікке – субконтиненттің орталық үстіртіне (Декан), солтүстікке – Гималайдағы Кашмирге, оңтүстік-батысқа – мата өндірісімен айналысатын Гуджаратқа, шығысқа – күрішке бай Ганг өзенінің алқабы Бенгалияға жөнелтті. Ол теңіз флотына ешқандай қаржы салмағанына қарамастан, Оңтүстік Азиядағы матаны және басқа да тауарларды дүниежүзіне кеңінен экспорттауда Үнді мұхитының саудагерлеріне, соның ішінде Португалия мен басқа еуропалықтарға сүйенді.

Акбар замандас билеушілер сияқты дүниенің төрт тарабына өктемдік жасауға ұмтылды: көрші мемлекеттермен соғысты, олардың қазыналарын тонады, тұрғындарына салық салды, қоғамдық тәртіпті қадағалады және құдіретті империялық билікті орнатты. Мақсатына жету үшін империялық қолбасшылардан немесе әмірлерден құралған, отыз үш деңгейден тұратын шенділердің жоғары деңгейін ұйымдастырды. Мұсылмандар мен үнділерден шыққан сарбаздар кавалериялық әскерлерді басқарды, олардың деңгейі неғұрлым жоғары болған сайын империя аумағын қорғап, кеңейту үшін атты әскері де соншалықты көп болуға тиіс еді. Мемлекет оларға жалақы төледі немесе шаруашылық жерінен табыс алуға құқық берді. Осылайша Акбар қызметтегі ақсүйектер7 тобын құрды. Бұл – империялық табыс пен артықшылықтарға ие, бірақ жер иеленуші ақсүйектер қатарына жатпайтын басқарушы топ еді. Олар мүлкін мұраға қалдыра алмады және тәуелсіз билік құруға құқығы болмады. Акбар ауылшаруа­шылық жерлерінің құндылығын анықтау мақсатында зерттеу жүргізу үшін уәкілдерді тағайындау арқылы орталық билікті нығайтты. Осы негізде үнді және мұсылман шаруа­ларынан салық жинау үшін сол халықтың саны мен жай-жапсарын анық білетін жергілікті шенділер, жер иеленушілер немесе қарапайым кәсіпкерлерді бір орталыққа жинақтады. Бұл делдалдар табыстың белгілі бір бөлігін мемлекетке тапсырды. Өздері жергілікті тәртіпті сақтау және шаруашылықтарын дөңгелету мүмкіндігіне ие болды.

Акбар Моғол әулетінің билігін әмірші тұлғасына шексіз адалдық пен қызмет етуге негіздеді. Осы бағытта ол және оның мұрагерлері үнемі биліктің қуатты сипатын көрсетуді, соның ішінде күрделі сарай рәсімдері мен мол сыйлықтарды талап етті. Акбар өзін падиша, немесе патшалардың патшасы деп атады. Бұл ежелгі парсы мен үнді билеушілерінің жартылай құдай бейнесін еске түсіреді. 1580 жылдары император сарайында тұрған католик миссионері Антонио Монсеррат Акбар сарбаздарының бағыныштылығын былай сипаттады:

«Оның сарайында әртүрлі тұлғалар жүретін, олардың дені ақсүйектер, олар патша бұйрығымен аймақтардан келіп, сарайда әр жылы белгілі уақыт аралығында қызмет ету үшін шақыртылады. Акбар сарайдан шыққанда соңынан ерген ақсүйектермен және оққағарлардың қоршауында жүреді. Басын изеп рұқсат берген кезде ғана жаяу жүруге міндеттілерге атқа мінуге рұқсат беріледі. Мұның бәрі патша сарайының керемет ұлылығын және құдіретін көрсетеді»2.

Бадам жинастыру. «Бабырнама», моғол билеушісі Бабырдың естеліктері, ол қайтыс болғаннан кейін шықты да, суретті басылымға айналды. Шаруалар жаңғақтарды жинап, қаптарды жануарларға артып, ал жақсы киінген еркек жемісті таразыға тартып отыр. Билеуші естеліктерінде ауылшаруашылық қызметін неге бейнеледі деп ойлайсыз?

Сол замандағы билеушілер арасында Акбар дінге қатысты ерекше либералды көзқарастарды қолдады. Ол таққа мұсылман ретінде келгеніне қарамастан, ортодоксалды діни қызметкерлердің ойынан шықпай, суфизмге немесе барлық сенімдердің рухани негізі бар дейтін мистикалық қауымдастыққа негізделген дінді жария етті. Акбар мораль және доктринаға қатысты мәселелерді талқылау үшін мұсылман теологтарын, сопыларды, үнді данагөйлерін шақырды және тіпті римдік-католиктік дін қызметкерлеріне де назар аударды. Нанак (1469–1539) негізін қалаған Құдайды сүю – пацифизм және қатаң тәртіп арқылы индуизм мен исламды татуластыруға уағыздайтын жаңа үнді діні – сикхизмге жылы шырай танытты. Ол Амритсар қаласында алтын храм салу үшін сикхтерге жер берді. Бұл жер – бүгінгі күні сикх дінінің бүкіләлемдік штабы. Сондай-ақ үнділер төлеуге мәжбүр болған бірқатар салықтарды алып тастап, жаңа ғибадатханалар салуға рұқсат берді. Акбардың діни қозғалысы онымен бірге өлді, алайда оның саяси қуат пен мәдени толеранттылықты шығармашылықпен ұштастыруы бір ғасырдан аса уақыт бойы Үндістандағы әлеуметтік тұрақтылыққа ықпал етті.

Акбардың билігі Оңтүстік Азияда демографиялық және экономикалық өсіммен тұспа-тұс келді. Халқы 100 миллионға жетіп, Агра, Биджапур және Ахмедабад дүниежүзіндегі ең ірі қалаларға айналды. Субконтинент астық, мақта, жібек, бұрыш, қант, индиго және асыл тастар мен ағаш материалдары сияқты ресурстарға өте бай болды. Ғасырлар бойы үнді жіп иірушілері мен тігіншілері дүниежүзінде мақта-мата өндірісінде жетекші орынға ие болды. Еуропа теңізшілері мұхит жолдарын ашқан соң, дүниежүзінде үнді мақта өнімдеріне сұраныс өсті. Акбар қол астындағыларға мыс, күміс немесе алтын монеталармен салық төлеуді міндеттеп, бұл саясат ауыл фермерлерін коммерциялық нарыққа итермеледі. Төменгі Гангтің тропиктік аудандарындағы Бенгалияның экономикасы ерекше қарқынды дамыды. Моғол әскері Бенгалияны жаулап алып, Үндістанның басқа бөлігінен шаруаларды, әсіресе мұсылмандарды ормандарды тазартуға, батпақтарды ағызуға, Ганг сағасын шексіз күріш плантациясына айналдыру үшін осында көшіп келуге жағдай жасады.

Акбардың ізбасарлары. Акбардың ақылы асқан, ерік-жігері мықты үш мұрагері болды: Жаһангер (1605–1627 жылдары билік құрды), Жаһан шах (1628–1658 жылдары билік құрды) және Аурангзеб (1658–1707 жылдары билік құрды). Бұл патшалар Акбардың әкімшілік жүйесін сақтап, империяның аумағын кеңейтті. Акбардың ұлдарының бірі – Жаһангер әкесінің жетістіктерін үстей түскеніне қарамастан, оның ирантекті әйелі Нұр Жаһан мемлекеттік істерге араласты, парсы стилін империялық өнер мен қолөнерде уағыздап, уақытша де-факто басқарушы ретінде де әрекет етті. Жаһангердің ұлы Жаһан шах өркениетті өнер мен жазу модельдерінің үлгісі ретінде мұсылман парсы мемлекетін басшылыққа алып, Тәж-Махал деп аталатын таңғажайып ғимарат салғызды.

Аурангзеб – Ұлы Моғолдардың соңғысы ретінде бүкіл орталық үстіртте қан майданға шығып, әскерін қиырдағы Оңтүстік Үндістанға жіберді. Алайда оның науқандары 26 жылға созылған аса қымбат, қантөгіс соғысқа айналды. Кірістерді сақтап қалу үшін ауыл тұрғындарына салатын салықтарды одан сайын күшейтті. Бұл қадам шаруалар көтерілістері мен қарақшылыққа әкеп соқтырды. Акбардың дін саясатынан мүлде басқа бағытты ұстанған ол ортодоксалды мұсылмандарды билік басына әкеліп, үнділерді мемлекеттік қызметтен аластатып, олардың ғибадатханаларын қиратып, аман қалу үшін қолдарына қару алуға мәжбүр болған пацифист сикхтармен соғысты. Оның дінге деген тар шеңбердегі көзқарасы империя ішінде әлеуметтік және мәдени байланыстарды әлсіретті. Аурангзеб қайтыс болғаннан кейін империя қысқа уақыттың ішінде дағдарысқа түсіп, жаңа биліктің жергілікті жерге тамырларын жаюға жол ашты. 18-тарауда бұл жаңа билік топтары ағылшын Ост-Инд компаниясының қарулы саудагерлері болғанын айтамыз.

Қызметтегі ақсүйектер (servіce nobіlіty) – дәрежесі жоғары басқарушы топ, бұл топ мүшелеріне мүлік, мәртебе мен табыс мұраға қалмады, сондықтан мемлекетке толық тәуелді болды.

Ресей: князьдіктен империяға дейін

Ресей көпұлтты империялардың қатарына XVІ ғасыр аяғында қосылды. Бұл мемлекет Моғол немесе Миндік Қытай мемлекеттеріне қарағанда халқы әлдеқайда шағын болғанына қарамастан, өте аз уақытта үлкен аумаққа ұлғайып, 1800 жылға қарай дүниежүзіндегі шаршы милі ең үлкен монархияға айналды. Ресей XV ғасыр ортасында Мәскеу қаласында шоғырланған шағын Московия мемлекеті ретінде пайда болғанын ескерсек, бұл таңғажайып құбылыс еді.

Әулие Василий шіркеуі, Мәскеу. Қаһарлы Иван осы православ кафедралын Еділ бойындағы әскери жеңістерден соң салуға тапсырыс берген. Мәскеуде Қызыл алаңда орналасқан ғимарат, византиялық аркалар, Солтүстік Ресей шіркеулері мен Азия мұнараларының бейнесін еске түсіреді. Ішкі Азияны басып алған соң патша Мәскеудің орталығында неліктен алып шіркеу салдыруы мүмкін?

Московияның ұлғаюы. Моңғол басқыншылары орыс жерлерін 1240 жылдары бағындырды, екі ғасырдан соң олардың билігі әлсіреген кезде Мәскеу князьдері ІІІ Иван (1462–1505 жылдары билік құрды) мен оның ұлы ІІІ Василий (1505–1533 жылдары билік құрды) біртіндеп жергілікті бәсекелес билеушілерді жеңді. Жаулап алудың нәтижесінде бидай егістіктерін және орман алқаптарын, сонымен қатар маңызды сауда қалаларын, соның ішінде Новгородтың солтүстік сауда жүйесін иеленді. Ертедегі орыс билеушілері немесе патшалары (орысша – царь, «Цезарь» сөзінен шыққан) орыс православ шіркеуімен тығыз байланыс орнатып, өздерін Құдайдың жердегі өкілі және христиан ақиқатының қамқоршысы деп жариялады. Олар билігін боярлар деп аталатын жер иеленуші орыс аристократтары арқылы жүргізді. Патшаға шексіз адал бұл топ шаруашылықтардан түскен табыстарға ие талантты әскери және азаматтық офицерлер тобынан құралған жаңа басқарушы тап өкілдерін құрды. Үндістандағы Моғол империясындағыдай, Ресей билеушілері де бояр отбасылары мен қатар теңгерме күш ретінде жеке мүлкі жоқ, ақсүйектер тобына жатпайтын қызметтік ақсүйектер тобын құруға талпынды.

ІV Иван елу екі жыл (1533–1584) билік құрып, алдындағы билеушілер негізін салып кеткен орталықтандыру саясатын қатал ұстанып, «Қаһарлы Иван» деген атқа ие болды. Ол жаңа министрліктер жасақтады, сонымен бірге патшаның арнайы күштерін құрды, олар басынан аяғына дейін қара киімге оранып, жер жүзін сатқындықтан тазартатын миссиясының белгісі ретінде сыпыртқы ұстап жүрді. 1550 жылы ол атқыштар деп аталған арнайы жеке әскери кәсіби күштерін құрды. Бұл сарбаздар Осман империясындағы янычарларға ұқсас болғанына қарамастан, әскери құлдар емес, еркін адамдар еді. Орыс ақсүйектеріне күмәнмен қараған Иван кейде ақсүйек отбасыларды қорқытып, жерлерін тартып алып отырды.

Еуразиялық Ресей империясы. 1552–1556 жылдар аралығында ІV Иванның әскері Еділ өзенінің орта және төменгі алқабын аймақтық мұсылман билеушілерінен тартып алды. Бұл жеңістердің маңызы зор болды. Біріншіден, олар Ресейге Балтық теңізін Оңтүстік-Батыс Азия мен Үндістанмен байланыстыратын стратегиялық маңызы бар Солтүстік–Оңтүстік сауда жолын бақылауға алуға мүмкіндік берді. Екіншіден, Ресей билігі Қара теңізге және Осман империясының саяси аумағына жақындады. 1500 жылдың соңында екі империя дипломатиялық және коммерциялық қарым-қатынаста болғанына қарамастан, ширыққан қатынастар кейінгі ғасыр­ларда соғысқа алып келді. Патша атты әскері 1580 жылдары Батыс Сібірге ену үшін Орал тауларынан асты. Казактар деген атпен белгілі атты әскер жауынгерлерінің шығу тегі әртүрлі: көбі бұрынғы мұсылман малшылары, басқалары жерсіз славян шаруалары еді. Олар күнкөріс үшін тері сатып, сібір ауылдарын тонап, сонымен қатар қола, ағаш және бидай секілді шексіз ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік берген жаулап алу соғыстарын басқарды.

Сібірді жаулап алушы Ермак Тимофеевич. Бұл литографияда XVІ ғасыр аяғында орыстардың Сібірді жаулап алуы жолындағы басты шайқастарда атаман болған казак көшбасшысы бейнеленген. Суретті 300 жылдан соң салған. Ол аймақтарды, уақыт кеңістігіндегі әскери символдар мен бейнелерді біріктіреді. XІX ғасыр суретшісі XVІ ғасырдағы сарбазды рим жауынгері сауытында бейнелеген. Литографиядағы қандай элементтер түрлі аймақтарға және дәуірлерге тән?

Батыста патшалар Еуропаның католиктік әлеуетті мемлекеттерімен саяси және мәдени байланыстар орнатуға талпыныстар жасады. XV ғасырда орыс көпестері, уәкілдері және ғалымдары Германия, Италия, Франция мен Англияға үнемі барып тұрды. Алайда батыс көршілермен қарым-қатынастардың барлығы жақсы бола қойған жоқ. 1558 жылдан ІV Иван Швеция және Польша–Литва мемлекеттерімен Балтық жағалауы үшін ұзақ жылдарға созылған соғысқа араласты. Батыстағы суы жылы айлаққа ие болуды қалағанымен, ширек ғасырға созылған соғыста оны ала алмады.

Иванның бұл соғысы салық төлеп, аристократтық басшылардың табысын қамтамасыз етіп отырған Ресей және басқа да славян шаруаларына ауыр салмақ болды. Олардың тағдырын қайталамас үшін, шаруалар халық сирек орналасқан Украина мен Батыс Сібір жеріне қашты. Жаппай қашып кетудің алдын алу және Ресей бидайына ұлғая түскен Еуропаның сұраныс­ын қанағаттандыру үшін, империялық үкімет жалға алушыларға жаңа шектеулер қойып, ерікті, салық төлейтін шаруаларды басыбайлы шаруаларға айналдырды. Бұл мәртебе оларды белгілі бір үйде өмір сүруге және қожайынына ақы төлеуге міндеттеді. Ең қызығы, Ресейде кең қолданылған басыбайлық құқық дәл сол уақытта Еуропада жойылған еді.

Иванның қуғын-сүргін саясаты және үздіксіз соғыстары ол қайтыс болғаннан кейін «аласапыран заманға» (tіme of troubles) ұласты. 1598–1613 жылдар аралығында азамат соғысы, аштық, шаруалар көтерілісі және поляк, швед басқыншыларының басып кіруі орталық билікті әлсіретті. Ресей ақсүйектері Михаил Романовты (1613–1645 жылдары билік құрды) патша етіп сайлаған кезде мемлекетте тұрақтылық басталды. Романовтар әулеті Ішкі Еуразияны жаулап алуды бастап, империяны үш жүз жылдан аса уақыт басқарды.

Жапония және Токугава

Салыстыра қарасақ, Афроеуразияның шағын мемлекеттері ішінде Жапония 1500 жылдың соңына қарай саяси тұтастық пен орталықтанған мемлекеттілігімен ерекшеленді. Алдыңғы екі жарым ғасырда жапон аралдар тізбегі саяси түрде даймё (daіmyo) деп аталатын, өзін-өзі басқаратын аумақтарға бөлінді. Жалдамалы рыцарьлар немесе самурайлар қолдауымен даймёлар Жапонияның ақсүйек билеуші тобын құрады. Киото қаласын мекендеген император тек ғұрыптық-рәсімдік қызмет атқарды. Ол шын мәнінде императордың өкілі ретінде Жапонияны басқарған сёгунды немесе «Ұлы генералды» тағайындады. Бірақ бұл қызметті атқарған ақсүйек отбасы – Асикага сёгундары тұсында (1336–1573) жергілікті даймёлар елді дербес басқарды. 1543 жылы португалдар Жапония­ға атыс қаруын таныстырып, жергілікті қару жасаушылар оларды жасап үйренгеннен кейін, ең мықты даймёлар арасында соғыс үдей түсті.

Алайда 1550 жылы үлкен Хонсю аралынан жергілікті әскери қолбасшы Ода Нобунага (1534–1582) ұзын найзалар мен мушкеттерді ұтымды пайдаланып, бірнеше қарсылас топты жеңді. Ода Нобунага өлген соң да, оның күштері Хонсюдің басым бөлігін басқарып отырды. Генерал Тойотоми Хидэёши (1536–1598) Нобунагаға қызмет етіп, мансабын жасап, 300 мың жауынгері бар әскер жинап, бірнеше жылдан соң архипелагтағы төрт ірі аралдың үшеуінде әскери басшыға айналды. Отанында жеңіске жеткен ол 1592 жылы Кореяға теңіз арқылы соғысқа аттанып, «Тіпті Қытайды уысымда ұстап, өмір бойы басқарамын»3, – деп те мақтанды. Кореяға шабуыл жасаған ол қатты қателесті. Берік бөренелерден жасалған кемелері және артиллериясы бар корей әскери-теңіз флоты жапондардың әскери шебіне Корея бұғазында күйрете соққы берді. Алты жылға созылған үздіксіз соғыстан соң, корейлердің Чосон әулетімен жақсы қарым-қатынастағы Қытай үкіметі әскер жіберіп, басқыншыларды қуып шығуға көмектесті. Хидэёши билігі мен күшінен айырылып, қайтыс болды.

Токугава Иэясу. Бірінші сёгун суретте жауынгер емес, билеуші ретінде бейнеленген. Токугава үш шоқты жапырақтар шеңбер бойымен орналасқан, отбасылық герб бейнеленген шымылдық ішіндегі ресми тақта отыр. Жібекпен қапталған орама қағаз сёгундардың Жапониядағы саяси күшті орталықтандыруының заңды символдық мәнін қалай көрсетеді?

Осыған қарамастан, Хидэёшидің одақтасы болған Токугава Иэясу (1603–1616 жылдары билік құрды) мемлекетті біріктіре алды. Ол сёгун (императордың қолдауына ие болып, заңды билікке қол жеткізді) титулын иеленіп, Токугава (TOH-koo-GAH-wah) сёгунатының ұзақ билеу дәуірін бастады (1603–1867). Афроеуразияның басқа да орталықтанған күштері сияқты, бұл жаңа жүйе жергілікті ақсүйектер мен аймақтардағы қала билеушілерінің билігін әлсірету үшін қуатты әскер және тұрақты табыс қажет етті. Иэясу салық төлейтін жер иеленушілерге қару ұстауға тыйым салды, самурайларға тиесілі қамалдарды қиратты, екі жүз елуге жуық өңір даймёларына орталық қазынаға қаржы салуды тапсырды. Ақсүйектерді бақылауда ұстау үшін сёгундар оларды Эдо (қазіргі Токио) астанасында жыл сайын кезекпен тұруды міндеттеді. Алайда Токугава провинцияларды дәл Миндік Қытай империясындағыдай, шенділер арқылы басқаруға тырысқан жоқ. Ол жергілікті әкімшілікті басқарып, шағын әскерді ұстауға мүмкіндік беретін даймёмен прагматикалық келісім жасасты. Орталық пен провинциялық биліктің осылайша бөлінуі сёгунат пен даймёға миллиондаған жер өңдеушілермен бірге жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Бұл бейбітшілікті сақтап, байлықты арттырды. Қарапайым адамдарға биліктегілер қатал қарады. Екінші жағынан, XVІІ ғасырда Жапония саяси тұрақтанып, бұл тұрақтылық бірнеше жүз жылға жалғасты.

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қуатты монархиялар

Үндіқытайда (құрлықтағы Оңтүстік-Шығыс Азия) Қытайдан оңтүстікке қарай орналасқан күріш өсірген тропиктік аймақтарда, XV ғасыр соңына қарай саяси шоғырлану үрдісі басталды. Үш патшалық – Бирма (Мьянма), Тайланд және Вьетнам – 1600 жылы, шамамен 10 миллион халқы бар Үндіқытайдың басым бөлігін бақылауға алды (17.2-картаны қараңыз). Бұл үш буддалық монархия басқа афроеуразиялық монархиялар қолданған мемлекетті нығайтудың кейбір әдістерін ұстана отырып, кішігірім елдер мен таудағы тайпаларды басып алып, ассимиляциялады. Олар атыс қаруын сатып алып, әскери міндетті тәртіпті енгізді, халықтың табысын көптеп жинау үшін жаңа басқару стратегияларын қабылдады. Билік XVІ ғасырда шетелдік кеңесшілер мен жалдамалы қызметкерлерді, негізінен, еуропалықтарды, сонымен қатар жапондарды да жалдады. Үш патшалық аймақтың ұлы өзен алқаптарында шоғырланған күріш шаруашылығы байлығын орталықтандыру ісін қаржыландырып отырды.

17.2-КАРТА. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы негізгі мемлекеттер. XVІ ғасыр

Жаңа заманға дейінгі дәуірде Қытай мен оның конфуцийлік құндылықтарының Вьетнамға тигізген мәдени ықпалы зор болды. Оңтүстік Азияның индуистік және буддистік дәстүрлері Бирма, Тайланд және Камбоджаға салыстырмалы әсер етті. Бұл айырмашылықты қандай географиялық факторлар түсіндіре алады?

Бирма 1500 жылдан соң Иравади өзені аңғарының жоғарғы және төменгі ағысындағы көршілерін бағындырып, орталықтандыруды бастады. Вьетнам Оңтүстік Қытай теңізінің жағалауы бойымен түстікке қарай Қызыл өзен алабында шекарасын кеңейтті. XVІ ғасыр соңында, екі ақсүйек әулеті, бірі – солтүстікте, екіншісі – оңтүстікте, Вьетнамды екі автономды саяси орталыққа бөлді, алайда бұл билеушілер саяси күші жоқ императорға адалдығын сақтап қалды. Тайланд та үлкен саяси жетістіктерге қол жеткізді. XV ғасыр соңында қуатты патша Трайлок (1448–1488 жылдары билік құрды) Камбоджаны және Меконг өзені алқабын бағындырып, патша заңдарын жүйеге келтіріп, ақсүйектердің тәуелсіз бекіністерін салық төлеуге мәжбүрледі. XVІ ғасыр соңындағы Бирмамен аса ауыр соғыстардан кейін Тайланд қуатты мемлекетке айналды.

Еуропа мемлекеттері

XV ғасырда Ресейдің батысындағы тәуелсіз патшалықтар, князьдіктер, қала-мемлекеттер мен тау тайпаларының көсемдері аласапыран заманда өмір сүріп жатты. XVІ ғасырдың соңына қарай бірнеше аймақтық держава әлсіз монархтар мен ханзадалар есебінен билігін кеңейтті. Бұл орталықтандыру үдерісі Еуропа халық санының өсуі, өндіріс пен сауданың дамуы аясында жүзеге асты. Ауыл шаруашылығы және қаржылық байлық ықпалды мемлекеттерге әскер жасақтауға және әкімшілік бюрократия құруға мүмкіндік берді.

Ауқымды және шағын мемлекеттер. Мемлекеттерді біріктірудің сәтті тәжірибелері Еуропаның батыс және шығыс бөліктерінде қатаң жағдайларда жүзеге асты (17.3-картаны қараңыз). Батыста Франция, Англия, Португалия, Испания және 1600 жылдан кейін Нидерланд ірі әрі орталықтанған мемлекеттерге айналғанына қарамастан, олардың билеушілері бай ақсүйек отбасыларымен және басқа да жергілікті билік топтарымен келіссөз жүргізіп, ымыраға келіп отырды. Гибралтар бұғазы Пиреней түбегі мен Солтүстік Африка арасындағы қарым-қатынасқа елеулі бөгет жасағанын еске алсақ, бұл топқа Марокконы да қосар едік. Аталған мұсылман мемлекеті Испаниямен де, Португалиямен де сауда-дипломатиялық тығыз қарым-қатынас орнатып, тіпті соғыс та жариялады. Португалия жағалауларындағы анклавтарды басып алғанына қарамастан, 1570 жылдардан Саадиттер әулеті (1554–1659) ықпалды және экономикасы дамыған монархияға айналды. 1578 жылы Марокко күштері португал басқыншылығына тойтарыс беріп, Ахмад әл-Мансұр сұлтанның билігі тұсында, тараудың бас жағында айтқанымыздай, Сахара шөлі арқылы өтетін сауда жолын бақылауға алуға бағытталған батыл науқан ұйымдастырды.

17.3-КАРТА. Еуропаның негізгі мемлекеттері. 1600 жыл

XVІ ғасырдағы Еуропа кейбір бөліктеріндегі үлкен аумақтарда патшалық билікті шоғырландыруымен ерекшеленді. XVІ ғасырда Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия немесе Шығыс Азиямен салыстырғанда, Еуропа мемлекеттерінің саны мен көлем айырмашылықтарын қалай бағалар едіңіз?

Әулие Варфоломей түні. 24 тамыз, 1572 жыл. Гугенот суретші Франсуа Дюбуа Швейцарияға қашқаннан кейін осы суретті салды. Дюбуаның Париждегі бұл оқиғаға куә болғаны, әлде болмағаны беймәлім, алайда бұл суретте басқа деректерде кездесетін екі оқиға бейнеленген. Қара киім киген француз королевасы Кетрин де Медичи сарайдың сыртында, өлі денелерге қарап тұр. Гугеноттар басшысы Гаспар де Колиньидің өлі денесі терезеде асылып қалған. Суретші бұл суретте протестанттық ниетін көрсетті ме? Көрсетсе, қандай жолмен білдірді?

1569 жылы Шығыс Еуропадағы екі әулетті біріктіру арқылы құрылған Польша–Литва мемлекеті Ресейдің батысына қарай созылып жатты. Еуропалық басқа мемлекеттермен салыстырғанда әлдеқайда ауқымды аумақты қамтыды. Бірақ оның билеушілері қаржы және әскери істерде басымдыққа ие болған жетекші ақсүйек отбасылармен билікті бөлісті. Скандинавия­да Швеция ықпалды монархияға айналып, белгілі бір мерзімде еуропалық дипломатия мен соғысқа жетекші ойыншы ретінде қатысты. Оңтүстік-Шығыс Еуропаның басым бөлігі, керісінше, Осман империясы құрамына кірді.

Еуропаның орта бөлігі саяси бытыраңқы күйінде қала берді. Италия түбегі Генуя, Флоренция, Милан, Венеция сияқты қала-мемлекеттерге және папаға тәуелді басқа да мемлекеттерге (католиктік рим папасы тікелей басқарған жерлер) мен Испанияға тәуелді аумақтарға бөлінді. 1600 жылға дейінгі Германияда, Нидерландтағы сияқты, жүз елуден аса герцогтік пен еркін қала болды. Осы кішігірім мемлекеттердің көпшілігі орталығы Австрияда орналасқан Габсбург әулетінің Қасиетті Рим императорларына ресми бағынды. Жергілікті неміс князьдері және қалалық кеңес істеріне король араласпады.

Діни соғыстар. 1500–1650 жылдар аралығында Еуропа мемлекеттері территория, ресурс және христиан шіркеуінің болашағы үшін бір-бірімен қиян-кескі соғыс жүргізді. 1517 жылы Саксония герцогтігінің тумасы, неміс монахы Мартин Лютер (1483–1546) кейін протестанттық реформация деген атқа ие болған қозғалыстың негізін қалап, католиктік иерархияның жемқорлығын және жалған доктриналарын ресми айыптады. Алғашында Лютер христиан реформациясын бастамақ болған еді, алайда оқиға тез өрбіп, мұның соңы көтеріліске ұласты. Оның алғашқы ресми үндеулерінен кейін жиырма жыл ішінде, Еуропада Рим папасының билігінен бас тартқан жаңа протестанттық шіркеулер көбейе бастады. Сонымен қатар діни жанжалдар шынайы католиктер мен протестанттар арасында ғана емес, сонымен бірге протестанттық немесе өзге қауымдастықтар ішінде де шиеленісті. Еуропаның барлық билеушілері қайғы-қасіретке және қантөгіске алып келген қақтығыстарға араласты. Дүниежүзінің көп бөлігіндегі қоғамның ұстанымынан алшақ кетпеген еуропалықтар да ол заманда өз билеушілеріне діни көзқарасы тұрғысынан адал болуымыз керек деп есептеді. Билеуші қандай да бір протестант шіркеуін таңдаған уақытта бүкіл халқы оны қолдауы керек болды. Протестант князьдері католик шіркеуіне адал болып қалған адамдарды қудалады. Католик билеушілері де протестанттарға қатысты осы ұстанымда болды. (XVІ ғасырдағы доктриналар мен ұйымдастыруға қатысты өзгерістерді осы тарауда кейін тағы қарас­тырамыз).

Діни соғыстар басталғанға дейін, бірі – Габсбургтер, екіншісі – Франция басқарған мемлекеттердің екі одағы Еуропаның саяси болашағы үшін күрес жүргізді. 1519 жылы V Карл (Charles V; 1519–1556 жылдары билік құрды) Габсбургтер тағына отырып, Орталық Еуропаның үлкен аумағын (неміс және славян тілдес аймақтар), Нидерландтың негізгі жерлерін, Италия мен Испанияның бір бөлігін, Америкадағы Испанияның жаңа империясын және Филиппиндердің билігін мұраға алды. Тақуа және батыл католик бола отырып, ол Габсбург отбасы басшылығымен Еуропаны қарсылас патшалықтар конгломератынан біртұтас христиандық империяға айналдырып жатқанын жария етті. Карл Еуропа мемлекеттері біріккен кезде, олар Осман түріктерін Оңтүстік-Шығыс Еуропадан Жерорта теңізіне дейінгі жерлерден қуып шығады деп болжаған еді. Ал іс жүзінде V Карл Осман империясымен емес, Еуропаның басқа христиан мемлекеттерімен жауласуға бар күшін сарп етті. Француз корольдері І Францис (Francіs І; 1515–1547 жылдары билік құрды) пен ІІ Генри (Henry ІІ; 1547–1559 жылдары билік құрды) V Карлдың біртұтас христиан империясы туралы идеясына қарсы болды. Франция тіпті бұл одаққа қарсы түріктермен бірікті. Франция, Осман империясы және бірнеше неміс протестант билеушілерімен шамамен отыз жылға созылған соғыстардан кейін V Карл әбден қажып, қазынасы да сарқылып бітті. 1555 жылы ол тақтан бас тартқан кезде, ағасы Фердинанд (Ferdіnand; 1558–1564 жылдары билік құрды) Германия жерлерін және императордың кеңсесін иеленді; оның ұлы ІІ Филипп (Phіlіp ІІ; 1556–1598 жылдары билік құрды) Испания мен оның ұлан-ғайыр империясын иеленді. Осыдан кейін Еуропа билеушілері заман талабына сай бірнеше билік орталығы болу керегін мойындады.

Франция, Нидерланд және Англия. XVІ ғасырда Габсбургтер мен француз одақтары арасындағы алапат күрес бірнеше жанжалға, азамат соғыстарына және көпке белгілі көтерілістерге ұласты, олардың көпшілігі діни қарсылық сипатында болды. Францияда католиктер мен протестанттар арасындағы шайқастар 1562–1598 жылдар аралығында жалғасып, қаладағы өлім-жітімнің көбеюіне және жаппай қырғынға алып келді. 1572 жылы, 24 тамызда мысалы, католиктік лауазымды тұлғалар мен сарбаздар Әулие Варфоломей түнінде, мыңдаған протестантты өлтіру үшін Париждегі қылмыскерлерді пайдаланды. Бұл қырып-жою басқа да қалаларда жалғасты. Ақыры Франциядағы азамат соғысы ымырамен аяқталды. Монархия католиктік болып қалып, француз протестанттары (Huguenots) шектеулі діни құқықтарға ие болды. Король ІV Генрих (Henry ІV; 1589–1610 жылдары билік құрды) билік еткен жылдары Францияда саяси тұрақтылық қайта қалпына келіп, монархиялық билік күшейді.

Дәстүрге сай, француз королі салық салу және басқа да мәселелер бойынша Бас штаттардан кеңес алды. Бұл делегаттар кеңесі мемлекеттегі әлеуметтік иерархиядағы үш «тап» өкілдерінен құралды: католиктік дін өкілдері, ақсүйектер және бұқара халық. Үшінші тапты саудагерлер, заңгерлер және басқа да буржуазия немесе қаланың орта тап өкілдері құрады. XІІІ Людовик (Louіs XІІІ; 1610–1643 жылдары билік құрды) 1614 жылдан кейін Бас штаттарды шақырмады, ол халық алдында заң, тәртіп және аймақтық қорғаныс үшін билеуші жауапты деген доктринаны ұсынды. Елді қалай басқарғаны туралы мәселеде үш тапқа емес, құдайдың алдында жауап беретінін алға тартты. 175 жыл бойына ешбір француз королі Бас штаттарды шақыртқан жоқ. Монархтар Афроеуразияның басқа жерлеріндегі билеушілердей билікті уысынан шығармады. Жалдамалы шенділер әдет-ғұрып заңдарын және аймақтардағы ақсүйектер мен бекзадалар билігін жоққа шығара алмады.

Габсбургтер иелігінде болған Нидерландтың өндірісі дамыған қалалары таққа V Карлдан (Charles V) кейін отырған ІІ Филиппке (Phіlіp ІІ) қарсы бас көтерді. 1579 жылы бүлікшілер Нидерландтың Біріккен аймақтарының немесе Біріккен Голландияның тәуелсіздігін жариялады. (Бұл жаңа мемлекет Голландия Республикасы және Біріккен аймақтар деп аталды). Алайда Габсбург әскерімен күрес сексен жылға созылды. Католиктер мен протестанттар бір-бірімен күрескенімен, Біріккен Голландия ақырында протестант мемлекеті ретінде қалыптасып, ал испандық Нидерланд, Бельгия сияқты жүз жылдан кейін тәуелсіздікке қол жеткізген аймақ, негізінен, католиктік ел болып қала берді.

Королева І Елизаветаның портреті. XVІ ғасыр соңындағы ағылшын королевасының танымалдылығын және имидждің қуатты символизмін көрсететін портреттің кем дегенде үш түрлі нұсқасы белгілі. Елизаветаның артындағы терезелер испан басқыншыларының флотын ағылшындардың жеңуінің екі бірдей нұсқасын бейнелейді. Назар аударсаңыз, ол дауылды түндегі көріністен теріс айналып, тыныштық орнаған сахнаға бет бұрып отыр. Бұл суретте монарх билігінің тағы қандай белгілерін анықтай аласыз?

Францияға немесе Габсбургтер монархиясына қарағанда, Англия XVІ ғасырға шағын және әскері әлсіз мемлекет ретінде аяқ басты. Король VІІІ Генри (Henry VІІІ; 1509–1547 жылдары билік құрды) Англия тағына отырған соң, Францияның басқаруына өткен аумақты қайтаруға әрекет жасағанымен, бұл қадамы сәтсіз аяқталды. Генри 1530 жылдары Папа билігінен бас тартып, Англия шіркеуін басқарып, католик монастырьларына тиесілі ауқымды жерлерді иемдену арқылы ірі діни дағдарыс тудыр­ды. Ол протестантизмге шын жүрекпен берілгенінен емес, Рим Папасымен отбасылық істеріне қатысты дау-дамайы, мемлекеттегі діни және саяси үстемдікке ие болу сияқты үлкен талпыныстары болғандықтан осы қадамға барды. Генридің қызы әрі мұрагері Елизаветаның билігі тұсында Англия саяси тұрақтылығын сақтап, 1580 жылдарға дейін Голландияның Испаниядан тәуелсіздік алмақ арманына қолдау көрсетіп, халықаралық соғыстардан сырт қалды. Елизавета әскери-теңіз флоты үшін кеме жасауға көп қаржы жұмсап, 1588 жылы ағылшын флоты Британияға басып кірмек әрекеті сәтсіздікке ұшыраған ІІ Филипптің Испан армадасын ойсырата жеңді.

Жаңа дәуір басында Франциядағы сияқты, Англияда да парламент деп аталған корольдік консультативтік кеңес билікке ие болды. Парламент құрамына жер иеленуші аристократтар, жоғары шіркеу қызметкерлері, ұсақ мырзалар және кейде қала басшылары кірді. VІІІ Генрих пен Елизавета өз еріктеріне көндіру үшін парламентке қысым жасады, алайда, әсіресе соғысты қаржыландыруға ниеттенген жағдайда, салық пен несие мәселесінде парламентке тәуелді екенін ұқты. Билеуші салықты жинауға заңды құқық иеленгенше, Парламент жаңа салықты бекіту құқығына біртіндеп ие болып алған еді. Ол заманда басқа орталықтанған монархиялар құрған кеңестерге қарағанда, осындай ақсүйектер жиыны король билігіне қарсы қуатты күшке айналды.

Сонгай империясы

XV–XVІ ғасырларда халық санының өсуі, ауыл шар­уашылығының кеңейіп, сауда жүйесінің дамуы Сахарадан оңтүстікке қарай созылған Африкадағы ірі орталықтанған мемлекеттердің пайда болуына алып келді (16-тарау). Жерорта теңізі аумағын тропиктік Африкамен байланыстыратын Транссахара керуен саудасы Судандағы монархиялардың дамуына, яғни шөлдің оңтүстігінде орналасқан ашық немесе орманды саванналардың аграрлық және ішінара қалалық аймақтарын дамытуға ықпал етті.

Сахараға жақын Нигер өзені бойында қоныстанған этнотілдік халық атымен аталған Сонгай XVІ ғасырда Африкадағы ең үлкен империя болды. Бұл империя XІІІ–XІV ғасыр аралығында гүлденген Суданның ірі мемлекетті – Малиге салық төлейтін шағын тайпадан шыққан. Малидің жағдайы біртіндеп нашарлап, аймақта Сонни Әли (Sunnі Alі; 1464–1492 жылдары билік құрды) және Аския Мұхаммед (Askіya Muhammad; 1493–1528 жылдары билік құрды) сияқты Сонгайдың аса жігерлі қос билеушісінің саяси сахнаға шығуына мүмкіндік туды. Бас қаласы Нигер бойындағы маңызды сауда орталығы Гаода орналасқан Сонгай империясы аталған өзен бо­йымен 700 мильге созылып жатты және әртүрлі тілде сөйлейтін егінші, көшпелі халықтардан тұрды. Басқарушы және саудагер топтар, негізінен, мұсылман болғанына қарамастан, халықтың басым бөлігі дәстүрлі политеистік наным-сенімдерді ұстанды.

Сонгай Сахара арқылы сыртқы саудаға алтын, піл сүйегін және құлдарды шығарды, бірақ оның экономикасының негізін егіншілік пен мал шаруашылығы құрады. Аския Мұхаммед билік құрған уақытта Нигердің алқабында егіншілер каналдар, бөгеттер мен су қоймаларын салып, күріштен мол өнім алу үшін кең көлемді суару жүйесін жасады. Шамамен 1500 жылдары аймақта климаттық ылғалды цикл басталды. Ке­йінгі онжылдықтарда жылдық орташа жауын-шашын мөлшері артты, ал жазғы жаңбыр шөл даласының шетіне дейін жауып, астық алқаптары мен мал жайылымдары ұлғайды.

Санкоре мешіті. Тимбукту. Дженне қаласындағы мешіт сияқты (13-тарау, 448-бетті қараңыз), бұл ғимарат та Суданның саз-кірпіш сәулет стиліне сай жасалған. Мұнара мен ішкі сарай біріккен. Санкоре – Тимбуктудағы жетекші медресе немесе дін мен заң колледжінің орталығы болды. XVІ ғасырда мұсылмандардың маңызы зор білім орталығына айналды. Қандай географиялық, экономикалық факторлар Тимбуктудың білім беру орталығы ретінде дамуына әсер етті деп ойлайсыз?

Аския Мұхаммед 1495 жылы Меккеге қажылыққа барып, мешіт салдырып, мұсылман ғалымдарына, жергілікті зиялылар мен Солтүстік Африка зияратшыларына қамқорлық жасады. XVІ ғасырда араб тілін үйрену орталығы ретінде Тимбукту аса зор беделге ие болды. 1510 жылы Мароккодан шығып, Сахараны кесіп өткен ғалым Лео Африканус «Африканың тарихы мен сипаттамасы» («Hіstory and Descrіptіon of Afrіca») атты еңбегінде Тимбуктуды былай суреттейді: «Мұнда әсіресе зығыр, мақта-мата сататын қолөнершілер мен саудагерлер дүкен сансыз көп. Сонымен қатар мұнда бербер [Солтүстік Африка] саудагерлері Еуропа матасын тасымалдайды. Патша қаржыландыратын және оның қамқорлығындағы дәрігерлер, сот, мұсылман дін қызметкерлері және басқа да оқыған адамдар өте көп. Бербериядан түрлі қолжазбалар мен жарық көрген кітаптар әкеледі»4.

Сонгайда біз білетін атыс қаруы болған жоқ. Жергілікті толқуларды басу үшін, керек кезде шақыратын, Осман түріктері және Сефевидтердегідей әскери құлдар ұстады. Олар қуатты кавалериядан құралды. Садақшылар, найзамен қаруланған атты әскер қалың матамен қапталған сауыт киді. Патша аймақтарды басқаруға туыстарын тағайындады, ал араб тілін білетін ғалымдардан министрліктерде хатшылар мен көшірмешілердің орталық әкімшілігі ұйымдастырылды.

Осы тараудың кіріспесінде айтқанымыздай, Сонгайдың империялық тарихы кенеттен аяқталды. 1591 жылы алып шөлден күтпеген жерден шыға келген Марокконың мылтықпен және зеңбірекпен қаруланған әскері бір шайқаста-ақ Сонгай әскерін тас-талқан етті. Патшаға бағынып отырған билеушілер мен шенді тұлғалар да оған қарсы бас көтеріп, аз уақыт ішінде орталық билік құлады. ХІХ ғасырға дейін Батыс Судан жерінде Мали не Сонгай мемлекеттерінің көлеміндей ауқымды монархия қайтадан пайда болған жоқ.

Атыс қаруының жаңа дәуірі

ОЙЛАН: ХVІ ғасырда Афроеуразияда оқ-дәрі технологиясының кеңінен қолданылуы саяси, экономикалық және әлеуметтік құрылымға қалай әсер етті?

Жаңа заман басында афроеуразиялық мемлекеттердің билікті орталықтандыру құралдары арасында атыс қаруы ең маңызды орынға ие болды. ХІІІ ғасыр басында дүниежүзінде ешбір қару жоқ еді. XVІ ғасырда атыс қаруы пайда болып, адамдардың соғыс жүргізу түрін өзгертіп, қоғамдық тәртіпті реттей бастады.

1300–1500 жылдар арасындағы екі ғасырда қол­өнершілер темір шарлармен ататын қарапайым металл трубаларды, сарайларды күйрететін, кемелерді тесіп шыға алатын, жаппай ажал құштыратын қауіпті артиллерияға айналдырды. Технологиялық және тактикалық жаңалықтар қару-жарақтың күші мен дәлдігін арттырғандықтан, соғыс біртіндеп жаппай қырғынға ұшырататын сипатқа ие бола бастады. Бір ғалымның пайымдауынша, біздің заманымыздың алғашқы 1500 жылында 3,7 миллион адам соғыс әкелген әртүрлі жағдайда, соның ішінде аштықтан және аурудан көз жұмған. Алайда XVІ ғасырдың өзінде-ақ, соғыс жылдары 1,6 миллион адам қаза тапты. XVІІ ғасырда бұл көрсеткіш 6,1 миллионға жетті5.

Турин қамалы, Италия. 1644 жыл. Жұлдыз айлақтар немесе «Италиялықтардың іздері» деп аталатын бекініс қорғаныс қамалдарын алмастырды. Еуропаның кей жерлерінде билеушілер осындай қымбат бекіністер салды. Үшбұрышты бастиондар немесе проекциялар бір-біріне қорғаныс қабатын беру үшін сарбаздарға қорған бекіністерде тұруға мүмкіндік берді. Терең шұңқыр немесе жыра және берік орныққан сыртқы қорғаныс қабырғасы жау артиллериясына қамалға басып кіруге мүмкіндік бермеді, ішкі тас қабырғаға жеткенше жау әскерін қауіп-қатерде ұстады. Оқ-дәрімен атылатын қарудың пайда болуы соғыс ұйымдастыру мен тактикасына тағы қалай әсер етті деп ойлайсыз?

Жаңа және рақымсыз әскер

1400 жылдың соңына қарай билеушілер атыс қаруларымен мұздай құрсанғанда ғана тиімді соғысатынын түсінді. Шағын мемлекеттер немесе мемлекеттігі жоқ қоғамдар атыс қаруларына қол жеткізе алмады. Көп қару-жарақ қорына ие бола алатын мемлекеттер логистикалық және тактикалық мәселелерді шешу жолына түсті.

Ең ұтымдысы – жоғарғы әлеуметтік мәртебесі бар, атты әскермен қатар соғысатын жаяу әскер жалдау болды. Мушкетпен қаруланған жаяу әскер бөлімшесі қарсы келе жатқан жау әскеріне оқ жаудыра алатын. Мушкетті қолдану кезінде баррельді алмастырып, ұнтақ зарядымен темір шарды тұтататын жаяу әскер арбалет немесе жебе оқтауға қарағанда көп уақыт жоғалтатын. Жауынгерлер әскерді сап түзеу немесе қатарға тұрғызу арқылы атыс қарқынын жылдамдататын. Шайқас барысында алдыңғы сап оқ жаудырып, қаруды оқтау үшін кері шегінді. Бұл тактика ең алдымен XVІ ғасырда Жапонияда қолданылса керек. Ода Нобунага сарбаздарға бірнеше қатарда тұрып оқ атуды үйретті. Көп кешікпей голланд офицерлері жаяу әскердің жылдам маневр жасау, оқтау және ату шеберлігін жетілдірді. XVІІ ғасырда Еуропадағы барлық елге, сондай-ақ Осман империясына да жаяу әскердің бастырмалатқан тактикасы таралды. Салт атты жауынгерлер де тапаншаны жақсы ататын болды. XVІ ғасырда Марокко кавалериясы дүниежүзінде алғашқылардың бірі болып аттың үстінде қару ату өнерін игерді6.

17.4-КАРТА. Атыс қаруының XІV–XVІ ғасыр аралығындағы таралуы

XVІ ғасырда атыс қаруы Австралиядан басқа барлық құрлыққа жетті. XVІ ғасырға қарағанда, XІV ғасырдағы қару-жарақтың таралуында қандай айырмашылықтар байқалады? Бұл айырмашылықтар нені көрсетеді?

Билеушілер артиллерияның да, оған қарсы қорғаныстың да күрделі технологиясын жасақтау үшін үлкен әскер жинауға мәжбүр болды. Қола, жез және шойын қаруларды жөндеу және тасымалдау жұмыстары үшін көп адам керек еді. XVІ ғасырдағы қорғаныс қабырғаларын ең көп қиратқан зеңбірек соққысына қарсы амал-айла қажет болды. Италия инженерлері қалалар мен сарайларды барынша берік етіп салуға тырысты, жау артиллериясына өте жақын келуге мүмкіндік бермейтіндей ор мен жыра қазып, қорғаныс құрылғыларын биік бастиондарға орналастырды. Демек, билеушілер үлкен бекініс салу және ауқымды гарнизон орнату үшін одан да көп сарбаз жалдауға мәжбүр болды.

Оқ-дәрінің пайда болуы мен алғашқы қола зеңбіректі құю. Голландиялық суретші Филипп Гальдің бұл гравюрасы 1600 жылы «Жаңа ашылымдар» атты жинақта пайда болды. Суретте қару жасаудың түрлі қырлары бейнеленген. Білікті шеберлер жұмыс істеп жатыр, көмекшілері от жағып, механикалық күшті қамтамасыз етуде – сол жақтағы дөңгелектерге назар аударыңыз. Құю зауытының артқы фонындағы бейнелерді сипаттаңыз. Суретші бұл бейнені неге енгізді?

1500 жылдан кейін әскердің көлемі өсті. 1595 жылы Францияда 80 мың жауынгер, ал 1710 жылы шамамен 360 мың адам болды. Миндік Қытай империясы Ішкі Еуразиямен шекара бойына бірнеше жүздеген мың жауынгер қойып, дүниежүзіндегі ең ірі әскерге ие болды. Жаңа заман басындағы әскердің сапына ілескен қисапсыз көмекшілерді қоссақ, әскер саны әлдеқайда көп болғанын ескеру керек. Қосалқы күш қатарына мердігерлер, механиктер, жылқышылар, саудагерлер, қызметшілер және құрылысшылар кірді. Сонымен қатар олардың ішінде әйел саудагерлер, аспаздар, кір жуушылар, жезөкшелер, науқастар мен жаралыларға жәрдем жасайтындар да бар еді. Жауынгер әйелдері мен балалары әскер маршына қатысқан кезде әскерге арналған азық-түлік қорынан тамақтанбайтын. 1622 жылғы голландиялық құжатта: «Арбалар, жүк артқан жылқылар, қашырлар, маркитант [саудагер], лакейлер, әйелдер, балалар мен түрлі сипаттағы адамдардан тұратын топ сарбаздардан әлдеқайда көп көрінеді»7 – деп жазған.

Әскери революция

XІV–XV ғасыр аралығында оқ-дәрі технологиясы Афроеуразия арқылы Қытайдан Батысқа тарады. Алайда 1450 жылдан кейін инновация мен таралу үлгілері күрделене түсті. Мысалы, Осман түріктері берік темір бөшкесі бар мушкеттерді алғаш қолданды. Үнді ұсталары мыс қару жасаудан үздік болды, француз техника мамандары жеңіл, икемді артиллерия даярлауға күш салды. Байлық пен жер үшін күреске ұмтылған билеушілер қару-жарақ жасауда бәсекеге қабілетті болуға мәжбүр еді.

Қару-жарақтың таралуы. Отты қаруы жоқ мемлекеттерге апатқа ұшырау қаупі төнді, оған 1591 жылы мушкеттермен қаруланған Марокко сарбаздарымен бетпе-бет келген Сонгай әскерін мысалға келтіруге болады. Атыс қаруы өркениеттерді түрлі індет әкелген зауалдардан әлдеқайда жылдам құлатты, Ацтек және Инк империяларының Испаниядан күйрей жеңілуіне себеп болды. 1517 жылы Осман империясының қарулы күштері мылтық пен қару-жарақ ұстай қоймаған мәмлүк әскерін жеңіп, Мысыр мен Сирияны басып алды. Мәмлүктердің ақсүйек әскері садақпен, найзамен және қылышпен күресті. Осман әскері Мысырға зеңбірек атып кіріп, мәмлүктердің атты әскери жасағын жылдам басып алды. Жапониядағы жағдай дүниежүзіндегі басым үдерістерден өзгеше өрбіді. Токугава сёгунатының негізін қалаушылар зеңбірек пен мушкеттің күшімен билікке келді. Сёгун 1637 жылы мушкетпен қаруланған, жаңадан христианданған жапондардың елеулі көтерілісін тоқтатты. Мемлекеттегі осындай тәртіпсіздіктерден кейін атыс қаруы өндірісі мен саудасына тыйым салып, оның мол қорын қоймаларда тот басты. Сёгунат саяси тұрақтылықты орнатып, сырттан келетін қауіптің болмауына байланысты қаруды төтенше басқару әдісі тиімді болды. Токугава билігі тұсында Жапония шамамен 250 жылдай соғыссыз саясат жүргізді.

Еуропа теңізшілері жаңа трансмұхиттық жолдарды ашқаннан кейін, атыс қаруы туралы ақпарат тез таралып, бірнеше айда суық қару әлемнің бір бөлігінен екіншісіне тасымалданды (17.4-картаны қараңыз). Жеке қару-жарақ сатушылар, жалдамалылар және штаттан тыс техникалық кеңесшілер қызметтеріне сұраныс артты. Неміс пен венгр атқыштары Осман империясы әскеріне кеңес берді. Жапон мушкетшілері Тайланд патшасы үшін шайқасты. Қытайда Мин үкіметі Ішкі Еуразия шекарасы бойында әскери күштердің қуатын арттыру мақсатында шетел кеңесшілерін қызметке тартты. Мин қолбасшылары түрік, португал және голланд артиллерия дизайнын зерттеп, қытай металл құрастырушыларына олардың көшірмесін дайындауға тапсырыс берді. Бір куәгер 1626 жылы Мин артиллериясы манчжур атты садақшылар шабуылынан солтүстіктегі бір қаланы қалай құтқарғанын сипаттайды: «Зеңбіректерді кері шегіндіргенде өрт жалынының ішінде жабайылардың және аттарының күлі көкке ұшқаны көрінеді; есін жинай алмай жүргендер сансыз, жеңіліске ұшыраған зұлымдар жандалбасалап қашты»8. Мемлекеттер, сондай-ақ одақтастарға қару мен әскери миссия жіберіп отырды. Осман сұлтандары Португалия басқыншыларына қарсы Оңтүстік-Шығыс Азияға – Суматра аралындағы Ачех мұсылман патшалығына көмектесу үшін артиллерия аттандырды. Африканың солтүстік-шығысында Эфиопия­ның христиан монархиясы армиясына 400 португал мушкетшілерін шақырып, әскерін күшейтсе, көрші мұсылман мемлекеттері Осман атқыштарынан көмек алды.

Афроеуразияның теңізге шығатын мемлекеттерінің үлкенді-кішілі флоттары болды, ал XVІ ғасыр ортасынан билеушілер кемелерге зеңбірек орнатудың ибериялық тактикасын қолдана бастады (16-тарауды қараңыз). Қытай, Корея, Жапония, Вьетнам, Тайланд, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азияның теңіздегі патшалықтары айлақтарды және жергілікті теңіз саудасын қорғау үшін тек қана зеңбіректерді немесе артиллерияны орналастыратын кемелер жасады. Осман түріктері Жерорта теңізінен бастап Үнді мұхитына дейінгі барлық теңізде жүзген жүздеген қарулы галераларды құрастырды. XVІ ғасыр соңында Солтүстік-Батыс Еуропаның ең бай үш мемлекеті – Англия, Біріккен Нидерланд және Франция – мұхит бағыттарындағы Испания мен Португалия иеліктері үшін бәсекеге түсіп, кеме артиллериясын дамытты. Бұл саяси күштер Португалияның Үнді мұхитындағы дәмдеуіштер саудасына араласып, Азия сатушыларымен мәміле жасасты.

Оқ-дәрі әскеріне ақы төлеу. Бүкіл дүние әскерінің немесе әскери-теңіз флотының оқ-дәріге негізделген қосындарға көшуін және оның экономика мен қоғамға күрделі ықпал жасауын тарихшылар «әскери революция» деп атайды. Көршілерге қарсы соғысу, жергілікті ақсүйектерді бағындырып, бағынбайтын шаруаларды салық төлеушілерге айналдыру үшін мемлекеттер жауынгерлерді жалдауға және оларға ақы төлеуге, қолбасшылық тізбектерді кеңейтуге, қаруды, жылқыны, кемелер мен сансыз құралдарды сатып алуға мәжбүр болды. Олар темір, мыс және басқа металдарды өндіруді қамтамасыз етіп, әскерлер мен техниканы жылжыту үшін жолдар, көпірлер мен айлақтар салуы қажет еді. Олар металл мамандарын, инженерлер, есепшілер, дәрігерлер мен сауда агенттерін жұмысқа тартты. Басқаша айтқанда, ешбір мемлекет мол қаржы жұмсамай, қуатты билікті іске асыра алмас еді. Сол себепті кейбір тарихшылар әскери революция­ны «қазыналық революция» деп атаған болатын. Яғни билеушілер қарсыластарынан әскери артықшылыққа ие болуы үшін фискке8 немесе империялық қазынаға мүдделі болатын. Ең қуатты мемлекеттер кейде жалпы жылдық бюджеттің 70–90 пайызын әскери шығындарға бөлді, бұл – қазіргі кез келген мемлекетпен салыстыра қарағанда, шығындардың айтарлықтай қомақты үлесі.

Еуропа монархтары табысқа жету үшін жаңа салық түрлерін ойлап тапты. XVІІ ғасырда Ресей патшалары кем дегенде 280 түрлі салық жинады, соның ішінде бал, тұз, моншаға арналған алымдар және үшінші неке үшін де салық бар еді9. Кейбір мемлекеттерде аймақтарды тікелей басқару ісі нығайды, салық жинау үшін орталықтан шенеунік жіберіп, сот жүргізіп, бейбіт өмір салтын жергілікті әулеттермен, қалалық әкімдермен және діни басшылармен бірлесе отырып ұстап тұрды. Әскери қолдауға ие болған жағдайда, король өкілдері бұл жергілікті билік орындарымен мүлде санаспайтын. Үкімет соғыстарға қаражат табу үшін бай жеке отбасылардан қарыз алып отырды. Еуропада банкирлер, Оңтүстік Германиядағы Фуггер отбасы сияқтылар билеушілердің арқасында өте мол байлыққа кенелді. Қарызға белшесінен батқан мемлекеттердің жағдайы нашарлап, қаржы нарығын тұрақсыздық жайлады. Испандық Габсбург императоры ІІ Филипп америка күмісіне қол жеткізгеніне қарамастан, соғыстарға көп мөлшерде қаржы жұмсағаны сонша, өзін төрт рет банкрот деп жариялауына тура келді.

Фиск – тәуелсіз мемлекет қазынасы; қаржылық мәселелер бойынша мемлекеттік мекеме.

Орталық биліктің шектелуі

Жаңа заман басындағы өкіметтердің халқын бақылап, реттейтін күшін артық бағаламауымыз керек. Кейінгі ғасырларда мемлекеттер мұны неғұрлым ауқымды көлемде жүргізуді үйренеді. 1500 жылдары коммуникациялық техникасы жануарларға, арбаларға және етік былғарысына тәуелді болған билік иелерінің алыстағы аймақтарды басқаруға мүмкіндігі болмады. Осман империясы мен Моғолдар мемлекеті сияқты ірі елдерге қарағанда, Франция мен Тайланд іспетті орта көлемді мемлекеттер көп жетістікке жетті. Сондай-ақ орталық билік жергілікті қауымдастықтар мен діни мекемелерге экономикалық дамыту мен білім беруді жетілдіру мәселелерін шешуіне араласпады. Кейбір билеушілер салықтан түсетін табысты барынша көп арттыру мақсатында халық санағын жүргізіп, жерлерді өлшеді. Алайда жаңа заман басындағы мемлекеттер халқының саны, табысы және орналасуы туралы мағлұматы шектеулі болып, қазіргі замандағы мемлекеттік мекемелердегідей ақпараттар базасын қолдана алмады.

Кейбір монархтар жергілікті ақсүйектер мен қалалық билік орындарына қатысты билікті нығайтты, бірақ бұл құқықтар, артықшылықтар және заңды құзыреттер ұзаққа созылған пікірталастар нәтижесінде жүзеге асты. Сарбаздар аймақты бағындырған соң, билеушілер жергілікті басшылардың жауапты істерді жүргізуі тиімді әрі тұрақты болғандықтан, жұмысын жалғастырып, ауыл шаруашылығы салығы9 құқықтарын жерлері бар мырзаларға немесе жекелеген жалдаушы­ларға берді.

Жергілікті жерлер­дегі мемлекеттік іс­тер­ге араласу мәселесі көп жағдайда даулы болды. Ашкөз билеушілер ақсүйектердің қарсылық қозғалыстарына, қала көтерілістеріне, шаруалар мен қарақшылардың бүліктеріне қарсы тұруға мәжбүр болды. Мысалы, 1514–1551 жылдары Франция корольдері соғыстарға қайта-қайта ақша жинауына байланысты, оншақты қалада және алты аймақта артық салықтарға қарсы бүліктер бұрқ етті10. 1571 жылы испандық Габсбургтерге қарсы ұзаққа созылған голландтар көтерілісі озбыр салықтарға наразылық ретінде басталды. Ауыл адамдары орталық салған салықтан жалтарып, қашты. Моғолдық Үндістанда шаруалар көбіне мемлекеттік өкілдер бара бермейтін ормандарға немесе сирек қоныстанған шекараларға қашып, ауыр салықтардан жалтаратын. Ресейде салық төлеуден бас тартқан шаруалар патша құрығы жетпейтін Украина немесе Сібірге қашып құтылатын.

Дін, тіл және мәдениеттегі бағыттар

ОЙЛАН: XVІ ғасырдағы саяси-экономикалық өзгерістер Афроеуразияның түрлі бөліктерінде мәдени өмірдің үлгілеріне қалай әсер етті?

XVІ ғасырда аумағын кеңейту жолында қаруы бар қуатты державалар әлсіз елдер мен қоғамдарды жұтып алып, дүниежүзінде тәуелсіз мемлекеттер саны күрт қысқарды. Ішінара саяси орталықтандыру нәтижесінде дін, тіл және мәдениетте де бірегейлік байқалды. 1500 жылға қарай бүгінгі күнгі барлық негізгі сенімдер жүйесі Афроеуразияда қалыптасып болды. Олардың үшеуі – буддизм, христиандық және ислам – миссионерлер, сондай-ақ саудагерлер, сарбаздар және ғалымдар арқылы миллиондаған адамға жетті. Бұл үш әлемдік дін ертеректе біртіндеп сіңіп, жергілікті сенімдер мен тәжірибелерді, құбылыстарды игеріп, жаңартты немесе олардың орнын басты. Жаһандық қарым-қатынас пен өзара идея алмасу – лингвистер тілдің өлімі10 деп атайтын үдерісті жылдамдатты. Ғалым­дар санағы бойынша, алдыңғы мың жыл ішінде дүниежүзінде адамдар сөйлейтін тілдер саны 10–15 мыңнан 7 мыңға дейін азайған. Бұл көрсеткіш әлі де төмендеуде. Тағы бір зерттеу бойынша, әрбір екі аптада бір тіл жойылады екен11. Жаңа заманның бастапқы кезеңінде жергілікті тілдер және олар тарататын мәдени идеялар мен тәжірибелер ұлғайып жатқан мемлекеттермен, әлемдік діндермен немесе сауда жүйелерімен сіңісіп, негізін жоғалтты.

Жаңа заманның бастапқы кезеңдерінде Афроеуразияда діни өріс айтарлықтай өзгеріске ұшырады, «ірі діндердің» кең таралуынан ғана емес, сонымен қатар жаһандық өзгерістердің қарқын алуы адамзат, табиғат және ғарыш туралы жаңа сұрақтар тудырды. Трансмұхиттық қарым-қатынас Афроеуразия мен Америкадағы қоғамдарды мүлде оғаш, түсініксіз және қауіпті идеялар мен заттар арқылы біріне-бірін қарсы қоюы мүмкін. Хрис­тиандар, мәселен, «америка үндістері Адам ата мен Хауа анадан пайда болды ма, жоқ па?» деп бас қатырды. Библияда олар жайлы ештеңе айтылмауы «байырғы америкалықтар Құдайдың басқа бір жаратылысы емес пе екен?» деген әңгімелерге арқау болды. Еуропа миссионерлерімен жолыққан конфуцийлік қытай ғалымдары ұлы жаратушының Әке–Бала–Қасиетті рух – үш түрлі формада болуын түсінуге тырысты. Индонезия мен Батыс Африкадағы жергілікті политеистік діндерді ұстанушылар аруақтардан және тұрмыстық құдайлардан бас тартып, бір Құдайға бойсұндыруға шақырған мұсылмандарды кездестірді.

Ірі әлемдік діндер ғасырлар бойы сенім мен тәжірибеге қатысты ішкі келіспеушілік пен қайшылықтарға тап болды. Буддизм, христиандық пен исламның кең етек жая таралып, үлкен көлемдегі этникалық-лингвистік шекараларды асып кетуі, сөзсіз, доктриналық айырмашылықтар мен ұйымдастырудағы даралыққа алып келді. Жаңа заманның бастапқы кезеңінде қарқынды діни пікірталастар өршіп, жікке бөлінді, әсіресе халық қозғалыстары қоғамдарды дамытып, адамгершілік қуатқа негіз болды.

Ауыл шаруашылығы салығы– төлем төлеу немесе жиналған салықтың белгілі пайызын төлеу есебінен үкіметтің салық жинау құқығын жеке индивидке немесе топқа беретін салық салу жүйесі.

Тілдің өлімі – белгілі бір тілде сөйлейтін ұлт жойылып немесе осы тілде еркін сөйлеушілер саны азайып, бұл тілде сөйлейтін қоғамның жойылу үдерісі.

Қытайдағы зияткерлік және моральдық толқулар

Мин әулетінің соңғы бір жарым ғасырында Бейжіңде және жағалаудағы бірнеше қалада қытай қоғамының табиғаты мен дамуының дұрыс бағытының мәселесі талқыға түсті. Оған қарқынды экономикалық өзгерістер, қала халқының өсуі, шетелдіктермен жаңа байланыстар және жаңа өнімдер түрткі болды. Римдік-католиктік миссионерлер христиандық ілімдерді, сондай-ақ астрономияны, геометрияны және сағат жасау кәсібі сияқты жаңалықтарды енгізді. Осы миссионерлер жергілікті қытай зияткерлерімен қызу пікірталасқа түскеніне қарамастан, халық сеніміне айтарлықтай әсер ете қойған жоқ.

Миллиондаған қытай халқы буддизм мен даосизмге адал болды, ал оқымыстылар тобы, әсіресе Мин әулетінің ірі бюрократиясы неоконфуций ілімінің моральдық-этикалық ұстанымдарын әлеуметтік және қоғамдық өмірді басқару үшін қолданды. Конфуций (б.з.д. 551–479) және басқа да көне ілімдердің күшеюіне байланысты, неоконфуций ілімі күнделікті салт-жоралғыларға, иерархияға құрмет көрсетті, отбасы мен жергілікті қауымдастыққа адалдығын танытты. Мемлекеттің барлық аумағында әлеуметтік үйлесім қалыптастыру мақсатында Мин империясы неоконфуцийлікті империялық ортодоксалды ілім деп танып, діни топтардың, соның ішінде, мұсылмандар мен христиандардың қызметтерін реттеп отырды.

Қытай зиялылары осы кезеңде неоконфуций идеяларын қызу талқыға салды. XVІ ғасырда империя үкіметі жемқорлық пен тамыр-таныстық былығына батты. Кейбір зиялы қауым өкілдерінің пікірі бойынша, неоконфуцийлік доктриналар белгілі топтар арасында ғана таралып, элитарлық сипатқа ие болды. Бұған қарсы қытай әскери қолбасшысы, мемлекеттік шенді тұлға, философ Уан Янминг (Wang Yangmіng; 1472–1529) бастаған қарқынды реформалар қозғалысы етек жайды. Оның тұжырымы бойынша, барлық адам туа бітті моральдық білімдері негізінде жақсылық пен жамандықты ажырата алады. Қарапайым адамдар ішкі түйсігі арқылы Конфуций жазбаларын меңгермей немесе күрделі рәсімдерді орындамай-ақ, қалай адал өмір сүру керегін білді. Ғалымдар шындық пен адамгершіліктен алшақ болды деген Уанның неоконфуций бағытындағы пікірлері, жас оқымыстылар, соның ішінде буддистер мен даосистер арасында қолдауға ие болды. Уан қайтыс болғаннан кейін, кейбір ізбасарлары оның ойларын шығармашылығында пайдаланып, кедейлерге білім беру және әйелдердің зияткерлік қабілетін құрметтеу туралы идеяларын дамытты. Қатал иерархия мен ерлер билігін қолдаған неоконфуций шенділері бұларға жауап ретінде Уанның шәкірттерінің бірін абақтыға қамап, енді бірін өлім жазасына кесті. Дегенмен Уан қозғалысы қытайлық интеллектуалды өмір салтына еркіндік беріп, өрісін кеңейтті.

Сүнниттер мен шииттер арасындағы араздық

Ислам басқа діндермен салыстырғанда, жаңа заманда жер шары халқының басым бөлігінің арасында тараған дін болғанына қарамастан, сүнниттер мен шииттер арасындағы қақтығыстар күрделі саяси және әлеуметтік мәселелерге әкеліп соқтырды. Сүннит пен шиит қауымдастықтары ғасырлар бойына өзара діни шыдамдылықта өмір сүре алатынын дәлелдеген болатын. Шииттік доктрина географиялық жағынан мұсылман әлемінің дәл ортасында орналасқан Сефевидтер мемлекетінің «ресми» діни мәртебесін алғаннан кейін, қайшылықтар байқала бастады. Көрші Осман империясының сұлтандары халиф титулын иеленіп, шиит қауымдары мен империяларының заңдылығына күмән келтірді. Өз кезегінде шииттік рухани басшылар да Осман халифтарының заңдылығын жоққа шығарды. Сефевидтер мен Осман империясы, негізінен, доктрина үшін емес, аумағын кеңейту үшін соғысты, алайда діни негіздегі пікірталастар осы қақтығысты күшейте түсті. XVІ–XVІІ ғасырларда сүнниттік және шииттік ислам арасындағы қарым-қатынас алшақтап, олар екі түрлі және қарама-қарсы дін формаларына айналды.

Еуропадағы діни дағдарыс

Ислам мен буддизмде діни мекеме икемді, бейресми, орталықтанбаған сипатқа ие болды. Христиандықта керісінше, шіркеулер доктриналар мен діни жоралғыларды қадағалап отырды. Римдік-католиктік шіркеу XVІ ғасырға дейін Орталық және Батыс Еуропадағы үлкен әкімшілік, қаржы және білім беретін ерекше христиан мекемесі болды. Шіркеу басшылары күрделі дағдарысқа алып келген сенім мен ғибадатқа қарсы күрес жүргізді (17.5-картаны қараңыз).

Рим шіркеуі Батыс Еуропадағы ортағасырлық мәдени гүлдену дәуірін бастады. 1400 жылдары шіркеудің моральдық келбеті сын көтермейтін. Шіркеу тұтастығы жоғарғы лауазымды папалар, кардиналдар, епископтар және шіркеу мен ғибадатхана жетекшілері секілді ымырасыз адамдарға тәуелді болды. 1300 жылдары дінбасылардың беделі күрт түсті. «Қара өлімнің» алдын алып, оның салдарын жеңілдете алмаған шіркеуден христиандардың көңілі қалды, сонымен қатар олар екі және кейін үш Папаның үстемдік үшін қырық жылға созылған күресінің куәсі болды (Батыстың жіктелуі, 1378–1417 жылдар). Дағдарған христиандар арасында бүкіл Еуропаға сыбайлас жемқор және ашкөз епископтар, некесіз балалары бар діни қызметкерлер мен отбасының жағдайын ойлайтын материалист Папалар жайлы жағымсыз әңгімелер тарады. Жоғары мәртебелі дінбасылар бұларды алып-қашпа сөз дегенімен, жағдайды өзгертуге күш салмады.

Протестанттық реформация. Мартин Лютер ертедегі сыншылардың қарсылығын қайталап, 1517 жылы индульгенцияның сатылуына қарсы ғылыми пікірталасты 95 тезис түрінде жария етті. Бұл шіркеу практикасында діни қызметкерлер адамдардан қайырымдылық көмек жинап, оларға бақилық болған туыстары мен достарын Пургатуриумда (жердегі күнә үшін уақытша жаза орны) күнәдан тазартып, жәннатқа жіберетін дұға оқып беретін болды. Лютер бұл «индульгенция нарығын» айыптап, діни әдепсіздік пен шіркеу байлығын сынға алды. Папаны тажалға теңеп, Библия жазбаларын батылдықпен жаңаша түсіндірді. 1520 жылы оның шіркеуден аластатылуы ешкімді таң қалдырмаған еді. Табанды әрі батыл, бірақ тәжірибесі жоқ, өзін ұстау мәдениеті қалыптаспаған Лютерді Саксония курфюрсті мен Германияның басқа да князьдері оны тұтқындаудан құтқарып алмағанда, отқа оранып қаза табар ма еді? Билеушілердің діни бүлікшіні қолдауының күрделі себептері болды. Олар Лютердің діни идеяларымен, негізінен, келісті. Ватикан қазынасына неміс байлығының кетіп жатқанына наразы топ Қасиетті Рим империя­сының императоры, адал католик V Карлға қарсы, өз-өзін басқару құқығы үшін күресті. Еуропада механикалық баспа басылымдары пайда болғандықтан, Лютердің кітаптары, брошюралары мен әнұраны бұрынғы кездерге қарағанда тезірек таралды. Оның діни сенімі елді дүрліктіріп, екі онжылдықта оның идеяларын қолдаушы христиандар Германияда, Швейцарияда және басқа да елдерде тәуелсіз ғибадат қоғамдарын құрды.

Наразылық білдірушілердің барлығы немесе протестанттар Папа билігінен бас тартқанымен, олардың бәрі «лютерандықты» қабылдаған жоқ. Басқа наразы басшылар Лютер теологиясымен шіркеуді ұйымдастырудың түрлі мәселелері бойынша келісе қоймаған еді. Мәселен, «Исаны шіркеу ғимараттарында қалай бейнелеу керек, шіркеулер қалай басқарылуы қажет, Құпия кеште Иса бір үзім нанды алып, «мынау – менің денем» деуі нені білдірді?» деген сияқты даулы сауалдарға протестанттар жауап іздеді. Алғашқы протестант ғалымдары мен уағызшылары қатарында Швейцариядағы реформалардың бастамашысы Ульрих Цвингли (Ulrіch Zwіnglі; 1484–1531) мен бүкіл Еуропа үшін протестанттық мекеме үлгісі болған Женевадағы шіркеудің негізін француз заңгері Жан Кальвин (John Calvіn; 1509–1564) қалады. Анабаптистер, квакерлер және унитарийлер сияқты аса радикалды топтар балаларға емес, ересектерге арналған шомылдыру рәсімін, саяси пацифизмді, кедейшілікті уағыздап, Құдайдың табиғаты үш жақты емес, жеке, біртұтас, ерекше екенін ескертті. Қорыта айтқанда, протестанттық секталар саны көбейіп, Рим шіркеуі христиан ілімі мен ғибадатына қатысты үстемдігінен мәңгіге айырылды.

XVІ-XVІІІ ғасырларда Батыстағы христиандықтың негізгі бөлімдері

17.5-КАРТА.

Еуропа діндері. 1560 жыл

Осы картада діни шекаралар саяси шекараларға қай жерде сәйкес келеді? Дін мен саяси тәртіп сәйкесетін жерлерді және олардың қай жерде әртүрлі екенін көрсете аласыз ба?

Протестанттық ілімдер. Протестанттар арасындағы кикілжіңдерге қарамастан, оларды Рим католиктерінен ерекшелейтін және әлі күнге дейін айырмасы анық байқалатын кейбір өсиеттер бар. Сондай ілімнің бірінде «Библия – христианның жалғыз ғана шынайы бағдары» дейді. Діншіл адам Құдайдың ақиқатын тек Қасиетті Библиядан іздеуге тиіс. Ешбір епископ, діни қызметкер немесе әулие жеке адам мен Құдай арасында делдал бола алмайды. Осы доктрина адамдарды Библияны түгел оқуға, сауатты болуға шақырғанымен, протестантизм бірнеше тармаққа бөлініп кетті.

Протестанттар адам күнәдан арылу үшін немесе Құдайдың ықыласына ие болу үшін қандай да бір әрекет жасамай-ақ, Құдайдың мейіріміне сену арқылы күнәларынан айығады немесе құтқарылады деп тұжырымдады. Католик шіркеуі христиандарды Құдайдың кешірімін сезіну және жәннатқа бару үшін «қайырымды істерді» орындауға шақырды. Сондай-ақ мейірімді болу және қайырымдылық көрсету, шіркеу ілімдеріне, заңдарына және қасиетті істерге мойынсыну да қажет болды. Протестанттық реформаторлардың пікірінше, адамдар Құдайдың рақымына шын жүректен сенім артса, онда жақсы іс-әрекеттер өзі-ақ жасалады. Лютердің көзқарасы бойынша, Құдайдың еркіне көзсіз берілу – қандай да бір нақты нәтижелерге кепілдік бермейтін адалдық. Христиандар Құдай рақымына бөлену үшін жақсы амалдарды өмір бақи орындайды немесе күнәларынан толық арылу мүмкін емес деген қорқыныштарынан арылады. Жан Кальвин басқа тұжырымдар ұсынған болатын, Құдай кейбір адамды түзу жолдан тайдырмайды; ал кейбір адамға, қандай жақсы істер жасай алатынына қарамастан, тозақтық екенін алдын ала маңдайына жазады. Католиктер мұндай ілімдерді Құдайды тұрақсыз әрі жазалаушы ретінде көрсетеді деп есептеді.

Протестанттық шіркеу дін қызметкерлеріне үйленуге рұқсат берді. Ал католик шіркеуі дін қызметкерлері мен монах әйелдерге некеге тұруға тыйым салып, өмірін Құдайға толық құлшылық етуге арнап, отбасылық қамқорлық пен міндеттерден бос болуға тиіс екенін насихаттады. Протестанттық басшылар оған қарсы шықты. Жақсы отбасы балаларды христиандық мейірімге тәрбиелеуге, діни мекеме қызметкерлеріне күнә жасамауға және пасторларды әйел серіктерімен және көмекшілермен қамтамасыз етуге мүмкіндік беруге тиіс деп есептеді. Байырғы протестанттық шіркеулерде әйелдер кейде жазушы немесе ұйымдастырушы ретін­де басшы қызметін атқарды. Католиктік те, протестанттық та шіркеулердің дін қызметкерлері ер мен әйелдің рухани тең екенін мойындай тұра, әйел шіркеулерде үнсіздік сақтап, ер-азаматының еркіне көніп, зияткерлік тұрғыдан оған тең емесін Құдай бұйрығының бір бөлігі ретінде мойындауы керегін айтты. Кейбір батыл әйел христиандар ортағасырлық шіркеуден мұраға қалған дәстүрлі гендерлік теңсіздікке наразылық білдіру керек деп үндеу тастады. 1524 жылы бір неміс әйелі былай деп жазған екен: «Әулие Павел [Жаңа өсиетте] әйелдерге шіркеуде уағыз айтуға тыйым салып, күйеулеріне мойынсынуға нұсқау берді, ал шіркеулердің іші өтірікшілерге толы болса ше?»12. Алайда көп жағдайда шіркеуде әйелдердің үні естілмеді.

Германиядағы діни айырмашылықтар. 1529 жыл. Бәсекелес христиан қызметін бейнелейтін бұл гравюра Еуропада жаңа және арзан баспа арқылы көпшілікке тарады. Оң жақта католик діни қызметкері күрделі мантияда христиан шіркеуіндегі діни қауымның мүшелеріне уағыз айтып тұр. Сол жағында протестанттық қызметкер Библия оқып отырған адамдарға Библияны қолдану арқылы уағыз айтып тұр. Екі көріністе қандай айырмашылық байқалады? Осы гравюра авторы қандай ақпарат беріп тұр деп ойлайсыз?

1550 жылдан кейін Еуропада діни ағымдардың көбейгеніне қарамастан, протестанттық шіркеу сенім бостандығын қолдамады. Осы діндердің әрқайсысы өз шіркеуі ғана христиандықтың ақиқат түрі деп санады. Сондықтан лютерандықтар, кальвинистер және басқа секталардың мүшелері бірін-бірі жиі қудалады (кейде өлтіруге дейін барды). Католиктік Испания барлық өзге дін өкілдерінен – мұсылмандар, иудейлер және протестанттардан құтылу үшін Қасиетті инквизиция деп аталатын арнайы сот құрды. Мұндай діни жағдай XVІ ғасыр соңында үдей түсіп, сиқыр жасады деп айыпталған адамдар сотталып, азапталып, өлім жазасына кесілуі протестанттық және католиктік қоғамдарда қалыпты жағдайға айналды. Жәбірленушілердің көбі әйелдер, кедейлер, қарттар, әлеуметтік жағынан оқшауланған адамдар еді, олар өздерін шайтан мен олардың сыбайластары деп айыптаған бай да әлеуетті адамдарға төтеп бере алмады.

Католиктік реформация. Еуропаның ықпалды мемлекеттері протестанттықты қолдағаннан кейін Рим шіркеуі бұрынғы мәртебесінен айырылды. Католиктердің діни қызметкерлері реформацияны кем дегенде Лютер сияқты жасауға мүдделі еді, алайда оны шіркеудің аясында жүзеге асыру қажет болды. Реформа бастамалары жолындағы ішкі өзгеріс 1540 жылдары басталды, олардың бірнеше негізгі мақсаты бар еді: протестанттардың жеңісіне нұқсан келтіру, шіркеудің рухани беделін жандандыру, сыншылардың кейбір заңды әрекеттерін мойындау.

Меннониттік дін қызметкері мен әйелі. Танымал голланд суретшісі Рембрандт Ван Рейн майлы бояумен салған бұл суретінде Нидерландтағы протестанттық элитаның құндылықтарын көрсетті. Діни қызметкер Корнелис Клаус Ансло саудасы дөңгеленген саудагердің ұлы, Амстердамның Меннонит қоғамының көшбасшысы болды. Жұбайы Аалтье Герриц Схоутен оны мұқият тыңдап отыр. Екеуінің де киімдері күңгірт көрінгенімен, жағалы пальто және бас киімдегі шілтер олардың бай-қуатты екенінің белгісі болса керек. Үстелге жапқан Азия гобелені, Анслоның сол жағындағы ірі кітаптар оның жаһандық нарыққа қатысы барын және оқыған адам екенін көрсетеді. Протестанттық үй шаруасындағы әйелдердің мәртебесі туралы бұл сурет не айта алады деп ойлайсыз?

1545–1563 жылдар аралығында Италияның Трент қаласында реформа бойынша Католик кеңесі бірнеше үзіліспен өткен отырыстарда шіркеудің іргелі доктриналарын бекітті, сонымен қатар дін қызметкерлерінің моральдық және рухани ділін күшейту үшін шаралар қабылдады. Шіркеу басшылары, мысалы, дін қызметкерлері мен монахтардың сауатты болуын талап етті. Шіркеудің кейбір қызметкерлері, соның ішінде Рим Папасы ІІІ Павелдан (1534–1549) бастап өзгерістер енгізе бастады. Шіркеудің тұтастығы мен қуатын қалпына келтіруге бағытталған бірнеше жаңа жарлықты мақұлдаған католиктік реформация кейде контрреформация деп те аталды. Дүниежүзіне белгілі Иса қоғамын немесе иезуиттер орденін 1540 жылы испан ақсүйегі Игнатий Лойола (1491–1556) құрған еді. Лойоланың пікірінше, протестантизмге қарсы рухани қару – жоғары білім және миссионерлік ынта. Ол жас діни қызметкерлер үшін мектеп ашып, иезуит миссионерлерін Америка, Африка және Азияға жіберіп, олар жергілікті халықтардың тілін меңгеріп, христиан емес билеушілерге техникалық және ғылыми кеңестер берді. 1535 жылы итальяндық тақуа әйел Анджела Меричи (1474–1540) Әулие Урсула орденін құрды. Осы орден мүшелері урсулалық тақуалар ретінде ант қабылдады. Олар монастырьлерде емес, отбасыларымен бірге өмір сүріп, өмірін Еуропа мен алыс отарлардағы қыз балаларға христиандық білім беруге арнады.

1650 жылдан соң, Еуропа мемлекеттері арасында бір жарым ғасырға созылған, елді қажытқан соғыстардан кейін аймақтағы діни карта, негізінен, тұрақталды. Билеушілердің көпшілігі бір-бірінің рухани көзқарастарын қабылдауға келісті. Мемлекет кейде азшылық секталарды қудалап, еврей немесе мұсылман тұрғындар құқықтық және әлеуметтік тұрғыда тең емес екенін мойындаған жағдайда ғана төзімділік танытты. Солтүстік Еуропаның негізгі бөлігі протестанттықты қабылдап, оңтүстік пен шығыстағы мемлекеттер католик болып қала берді. Богемия, Венгрия және Польшада протестанттық қозғалыстар ұшқыны пайда болғанына қарамастан, католиктік реформацияның күшімен және билеушілердің Римге деген адалдығының арқасында бұл қозғалыстар жеңіліске ұшырады.

Ана тілдер және мемлекеттер

XVІ ғасырдағы орталықтандыру мен мемлекеттердің ұлғаюы тіл мен сөйлеу мәдениетіне ықпал етті. Билеушілер атыс қарулары арқылы жаңа жерлерді басып алған кезде немесе бұрынғы тәуелсіз аймақтарға күшпен басқаратын үкімет орнату барысында мемлекеттегі басқару ісі мен заң аясында тілдік және мәдени артықшылықтар маңызды бола бастады. Жергілікті ақсүйектер мен кәсіпкер көшбасшылар саяси және әлеуметтік артықшылықтарға ие болу үшін орталық биліктің тілін үйреніп, сән мен қоғамдық наным-сенімдеріне еліктеді. Нәтижесінде жергілікті тілдер мен дәстүрлер беделін жоғалтып, жойылып та кетіп жатты.

Бүкіл Афроеуразияда әрбір мемлекеттегі орталықтандырумен қатар, тілдерді біріктіру үдерісі қатар жүрді. Еуропада адамдар сөйлеу тілдерін қолданды, бірақ жаңа заман басында қолданыстағы тілдердің саны салыстырмалы түрде аз болды, олардың барлығының жазуы бар, кеңінен таралған. Осы ана тілдерінің 11ішінде маңыздылары – итальян, француз, неміс, ағылшын, поляк, испан, португал тілдері еді. XІV ғасырға дейінгі Францияда қазіргі француз тіліне ұқсайтын көне тілде Париждің аумағында ғана сөйледі. Осы сияқты басқа жерлерде шамамен жиырма екі диалект қолданыста болды. Алайда француз тілі көтеріліп келе жатқан монархия тілі болды. Париждік француздар аймақтарға әскер, әкімшілік және сот қызметкерлерін жібергенде жергілікті мырзалар мен қала саудагерлері олардың тілдерін үйрену қажет екенін ұғынды. 1539 жылы король І Франциск (Francіs) париждік француз тілі деген мағынаны білдіретін «туған француз тілінде барлық мемлекеттік құжаттарды жасау туралы» қаулы қабылдады13. Бүгінгі күндері әлі де провансаль, бретон, баск сияқты көне тілдерде сөйлейтіндер бар. Британ аралдарында VІІІ Генрих (Henry) және басқа монархтар ағылшын тілін мемлекеттік тіл ретінде бекітіп, корольдің иелігіндегі ирланд, уэльс немесе корн сияқты кельт тілдерін айналымнан шығарып тастауға барынша әрекет етті. Мысалы, 1536 жылы Генрих Англия билігіндегі Ирландияның бір бөлігі Голуэй тұрғындарына «ағылшын тілінде сөйлеп, ағылшын сәніне сәйкес болыңдар; әркім өз баласын мектепке ағылшын тілінде сөйлеуге үйретуге берсін»14 деп үндеу тастады.

Азияда Қытай стандартталған жазба тілін қалыптастыра отырып, өз диалектілерін сіңірді, оның ішінде басқа да лингвистикалық топқа жататын тілдер, әсіресе түркі тілдері де бар. Конфуций шенді тұлғалары астанасы Бейжіңмен байланысты мандарин қытай тілін жиі қолданды. Соның нәтижесінде мандарин қытай тілі бүкіл империяда қолданыстағы ең беделді тілге айналды. Қала баспалары түрлі пәндердің мыңдаған кітабын басып шығып, адамдар арасында сауаттылық арта түсті. 1601–1611 жылдар аралығында Бейжіңде тұрған иезуит діни қызметкері Маттео Риччи: «Мұнда айналыстағы кітап сансыз көп және олар өте төмен бағалармен сатылуда»15, – деп ерекше атап өткен болатын. Оңтүстік-Шығыс Азияда Бирма, Тайланд және Вьетнам қуатты монархия ретінде тарих сахнасына шығуы бирма, тай және вьетнам тілдерін аймақта басымдыққа алып келіп, мұның есебінен тау және орман халықтарының дәстүрлі түрде қолданған тілдерін ығыстырып шығарды. Токугавалық Жапонияда басымдыққа ие болған бір ғана ана тілі бар еді. Сондықтан да сауаттылық деңгейінің жоғары болуы және ағаш кескіндеме өнеркәсібінің гүлденуі архипелагтың мәдени тұтастығын қамтамасыз етті.

Ана тілі – аймақтағы бұқара халық қолданатын жергілікті тіл.

Мәдени беделге ие тілдер

Тіл бір аймақтан екінші аймаққа таралғанда, идеялар мен мәдени мінез-құлық та қалыптасты. Мәдениет элементтері тіл, қимыл-әрекет, өнер және рәсімдер арқылы байқалады.

Араб, парсы және түрік. Жаңа заман басында араб және парсы тілдері мұсылман теологиясының, философиясының, әдебиетінің және ғылымының негізгі байланыстырушысы ретінде жоғары мәртебеге ие болды. Парсы тілі Бенгалиядан Жерорта теңізіне дейінгі кеңістікте дипломатия мен зияткерлік қарым-қатынас құралы қызметін атқарды. Оңтүстік Азия халқы әртүрлі тілдерде сөйледі, алайда парсы тілі Моғол әкімшілігінің негізгі тілі болды. Урду, хинди тілдері, парсы тілінен енген кірме сөздермен толығып, Үндістанның солтүстігінде маңызды әдеби құралға айналды. Дүниежүзі мұсылмандары араб тілін Мұхаммед пайғамбар мен қасиетті Құран тілі деп қастерлейді. Жаңа заман басында және қазірдің өзінде-ақ, Ирак жерінен Атлантикаға де­йінгі батыстағы барлық мұсылман елдерінде араб тілі – басымдыққа ие тіл. Сонымен қатар араб тілі Африкадағы Суданның зияткерлік мәдениет пен саяси әкімшілік тілі болды.

Осман империясының иеліктерінде оғыз және өзге де түркі тілдерінің араласуынан пайда болған қазіргі түрік тілі үкіметтің шенді тұлғалары және оқығандар тобы арасында кең қолданған парсы тілін ығыстыра бастады. Стамбұлдағы Топкапы сарайында араб тілінде, сондай-ақ парсы және түрік тілдерінде жазған ақындар, астрономдар, географтар мен тарихшыларға сұлтан қамқорлық көрсетті. Сарайдағы екі тіл түркіленген араб графикасын қолданды. Бұған қарама-қарсы, тарих сахнасынан кеткен Византия империясының тілі – грек тілі қазіргі Грекия мен грек православ шіркеуінің тілі бола тұра, жаңа білімнің негізгі тасымалдаушысы ретіндегі қызметі әлсіреп, қолданыстан біртіндеп шыға бастады.

Еуропаның баспа тілдері. Еуропада механикалық баспалар XVІ ғасырда ана тілдерінде мыңдаған кітап пен брошюра шығара бастады. Бұл «баспа тілдері» біртіндеп сөздіктер мен грамматикалық құралдарды стандарттады. Қолжетімді кітаптарды құныға оқыған адамдар ана тілдерін әсіресе солтүстік Еуропада «анықтап алды». Грек және латын тілдерінде оқуға аз ғана мүмкіндігі бар сауатты әйелдердің эссе, поэзия және діни памфлеттерді жергілікті ана тілдерде басып шығаруға мүмкіндігі болды. Қаламгерлер, драматургтар және діни жазушылар еңбектерін ана тілдерде таратты. Мартин Лютер сансыз көп діни памфлеттерін неміс тілінде шығарды. Мигель Сервантестің «Дон Кихот» (Екі бөлімді. 1605 жылы және 1615 жылы жарық көрді) атты романы испан тілінде жарық көріп, қысқа уақыт ішінде басқа тілдерге аударылды. Анна Бейнс (1494–1575) голланд тілінде сатиралық өлеңдер жазып шығарды. Ағылшын жазушысы Уильям Шекспир (1564–1616) өлең-жырларды, сондай-ақ отыз екі пьесаны дүниеге әкелді.

Жеке ТҰЛҒАЛАР

Грация Луна Мендес Наси: XVІ ғасырдағы кәсіпкер әйел

Грация Луна Мендес Насидің қола медальдағы бейнесі

Протестанттық және католиктік реформациялар Еуропа еврейлеріне ауыр тиді. Христиандық діншілдігін көрсетуде өзара бәсекеге түскен діни қызметкерлер үнемі антисемитизм отын тұтатып отырды, олар билеушілерді неғұрлым қатал шара қолдануға, азшылықтағы еврейлерді шектеуге, бөлектеуге немесе тіпті қуып жіберуге шақырды. Құқықтық кемсітушіліктің және әлеуметтік қысымның күшеюі салдарынан он мыңдаған еврей Батыс Еуропадан Польшаға, Солтүстік Африкаға немесе Осман империясына қоныс аударуға мәжбүр болды. Бұл жерлерде толық әлеуметтік теңдік болмағанымен, бейбітшілік пен экономикалық қауіпсіздікте өмір сүру мүмкіндігі туды.

Грация Луна Мендес Наси (1510–1569) Испанияда дүниеге келгенімен, 1492 жылы король Фердинанд пен королева Изабелла еврейлер католик дінін қабылдауы шарт не мемлекеттен кетуі керек деген қаулы шығарғаннан кейін оның отбасы Португалияға көшуге мәжбүр болды. Бірнеше жыл өткен соң Португалия королі тура сондай қаулы қабылдады. Қайтадан қоныс аударуды қаламаған Грация Насидің ата-анасы күшпен бе, әлде өз еріктерімен бе, діни сенімін ауыстыруға мәжбүр болды. Сол себепті Наси христиан дінін қабылдады немесе «Жаңа христиан» ретінде есейіп, он сегізге толған шағында христианданған өте бай саудагер банкирге – Франсиско Мендеске тұрмысқа шықты.

1536 жылы күйеуінің мезгілсіз өлімінен кейін, Наси мен оның қызы Еуропадағы дамып келе жатқан теңіз айлағы Антверпенге жол тартты. Бұл жерде Мендестер отбасының үлкен саудада мүдделері бар еді, Лиссабон мен Солтүстік Еуропаның арасында пайдалы үнді бұрышының саудасымен айналысып, Грация тез арада бизнеске араласып кетті. 1542 жылы күйеуінің ағасы қайтыс болғаннан кейін, дарынды көпес әйел Мендестер мұрасына толық жауапкершілікті өз мойнына алды.

Протестанттық қозғалыстың алғашқы кезеңдерінде жаңадан дін қабылдаған еврейлер басқа жаңа христиандарды сенімдерінен бас тартуға құпия түрде насихаттайды деген күдікке ілінді. Бұл қауіпті ортадан Наси Антверпеннен кетіп, 1546 жылы Венецияға келді. Мендес фирмасының бірнеше Италия қалаларында коммерциялық агенттері бар болғанына қарамастан, Наси ол жерде тұрақтай алмады. Ол Венецияда аз уақытқа абақтыға қамалып, отбасы қаражатының бір бөлігін мемлекеттік қазына есебіне жұмсауға мәжбүр болды.

1549 жылы ол қайтадан Италия­ның Феррара қаласына көшті. Мұнда бай-қуатты Насиді жылы шыраймен қабылдап, ол ашық түрде еврей түп-тамырына орала алды. Алайда Рим шіркеуі қала басшылығынан еврейлерге қарсы қатал заңдар қабылдауын талап етті. Насидің бақытына қарай, үлкен корпорацияның көшіп келуіне мүдделі болған Осман империясының сұлтаны Сүлеймен оған Стамбұлға шақырту жіберді. 1552 жылы Наси өз игілігі үшін христиандық Еуропадан көшіп кетті. Еврейлер шартты құқықтық мәртебеге ие болған империяда Наси хрис­тиан дінін қабылдаған сенімінен бас тартып, еврей қауымдастығына көшті. Ол еврей біліміне, синагогаларға, мектептерге, кейбір мәліметтер бойынша Батыс Еуропадан келген жаңа еврейлер мен Батыс Еуропадан көшіп келген христиан дінін қабылдаған иммигранттарға қамқорлық жасады.

Наси қайтадан тұрмысқа шықпай, 1569 жылы елу тоғыз жасында қайтыс болды. Қай дін өкілі болса да, аса ірі көлемді халықаралық бизнес империясын құрған ол XVІ ғасырдағы әйелдерден мүлде өзгеше тұлға болды. Сол сияқты ол батысеуропалық еврейлердің Шығыс Еуропаға және Жерорта теңізінің оңтүстік және шығыс жағалауларына бағытталған үлкен миграцияның шынайы үлгісі еді.

Сыни пайым

Грация Мендес Насидің кәсіпкер ретінде табысқа жетуіне саяси, әлеуметтік, мәдени немесе жеке факторлардың қайсысы маңыздырақ ықпал етті?

Гуманизм тілдері. Еуропаның баспа тілдері гуманистік қозғалысты Солтүстік Италиядан субконтиненттің барлық бөліктеріне таратты. Гуманизм кейінгі XІV ғасырда ежелгі римдіктер мен гректердің жоғалған білімдерін қалпына келтіруге бағытталған зияткерлік миссия ретінде гүлденді (15-тарауды қараңыз). Оның жақтаушылары грамматика, риторика, тарих және мораль философиясындағы білімді жоғары бағалап, оны студенттерге классикалық ғылыми жазбаларды түсіндіреді деп санады. Гуманист ғалымдар Библия кез келген басқа ежелгі құжат сияқты сыни талдауға ашық болуы керек деп есептеді. 1516 жылы голландиялық интеллектуал Эразм Дезидерий (Desіdevіus Erasmus; 1469–1536), адал Рим католигі, алайда шіркеудің кінәраттары мен фанатизмнің қас жауы, грек тіліндегі Жаңа өсиеттің алғашқы баспа басылымын жариялады. (Эразм Дезидерий қазақ тіліндегі әдебиетте роттердамдық Эразм есімімен белгілі. – Ғыл.ред.). Оксфорд университетінің діни қызметкері Уильям Тиндейл (1490–1536) протестанттық діннен безген ретінде отқа өртелгенге дейін оны грек тілінен ағылшын тіліне аударған еді. Мәскеуде сауатты адамдар латын тіліндегі ғылыми еңбектерді оқып, оларды орыс тіліне аударып отырды. ІІІ Иван патша Италияда тәрбиеленген ақсүйек отбасынан шыққан София Палеологқа (1455–1503) үйленді, ол орыс православ және римдік-католиктік әлем арасындағы тілдік және мәдени байланыстарды нығайтуға бар өмірін арнады.

Қорытынды

XVІІ ғасырдың басы дүниежүзі тарихындағы өтпелі кезең болды. Осы уақытта Афроеуразияның бірқатар мемлекеттері атыс қаруына қол жеткізді. Бұлардың ішінде ең табыстылары бейбітшілік сақтап, кірісті көбейту және сауда-саттықты дамыту үшін оқ-дәрілі әскерді, орталық бюрократияны және құзыреті жоғары соттарды жасақтады. Мұндай мемлекеттер өзге елдерге мәдени тұрғыдан ықпал етіп, қол астындағы адамдардан, әсіресе ауқаттылар мен білімділер табынан діни, тілдік, заңды дәстүрлер мен қоғамдық үлгінің тұтастығын ұстануын қалады. Басқа дәуірлерде мемлекеттер мұндай билікке бұрын-соңды ие болып көрмеді. Дегенмен құрлықтағы қарым-қатынас жүйелерінің жаңа заман басында шектелуі, қарсылықтар, бүліктер, жасырыну, қашу немесе жергілікті тілдер мен мәдени дәстүрлерді сақтап қалу сияқты оқиғалар орталық биліктің басқа бағытта әрекет етуіне мүмкіндік берді.

XVІІ ғасыр басында Афроеуразия мемлекеттері, әскерінің көлеміне қарамастан, ресурс­тар мен жұмыс күшін, әскер қуатын басқаруда бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленбеді. Бұл ғасырдағы дүниежүзілік ұлы конвергенцияға байланысты аймақтық және дүниежүзілік биліктің жағдайы өте тұрақсыз болды. Америкалық күміс айналымы, азықтық дақылдардың жаңа жерлерге таралуы, әр мемлекеттегі халық өсімі және өнімділігі, сондай-ақ транстеңіз саяхат бағдарламасын жасаған теңіз жаңалықтары – іс жүзінде жаһандық, коммерциялық, мәдени, демографиялық айырбас жүйесін құрады.

Нәтижесінде, ең шалғайдағы қоғамдардан басқа барша жұрт жаңа идеялар, өнімдер мен мәдени мәселелермен жіті таныс болды. Сонымен қатар кейбір мемлекеттер, әлеуметтік топтар және экономикалық мүдделер жаһандық өзгерістерден көбірек пайда тапты. Осылайша, халық көп шоғырланған орталықтар ауылшаруашылық өнім базасы және өндірістер Азия­да шоғырланып, аталған ресурстар бірнеше аса ірі және қуатты мемлекеттерді, сонымен қатар шағын елдерді қамтамасыз етіп отырды. Дегенмен батысеуропалықтар – поляктарды, орыс­тарды, Осман түріктерін, Мин қытайларын есепке алмағанда – Атлант мұхиты арқылы теңіз саудасын басқарып, қос Америкадағы минерал мен ауылшаруашылықтың қисапсыз байлығын пайдаланды. Қалыптасып келе жатқан Атлантикалық жүйені және кейінгі XVІ және XVІІ ғасырлардағы басқа да жаһандық дамуды 18-тарауда қарастырамыз.

18

Жаһандық айырбастың технологиясы мен ұйымдасуы

16-тарауда Атлант мұхитын кесіп өтіп, Үнді мұхитына жеткен Еуропа теңізшілері мінген кемелердің дизайны мен навигация жетістіктерін сипаттадық. Мұхит саудасы тұрақты табыс әкелу үшін көлемі мен күші, жылдамдығы мен маневр жасай алуы өзара үйлескен, өндірістік шығындары аз кеме құрастыру керек болды. Тұрақты жаһандық сауда қару-жарағы сай әскери-теңіз кемесін құрастыруды, навигация дағдыларын қалыптастыруды, географиялық білімді ұштауды, күрделі әрі қауіпті жағдайларды сақтандыру мен қаржыландыру үшін сенімді қаржы көзін табуды және ұзаққа сапар шегуді қамтамасыз ететін әдістерді жетілдіруді қажет етті. Еуропа өкіметтері теңіз саудасын ұйымдастыруда жетекші болғанымен, XVІІ ғасырда сауда айырбасына ірі халықаралық компаниялар иелік етті.

Кемелер. Атлантикалық зерттеушілердің алғашқы толқынын тасымалдауда қолданған, каравелла деген атпен белгілі кемелер трансмұхиттық үздіксіз саяхатқа жарамсыз болып шықты. Теңіз жолдарын жасаушылар алдымен Испания мен Португалияда, кейін Солтүстік-Батыс Еуропа мен Азия жағалаулары бойында ізденісін жалғастырды. Құрылысшылар кеме дизайнына қатысты білімдерін бір айлақтан екінішісіне таратып, мықты, сонымен қатар ыңғайлы кемелер жасады. Бұл кемелерге шағын экипаж, аздаған азық қоры ғана қажет еді, кеменің қалған бос бөлмелеріне тауар тиеп қою мүмкіндігі болды. Бірнеше палубадан тұрған каракка қолданыстағы негізгі тауар тасымалы транспорты ретінде 1500–1630 жылдары Еуропа мен алыс жағалаулар арасында кең қолданылды. Алайда өте баяу қозғалатын мұндай кемелер нашар ауа райында маневр жасауға қолайсыз болды. Кейінгі XVІ ғасырда пайда болған галеон12 кеме жасау ісін­де­гі негізгі жетістіктердің бірі болып есептелді. Галеонның жіңішке корпусы ортағасырдағы галерадай, желкендері каравелладай, ал өзі карракадай үлкен еді. Галеонның берік құрылысы ауыр жүкті және корпустың әр қапталында ату үшін орнатылған зеңбіректі көтере алды.

XVІ ғасыр соңына қарай Нидерландта кеме жасаушылар флейт (fluyt) немесе жеңіл кеме (fly boat) жасап шықты. Галеонға қарағанда арзандау ағаштан жонған бұл кеменің түбі тегіс, тіректері анағұрлым қысқа, желкендері шағын және зеңбіректері де аз еді. Мұндай кемеге, галеон жасаумен және пайдаланумен салыстырғанда, аз қаражат жұмсалды, кеме экипажы да аз адамнан құралды. Флейттер баяу қозғалғанына қарамастан, саудагерлер ағаш, бидай, балық және тұз сияқты тауарларды көптеп таситын тиімді транспортқа айналды. XVІІ ғасырда галеондар Солтүстік Еуропа кеме жолдарында көп жүзді және көп жүк көтере алғандықтан, иелеріне қомақты пайда әкелді.

Сауда компаниялары. Еуропа билігі мен жеке капиталистер теңіз арқылы тасымалданатын коммерциялық операцияларды ұлғайту мақсатында түрлі ынтымақтастық орнатты. XVІ ғасыр басында Португалия тәж иесі трансмұхиттық саудаға бақылау орнату мақсатында Үнді үйінің (Casa da Іndіa) негізін қалады. Испан билігі Сауда үйін (Casa de Contratacіón) ашты. Бұл компаниялар навигациялық ақпарат жинақтап, штурмандарды жаттықтырып, жүк тіркеп, кемелерді тексеріп, салық жинап, теңіз заңдарын күштеп енгізді. Үнді үйі арқылы Португалия дәмдеуіштер және Африка мен Азиядан импортталатын бағалы металл айырбасына толық бақылау орнатып, бұл тауарларды Лиссабонда белгіленген бағамен сатып, табыстың негізгі бөлігін иемденіп отырды. Испанияның Сауда үйі көп жағдайда мемлекет иелігіндегі кәсіптен гөрі, жергілікті саудагерлерге рұқсат беретін реттеуші орган қызметін атқарды. Саудагерлердің жекелеген бірлестіктері көпестер арасындағы дауларды шешіп, шектеулі мүшелік арқылы кәсіппен айналысуына мүмкіндік берді.

XVІ ғасыр соңындағы Англия коммерциялық мекемелердің түрлі формаларын пайдаланды. Тәж иесі компанияларға сауда жасау мен арнайы аймақтарда мигранттарды қоныстандыруға монополиялық құқық беретін хартиялар ұсынды. Ибериядағы екі мекеме дәл сондай қызмет атқарғанына қарамастан, ағылшын компаниялары капитандар мен экипажды жалдайтын жекеменшік ұйымдар құрды. Компанияларды басқарып отырған менеджерлер мен капитал әкеліп, акция арқылы пайдаға кенелген инвесторлар арасы қатаң түрде екіге бөлінді.

Дауылды теңіздердегі флейт және басқа кемелер. XVІІ ғасырдағы бұл суретте голланд жағалауындағы үш тіректі флейттің артқы бөлігі көрініп тұр. Үшінші тіректің желкені ашылмаған. Айналасындағы басқа ірі кемелердің сұлбасы анық емес. Мұхит жолында әртүрлі кеме жүзгені, ірі кемелердің айналасында оған қызмет көрсеткен ескекті қайықтар, кішігірім кемелер де болғаны анық. XVІІ ғасырдағы кеме тасымалында неліктен әртүрлі қайық қолданылды деп ойлайсыз?

Ағылшын чартерлік компаниясы13 моделін Нидерланд, Франция, Швеция, Дания, Италия және ақыр соңында Испания мен Португалия да қабылдады. Чартерлік компаниялар акцияларын сататын қор биржалары Амстердам мен Лондонда пайда болды. Ақсүйектер мен өзге де ауқатты адамдар «байлықтың кілті – жерде» деген дәстүрлі көзқарастарынан бас тартып, құлдар, тауарлар, акциялар және халықаралық саудаға қатысты инвестицияның өзге де түрлеріне капиталының қомақты бөлігін құя бастаған уақытта Еуропада қаржылық қайта түрлену басталды деп айта аламыз.

Галеон – соғысқа және коммерциялық мақсатта XVІ–XVІІІ ғасыр­да қолданған, ірі, көппалубалы желкенді кеме.

Чартерлік компания (chartered company) – сауда немесе отарлау, барлаумен айналысу үшін жеке инвесторларға мемлекет нақты міндеттер мен құқықтар беретін корпорацияның түрі.

Колумбтық айырбастың жалғасы

Адамдар кейінгі XV ғасырда Атлант мұхитын кесіп өтіп, қос Америкаға барғанда, бидай мен бақбақтан бастап, жылқы, бал арасы, сұр тышқанға дейін түрлі тірі организмдерді, кейінірек көз жеткізгеніміздей, қызылша мен шешек ауруларын да әкелген. Кері қайтқан кезде, Америкадағы организмдерді, соның ішінде жүгері, картоп, қызанақ, түйетауық, ысылдақ улы жылан және мерезге себеп болатын бактерияны Афроеуразияға алып келді. Уақыт өте келе колумбтық айырбас бүкіл дүниеде биологиялық революция жасады, дегенмен кейбір организмдер жаңа қоршаған ортадағы өз орнын басқалардан сәл кейінірек тапты. Мәселен, Кариб аралдарына Колумб ізбасарлары әкелген арамшөптер жергілікті өсімдіктерді ығыстыра бастады немесе Жапониядан жеткен кудзу деп аталатын жүзім Оңтүстік Американың оңтүстік-шығысына 1870 жылдары ғана жерсінді. Солтүстік Америка жанаттары ХХ ғасыр басында ғана Еуропада тарала бастады.

Қос Америкадағы Афроеуразия флорасы мен фаунасы. Колумб пен оның соңынан ерген жиһанкездер Кариб теңізіне, Мезоамерикаға өсімдіктер мен жануарлардың жаңа түрлерін таныстырып, биологиялық революцияға себепкер болғанынан хабарсыз еді (18.1-картаны қараңыз). Экипажды аш қалдырмау үшін азық-түлік жеткілікті болуы керек еді. Сондықтан теңізшілер тауық, шошқа және ірі қара малды кемедегі тауар сақтайтын қоймаларда ұстады. Бұл жануарлардың кейбірі саяхатта аман қалып, құрлықта көбейіп, орман мен батпақтарға қарай қашып, жабайы табиғатта өсіп-өнді. Колумбтың бірінші саяхатынан сегіз жыл уақыт өткен соң қазіргі шошқадан жабайы қабанға көбірек ұқсаған Еуропа шошқалары Эспаньола (Гаити) аралында қаптап, жергілікті жануарлармен тіршілік үшін бәсекеге түсті.

Ертедегі отарлаушылар Америка өсімдіктеріне тәжірибе жасамай, өздеріне таныс ауыл шаруашылығы дақылдарын қолайлы табиғи жағдайларда өсіру үшін отандарынан тағамдық өсімдіктерді ала келді. Олар Кәрі құрлық тағамдарын қалай әзірлеу керегін білгендіктен, сол дәмдерді артық көріп, олардан уланбайтынына сенімді болды. Екінші саяхатында Колумб нұттың, қауынның, пияздың, шалқанның, салаттың, орамжапырақтың және түсті орамжапырақтың ұрығын немесе көшетін ала келіп, осы көкөністер Батыс жартышарға таралды. Кейінгі уақыттағы жиһанкездер банан мен күрішті ала барып, олардың екеуі де тропиктік Америкада негізгі тағамға айналды. Перу мен Чили жағалауындағы алқаптарда жүзім және зәйтүн ағаштары көптеп өсті. XVІ ғасыр ортасында Мексикада бидай бітік шығып, оны басқа өңірлерге экспорттау басталды. Кәрі құрлықтың мәдени міндеттемелері белгілі азық-түлік өнімдерін енгізуге себеп болуы мүмкін еді. Мысалы, Америкадағы еуропалықтар католик мессасын тойлау үшін шарап пен ашытқысыз нан қажет болғандықтан, жүзім мен бидайды өсірді. Еуропалықтар жергілікті америкалықтарға үстемдік орнатқан өңірлердің барлығында тұрғылықты халықты афроеуразия дақылдарын және малын өсіруге жұмысқа жекті. Алайда ертедегі еуропалықтар басқа таңдау болмағанына қарамастан, жүгеріні азық ретінде қолданғысы келмеді. Үндістер де бидай мен шетелден келген дәндерді тағам деп мойындай қоймады.

Мал шаруашылығын Америкаға еуропалықтар алып келгеніне қарамастан, ол кейінгі уақытта дамып, ерекше өркендеді. Жабайы шошқа тұяғы жеткен әр аралда және жағалаудағы ойпаттарда кең таралды. XVІ ғасыр аяғында жүздеген мың ірі қара мал мен қой Мексиканың солтүстігінде жайылып, ірі қара мал саны жылына бір жарым есе өсіп отырды. Сол сияқты ірі қара мал испан конкистадорларымен бірге Перуге, одан Анд таулары арқылы Аргентинаның шұрайлы даласына жетті. 1580 жылы испан қоныстанушылары Буэнос-Айрестің негізін қалаған кезде, олар айналадағы аумақтың барлығы ірі қара малға толы екенін аңғарды. Шамамен 1700 жылға қарай ірі қара малдың саны қырық сегіз миллионнан асыпты. Жылқылар да осы бағытпен қозғалды. Аргентинадағы Тукуман маңындағы үйір туралы бір тарихшы былай жазыпты: «Олар бүкіл жер бетін басып алған, жолды кесіп өтсе, жолаушы олар үйірімен өтіп болғанша бір күн немесе одан да көп күтуі қажет»4.

Қос Америкаға жылқыларды тиеп әкету. Шамамен 1550 жылғы гравюра Атлант мұхиты арқылы мал тасымалдауда ұқыптылық пен мұқияттылықтың қаншалықты қажет екенін көрсетеді. Қиындықтарға қарамастан, испандықтар жылқы мен ірі қара сияқты жануарларды тасымалдауға тәуекел етуіне не себеп болды деп ойлайсыз?

Өздері де, америкалықтар да қаламаған флора мен фаунаны еуропалықтар Америкаға тасымалдады. Қаулай өсіп, жергілікті өсімдіктерге зиян келтірген қырықжапырақ, түйетікен, қалақай, беде, мекеншөп сияқты түрлі арамшөптерді мысалға алуға болады. Бұл тасымалдың ең сорақысы – егеуқұйрықтар еді. Ірі қара мен шошқаға қарағанда жылдам көбейген бұл кеміргіштер елді мекендерде сақтаулы азық-түлік өнімдеріне қауіп төндірді. Астықты жалмаған егеуқұйрықтар алғашқы отаршылдарды Буэнос-Айресте, Вирджиниядағы Джеймстаунда орналасқан елді мекендерінен бас тартуға мәжбүр етті. Перуде өмір сүрген Гарсилáсо де ла Вéга: «Егеуқұйрықтар шексіз көбейіп, егінді жалмап барады», – деп жазған еді5.

Афроеуразиядағы Америка тағамдары. Бастапқыда аса қызыға қоймаса да, америкалық тағамдарды сынау үшін еуропалықтар отандарына жеміс-жидек ала кетті. Олар күнделікті ас мәзірінде айрықша түсімен немесе дәмімен ерекшеленген қызанақ, чили, авокадо, ананас, какао сияқты өсімдіктер еді. Уақыт өте келе негізгі өнімге айналған құнарлы өсімдіктерді, соның ішінде жүгері, картоп, тәтті картоп және маниоканы (кассава) Еуропаға әкелді. XVІІ ғасырға қарай осы және басқа да тағам өнімдері Афроеуразияның демографиясы мен тамақтану мәдениетіне ықпал етті.

1493 жылы Испанияға Христофор Колумб апарған жүгері келесі ғасырда Иберияда және Франция мен Италияның кейбір аймақтарында адамдар мен үй жануарлары үшін негізгі ауыл шаруашылығы өніміне айналды. Бұл аймақтардағы кедей отбасылар дәстүрлі асы – ботқаларына жүгеріні де қоса бастады. Венеция саудагерлері жүгеріні Осман империясына апарды. Осылайша жүгері Оңтүстік-Батыс Азия, Мысыр, Балқан түбегінде кеңінен тарап, XVІІІ ғасырда негізгі ауыл шаруашылығы дақылына айналды.

Еуропа шаруалары картопты бір ғасырдан аса уақыт мойындамады. Олар кортоптың басқа дақылдарға қарағанда құнарлырақ және пайдалы заттарға бай екенін білмеген еді. 1600 жылдары кедейленген Ирландия фермерлері күнделікті рационында картоп пен сүтті ғана пайдалану арқылы денсаулығын нығайтып, өмір жасын ұзарта алатынын ұқты. Осы және келесі ғасырда картоп өсіру ісі климаты қолайлы және топырағы құнарлы бүкіл Солтүстік Еуропаға таралды. Ақсүйектердің аста-төк дастарқанында да буға, отқа піскен картоп, картоп езбесі пайда болды.

Иберия теңізшілері Американың тағам өсімдіктерін Афроеуразияның Еуропадан басқа бөліктеріне де таратты. Аса құнды дәрумендері мол және дәмі ерекше маниок түйнегі ауылшаруашылық дақылы ретінде көпшіліктің ықыласына бөленіп, у шығару үшін де қолданылды. Қоршаған ортаға төзімді және мол өнім беретін бұл өсімдік Бразилиядан бүкіл жер шарына тарап, тропиктік Африка, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Оңтүстік Қытайда маңызды азық түріне айналды. Қытай егіншілері XVІ ғасыр басында Американың жүгерісін, тәтті картобын және жержаңғағын өсіре бастады. Солтүстік және Орталық Қытайдың күріш өспейтін таулы аймақтарында шаруалар тәтті картоп өсіріп, осы арқылы тағам құнарын арттырып, кей жағдайларда аштықтың алдын алды. Егіншілер күрішті жержаңғақпен, бұршақпен алмастырып егу арқылы жер құнарын арттырып отырды.

Американың негізгі ауылшаруашылық дақылдары Афроеуразиядағы тағам құрамына құнарлы, сан алуан көкөніс қосып, иммундық жүйені күшейтті. Мысалы, Ирландияда елді мекен тұрғындарының басым бөлігі картопты күнделікті азығы ретінде пайдалана бастаған соң, 1600–1800 жылдары халық саны 1,5 миллионнан 8,5 миллионға, шамамен 450 пайызға өсті. Қоғамда негізгі азықтың бірнеше түрін, мәселен, картоп та, бидай да ексе, ауа райы нашар болған жылдары өнімнің бірі бітік шығып, аштықтан құтыла алар еді. Тарихшылар 1500 жылдардан кейін Америка дақылдары Афроеуразия халық санының өсіміне әсер еткенін жоққа шығармайды.

Күміс ағыны. Америкадан Еуропаға оралған кемелер жылтыр металл ала келді. Америкаға барған еуропалықтар алтынды бірнеше аймақта ғана тапқанымен, күмістің орасан мол қорына кезікті. Дүниежүзінде коммерциялық айырбасты дамыту мақсатында күмістен монета соқты. 1550–1800 жылдар аралығында Мексика мен Перу дүниежүзіндегі күмістің 80 пайызынан астамын – 150 мың тонна металл өндірді6.

XVІ ғасырда күмістің мол қорын өндіруге үш шешуші фактор себеп болды. Біріншіден, 1545 жылы барлаушылар Боливияның таулы аймағында 13 мың фут биіктіктегі Потоси маңында ірі кен орнын анықтады. Келесі жылы олар Орталық Мексиканың солтүстігінде Сакатекастың (Zacatecas) жанынан тағы бір кен орнын тапты. Екіншіден, кеншілер бастапқыда биік тау кеніне ғана Германияның балқыту тәжірибесін қолданды. 1560 жылдары Испания техниктері ұнтақталған күміс кенін тегіс жазықтарда немесе «патио» бетіне орналастырып, сынап, су, тұз және мыс сульфатымен мұқият араластыратын жаңа әдіс ойлап тапты. Күміс пен сынап амальгам түзіп, бұл түзілімді қыздырып, сынапты бөліп алды. Бұл әдіс енді дами бастауына байланысты, зерттеушілер сынаптың үлкен қорын Перудегі Уанкавеликада (Huanca velіca) анықтады. Потосиге сынапты тасымалдау кен иелерінің шығындарын күрт азайтып, өндірісті жеделдетті. Үшінші фактор – Испанияның Перудегі вице-королі Франсиско де Толедо кеніштердің толық мүмкіндігін пайдалану мақсатында мита деп аталған міндетті еңбек өтілім жүйесін енгізді. Анд елді мекендеріндегі үндістер Уанкавелика мен Потосидегі кен орындарын жыл сайын жұмыс күшімен қамтамасыз етуге міндеттелді. Ол кеніштерге дейінгі алыс қашықтықты басып өтіп, жер қазушы, тасымалдаушы, араластырушы, мұнай өндіруші болып ауысыммен еңбек етті. Заңды түрде азат екеніне қарамастан, олар өте аз өтемақы алып, өмірлеріне қауіпті де ауыр жағдайда тер төкті. 1616 жылы Уанкавеликада болған католик монахы және миссионері Антонио Васкес де Эспинос былай жазады:

«[Сынапқа] бай рудаларды қазу жұмыстары қарқынды жүргізілгені сонша, мұнда қайла және балғамен қаруланған үш мыңнан аса үндіс шақпақтарды үгітіп жатты; Байғұс жұмысшылар қаптарын лық толтырып, сатымен және әлдебір құралдармен кенді көтеріп жүр... кеніште жұмыс істейтіндер сақтық шараларын жасап, сақ болғандары жөн; байқаусызда сынаппен уланып, жұмысқа жарамсыз болып қалуы мүмкін; тістері де саудырап түсіп қалады, кейбірі, тіпті өліп те кететін»7.

Күміс өндірісі мемлекеттік және жеке мүдделерге бағытталған еңбек бөлінісіне алып келді. Күміс кеніштері мен металлургия өндірістері жеке тұлғаларға тиесілі болғанына қарамастан, Испан тәж иесі сынап тасымалын қадағалап, салық пен бажға қоса, өндірілетін күмістің бестен бірін тәркілеп отырды. Империялық билік барлық күміс Потоси мен Мехико қалаларындағы монета сарайларынан өтіп, құймаға немесе ділдаға айналдырылып, король мөрі басылуын талап етті. Бұл шенді тұлғалардың адалдығын қамтамасыз етіп, корольдің үлесін жинап алуға мүмкіндік берді. Сол себепті, кен орындарының иелері мен саудагерлер бұл ережелерді ұдайы бұзғаны таңданарлық жайт емес. Заңсыз жөнелтілген жүк саны тіркелген экспорттан асып түсті.

Күміс тау-кен өндірістерінен әртүрлі бағытпен тасымалданды (18.2-картаны қараңыз). Потосиден Перу жағалауларына малмен тасылған жүкті кемелер Панамаға жеткізген соң, жануарларға артып, мойнақ арқылы Кариб бассейніне алып келетін. Осы жерде зеңбіректі галеондар жүкті Испанияға тасымалдады. Күмісті Сакатекас шахталарынан құрлық арқылы Мехикоға, одан Веракрус айлағы арқылы Еуропаға жөнелтетін. Манила галеоны 1572 жылдан жүзе бастады. Сонымен қатар Мексикадан да, Оңтүстік Америкадан да күміс заңсыз жолмен ағылып келіп жатты. Жалпы есептей келе Потосиден өндіретін металдың шамамен 15–30 пайызы заңсыз жолмен тасымалданды, ол Боливиядан оңтүстік-шығыс бағытта Рио-де-ла-Плата өзені (Күміс өзені) бойымен Атлант мұхитына жетіп, Еуропа кемелерін күтетін8.

Потоси күміс шахтасындағы қара жұмыс. XVІІ ғасырда дүниежүзіндегі ең ірі қалалардың бірі Потоси еді. Теодо де Брайдың 1602 жылғы суретінде жедел дамып жатқан қаладағы халық тобыры емес, жергілікті америкалық шаруалар жер астында капиталистік кәсіпкерлер үшін күміс өндіріп жатқан сәті бейнеленген. Көрнекті суретші-иллюстратор де Брай өз гравюрасында қос Америкаға деген көзқарасын күллі еуропалықтарға таныстырды. Суретшінің шахталардағы жұмыстарды бейнелеуін қалай бағалар едіңіз?

Афроеуразия және жаһандық экономиканың дамуы

ОЙЛАН: ХVІ–XVІІ ғасырлардағы Афроеуразия қоғамдарына жаһандық байланыстар мен айырбас қалай ықпал етті?

Афроеуразия қоғамдарында 1500–1650 жылдар аралығында елеулі экономикалық және демографиялық өсім байқалды. Солтүстік Еуразиядағы фактордың бірі – қалыпты климаттық жылыну болған шығар. Солтүстік жартышарда XІІІ–XІX ғасырлар аралығындағы суыну циклі Кіші мұз басу дәуірі деп аталды (15-тарауды қараңыз). Алайда осы фазада ауа райы сипаты бір онжылдықтан екіншіге қарай өте құбылмалы болды. Кейінгі XV–XVІ ғасырларда солтүстікте температура Цельсий бойынша 2–3 градусқа көтерілді. Бұл үрдіс жылы әрі құрғақ ауа райына ұласып, Солтүстік ендікте, соның ішінде Қытай мен Еуропада ауыл шаруашылығы жағдайын жақсартты. XІV ғасырдағы айтарлықтай демографиялық құлдыраудан кейін екі аймақтың да халық саны XVІ ғасырда артты, Қытайда шамамен – 25 миллионға, Еуропада – 5 миллионға өсті. Бүкіл Афроеуразияда халық саны шамамен 418 миллионнан 545 миллионға жетті. Қос Америка халқының саны күрт төмендеуіне байланысты, 1600 жылы дүниежүзіндегі адамзаттың шамамен 98 пайызы Афроеуразияда өмір сүрді9.

Кейбір аймақтарда халық саны еңбек күші мен әскер есебінен артып отырды. Өз кезегінде әскери нысандар мен өнеркәсіптің стратегиялық салаларында мол мемлекеттік қаржының жұмсалуы экономиканың даму үрдісін арттырды. Халқы тығыз орналасқан осындай аймақтарда аграрлы-нарықтық қалалар саны артты, өңдеу өндірісіндегі жұмысшылар мамандығы өсті, банк сияқты күрделі коммерциялық мекемелер көбейіп, ақшаны көптеп жұмсай бастады. Америка шахталарынан әкелген күміс ақша айналымының өсуіне септесті.

Батыс Еуропадағы экономикалық өрлеу

Үндістан бұрышын артқан португал кемесі Солтүстік теңіз арқылы Антверпен жағалауына 1501 жылы, ал Америка күмісі испан айлағы – Севильяға 1530 жылдары жеткен еді. 1450 жылдан кейінгі Еуропаның ерекше атап өтетін экономикалық басқыншылығы құрлықтан тыс аумақтағы саудамен емес, жергілікті дамуға байланысты жүрді. Халық санының өсуі іргелі фактор болды. Қытай сияқты, Еуропа да алдыңғы ғасырлардағы індеттер алып келген ірі көлемдегі өлім-жітімнен енді-енді ес жия бастаған еді. Халық санының құлдырауынан ауыл шаруашылығы жері бос қалды, тұрғын саны өсуінен бұрын азық өндірісі артып, өмір сүру деңгейі қайтадан көтеріле бастады. Климат жылына түскендіктен ауыл шаруашылығы дақылдарының шығымы артты. XVІ ғасырда Атлант мұхитынан Ресейге дейінгі кеңістікте халық саны 80 миллионнан 100 миллионға дейін өсті. Қытайда осындай өсу қарқыны 1500 жылдары баяулап, 1700 жылдары қайта жанданды.

18.2-КАРТА. XVІІ ғасырдағы жаһандық күміс тасымалы

Күміс Америка шахталарынан Шығысқа да, Батысқа да тасымалданды. XVІІ ғасырда осы екі бағытта дүниежүзілік айналымда болған дайын тауарлар мен басқа да өнімдер туралы не білесіз?

1500 жылға қарай Еуропа тұрғындарының 90–95 пайызы елді мекендер мен шағын қоныстарда тұрғанына қарамастан, халық саны жиырма мың немесе одан да көп болатын қалалар көбейді. Ғасыр соңында ең ірі 31 қалада 2,5 миллион халық өмір сүрді, олардың басым бөлігі Солтүстік-Батыс Еуропада және Солтүстік Италияда шоғырланды. Антверпен халық саны 1570 жылы жүз мыңға жеткен маңызды сауда және банк орталығы болды. Күшейіп келе жатқан Франция монархиясының астанасы – Париж халқының саны 1500–1700 жылдар аралығында 100 мыңнан – 510 мыңға өссе, Лондон тұрғындары аталған уақытта 40 мыңнан 575 мыңға артты10. Нидерландта 1500 жылдардың соңында негізгі қаржы орталығы ретінде Антверпеннің орнын басқан Амстердам Еуропаның халқы тығыз орналасқан, ең урбандалған бөлігіне айналды. Жүздеген миль қашықтыққа созылған каналдар аймақтағы қалаларды бір-бірімен байланыстырды. Әдемі үйлер мен қоғамдық ғимараттар қалалық су жолдары бойында орналасып, 1660 жылдары ірі орталықтарда көше шамдары жана бастады.

Еуропаның ұлғая түскен нарығы. ХVІ ғасырда халық санының күрт ұлғаюына байланысты азық-түлікке, отынға, киім-кешек пен өндіріске сұраныс артты. Кәсіпкерлер мен фермерлер бар байлығын жаңа капиталистік өндірістерге салды. Саудагерлер тауарларды Еуропаның бір бөлігінен екіншісіне тасымалдап, аймақтардағы кеме жүретін өзендерді арзан ішкі тасымал құралы ретінде пайдаланды. Ағылшын және испан жер иеленушілері қой санын арттырып, жүн экспорттады. Скандинавия кәсіпкерлері мыс пен темір кенін өндіріп, сүрек пен ағаш көмірін алу үшін ағаш кесті. Мұсылман жерлерінде ғасырлар бойы дамып келген тоқыма өндірісі Еуропадағы негізгі өндіріске айналды. Әсіресе ашық түсті шұлық тоқу ісі дамыды. Генуяда, Италияның басқа да солтүстік қалаларында жұқа жібек матасының шеберханалары ашылды. Голландия мамандары жүн мен зығыр матасы, әйнек ыдыс, кітап басу, теңіз кемелері және сыра өндірумен айналысты. Голландиялық флейттер бидайдың мол өнімін, ағаш материалдарын, қант, балық мен шарапты Балтық теңізі мен Солтүстік теңіздер арқылы Атлант мұхитына дейін жеткізіп отырды.

Еуропа мол бидай өсіруді қажет еткеніне қарамастан, батыс аймақтарда шағын фермерлер жер иелене алмады, өйткені бір жағынан халық тығыздығының артуы аздап ықпал етті, сондай-ақ ірі жер иеленушілер егістік танаптарды жайылымдық жерлерге айналдырып, табыс табу мақсатында сол уақытта нарқы қымбат ірі қара мен қой өсірді. Осы мақсатта саз батпақ пен ұйықты егістік жерлерге айналдыруға шешім қабылдады. Бұл – амбициялық су бұру жобасы, мәселен, Нидерландта, Англияның Фэнс деп аталған оңтүстік-шығыстағы жазықтарда кеңінен қолданылды. Солтүстік-Батыс Еуропадағы фермерлер үлкен алқаптардан өнім алуда жетістікке жетті. Мұндағы басты инновация – төрт танапты егіс айналымы жүйесі болды. Біріне – шалқан және жем-шөп ексе; екіншісіне – топырақ жаңарту үшін жоңышқа немесе азот сіңіруші өсімдіктер өсірді; үшінші және төртінші жер – әртүрлі дәнді дақылдарға арналды. Сонымен қатар бұл стратегия аясында егістік құнарын арттыру мақсатында үй жануарларының тезегін жинаудың тиімді әдістерін қолданды. Өнімділікті арттыру барлық отбасы мүшелерінің аянбай еңбек етуін қажет етті. Ерлер мен ұл балалар ең ауыр жұмыстарды атқарып, әйелдер мен қыз балалар астық жинап, жануарларға қарап, азық-түлік өңдеумен айналысты. Жаңа заманның алғашқы ғасырларында аграрлық технологиялар күрт өзгеріске ұшырамаған еді. Еуропаның басым бөлігінде су құбырлары мен жел диірмендері адам күшімен немесе жануар энергиясымен жұмыс істеді. Сол сияқты, Шығыс Еуропада және Ресейде жер иеленуші ақсүйектер Батыс Еуропаға экспорттау үшін астықты арнайы өсірудің жаңа мүмкіндіктерін тапты. Онда жаңа қала тұрғындары мен қызметкерлер барлық тағамдарды өздері сатып алуға мәжбүр болды.

Еуропа қалаларының қайта өркендеуі. Геррит Беркхейденнің майлы бояумен салған «Амстердамдағы ратуша» («The Town Hall іn Amsterdam»; 1673 жыл) суретінде Голландияның алтын ғасырындағы қала дамуы мен байлықтың шоғырлану аспектілері бейнеленген. Үлкен ғимараттардың орталық алаңда орналасуы, сыртқы дарбазасы мен ішкі мәрмәр қақпалар сауда элитасының әл-ауқаты мен саяси беделін көрсетеді. Ратушаның көлеңкесі Жаңа шіркеуге түсіп тұр, сондай-ақ алаңда нарықтық қарым-қатынастар бейнеленген. Картина голландтық қала өміріндегі саяси, экономикалық және діни күштер арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді деп ойлайсыз ба?

Жеке ТҰЛҒАЛАР

Луис де Геер: капиталистің табысқа жету тарихы

Луис де Геердің портреті. Давид Бек. 1649 жыл.

Луис де Геердің (1587–1652 жылдар) мансабы – XVІІ ғасыр басындағы Еу­ропадағы экономикалық жарқын өмірдің айқын көрінісі. Қазіргі Бельгия аумағындағы Габс­бургтер әулетінің Льеж қаласында дүниеге келген де Геер жаңа құрылған Біріккен Нидерландқа 1595 жылы отбасымен көшіп барды. Бизнесті де, мыс өндірісін де қатар үйреніп, отыз жасына дейін әрі саудагер, әрі қаржыгер ретінде қалыптасты. 1615 жылы ол Голландия экономикасының энергетикалық орталығы – Амстердамға орнықты. Күйеу баласы Элиас-Триппен және басқа туыстарымен берік іскерлік байланыстар орнатты.

1618 жылы «Отыз жылдық соғыс» деген атпен белгілі қақтығыс бұрқ ете түсті. Бұл кескілескен соғыс Габс­бургтер католиктерінің протестант князьдерге қарсылығы ретінде басталып, кейін бүкіл Орталық Еуропаға тарап, экономикасы кенже қалған Швеция да кикілжіңге араласты. Аталған соғыс атыс қаруына сұранысты арттырды. Швеция королі Густав Адольф (1611–1632 жылдары билік құрды) құрлық және теңіз әскерін қаржыландырудың жо­лын іздестірді. Де Геер мен Трип қолайлы жағ­дай­ды пайдаланып, корольге бірқатар қарыз беріп, Шве­ция үкіметі атынан төлем жасап, король әскерін қаруландырып, жабдықтады. Басқа да голланд инвесторлары және өндірушілері Швеция­ның экономикалық экспансиясына, сол сияқты оның Еуропаның маңызды әскери күші ретінде қалыптасуына септігін тигізді.

Густав Адольф әртүрлі жолдармен, көп жағдайда жанама түрде де Геер мен Триптен алған қарызын қай­тарды. Геер, негізінен, мыс пен темір саудасын моно­полиялап, ауыл шаруашылығына арналған жер­лерді жалға алды және Шығыс Швецияда балқыту зауыттарын іске қосты. Де Геер қару-жарақ жасау, сату, мақта-мата, қағаз шеберханаларын, кеме айлақтарын, сыра қайнату және металл балқыту зауыттарын ашып, оларды пайдалану ісі­не қатты қызығатын. Іс жүзінде де Геер және оның серіктесі Трип Еуропада қару сатушы ірі кәсіпкер ретінде мәлім болып, Швеция, Венеция, Франция, Англия, Германияны, Біріккен Нидерландты кемелермен, артиллериямен, мушкеттермен, гранаталармен және оқ-дәрімен қамтамасыз етіп отырды.

Де Геердің Амстердамдағы үйінде әйелі мен бала­лары тұрып, өзі 1627 жылы швед азаматтығын алды. Кейіні­рек Амстердам мен Швеция арасында жүрген ол, әйелі он алтыншы баласын дүниеге әкеліп, қайтыс болған соң екі мемлекетте де қатар жұмыс істеді әрі отбасына қамқорлық жасады.

1640 жылы стратегиялық маңызы бар қа­да­мға барып, швед ақсүйегі қатарына қабылдауға өтініш берді. Мәртебелі ақсүйек ретінде ғана ол заңды түрде жер иеленіп, оны балаларына мұраға қалдыра алатын еді. Басқа жағдайда, дүние-мүлкі ол өлген соң корольдің құзырына өтетін. Оның өтініші қанағаттандырылып, көп ұзамай ол Швецияның ең ірі жер иеленушісіне айналды. Басқа бизнес бастамаларына қоса, 1647 жылы ол Швед-Африка компаниясын құрып, қаржыландырды. Бұл фирма корольдің қолдауымен қызмет етті. Де Геердің сәтті бола қоймаған соңғы жобаларының бірі Батыс Африка жағалауларында Голландия–Швеция бірлескен отарын құру жоспарын қаржыландыру болатын.

Де Геер 1652 жылы шылқыған бай ретінде дүниеден өтті. Ол Швеция мен Нидерландта екі аристократ отбасын басқарып, екі жақтағы ұрпақ­тары да Швеция және Голландия үкіметтерімен ғасырлар бойы табысты қарым-қатынасын сақтап қал­ды. Луис де Геер сияқты саяси саудагерлер – билік пен табыс, соғыс пен сауда, үкіметтік жобалар мен жеке бастамалар бір-бірімен тығыз байланыста болған ғасырдың айқын бейнесі.

Сыни пайым

Луис де Геердің мансабы XVІІ ғасырдағы Еуропадағы үкімет пен жеке капиталистер мүддесі арасындағы серіктестікті қандай қырынан көрсете алды?

Еуропадағы ауыл. «Орақшы». («The Harvesters»; 1565 жыл). Белгілі суретші Питер (Үлкен) Брейгельдің жыл мезгілдері бейнеленген алты ірі суретінің бірі. Бұл бастапқыда Антверпендегі ауқатты саудагердің үйінде ілулі тұрған еді. Суретте молшылық әсерін астық жинау сәті ғана емес, шаруаның түскі аста тынығуы, артқы пландағы аграрлық қызмет, алыстағы айлақта зәкір тастап тұрған коммерциялық кемелерден де байқаймыз. Еңбекпен айналысып жатқан осы суреттегі адамдарды 109-беттегі суретпен қалай салыстырар едіңіз?

Инфляция шиыршығы. Еуропадағы айрықша экономикалық дамуға қарамастан, саны аз байлар мен қоғамның басқа мүшелері арасындағы алшақтық жер мен көктей болып қала берді. Нан мен отын сияқты негізгі тауарлар өндірісі халық санының күрт артуына байланысты сұранысты қанағат­тандырмады. Мұндай жағдай бағаларды үз­дік­сіз көтеріп, тарихшылар баға революциясы14 деп атаған ақша инфляциясы15 басталды. Еуропаға күміс ағыла берді, соған орай алтын және мыс монеталармен салыстырғанда, күміс құны арзандай түсті. Тұтынушылар бөлке нан ғана сатып алуға жарайтын монеталар ай сайын көбейе түсті. Кейбір үкіметтер монета сапасын төмендету арқылы әкімшілік және әскери шығындарды қысқартуға тырысты, дұрысы, монеталардың құнын төмендетпей, құрамындағы бағалы металдар үлесін азайтты. Аталған тактика қысқа уақытта ғана қолданысқа ие болды, өйткені құны төмен монетаға, азғана нан сатып алды, бұл бағаларды одан сайын асқақтатып жіберді.

Ірі қалалар айналасындағы тұрақсыз дамитын аймақтардан басқа жерлерде, бағалармен қатар, халық саны да екі есе өсіп, қарапайым адамдар кедей-кепшікке айналды (113-беттегі кестені қараңыз). Адамдар жұмысқа жалдану үшін бір-бірімен бәсекелескендіктен, ірі жер иеленушілер мен қала жұмыс берушілері жалақыны төмендетіп, жалға алу ақысын және салықты көтерді. Сол себепті бір күндік жұмысшылар мен жұмыссыздар саны өсті. Отбасы фермаларында күйеулері мен ұлдары жалдамалы жұмыс іздеп, азық табу үшін шалғайға кететіндіктен, әйелдер барлық жұмысты жалғыз өздері істейтін болды. Іс жүзінде, заңды түрде ерлер мен әйелдердің белгілі тапқа міндетті еңбек өтілімі (басыбайлы құқық) XVІ ғасырда Батыс Еуропада жойылып бітсе, Шығыс Еуропа мен Ресейде кеңінен қолданды. Мұнда үкіметте басымдыққа ие ақсүйектер табы шаруаларды бір жерде ұстап отыру құқығына ие болды да, шаруалардың еңбегін сату арқылы жалақы алуға немесе бос жерлерге көшуге мүмкіндік бермеді. Осылайша, жер иелері олардың еркіндіктерін шектеп, астықты экспорттайтын қызметкерлер ретінде ұстады. Бүкіл Еуропада үкіметтер саны артып жатқан қымбат әскер мен бюрократизмді қаржыландыру үшін қарапайым адамдардан алатын салықтарды өсірді. Алайда көпшілік олардың кедейленуін мойындай қоймаған еді. Қаладағы нан бүлігі, шаруалар көтерілісі мен солдаттардың наразылығы билеуші топ өкілдері мен байлардың үрейін ұшырды.

Еуропадағы баға революциясы. Лондон мен Валенсияға қарағанда, Антверпенде инфляция неліктен жоғары болды деп ойлайсыз?

Еуропадағы байлық пен қақтығыс. XVІ ғасырда Еуропадағы байлық орталығы, географиялық тұрғыда, Ибериядан біртіндеп солтүстікке – Нидерланд, Франция және Англия бағытына жылжыды. Испания ғасыр басында байлыққа қол жеткізгенімен, оның алтыны мен күмісі таусылып, түбі көріне бастады. Испанияның Габсбургтер әулетінің корольдері V Карл (Charles V; 1519–1556 жылдары билік құрды) және ІІ Филипп (Phіlіp ІІ; 1556–1598 жылдары билік құрды) көп күмісті Еуропадағы соғыстарда белшесінен батқан қарыздарын өтеу, Америка империясына тасымалдау мақсатында мақта-мата, шарап, қару-жарақ және т.б. тауарларды сатып алу үшін жұмсады. «[Күміс] Испанияға нөсерлеткен жаңбырдай құйылды», – деп, венециялық дипломат жазған еді. «Ол шатырларға төгіліп, төмен қарай сылдырай ағатын»11. Габсбургтер Еуропада да, Америкада да бірдей басым болғысы келді, соның ішінде Англияға басып кіруге ұмтылған, 1588 жылы пайда болған әскери-теңіз армадасы мемлекетті өтелмес қарызға белшесінен батырды. Күміс Англияға, Нидерландқа және Солтүстік Италияға үздіксіз тасымалданып, мұнда кәсіпкерлер күмісті өндірістерге, саудаға, шетелдегі коммерциялық кәсіпорындарға пайдаланды.

Габсбургтер әулеті 1618–1648 жылдары Еуропаның басым бөлігі араласқан аса қатыгез соғысқа қатысты. «Отыз жылдық соғыс» деген атпен белгілі бұл қақтығыс Габсбургтер басқарған Германияның үлкен бөлігін ойрандады. Аталған қақтығыс протестанттықты қабылдаған Германия князьдерін басып-жаншуға бағытталған науқан ретінде басталған еді. Алайда бұл Франция, Испания, Нидерланд, Польша, Швеция және Осман империясы қатысқан панеуропалық соғыс деңгейіне дейін өсті. Шайқас салдарынан аштық, індет және қаңғырған жалдамалылар топтары аймақты құрсауына алып, Еуропа құлдырай бастады.

Соғыс Германияның ауыл шаруашылығы мен қала экономикасының басым бөлігін талқандап, Еуропа билеушілерін қажытқаны сонша, олар ортақ мәмілеге келді. Вестфалия бейбітшілік келісімі нәтижесінде, 1648 жылы бірқатар бітімге қол қойып, Габсбургтер Германия князьдеріне үстемдік орнату ниетінен бас тартты. Билеушілер ортақ шекараны тұрақтандыруға келісім беріп, егемен мемлекеттер өз жерінде қандай дінді ұстанатынын өздері анықтай алады деген идеяны қабылдады. Мұндай келісім сол кезден бастап халықаралық қатынастарда басшылыққа алған территориялық егемендік принципін күшейтті: мемлекеттер дипломатиялық қатынастарда бірін-бірі тең дәрежеде танып, бір-бірінің ішкі істеріне араласпауға тиіс еді. Соғыстан кейін діни қақтығыстар бәсеңдеп, барлығын қамтыған ортақ шіркеудің орнына, еуропалықтар жалпы христиандықтың көп конфессиялығын мақұлдады. 1648 жылдан кейінгі аймақтық соғыстар, негізінен, шағын ауқымды еді. Тек ғасыр соңына қарай халық санының және экономика өсімінің жаңа циклі пайда болды.

Баға революциясы – XVІ–XVІІ ғасырларда Еуропада тұрақты түрде пайда болған инфляция кезеңі.

Инфляция – уақыт өткен сайын қоғамдағы тауарлар мен қызметтер бағасының жалпы деңгейінің өсуі. Инфляцияның өсуі осы валюта бірлігінің сатып алу қабілетінің төмендеуін білдіреді.

Шығыс Азиядағы күміс ғасыры

XVІ ғасыр соңында Қытай, Корея және Жапонияда дүниежүзі халқының шамамен 30 пайызы шоғырланды. Ғасыр бойына Шығыс Азия мемлекеттерінің негізгі бөлігінде экономикалық өсім айтарлықтай байқалды. Қытай жалпы саяси тұрақтылық жағдайында нарықтық экономикасын ұлғайта түсті. 1600 жылдан кейін аз уақытта билікке келген Токугава үкіметі дүниежүзі саудасына қатысуды шектейтін саясат жүргізгеніне қарамастан, Жапония да тұрақты дамыды.

Қытай – «күміс тостаған». Еуропа сияқты, Қытай да XV ғасыр соңында жаңа экспансиялық циклге өтті. 1600 жылы Мин әулеті (1368–1644) шамамен 125–150 миллион халықты басқарды және оның демографиялық орталығы семиаридтік (жартылай шөлейтті) солтүстіктен күріш өсіретін жаңбырлы оңтүстікке ығысты. Орбиталық жер серігі XVІ ғасырдағы Шығыс Азиядағы түнгі қала шамдарының картасын жасаса, солтүстігінде Бейжіңнен оңтүстік-шығыс жағалауға дейін жарық аймақ болғанын анықтар еді. Янцзы өзенінің төменгі ағысындағы халқы тығыз орналасқан урбандалған алқапта аталған шамдар ерекше жарығырақ жанатын. Ірі, әрі нашар жарықтандырылған елді мекендерде Солтүстік-Шығыс Еуропадағы сияқты, еңбекқор шаруалар интенсивті еңбек әдістерін қолдану арқылы шағын жер телімдерінен мол өнім алды. Янцзы алқабында жібек пен мақта-мата өндірісі дамыды. Оңтүстік жағалау маңында қант қамысы (Афроеуразия дақылы) және темекі (америкалық жаңа дақыл) коммерциялық тауар ретінде үлкен сұранысқа ие болды.

Шектеулі экономикалық ақпаратқа сүйене отырып, дүниежүзінің кез келген жеріндегі басқа адамдарға қарағанда, Қытай тұрғындарының өмірі ұзақ және тұрмыс деңгейі жоғары болғанын тұжырымдаймыз. Ауыл және қала тұрғындары жылы киім киіп, тұшымды тамақ жеп, шай ішті. Шаруашылығы бар отбасылар, негізінен, жергілікті нарықта артық ауыл шаруашылығы дақылдарын сатты. Мин әулеті императорлары құл еңбегін жойып, жерді жалға алушыларды ығыстыру мәселесінде қиындықтар туғызса да, жоғарғы тап көпшіліктен әлдеқайда жақсы өмір сүрді. Еуропадағыдай, қытай қалаларында да елді мекендердегі аштық мен індеттен қашқан қылмыскерлер, кедейлер, жұмыссыздар сияқты саны өзгеріп отырған тұрғындар өмір сүрді. Қызметшілер, әртістер немесе жезөкшелер сияқты дәстүрлі рөлдерін есепке алмағанда, ерлермен бірге жұмыс істеп, дақылдар өсіріп, оны сатумен айналысқан аздаған әйелдер қалалық еңбек күшінің бір бөлігіне айнала алды. Барлық таптағы әйелдер ер адамның қатаң қадағалауында болды.

XVІ ғасырдың бірінші жартысында Мин үкіметі қытайлардың халықаралық саудаға қатысуын шектеуге бағытталған саясатты жүзеге асырды. Билік қоғамдық ресурстар арқылы құрлықтық шекараларды қорғағысы келді. Шығыс Азия суларында Жапония, Малайзия және Қытайдың жеке меншік кемелері, сонымен қатар еуропалық караккалар жүзді. Олардың барлығы Афроеуразияда заңды немесе заңсыз түрде қытай жібегімен, шайымен, фарфорымен және басқа тауар түрлерімен сауда жасау жолдарын іздестірген болатын. 1520 жылдардан, негізінен, жапондардан құралған қарақшылар мен заңсыз саудагерлер жағалаудағы әлсіз қорғанысты місе тұтпай, Қытай айлақтары мен ішкі қалаларына қайта-қайта шабуыл жасады. Қытай саудасының дамуынан пайда тапқан өндірушілер мен саудагерлер үкіметке сыртқы сауда саясатындағы мемлекет үстемдігін шектеуін өтінді. Мин үкіметі жағалаудағы қылмыскерлерге тойтарыс беріп, 1560 жылдары қытай тауарлары бойынша сауда шектеулерін алып тастауға келісті. Алайда шетелдіктердің, соның ішінде еуропалықтардың кіруіне рұқсат беретін айлақтардың саны қысқарды.

Жапон шахталары Қытайдың күміске деген үлкен сұранысын қанағаттандырды. 1570 жылдары Америка монеталары мен құймалары көптеп шығарыла бастады. Португал саудагері Гомеш Солис 1621 жылы былай жазған еді: «Күміс Қытайға жетпес бұрын дүниежүзін айналып, өзінің табиғи ортасына оралғандай болды»12. Кейбір бақылаушылардың пікірі бойынша дүниежүзінің бар күмісі қытай «тостағанында» қара құрдымда кеткендей жұтылып үлгерді. Алайда Қытайдың күміске деген сұранысы неге өсті? Бұл сұраққа қарапайым жауап бар. Мин режимі дүниежүзіндегі ең ірі экономикасы үшін неғұрлым тұрақты валютаны қажет етті. Үкімет ақшаның пайдаланылуын қағаз ақша мен мыс монеталарын қолдану арқылы шектегісі келді, алайда аталған валюталар құндылығын тез жоғалтып, инфляция тудырды. Сыртқы саудамен айналысқан саудагерлер көп жағдайда күмісті қолдануды жөн көрді. Сол себепті Мин билігі алдымен осы қажеттілікті қанағаттандырды. 1551 жылы «Орталық патшалықтың жібек, дүриясын, Шамнан жеткен қымбат матаны, мақта-мата, фарфор мен темір сияқты бағалы заттарын азыққа емес, алтын мен күміске айырбастап, бөгде жерлерге алып кетіп жатқан саудагерлердің арсыз тірліктерін сынға алды»13.

Қытайдағы ауыл өмірі. Мин дәуіріне жататын фарфор құмырада жұмысшылардың шай өсімдіктеріне су құйып жатқан сәті бейнеленген. Сәндік бұйымның ауқатты иесі ауыл шаруашылығындағы еңбек бейнесін неліктен бағалады екен?

Тиімді балама таппаған үкімет ақыр аяғында күміс стандарты туралы заң қабылдайды. 1570 жылдардың басында қабылданған заң «Бір қамшы реформасы» («Sіngle Whіp Reforms») деген атпен белгілі. Барлық салық төлемдерін күміспен алды. Нәтижесінде, сұраныс одан да тез өсті. Тынық мұхиттағы галеондары Акапулькодан Мексика жағалауларына және Филиппиндегі Манилаға енді-енді күміс тасымалдай бастаған Испанияның айы оңынан туды. Кейбір тарихшылардың пікіріне сүйенсек, Қытайдағы күміске қажеттіліктің толастамауы Испанияның Америкадағы үлкен империясын сол қалпында сақтап қалуына мүмкіндік берді. Потоси мен Сакатекас шахталарында күміс соншалықты арзан, ал Қытайда соншалықты қымбат болмаса, Испан тәж иелері Еуропадағы ұзақ соғыстарға қатысуға әл-ауқаты жетпей, сонымен қатар Жаңа құрлықтағы отар елдерін қамтамасыз ете алмас еді.

Күміс ағыны Қытай экономикасына қатты әсер етті. Мин реформалары салықты күміспен төлеуге мәжбүрледі, алайда оның бағасы үнемі өсіп отырды. Демек, миллиондаған шаруа отбасылары салық төлеуде үлкен қиындықтарға тап болды. Монеталарды сатып алу үшін олар жергілікті нарықта ауылшаруашылық дақылдарын, қолдан тоқыған жібекті немесе мақта-матаны сатты, бұл өз кезегінде коммерциялық экономиканы одан әрі күшейтті. Экономика дами түскеніне қарамастан, көпшіліктің күнделікті өмір деңгейі төмендей берді. Америка және Жапония шахталарынан металл көптеп тасымалданып, дүниежүзінде баға құлдырады. Қытай үкіметі халыққа салған салық түсімінен көретін пайда да азая бастады. 1639–1640 жылдары Жапония мен Филиппиндегі саяси тұрақсыздықтың салдарынан күміс импорты тоқтады. Бұл жайт Қытайдың коммерциялық экономикасын тығырыққа тіреп, көп ұзамай Мин әулетінің құлауына және жаңа әулеттің билікке келуіне түрткі болды (19-тарауды қараңыз).

Киотодағы қала тіршілігі. XVІІ ғасыр басындағы әсем шымылдықта Нидзё сарайында тұратын Токугава отбасы бейнеленген. Токугава Иэясу империя астанасында отбасылық резиденция ретінде осы сарайды салғызған еді. Бекініс қаланың орталығында орналасты.

Жапония және күміс өндірісінің дамуы. 1603 жылы орталықтанған Токугава сёгунаты орнағаннан кейін (17-тарауды қараңыз) Жапония экономикасы қарқынды дамыды. Ауыл халқы орман мен құрғақ жазық жерлерді суармалы күріш егістігіне айналдырды. Нарық орталығына айналған қалалар саны артып, олар бір-бірімен күні кешеге дейін жақсы сақталған сүрлеулер арқылы байланысты. Жүк кемелері архипелагтың бір бұрышынан екіншісіне күріш, металл және дайын бұйымдар тасымалдап, аралдардың жаға­лау­ын тауарға тол­тырды. Токугава ал­тын, күміс және мыс монеталарды шығару арқылы нарықтық белсенділікті қолдап отырды. Жапония халқы XVІІ ғасырда шамамен 12 миллионнан 30 миллионға дейін, екі еседен аса өсті. Қалалардың да саны мен көлемі ұлғайды. Олардың ішінде өндіріс және сауда орталығы болған ең ірісі – Осака қаласы; Киото – император сарайы орналасқан жер; Эдо – сёгунаттың астанасы еді; XVІІІ ғасыр басында Эдо 1 миллионнан аса халқы бар, дүниежүзіндегі ең ірі қалалардың бірі болды.

Мин империялық үкіметі Жапонияны Корея мен Вьетнам іспеттес, ресми түрде тәуелді, салық төлейтін патшалық деп есептеді. Шын мәнінде екі ел арасындағы қарым-қатынас өзара тиімді саудаға негізделді. Токугава билікке келген уақытта бұл сауда жолға қойылған еді. XVІІ ғасыр басында жапон барлаушылары күмістің жаңа ірі кен орындарын анықтап, ал сёгундар шахталарға бақылау орнату арқылы билігін ішінара шоғырландырды. Техниктер жоғары сапалы құймалар құйып, 1600 жылдардың басында бағалы металдың 165–206 тоннасын экспортқа шығарды. Осы күмістің негізгі бөлігі Қытай асты. Бұл Манилаға Америкадан келген металл көлемінен әлдеқайда асып түсті. Өз кезегінде Жапонияның жоғарғы тап өкілдері беделді қытайлық өндірістерді сатып алды. Күрделі саяси қарым-қатынастарға байланысты, Мин императоры Жапониямен сауда жасауға тыйым салғанымен, қытай саудагерлері көп жағдайда бұл тыйымды елемеді.

XVІ ғасыр басында Қытай теңізінде Португалия және Испания теңізшілері де пайда болды. Бұлар Жапонияға жібек, қант, жаңғақ пен дәрі-дәрмек әкеліп, оларды күміс, алтын және мысқа айырбастап, Қытай мен басқа да Азия жерлерінде сатты. Ибериялық католик миссионерлер Жапонияға жетіп, Оңтүстіктегі Кюсю аралында бірталай адамды жаңа дінге тартып, әлеуетті христиандық азшылықты қалыптастырды. Токугава сёгундары шетелдік саудаға қолдау жасағысы келді. Алайда католик дін қызметкерлері және олардың серіктері сырттан әкелген қарулармен қаруланып, билеушілер рұқсат бергеннен де артық саяси беделге ұмтылды. 1637 жылы Кюсюдағы шаруалар көтерілісі үкіметтің қатыгездігіне және аштыққа қарсылығы ретінде христиандық символдарын пайдаланды. 1613 жылы үкімет шетелдіктерге қатысты жаңа ережелер қабылдады. Жапондарға мемлекеттен тыс жерге шығуға тыйым салынып, шіркеулер қиратылып, христиандар өлім жазасына кесілді. Бұл өзге миссиялардың және еуропалықтардың сауда қатынас жолдарының жабылуына алып келді. Шетелдік сауда өте қатал қадағаланатын айлақтар арқылы заңды түрде жүрді. Голландиялық саудагерлер Нагасаки шығанағында тек бір ғана шағын аралдағы транзиттік айлақта тұрақтап қалуға рұқсат алған болатын.

Токугава Жапонияны дүниежүзі экономикасынан шектеуге ұмтылмады. Жапон саудагерлері сыртқы сауданы бақылауда ұстап, кеден табыстарынан үкімет өзіне тиісті үлесін алатынына сенімді болуы ғана қажет еді. XVІІ ғасыр соңында күміс шахталарында кен сарқылып, сёгундар оның экспортына тыйым салды. Бұл әрекет сыртқы сауданың қысқаруына алып келгеніне қарамастан, ішкі экономика дамыды.

Оңтүстік теңіздердегі азиялықтар мен еуропалықтар

Еуропалықтар жаһандық саудаға екі ғасыр бойы баяу араласты. 1700 жылға қарай немесе одан кейінгі кезде Афроеуразиядағы ішкі аймақтық айырбас құны трансатланттық немесе Тынық мұхит аралық саудаға қарағанда әлдеқайда асып түсті. Сонымен қатар еуропалық теңізшілер Қайырымды Үміт мүйісі арқылы қымбат дәмдеуіштерді Азиядан Еуропаға тасымалдады. Бұл сауда Азияның бір ірі елді мекені мен екінші қоныс арасындағы айырбасқа қарағанда, тиімсіз болды. Оңтүстік теңіздерде азиялық және африкалық теңізшілер – қытайлар, малайлар, үнділер, парсылар, арабтар, эфиоптар мен суахилилер құнды тауарларды да, күріш, ағаш және балық сияқты ірі көлемді тауарларды да бір айлақтан келесі айлаққа тасымалдады.

Америка және Жапония күмісі оңтүстік теңіздер желісінің дамуына түрткі болды. Мол күміс қоры коммерциялық сұранысты арттырды. Әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдерін егушілер (күріш, бұрыш және даршын) мен өндірушілер (мақта-мата, жібек, керамика) тауар жеткізілімін ұлғайтып, фермерлер, иірушілер, тоқымашылар, көзешілерді – сансыз адамды жұмысқа алды. Монета ретінде айналымда жүрген күміс, алтын және мыстан жасалған ақшалар бірнеше мемлекеттегі монета сарайларында жасалды. Үнді мұхитындағы Мальдив аралдарынан алып келген каури бақалшықтарын кейбір аймақтарда ақша ретінде пайдаланды. Күміс сияқты, соның ішінде «сегіздік» немесе «сегіз реал» мен алтын дублон басқа валюталарға құн стандарттарын белгіледі. Сауда желісі арқылы ақша күретамырдағы қан сияқты ағылып, ірі сауда ошақтарында, соның ішінде Оңтүстік Азияда тұйықталды. Шын мәнінде аз ғана күміс қоры бар Оңтүстік Азия Қытай үшін екінші «күміс тостағанға» айналды.

Алға шыққан Голландия. Үнді мұхитына караккаларындағы зеңбіректердің күшімен басып кірген португал кәсіпкерлері азиялық және африкалық саудагерлерге экономикалық соққы берді (16-тарауды қараңыз). Алайда Лиссабонның Азиядағы теңіз саудасында үстем болуы үшін кемелері мен қару-жарағы жеткіліксіз еді. Ескі бағыттағы кеме жолына толық тосқауыл қоймаса, Португалияның жүк тасымалдаушылары «мемлекеттер саудасына» қосыла да, тауарды айлақтан-айлаққа тасымалдай да, Еуропаға қайта орала да алмас еді. Олардың экипаждары, негізінен, азиялықтар, африкалықтар немесе аралас нәсіл өкілдерінен тұрды. Жергілікті әйелдерге үйленіп, ұрпақ жалғастырып, жағалаудағы айлақтарында тұрған португалдық ерлер азияланды. Үнді мұхиты өңірінде португал тілі жалпы қолданыс тіліне (лингва-франка), сауда мен ұлтаралық қатынас тіліне айналды.

1602 жылы Нидерландта саудагерлер Голландық Ост-Инд компаниясын немесе БОК (Біріккен Ост-Инд компаниясы) ұйымдастырып, Азия суларында саудамен айналысты. Осы біріккен компания Біріккен Нидерланд ассамблеясы басшылығымен Бас Штаттарға қызмет етті. Бас Штаттар негізгі басшылықты ие болғанымен, компанияға Азиядағы Нидерланд саудасына монополия жасап, күш қолданып, келіссөз жүргізу құқығын берді. Нидерландтағы халық саны 2 миллионнан кем болғанына қарамастан, саудагерлері мен кәсіпкерлері дәулет пен шетелге инвестиция жасайтын капиталға ие болды.

Испан дублоны. Осы іспетті алтын монеталар XVІІ ғасырдағы сауданың дамуына септігін тигізген валютаның бірі болды. Монетада V Филипптің есімі мен 1714 жыл деген жазу бар. Монета шыққан уақытта Филипп Испанияда король еді.

XVІІ ғасырдың бірінші онжылдығында БОК кемелері Үнді мұхитына содан бір ғасыр бұрын португалдардың зеңбіректерін дайындап келгеніндей сайланып жетті. Біріккен Нидерланд осы уақытта Испаниямен соғысып, алпыс жылға созылған патшалық мұрагерлік үшін күрес 1580 жылы пиренейлік қос елдің Испан тәж иесінің қол астына бірігуімен аяқталды. Демек, БОК екі мемлекеттің де мүддесін жойып, дәмдеуіштер саудасын өз қолына алуды мақсат етті. 1614 жылы компанияның генерал-губернаторы директорлар кеңесіне былай деген еді: «Мырзалар, тәжірибелеріңізге сүйене отырып, Азиядағы сауданы қару күшімен ғана жүргізіп, сақтай алатындарыңызды білесіздер, ал бұл қарулар саудадан тапқан пайдаға ие болуы керек. Демек, сауда – соғыссыз, ал соғыс – саудасыз жүргізілуі мүмкін емес»14. 1619 жылы БОК Индонезиядағы Ява аралында халқы тығыз орналасқан Джакарта айлағын басып алды. Басым халқын қырып-жойып, құлдыққа айналдырып, голландықтар қаланы Батавия деп атап (Голландияның латынша атауы), мускат жаңғағы, мускат, Молукка аралдарындағы қалампыр саудасына үстемдік ете бастады. 1623 жылы Тайвань аралына басып кіріп, 1641 жылы стратегиялық маңызы бар Малакка айлағынан португалдарды қуып шықты. Он бір жылдан кейін БОК Оңтүстік Африка жағалауында бекет сала бастады. Бұл елді мекен Кейптаун деп аталды.

Оңтүстік Азиядағы ағылшындар. 1600 жылы БОК сияқты акционерлік қауымдастық – ағылшындардың Шығыс Ост-Инд компаниясы құрылды (ШОК). Ол алғашқы он жылында голландтармен Индонезиядағы дәмдеуіштер сататын сауда билігі үшін текетіресіп, БОК иемденген кейбір орталықтарды басып алды. Кейін қуатты Моғол империясы қарамағындағы Оңтүстік Азияға көз салды (17-тарауды қараңыз). Моғолдар Шығыс Ост-Инд компаниясына Оңтүстік Азия жағалауларында бірнеше сауда пунктін құруға келісім берді.

1639 жылы ШОК Үндістанның мақта-матасын экспорттау үшін Бенгал шығанағында орналасқан Мадраста (Ченнаи) коммерциялық бекет немесе фактория (бақылаушы агенттер «фактор» деп аталды) ұйымдастырды. Алғашында еуропалық саудагерлер дайын матаны күміс және Азияның басқа мемлекеттерінде сатып алған басқа да тауарларға айырбастады. Олар біртіндеп өндіріске де көз сала бастап, мақта мен бояуларды үнді тоқымашылары мен иірушілеріне тапсырып, бірнеше айдан кейін дайын матаны алып кетуге оралатын болды. Мыңдаған ауылшаруашылық өндірістік жүйеге атсалысып, Мадрас айналасындағы экономиканы ауыл шаруашылығы деңгейінен экспортқа бағытталған өндіріске айналдырды. XVІІ ғасыр соңына қарай ШОК Ганг өзені атырауының құнарлы жерлерінен батысқа қарай Бенгал аймағындағы Калькуттада анклав жасады. Компания қызметкерлері жергілікті қолөнершілердің экспорт үшін мақта-мата мен жібек өндіруіне қолдау көрсетті. Осы уақытта Моғол мемлекеті қарқын алып бара жатқан саяси қиындықтарды басынан өткеріп, мемлекетке ішкерілей енген ШОК-тің анклавтарын күшейтіп, ұлғайтуына түрткі болды.

Көпорталықты сауда әлемі. Оңтүстік теңіздерде басым болу немесе қарсыластарды жолатпау үшін БОК-тың да, ШОК-тың да әскер күші жеткіліксіз еді. Португалдар азиялық айлақтарының басым бөлігін сақтап қалуға талпынып, заңсыз сауданы арттырды. Ал Франция, Дания, Пруссия және Ресей сияқты бірнеше Еуропа мемлекеті Үнді мұхитында саудамен әртүрлі деңгейде айналысқан компаниялар құрды. Гуджараттың мұсылман саудагерлері Солтүстік-Батыс Үндістанда кең етек жайған сауда жүйесін ұстап тұрды. Манила және Батавия айлақтары он мыңдаған қытай саудагері мен қолөнершінің ат басын жиі бұратын мекеніне айналды. 1637 жылдан кейін Токугава сёгунаты Жапонияда Нидерланд өкілдігіне қатаң тыйым салып, 1662 жылы БОК Тайваньдағы отарларын Қытай басқыншылығы қысымымен жайына қалдыруға мәжбүр болды. Индонезия аралдарында голландтар территориялық отар елдерін құру үшін жақсылап орнықты. Аралдардағы елді мекендерге ағылған күріш тасымалын бөгеу арқылы БОК дәмдеуіштер өндірісі мен саудасын бақылауға алғысы келді. Соған қарамастан, Индонезияның теңіз мемлекеттерімен жанжалы келесі ғасырда да жалғасты. Мысалы, Суматраның солтүстік-батыс жағындағы Ачех сұлтандығы Осман түріктері империясы қаруымен жарақталып, флотын нығайтты. Сол сияқты, Ачех сұлтандығы Малаккадағы португал және голланд үстемдігіне бірнеше рет қауіп төндірді. Азиядағы Мин, Моғол және Сефевидтер сияқты аса ірі империялар қарсылық білдіруге дәрменсіздігінен емес, шетелдік экономика олардың экономикасына пайда алып келгендіктен де, еуропалықтарға сауда жасауға келісім берді.

Жібек жолы бойымен өткен құрлық саудасы

Теңіз саудасына қарағанда, анағұрлым әлсіз болса да, Ішкі Еуразиядағы Жібек жолы жаңа заман басында дами түсті. Алайда құрлық арқылы саудаға қатысушылар айтарлықтай өзгеріске ұшырап отырды. Біріншіден, Қытайдан Жерорта теңізіне немесе Еуропаға ұзақ қашықтыққа тауар тасымалы, көрші аймақтардағы айырбаспен салыстырғанда, маңызын жоғалтты. Қытайдағы Мин әулеті жібек, фарфор, қағаз, шай мен есірткіні Орталық Азияда жылқыға, қойға және асыл тастарға айырбастады. Маңызды бағыттардың бірі Орталық Азияны Үндістандағы Моғол империясымен жалғап, Оңтүстік Азияда өсе бермейтін қауын, алма, жүзім және бадам сияқты азық түрлерімен қамтамасыз етті. Орталық Азиядан Моғол империясына жылына шамамен 100 мың жылқы апарылды.

Екіншіден, ұлғайып келе жатқан Ресей империясын Қытай, Үндістан, Парсы және Осман империясы жерлерімен байланыстырған Ішкі Еуразияның солтүстік-оңтүстік бағытындағы сауда жолдары дамыды. Бұқара, Самарқанд және Орталық Азияның басқа да қалалары түркілердің Өзбек әулеті қол астында транзиттік айлақ қызметін атқарды. Барлық жерлерде ауқатты қала элитасы тарапынан зор сұранысқа ие болған бұлғын және кәмшат терісі Ресей мен Сібірден жетті. Ресей империясы халқының және аумағының біртіндеп өсуіне орай оның ақсүйектері мен саудагерлері көп мөлшерде үнді мақта-мата бұйымдарын, дәмдеуіштерін және басқа да тауарларды қажет етті. Үндістан саудагерлері солтүстіктегі Астрахань маңындағы Еділ өзені бойындағы жерлерде делдал болу үшін сауда қауымдастығын құрды.

Атлантика экономикасы: жер, капитал және құл еңбегі

ОЙЛАН: Африкалық құлдар еңбегін қос Америкада кеңінен қолдану XVІ–XVІІ ғасырлардағы Атлант мұхиты жағалауындағы жерлердің саяси-экономикалық дамуына қалай әсер етті?

1492 жылға дейін Атлант мұхиты шекараларына ешкім қызыға қоймады. XVІІ ғасыр соңында осы аймақтағы айлақты қалалардың шекаралары теңіз карталарында мұқият белгіленіп, адамдар мен тауарлар үнемі осы жерлер арқылы өтті. Осы екі ғасырда Америкада да демографиялық жағдай күрт өзгерді. Америкадағы үндістер саны азайып, мұхит асып келген еуропалықтар – жауынгерлер, король шенді тұлғалары, миссионерлер, кеншілер, аңшылар, қолөнершілер, плантация иелері мен жұмысшылар саны өсіп отырды. Еуропа барлаушылары Потоси сияқты күміс тауларының экономикалық қуатын ғана емес, сонымен қатар тропиктік жерлердің климаты мен жер қойнауының коммерциялық ауыл шаруашылығы үшін зор мүмкіндігі барын бірден аңғарды. Еуропалықтардың иммиграциялық қарқыны еңбек күшіне деген сұранысты қанағаттандырмаса, жергілікті америкалықтардың халық саны да бұл мәселені шеше алмады. Табысы, пайдалы дағдылары немесе арнайы мақсаты жоқ, аз ғана еуропалық ауыр еңбек пен бірнеше тропиктік ауру қаупі бар Американың тропиктік ендігіне қоныстануға ниет білдірді. Алғашқы уақытта Америкаға қоныс аударғандардың дені ер кісілер болғандықтан, еуропалықтардың халық саны өсімі төмен болып қала берді. Капиталистік плантаторлар Еуропаны есепке алмағанда, Атлант аймағында еңбек күшіне бай жалғыз кеңістік болып келген тропиктік Африкадан құлдар әкелу арқылы жұмыс күші мәселесін шешті.

Шын мәнінде, 1500 жылдардың ортасынан 1830 жылға дейін еуропалықтардан гөрі африкалықтар жыл сайын Америкаға көптеп ағылды15. Тропиктік африкалықтар еуропалық шаруалардың көпшілігіне қарағанда қашықтағы Америка плантацияларындағы ауыр жұмыстарға ерікті түрде барғысы келмеді. Саны көп еуропалықтарды құлға айналдырып, кемемен Америкаға жеткізуге Еуропа үкіметтері мен жеке кәсіпкерлерінің моральдық және заңды құқығы болмады. Алайда олар қолында билігі мен байлығы бар Африка элитасы осы кәсіпке делдал болуға келісім бергендіктен де, қара құрлықтың халқын өз мақсаттарына сай пайдалана алды. Осылайша, Атлантикалық құл саудасы басталды.

Атлантика экономикасы және африкалық құлдық

XV–XVІ ғасырлары тропиктік Африкаға келген португалдар және басқа да еуропалықтар құлдарды иемдену үшін құрлыққа ішкерілей енудің немесе жерлерді басып алудың қажеті жоғын түсінді. Африка қоғамдарының кейбірі бұларға әскерімен қарсы шығып, кейде тойтарыс та беріп, кей жағдайда атыс қаруларын сатып алып, еуропалықтарға жәрдемдесті. Тропиктік Африка жағалауларына тоқтаған еуропалықтарға безгек, сары безгек сияқты тропиктік індеттер де қасірет алып келді. Британдықтардың жазбаларына сүйенсек, 1695–1722 жылдар аралығында Батыс Африка сауда айлақтарында британдық Африка компаниясы қызметкерлерінің қайтыс болған әрбір он адамның алтауы алғашқы жылы өліп, ең соңында отанына тек біреуі ғана оралыпты16. XVІ ғасырда Афроеуразиядағы аурулардың кесірінен америкалықтар қалай қаза тапса, XІX ғасырдағы медицинадағы жаңалықтарға дейін еуропалықтар да Африка індеттерінен көз жұмды.

Қос Америкаға қарай ағылған Африка және Еуропа иммиграциясы. 1500–1820 жылдар. Еуропа және Африка иммигранттарының қай аймақта саны көп? Қай аймақтарда көрсеткіштер бірдей? Қос Америкаға қарай Африка және Еуропа миграциясының сан айырмашылығын қандай факторлар түсіндіре алады?

Соған қарамастан, Батыс немесе Орталық Африка жағалауларына аттанған Еуропаның мансапқор саудагерлері мақта-мата мен басқа да өндіріс тауарларына алтын, бұрыш және өзге тауарлармен қатар, құлдарды да сатып ала алатынын ұқты. XV ғасырдың соңы мен XVІ ғасырдың басында Португалия кемелері Африка құлдарын Шығыс Атлант аралдарындағы плантациялық жұмыстарға пайдаланды. Олардың көп бөлігін Еуропаға тасымалдады. Мысалы, 1550 жылы Лиссабонда 10 мың африкалық құл өмір сүрді, олардың дені үй қызметшілері, ферма жұмысшылары, қолөнершілердің көмекшілері еді. 1520 жылдан кейін Еуропа экономикасы Америкада үстем болып, еңбек күшіне қажеттілік тоқтаусыз өсті. Құл тасымалымен айналысатындар Канар аралдары мен Португалиядан гөрі, Бразилияға немесе Кариб теңізіне шығып, көп пайда табатынын осы сәтте ұқты.

Африкалықтар неліктен адам саудасымен айналысты? Жаңа заманға дейінгі ғасырларда Афроеуразия мен қос Американың басым аграрлық қоғамдарында қоғамдық қанаудың түрлі формалары бар еді. Жекелеген тұлғалар немесе топтар басқа адамдардың еңбегін заңды түрде немесе әдет-ғұрып құқықтары бойынша пайдаланды. Қоғамдар құл еңбегін пайдаланды, адамдардың өмірі мен еңбегі мықтылардың құзырында еді. XV ғасырға дейін Батыс Еуропада тараған басыбайлы құқық әлеуметтік құлдықтың16 бір түрі болды, бірақ мұны толық құлдық қоғам сияқты емес, белгілі бір шекара шеңберіндегі құлдық десе де болады. Мәселен, еріксіз ретінде құлдарды сатқандай, басыбайлыларды қожайындары сата алмайтын. Сонымен қатар XVІ–XVІІ ғасырларда қос Америкаға он мыңдаған еуропалық тәуелді немесе жалдамалы қызметшілер ретінде сапар шекті. Демек, кедей немесе әл-ауқаты нашар адамдар көп жағдайда жеті жылға дейінгі мерзімде келісімшарт бойынша жұмыс істеуге мәжбүр болды. Оларды қамқорлығына алған тұлғалар жолын төлеп, азық және баспанамен қамтамасыз етті. Қызметшілер, негізінен, лас жерлерде қара жұмыс істеп, көбі ерте шейіт кетіп жатты. Шартты құлдық Америкадағы кәсіпкерлер мен ауқатты отбасылардың еңбек күшін табудың бірден-бір жолы болғанына қарамастан, құлдар саны, әсіресе коммерциялық плантацияларда қажеттілікті қанағаттандыра алмады.

Тарихшылар тропиктік Африкадағы әлеуметтік құлдықтың тарихы мен сипаты туралы ұзақ пікірталас жүргізді. Кейбір зерттеушілердің пікіріне құлақ қойсақ, құлдық барлық жерде кеңінен таралды. Ауқатты, жеке тұлғалар, отбасылар немесе билеуші топтар жер иеленудің қалыптасқан дәстүрі болмағандықтан, құлдар санын арттырып отырды. Билігі бар немесе ауқатты тұлғалар өз мәртебесін иелігіндегі жер көлемімен емес, бақылауындағы адамдар санымен өлшеді. Тропиктік Африкада потенциалды жұмыскерлер емес, жер шамадан тыс көп еді. Ауыр ауылшаруашылық жұмысы көп жағдайда үй қызметшілерін, қолөнершілерді немесе құлдарды ауыр жұмысқа жегуге, әйелдерді күң қылуға итермеледі. Сонымен қатар қожайындардың құлдарын сату құқығы да болды. Сол себепті Африка жағалауларына жеткен еуропалықтар «басыбайлы тұлғалар» нарығында құлды өндіріс тауарларына айырбастап ала алатынын аңғарды.

Құлдардың көп болғаны жайлы әңгімені сынайтындар да бар. Олардың пікіріне сүйенсек, Батыс және Орталық Африкада, мәселен, 1450 жылы, қисапсыз құл болғаны туралы тарихи деректер шектеулі және даулы. Әлеуметтік құлдық институттары бірнеше формада болды, еріксіз адамдарға жататындардың түгелге жуығы құл ретінде сипатталуы міндетті емес дейтіндер де бар. Бұл ғалымдар еуропалықтар алғаш келгенге дейін тропиктік Африкада құлдық кеңінен таралса, XVІ–XVІІІ ғасыр аралығында құлдық неліктен көбейді деген сауал тастайды. Тарихшылар Еуропа саудагерлері африкалықтарға қысым көрсетіп, іскер билеушілердің, ауқатты саудагерлердің және қаруланған қарақшылардың құлдарды бас тарта алмайтындай бағамен сатуға ұсыныс жасаған жағдайын ғана көрген сияқты. Басқаша айтқанда, Африка билік иелері мен байлары Атлантика экономикасын кеңейтуге атсалысуға ниет білдірсе, бұған құлдарды сату арқылы ғана ішінара үлес қосар еді.

Қант патшалығы. XVІ ғасыр басында Америка отарларына құлдарды жеткіземіз деген португал саудагерлері испан тәж иесімен келісім жасады. Ғасыр ортасында Перу вице-корольдігінде шамамен 3000 африкалық болса, келесі жүз жылдың ішінде олардың саны кем дегенде 100 мың адамға жетті. Олардың 35 мыңнан астамы Жаңа Испанияда, яғни испандық Солтүстік Америкада өмір сүрді. Алғашқы империя кезеңінде африкалық құлдар және олардың ұрпақтары, негізінен, қалаларда тұрып, түрлі жұмыс істеді, соның ішінде отарлық жасақ та бар еді. Қалғандары сынап және күміс шахталарында еңбек етті.

1500 жылдардың ортасында еуропалықтар дүниежүзі нарығы үшін ауыл шаруашылығы тауарларын, соның ішінде қант, темекі, индиго, күріш, какао және кофе өсіретін плантациялар құра бастады. Келесі екі ғасырда қант қамысы Американың ең құнды экспорттық дақылына айналды (18.3-картаны қараңыз). Қанттың Батыс жартышарға саяхаты ұзаққа кешеуілдеді. Фермерлер ең алғаш рет қант қамысын Оңтүстік-Шығыс Азияда тоғыз мың жыл бұрын жерсіндірді. Осы жерден мыңдаған жылдар бойы Оңтүстік Азияға тарап, қолөнершілер шақпақ қант жасау технологиясын ойлап тапты. Бұл жерден батысқа қарай – Оңтүстік-Батыс Азияға және одан әрі қарай шамамен б.з. 1000 жылы Жерорта теңізі аралдарына дейін таралды. Ибериядағы Арагон билеушілері Жерорта теңізінің батыс жағалауларында қант қамысын өсіруді қолдап, мұсылман жер иеленушілері арасында Мароккода дамыған индустрия негізін қалады. XV ғасырға қарай тәтті қант қамысы Жерорта теңізі алабындағы балмен бәсекеге түсті.

18.3-КАРТА. Қант өндірісінің дүниежүзіндегі таралымы

Дүниежүзі халқы осы тропиктік дақылды қатты ұнатты. Афроеуразия арқылы Жерорта теңізінің шығысына өте баяу таралған қант өндірісі Афроеуразиядан Америкаға неліктен жылдам жетті деп ойлайсыз?

Португалдық, испандық және италиялық кәсіпкерлер де Шығыс Атлант аралдарында құнарлы жанартаулық топырақта қант өсірді. Бұл өндірушілер ірі капитал салымдарын біріктіре отырып, көп жағдайда қатаң бақылаудағы құлдар атқаратын техникалық күрделі диірмен механизмі және қарқынды еңбек сияқты өндірістің бірнеше әдісін қолданды. Мадейра аралында мамандар көлденең шығыршықтар арасында қант қамысын ұсақтау арқылы қант шырынын алу үдерісін дамытты. Жұмысшылар шырынды мыс қазанға құйып, қара қоймалжың шырынға айналғанша қайнататын. Өнімді шақпақтау үшін қыш құмыраларға құйып, олар біртіндеп кеуіп, қатты нығыздалған кристалдардан тұратын «түйіршіктер» қалдырып, жинауға дайын болады.

1485 жылы Португалия капиталистері қант қамысын Орталық Африка жағалауларындағы Сан-Томеде отырғыза бастады (16-тарауды қараңыз). Бұл тәжірибе екі бірдей жетістікке жетеледі. Біріншіден, плантаторлар Еуропадан 1300 шақырым қашықтықта қант жинап, өңдеп, оны сатып, мол пайдаға кенелетін. Екіншіден, жақын құрлықтағы Конго патшалығынан әкелген африкалық құлдар еңбегімен қант өсіре алатын еді. Ондаған жылдардан соң португал кәсіпкерлері қанттың Солтүстік-Шығыс Бразилиядағы толассыз жауын-шашын мен құнарлы қара топырақта да жақсы өсетінін білді. Ендігіде Атлантиканың шығыс бөлігіндегі аралдардан Оңтүстік Америкаға дейінгі кеңістікте қант өсіріп, өндірістің интеграцияланған тәсілі ретінде қант өңдеп, ол үшін африкалық құл еңбегін пайдалана бастады.

Америка плантациялары мол өнім берген соң португалдық тауар тасымалдаушылар Атлант мұхитында үшбұрыш пішін бағытымен сауда жүргізді. Кемелер Лиссабонға мата, металл ыдыстар және т.б. тауарлар артып келетін еді. Олар Африканың бір немесе бірнеше айлағына аттанып, тауарларын құлдарға және сол құрлықтың басқа да өнімдеріне айырбастап отырды. Атлант мұхитын асып барып, құлдарын күміс, алтын, темекі, индиго, тері, маржан мен Американың өзге де заттарына айырбастап, Еуропаға қайтатын. Ұшы-қиыры жоқ құнарлы жерлері мен ағаштың мол қоры бар Бразилия қант жасайтын қазандықтарды пайдаланудың қолайлы аймағы еді. Кәсіпкерлер өндірісті арттырып, өндіріс технологияларын дамытқанына орай, шығын азайып, табыс өсті. Жылдам жүріп, шағын экипажды қажет етіп, тауар айналымы үшін үлкен кеңістіктерді бағындырған кемелер жиі-жиі қатынап, трансатлантикалық көлік шығындарын да төмендетті. 1571 жылы Португалия қазіргі Ангола жағалауында Луанда отарын құрып, жергілікті африкалықтармен бірігіп, қашқан құлдарды тұтқындап, айлаққа жеткізді. Осы жерден капитандар Бразилияның батысындағы желдерді жүзу бағытында пайдаланды. Кейін келе Ангола португал плантациялары үшін негізгі еңбек күші орталығына айналды. 1620 жылы Бразилия қант өндіріс орындары 15–22 мың тонна қант шығаратын еді. Еуропаның қантқа сұранысы арта бастады. Ол адамға энергия беретін, ағзаға баяу сіңетін, шай мен кофе іспетті «еліткіш тағам» болды.

Голланд саудагерлері Бразилия кен орындарын иемденіп, бекінуге бел байлады. 1621 жылы инвесторлар БОК-пен (Біріккен Ост-Инд компаниясы) бір уақытта акционерлік қауымдастық формасындағы Батыс Инд компаниясын (БИК) құрды. Алғашында БИК (WІC) португалдық және испандық кемелерге, айлақтарға және Америкаға шабуыл жасағанымен, ол көп нәтиже бере қойған жоқ. Сол себепті компания өз қызметін басқалардың тауарларын тасымалдауға бағыттады. Бразилиядағы қант өндірісі туралы білетін голландтық мамандар оларды Кариб бассейніндегі ағылшын және француз отарларында дамытуға жәрдемдесті. Индустрия әуелі шағын Барбадос аралында басталды. 1670 жылдары теңіздегі бұл мекенде ағылшындар тұтынатын қанттың шамамен 65 пайызын өндірді. XVІІ–XVІІІ ғасырларда плантациялар экономикасы бірнеше француз және ағылшын аралында, соның ішінде Мартиника, Гаити (Эспаньоланың батыс бөлігі), Ямайкада басымдыққа ие болды.

Қант аралдары мен теңіздің арғы жағындағы отар аймақтардың экономикалық қуаты Батыс Еуропа мемлекеттеріне белгілі болғаннан соң, бұлардың әрқайсысы бәсекелес елдерге қарағанда пайданы өзі ғана иемденгісі келіп, өз саясатын ұстанды. Аталған саясат және оны қолдайтын идея меркантилизм17 деген атпен белгілі. Бұл экономикалық доктрина дүниежүзінде еңбекті қанау арқылы келетін байлық таусылатыны, ол байлық ұлғаймайтыны туралы болжамға негізделген. Сол себепті билеушілер қарсыластарына қарағанда жаһандық байлықтың неғұрлым көп қорын жинауға ұмтылып, ішінара шетелде өндірістік отарларды сатып алып, оларды бәсекелестерден бөгейтін жабық жүйе арқылы негізгі мемлекетпен байланыстырды. Мемлекеттің әл-ауқаты отандық өндірістерді шетелде сату арқылы жиналған алтын мен күмістің қоры мөлшерімен есептеліп, отарлық импортты қатаң қадағалап, басқа елдерден мүмкіндігінше аз тауар сатып алуы қажет еді. Орталық үкіметтер жергілікті өндірістерді кеңейту бойынша іс-шаралар жасап, халық өсімін қолдап, импортқа қатысты жоғары тарифтерді пайдаланды. Ұлттық сауда компанияларымен біріге қызмет етіп, отарлар мен сауда жүйелерін қорғау үшін әскери күштер құруға қаржы жұмсады. Атлантика экономикасының өсуіне байланысты, меркантилистік көңіл-күй саяси шиеленістердің өсуіне әсер етіп, Еуропаның ірі теңіз державалары арасында соғыс тұтануына себеп болды. XVІІ ғасырда экономикасы мен әскери-теңіз ықпалы әлсіз Британия, Франция және Нидерланд меркантильдік стратегияны Испания мен Португалияға қарағанда әлдеқайда сәтті жүргізді.

Коммерциялық ауылшаруашылық және құлдық. Америкаға африкалық құлдарды күшпен тасымалдау меркантильді табысқа жету жолының негізгі элементіне айналды. Португалдық Бразилияда африкалық құлдардың саны 1570 жылы 3 мыңнан ғасыр соңында 15 мыңға өсті. Құл саудасы 1640 жылдан кейін Кариб алабында да дамыды. Мұнда жергілікті Америка халқының түгелге жуығы жойылып бітті. Британдықтар мен француздар тарихи отандарынан ерікті иммигранттарды тартуға талпыныс жасады. Алайда Еуропада мұндағы аралдар өлім ошақтары деген алыпқашпа сөз тарап, бұл әрекеттер сәтсіздікке ұшырады. Бұл жаққа жұмыс күшін тартудың бірден-бір амалы – африкалық құлдар иммиграциясы еді. 1680 жылдың өзінде шағын Барбадосқа 50 мың құл алып келді. Келесі жиырма жылда африкалықтар мен олардың ұрпақтары Солтүстік-Шығыс Бразилия мен Кариб аралдарында демографиялық басымдыққа ие болды.

Америкада құл еңбегіне сұраныстың өсуіне екі жағдай себеп болды. Біріншіден, Америкада плантациялық экономика дамыды. Мұнда қант қана емес, сонымен қатар темекі, индиго, мақта және басқа да экспортталатын өсімдіктер өсті. Екіншіден, Америкадағы африкалық құлдар саны табиғи түрде өскен жоқ. Плантаторлар ауыр егістіктегі жұмыстарға, негізінен, құлдарды әкелді. Құлға айналған ерлер саны әйелдер санынан әлдеқайда артық болғандықтан, өлім көрсеткіші туу көрсеткішінен асып түсті. (Әйелдер ерлермен салыстырғанда аз мөлшерде құрлық асқанымен, олар да күңдіктің зардабын тартты. 1820 жылға дейін Атлант мұхитын қиып өтіп, Америка асқан әйелдердің бестен төрті африкалықтар еді). Сонымен қатар тропиктік плантацияларда құлдар жеті жылдан ұзақ уақыт өмір сүруі күмәнді жағдайға айналды. Сол себепті ұзақ уақыт бойы құлдар бағасы үздіксіз өсіп отырғанына қарамастан, плантаторлар Атлантика саудагерлерінен көп жұмысшы күшін әкелуді талап етті.

Кариб бассейніндегі қант өндірісі. XVІІ ғасырдағы гравюрада қант қамысының шырынын алу үшін Африка құлдары уатқыш диірменді өгіздің көмегімен іске қосуда. Алдыңғы жақта тұрған екі үлкен металл ыдыста шырынның суы буланып, қант түйіршікке айналады. Қант өндірісі интенсивті әрі қауіпті болды. Еуропалық плантаторлар осы өндірісте африкалық құлдарды неліктен пайдаланды деп ойлайсыз?

Құл саудасымен айналысу. Еуропалықтар кемемен келгеннен көп уақыт бұрын африкалық билеушілер мен саудагерлер басыбайлы адамдарды құлдыққа сата бастаған еді. Мәселен, мұсылман жерлеріндегі бай үй шаруашылықтарында, шеберханаларда немесе әскери құрамаларда қызмет ету үшін 800–1600 жылдар аралығында шамамен 5 мың құл мен күң жыл сайын алтын және басқа да тауарлармен бірге Сахара шөлін кесіп өтті. Үнді мұхиты саудагерлері Шығыс Африкадан құлдар сатып алып, Арабия, Мысыр, Парсы мемлекеті мен Үндістанға аттанатын. Атлант саудасы африкалықтардың мәжбүрлі миграциясы емес, құл саудасының Афроеуразиядан Америкаға ойысуы болды (18.4-картаны қараңыз). XVІІ ғасырда транссахараның саудасы тоқтай бастаған кезде, 2,25 миллионнан аса африкалық Америкаға аттанды. Атлант саудасы даму шегіне 1780 жылдары жетті. Осы уақыттағы он жыл ішінде шамамен 866 мың африкалық құл мұхитты немесе «орта өткелді» кесіп өтті17.

18.4-КАРТА. Басыбайлы африкалықтар саудасы. 1500–1800 жылдар

Атлант мұхиты арқылы құлдарды тасымалдағанда Орта өткелдегі өлім көрсеткіші өте жоғары болды. Африка жағалауынан кемеге отырғандар саны Америка жағалауына түскендерден артық еді. Афроеуразияның бірнеше бөлігінде құлдарға деген үлкен сұранысқа қарамастан, африкалық тұтқындардың басым бөлігі неліктен Атлантика базарларында сатылды? Кейбір аймақтарда басқаларға қарағанда құлдар не үшін жаппай сатылды деп ойлайсыз?

Бұл статистикада жолай көз жұмған жүз мыңдаған, миллиондаған құл жоқ. Тарихшылардың есебі бойынша, XVІІ ғасыр соңында Африка жағалауларына дейінгі жолда немесе кемеге отыруды күту кезінде тұтқындардың 10 пайызы қаза тапты. Олардың 40 пайызы – Анголадан еді18. Қалған 10–14 пайызы теңізде, сансыз соғыстарда, шабуылдарда және құл саудасына септескен адам ұрлау кезінде көз жұмды. Венчур Смит – 1730 жылдары Батыс Африкадан Жаңа Англияға келген және кейін азаттығын сатып алған бала. Ол өзінің тұтқынға түсіп, Батыс Африка жағалауларына аттанғаны және қарақшылар қолынан әкесінің қаза болғаны туралы естеліктерін жазып қалдырды: «Әйелдер және мен тағдырымызға көніп, жауға қарсылық таныта қоймадық. Әкемнің ақшасы барын білгендер оны әбден тергеді. Алайда ол еш ақпарат бермеген соң, аяусыз ұрып-соқты. Мен... өз көзіммен әкемнің азаппен өлгенін көрдім. Бұл сұмдық көрініс қазірге дейін жадымда және оны ойлаған сайын есімнен адаса жаздаймын»19.

Құлдар кемеден түсе сала құлдық қамытын киіп, күн сайын азап шегетін. Трансатлантикалық сапар орта есеппен 1–3 айға ұласты. Кемелердегі құлдар жол бойы кісенделіп, тар, қараңғы және қапырық трюмдерде жатты. Мұнда теңіз дерті және басқа да аурулар: жүрек айну, диарея, қаталап шөлдеу тұтқынды ауыр азапға салып, көпшілігі өліп кететін. XVІІІ ғасырдағы естеліктерінде бұрын құл болған Олауда Эквиано (Olaudah Equіano) былай жазған еді: «Трюмның ішіндегі сасық иіске шыдау мүмкін емес. Мұнда қалу қауіпті... Тар қапас және қапырық ыстық, кемедегі көп адам жағдайды одан сайын қиындатты. Трюмнің іші адамға толы болғаны сонша, бұрылуға да мүмкіндік болған жоқ, тұншығуға аз қалған едік»20. Азапты жолдан аман өткен құлдардың көрер теперіші аяқталмаған еді. Америкаға жеткен соң олар кемедегіден де артық азап шегіп, әсіресе қант плантацияларында мезгілінен бұрын көз жұматын. Егістікті жинау барысында құлдарға қатаң күндік мөлшер белгіленіп, қант қамысын оратын. Қамысты ұнтақтайтын диірмендерді айналдыратын жұмысшылар толассыз, өте ауыр жұмыста оқыс оқиғаларға дұшар болып, аяқ-қолынан айырылатын жайттар да көп кездесті. Қазандықтағылар пеш ішінде жұмыс істегенмен бірдей азаптанды, түтінмен тыныс алып, күйіктен зардап шекті.

Орта өткелдегі зұлымдықтар. Атлант мұхитын кесіп өткен тұтқындардың 15 пайызы қаза табатын. Суретте қандай да бір мәселе тудырған құлдар қатал жазаланатын сәті бейнеленген. Өлі немесе өлім аузындағы құлдар акулаларға жем болатын. Алайда мұнда теңізшілер дені сау және бағалы құлдарды кемеден лақтырып жатқанын байқаймыз. Не үшін бұлай істеді деп ойлайсыз? XVІІІ ғасыр ортасына тиесілі бұл гравюраның негізгі мақсатын түсіндіріп бере аласыз ба?

Құлдар қарсылығы. Африкалықтар үнемі қиын тағдырына қарсылық білдіретін. Португалдық қант плантаторлары XVІІ ғасырда Сан-Томе аралын тастап кетуге мәжбүр болды, себебі қашқан құлдар партизандық әдіспен тауларға бекініп, соғыс жүргізді. Қос Америкада қаратабан халық бас көтеріп, құлдар арасында қарапайым іріткі жүргізуден бастап, бақылаушыларға шабуыл жасап, діни немесе этникалық құпия ұйымдар құрып, ашық көтерілістер ұйымдастырды. Құлдар қарсылығын қашып кетіп те білдірді. Оңтүстік Америка мен Кариб аралдарындағы шалғай жерлерде португал тілінде макомбо («macombo») және ағылшын тілінде «марон қоғамдары» («maroon socіetіes») деп аталатын, қашып кеткен құлдардың құпия қауымдары құрылды. Осы қауымдардың кейбірі он екі адамнан аспайтын; ал кейбіреулері халық саны бойынша еуропалық отарларына жетеғабыл болды. Ең танымал макомбо – Солтүстік-Шығыс Бразилияның шалғай аймақтарындағы қалалар кластері – Палмарис. XVІІ ғасырдың екінші жартысында бұл елді мекенде он мыңдаған тұрғын өмір сүрді. Палмарис, шын мәнінде, королі, ақсүйектер консулдығы, атыс қаруымен қаруланған әскері мен қорғаныс бекіністері бар африкалық мемлекет еді. Ауылдары түрлі дақылдарды, соның ішінде қант қамысын да өсірді. Олардың кейбірінің өз құлдары болып, солардың қатарын толтыру үшін ара-тұра еуропалықтардың плантацияларына шабуыл жасайтын. 1670 жылдары португалдық әскер біраз шабуыл ұйымдастырып, 1694 жылы Палмаристі жаулап алды.

Әлеуметтік құлдық (socіal bondage) – жеке тұлғаның немесе адамдар тобының белгілі уақыт мерзімінде немесе өмір бойы өзге бір адам еңбегін немесе қызметін пайдалануға құқығы болуы. Оның құлдық, басыбайлық құқық, еріксіз құлдық сияқты түрлері бар.

Меркантилизм – экономикалық доктрина. Еңбекті қанау арқылы дүниежүзі байи алмайды. Мемлекет бәсекелес елдерді отар және өз сауда торабынан алшақ ұстау үшін белгілі бір шектеу қоюы керек деген идеяға сүйенеді.

Атлантикалық Африкадағы өзгерістер

1500 жылдан кейін жаһандық экономиканың ұлғаюы Атлантика жағындағы тропиктік Африкаға трансформациялық тұрғыда ықпал етті. Біріншіден, XVІ–XVІІІ ғасырлар аралығында жалпы халық саны азайса, сол уақыт аралығында Афроеуразияда бұл көрсеткіштер қарқынды өсті. Мұның себебі, белгілі аймақтардағы қатыгездік пен тәртіпсіздік басыбайлылыққа, құл экспортына байланысты болды. Ерлермен салыстырғанда саны аз болғанына қарамастан, бала туу жасындағы әйелдер құл-кемелерге тиелді де, олар ана атанғанда ұрпағының кіндік қаны туған жердің топырағына тамған жоқ. Халық санының азаюы одан да қиындай түсуі бек мүмкін еді. Құлдар көтерілісі мен түрлі қақтығыстар белгілі бір аймақтарда дүрбелең туғызғанда, африкалық және еуропалық саудагерлер басқа өңірден құл іздеуге мәжбүр болды. Осы уақытта халқының саны азайған аймақтар өлім және туу көрсеткішін қайта қалпына келтіруге мүмкіндік алды.

Африканың экономикалық өмірі де өзгеріске ұшырады. Құлдарды, тағы да басқа өнімдерді сату арқылы халықаралық саудаға араласқан, кей аймақта экономикалық өсім байқалды. Алайда бұл өсім билеуші элитаға, әскери қолбасшыларға, саудагерлер мен коммерциялық ауылшаруашылығына немесе шахта иелеріне ғана тиімді болды. Аталған элита өзара одақ құрып, сонымен қатар әл-ауқатын арттыру үшін еуропалық немесе америкалық қарсыластар – инвестор компаниялар, банктер мен саяси лауазымды тұлғалармен жанама қарым-қатынас орнатты. Африкалық саудагерлер де ғасырлар бойы күрделі ішкі қаржылық сауда желілерін басқарды. Коммерциялық жолдар, іскерлік дәстүрлер, несиелік жүйелер Атлант саудасында уақыт өткен сайын күрделене түсті. Африка билеушілері мен саудагерлері қанша басыбайлы адам жергілікті жердегі жұмыстарға қалып, қаншасы еуропалықтарға сатылуы қажет екенін ойластырып, рационалды ұлттық іскерлік шешімдер қабылдады. Билеушілер өз қоғамдарының бейбіт және маңызды мүшелерінің құлдыққа сатылып кетуіне ешқашан жол бермеді. Алайда сұрауы жоқ адамдар, әсіресе, әскери тұтқындар (көп жағдайда соғыста тұтқынға түскендерді құл саудасында тікелей пайдаланбайтын), шетелдік эмигранттар, қылмыскерлер, қоғамнан аласталғандар және ұрланғандар төменгі сортты адамдар саналды.

Нзинга патшайым шамамен 1620 жылы Луандада (Ангола) португал губернаторымен келіссөз жүргізіп отыр. Ел аузындағы аңыз былай дейді: Саяси басшы болса да, губернатор патшайымға орындық ұсынбай қойған кезде, патшайым қысылып-қымтырылмады. Керісінше, асқақтығын және келіссөз жүргізу шеберлігін паш етті. XVІІ ғасырдағы еуропалық гравюрада осы оқиға не үшін бейнеленді деп ойлайсыз?

Деректерді САРАЛАУ

Барбадос плантацияларындағы қызметшілер мен құлдар

1647 жылы Ричард Лигон (шамамен 1585–1662 жылдар) ақшасы мен қызметінің болашағы жоқ ағылшын азаматы, ұлғайып келе жатқан Британ империясында жаңадан іс бастаудың мүмкіндігін іздеді. Ағылшын қоныстанушылары жиырма жыл бұрын орныққан Барбадосқа баратын кемеге бір орынға тапсырыс берді. Кариб бассейнінде өткізген үш жылы Лигонның үмітін ақтамады. Ол 1652 жылы Англияға оралған сәтте, Лондондағы борышкерлер түрмесіне қамалды. Түрмеде отырып Кариб бассейніндегі саяхатынан естелік ретінде «Барбадос аралдарының шынайы және дәлме-дәл тарихы» («The True and Exact Hіstory of Barbadoes») еңбегін жазады.

Барбадостағы ағылшындардың алғашқы қоныстанушылары африкалық құлдар да ертеректе осында қоныстанғанын ескермей, мұнда тек ақ еуропалықтар қоғамына жолығатынына кәміл сенді. Лигон мұнда келген кезде қант плантацияларында жалдамалы ақжүзді қызметшілермен қатар, африкалық құлдар да еңбек етті. Еңбегінің осы үзіндісінде Лигон алғаш рет ақ түсті жұмысшылардың қиын өмірі мен олардың көтеріліс ұйымдастыруының себептерін түсіндіреді. Африкалық құлдар ақжүзді қызметшілерге қарағанда, жағдайларына қанағаттанатындай күйде сипатталады. Алайда осы пікіріне қарсы келе отырып, құлдардың қастандық дайындағаны туралы жазады. Кариб бассейнінде қантты мол дайындаған құлдар мен малайлардың жұмысы адам төзгісіз болғандықтан, олар көтеріліске жиі шығатын.

Аралдағы адамдар үш топқа бөлінді: қожайындар, [ақ] қызметшілер мен [африкалықтар] құлдар. Құлдар мен олардың ұрпақтары қожайындарының мәңгі меншігі болды. Арал заңдарына сәйкес, бес жыл ғана жұмыс істейтін қызметшілерге қарағанда, оларға көбірек қамқорлық танытып, қорғады. Сондықтан ол уақытта қызметшілердің өмір сүру жағдайы нашар еді, ауыр еңбек, жатын орны мен тамағы адам төзгісіз болды...

Кейбір зұлым қожайындар қызметшілерін қатал жазалау арқылы ызаландырып, жанкешті қызметкерлер кек алу үшін қожайындарына қарсы бірікті...

Аймаққа бармай тұрған кезде олардың арасында бұрын-соңды болмаған аса қиын жағдай қалыптасқан екен. Олардың азаптары адам төзгісіз еді және шағымдары (адам шыдағысыз еңбектерінің өте ауыр екені) бүкіл аралға таралды; ақыры ауыр азап пен құлдыққа шыдай алмағандар құлдықтан босауға немесе өлуге шешім қабылдады; олар ақылдаса бастады; Міне, енді қожайындарына қарсы шығып, көтеріліс арқылы азаттық алып қана қоймай, аралға иелік етеміз деп те шешті, қырғын болатын күннің уақытын анықтады. Сонымен [құпия түрде] жоспар жасап, ол жоспар ешкімге мәлім болмауға тиіс еді. Олардың біреуі, бәлкім, батылсыздығынан, не қожайыны жаңа тәртіп енгізді ме екен, құпияны сақтай алмады: ұзақ уақыт бойы дайындалған бүлік жоспары жария болды; уақытында құлақтанған қожайындар жаппай қырғыннан құтылып кетті... Қастандық ойластырғандардың он сегізін, басшылары мен жоспарды құрушыларды басқаларға үлгі болсын деп өлім жазасына кесті...

Қара түстілер мұндағы христиандардан екі асе көп еді. Демек, олар христиандарға зұлымдық жасамайтынына ешкім кепіл болмады. Мұның алдын алатын үш себеп бар еді: біріншіден, оларға қаруды қолға алуға немесе қолдануға тыйым салды; екіншіден, оларды қорқыныш [үрей] пен қыспақта ұстағандары сонша, оқыс әрекет жасауға батылы жетпеді; біздің адамдар жиналып, зеңбіректерді ата бастағанын көргенде (одан артық сұмдық жоқ), олардың жаны қысылып, бойын үрей билеп, әлдене деуге де дәрмені жетпейтін. Сонымен қатар олар Африканың бірнеше бөліктерінен, түрлі тілдерде сөйлейтін аймақтардан келді де, бір-бірімен түсінісе алмағандықтан, жоспар құрып бірігуі мүмкін емес еді...

Олардың [африкалық құлдардың] арасында шыншыл, адал және ақ ниеттілері де болды, Еуропада немесе дүниенің басқа бөлігінде де сондай адамдар кездесеріне сенемін...

Осыны баса айта отырып, шынайы мысал келтірейін: азық-түлік жеткіліксіз және дақылдардың [африкалықтар азық еткен тропиктік жемістер] шығымы мардымсыз маусым еді. Араларындағы басшылары әрі ер жүректісі, қожайындарына қарсы құпия көтеріліс ойластырып, кек алғысы келді... Бұл қылмыскерлер қазандық тұрған үйдің бір бөлігіне от қоймақ болды. Қожайынның үй-іші, мал-мүкамалы – бәрі де өртеніп кетеді деп ойлады. Олар бұл қаскөй әрекетін кездейсоқ оқиға іспетті ұйымдастырды. Мұны зұлымдық деп бағалағандар да болды; ...Осылайша айыптыларды қожайынына алып келіп, куәгерлер оларға қарсы шығып, келесі түні жүзеге асырулары керек әрекеттерін ұйымдастырмақ болғандар да, басқа да айыптылар күнәсін мойнымен көтерулеріне тура келді.

Дереккөз: Rіchard Lіgon, The True and Exact Hіstory of the Іsland of Barbadoes, 1657, ed. J. Edward Hutson (St. Mіchael, Barbados: Barbados Natіonal Trust, 2000), 64, 66–67, 75, 76.

Сыни пайым

Лигонның жұмысқа жалданған ақ адамдар африкалық құлдарға қарағанда нашар жағдайда өмір сүрді деп жазуына не түрткі болды? Жалдамалы қызметкерлер қожайындарын өлтіру жоспарын неге жүзеге асыра алмады? Лигон Барбадостағы құлдардың қарсылық көрсетпеулерінің қандай үш себебін көрсетті? Оның пікірі бойынша, құлдар бүлікті неліктен ұйымдастырды, олардың сәтсіздікке ұшырау себебі не?

Өзгерістердің үшінші сипаты – саяси жағдайға байланысты еді. Құл саудасы кейбір Африка елдерін тұрақсыздандырса, басқа мемлекеттерді күшейтті немесе қайтадан құрылуына мүмкіндік берді. Халықаралық сауда-саттық билеушілер үшін жаңа экономикалық мүмкіндіктерге жол ашып, саяси-әкімшілік жүйені орталықтандырды. Қол астындағылардан неғұрлым көп пайда көріп, өндіріс пен сауда-саттықты қатаң бақылауға алуға итермеледі.

Орталық Африка мемлекеттері мен португал басқыншылары. XV ғасыр аяғындағы қуатты мемлекеттердің бірі, Конго өзенінің төменгі ағысынан оңтүстікке қарай шоғырланған Конго патшалығы (16-тарауды қараңыз) еуропалықтар келгеннен кейін құлдырай бастады. Португалдар және жергілікті африкалықтар арасындағы құл саудасы билеуші тұрақтандыра алмаған қақтығыстарға алып келді. XVІІ ғасырда патшалық пен Анголадағы португалдар арасындағы сұрапыл соғыстарға ұласты. Бұл ішкі саяси тартыс жанжалдарға жалғасып, тұтқындар санын көбейтті. Ел ішіндегі дүрбелеңнен африкалық және еуропалық саудагерлер ғана пайда тапты. Патшалық күйреуге жақын қалып, келесі ғасырда ғана қайта қалпына келді.

1575 жылдан кейін португалдар Ангола деп атаған отарының орталығында Луанда бекінісінің негізін қалағаннан бастап, Конгоның оңтүстігіндегі мемлекеттер өз бетінше Атлантика экономикасына араласып, құлдарды, піл сүйектерін және мысты жеткізушілер рөлін иелене бастады. Көрші Ндонго және Матамба мемлекеттері Бразилияға құл жөнелтетін кемелерін жарақтандыруды мақсат еткен португалдардың саяси және әскери ықпалымен күресті. 1618 жылы Ндонго королі қайтыс болғанда Нзинга (1618–1663 жылдары билік құрды) патшайым билікті өз қолына алды. Патшайым белгілі саяси стратег ретінде Португалия мен Ндонгоның саяси жақтастары ортасында айла-тәсілмен елдің билігін сақтап қалуға тырысты. Алайда 1620 жылдары португалдық қысым тым қатты болды. Нзинга әскерімен ішкерідегі Матамба патшалығын басып алу соғысын жүргізіп, португалдардан іргесін аулақ салуға тырысты. Матамбаға қарағанда, Ндонгода әйел-патша дәстүрі қалыптаспағандықтан, Нзинга патшайымның беделі бірден өсе қоймады. Шамамен қырық жыл ішінде Нзинга Матамбаны португалдар мен олардың африкалық одақтастарынан сәтті қорғап отырды. Сонымен қатар ол Орталық Африка билеушілерімен және саудагерлерімен құлдар, піл сүйектері мен мыс тиеген керуендері Матамба арқылы Атлант мұхиты жағалауларына жіберу үшін тиімді келіссөздер жүргізді. Қазіргі анголалықтар үшін Нзинга – аты аңызға айналған, ұлттық қаһарман.

Асанте (Ашанти) патша орындығы. Асантехенің (патша) алтын орындығы – патшаның өзі ұстап, бірнеше адам ғана көре алатын қасиетті нысан. Осындай орындықтар қарапайым адамдарда да болды. «Орындық – адам жаны орналасатын жер» деген түсінік қалыптасты. Орындықтың әр бөлігі ағаштың белгілі бір қиындысынан құрастырылып, арнайы жобаланып, иесі үшін арнайы символикалық бедерлермен безендіріледі.

Батыс Африка мемлекеттері. 1600 жылдан кейін Батыс Африканың орманды және саванналы аймақтарындағы бірнеше мемлекет аймақтық держава деңгейіне көтерілді. Солардың бірі – Нигер өзенінің батысындағы орманды алқаптағы Ойо патшалығы. Ойо билеушілері құл саудасына, Еуропа матасы және тағы да басқа тауарларды ең алдымен Сахараның оңтүстігінен алып келген жылқыларды сатып алу саудасына араласты. Ойоның айбынды әскери кавалериясы патшалық шекараларын кеңейтіп, үй шаруасы мен экспорт үшін құлдар иеленді. Ойо патшалығының оңтүстік-батысында саванна мен тропиктік орман шекарасында құлдарды атыс қаруына айырбастап, ірі кәсіби әскер құрған Дагомея (Dagomey) мемлекеті XVІІ ғасырда күшейе бастады. 1700 жылдардың басында жағалауға дейін ықпал жүргізіп, Еуропа құл саудагерлері мен оның арасында тайталас байқалмады. Бұл уақытта Дагомея мен Ойо құлдар санын арттырып, өзара соғысып жатқан еді.

Батысқа қарай қазіргі Гананың бір бөлігіне айналған алтын өндірісі аймағында 1500 жылға дейін бірнеше шағын мемлекет пайда болды. XVІІ ғасыр соңында осы патшалықтың бірі – Асанте (Ашанти) Осей Туту билеушінің басшылығымен көршілес елдерге ықпалын арттырды. Аймақтағы саяси беделдің жалпы символы – орындықтың бір түрі болды. Асанте аңызына сәйкес, Осей Тутудың бас кеңесшісі Аноки сиқырдың күшімен таза алтыннан жасалған орындықты аспаннан түсірген. Осей Туту аймақта саяси адал басшы ретінде даңқы шықты, бірнеше мұрагері ауқымды аумақты жаулап, мемлекет шекарасын ұлғайтты. Соғыс пен сауда патшалықтағы құлдарды көбейтті. Билеушілер жыл сайын құлдардың белгілі мөлшерін ғана сатып, негізгі бөлігін егістікте, алтын кеніштерінде, үй шаруашылығында пайдаланды. Құлдар екінші мәрте сатылмады және олардың балалары Асанте қоғамының мүшесі бола алды.

Қорытынды

Афроеуразияда XVІІ ғасыр ортасындағы он жылдықты 1400 жылдары және 1700 жылдары басталған екі елеулі демографиялық және экономикалық өсім арасындағы үлкен үзіліс ретінде бейнелеуге болады. Тарихшылар сипаттаған 1600 жылдардың басы мен ортасындағы экономикалық құлдырау бәріне болмаса да көптеген қоғамға кесірін тигізді. Қытай мен Еуропада өндіріс қысқарып, табыс бірнеше есе азайып, халық өсімі баяулады. Осман империясы мен Сефевидтік Парсы империясы да инфляциядан зардап шекті, импорт үшін төленетін күміс пен алтынның құны көтеріліп, кедей-кепшік саны артты. Атлантикадағы құл саудасы Батыс және Орталық Африканың кейбір бөліктерінде халық санына және саяси тұрақтылығына ықпал ете бастады. Сонымен қатар Оңтүстік Азияда экономикалық өсім бүкіл ғасыр бойына жалғаса берген тәрізді. Батыс Африканың саванналы жерлерінде 1500 жылдары ылғалды климат байқалып, халық саны мен ауыл шаруашылығы өнімдерін екі немесе үш ғасыр бойы ұлғайтуға жағдай жасады. XVІІ ғасыр ортасында Нидерландта экономикалық дамудың алтын ғасыры басталса, Германия, Испания және басқа бірнеше мемлекетте құлдырау байқалды.

XVІІ ғасырдағы құлдырауды ғалымдар бірнеше фактормен байланыстырады. Бір көзқарас бойынша, Америкадағы күміс өндірісінің кемуі әсіресе Қытай мен Еуропада бағалардың төмендеуіне және сауданың бәсеңдеуіне себеп болды. Екінші бір ғалымдар халық өсімінің жалпы немесе кейбір аймақтарда төмендеуінің экономикалық зардаптарын атап көрсетеді, бұл құбылыс тамаққа және басқа тауарларға сұранысты азайтып, өндірісті де, сауданы да дағдарысқа ұшыратты. Кейінгі жылдары тарихшылар мен климатологтар ХІІІ–ХІХ ғасыр аралығындағы Кіші мұз дәуірінің жаһандық температурасының ауытқуларын зерттеп жүр (15-тарауды қараңыз). 1630–1650 жылдар аралығында Солтүстік жартышарда температура төмендеді. Төмен температура әсерінен қыс – қатты суық, жаз – салқын және жаңбырлы болды да, әр аймақтың ерекшеліктеріне байланысты өңірлерді су басты немесе қуаңшылық орнады. Ғалымдар мұндағы қиын климаттық жағдайды Еуропадан Жапонияға дейінгі кеңістікте азық азайып, көтерілістердің, революциялар мен соғыстардың көбеюімен түсіндірді21.

Бірнеше онжылдыққа ғана созылған экономиканың даму қарқынының баяулауы циклдік құбылыс болды және ұзақмерзімдік даму перспективасы тұрғысынан алғанда жаһандық экономикалық өрлеуге және коммерциялануға елеулі ықпал жасаған жоқ. 1500–1700 жылдар аралығында Афроеуразия мен қос Американы дүниенің кез келген бөлігімен байланыстыратын кемелер мен құрлықтық транспорт ірі әрі қарқынды айырбас жүйесін қалыптастырды. Тауарларды, өндірістерді, азық дақылдарын, жұмысшылар мен техникалық идеяларды ұзақ қашықтыққа тасымалдау байлық корларының жаңа түрлерін, әсіресе, халқы тығыз орналасқан және кешенді аграрлық экономикасы бар аймақтарда қалыптастырды. Еуропалықтар жергілікті америкалықтардан тартып алған күміс кеніштері жаһандық экономикалық жүйеге түрткі болды, алайда күмістің мол қоры немесе күміс кенінің азаюы мерзімдік немесе аймақтық құлдырауға алып келуі мүмкін еді.

Жаңа жаһандық айырбас желісі қоғамдарға түрлі деңгейде әсер етті. Оның жергілікті америкалықтарға апатты кесірі тигенін көрдік. Африкада қоғамдар Атлантикалық жаһандық сауда желісіне ынталана қосылды, алайда адам саудасы пайдаға көп кенелтпейтініне саудагерлердің көзі жетті. Жаһандық сауда Азияның аграрлық қоғамдарын мол байлыққа кенелтті, себебі оларда басқа аймақтарға қарағанда жаһандық нарыққа ұсынатын тауарлар мен өндіріс өнімдері көп болды. Батыс Еуропа мемлекеттері қос Америкада қуатты, орасан зор экономикалық корларды иемденіп, байлық үшін өзара қырқысты. Алайда олар Осман империясы, Моғол империясы немесе Мин империяларымен соғыспады, себебі жаңа заманның басында бұл мемлекеттер байлық жинаудың Атлант немесе Тынық мұхиттары арқылы әскери-теңіз флоттарын жіберуден басқа әдістерін қолданды.

Қос Американы еуропалықтар күміс пен алтынды өндіруден басқа да жолдармен ХVІІ ғасырдың екінші жартысында да қанай берді. Олар африкалықтарды жұмыс күші ретінде пайдаланып, соның арқасында коммерциялық ауыл шаруашылығы біртіндеп тиімді табыс көзіне айналды. Екінші жағынан, Афроеуразиядағы еуропалықтар азиялық қуатты мемлекеттермен бәсекелесуге қауқары жетпеді. Америкадағы басқыншылықтарымен салыстырғанда, олар Африка мен Азияда азғана аумақты бақылады. Мұндағы сауда бекеттері мен жағалаудағы анклавтарды жергілікті билеушілердің рұқсатымен ғана пайдаланды. XVІІ ғасырда еуропалықтарды дүниенің кез келген жерінде кездестіруге болатын, алайда екі ғасырдан соң оларға жаһандық үстемдік беретін мүмкіндік әлі пайда болмаған еді.

19

Қытайдың гүлденуі және империализм

18-тараудан байқағанымыздай, XVІІІ ғасырдың орта тұсында Афроеуразияның бірнеше бөлігіндегі елдер саяси-экономикалық тұрақсыздықты бастан кешті. Қытай – солардың бірі. Мин әулеті (1368–1644) 1600 жылдан соң қарқынды түрде тұрақсыздана бастады. Сарай адамдары, конфуцийлік шенділер мен императордың туыстары тақ үшін және қоғамға ықпалын арттыру үшін үздіксіз қырқысты. Негізгі жұмысы императорға қызмет ету болып саналатын сарай әтектері үкіметтегі міндетті істердің көбін тікелей бақылауына алды. 1620 жылы Кіші Мұз дәуіріндегі климаттық жағдай күрделеніп, Солтүстік Қытай қауымын аштық жайлап, қиындыққа ұшыратты. Күміс бағасының үздіксіз құлдырауынан салық түсімі құндылығын жоғалтты және 1639–1640 жылдары аяқ астынан күміс импортының тоқтауы экономикалық дағдарысты өршітіп жіберді. Осындай ушыққан жағдайда солтүстік және батыс аймақтарда шаруалар көтерілісі бұрқ етті.

Дәл осы уақытта ормандарда, тауларда және Маньчжурияның жазық далаларында немесе Солтүстік Қытайда өмір сүретін маньчжурлар (шүршіттер деп те айтады) Мин империясының шекараларын қыспаққа ала бастады. XVІІІ ғасырдағы маньчжур билеушісі – қоңтайшы қытай жүйесінің моделімен, орталықтанған мықты үкімет жасап шықты. Ол әулетінің атын «пәк» деген ұғымды білдіретін сөз – Цинь деп атады. Ол мемлекетінің шекарасын Моңғолия және Кореяны қосып алатындай ауқымда құруға тырысты. Мин әулетінің шекаралық күштері маньчжур барымташылары мен қытайдағы елді мекендерде көтерілісшілермен бір уақытта қақтығысып жүрді. 1644 жылы Қытай бүлікшілері империя астанасы – Бейжіңді басып алды, олардың артынан маньчжур атты әскері қаланы бағындырды. Маньчжур көшбасшылары өмірден өткен қоңтайшының бес жасар баласының атынан билік жүргізу үшін Көк әміршісі атағын немесе Аспан мандатын талап етті. Бұл бала елді регент18 (уәкіл) арқылы басқарды. Бұл аралықта Мин әулетінің бұрынғы императоры өзіне қол жұмсады.

Цинь империясының билігі. Мин әулетінің қарсылығы кейбір аймақтарда бірнеше жылға созылса да, әділін айту керек, жаңа режим қалалар мен елді мекендердегі дүлей басқыншылықтан билікті нығайту ісіне жылдам көшті. Жат жұрттық басқыншы ретінде, Цинь империясы маньчжурлық этникалық даралығын сақтау мақсатында иелігіндегі ханзу тұрғындарынан немесе қытай тілді халықтан іргесін аулақ салуға тырысты. Цинь элитасы маньчжур әйелдің қытай азаматына тұрмысқа шығуына тыйым салды, алайда маньчжурлар қытай әйелдерін тоқал немесе ашына қыла алды. Қатарлас шендер жүйесі Цинь бюрократиясының жоғары деңгейін көрсетті. Осылайша маньчжур мен ханзу шенділері түптеп келгенде, бір деңгейде болды. Император бір өзіне деген адалдықты талап етіп, оларды бір-бірінің соңынан тыңшылық жасауға итермелейтін. Екі тарап бір-бірі жайлы сөз тасыды.

Кейбір маньчжур тілді шенді қызметкерлер қарым-қатынас үшін мандарин қытайшасын үйренді және үкімет құжаттарын қос тілде жазды. Маньчжурлар Конфуцийдің идеал үкімет доктринасын қабылдады, бұл стратегия маңызды саяси мақсаттарға жеткізді. Цинь императоры қол астындағы әулеттердің басшысы болды және конфуцийлік идеалдарды әділдік пен әділ басқару жүйесі деп жариялады. Сонымен қатар Мин әулетінің сауатты, лайық әрі батыл мемлекеттік қызметкерлерді даярлауға арналған сынақ тапсыру жүйесін де сақтап қалды. Конфуцийлік ілім қоғамды біріктіруші негіз болды, бірақ діни толеранттылық үшін қажет жағдай жасады. Бұған байланысты Цинь империясы Мин әулетінің дәстүрін жалғастырып, буддистерге, даошыларға, мұсылмандар мен христиандарға мемлекеттік тұтастыққа қол сұқпағанға дейін мінәжат орындарын салып, діни нанымдарын орындауына мүмкіндік берді. Маньчжурдің үшінші императоры Цинь билігінің діни әралуандыққа байланысты ойын былай жеткізді: «Көкті ұлықтауға қатысты маньчжурлықтардың өзімізге тән мінәжаттарымыз бар; моңғолдар, қытайлар, орыстар мен еуропалықтардың да Көкті ұлықтайтын өз жолдары бар... Әркімнің өз құлшылық жолы бар»3.

Цинь экспансиясы. Маньчжур жеңісінен кейінгі бірнеше онжылдықта Қытайдың халық саны мен экономикасы XVІ ғасырдағы қол жеткізген биігіне көтеріле алды. Канси (Kangxі; Kang-shee) есімді император алпыс бір жылдық билігінің (1661–1722) көп бөлігін Қытай шекарасын солтүстік, батыс және шығысқа қарай ұлғайтуға арнады. Цинь мемлекеті әуелгі кезеңде құнарлы жері, нулы орманы мен бай жануарлар қоры бар Амур өзені маңын қытай билігінің саяси орбитасына тартпақ болды. Алайда маньчжурлардың жеңісінен аз уақыт бұрын, Амур аймағы Ресейдің шығысқа, Сібірге қарай көз салуына себеп болып, орыс аңшылары, саудагерлері мен әскери ортасының қызығушылығын оята бастаған еді. Ресей және Қытай әскері ара-тұра қақтығысып қалды. Абырой болғанда, екі үкімет көп ұзамай бұл жазық соғысқа арналмаған, сауда-саттыққа қолайлы аралық мекен деп шешті. 1689 жылы екі жақ Нерчинск келісіміне (Амурдың қасындағы қалашық) қол қойды. Шартқа сәйкес, Ресей жазыққа қатысты ниетінен бас тартты, екі мемлекет шекара сызды. Олар қытайша, орысша, маньчжур, моңғол және латын тілдерінде жазылған тақтайшалар орнатты.

Ресеймен арадағы осы шиеленісті шешу арқылы Цинь әскері бері қарай жылжып, Қытайдың батыс шекараларына қауіп төндіріп тұрған Ішкі Еуразия даласындағы Моңғол мемлекеті саналатын жоңғарлармен түбегейлі күрес бастауға мүмкіндік алды. 1696 жылы атыс қаруымен қаруланған Циньнің атты әскері буддист билеуші Қалдан ханды жеңді және алпыс төрт жылдан соң қытай әскері жоңғарлардың жерін тұтасымен басып алды. Осы жеңіс империяның батыс шекараларын қорғау үшін Қытайға бұдан былай моңғолдармен немесе басқа да дала жұртының атты әскерлерімен келісім жасаудың ешқандай да қажеті жоқ екенін анық көрсетті. Цинь әскері батыс аймаққа қарай талаптануын тоқтатпай, өзге де моңғол және түркі халықтарын бағындырды, шұратты қалаларды басып алды, ол жаққа қытайлық ханзу иммигранттарын орналастырды, нәтижесінде алып аймақты сіңіріп алды. Бұл – қазіргі Қытайдың Шыңжаң аймағы. 720 жылы Цинь әскері буддист Далай Лама тұратын Тибеттің басты қаласы – Лхасаны басып алды. Бұдан кейін Тибет Қытайдың қарамағына өтті. Қытайдың батыстағы басқыншылығы миллионнан аса мұсылманды ассимиляциялап, империяны да көптілді әрі мәдени әр­алуан етті. Ұзақмерзімді болашақта, Цинь мен Ресейдің жетістіктерін қоса есептесек, олар кемінде төрт мың жылға жуық тарихы бар малшы көшпелілердің Ішкі Еуразиядағы қуатты мемлекеттерінің тарихына нүкте қойды.

Империялық биліктің көрінісі. Циньнің Алтыншы императоры Цянь Лун (Qіanlong) 1751 жылы Қытайдың оңтүстік аймағына сапарға шығу үшін Үлкен каналды пайдаланды. Мұндай сапарлар Қытай билеушілерінің тәжірибесінде бұрыннан бар еді. Сарай суретшісі жібекке салған бұл портрет «Император Цянь Луннің оңтүстікке тексеріс сапары, Алтыншы бума: Сучжоу мен Үлкен каналға кіру сәті» (1770 жыл) деп аталды. Бұл суреттегі қандай элементтер императордың Сучжоу сапарының маңызды оқиға болғанын көрсетеді?

Шығыста Цинь әскери-теңіз күштері голландтық Ост-Инд компаниясын қуып шыққан отыз сегіз жыл уақыт бойы әулетті жеке-дара билеп келген Тайвань аралын қытайлық саудагер ханзададан тартып алды. Осы жеңістен соң 1683 жылы Қытай «ашық теңіз» саясатын қолданды, үкімет шенділері мен Тынық мұхит саудагерлері арасындағы белсенді ынтымақтастықты қолдап, жүк тасымалы үшін оңтүстікте алты теңіз айлағын ашты. Шетелдік сауда кемелеріне Гуанчжоу айлағына кіруге рұқсат берді. Цинь шенділері айлақты пайдаланғаны үшін Британия, Франция, Дания (1789 жылдан кейін) және Америка саудагерлерінен алым жинады. Алайда Британ саудагерлері тұрақты бекет ашу жайлы өтінгенде император Цянь Лун бас тартты. Британ королі ІІІ Георгке (George ІІІ) былай деп хат жазды:

«Сіздің Чусаннан [Zhoushan] қашық емес жердегі кішкентай аралды бер деп өтінуіңіз саудагерлеріңіздің сол маңға тұрақтап, тауарларын қоймаға сақтай алуына жол ашып, сауда-саттықты арттыруға мүмкіндік берер еді деген ниеттен туып отыр... Бұған қоса, Англия біздің өркениетпен байланыс құрып, империямызбен сауда жасауды қалайтын жалғыз ғана жабайы ел емес деп санаймын. Басқа халық сіздің жөнсіз үлгіңізге еліктеп, барлығы менен сауда-саттық үшін жер бөліп беруімді жалынып сұраса, өтініштерін қалай орындай алам? Бұл – империямды басқаруға қатысты өрескел қателік деп бағаланады және бұл өтінішіңіздің орындалуы мүмкін емес»4.

Сарай киіміндегі Канси император. Беймәлім сарай суретшісі салған бұл шиыршық қағазда Циньді ең ұзақ билеген Канси бейнеленген. Ол тақта алпыс бір жыл отырды.

Әмірші сауда-саттыққа қарсы емес еді, бірақ шетелдік қонақтардан император билігіне сөзсіз бағынуды талап етті.

Регент – билеуші мемлекеттен сыртқа кеткенде, еңбекке жарамсыз болса немесе балиғатқа толмаса оның атынан елді басқаратын тұлға.

Тынық мұхиттан Польшаға дейінгі Ресей

XV ғасырда қайта құрылып, орталықтанған Ресей империясы XVІІ ғасыр басында екі бірдей қысымнан – ішкі қатал талас-тартыстан және Польша мен Швецияның шекаралық аймақтарға шабуылынан зардап шекті (17-тарауды қараңыз). Жас патша Михаил Романов (1613–1645 жылдары билік құрды) Ресей тағына отырған соң билігін мықтап орнықтырып, мұрагерлеріне аманаттады. Әуелгі Романов патшалары боярларға немесе әулетке көмектесетін ақсүйектерге жер беру мәселесін жолға қойды. 1649 жылы қабылданған заңда азат шаруаларға басыбайлық құқығын беріп, олар алып қожалықтарда жұмыс істеуге міндеттелді. Бұл, әрине, боярларға бөлінген жерлерді одан да құнды ете түсті. Жоғары жақтағы саяси тұрақтылық Ресей билеушілеріне аумақтық басқыншылыққа керек шығынды ұлғайтуға мүмкіндік берді. Бұл мемлекетті салықтан, табиғи ресурстар мен саудадан түскен мол байлыққа кенелтті.

Ұлы Петрдің амбициясы. Қытайдағы Цинь императоры Цянь Лунмен қатар патшалық құрған Ұлы Петр (1682–1725 жылдары билік құрды) атымен танымал І Петр, Ресейді аймақтық мемлекеттен трансжартышарлық империяға айналдырды және еуропалық мемлекеттік жүйелердің маңызды мүшесі деңгейіне дейін көтерді. Петр өткен ғасырда Осман, Парсы және Моғол әміршілері, Еуропа билеушілері де құп көрген абсолютизмнің19 шексіз билік идеалы үшін жанын салды. Петр дәл солар секілді, «елді басқару үшін Жаратушы билеушіге «құдіретті құқық» берді және билеушіге қарсы шығу Құдайға қарсы шығуды білдіреді деп жариялады. Демек, ақсүйектердің монархқа адалдығы басқаларға деген адалдықтың бәрінен де жоғары тұруы керек еді. Мыңжылдықтар бойы дүниежүзіндегі патшалар мен патшайымдар өздерін қасиетті, ықпалды күштермен байланыстырды. Бірақ Петр және Еуропа билеушілері енді ақсүйек жиындары мен қалалық кеңес, діни билік пен өзге де әлеуметтік және саяси артықшылықтар мен міндеттемелер жайлы дәстүрлі үкім беру күшіне ие топтардың тәуелсіз рөлін әлсіретуге бұрынғымен салыстырғанда батылырақ кірісті. Патша талап еткен абсолютизм – бағыныштыларының амандығы үшін шешім қабылдауға және пайдалы деп таныған кез келген діни практиканы оларға күштеп таңуға келгенде билеуші айрықша құқыққа ие дегенді білдірді.

Империяның модернизаторы І Петр патша. Ұлы Петр жаңа Санкт-Петербургтің алдында тұр. Бұл миниатюралық портретте суретші Григорий Семенович Мусикийский империялық билік пен Петрдің модернизацияға деген ұмтылысын қандай символдар арқылы бейнелеген?

Петр Батыс Еуропа елдеріне теңдессіз күш пен шетелдік империя құруға мүмкіндік берген технологияға және әкімшілік тетіктерге қатты қызығатын. 1697–1698 жылдары Петр және оның маңайындағылар кеме құрылысы, сауда, әскери стратегия, әкімшілік басқару мен ғылыми идеяларды үйрену үшін Батысқа екі рет сапар ұйымдастырды. Ол Голландияның кеме жасау өндірістерінде болып, тіпті кеме жасайтын жұмысшылардың киімін киіп алып, жұмысқа араласып, флоттағы ұсталармен кеңесті. Ол мата кәсіпорындары мен музейлерге барды, голланд және ағылшын ғалымдарымен сұхбаттасты, француз зияткерлерімен хат алмасып тұрды.

Мәскеуге қайтқан соң Петр өзіне тікелей бағынатын орталықтанған мықты бюрократияны қолға алып, әскерді жаңа заман қару-жарағымен қамтамасыз етіп, бірқатар жаңалықтар енгізді. 1715 жылы әскерге шақырылғандар санын шамамен 215 мыңға жеткізді. Жер иесі – боярлардың жергілікті билігін қысқарту үшін «Дәрежелер тізімін» (Table of Ranks) қабылдады. Жаңа тізімге сай, генеологиялық шежіресіне қарай емес, мемлекетке лайық қызмет көрсеткен жағдайда ғана, сот ақсүйектерге артықшылықтар сыйлайтын болды. Ол Ресей православ шіркеуін патша билігінің бақылауында ұстады, тіпті оның патриархын патша ережесіне сай әрекет ететін дінбасылар кеңесіне ауыстырып жіберді. Ол батыс үлгісіндегі мәдени және білім беру реформасын бастама етіп көтерді, барлық мырзалар мен шенділердің балалары математиканы оқуы керек деген жарлық шығарды. Ол медицина мектебінің негізін қалады, Ресейдегі алғашқы газетті шығаруға көмектесті және Ғылым академиясын құрды. Өзі қалаған мәдени қайта бағдарлау саясатын батыл әрі нәтижелі ету үшін ерлерге сақалдарын алуды бұйырды және сарай қызметкерлерін еуропалық үлгіде шляпа, пальто және іш киім киюге мәжбүрледі. Православ шіркеу қызметкерлерін шошыта отырып, ерлер мен әйел бір бөлмеде отыратын жиындар өткізді. Әрине, Петр реформаларының консерватор жетекшілердің қарсылығына тап болуы таңданарлық жайт емес, алайда оның ымырасыз қысымы мен Ресей әскерлерінің жеңістері қосылғанда бұл бастамалар элитаның қолдауына ие болды.

Батыста, оңтүстікте және шығыста империяның құрылуы. Петр мен оның мұрагерлері, әсіресе ІІ Екатерина (Ұлы Екатерина, 1762–1796 жылдары билік құрды) XV ғасырда патшалар бастаған істі жалғастырып, жаяу әскерді ұрысқа көптеп тартты. Бұл басқыншылық жылдам әрі ауқымды болды. 1700 жылдары империя аумағы үш есе ұлғайды. Жаулап алу Ресейді сол кезеңдегі Қытай секілді мультимәдени елге айналдырды. Патшалар әдетте этникалық және мәдени әралуандылыққа түсіністікпен қараса да, бірінші кезекте Ресейдің мәдени және саяси көшбасшылығын талап етті. Олар өзінің тарихи одағын, негізінен, Украинада орныққан көптілді қарақшылар мен саудагерлерден құралған казактар арқылы нығайтты. Құрамында христиандар мен мұсылмандар қатар кездесетін әрі әртүрлі тілде сөйлейтін адамдардан құралған қарулы казак қарақшылары императордың басқыншылық әрекетін басқарды.

Батысқа көз тіккен патшалар ұзақ уақыт бойы ауқымдырақ теңіз әлеміне шығуды ойлап, Балтық теңізіндегі айлақтарға қол жеткізуді аңсады. Швециямен 1700 жылдан 1721 жылға дейін созылған «Ұлы Солтүстік соғысында» жеңген соң, Петр бұл мақсатқа қол жеткізді. Жаңғырту арқылы әскерін қайта жасақтап шыққан ол швед қосынын тас-талқан етіп жеңіп, оны Балтықтың қуатты мемлекеті рөлінен айырды және Еуропаның негізгі елдері одағына Ресей лайық мүше боп қосылғанын мойындатты. 1703 жылы Нева өзені Балтық теңізіне құятын маңдағы батпақта империяның жаңа астанасы Санкт-Петербургті салу үшін мыңдаған инженер, ұста мен шаруаны жұмысқа жекті.

Оңтүстік және оңтүстік-шығыста Петр әскері Украинаның аумағын Польша–Литва патшалығынан тартып алды және Қара теңізге шығу үшін Осман әскерімен соғысын жалғастырды. Ұлы Екатерина ғасыр соңында бұл бағытта ауқымды жеңістерге жетті. Бөлшектеп әрі тәуелсіз ел есебінде жойып жіберу мақсатында, Австрия мен Пруссияның монархтарымен салқынқанды түрде келісе отырып, Екатерина Польшаның шығыс бөлігінің үштен бірін қосып алды. Бұған қоса, орыс әскері османдарды Қара теңіздің солтүстік жағалауынан қуып шықты. Петр шығыстағы Ресей әскерін жаңа ауылшаруашылық жерлері мен сауда-саттық мүмкіндіктері мол Сібірдегі жеңістерге жетеледі. Казактар патша атынан жергілікті халықтарды бағындырып, аң терісін, орман тауарларын сатты. 1639 жылы Ресей Тынық мұхитқа дейін созылды, кейінірек империя шекарасы Амур өзеніне дейін жетті. Бұл басқыншылықтың соңы Ресей мен Қытай арасындағы қақтығысты тыныштандырып, Нерчинск келісімен (1689) аяқталғаны белгілі.

Витус Беринг Сібір мен Солтүстік Америка арасындағы теңіз өткелін ашқаннан кейін, орыс аңшылары мен саудагерлері Алеут аралдары арқылы Аляска жағалауы маңына дейін жетті. 1804 жылы Ресей–Америка біріккен компаниясы Оңтүстік Аляскадағы шағын Ситка айлағын иеленіп алды. Жеті жыл өткен соң компания Солтүстік Калифорниядағы Форд-Росста сауда және ауыл шаруашылығы үшін бекет салды. Бекініс пен православ ғибадатханасын тұрғызып, оңтүстіктен келген испан және кейінірек жеткен мексикалық офицерлермен, миссионерлермен ауық-ауық байланыс жасап тұрды. Компания жырақтағы бұл тұрақты 1841 жылға дейін иеленді. Орыстар Сібір мен Алясканың жергілікті тұрғындарымен әртүрлі жолмен қарым-қатынас орнатты. Жаңа қоныс аударушылардың түгелге жуығы ер кісілер еді. Олар жергілікті әйелдерге үйленді немесе бірге тұрды, бала өсірді, бұл оларды екі түрлі мәдени әлемге бейімдеді. Орыс саудагерлері мен аңшылары бағалы аң терісі үшін сый-сияпат ұсына отырып, сібірліктермен екі жаққа да тиімді сауда-саттық жолын іздеді. Алайда орыстар кейде жергілікті тұрғындарға шабуыл жасап, оларды тықсырып отырды. Бұл қарсылық туғызса да, түптің түбінде қылаң беретін «орыстандыру» саясатының хабаршысы еді.

Абсолютизм – монарх Құдіретті биліктің талассыз және бірден-бір иесі ретінде бекіген саяси доктрина.

Америкадағы Испан империясы

1650 жылдары Испания және оның отар иеліктері ауқымы жағынан Ресейден кейінгі екінші империя еді. Испан монархиясының Америкадағы жерлері елдің өзіндегі жер көлемінен әлдеқайда асып түсті. XVІІ ғасырдың орта шенінде Америкада сауда-саттық орталығына айналған және ауқымды ауылшаруашылық аймақтарын басқаратын испан үкіметінің бірнеше үлкен қаласы болды. Бұлардың барлығын дамушы орталық үкімет жүйесі мен римдік-католиктік шіркеуі ортақ заң жүйесі арқылы басқарды.

Испаниялық Американы басқару. Жергілікті америкалықтардың қайтпай қарсылық танытқанына және бәсекелес Еуропа елдерімен сауда мен жер үшін соғысқанына қарамастан, испан әскері ішкі аймақтарды басып алғандықтан, империя ұлғая берді. 1800 жылдардың бас кезіндегі осы ұлғаюдың шыңы, Солтүстік Калифорния және жекелеген Кариб аралдарын қосқанда, Оңтүстік Американың қиыр шетіне дейін созылып жетті. Әуелгіде бұл аймақ Испания билігі тағайындаған екі үлкен жергілікті әкімшілік басқару жүйесіне бөлінді. Мехико қаласы Жаңа Испанияның астанасына айналса, Лима қаласы Перудің әкімшілік басқару орталығы болды.

Бейжіңмен және Мәскеумен салыстырғанда, империя астанасы Мадридтен мұхит арқылы бөлінді. Осыған сәйкес, вице-корольдер мен өзге де отарлық шенділер тақ иелері өздері қалағаннан да ықпалды автономды билікке ие еді. Вице-корольдер кейде патша шешімдерімен келіспейтін және жарлықты кешірек орындайтын. Өйткені Испанияға хабар жіберіп, жауап аламын дегенше екі жылдай уақыт өтіп кететін, шенділердің өзі ойлағандай әрекет етуге уақыты да көп болатын. Тақ иелері мен отарлық элита арасындағы қарым-қатынас Мадридті америкалық тұрғындар арасында аздаған пайызды құрайтын отарлық шенділерге, жер қожалары мен шахта иелеріне жылы шыраймен қарауға мәжбүр етті. Отарлық шенділерге бұл жағдай табысты әкімшілік құрылымдар мен үндістердің жерін сатуға, сатып алуға және қарапайым тұрғындардың еңбегін немесе салық салуда шектен шығудан қорғайтын заңдарды айналып өтуге мүмкіндік берді.

Испандық Америка тұрғындарының күнделікті тіршілігі пуэбло, фазенда (алып жер иеліктері), католик ғибадатханасы мен әскери гарнизон секілді орындарға шоғырланды. Аймақтардағы үкімет адамдары мен соттар жергілікті ауқатты ақ нәсілді адамдардан ғана тұратын испандық қалалардағы кеңестерде құқықтық бақылау құзыретіне ие болды. Әкімшілік орталықтардан жырақтағы қалаларда бұл кеңес өз мүдделеріне сай саясат жүргізуге келгенде еркіндеу еді. Елді мекендерде жылжымайтын мүлік иелері отбасын, қара нәсілді құлдарын және үндіс жұмысшыларын өздері қалағандай тәртіпке шақыру үшін орта ғасырдағы испан феодалдарының билігін жаңғыртып, шексіз құқыққа ие болды. Мезоамерика мен Перудегі отарланған ауқымды ауылдық жерлерде Испан үкіметі тәртіпті қадағалап қана отырды, салық жинап, жергілікті бай-бағландармен бірлесіп жұмысшылар да жалдады. Елді мекендер мен туыстық топтардың басшылары пайда табуға, жұмыс күшіне қатысты Испанияның талаптарын және империялық пиғылына қарсы қарапайым тұрғындардың тілектерін тыңдап, екі жақты да ренжітпеуге тырысты. Алайда Испания үкіметі мен заңы мұнда тамыр жайған соң, жергілікті басшылардың өзі отарлық биліктің қысым жасаушы бай агенттеріне айналып шыға келді.

Вице-корольдіктің аудиенция деп аталған сот жүйесі азаматтық және қылмыстық істерді қарады. Бұл мінберлер әртүрлі әлеуметтік мәртебесі бар этникалық топ мүшелерінің құқықтық жағдайын реттеуге міндетті болды. Соттар еуропалықтардың мүддесіне басымдық берді, кейде қарапайым тұрғындар жеке жылжымайтын мүлкі мен жұмысын қанауға қатысты істердегі дауда жеңіп кетіп те жататын. Мадридке мырзалар мен сарай жетекшілері патшаның империялық саясатын ақылдасуға жиналғанда аудиенциялар да, вице-корольдер де үндістер кеңесінен екі жақты қанағаттандыратын шешімдерге қол жеткізді.

Испан монархы империяға қарасты барлық шіркеу қызметкерлерін тағайындауға, шіркеу садақасын жинауға және жаңа шіркеу, миссия және ғибадатханалар салуға құзыретті болды. Шіркеу мен билік арасындағы бұл тығыз байланысқа қарап католиктік институттар испан отарларында айрықша рөл ойнағаны түсінікті болады. Доминикандар, францискандар және иезуиттер секілді кейбір діни топтар, шығу тегі еуропалық адамдарға арналған және, негізінен, үндістерге қызмет ететін екі түрлі қалалық шіркеулердің негізін қалады. Миссионерлер үндістерді өзгертті. Олардың моральдық және материалдық қажеттіліктерін қанағаттандырды және испанша сөйлеуге, еуропалық үлгіде киініп, тамақтануға бейімдей отырып, оларды «өркениетті» болуға шақырды. Сонымен қатар миссионер тақуалар азық-түлік тауарларын өсіру мен әртүрлі садақалар жинауда үндістерге қатаң талап қойды.

Ксанчакан фазендасы. XVІІ ғасырда отарлаушылар тұрғызған кейбір фазендалар иелерін орасан зор байлыққа кенелтті және алып ауылшаруашылық кәсіпорны ретінде екі ғасыр немесе одан да көп уақытқа төтеп берді. Мексикадағы Юкатан түбегіндегі бұл қожалықты XІX ғасырда ағылшын суретшісі Фредерих Катервуд салған. Шағын Мексика элитасы ауқымды жерді қалай игеріп, жетістікке жетіп отыр, ал иеліктің өнімділігін арттырып, осыншама ұзақ жыл ұстап тұру үшін қанша үндіс пен метистің жұмыс күші қажет деп ойлайсыз?

Империяның әлеуметтік қыры. Испандықтар мен еуропалықтар әскер, миссионер немесе үкімет шендісі болып қызмет ету үшін Америкадағы империяға саяхат жасайтын, кейбірі сауданы, кейбірі қала бизнесін немесе жеке плантацияларды көздеп баратын. 1650 жылы Америкадағы испандық еуропалық халық саны 600 мыңның айналасында болды, 1825 жылы бұл сан 3,8 миллионға жетті. Бұл қос түбектіктер (Penіnsul-ares; pehn-ІNH-soo-LAH-rayz) тобынан тұрды, бірі – Еуропада дүниеге келген адамдардың элиталық табы, екіншісі – креолдар20, яғни Америкада туған еуропалықтар. XІX ғасырға дейін бұл екі топ бірге халық санының аз бөлігін құрады. XVІ ғасырдағы алапат қырғынға қарамастан, үндістер Солтүстік Америка мен Мезоамерикада еуропалықтардан әлі де сан жағынан басым еді. 1620 жылдан соң үндістер саны ақырындап қалпына келе бастады. Кейбір өңірлерде және Кариб аралдарында африкалық құлдар саны еуропалықтардан да, үндіс тұрғындарынан да асып кетті. Ресей Сібіріндегідей, бірақ саны әлдеқайда көп, әртүрлі этникалық топтар арасындағы неке немесе бірге өмір сүру үрдісі Испания империясында жаппай тарала бастады. Бұл одақтардың кейбірі ресми некеге тұрды; көбі некеге тұрмады. Қалай болғанда да, аралас некеден дүниеге балалар келді. Мұнда касталарды немесе аралас «нәсіл» өкілдерін орналасу тәртібіне қарай жіктеуге қатысты қоғамдық келісім пайда болды: испан әке – үндіс шеше, испан шеше – африкалық әке, үндіс әке – африкалық шеше және сол сияқты. Жалпы, империядағы өте қатал әлеуметтік иерархияда аралас некеден туған адамдар үндістер мен африкалық құлдарға қарағанда жоғарырақ сатыны иеленді. Мексикада үндістер мен еуропалықтардың одағынан құралған метистердің саны 1650 жылы 25 пайызды құраса, 1810 жылы 40 пайызға жуықтады5.

Империялық реформалар. Испан монархиясындағы өзгерістер Америкаға тікелей әсер ететін маңызға ие болды. Ерекше әулеттік жағдайларға байланысты француз Бурбон әміршісі XІV Людовиктің (LOO-ee) немересі V Филипп Испания тағына отырды. Филипп пен оның екі мұрагері үйінде де, отарында да орталықтандыру мен саяси-экономикалық жүйені модернизациялау үшін реформалар сериясын бастады. Испанияда король ақсүйектердің ежелден орныққан билігімен, қала элитасы мен жоғарғы шіркеу дінбасыларымен қақтығыса отырып, шектеулі жетістіктерге ие болды. Бірақ Атлантиканың ар жағында үкіметтің тиімділігін арттыруға бағытталған реформаларға әлсіз қарсылық білдірді. Аймақтық әкімшілік басқаруды қатайту үшін тақ иесі екі жаңа уәкілдік құрды: Жаңа Гранада (1739), астанасы – Богота, қазіргі Колумбияда орналасқан; қиыр оңтүстікте Рио-де-ла-Плата (1776), орталығы – Буэнос-Айрес. Реформалар сонымен қатар отарлық экономикада ықпалы жоғары креолдардың дамушы билігін тексеру үшін де жасалды. Тақ иесі, әдеттегідей, Америкада туған элитаға сенбеді және оларға жоғары деңгейдегі билікті беруден бас тартты. Алайда экономикалық тұрғыдан өте маңызды мұндай топты империя билігінен айыру тиімді болады деп есептеді.

Отар отбасының өмірі, 1715 жыл. Аралас нәсіл отбасы каста деп аталды. Туынды авторы нәсілдік даралық пен тууға, түсіне, ұлтына және шыққан жеріне байланысты көрінетін әлеуметтік иерархияны анықтауға тырысады. Суретші Хуан Родригес Хуарес Жаңа Испанияда өмір сүрген және жұмыс істеген испан болатын. Бұл суреттің нәсіларалық отбасыға қандай қатысы бар болуы мүмкін?

Еуропада қант, темекі, тері және басқа да тауарларға сұраныс арта бергендіктен, Бурбон үкіметі Америка экспортына қатысты кедендік түсімдерді арттыруға бағытталған реформалар жасады. 1770 жылдан соң қантпен қатар, кофе мен какао да Испанияның Карибтегі отарларынан экспортталатын ауылшаруашылық өнім ретінде тізімге енді. Рио-де-ла-Плата өңіріндегі ірі қара өсіру және Мексика мен Перудегі күміс өндірісінің қайта жандануы да экономикалық қарқынды дамудың белгісі болды. Осы істердің барлығы арзан жұмыс күшін қарқынды түрде пайдаланумен тікелей байланыста жүзеге асты. Тіпті шағын отарлық өндірістердің өзі күшке сүйеніп жұмыс жүргізді. 1803 жылы Мексикадағы тігін фабрикасына барған неміс азаматы өндірістегі қауіпті жағдайды: «Техникалық прогрестен қатты артта қалудан бөлек... мұндағы жағдай тіпті денсаулыққа өте зиян; жұмысшыларға өте нашар қарайды. Азат адамдар, үндістер және басқа нәсілділер фабрикада жұмыс істеуге мәжбүр болғандықтан қылмыскерлермен араласады. Барлығы жартылай жалаңаш, киімі жамау-жасқау, жұпыны, жадап-жүдеген»6, – деп жазды. Осы жағдайларға байланысты кеншілер мен аз жалақыға жұмыс істеген өзге де адамдар қайта-қайта ереуілге шығып, бас көтеріп отырды.

Креол – қос Америкада туған, шығу тегі еуропалық немесе африкалық адам.

Еуропа: абсолютизмнің жетістіктері мен сәтсіздіктері

XVІ ғасырдың бірінші жартысында Габсбург императоры V Карл (Charles V) өзін Еуропаны римдік-католиктік шіркеуінің моральдық басшылығындағы унитарлы империяға айналдырушы деп есептеді. Протестантизмге бас ұрған Франция, Осман империясы және неміс ханзадалары – бәрі Габсбургтің жаулары болып есептелді де, Еуропа бақталас елдердің жиынтығы боп қалды (19.2-картаны қараңыз).

19.2-КАРТА. Еуропа мемлекеттері. 1750 жыл

Бәсекелес мемлекеттер Еуропаны бөліп алды. Осы кезеңде аумағын ұлғайтуға тырысқан Еуропа билеушілері қандай географиялық және саяси мәселелерге кезікті?

Протестанттық реформация туғызған діни наразылық толқыны нәтижесін берді, 1648 жылы Вестфалия келісімі кешенді мәселелерді реттеуде, атап айтсақ, Еуропа монархтары мен ханзадалары арасындағы даулы территориялық мәселелерді шешуге және Орталық Еуропада католиктер мен протестанттар тұратын аймақтар арасындағы діни алауыздықтың тұрақталуына әсер етті. Ақырында, уақыт өте келе билеушілер саяси бөлшектенген Еуропаға көндікті, алайда бұрынғыдай, әлі де болса бірі екіншісінің жері мен ресурстарын жаулауға ұмтылысын тоқтатпады. 1648 жылдан кейінгі ғасырда Еуропаның кейбір бөліктерінде соғыс үздіксіз жалғасты. Әдеттегідей, соғысқа діни жеккөруден гөрі, шектеулі стратегиялық мақсаттар көбірек қозғау салғаны байқалды. Еуропа мемлекеттері елді мекендердегі толқуды басуға жүгіріп жететін немесе қарапайым тұрғындарды көптеп қыратын солдаттардан гөрі, кәсіби жауынгерлерден құралған, өте қатаң тәртіпке сүйенген әскер жасақтауға басымдық берді.

Бір жағынан, XV ғасырдан бері маңызы артқан, діни және азаматтық күрес бөліп кеткен мемлекет билігін нығайту, өз қолына шоғырландыру ісіне Еуропа монархтары 1648 жылдан соң қайта оралды. Тек Еуропа ғана емес, Афроеуразия елдері де шекараларын кеңейтіп, халықты тиімді басқару үшін орталықтандыру жобаларын қолға алды. Ол үшін атыс қаруы, әскер технологиясын жетілдіріп, бюрократиялық үкімет құруда жаңа әдістерге жүгінді. Бұл жобалар XVІІ және XVІІІ ғасырларда Қытайдағы Цинь және Романовтар билігіндегі Ресей секілді кейбір жерлерде сәтті жүзеге асты. 1700 жылдан әрі қарай күйрей бастаған Оңтүстік Азиядағы Моғол империясында, мысалы, сәтсіздікке ұрынды.

XVІІ ғасыр ортасындағы, он жылға жалғасқан қатал діни алауыздық пен экономикалық дағдарыстан соң еуропалықтар әлеуметтік реттілікті асыға күткені күмәнсіз. Бұл сұранысқа жауап беру үшін бірнеше ел билеушілері ақсүйек жер иеленушілердің тәуелсіз күшін жойып, корольдіктің шенді қызметкерлерінің билігін нығайтатын жобаларды қайта іске қосты. Ресейдегі Петр мен Екатерина секілді, Батыс Еуропа билеушілері де абсолюттік монархияны талап етті. Жан Домат (1625–1696) есімді француз заң маманы әрі абсолютизмнің жақтаушысы былай деп жазды: «Қоғамның гүлденуі үшін билік қажет, әрі оны Құдайдың дәл өзі жасаған, сондықтан үкіметтің қарамағындағы әркім оған бағынышты әрі тіл алғыш болуы керек. Әйтпесе олар Құдайға қарсы шыққан болады»7. Халық үкімет басындағы адамға бағынуға тиіс, бірақ билеушілер де Құдайдың еркіне сай елді әділ басқаруы керек. Бұл доктрина ежелгі Еуропадағы монарх пен қоғамдағы ықпалды топтардың бірлесе басқаруына негізделген дәстүрге қайшы келді. Дегенмен билеушілер заңды кемелдендіріп, тәртіп пен экономиканы реттей алса, шет жердегі соғыстарда жеңіске жетсе, бағыныштылары оның абсолюттік билікке ұмтылуымен келісті.

Саяси шешім. 1648 жылы Вестфалия бітімінің жалпы отырысының аясында голландтық және испандық шенділер Мюнстер бейбітшілік келісіміне қол қойды. Ұзаққа созылған өзара соғысқа нүкте қойып, Нидерланд республикасының тәуелсіздігін мойындады. Атақты голланд суретшісі Герард Терборх (Gerard Ter Borch) «Мюнстер келісімін ратификациялау кезіндегі салтанатты ант» («The Swearіng of the Oath of Ratіfіcatіon of the Treaty of Munster»; 1648 жыл) атты туындысында голланд және испан делегацияларын тәптіштеп суреттеген. Испан суретшісі бұл оқиғаны басқаша көрсетуі мүмкін бе еді? Неге басқаша суреттеуі мүмкін немесе мүмкін емес?

Тіпті ең табысты құдіретті билік иесі саналатын монархтар өздері қалаған абсолютизмнен аяқ тартатын. Байланыс пен көлік әлі де жануарлардың күшіне, кемелердің желкеніне немесе қайықтың ескегіне тәуелді күйде қалды. 1750 жылы әскерді немесе үкімет нұсқауын бір аймақтан екіншісіне жеткізу осыдан үш мың жыл бұрынғыдай ұзақ уақыт алды. Бұл ауыл шаруалары, қала ақсақалдары мен жергілікті мырзалар астанадан жеткен жарлықтарға аса мән бермей, кешіктіріп немесе қарсы шығуы мүмкін еді дегенді білдіреді. Сонымен бірге абсолютті монархтардың барлығына жуығы жаппай жазалаудан гөрі, жергілікті ықпалды топтармен келіссөз жүргізіп, келісімшарт жасасқанда ғана үлкен жетістіктерге қол жеткізеріне сенді. Дегенмен Еуропа елдерінің бәрінде орталық билік өміріне тереңірек араласып, дүркін-дүркін талап қоюын аймақтық топтар қаламағандықтан, үкімет шенділерін өлтірді немесе тіпті азамат соғысы отын тұтатуға тырысты.

Франция абсолютизмі. Еуропа монархтарының кейбірі абсолютизм идеалдарын тәжірибеде басқаларынан гөрі тиімдірек жүзеге асырды. XІІІ, XІV, және XV Людовиктердің барлығы да, 165 жыл (1610–1774) басқарған француздық Бурбон монархтары провинция ақсүйектерінің ықпалды күшін өзіне және өзі тағайындаған үкімет министрлеріне тартып алып беріп, жетістікке жетті. ХVІ ғасырдағы Ресей патшалары мен Оңтүстік Азиядағы моғол әмірлері секілді, XІІІ Людовик (1610–1643 жылдары билік құрды) пен оның премьер-министрі кардинал Ришелье мәртебесі мен тіршілігі үшін монархияға толық тәуелді қызметтегі ақсүйектердің саяси-әкімшілік құрылымдағы жоғарғы элитасын қалыптастырды. Бұл тұлғаларды «мантия ақсүйектері» дейтін, олар урбандалған үлкен қалалардағы саудагерлер мен кәсіп иелерінің буржуазиялық табынан шықты. ХІІ Людовик жергілікті ақсүйектерден құралған аймақтық әкімшіліктерді интенданттардың билігіне берді. Король тағайындаған бұл қызметкерлер жұмысын уақытша ғана атқарды және өздері басқарған провинцияларда отбасыларының қаржылық мүддесі болған жоқ.

XІV Людовик (1643–1715 жылдары билік құрды) паң ақсүйектерді король бағыныштысына айналдыру үшін едәуір күш жұмсады. Ол ақсүйектерді құрметпен қарсы алды, сыйлықтар ұсынды және мәртебелеріне сай басқа да мәні зор құрмет көрсете отырып, бір жағынан олардың тәуелсіз іс-әрекеттеріне тосқауыл қойды. Жан Домат жоғарғы мәртебелілер «ауқымды әрі жоғары биліктің абыройы мен қадір-қасиетін жарқыратып көрсету құқығына ие болуы керек» деп жазды. Осы доктринаға сәйкес, Людовик өзін құрмет пен ізет көрсетудің объектісі етті. Париждің сыртында таңғажайып Версаль (vehr-SEYE) сарайын салды. Өзін гректің күн құдайы – Аполлонмен шендестірді және ұлықтығын ерекшелеу үшін күрделі сарай рәсімдерін ойлап тапты. Ол француз бай-бағландарын Версальға қызықтырды, бітпейтін сауық кештері мен нәпсі қоздырар қызықтар ұсынды. Ақсүйектерге жер мен билік үшін емес, корольдің жеке назары үшін бір-бірімен бәсекеге түсуге мүмкіндік сыйлады. Король олардың көзіне мұқият қадалып, әрбір қадамын бақылауда ұстады.

XІV Людовик сарайындағы дипломатиялық салтанат. Суретші Антуан Куапельдің шеберханасындағы бұл суретте парсының Сефевидтер империясының елшісін Франция королінің қабылдау сәті бейнеленген. Абсолюттік монархияны заңдастыруда мұндай өнер түрі қандай символдық рөл ойнауы мүмкін?

Бурбон монархтары діни келісімді қалады. Олар француз шіркеуінің басқару құрылымына Папаның кірісуіне жол бермеді; екінші жағынан, діни еркіндікке ешқандай да қызығушылық танытпады. 1598 жылы ІV Генрих (1589–1610 жылдары билік құрды) король гугеноттарға немесе француз протестанттарына құлшылық ету үшін шектеулі құқық беретін Нант жарлығына қол қойды. Алайда XІІІ Людовик белгілі бір қалалардағы протестанттарға қатысты бақылауды алып тастады. XІV Людовик 1685 жылы алдыңғы жарлықтың күшін толық жойып, шіркеулерді жабуға және гугенот дінбасыларына елден кетуге бұйырды. Мыңдаған протестанттар Франциядан қашты. Білімді, білікті, жемісті кәсіп иелерін қарсы алған Нидерланд, Германия және Англия секілді елдерге қоныс аударды.

Афроеуразиядағы абсолютті монархтар мұндай орталықтанған саяси жүйені, әскери істерді және биліктің мұншалықты ғаламат көрінісін тым қымбат деп санады; осылайша олар ақша табудың жаңа жолдарын үздіксіз ойластырумен болды. Француз корольдерінің жиырма миллион халқы бар корольдікті (Ресей халқынан екі есе көп) билеуге ресурсы жеткілікті болатын. Құнарлы әрі табысты жері, гүлденуші сауда-саттық қалалары бар дамушы шетелдік империя болғандықтан, Франция ақсүйектер мен дінбасыларды салық төлеуге тікелей мәжбүрлеуге тырыспады. Бірақ олар мықты қаржы кеңесшілерін таңдап, тиімді және жүйелі жолмен қарапайым адамдарға салық салуда осы кеңесшілердің көмегіне жүгінді. Олар сонымен бірге каналдар мен жолдар салды, мақта-мата және басқа да өндіріске субсидия бөлді, кеме жасау ісі мен халықаралық саудаға қолдау көрсетті. Экономикалық өрлеу импорт, экспорт және жеке қаражат табысын молайтып, бұлардың бәріне салық салынатынын ұқтырды.

Алайда сол ғасырдағы өзге де монархиялар секілді, Франция кірісін молайтуды көздеді. Осы мақсатта Еуропадағы және шетелдегі соғыс шығынын арттырды. XІV Людовик абсолютизм жетістігі әскери даңқты талап етеді деп сенді, Голландия республикасы мен Габсбургтер аумағына шабуыл жасады және билігінің соңғы жылдарын Испания тағы үшін (1701–1714) қанқұйлы соғыспен өткізді. Ол өмірден озған кезде Франция қаржылық қиындықта қалды. XV Людовик (1715–1774 жылдары билік құрды) мемлекетте тыныштықты салыстырмалы түрде қайта қалпына келтірді. Бірақ бұл тұрақтылық Еуропа державалары арасында жаңа соғыс оты тұтанған 1740 жылға дейін ғана сақталды. Бұл жағдай француз экономикасы мен Бурбон абсолютизмнің үмітіне ауыр соққы боп тиді.

Пруссия соғысы. Отыз жылдық соғыс аяқталған соң, Германия үш жүзге жуық князьдікке, шіркеу иелігіне және тәуелсіз қалаларға бөлінді. Олардың көпшілігі Венадағы Габсбург императорына сырттай ғана бағынатын. Дегенмен Солтүстік Германияда Гогенцоллерн әулетінің жетістікке жеткен үш билеушісі кәсіби қуатты әскер жасақтап шықты және олар бірлесе отырып, кейбір шашыраңқы аумақтарды ың-шыңсыз жаулап алды. Осының арқасында Германия ХVІІІ ғасыр соңында Еуропаның маңызды мемлекетіне айналды. Бұл аумақ Бранденбургтегі шағын астана Берлин мен бұрын Польшаның иелігінде болған Пруссияны қамтыды. Мемлекеттік ресми шіркеуі лютерандық бағытта болған Гогенцоллерн корольдері әскер мен басқару жүйесін тікелей немесе жанама салықтардан және өндіріске қолдау көрсете отырып, әулетке тиесілі жерлерде еңбек еткен шаруалардың кірістерінің есебінен қаржыландырды. Ақсүйектер кеңесі немесе мырзалар алқасы және өзге де жоғарғы таптағылар Гогенцоллерн билігі жүретін жерлерге жергілікті басқару тетігіне ие еді. Бірақ Ұлы Кюрфурст атымен танымал Фридрих Вильгельм (Frederіck Wіllіam; 1640–1688 жылдары билік құрды) салық жүйесін орталықтандырып, ақсүйектер кеңесінің салық жинау жолын жапты да, оны заңсыз ету үшін абсолюттік монархия жолындағы жоспарын іске қосты.

Құдай алдында ғана жауап берем деп ашық айтқан І Фридрих Вильгельм (Frederіck Wіllіam; 1713–1740 жылдары билік құрды) мемлекетті әскер қажеттілігінің айналасында құрды. Әскерге шақырылған едәуір көп сарбаз санын қоса есептегенде, жеке қосын құрамын сегіз мыңға жеткізді. Француздар секілді, ол да жергілікті ақсүйектер табы – юнкерлердің (junkers) көңілін табуға кірісіп кетті. Алайда Версаль секілді таңғажайып сарайда көңіл көтертудің орнына, оларды әскер офицерлері құрамына кіргізді. Бұл жерде күзет, құрмет пен патша тағына адалдыққа басымдық берді. Ол сол кезге дейін бурбондықтар жүзеге асыруға бата алмаған істі қолға алып, ақсүйектерді тікелей салық төлуге мәжбүрледі. Қалалық сайланбалы ақсүйектер кеңесін өзіне адал қызметкерлермен алмастырды. ІІ Фридрих өзінен алдыңғы тақ иесінің (Ұлы Фридрих, 1740–1786 жылдары билік құрды) абсолюттік монархия саясатын жалғастырды. Оған қоса басқыншы әскер жасақтады, Австрия мен Польшаның маңызды аумағын басып алды. Осылай ұлғайған мемлекет қазіргі Германияның ядросына айналды.

Ұлы Фридрих әскерін тексеріп жүр. Еуропаның барша абсолюттік монархтары мықты әскер жасақтады. Бұл суретте орталықтанған Пруссия корольдігінің құрамындағы мемлекеттердің бірі болған Гессеннің әскери бөлімін тексеріп жүрген Фридрих бейнеленген. Суретшілер неге Фридрихті әскер қолбасшысы ретінде бейнеледі?

Австриялық көпмәдениеттілік. Пруссияның күшеюі Австрияның Габсбург билігін айтарлықтай әлсіретсе де, Германияда абыройынан айырылып үлгерген І Леопольдтың (1657–1705 жылдары билік құрды) империясы шығыста алапат аумаққа басқыншылық жасады. 1683 жылы Осман түрік әскерлері 1529 жылдағыдай Венаның қамалын тағы да қоршауға алып, шабуылдады. Бірақ шабуыл дереу саябырсыды және Австрия 1690 жылы қарымта шабуыл жасап, Осман әскерін Венгриядан әрі тықсырып тастады. Бұл жеңіс Габсбург мемлекетін бұған дейін болмаған деңгейде этникалық және діни топтардан тұратын мәдени әртүрлілікке жетеледі. Леопольд абсолюттік монархияны талап етті, бірақ ол толық орталықтандыруды сәтті жүзеге асыра алмады. Сонымен қоса, әрине, мәдени тұтастықты да қамтамасыз ете алмады. Неміс және венгр жер иеленушілері билігін сақтап қалды. Сонымен бірге, неміс, венгр, серб, румын және өзге де бірнеше этнолингвистикалық қауымдастық Габсбург билігі ұсынған унитарлық қауымдастық концепцияларынан гөрі жекелеген мәдени даралығын берік қорғауға тырысты.

Британдық билік бөлінісі. Нидерландта, Польшада белгілі бір уақытта және Британияда қоғамдағы элиталық топтың атынан шығатын саяси кеңестер, құдіретті құқық бойынша басқарғысы келетін абсолютизмге сәтті қарсылық танытып қана қоймай, ұжымдық басқаруға негізделген үкімет те құра білді. 1603 жылы королева І Елизавета қайтыс болған кезде Англия парламенті өкілеттігін толық орнатып, жаңа салық түрлерін талқылау мен қабылдауға кірісіп кеткен еді. Елизаветадан кейін Англия тағына І Яков (James І; 1603–1625 жылдары билік құрды) атымен Шотландия королі VІ Яков (James І) отырды, ол абсолюттік биліктен қатты үміттенді және бұл үмітінен қол астындағылардың хабардар болуына кедергі жасамай: «Атеизм мен құдайсыздық Құдай ісіне қол сұғып жатыр... сондықтан субъектіге деген өзімшілдік пен жеккөру – король не істей алады, корольдің қолынан анау немесе мынау келмейді деген тартысқа ұласты»8, – деді. Стюарт әулетінен шыққан Яков тақты иеленген бойда парламентпен айтысуға мәжбүр болды. Оның ұлы әрі мұрагері І Карл (Charles І; 1625–1649 жылдары билік құрды) корольдің артықшылығына қатысты дәл сондай көзқарасты ұстанды; нәтижесінде король мен парламент арасындағы қырғиқабақ тартыс қырық жылға жуық уақытқа жалғасты.

Король І Карлдың соңғы сейілі. Эрнест Крофтстың XІX ғасырда салған бұл суреті пуритан солдаттарының сатқындығы үшін айыпталған І Карлды, 1649 жылы, қаңтарда басын алуға әкетіп бара жатқан сәтін бейнелейді. Карлды өлім жазасына кесу арқылы парламент британдық монархияны жойды, дегенмен небәрі он бір жыл өткенде монархия қайта қалпына келді. Суретшінің кімге бүйрегі бұрып тұр; корольге ме, солдаттарға ма, әлде өз нұсқаңыз бар ма?

Лордтар және қауымдар палатасы парламенттің екі палатасын құрады, палата мүшелері салықты бекіту кезінде өз құқықтарын жанын сала қорғады. Қауымдар палатасында басымдыққа ие саудагерлер, кәсіп иелері және ақсүйектер Англияны сауда мен өндірістің даңғыл жолына салды. Олар үкіметтегі ықпалын арттыруды көздеді, көбіне шетел саясатына әсер етуді қалады. Парламент ақшақұмар Яковті кейбір келісімдерге көндірді. Англия шіркеуі немесе англикан шіркеуі өткен ғасырда Риммен байланысын үзген еді. 1600 жылдардың басында Еуропа құрлығына тұтас таралған діни тартыс Англияға да келіп жетті. Дегенмен реформация лидері Жан Кальвиннің дәстүріндегі қатқыл протестанттар «англикан сенімі артық рәсім мен дінбасылардың иерархиясын қарапайым діни қызмет түрімен өзгертуге тиіс, шіркеу құрылымы барынша клерикалды басқару қалыбынан шығып, қоғамның моральдық келбетін қатаң бақылауға алуға міндетті» деп сенді. Христиан діни тәжірибесін католик сенімінің кез келген белгілерінен тазартқысы келген кейбір пуритан протестанттар Массачусетс шығанағында отардың негізін қалау үшін Америкаға аттанды. Қалғандары, қалай болғанда да, парламент арқылы өз ойларын жеткізді.

І Карл он жыл бойы елді парламент шақырылымынсыз басқаруға, ағылшын және шотланд христиандарының діни бірлігін күштейтуге тырысты. Бірақ Ирландиядағы (қарапайым тұрғындар католик сенімінде қалған еді) көтерілістен кейін және шотландтардың шабуылына ұшыраған соң, 1640 жылы бұл дағдарысқа қарсы ақша жинау үшін парламент отырысын шақыруға мәжбүр болды. Нәтижесінде қауымдар палатасы талаптарын өткізу үшін жаңа тетіктерге қол жеткізді. Карл әскерін парламенттің қаржыландыруынсыз жасақтады. Қауымдар палатасы мүшелері де қарап қалмады, ақырында мемлекет азамат соғысы жағдайында қалды. Сол кезеңдегі Еуропа елдері ақсүйектердің немесе шаруалардың көтерілісімен бетпе-бет келді, Англияда да көтеріліс осындай жолмен жүзеге асты.

ІІ Карл таққа отырған 1660 және азамат соғысы басталған 1642 жылдар арасында Британ аралдары алапат өзгерісті бастан кешті. 1645 жылы пуритан қолбасшы Оливер Кромвель парламент әскері үшін жауапкершілікті өз мойнына алды және төрт жыл ішінде І Карлды тақтан тайдырып қана қоймай, дарға да асты. Бұл оқиға Еуропадағы тақ иелерін шошытты. Парламент өзінің артықшылығын жариялады, монархияның күшін жойды және конституцияны даярлады. Англия Достастық деп аталған республикаға айналды. Кромвель Ирландияға әскер енгізді және он мыңға жуық ирланд католигін өлтіріп, көтерілісті басты. Ауқатты ағылшын әулеттеріне ауқымды жерлерді алып берді. Тарихшылар «теңіздің арғы жағындағы ағылшын империясын құру ісі Ирландияда басталды» дейді. Кромвельдің әскері Шотландияға басып кірді және Достастықтың билігін қамтамасыз етті. Парламентке қарамастан, Кромвель өзін диктатор етіп сайлап алды, мемлекетті әскери ел сияқты басқарды және кальвинистік моральдық кодексті қолданды, оның көп тыйымдарының қатарында театр мен би кештеріне тыйым салу да болар еді.

Кромвель 1658 жылы қайтыс болды, жиырма жылға ұласқан дүрбелеңнен соң, дарға асылған корольдің ұлы ІІ Карлды таққа шақыру және монархияны қалпына келтіру үшін парламент 1660 жылы іске кірісті. Бұған қарамастан, король мен Парламент саяси үстемдік үшін құйтырқы күресті тағы отыз жылдай уақыт жалғастырды. Реставрация кезінде белгілі болғандай, парламентте қайтадан күш ала бастаған англикандар мен кальвинистер және діни толеранттылықты талап еткен диссиденттер арасында діни қайшылық жалғаса берді. Бұл топтардың екеуі де ІІ Карл католиктерге іш тартады деп қауіптенді. 1685 жылы тақты алған ІІ Яков шынымен де католик болды. Англикандар да, басқа протестанттар да одан сырт айналды. 1688 жылы парламент Біріккен Нидерландтың протестант уәкілі (штатгальтер) немесе әкімшілік басшысы Орандық Вильгельмді ағылшын тағын иеленуге, әйелі, ІІ Яковтың протестант қызы Мэримен бірге тең басқарушы ретінде билік етуге шақырды.

Кейін Жасампаз революция деп аталған бұл күтпеген өзгеріс парламент Адам құқықтары жайлы билльді қабылдағанын, бұл құжат толық заңды билігі мен ережесін орнатқанын айтып, құжатқа сәйкес заң шығарушы орган мен монарх егемендікті өзара бөлісуі керек деген ережені бекітті. Корольдер мен королевалар бұдан былай құдіретті немесе тіпті мұрагерлік құқықпен емес, қол астындағылармен жазылмаған келісім негізінде ел басқарды. Діни толеранттылық та кең тарады. Дегенмен англикан еместерге, әсіресе католиктерге қатысты шектеулер күшін бірден жоймады. Алайда Жасампаз революция Британияны халықтық демократия жолына салды деп түсінбеуіміз керек. Дауыс беру жеке мүлік иелері саналатын ересек азаматтардың санымен шектелді. Қауымдар палатасы тағы екі ғасырдай уақыт бойы жер иеленушілер, кәсіби мамандар және ірі кәсіпкерлердің ықпалында болды. Бірақ қалай дегенмен абсолютизм Еуропа құрлығында әлі де қуатты болып тұрған кезде, Британияда ол біржолата келмеске кетті.

Еуропалық реттеу және байырғы халықтардың тағдыры

ОЙЛАН: Солтүстік Америка, Сібір және Оңтүстік Африка отарларындағы алғашқы қоныс аударушылар мен жергілікті халықтардың арасындағы қарым-қатынасты және еуропалық қоныс аударудың саяси, әлеуметтік, мәдени сипатын қандай жолмен салыстыруға болады?

Саяси және діни қиындықтар Англияны тұтас шарпыған соң, адамдар Солтүстік Америкаға қоныс аудара бастады. Осы кішкентай трансатлантикалық көш еуропалықтардың отанынан мың мильден аса қашықтыққа қарай дүниежүзіндегі қозғалыс басталғанын білдірді. Бұл көші-қон қозғалысы XVІІІ ғасырдың басынан аяғына дейін жалғасып, XІX ғасыр мен XX ғасырдың бастапқы кезеңінде үдей түсті. Еуропалықтар тұрақты қоныс аударушы ретінде дүниежүзінің қалыпты ендіктеріне, экватордан оңтүстікке қарай да, солтүстікке қарай да көшіп-қонды. Бұл жерлерде олар өздерімен бірге алып келген тіл, құрылымдар және мәдени тәжірибелеріне негізделген қоғам құруға ұмтылды. Олардың қоныс тебу барысындағы жетістіктері белгілі бір типтегі қоғам құрылысын қалыптастырды. Отанынан жырақта жүрген еуропалықтар қоғамның көпшілік бөлігін құрау үшін бір уақытта, бір жерге жинала алды. Тарихшылар осы типтегі қоғамды Жаңа Еуропа21 (neo-Europe) деп атады. 1880 жылдан бұрын жаңа еуропалық қоғам бірінші кезекте Оңтүстік-Шығыс Америка, Сібір және Солтүстік Африканың мүйісті аумағында пайда болды. (Кейін олар Австралия мен Оңтүстік Американың оңтүстік бөлігіне де шоғырланды). Демография мен мәдениетке қатысты айтсақ, қоғамның бұл типі еуропалықтар басқаратын басқа өңірлерден өзгеше болды. Дегенмен еуропалықтар жергілікті тұрғындармен салыстырғанда, мысалы, Мексикадан Перуге дейінгі жерлерде халықтың аз бөлігін құрады. Сонымен қатар олар Кариб аралдарынан Оңтүстік-Шығыс Бразилияға дейінгі жерлердегі африкалық құлдардан да сан жағынан аз болатын. Мексикада еуропалықтар халықтың аз бөлігі күйінде қала берді. Метистер XІX ғасыр басында айтарлықтай азшылыққа айналды. Жаңа Еуропада аралас текті адамдардың демографиядағы үлесі аз болды және еуропалық қоныс аударушылар осы өңірге келген сайын олардың үлес салмағы кеми берді.

Еуропалықтар үйлерін қоныс аударушы ретінде тастап шықты, себебі жер жеткіліксіз болатын, кедейшілік пен діни қуғын-сүргін және заңдағы қатал шектеулерге байланысты қиындықтар миграцияға итермеледі. Бұл эмигранттардың көпшілігі империя үкіметіне қызмет етуді, жер ауыстыруды немесе жылдам көшіп-қонуды қаламайтын. Еркін қоныс аударушылар жер өңдейміз, қолөнермен, саудамен айналысамыз және жаңа мекенде отбасын құрамыз деп үміттенді. Қоныстанушылар, негізінен, ауа райы қалыпты аймақтарға орнығуға тырысты, өйткені бұл жерлер климаттық және экологиялық тұрғыдан Батыс Еуропаға қатты ұқсайтын. Бұл елді мекендер тропиктік ендікпен салыстырғанда денсаулыққа пайдалырақ еді. Бұған қоса, жаңа қоныстанушылардың бұған дейін өздері де жақсы білетін кәсіптерімен айналысуына, астық (бидай, арпа) өсіріп, үй жануарларын (ірі қара мал, қой) асырауына да қолайлы жағдай болды.

19.1-КЕСТЕ. ХVІІ–ХVІІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ОТАРЛЫҚ ҚОҒАМ ТҮРЛЕРІ

Типі

Саяси құрылымы

Тұрғын санының сипаты

Мысалдар

Империялық қоғам

Империя аумағындағы саны көп байырғы халықты басқаратын қызметкерлер мен әскери құрылымнан тұратын аздаған еуропалық тұрғын.

Уақыт өте келе еуропалық аралас текті тұрғын саны мен байырғы халық саны айтарлықтай азшылыққа айналады.

Перудегі Испания вице-корольдігі,

Британдық Үндістан;

Ресей (Сібірді қоспағанда).

Қоныстанушылар қоғамы

Еуропалық шенділер, әскерилер, қоныстанушылар, отарды басқарушылар.

Көпшілігі фермерлер мен ұсталардан тұратын еуропалық қоныстанушылардың саны артып, тұрғындардың көпшілігін құрайды. Ал байырғы тұрғын саны шағын азшылыққа дейін қысқарады.

Британдық Солтүстік Америка;

Әулие Лаврентий жазығы (Канада);

Қайырымды Үміт мүйісі (Оңтүстік Африка), Сібір.

Плантациялық қоғам

Африкадан әкелген саны көп құлдарды басқаратын еуропалық шенділер мен әскерилерден тұратын саны аз тұрғын.

Шығу тегі еуропалық және африкалық нәсілден тұратын аралас текті тұрғын саны артса да, айтарлықтай азшылықты құрайды. Байырғы тұрғын саны азаяды немесе жойылып бітеді.

Солтүстік-Шығыс Бразилия;

Кариб аралдары;

Маврикий (Үнді мұхиты).

Еуропалық қоныстанушылар өздері де толық түсінбеген артықшылықтарға ие болды. Иммигранттар келген жерлердің көбінде жергілікті тұрғын саны айтарлықтай азайып үлгерген еді немесе жылдам азая түсті. Себебі еуропалықтардың едәуір бөлігі мұнда кеп орныққанға дейін афроеуразиялықтармен ере келген жұқпалы аурулар жергілікті жұртты алапат қырғынға ұшыратқан еді. Қоныстанушылар қауіпті індетке қозғау салған белгісіз патогенді вирустарды алып келді. Жаңа ауру түрлері Мезоамерика мен Анд тауы орналасқан Оңтүстік Америкадағы миллиондарды қырғынға ұшыратты, бірақ бұл аймақтағы байырғы аграрлық тұрғын саны көп болатын. Олардың тығыз орналасқаны сонша, еуропалықтардан сан жағынан әлі де басым боп тұрды. Мұндағы жағдай Солтүстік-Шығыс Америка, Сібір және Оңтүстік Африкадағыдай болған жоқ. Аталған жерлерде жергілікті тұрғын соншалықты аз еді және тіршілік үшін жанталасып, қарсыласқандарына қарамастан олардың саны қатерлі ауру мен еуропалықтардың қаруының себебінен жылдам азайып кетті.

Жаңа Еуропа – шығу тегі еуропалық адамдар тұрғын санының басым бөлігін құрайтын, көбіне қалыпты ендікте орналасқан, Еуропадан жырақтағы аймақ.

Солтүстік Америкадағы алғашқы еуропалық қоныс аударушылар

Солтүстік Американың қалыпты ендігі XVІІ ғасырдың басында-ақ еуропалық мигранттарды қатты қызықтырды (19.3-картаны қараңыз). Алғашқы қоныстанушылар Әулие Лаврентий өзені маңы мен Атлант мұхитының жағалауына орнықты, алайда бірнеше онжылдық бойы олар аз әрі шашыраңқы орналасты. Еуропалықтардың көпшілігі мұхитты еркін қоныстанушы ретінде кесіп өтті, бірақ кейбірі жалдамалы жұмысшы ретінде ұсталармен келісімшарт жасасып, белгілі бір уақытқа үйлерін тастап кетті. Енді біреулері қуғын көрген қылмыскер немесе көтерілісші болғандықтан ел кезіп жүретін. Бұған қоса, мигранттар африкалық құлдарды да сатып әкелді және Кариб аралдары мен Мексикадағы плантацияларға тасымалдады.

19.3-КАРТА. Солтүстік Америка. 1750 жыл

Франция «Бұл өңір тұтасымен жасыл түске боялуы керек» деп жариялады. Бұл талап отарларды басып алу мен реттеудің қандай деңгейіне жатуы мүмкін? Франция мен Британия талаптарының нақты саяси басқыншылықпен ұштасу деңгейін қалай салыстырар едіңіз?

Еуропалықтар, үндістер және құндыз терісі. Құндыз, қара түлкі және ауқатты еуропалықтар нарығында терісі бағалы мамық жүнді өзге де жануарлардың саудасына кіріскен француз көпестері Квебек (1608) және Монреаль (1611) елді мекендерін табу үшін Әулие Лаврентий өзенімен жүзді. Алгонкин тілінде сөйлейтін үндістер бейтаныс жандарға аң терісі мен тондарын ұсына отырып, мақта-мата бұйымдарына, ішімдік, металдан жасалған түрлі заттар мен әртүрлі қару-жараққа айырбас сауда жасайтын. Тері саудасы артқан сайын еуропалықтар да, үндістер де дүниежүзілік экономиканың тұтқынына айналды. Үндістермен салыстырғанда саны аз көпестердің жергілікті қауым басшыларымен одақ құрғаннан, олардың сауда дәстүрін қабылдағаннан және оларды жол нұсқаушы әрі аңшы-мерген ретінде қолданғаннан басқа таңдауы болмады. Жергілікті америкалықтар да Еуропа өндірісінен шыққан тауарларға тез үйренісіп, бауыр басып қалды. Монтанье үндістері айтқандай, «Құндыз терісіне барлығын айырбастауға болады: шайнек, балта, қылыш, пышақ, нан...»9.

Солтүстік Американың жоғарғы бөлігінің байырғы қоғамы бір-бірімен ұзақ жыл бойы ресурстар үшін шайқасып келді, бірақ бұл жанжал әдетте ұзаққа созылмайтын. Аң терісі саудасы жағдайды өзгертті, әсіресе кейбір соғысушы топтар атыс қаруына қол жеткізгенде көршілерінің аңшылық жасайтын аймағын тартып алу үшін оларды аяусыз қырды. Француз көпестерімен біріккен алгонкин топтары бұған қоса кейінірек Нью-Йорк штатына айналған аймақта өмір сүретін ирокез тайпаларымен де жауласты. Ирокездер Нидерландпен одақ құрды. Нидерландтықтар Гудзон өзені маңында айлақ салды, 1625 жылы Манхеттен аралында Жаңа Амстердамның негізін қалады. Осы аралықта еуропалықтар шалғай батыстағы үндістердің жеріне де ене бастады. Француз зерттеушілері, аң терісін сатушылар және иезуит миссионерлері 1635 жылдан соң Ұлы көлдер аймағына жетті. Ағылшын теңіз саудагерлері 1670 жылдары Гудзон шығанағында кеден бекіністерін сала бастады.

Францияның король үкіметі әлеуетті ағылшын басқыншыларынан қашық болу үшін француз шаруаларын фермалар ашып, Жаңа Франция деп аталған әулие Лаврентий жазығына көшуге үгіттеді. Бұл қауым өте баяу өсті. Қоныстанушылардың көпшілігінің ауыл шаруашылығы жайлы білімі жоқ еді және жаңа қоныстарда ер-азамат көп болды. Осы жағдайды түзеу үшін король Париждің жетім қыздарын отарлап алған жерге баруға көндірді. Ол осы «король қыздары» қоныстанушыларға тұрмысқа шығады деп күтті. 1663 жылы Жаңа Францияда еуропалық резиденттер саны үш мыңның айналасында болды, ал иммиграция он жылдан соң толық тоқтады. Бұған қарамастан, мұнда көшкен азшылықтың өзі ұзақ жылдар межесінде өте шапшаң қарқынмен көбейді. 1700 жылы халық саны он бес мыңға жетті және бұдан соң да өсуін тоқтатпады. Мұнымен бір уақытта, Жаңа Франциядағы үндістердің саны өз жерінде кеміп, халқы шешек ауруынан және басқа да жұқпалы аурулардан зардап шекті де, тоқтаусыз азая берді. Бүгінгі Канададағы француз тілді халықтың саны 7,5 миллионның айналасында.

Ағылшын қоныстанушылардың отарлары. Ағылшындар Солтүстік Америкаға ХVІІІ ғасыр соңында француздармен салыстырғанда көбірек қоныс аударды. Олар, негізінен, Массачусетстен Чесапик шығанағына дейін созылған жағалауларға қоныстанды. Жерден өнім алып, тіршілік етеміз деген үмітпен 1620 жылы Жаңа Англияға қоныстанушы отбасылар мен қызметшілер көшіп келе бастады. Олар саяси қиындықтар, халық санының қарқынды артуы мен кедейшіліктің күрт өсуі сынды оқиғалар себебінен үйлерін тастап шықты. Англиядағы ауқымды жер өңдеу саудасы да ондағы саны артқан шаруаларды жерден аластатып, қаңғыбас қылып, мардымсыз жалақы үшін жалдануға душар етті. Мұндай жағдайда Солтүстік Америкаға көшу идеясы ыңғайлырақ көрінді.

Жаңа Англия мен Орта Атлантика аймағындағы мигранттардың алғашқы легінің көп бөлігі өз отанында күш алып бара жатқан үрдістерге көңілі толмайтын пірәдарлар, пуритандар, католиктер сынды діни топтардан тұратын. Массачусетс шығанағы отарының негізін қалаған пуритандар, протестанттық ізгіліктің шамшырағы ретінде қызмет етеміз деген оймен христиан қиялы – «Жаңа Иерусалимді» салуға ниеттенді. Қуғындалған католиктер кейінірек Мэрилендке шоғырланды. Тағы бір протестанттық наразы топ – квакерлер Пенсильванияға жайғасты.

Экономикалық тұрғыдан Вирджиния ерте кезеңде өте табысты ағылшын кәсіпорны болды. Лондонның Вирджиния компаниясы 1607 жылы Джеймс өзеніндегі қоныстанушыларды қаржыландырды. Мұндай мықты қадамнан соң ауыл-аймақ көбейіп, халық саны артты. Шағын жер иелері азық-түлік өндірді, ал жеке кәсіпкерлер ауыл шаруашылығы алқаптарын ашты. Қант қамысы жақсы өспеді, бірақ жергілікті темекі керемет өнім берді. 1638 жылы Вирджиния үш миллион фунттан аса өнім өндірді. Көп өтпей Еуропа Америка темекісіне құмар бола түсті.

Кәсіпкерлер Каролина мен Джорджияда тер төгіп, темекі, жергілікті мақта және күріш плантацияларынан өнім ала бастады. ХVІІ ғасыр аяғында плантация иелері Кариб аралдарындағы жергілікті қант өсірушілер мына жайтты ендігі түсініп қойғанын аңдады: еуропалық иммигранттардың жұмыс күші плантация экономикасының ұлғаюын қанағаттандыра алатын. Сондықтан жер иелері африкалықтарды жұмысқа жегудің карибтік нұсқасына бейімделді. Тонаушылардың толық бақылауындағы африкалықтарды тартып алуға тырысты. 1750 жылдары африкалық құлдардың саны Вирджиния мен Мэрилендтегі тұрғын санының 40 пайызға жуығына жетті.

Байырғы америкалықтардың қарсыласуы және шегінуі. Үндістер мен еуропалықтар арасындағы ерте кездегі ынтымақтастық пен тату көршілік қарым-қатынастарға сына қағылып, олар өзара жауластық жолына түсті. Протестантизмге бас ұрған азғана үндістер жазу мен оқуды үйренді. Діни һәм жалпы білім беруге негізделген әлеуметтік үйлесім еуропалықтар көбірек жерге ие болып, жаппай әлеуметтік үстемдікке жеткен соң, аз уақыттың ішінде ғайып болды. Массачусетсте 1617–1619 және 1633 жылдар аралығында байырғы америкалық тұрғын санының көп бөлігі шешек індетіне шалдығып үлгерген еді. Отарлық басшылар «тірі қалған үндіс қауымы жерге иелік етуге құқығы жоқ, оны дұрыс өңдей алмады, қалай болғанда да құдайсыздықтың надандығы мен құдайға тіл тигізген пұтқа табынған соқыр сенімдері үшін күнәһар болды»,10 – деген көзқарасты ұстанды. 1675–1676 жылдары Вампаноаги, Наррагансетт және басқа да Жаңа Англия үндістері Массачусетс шығанағындағы ұлғайып бара жатқан отарға қарсы көтеріліп, азғантай уақыт аралығында отардың тіршілігіне қауіп төндірді. Алайда көтерілісшілер бәрібір шашырап кетті, бұдан соң Жаңа Англиядағы үндістердің тұрғын саны тоқтаусыз азая берді. Вирджинияда 1675 жылы Поухатан үндістері, бүлікшіл жер иесі қоныстанушылар мен Британия үкіметі арасында үш жақты қатал қақтығыс тұтанды. Бұл соғыс поухатандарды ажал құштырды. Қоныстанушылардың ұзақ мерзімді жоспарларына «дос не дұшпан демей, үндістердің бәрін қырып-жою»11 мәселесі шықты. Поухатан тобы батысқа қарай шегінуге немесе отарлық экономиканың ауылшарушылығы мен құлдық жұмысына жегілуге мойынсынуға мәжбүр болды.

Отарлық қоныстануға қарсылық. Үндістер Брукфильд, Массачусетс және өзге де елді мекендерді 1675–1676 жылдары Наррагансетт соғысында өртеп жібергенімен, олар Массачусетс шығанағындағы отарлардың күшеюіне қарсы тұра алмады. Байырғы америкалықтар мен Жаңа Англияның қоныстанушылары арасындағы қарым-қатынастың бұзылуын қалай түсіндірер едіңіз?

XVІІІ ғасырда Англия отарлары көп жағдайда ауыл шаруашылығы қоныстары болып қала берді. Дегенмен қоныстанушылардың саны артты, 1680 жылдан 1750 жылға дейінгі аралықта олардың саны жүз елу мыңнан бір миллионға дейін өсті. Ауыл шаруашылығымен қатар сауда-саттық та гүлденді. Бостон, Нью-Йорк, Филадельфия және Карлстон болашағы зор қалаларға айналды. Жаңа Еуропа Англияның экономикасы үшін өте маңызды факторға айналғандықтан, империя үкіметі бақылауды күшейтуге ұмтылды. ІІ Яков (1685–1688 жылдары билік құрды) король билігін Солтүстік Америкада орталықтандыруға тырысты. Бірақ 1688 жылғы Жасампаз революциядан соң он екі отардың бәрі (Джорджия – он үшінші, 1732 жылы негізі қаланды), сонымен қатар король тағының шенділері мен Еуропа жер иесі мырзалары кеңесінің өкілдері де жеке саяси бірігейлігін қалпына келтірді.

Орыстардың Сібірді жаулауы

XVІІ–XVІІІ ғасырларда Сібірге қоныс аударған орыстардың, украиндар мен өзге де шығысеуропалықтардың бұл жерлерде Жаңа Еуропа қоғамын құруы үшін мұхитты жүзіп өтудің қажеті болмады. Бірақ Солтүстік Америкадағы француз және ағылшын қоныстанушылары секілді олар да бидай өсіріп, ірі қара мал және шошқа бағуға қолайлы ендікке қарай жылжыды. Оларға Ресей мемлекеті саяси және әскери көмек көрсетті. Олар фермерлер, малшылар мен аңшылардан құралған шағын топтар – жергілікті тұрғындармен қақтығысты. Жаңа қоныстанушылар өздерімен бірге мылтық, соқа, ағаш тілетін аралар мен «кіші ұлттарды» қырып салуға «көмектескен» жұқпалы ауруларды ала келді. Олар сібірліктерді сыртынан «кіші ұлт» атағанды ұнататын. Алайда Сібірдегі еуропалық қоныстану үдерісі ұзақ уақытқа созылды. Бұл аймақ XІX ғасырға дейін Солтүстік Америкадағы Жаңа Еуропадағыдай толыққанды демографиялық сипатқа жете алған жоқ.

XVІІ ғасырда ресейлік қоныстанушылар келе бастаған аумақ Солтүстік Канаданың климаты және экологиясымен ұқсас еді. Шалғай солтүстіктегі тундра аздаған өсімдік түрлерінің және бұғылардың тіршілік ортасы еді. Оңтүстікке қарай шегі жоқ шырша мен қарағай орманы болды. Екі аймақта да қысқы температура айрықша суық және құрғақ еді. Сондықтан тұрғылықты таңғұт, самодий, якут тілінде және бірнеше басқа да тілде сөйлейтін халықтар орналасқан экологиялық аймақтар аңшылықпен, терімшілікпен, жер өңдеумен, балық аулаумен және мал өсірумен күнелтті. Олар көбіне топтаса өмір сүрді, ал жағалауға жақын қауымдар итбалық, кит және морж аулады.

Сауда және салық. Аң терісі саудасы еуропалықтардың Сібірді отарлауын Солтүстік Американы отарлағанындай күшейте түсті. Ресей аңшылары бұлғын, ақкіс терісі мен теңіз кәмшаттарын ауқатты адамдарға қымбатқа бұлдау үшін батысқа жөнелтті. Дегенмен Солтүстік Америкадағыдай терісі бағалы аң мұнда да азайып келе жатыр еді. Саудагерлер өңірді тонап біте салысымен, әрі қарай жылжуы керек болды. Тері іздеген ресейліктер 1630 жылдары Тынық мұхитқа келді.

Сібірліктер мен Ресей қоныстанушыларының бұл қақтығысы түрлі зардаптарға әкеп соқты. Солтүстік Американың жоғарғы бөлігіндегі үндістермен салыстырғанда, сібірліктердің қорғаныс күші өте қарапайым болды, сондықтан ирокездермен немесе гурондармен салыстырғанда, еуропалықтармен сауда және әріптестік қарым-қатынасты сәтсіз үйлестірді. Ресей көпестері теріні айырбастау үшін сібірліктерге балта, мата, шай, темекі және ішімдік ұсынды. Империя билігінің өкілдері ретінде ресейліктер олардан аң терісін салық түрінде де талап етті. Мәскеуден шыққан бұйрықта: «[Орыс] қызметшілер мен саудагерлерге Патшаның мәртебелі құзырына… түрлі тілде сөйлеп жүрген әртүрлі жатжұрттықтарды... жаңа әрі бізге дұшпан елдерден… жеткізуді бұйырамын»12 деген. Үкімет салық жинауда «сыпайы» болуға шақырса да, шенділер мен саудагерлер тауар қолдарына тигенге дейін әйелдер мен балаларды кепілге алатын. Олар байырғы тұрғындарды жүк көтеруші, жол көрсетуші, аудармашы және жұмысшы болуға мәжбүрлейтін. Сібір Еуразияның халық тығыз қоныстанған жерлерінен өте жырақта болды. Сондықтан орыстар қызылша, шешек және түрлі мерез ауруларын жеткізгенге дейін жағдай қалыпты еді. Қызылша ауруы сібірліктер арасында ең алғаш 1630 жылдары өршіді және бұл нәубет табиғи түрде әр он немесе жиырма жылда қайталанып тұрды.

Теріге тұрақты сұраныс. Аңшылар теріні пайдалана бастағаннан бергі уақытта Ресейдің Батыспен сауда қарым-қатынасында сібір бұлғыны мен өзге де аң терісі маңызды тауар болып саналды. «Париж» атты сериядан алған суретте ХVІІІ ғасыр соңындағы ауқатты әйелдің қымбат теріден тіккен сәнді киімі бейнеленген. Басқа қандай тауарлар ХVІІ–ХVІІІ ғасырлардағы ұлғаюшы империялар мен қарқынды дамыған жаһандық сауда арасындағы байланысты суреттейді?

Шаруалардың ұмтылысы. Қатал климат пен алыс қашықтыққа қарамастан, орыс және украин шаруалары Сібірге аңшылар мен көпестердің ізімен барды, әсіресе оңтүстіктегі жылырақ аймаққа шоғырланды. Бұл мигранттар сонау XV ғасырдың өзінде-ақ Батыс Сібірге келе бастаған жер іздеуші диқандардан, қожайындарынан тығылып жүрген басыбайлы шаруалардан, қашқын қылмыскерлерден және диссиденттерден тұратын. Жергілікті тұрғындар орыс тілі мен киімін, христиандықты қабылдаған жағдайда еуропалық қоныстарда өмір сүруге мүмкіндік алды.

Отарлық үкіметтің символдары. Бұл танымал сурет «Ян ван Рибектің келуі» («The Landіng of Jan van Rіebeeck»; 6 сәуір, 1652 жыл) деп аталады. Суретте ерте кезеңдегі голланд қоныстанушылары мен Оңтүстік Африкадағы койсан тайпаларының арасындағы қарым-қатынас дәріптелген. Суретші Шарль Дэвидсон Белл – ХІХ ғасырдың орта тұсында Оңтүстік Африкада қызмет еткен Британияның мемлекеттік қызметкері. Белл екі топты бейнелеген кезде киімі мен тұрған тұрыстарының қандай ерекшеліктерін көрсетуге тырысты? Бұл айырмашылықтарды қалай анықтар едіңіз?

Ұлы Петр сібірліктерді «өркениетті» етуді маңызды жаңғырту жобасы деп санады. Иркутск секілді кішкентай қалалар өркендей бастады. 1670 жылдары Иркутск пен Мәскеу арасын «Сібір жолы» деп аталатын батпақты сүрлеу жалғады. Жаңа қалалар жергілікті басқару кеңесі, шіркеулер және театрлар арқылы азаматтық өмірге қан жүгіртті. Империя шенділері тіпті ең пысық деген ресейліктердің өзін Аляскаға көшіп баруға әрең көндіргенін де айта кету керек. Бұл «жатжерлік» қоныстанушылардың өмірі еуропалықтар пен үндістердің ұрпағына, жергілікті тұрғындарға тәуелді болды.

Оңтүстік Африкадағы еуропалықтар мен койсандар

Оңтүстік жартышардың қалыпты ендіктеріндегі Африканың шалғай оңтүстігіндегі Кап аймағы еуропалық фермер қоныстанушылар қауымдастығын құрған алғашқы мекен болды. Жоғарғы Солтүстік Америка мен Сібір секілді бұл аймақ та салыстырмалы түрде адамдар аз тіршілік ететін, халық тығыз қоныстанбаған, қалалық ғимараты жоқ мекен еді. Жергілікті халық өте ежелгі койсан (KOІ-sahn) тіл семьясына тән тілдерде сөйлейтін. Осы тілдердің жиырма тоғызы ерекше басыңқы дыбыстармен сипатталады, дегенмен бұл тілде бұл күндері салыстырмалы түрде аз ғана халық сөйлейді. XVІІІ ғасырда койсан тілділер маусым сайын көшіп-қонатын және аңшылар тобы болып тіршілік етті. Койсандар ірі қара мен қой бақты. Бұл малшылар мал санына жоғары әлеуметтік құндылық деп қарады. Үлкен табын экономикалық әлеует пен қоғамның қадірлі беделін білдірді.

Деректерді САРАЛАУ

Голланд капитанының Қайырымды Үміт мүйісіндегі жазбалары

Ян ван Рибектің жетекшілігіндегі голландтық Біріккен Ост-Инд компаниясының (БОК) басқарма мүшелері Оңтүстік Африка жағалауында шағын дамылдау бекетін салуды ұйғарған кезде, бұл жерлерде Оңтүстік-Шығыс Азиядағыдай қуатты әскери мемлекеттермен келіссөз жүргізудің қажеті болмады. Бірақ олар аңшылықпен, балық аулаумен және мал бағумен күнелтетін, саны көп койсан топтарымен араласуға тура келді. Ерте кездегі отаршылар койсан одақтарының күрделілігін, өзара жауластығын әрі мүдделерін біртіндеп байқай бастады. Олар сонымен бірге мұздай қарулану да саяси үстемдікке тікелей қол жеткізуге мүмкіндік бермейтінін ұқты. Кейбір койсан адамдары мұндай ынтымақтастық өздерін ыңғайсыз жағдайда қалдырғанына қарамастан, еуропалықтардың да, өз қауымының да толық сеніміне ие бола алмаса да, отаршылармен ымыраға келіп жұмыс істеді. Компания 1658 жылы құлдарды импорттауды бастағаннан кейін, қарым-қатынас тіпті ушықты, өйткені қашқын тұтқындар койсан топтарына қосылды да, олардың БОК бақылауына қарсы күрес қабілетін шыңдай түсті.

Ван Рибек отбасын Нидерландтан мүйіске алып келді, ал койсан көсемінің қызы Кротоаны үй қызметшісі ретінде жұмысқа алды. Кротоа голланд тілін үйренді, христиандықты қабылдады және БОК аудармашысы болып жұмыс істеді. Соңында ол БОК қызметкеріне тұрмысқа шықты, балалы болды. Бірақ оның күйеуі қайтыс болған кезде голланд және койсан қоғамының екеуі де Кротоадан іргесін аулақ салды. Ол өмірінің соңын түрмеде өткізді, әлеуметтік шетқақпай көрді. Төменде БОК журналының үзінділерінде компанияның жергілікті шарттарды түсінуге, жағдайды бақылауға алуға тырысқанын байқаймыз. Үш жазбадағы уақыт аралығына назар аударыңыздар.

25 ақпан, 1652 жыл. Табл Бэй (Table Bay) шығанағына қаңтарылған Диамант бортында.

Бүгін кешқұрым жағалауға шықтық… Бекініс қай маңға салынуға тиіс екенін қарадық. Сонымен бірге бортта ағылшынша білетін екі жабайы адам (оның біреуі жастау) болды. Жомарттық танытып, тамақпен және сусынмен тойдырдық. «Сансыз ірі қара ала аламыз ба?» деген сауалымызға шала-шарпы ағылшыншасымен және ыммен өздерінің тек қызметші екенін және бұл маңға ірі қараны әрдайым Салданиядан [жағалаудан алыс жақтан] әкелетінін ұқтырды.

10 сәуір, 1652 жыл. Бекініс салынатын жерде.

Түске таяу Салданиядан 9 немесе 10 жабайы адамнан құралған кішігірім қарақшы тобы келді. Олар біздің шатырымызға жақын маңға күні бойы топтасып, әйелдерімен және бала-шағасымен [балықшылар] соғысатындай жұмылып, найза, садақ пен жебе кезеніп, қаһарлана жақындағаны сонша, бұл көрініс бізге олардың шын бейнесін тануға жеткілікті болды...[Біз] ынтымаққа қол жеткізіп, табыстық, бұдан кейін олар шатырымыздың айналасында күні бойы бейбіт кейіпте жүрді. Салданиядан келгендер шала-шарпы ағылшыншасымен және ым-ишарамен, тіпті кейде голланд сөздерін де араластырып, бірнеше күн жол жүріп, мыс пен темекіге айырбастау үшін ірі қара мен қой жеткізгендерін айтты. Жылы шыраймен емін-еркін айырбас жасауға шақырдық.

1 шілде, 1658 жыл. Бекініс.

Бүгін готтентоттардың… қашқын құлдарды іздегендердің... барлығына жуығы құр қол қайтып келді және ешкімді таба алмайтынын айтты. Осыған байланысты, тұтқындардың [койсандар] барлығы және олардың әйелдері [компания тұтқындаған] ыңырсып жылай бастады. Қашқан құлдар толық оралғанша, олар тұтқыннан босамайтынын айтқан едік. Аудармашы Доман тұтқындармен келісіп, қашқан қашқындарды ешқашан көрмегенін айтып, нандыруға тырысты. Біз оған сенбейтінімізді білдірдік. Керісінше, күдігіміз [койсандар қашқын құлдарға көмектесті] дұрыс деп санаймыз, өйткені готтентоттардың әйелдері де әуел бастан құлдармен жақын болды және оларға әртүрлі заттар берді. Сондықтан құлдарды қайтармайынша немесе оларға шынымен не болғанын анықтағанға дейін қамауда қалғандарына разы болуға тиіс. Бұл кесімімізді естіген аудармашы Доманның еңсесі түсіп кетті. Ева [Кротоаны голландша осы есіммен атады] да сарыуайымға салынды. Оларды [жоғарғы лауазымды койсан тұтқындарды] босатпасақ, готтентоттар Еваны өлтірмек екен. Еваға бекіністің аумағынан шықпаңыз деп ескертіп, кімде-кім оған қауіп төндірсе, командир оны да тұтқындайтынын айтты.

Тұтқындардың бойын билеген үрейден арылтып, тыныштандыру үшін командир оларға ешқандай да зиян келмейтінін және мұның барлығы қашқын құлдарды қайтару үшін керек екенін шегелеп айтты. Оларға темекі, нан және бренди берді. Олардың көңілі сәл де болса көтеріліп қалды.

Дереккөз: Journal of Jan van Rіebeeck, ed. H. B. Thom (Amsterdam and Cape Town: A. A. Balkema, 1952), 1:25, 30; 2:294–295.

Сыни пайым

Осы жазбада отарлаушылардың койсандарға қатысты қонақжай, жомарт және «либералды қарым-қатынасының» мәні не деп ойлайсыз? Олардың койсандармен жауыққанына қандай дәлелдер келтіре аласыз? БОК-тың койсан тұтқындарын қамауға алуынан аудармашы Доман мен Кротоа неліктен қауіптенді? Бұл құжат койсандардың қоныстанушыларға қатысты көзқарасын білдіретін қандай ишараны тұспалдап тұр?

Голландтық алғашқы бекініс. 1652 жылы гол­ландтық Біріккен Ост-Инд компаниясының (Vere­nіgde Oostіndіsche Compagnіe) басшылығы Қайырымды Үміт мүйісіне экипаж түсіру жайлы нұсқау шы­ғарды. Бұл шешімге сәйкес экипаж мүйісте Амстер­дам мен Голландияның Индонезиядағы негізгі ан­клавы Батавия (қазіргі Джакарта) арасында алты ай бойы ауыр болса да тиімді жолмен қатынайтын ке­мелерге арнап жолда дамылдайтын тұрақ соғуға тиіс болды. БОК (Біріккен Ост-Инд компаниясы) мү­йісте кемелердің жөндеу жұмыстарына қажет ағаш сүрегіне қол жеткізуге мүмкіндік беретін шағын қорғаныс айлағы мен кемелерді астық, көкөніс және етпен қамтамасыз ететін бірнеше ферма салу үшін шектеулі қаржы жұмсамақ еді. Шағын бекініс өркендеді, өйткені қолайлы климат еуропалық фер­мерлерге таныс азық-түлік өнімдеріне жайлы бол­ды. БОК қызметшілері койсандардың саудаға қажет ма­лы көп деп ойлады, бірақ олар табын ұстаудың әлеу­меттік маңызын түсінбеді және шектеулі серік­тестікке ие еді. Қарым-қатынас ушыққан күйде қалды және бұл екі топ бір-бірінің ірі қарасына таласа бастады.

Бекіністен отарға дейін. Қоныстанушылар келіп орныққан бес жыл ішінде Кап елді мекені ұлғая бастады. Бастапқыда әскерилер ауыл шаруашылығы өнімдерін өсіруге және мал ұстауға кепілдендірілген жер телімін алды. Голландтардың байырғы тұрғындарды құлдық қызметке мәрбүрлеуге жеткілікті әскери күші болмады, сондықтан БОК-тың Үнді мұхитындағы айлақтарынан құлдар әкеле бастады. 1658 жылға қарай отардың негізгі демографиялық бет-бейнесі айқындалды. Сан жағынан азшылықты құраған еуропалық қоныстанушылар, әсіресе ерлер, ферма жұмыстары үшін азиялық құлдардың еңбегіне жүгінді. Келесі онжылдықта Голландия билігі Кап бекінісінен алысырақ жерлерден жер телімдерін берді. Осылайша еуропалықтар мен азиялықтардың саны біртіндеп артып, 1662 жылы шамамен төрт жүз адам болған тұрғын саны 1780 жылға қарай жиырма мыңға дейін жетті13.

Әуелгіде Кап отары сан алуан өркениеттердің мекені еді. Сексуалдық және некелік одақтар этникалық, тілдік және діни шектен аттап өтті. Бұл, ең әуелі, XVІІІ ғасырдың өн бойында еуропалық қоныстанушы ер адамдар саны әйелдерге қарағанда үш еркекке екі әйелден келетін басымдыққа ие болғандықтан қалыптасқан еді14. БОК басқарушы элитасының жоғарғы табы голландтық және кальвинистік протестанттардан құралды. Бірақ жаңа қоныстанушылар Еуропаның солтүстік-шығысының әр тарапынан келді. Құрамында голланд, неміс және скандинав фермерлерімен қоса, Франциядағы діни қудалаудан қашқан гугеноттар да болды. Африкаанс тілі, мысалы, XVІ ғасырда қолданыста болған голланд тілінің негізінде пайда болған, сонымен қатар француз және португал тілдерінің сөздері мен грамматикалық ықпалы байқалады, Оңтүстік-Шығыс Азия тілдерінің де үлесі бар. Еуропаның наны, еті, шарабы мен брендиін Африканың ойын түрлерімен ұштастырған әрі Үнді мұхитының күріші, кофесі, шайы және дәмдеуіштерімен толыққан Кап мүйісінің дастарқан мәзірі мүлде өзгеше болды. XVІІІ ғасыр соңына қарай тұрғындар христиан дінінің протестанттық бағытының түрлі формаларын ұстанды.

Отаршылдықтың артуы койсан аңшылары мен малшыларына қымбатқа түсті. Себебі жазба деректер көрсеткендей, отарлаушылар байырғы жұртты бұрынғы аңшылық және жайылым жерлерінен алысқа тықсырды. Еуропалықтар жерлерді өңдеп, мал жаю үшін жағалаудан ішкері қарай құлдарымен бірге жылжыған сайын койсандар азат өмір сүру мүмкіндігінен айырылды. Нәтижесінде койсандардың басым бөлігі қоныстанушылардың фермаларындағы құлдық қызметке өздері сұранды. Сібір халқы секілді, Кап койсандары да Афроеуразиядағы шеткері жерлерге ығысты. Сол себепті олардың жұқпалы аурулар легіне қарсы тиімді иммунитеттері жетіспеді. Еуропалықтар немесе азиялықтар таратқан шешек ауруы Кап халқын алапат қырғынға душар етті. 1713 жылғы індет койсан халқын жаппай қырып өтті, әрбір он адамның біреуі ғана аман қалды.

XVІІІ ғасыр басында Кап аймағындағы койсан қауымы күйреді. Осылайша Оңтүстік жартышарда Жаңа Еуропа біртіндеп қалыптаса бастады. Дегенмен орасан зор аумаққа ие Оңтүстік Африка Сібірге қарағанда көшпелі аңшылар мен малшылардың мекендеген жері емес еді. Каптың шығысы мен солтүстігінен аса қашық емес ауқымдырақ жерде тығыз орналасқан, ауыл шаруашылығы бар және ірі қара өсіретін банту тілдес африкалық халықтар өмір сүрді, бұлардың койсандарға қарағанда афроеуразиялық жұқпалы ауруларға төзімділігі жоғары болып шықты. XVІІІ ғасыр соңына қарай бұл халықтар экономикалық бәсекелестігі жоғары, әскери қорғанысы мықты еуропалық қоныстармен шекараласты. Оңтүстікафрикалық Жаңа Еуропа аумағы жағынан шағын болды, Солтүстік Америка және Сібірдегі Жаңа Еуропамен салыстырғанда ғұмыры ұзаққа созылмады.

Құдай, табиғат және ғалам жайлы балама көзқарастар

Ойлан: Ғылыми революция мен ағарту жаңа білім жүйесін қалай дамытты? XVІІ–ХVІІІ ғасырларда ислам мен христиандықтың үзіліссіз таралуын қандай факторлар түсіндіреді?

Лондон, Амстердам және Париж секілді мұхиттық империя орталықтарындағы ғалымдар, философтар және тәжірибеге сүйенген техниктер теңіздің әр тарапынан кеп құйылған ақпараттар легін жіктеп, жүйеледі. Африкалықтар, азиялықтар және байырғы америкалықтар бұл білімнің ауқымды бөлігін ұсынды. Олар ирокездердің туыстық қарым-қатынастарынан бастап, Батыс Африкадағы өсімдік түрлері мен конфуцийлік империялық сарай рәсімдеріне дейінгі түрлі ақпаратпен келімсектерді қамтамасыз етті және бұл білім қорын арқалаған еуропалықтар үйлеріне оралып, мұны зерттеп, түсіндірді. Сонымен қатар жаңа білімді игеру, түсіндіру жұмыстары протестанттық реформациядан соң діни ортада да жүрді. Табиғат жайлы жаңашыл идеялардың бұдан былай тек католик шіркеуінің доктриналарына сәйкес келуі шарт емес еді. Саны арта бастаған зияткерлер Библияны, ежелгі гректер мен шіркеу теологтары ұсынған ақиқаттарды сынаудан тайсалмады. Негізгі қозғаушы күш ғылыми революция мен ағарту болды. Жаратылыс, ғарыш және адамзат қоғамының дамуы туралы ұзақ жылдар үстем боп келген пікірлерді қайта қарауға қатысты қарқынды жобалар мен ұмтылыстар басталды. Оған қоса, адамдардың бұл білімді түсіндіруге және таратуға қатысуы, сонымен қатар бұл білімнің дүниенің бір шетінен екінші бір ұшына айнала тарауы – жобаның әу бастан-ақ жаһандық сипатта болғанын көрсетті.

Жаратылысты қайта түсіну үдерісі жүріп жатқандықтан, адам әрекетіндегі құдайлық ықпал, ар-ұждан сұрақтары тыныштық бермеу, құтқарылудың келешек мәні, жылдам өзгерген әлемдегі отбасы мен қоғам алдындағы жауапкершілікті сақтау сынды дүниелерді ұғу үшін, Еуропадағы және басқа да қоғамдағы адамдар діни ізденістерін жалғастыра берді. Ислам, христиандық және буддизм секілді құтқарушы және миссионерлік әлемдік діндер тарала берді, жаңа көлік түрлері мен бағыт-бағдарлардың ашылуымен бұл құбылыс дами түсті.

Ғылыми революция

200 мың жылдан аса уақыт бұрын, Homo sapіens пайда болғаннан бері белгілі бір немесе басқа қоғамда ғылыми жарқын сәуле дүркін-дүркін нұрын төгіп, техникалық инновация дамыды. Мұндай сәулеленудің келесі бір сәті XVІІ–XVІІІ ғасырларда қалыптасты және даму орталығы Батыс Еуропа болды. Ғылыми ізденіс пен өнертапқыштық заман сұранысы еді. Дәлірегі, сол кездегі саяси, экономикалық және мәдени ахуалдың бәрі топтаса келе ғылымды өркендетті.

XV–XVІ ғасырларда, мұхит жолдары ашылған соң еуропалықтар бұған дейін өздері аз-кем ғана хабардар болған немесе мүлде ештеңе білмеген халықтармен, өсімдіктермен, жануарлармен, әсем табиғатпен, климаттық жағдайлармен үздіксіз әрі таңданарлық таныстығын бастап кетті. Бұл құбылыстарды түсіну үшін әлем қандай жолмен осы күнге жетті деген сұрақтың жауабын табуға ұмтылды, жан-жақты ізденістер жасады. Ойшылдар жаңа білім легін зерделеуге тырысып, қолда бар үш түрлі зияткерлік бағытты тоғыстырды. Олар: ежелгі грек философиясы, негізінен, логика; осы ой қазынасының ортағасырлық Еуропадағы синтезі; Оңтүстік Азияның, гректердің және мұсылман ойшылдарының ғылыми және математикалық жазбалары. Олар бұған қоса, адамдар әлем жайлы білетіндерінің дұрыс ақпарат екеніне кепіл болу үшін мәліметтерді тексерудің жаңа әдістерін қалыптастыра бастады.

Философтар сол кезде «табиғат заңы» деп атаған бұл жүйені қайта қарауға деген алғашқы қадамды сипаттағанда «ғылыми революция» деген терминді қолдану асқақ естілуі мүмкін. Бірақ екі ғасыр бойы эмпирикалық бақылауға, эксперименттік қадағалауға, егжей-тегжейлі тіркеуге, сараптамалық пайымға және ғылыми ортадағы білім алмасуға негізделген бұл жұмыстар әлемді түсіндіруге қатысты драмаға толы қозғалысты бастады. 1700 жылдары Еуропа үкіметтері мен шіркеу билігі, мейлі католик болсын, протестанттық болсын, жаңа идеялардың еркін айналымы мен жарық көруіне бұдан бір ғасыр бұрынғымен салыстырғанда аз араласатын болды. Телескоп пен микроскоп секілді жаңа технологиялық құрылғылар бақылауға деген адам мүмкіндігін айтарлықтай арттырды. Математика құбылыстарды түсіндірудің және білімді ғалымдар арасында ғылыми гипотезаларды тексеру мен жеткізудің негізгі тіліне айналды. Алдыңғы ғасырларда өзін-өзі басқаратын корпорациялар сияқты құрылған Еуропа университеттері жаңа теориялар мен спекуляциялардың инкубаторы ретінде қызмет атқарды. Ақиқаттың жаңа түсіндірмесінің кең тарауына қарай, діни ілімге, антика философиясына, фольклорға немесе даналықтың басқа да формаларына негізделе отырып, алдыңғы буыннан жеткен ақиқат атаулы толық болмаса да, адамзаттың іс-әрекетіне әсер ететін кейбір маңызынан айырылып қалды.

Күн мен Жер. Эмпирикалық бақылау мен дәстүрлі даналық арасындағы алғашқы күрес – Күн мен Жер арасындағы астрономиялық байланыс арқылы жүрді. XVІ ғасырға дейін еуропалық және мұсылмандық ірі білім беру орталығының екеуі де «Жер – ғаламның кіндігі» деп санады. Бұл түсінік ІІ ғасырдағы грек тілді ғалым, Мысырдағы Александрияда өмір сүрген Клавдий Птолемейдің еңбегіне сүйенді. Ол «Алмагест» («Almagest») кітабында геоцентризм немесе жерді орталық қылған ғалам моделін ұсынды, оған сәйкес аспан денелерінің барлығы біздің ғаламшарды сфералар ішінде айналып жүреді. Птоломей астрономияда 1300 жыл бойы беделін сақтап келді.

Николай Коперник (1473–1543) – поляк ғалымы және католик дінбасы. Ол 1543 жылы «Аспан денелерінің айналуы» («On the Revolutіons of the Celestіal Spheres») еңбегін жариялаған кезде, алғашқы болып Птоломей жүйесіне қарсы салмақты уәж айтты. Кітапта Птоломей моделінің мәселелері талқыланды, Жер және басқа да планеталар жұлдыздармен бірге Күнді айналады деген нұсқа ұсынды. Коперник Птоломей астрономиясына қарсы уәжін өз бетінше оқыған антикалық грек жазбаларына, оған қоса өткен екі ғасыр бойында мұсылман ғалымдары қалыптастырған екі математикалық теоремаға негіздеді. Коперниктің гелиоцентристік немесе «Күн – орталық» теориясының айтарлықтай кемшін тұстары бар болатын және жаппай қолдау да таппады. Бірақ кейінгі ғасырларда теологтар Құдайдың жерді жаратуын ғарыш орталығынан басқа тарапқа жылжытудың салдарымен күрескен тұста, өзге ғалымдар Коперниктің тұжырымын қайта қарады. Джон Кеплер дат астрономы Тихо Брагенің еңбегіне сүйеніп, «ғаламшарлар орбитасы шеңберден гөрі эллипске ұқсас» деді. Католик шіркеуі гелиоцентристік талаптарды дін жолымен жеткен ақиқатқа қарама-қайшы деп теріске шығаруға өз ғалымдарының келісімін алды. 1633 жылы шіркеу инквизициясы Галилео Галилейді дінбұзар деп жариялады, гелиоцентристік ғалам жайлы жұрт алдында сөйлегені үшін қалған өмірін үйқамақта өткізуге үкім кесті. Ол «Әлемнің екі негізгі жүйесі туралы диалог» («Dіalogue Concernіng the Two Chіef World Systems»; 1632) еңбегінде логикалық пайымын телескоп арқылы бақылаумен ұштастыра отырып растады, түзетілген Коперник жүйесі Птоломейдің моделімен салыстырғанда барынша дұрыс тұжырым күшіне ие дегенді алға тартты.

Исаак Ньютон (1642–1727) сәулені анализ жасап тұр. Ағылшын физигі, математик, астроном, натурфилософ, алхимик және теолог Ньютон әлем табиғаты жайлы зерттеулерін мұқият қағазға түсіре отырып, қазіргі ғылымның негізін қалады. Бұл жерде ол призманы қолданып, жарық сәуледегі түстердің құрамын зерттеу үстінде. ХІХ ғасырдың бұл гравюрасы ерте кездегі ғылыми эксперименттер қандай құрылғылар мен әдістерді қолданғанын көрсетеді?

Бір буын алмасқанда ағылшын ғалымы Исаак Ньютон «Табиғат философиясының математикалық негіздері» («Phіlosophіae Naturalіs Prіncіpіa Mathematіca»; 1687) еңбегін жариялады, онда әмбебап гравитация мен қозғалыс заңы сипатталды. Осылайша гравитация мен Кеплердің планетарлық қозғалыс заңы арасындағы байланысты көрсете келе, гелиоцентристік теорияны растады. Ньютонның еңбегі физикалық қозғалыстың егжей-тегжейлі математикалық түсіндірмесін жатық тілде жеткізе отырып, физиканың нақты заңдарын анықтады және келесі үш ғасырдағы ғылыми ізденістердің стандарттарын қалыптастырды. Ньютонның еңбегі жаһандық масштабтағы маңызға ие болды.

Әр саладағы бақылау мен эксперимент. Астрономия мен физикадан басқа салалар да таңғажайып жетістіктерге жетті. Биология, химия, оптика және медицина саласындағы эксперименттер адамдардың дүние жайлы білетіндерін ғана емес, олар мұны қалай білді деген мәселені де өзгертті. Ағылшын философы Фрэнсис Бэкон кітапханалардағы көне жазбаларға ғана емес, жеке бақылауларына сүйенген жаңа ғылыми әдістерді қалыптастырды. Ол ғылымды, өнерді және адамзат білімінің барлығын мұқият бақылау мен жинақтау, табиғаттағы құбылыстарға талдау жасау арқылы шешімдер табу жолын толықтыруды талап етті. Сонымен бірге индуктивті тұжырымның жақтаушысы болды, бұл әдіс «құбылыстың нақты мысалдарын егжей-тегжейлі бақылау жолымен осы құбылысқа қатысты теорияға немесе жалпылама гипотезаға қол жеткізу» дегенді білдіреді. Оның адамзат білімін жүйелі түрде жіктеуге сарп еткен талпынысы бұрыннан жеткен даналық үлгілеріне ғана сүйенбейді. Фрэнсис Бэконның осы ғылымдар жіктемесі қазіргі ой-танымның дамуында маңызды рөл атқарды.

Табиғат әлемін бақылау мен зерттеу. Неміс суретшісі Мария Сибилла Мериан ұзақ уақыт Оңтүстік Америкадағы Голландия отары – Суринамда қызмет етті. Өзге суреттері секілді, қос морфо көбелегінің (1719 жыл шамасы) иллюстрациясы да өсімдіктер мен жәндіктердің тығыз байланысты тіршілік циклін көрсетеді. Сол кезеңдегі еуропалықтар жәндіктер батпақтан немесе шіріген еттен кездейсоқ пайда болады деп сенді. Мерианның иллюстрациясы қазіргі ғылыми әдіске мысал бола ала ма?

Ол уақытта философия мен ғылымның басқа салаларынан әлі де ажырай қоймаған ғылыми зерттеулерден қалыптасқан дәстүрді сұрақ астына алу құбылысы сырт елдерде тарады. Іс жүзінде Ньютон сияқты ғалымдар «натурфилософ» ретінде танылды. Олардың еңбектері білімді өткеннен қазып алып емес, әлі де жаңа білім қайнарын ашу керек деген сенімді нығайтты. Үкіметтер ғылымды экономикалық прогресс пен әскери қуатты арттыруға септігі тиетін, қаржы салу нысаны деп есептеді. 1600 жылдардың ортасында Еуропа елдері зерттеушілердің дамуына мүдделі бола бастады. 1660 жылы ІІ Карл Англияда Лондон Корольдік қауымдастығына жаратылыс ғылымдарын дамыту үшін құқық берді. Қауымдастық жаңа жетістіктерді барынша тарату үшін ғылыми журналдар шығара бастады. Француз үкіметі 1666 жылы Корольдік Ғылым академиясын құрды.

Ағарту: адам табиғаты мен қоғамды қайта ой елегінен өткізу

Ағарту мирас боп жеткен табиғат пен қоғам жайлы барша анықтаманың себебін тексеруді ортаға қойған, Еуропада шоғырланған ойшылдар арасында туған ауқымды әрі көп қырлы зияткерлік қозғалыс болды. Қозғалыс бірнеше ой қуатының желісінде дүниеге келді. Мұның аса маңыздысы ғалымдардың, әсіресе Исаак Ньютонның еңбектері еді. Ол әмбебап физикалық заңдылықтар Құдай жаратқан барлық мақұлықты басқарады, бұл заңдылықтар кеңістік пен уақытта тек математикалық теңдеу арқылы білінеді, сондықтан адамдар ғаламның жұмыс тәртібін Құдайдан жеткен ақыл қуаты арқылы ұға алады дегенді алға тартты. Ағылшын физигі, саясаткер және Исаак Ньютонның әріптесі Джон Локк «Ньютон секілді ғалымдар табиғат заңдылығын анықтай алса, адамдар да жеке тұлғаның ақылы мен қоғамның ұжымдық мінез-құлқын нақтырақ түсіну үшін өз жолымен ойлана алады» дегендердің бірі болды. Ғылыми революция секілді, ағарту да әлемнің әр тарапынан ескен білім самалын сезініп, Қайта өрлеу дәуірінің гуманистік білім мен шығармашылық ойға бейіл негіздерінен қуат алды. Ағарту протестант христиандығының әр адам Құдайды тануға және онымен жеке ізденісі мен құлшылығы арқылы қарым-қатынас жасауға міндетті деген идеясына табан тіреді. Католик шіркеуін екіжүзділіктен, жемқорлықтан және Қасиетті жазбаларда жоқ ырымшылдықтан арылту үшін жасалған реформаларының да ықпалы болды.

Ескі режиммен арадағы мәселе. Францияда ағартудың философтар ретінде танылған тұлғалары адамзаттың Құдаймен, табиғатпен және ғаламның әрбір ықтимал нүктесімен қарым-қатынасын, кейде дәйектерін математикалық теңдеумен және геометриялық дәлелдермен зерттеді (19.2-кестені қараңыз). Ағартушылардың көпшілігі ғылыми әдістер мен ағартушылық тұжырымдар адам әрекетіне бағытталса, сарқылмас материалдық игілік пен прогреске қол жеткізуге болады дегенге сенетінін ашық білдірді. Кейбір ағартушылар діни институттарды, үкіметтерді немесе тіпті абсолюттік монархияны қирату керек деген радикалды қимылды жақтамады, бірақ көпшілігі бұлардың иррационалдық, қисынсыз, фанаттық немесе кейін ескі режим22 деп аталған қатал қырларын жоғары деңгейде сынға алды. Бұл терминді талантына, біліміне, мамандығына, тіпті байлығына да байланысты емес, негізінен, мұрагерлік жолмен жеткен немесе мемлекет бекіткен артықшылықтарға негізделген монарх пен ақсүйектердің иерархиялық сатысын көрсететін Еуропадағы үстем әлеуметтік пирамидаға қатысты қолданды.

19.2-кесте. ХVІІ–XVІІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ЖАҢАШЫЛ ОЙШЫЛДАР

Тұлға

Мемлекет

Жетістіктері

Баха әд-Дин ибн Хусайн әл-Әмили (1547–1621)

Парсы империясы

Атақты математик, астроном, ақын және парсы Сефевидтер империясының сопы мистигі; Парсы елінде математика зерттеулерін жаңғыртты.

Фрэнсис Бэкон (1561–1623)

Англия

Индуктивті және эмпирикалық тұжырымға негізделген зерттеу жүйесін ұсынды. Кейінірек мұны ғылыми әдіс деп атады.

Галилео Галилей (1564–1642)

Италия

Телескоп арқылы бақылау дәлелдеріне сүйеніп, Коперниктің гелиоцентристік теориясын қолдады; Юпитер ғаламшарын ашты.

Иоганн Кеплер (1571–1630)

Германия

Коперниктің ізімен Жер Күнді айналады (гелиоцентризм) деді және ғаламшарлық қозғалыстың үш заңын негіздеді.

Есида Мицуеси (Иешида Кою) (1598–1672)

Жапония

Өзге екі ғалыммен қатар, үшінші арифметик ретінде танымал; сақталып жеткен көне жапон математикалық жазбаларының авторы.

Гададхара Бхаттачария (1604–1709)

Үндістан

Тіл, ақыл, заң және «мән» ұғымы жайлы көлемді томдықтар жазған; тіл мен сөйлемнің эмоционалдық қуатын талдады.

Маргарет Кавендиш (1623–1673)

Англия

Билік, этика, ғылым, философия және гендер мәселелері жайлы молынан жазды; ғылыми фантастиканың ежелгі жазушысы, сонымен бірге жануарлар құқығын қорғады.

Джон Локк (1632–1704)

Англия

Ғылым теориясы (эпистемология) мен табиғат заңдары жайлы көлемді еңбектер жазды, билеуші мен азаматтар арасындағы әлеуметтік келісім идеясын негіздеді.

Исаак Ньютон (1642–1727)

Англия

Қозғалыстың үш заңын ашты және тартылыс күшінің тәртібін түсіндірді; есептеу жүйесін математиканың бір саласы ретінде дамытты.

Мария Сибилла Мериан (1647–1717)

Германия

Сан алуан жәндік түрлерін бақылаудың сызбасын жазды, бұл жәндіктердің метаморфозасын ашуға көмектесті; энтомологияның ғылыми бағытының негізін қалады.

Хуана Инес де ла Крус (1651–1695)

Мексика

Сауатты, тақуа әйел және ғалым; христиан философиясы мен теологиясы жайлы көбірек жазды. Әйелдердің білім алуы мен зияткерлік зерттеулерге қатысты құқықтарын қорғады.

Шарль Луи Монтескье (Барон де Монтескье) (1689–1755)

Франция

Либералды саяси теорияға, соның ішінде мемлекеттегі билік бөлінісі концепциясына қатты ықпал етті.

Вольтер (1694–1778)

Франция

Тарихшы, философ және қоғамдық сыншы; төзімсіздік, ырымшылдық пен Еуропаның ескі режимдеріндегі авторитаризмге қарсы шықты.

Бенджамин Франклин (1706–1790)

Құрама Штаттар

Электр қуаты, теңіз ағыстары, метеорология және атом табиғаты туралы зерттеу­лер жүргізді; революциялық көшбасшы және дипломат, сонымен бірге Құрама Штаттарда алғашқы болып көпшілік кітапхананың негізін қалады.

Карл Линней (1707–1778)

Швеция

Организмдерге атау беру мен жіктеудің жаңа жүйесін ойлап тапты.

Жан-Жак Руссо (1712–1778)

Швейцария

Мораль, теңдік, еркіндік, билік жүйесі мен білім беру жайында көлемді үш еңбек жазды; адамдар табиғатынан жақсы, бірақ оларды қоғам бұзады деп есептеді.

Дай Чжень (1724–1777)

Қытай

Неоконфуцийлік философ; адам табиғаты мен метафизика жайлы жазды және бұрынғы конфуцийлік ойшылдарды сынады.

Иммануил Кант (1724–1804)

Германия

Мораль философы; адамдар шындық жайлы білімді рационалды мүмкіндіктерін жүзеге асыру арқылы ғана иелене алады деп сенді; жаңа философиядағы болжамдарға үлкен үлес қосты.

Иван Шувалов (1727–1797)

Ресей

Ресей империясы сарайындағы ықпалды тұлға; өнер мен гуманитарлық ғылымдарды қорғады; алғашқы білім министрі және Мәскеу университетінің бақылаушысы.

Дэвид Риттенхаус (1732–1796)

Құрама Штаттар

Астроном, математик және өнертапқыш; Шолпан жұлдызының қозғалысын жазды және күн мен жер арасындағы қашықтықты шамамен есептеп шығарды.

Уильям Джонс (1746–1794)

Англия

Оңтүстік Азия және Еуропа тілдері арасындағы байланыстың құрылымдық қатынастарын ұсынды, бұл үнді-еуропалық зерттеулер саласындағы болжам еді.

Мэри Уолстонкрафт (1759–1797)

Англия

«Әйел құқықтарын қорғау» («Vіndіcatіon of the Rіghts of Woman») еңбегінде әйелдер табиғатында еркекпен тең, бірақ білім мен зияткерлік қабілеттерін толық дамыту мүмкіндігінен айырылып қалған деген теорияны алға тартты.

Локк адамның жануардан негізгі айырмашылығы оның жоғарғы деңгейдегі санасы дейді. Бұл адамдарға белгілі бір табиғи құқықтар23 берді, мұны ешбір билік жүйесінің себепсіз тартып алуына болмайды. Олар «өмір, еркіндік және жеке мүлік». Локк философиясын біршама еңбектерінде паш етті. Екі шығармасы Англиядағы, ақыр аяғында дүниежүзіндегі саяси ойға айрықша ықпал етті. Біріншісі, «Толеранттылық туралы хаттар» («A Letter Concernіng Toleratіon») 1688 жылғы Жасампаз революциядан кейін парламент қабылдаған Толеранттылық туралы ағылшын заңын негіздеуге көмектесті. Бұл заң жобасы өзгеше ойлайтын діни топтарға қатысты дискриминацияны жеңілдетті. 1690 жылы Локк Англияға конституциялық шектеулі монархияның өте қажет екенін түсіндіру мақсатында «Басқару туралы екі трактатын» («Two Treatіses of Government») жариялады. Ол «билік азаматтар мен үкімет арасындағы азаматтық келісімге негізделуге тиіс» деп, абсолютизмге қарсы шықты. Екі тарап та құқықтық міндеткерлік шеңберінде қимылдайды, міндетін толық орындамаса, бірі екінші тарапты бұл міндеттен босатады.

Франциядағы жаңашыл ойшылдар да ескі режимнің артық кеткен тұстарына қарсы уәж айтты. Бұл философтармен қоса математиктер, ақындар, драматургтер, романистер мен эссешілер де адам әрекеттеріне сенім, ырымшылдық немесе діни аян емес, рационализм жолбасшы болуға тиіс дегенді алға тартты. Олардың тартысы мен талқысы топтаса келе діни толеранттылыққа, табиғи құқықтарға, қатал әрі ақылға сыйымсыз жаза түрлерінің жойылуына, тіпті құлдықтың тоқтатылуына алып келді. Француз ақыны әрі драматургі Вольтер секілді кейбір ағарту дәуірінің ойшылдары христиан шіркеуінің қаталдығы, екіжүзділігі, надандығы мен дінбасыларының догматизмінің себебінен рационализм мен прогреске тосқауыл болып жүр деп есептеді. Дегенмен скептик Вольтердің өзі жоғарғы болмыстың бар екенін қабыл етті. Локк, Иммануил Кант және Георг Вильгельм Фридрих Гегель тәрізді ағарту дәуірінің философтары адам ақылы Құдайдың даналығы мен мейірімін көрсетеді, ақыл мен сенім арасында сәйкессіздік жоқ деп есептеді.

Кейбір философтар адамдардың рационализміне анықтама бергенде, әйелдерді ойға да алмады. Шығармашыл ойшыл әрі ағарту дәуірінің идеяларын кеңінен насихаттаушы Жан-Жак Руссо ерлер табиғи дене тұрқының ерекшелігіне байланысты тіршіліктің ауыртпалықтарына қарсы шешім табу күшіне ие, осы артықшылықтарының көбі өркениеттің себебі деп санады. Ол әйелдер ақылға салу қабілетіне ие емес, яғни қоғамды алға сүйреуге қабілетсіз, тек отбасы тәрбиесіне лайық деп сенді. Әйелдің физикалық функциялары зияткерлік қырына да әсер етті. «Эмиль» (1762) атты білім беруге қатысты трактатында ол «Еркек – кейбір нақты уақыттарда ғана еркек; ал әйел өмірінің барлық шағында әйел» деп жазды. Руссо бұл пікірлерімен әйелдерді төмендетуді көздемеді, бірақ оның көзқарасындағы олардың мақтайтын барлық «табиғи» қасиеттері осы ғана болды. «Әйел ақылы жайлы хаттар» («Letters on the Female Mіnd»; 1792) туындысында британ жазушысы Летиция Хокинс «әйел зердесінің қуаты кем болғанымен, өткірлігі басым... [Біздің] қайратымыз кемдеу болса да, сергектігіміз басым»15 деді. Хокинстің және басқа да әйелдердің жазған дүниелері XVІІІ ғасыр соңына қарай әйел құқықтарына қатысты жаңа тартыстарға жетеледі. 1792 жылы ағылшын эссеисі Мэри Уолстонкрафт тарихтағы алғашқы феминистік трактат – «Әйел құқықтарын қорғау» («A Vіndіcatіon of the Rіghts of Woman») еңбегін жазды. Ол «қыздар оқитын әлеуметтік білім көздері оларды жеңіл ойлы, қажетсіз әрі қабілетсіз болуға үйретті, жалпыға бірдей білім берсе, әйелдер зияткерлік қырынан ерлермен бәскелесе алар еді» деген пікірді ұстанды.

Еуропадағы натурфилософтардың жаңа буыны ауқымды көлемдегі мәліметтерді сұрыптады да, оларды жаратылыстану мен қоғамға қатысты жаңа теориялар қалыптастыру үшін қолданды. «Әлемдегі адамдардың бірі екіншісінен жүріс-тұрысы мен әрекеттер жағынан өзгеше, Құдай ер мен әйелдің бірнеше түрін бірден жаратқан болуы керек...» деген бір идея төңірегінде тартыс өрбіді. Әрине бұл теорияның кейбір тұстары Библияға қайшы келгендіктен, шындық деп қабылдана алмады. Өсімдіктер мен жануарларды жіктеудің қазіргі заманғы жүйесін жасап шыққан швед ботанигі Карл Линней физикалық және саналық қабілеттерінің ерекшеліктеріне қарай, адамдарды бес нәсілге даралап топтастырды. (Ол адамдардың кейбір топтарының құйрығы бар деп ойлады). Ағарту дәуірінің ойшылдары нәсілдің сапасы мен ерекшеліктері жайлы ең ертедегі теорияларын жасап шықты, мұны кейінгі ғалымдар ХХ ғасырда ғана толығымен теріске шығарды. Рас болсын, өтірік болсын, Америка үндістерінен, Тынық мұхит аралдарынан, Қытайдан және Африкадан келген мағлұматтар Еуропаға жетті. Ағарту дәуірінің қалам ұстағандары әлеуметтік және мәдени салыстырулар жасады, тіпті кейде еуропалық және христиандық артықшылықты алға тартты, бірақ еуропалық құрылымдар мен әдеттерді де сынаған кездері аз болған жоқ. Мысалы, 1721 жылы Барон де Монтескье Францияға Парсы елінен келген екі адамның француз қоғамының түрлі қырларын сын садағына алған жалған естелік жазбасын – «Парсы хаттарын» («Persіan Letters») жариялады.

XVІІІ ғасырдағы Еуропа монархтары Вольтер секілді ағарту дәуірі ойшылдарын сарайларына шақырды немесе олармен хат алмасып тұрды. Пруссиядағы ІІ Фридрих, Ресейдегі ІІ Екатерина және Габсбург императоры ІІ Иосиф (Joseph ІІ) те абсолюттік монархияға қатысты пікірлері мен француз философтарының ойларының арасынан айтарлықтай қайшылық көрмеді. Олар үшін ағарту рационализмі үкіметтің тиімділігін арттырудың бағдарламасына айналды, заңдарды жүйелеп жинақтады, абақтыдағыларды жөнсіз қинауды тоқтатты, технологиялық білімді арттырды, өнерді дамытып, ауыл шаруашылығы мен өндірісті реформалау арқылы шаруалар мен жұмысшылар өмірін аз да болса жақсарта отырып, жұмысшы еңбегінің өнімділігін өсіруге және салықтан жиналатын кірісті ұлғайтуға мүмкіндік берді. Бұл билеушілер табиғи құқықтар жайлы байыпты пікір алмасып, ағарту жұмыстарын жүргізген үкіметтермен қарым-қатынас жасады, мұндай түсініктер билікті қолында ұстап тұрған ескі режимнің иерархиясына қайшы келуі мүмкін екенін ойламады.

Ағартудың коммуникациясы. Ғылыми және философиялық зерттеулермен шұғылданатын тұлғалар ұжымдық сипатта ауқымды еңбектерді дүниеге әкелді. Бірақ ағартушылық элиталық қана құбылыс болған жоқ. Ұлы үлес қосушылар қарапайым тектен шыққан еді әрі тұрмысы да қарапайым болды. Төзімсіздікке, фанатизмге және мызғымас саяси мәртебеге қарсы шығармалар газет, роман, эссе және памфлеттерде айтылар әдепкі құбылысқа айналды. Бір қызығы, осы материалдар авторларының көпшілігі қазіргі кезде ұмытылып та кетті. Ағартушылық орта тап өкілдерінде басым байқалды, жылдам баспа технологиясы, сауаттылықтың кең тарауы, кітапханалар мен кофеханалардың қолжетімділігі ағартушылықты арттыра түсті. Оқыған адамдар табы қоғамдық әдеби үйірмелерге жиналып тұрды, олардың кейбірі әйелдердің сол кезеңдегі танымал еңбектерді оқуына қарсы шықпады.

Энциклопедиялар мен сөздіктер сауатын арттырғысы келген кез келген адам ғылым, технология және гуманитарлық біліммен жан-жақты сусындауға тиіс деген доктринаны ашық насихаттайтын құралға айналды. Бұл томдықтар салыстырмалы түрде төмен таптан шыққан адамдардың ізгі әлеуметтік ортаға кірігуіне мүмкіндік берді. Эфраим Чемберс (Ephraіm Chambers) Англиядағы алғашқы жаңа энциклопедияның редакциясын басқарды. Ол 1728 және 1744 жылдар арасында бес рет қайта басылып шықты. Француз баспагері керемет нарықтық қуатын мойындап, Денис Дидро мен Жан Лерон Д’Аламбер екеуіне Энциклопедия – «ғылым, өнер және қолөнер жайлы жүйелі сөздікті» шығаруға ұсыныс жасап, оны жиырма сегіз томға жеткізді. Көп өтпей шотланд және неміс энциклопедистері де осындай томдықтар шығара бастады. 1775 жылы британдық танымал автор Самуэль Джонсон Ағылшын тілі сөздігінің бірінші басылымын баспадан шығарды. Бұл еңбекке 42 773 сөз кірді, олардың кейбірі мынадай әзілмен өрілген: «Лексиограф – сөздіктерді құрастырушы; сөздің мағынасын тәптіштейтін әрі түбірін табумен айналысатын зияны жоқ мылжың. Саясаткер – 1. Үкіметті басқару өнерін меңгерген адам. 2. Әртіс адам; қулығына құрық бойламайды»16.

Ғылыми революция мен ағарту, негізінен, батысеуропалық қозғалыс болса да, еуропалық тілдерде сөйлеп, оқи алатын халық тұратын әлемнің өзге де бөліктеріне тез тарап кетті. Шығыс Еуропа елдерінің, негізінен, Польша мен Ресейдің жеке ағартушылық тұлғалары болды. Мәскеуде білім министрі және ІІ Екатеринаның көңілдесі – Иван Шувалов Мәскеу университеті мен Ресей Өнер академиясының құрылуында үлкен рөл атқарды. Британдық Солтүстік Американың шалғай батысындағы Бенжамин Франклиннің электр қуатына қатысты жаңашыл эксперименттерін Француз Корольдік Ғылым академиясы мойындап, оған шақырту жіберді. Массачусетсте ІІІ Джон Уитроп (John Wіnthrop ІІІ) Гарвард колледжінде Күн мен Жердің арасындағы қашықтықты есептеумен айналысты. ХVІІІ ғасырдың орта тұсында отарлардағы дін көсемдері мен зияткерлері құлдықтың жойылуына қатысты сөз сөйлеуіне шабыт беру үшін, барлық адамның табиғи теңдігі туралы ағарту идеяларды айта бастады. Бір уақыттағы ағылшын азамат соғысы мен Жасампаз революциядан кейінгі идеялар мен ағартудың саяси ойлары ұштаса келе, отар елдер көсемдері Британ империясының әділетсіздіктеріне қарсы шығып, соңында «қол сұғылмайтын құқықтарын» қорғауға қатысты тәуелсіздікті жариялауға дейінгі қадамға барды (20-тарауды қараңыз).

Ескі режим – XVІ–XVІІ ғасырлардағы Франция және басқа да Еуропа монархияларындағы саяси және әлеуметтік жүйе; шексіз билікті талап ететін иерархия мен билеушілердің қатал табы ретінде сипатталады.

Табиғи құқықтар – табиғат немесе құдіретті күш тарапынан жеткен, адамның әмбебап және қол сұғылмайтын құқықтары.

Ислам мен христиандықтың үздіксіз өркендеуі

Қазіргі ғылым материалдық құбылыстарды тәжірибелік бақылауларға сүйенген табиғат пен ғарышты сипаттаудың өзгеше жолы ретінде XVІІ–XVІІІ ғасырларда қалыптасты және осы негіздерге табан тірей отырып, жалпылама теориялар мен ұстанымдарды қалыптастырды. Басқаша айтсақ, ғылым – білім атаулының айрықша, өзіне тән қағидалары бар жүйесі. Дегенмен әсіресе әлемдік ірі діндерде білімнің өзге де әмбебап жүйелері бар. Олар да әмбебап шындықты түсіндіруге талпынды. Ғылыми революция мен білімнің христиандық жүйесі таным мәселелері бойынша бір-біріне қарсы шықты. Бірақ олар бір-бірін дамытуға да ешкімнің араласуын қаламады. Модерннің ғылыми түсінігі Еуропада тамыр жайған дәл сол уақытта ірі діндер, әсіресе ислам мен христиандықты ұстанушылар санын арттырды. Бұл діндердің жетістігі – ең бірінші кезекте тіршіліктің мәнін түсіндіріп, үміттерді оятып, адам әрекетіне нұсқау көрсете алуына байланысты болды. Сонымен қатар әлемдегі коммуникация пен транспорттың жетілуі, империялардың құрылуы адамдарға алыс қашықтықтағы аймақтарға дінді жеткізуге мүмкіндік сыйлады.

Афроеуразиядағы ислам. Ерте жаңа заманда ислам өзге ірі діндермен салыстырғанда жылдамырақ өркендеді. Мұсылман көпестер, қолөнершілер және ғалымдар көбіне еуропалық кемелермен қатынап, жаңа мекендерге сенімдерін таратты. Мұсылман қажылар әр тараптан Арабиядағы Мекке мен Мединеге қасиетті қажылық сапарға ағылды. Ерте жаңа заманда жылына он бес мыңға жуық оңтүстіказиялық қажылыққа баратын және оның көбі теңіз жолымен сапарға шығатын17. Бұл тақуалар көбіне Құран үкімдеріне сенбейтіндерге дін тарату үшін үйлеріне қайтатын.

Бұрындары ислам – азшылық діні болған немесе тіпті белгісіз болған аймақтардағы діни жаңғыруға сопы әулиелер мен тақуалар ауқымды үлес қосты. Суфизм – бірге құлшылық ететін қауымдастық іздегендердің ғана емес, рухани оянуды мұрат тұтқан жандардың да қолайына жақты. Ол исламның мистикалық қырын паш етті, Құдаймен тікелей және жеке байланыс құруға қол жеткізудің ұмтылысы болды. XІ ғасырдан сопылықтың ілімі мен практикасы біртіндеп сүнниттік және шииттік мұсылмандар арасында қатар тарай бастады. Сопылықты ұстанушылар оларға осы жолда жолбасшы болатын рухани ұстаздың немесе «Құдай досының» ізімен жүрді. Бұл рухани сапар мистикалық мәтіндерді жаттау, марқұм болған сопы шейхтардың киелі орындарын тәуап ету, тылсым халге жетуге бағытталған ән мен би орындалатын жиындарға қатысу секілді шын берілгендіктің ауқымды қырын қамтыды. Сонымен қатар сопы шәкірттер мүшелері рухани жетілудің өзгеше жолын ұстанатын бір немесе бірнеше діни ұйым мен тариқаттарға қосылды. Әдетте қоғамдық және діни қызмет иелене алмаған әйелдер сопылардың қатарында діни және мемлекеттік істерге араласа алды. XVІ ғасырларда сопылық ұйымның саны жүзге жетті және әртүрлі аймақтарда бөлімшелері болды.

Сопылар мұсылманшылықты ұстанбайтын жаңа аймақтарға жеткен кезде жергілікті шарттарға бейімделді, оларға мұсылмандық құқықты ежіктегеннен гөрі Құдай алдындағы шынайы жауапкершілік маңыздырақ болды. Исламның индуизм, буддизм, христиандық және басқа да жергілікті діндермен кездескен шеткі аймақтарда синкретизм24 сирек ұшырасатын құбылыс емес еді. Мұндай мәмілегерліктің мысалы ретінде индуизм құдайларымен, кейде тіпті әйел құдайларымен мұсылман әулиелерінің символикалық байланыстарын; қасиетті ағаш, жартас немесе тоғандардың мұсылмандардың қасиетті орындарына айналуын; қара күштерден аластау үшін Құран аяттары жазылған тұмар тағу сынды дүниелерді айтуға болады.

XVІ ғасырдан XVІІІ ғасырдың бас кезіне дейін мұсылман Моғол әулеті Оңтүстік Азияның көп бөлігін биледі, бірақ халықтың көпшілігі осы күні индуизм деп атайтын әрқилы наным-сенім түрлерін ұстанды. Сопы діндарлар Оңтүстік Азияның көп бөлігін, әсіресе Гангтың төменгі ағысындағы Бенгалияны исламға кіргізді. Моғол билеушілері мұсылман шаруаларын ормандарды отап, күріш, мақта және басқа да дақылдарды өсіру үшін Ганг жазығына көшуге үгіттеді, осылайша ауыл шаруашылығы жерлерін ұлғайтып, салық кірісін молайтуды көздеді. Бұл алғашқы лектегілер XVІІ ғасыр соңынан бастап, Бенгалияға пайда әкеле бастаған экономикалық экспансияның толқынында басты орынды иеленді. Сопылық мұсылман көпестер мен кәсіпкерлер экономикалық жетістіктермен бірге исламды осы аймақта мықтап орнықтырды, соңында мұсылмандар діни көпшілікті құрады.

Көпшілігі Оңтүстік Азиядан шыққан көпестер, саяхатшы ғалымдар мен тақуа уағызшылар исламды XІV ғасырдан бастап Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарына жеткізді. 1500 жылдары бұл дін Индонезия аралдарына дейін орныға бастады. Ол жақтан солтүстік-шығысқа қарай жылжи отырып, испан дінбасылары солтүстікте Маниланың айналасына католик христиандығын жайғанына қарамастан, мұсылман саудагерлер мен сопылар XVІ ғасырда Филиппин аралдарында қауымдастық құрды.

1600 жылдардың аяғында ислам Сахарадан оңтүстікке қарай жылдам тарады. Мұсылман тұрғындар саны Шығыс Африка жағалауларындағы сауда-саттық қалаларында бірнеше ғасыр басым боп келді. XVІІ ғасыр соңына қарай Араб түбегінің оңтүстік-шығысының қиырында орналасқан, теңіз мемлекеті саналатын Оман сұлтандары әскери-теңіз флотын құрып, ауқымды Шығыс Африка айлақтарында басымдыққа ие бола бастаған кезде дінге кірушілер саны артты. Сол уақыттан мұсылман көпестер Шығыс Африкадан ішкері енетін сауда жолдары арқылы өз діндерін жая бастады. Оңтүстік Африкаға БОК мұсылман құлдар мен саяси тұтқындарды әкелді. Ислам тағылымы христиан ұстаздары үйреткеннен әлдеқайда басқаша қоғамдық және діни тіршіліктің нышанын танытып, мұсылман емес құлдарды баурап алды. XVІІ ғасырда Сахараның солтүстік далаларында ислам билікпен қатар, саудада да басымдыққа ие болды және сопы бауырластықтары малшылар мен фермерлерге дін таратты. Шығыс Африкадағы Суданда халық XІX ғасырға дейін жаппай дінге кірмеді (22-тарауды қараңыз). XVІ ғасырдан XІX ғасырға дейін Америкаға тасымалданған құлдардың айтарлықтай бөлігі Шығыс Африканың мұсылман құлдары еді. Алайда христиан ұстаздары Америкада мұсылман құлдарға қауымдық құлшылық орнын ашуға тыйым салды. Құлшылықты жасырын немесе жекелей түрде ғана жасауға болатын.

Дүниежүзіндегі христиандық. Римдік-католиктік шіркеу XVІ ғасырда жарты әлемді бауырына тартты, өйткені португал, испан және итальян теңіз капитандарының түгелге жуығы католик болды, олар жаһандық мұхит жолдарын ашты және Американы жаулай бастады.

Конкискадорлардың ізімен Атлантиканың ар жағына жеткен миссионерлер үндістерді шоқындыруға көшті. Шіркеу дін қызметкерлері мен монахтары алғашқыда, негізінен, ацтектер мен инктер билігінің қол астында өмір сүрген, сондықтан мемлекетпен тығыз байланыстағы «ресми» дінмен және діндарлық үлгісімен өмір сүрген Мезоамерика мен Оңтүстік Америкадағы Анд таулары маңындағы елді мекендерде ғаламат жетістіктерге жетті. Басқаша айтсақ, католик шіркеуінің құрылымдық жүйесі мен иерархиясы ацтектер мен инктердің жерінде терең тамыр жайды.

Жеке ТҰЛҒАЛАР

Дона Беатрис Кимпа Вита: Конгодағы христиан көріпкелі

1665 жылы жер көлемі Англияның аумағымен бірдей, даңқты әрі ықпалды Конго корольдігінде бәсекелес ақсүйектер тақ үшін таласқан кезде азамат соғысы басталды. Жиырма жастағы Дона Беатрис Кимпа Вита (1684–1706) атты христиан әйел бұл соғысқа араласуға бел байлаған тұста майданның басталғанына қырық жылдай уақыт болған еді. Ол ауыр науқастан төсек тартып қалғанда, түсінде тәніне Падуялдық әулие Антоний кіргенін көрді. Ауруынан айыққан соң Конгоны аралап, құлдық пен күш қолдануға қарсы үндеді және жақтастар жинай бастады. Бұл оқиға Антоний қозғалысы деген атпен танылды. Әулие Антоний оған тапсырмалар берді, ол корольдікті азамат соғысынан айықтыру үшін насихат айтты.

Ол Конгодағы еуропалық дінбасылар ілімінің маңызды тұстарын дұрыс емес деп жариялап, жаңа христиандық теологияны насихаттады. Оның айтуынша, Иса Вифлехемде емес, Конгоның астанасы Сан-Сальвадорда туған. Иса шоқындырылған Назарет – Конгоның оңтүстік провинциясы Нсундидің бұрмаланған атауы. Мәриям оның конголық анасы, Иосиф екеуі Иса дүниеге келетін түні паналайтын жер іздеген кезде Мәриям ана күң болатын. Дона Беатрис пен Антоний қозғалысы Папаның беделін мойындаса да, капуцин орденіндегі португал тақуаларының ел ішінде болғанына қарсы шықты.

Дона Беатристің насихаты саяси және діни себептерге байланысты Конго халқына өте қатты әсер етті. Антоний қозғалысы азамат соғысы мен тоқтау салынбайтын құл саудасынан шаршаған ақсүйектер арасында да, қарапайым тұрғындар ішінде де жақтастарын тапты. Алайда Дона Беатрис пен оның ізінен ерушілер сол уақыттағы король Педроны ыңғайсыз және қауіпті жағдайда қалдырды. Капуцин тақуаларының кешірімділігіне ашуланды және қайдағы бір жас әйелдің король беделін түсіруіне жол беруге болмайтынын айтты. 1706 жылы Дона Беатристі қамауға алып, сиқыр қолданған және күпір келтірген дінбұзар деп айыптап, соттады. Ол лаулаған отқа өртелді.

Антоний қозғалысы Дона Беатрис өлімінен соң жалғасын тапса да, оның жолын қуушылар тұтқындалып, құлдыққа сатылды. Капуцин тақуалары бұл тұтқындар протестанттық елдерге тасымалданғаны үшін ғана оған қарсы болды. Олардың көпшілігі Гаитидан кейінгі Конго құлдарының ең көп шоғырланған жері саналатын Оңтүстік Каролинаға жөнелтілуі мүмкін еді. 1740 жылы конголық католик құлдар Оңтүстік Каролинаның Стоно өзенінің маңында қожайындарына қарсы қанды, бірақ нәтижесіз көтеріліске шықты. Олардың соғыс ұраны «lukangu» болды, мағынасы конго тілінде «азаттық» және «құтқарылу» дегенді білдірді19.

Сыни пайым

Дона Беатристі антиеуропалық қарсылықтың көсемі ретінде бағалар ма едіңіз? Әлде бағаламайсыз ба? Екі жауаптың да себебін түсіндіріңіз.

Бір испандық дінбасы он төрт мыңға жуық үндістің бір күнде шоқынғанын жеткізсе де18, дінге жаппай мойынсынушылық бірден байқала қоймады. Синкретизм гүлденді, өйткені жергілікті діни тәжірибе христиандықпен біте қайнасып кеткен еді. Әдетте испан дінбасылары ауылдық елді мекендерге сирек барды да, шіркеу басқаруға байырғы тұрғындарды тағайындады. Испандықтар жергілікті көмекшілерді «кеңсешілер» немесе «кресшілер» деп атады. Бірақ науатль (ацтек) тілінде сөйлейтіндер оларды ескі ацтек храмдарындағы қызметшілер атауымен «теопантлака» (teopantlaca) дейтін. Испан дінбасылары ауыл халқына әулие шапағатшыларын ұсынса да, үндістер бұл христиан тұлғаларды жергілікті құдайларымен біріктіріп алды. Олар жергілікті құдайлар өз қауымын әрдайым бақылап, желеп-жебейді деп сенді. Испандар үндістерден бір Құдайды және киелі Үштікті қабыл етуді талап етті, сонымен бірге кең таралған империялық нұсқадағы христиан наным-сенімдерінің магия мен табиғаттан тыс күштерді түрлі көрінісімен де бөлісті. Қысқасы, дәл сол жоралғылар мен нанымдарға әртүрлі мән-мағына үстегендерімен, испан миссионерлері мен мексикалық үндістер кейбір ортақ діни негіздерді қабылдады.

Қытай да, Азияның өзге елдері де өте баяу христианданды. Қос Америкада португалдар жағалауда анклав құрып, сауда жасауға айлақтарға еніп кете беретін оқиғалармен салыстырғанда, бұл жақта миссионерлік әрекеттерге шектеу қоюы немесе тыйым салуы әбден мүмкін жағдайда, жергілікті билікпен және қала тұрғындарымен жұмыс істеді. Иезуит дінбасы Франциск Ксаверий (Франсиско Хавьер) (1506–1552) өз қарамағындағы қызметшілерге жапон этикеті мен дзен-буддизм басшыларының дағдыларын сақтауды бұйыра отырып, Жапонияда дін таратты. 1600 жылдары шіркеу 300 мың жапон сенушілерін санап шықты, олардың көбі оңтүстіктегі Кюсю аралынан еді. Бірақ XVІІ ғасырдың бас кезінде билікті қолына шоғырландырған буддист Токугава сегунаты христиан дінін қабылдауды және құлшылық етуді кілт тоқтатты, католик қауымдастығы кері кетті (18-тарауды қараңыз). Қытайда иезуит Метео Ричи (1552–1610) мен өзге де иезуит дінбасылар құлшылық жасауға және шіркеулер тұрғызуға рұқсат алды. Олар католик доктринасы мен қытай конфуцийлік философиясы арасындағы ұқсастықты көрсетуге тырысты. Мин және бастапқы кездегі Цинь патшалығының сарайы иезуит білімінің картография, астрономия, математика жетіс­тіктерін және сағат жасау мен атыс қарулы әскер технологиясын пайдаланды. 1704 жылы Папа елшісі қытай христиандары ата-баба аруағына сыйынуға тыйым салынуға тиіс деп бетбақтырмаған соң, император миссионерлерді елден шығарып жіберді. Шіркеудің дінге бет бұрғызу жайлы үміті осыдан соң жойылды.

Христиандық жергілікті туынды. XVІІ ғасыр басында науа суретшілері Санта-Мария Тонанцинтла шіркеуін безендіре бастады. Ішкі қабырғаның бұл бөлігі бас киімдегі жергілікті әйелдердің қоршауында тұрған католик епископын суреттейді. Бұл суреттен Американың байырғы жұртының басқа қандай ықпалы байқалады? Бұл өнер туындысы христиандықтың жергілікті түсінігінің бет-бейнесін қалай паш етіп тұр?

Батыс және Орталық Африканың жағалауларында бекініс салған португал, голланд, британ немесе француз көпестерінің барлығы да католик немесе протестанттық дінді насихаттады. Бірақ еуропалықтар біраз жерлерде өздерін африкалық билеушілердің қонақтары секілді ұстады және әдетте бекіністерінде қамалып алғанды жөн көрді. Сондықтан да христиандық XVІІІ ғасырға дейін кең тарай алмады, алайда ілімі католик және протестант шіркеулерінен айтарлықтай өзгеше келетін Эфиопиядағы ежелгі христиан шіркеуі өркен жая берді. Тропиктік Африканың орталығындағы Конго корольдігінде еуропалықтар жергілікті халықты көп шоқындырды. Бұл жердің король әулеті XVІ ғасыр басында католик дініне кірді. Кейінгі билеушілер христиандардың киелі кітаптарын кеңінен насихаттады және бұл дін конголықтардың өмірінде маңызды рөл атқарды. Христиандық синкретизммен қатар дамыды, өйткені католик және ескі конголық діни тәжірибелер мидай араласып кеткен еді.

Қытайдағы иезуит миссионерлер. Иезуиттер қытай мәдениеті үлгілері мен еуропалық ғылыми білімді біріктіруге және христиан іліміне азиялық дінге кірушілерді сендіруге тырысты. Христиандық және қытайлық символдардың мидай араласқанын көрсететін қандай дәлелдерді мына гравюрадан көріп тұрсыз?

Қорытынды

XVІ ғасырда және XVІІ ғасырдың бас кезінде афроеуразиялық мемлекеттердің кейбір билеушілері атыс қаруымен қаруланған әскер жасақтай отырып, көлемді әскери шығындарды өтеу үшін тұрғындарға тиімдірек жолмен салық салу арқылы бұдан да мықты әрі орталықтанған мемлекет құруға, тіпті аумағы үлкен немесе мұхиттық империя жасауға тырысты. Алып аймақты мемлекет құру 1650 жылдан 1800 жылдар аралығында жүзеге асты, бұл үдеріске әккілік пен атыс қаруының жаппай қырып-жоюшы технологиясы әсер етті.

Дегенмен қуатты мемлекеттердің дүниежүзілік картасы айтарлықтай өзгерді. Мұсылман билігіндегі Моғол, Парсы және Осман империялары XVІІ ғасырда ұлғаюын тоқтатты немесе кішірейді, ал Сефевидтік Парсы елі тіпті жойыла бастады деуге болады. Алайда дәл осы кезеңде Ресей мен Қытайдың әскері бір-біріне қарама-қарсы бағытта ұзақ уақыт өзара қақтығыстан қаша отырып, Ішкі Еуразияның ауқымды аймағын иелене бастады. Еуропада Франция, Англия, Нидерланд және (белгілі бір уақытқа дейін) Швеция саяси-экономикалық тұрғыдан нығайды, бұл уақытта Габсбург империясы Оңтүстік-Шығыс Еуропаға қарай Осман империясын ығыстыра отырып, тереңірек орнықты. Керісінше, Португалия мен Испания Еуропа елдерінің иерархиясында ең төмен сатыға қарай құлдырады.

Мұхиттың арғы жағында еуропалық империя құру ісі Америкада табысқа жетті. Испан тәж иесі өз еліндегі экономикалық қиындықтарға қарамастан Латын Америкасындағы иеліктерін қанай берді, ал Португалия Бразилиядағы байырғы америкалық тұрғындарды бағындырды. Ұлыбритания, Франция және Нидерланд Кариб теңізі алабындағы және Солтүстік Американың шығысындағы жерлерді басып алды. Осы күштердің барлығы Азия мен тропиктік Африкадағы жағалаулық анклавтар мен аралдарды басып алу немесе тұрақтап қалу үшін теңіз қуатын күшейтті, алайда бұл аймақтардағы билік жергілікті билеушілердің қолында болды.

XVІІ ғасырда да еуропалықтар ауқымды қашықтықтарды басып алудың жаңа түрін ойлап тапты. Солтүстік Америкада, Сібірде және Оңтүстік Африканың Кап аймағында қоныстанушылардың отарын құрды. Бұл аймақтарда еуропатекті тұрғындар саяси тұрғыдан басым болып қана қойған жоқ, жұқпалы аурулардың таралуымен және әскери басқыншылықтың көмегімен байырғы халықтың ежелгі қауымдық тіршілігін Жаңа Еуропа қоғамына айналдыруда да жетістіктерге жетті. XІX ғасырда дүниежүзіндегі қалыпты ендіктердің көпшілігінде мұндай қоғамдар еселеп өсе берді, байырғы халық азайған үстіне азая түсті.

XVІІ–XVІІІ ғасырларда трансмұхиттық және ұзақ қашықтықтағы құрлық арқылы байланыстар күрделене бастады. Бұл үдеріс басталған соң, оқшау қалған қауымдастықтардан басқаларының барлығы алыс елдерден келіп жеткен ауқымды жаңа ақпараттарға қанықты. Дүниенің бір бұрышынан екіншісіне айнала жеткен бұл білім толқыны ғалам, табиғат және адамзат қоғамы жайлы жаңа сұрақтарға жетелеп қана қоймай, бұрынғы түсініктерге сенімсіздік туғызды. Дүниежүзіндегі барша адамдар білім қалыптастыру мен жаңа идеяларды ұсынуға кірісіп кетті, дегенмен бұл құбылыстың зияткерлік орталығы жаһандық коммуникацияның айлақтары мен Батыс Еуропаның астаналары болды. Нәтижесінде ғылыми революция мен мәдени ағартушылық шындықты табу мен танудың алғышарттарын мәңгіге өзгертіп жіберді. Ой қорытудың жаңа жолдары ғасырлар бойы үстем боп келген діни доктриналардың барлық қырын сынға алып, талас-тартыс туғызды. Дегенмен ірі миссионерлік діндер, негізінен, христиандық пен ислам дамуын тоқтатпады, өйткені тақуалар, дінбасылар, діни қызметшілер, рухани ұстаздар мен сопылар құрлық арқылы да, теңіз жолымен де болмыс жайлы көзқарасын бөлісу үшін шартарапты кезе берді.

Синкретизм – дінде бір немесе одан да әртүрлі сенім жүйелерінің иман шарттары мен құлшылық ережелерінің араласып кетуі; сонымен қатар сенім шарттары мен құлшылық ережелерінің бір сенім жүйесінен екіншісіне кірігуі.

АЛТЫНШЫ БӨЛІМ

20

Коммерцияланушы әлем

XVІІІ ғасыр басында алып империя болсын, шағын патшалық болсын – Афроеуразиядағы елдердің түгелге жуығы белгілі бір деңгейде өндірістік тауарларды, жұмысшыларды бір жерден екінші жерге тасымалдайтын жаһандық коммерциялануға тәуелді болды. Пайда көздеген мемлекеттер арасындағы коммерциялық бәсеке жаңа замандағы енді-енді таңы атып келе жатқан коммерциялық жүйені дамытты. Бұрын көпестер сауда келісімін жасасқанда көбіне алтынға, күміске және басқа да ақша түрлеріне сүйенетін. Коммерциялану капиталистік институттар мен тәжірибелерге тәуелді болды, яғни әріптестік, акционерлік компаниялар, банктер, несие жүйесі, валюталарды конвертациялау механизмдері, сақтандыру полистері, сауда ақпараттық желісі мен тұтынушыларды жаңа тауарларды сатып алуға итермелейтін стратегияға иек артты.

Дегенмен коммерциялану тренді бүгінгі күнмен салыстырғанда әлі де қарапайым еді. Миллиондаған адам табиғи шаруашылықпен немесе малшылықпен айналысты және нарықпен әрі кеткенде кездейсоқ байланысқа түсті. Қалғандары коммерциялық жүйеге кіріге алмады, себебі олардың жұмысы бақыланды немесе еңбек нарығында басқалар үшін тер төкті. Мысалы, Шығыс Еуропа мен Ресейде миллиондаған басыбайлылар ауылшаруашылық өнімдерінің көп бөлігін жеке меншік иесі – бай-бағландарға өткізуге мәжбүр болды, олар оны Батыс Еуропаға экспорттап, пайдасын тек өздері көрді. Африкалық құл саудасы сол құрлықтағы билеушілерге, Америкадағы плантация иелеріне, Атлантикадағы көпестерге және Еуропадағы өндірушілерге пайда әкелген жоғарғы коммерцияланған жүйенің бір бөлігі болды, ал тропиктік қант пен темекінің адам нанғысыз өнімін өсірген құлдар мұның ешқандай да пайдасын көрмеді.

Индустриялық революция. Нарыққа жаңа әрі тартымды тауар түрлері шыққан соң, XVІІІ ғасырда дүниежүзіндегі тұтынушылардың талабы мен талғамы жылдам өзгере бастады. Мысалы, Британияның Ост-Инд компаниясының қызметкерлері 1664 жылы король ІІ Карлға екі фунт қытай шайын таныстырғанға дейін, ешбір еуропалық оның дәмін татып та көрмеген еді. Келесі онжылдықтарда шай Британияға энергия беруші әрі қант қосып ішетін, болмашы тәуелділік туғызатын сусын ретінде таралды. 1690 жылы шайдың Қытайдан импорты шамамен 38 мың фунтқа өсті, 1750 жылы 37,4 миллионды құрады1. Жаңа тағам түрлері мен өзге де тауарлардың саны артып, дүниежүзіндегі тұтынушылар өздері қалаған өнімдерін сатып алу үшін талап қоя бастады. Оңтүстік Қытай, Жапония, Үндістан, Батыс Еуропа және Британдық Солтүстік Америка отарлары секілді, коммерциялану жылдам жүрген аймақтарда ақша табатын кісілер жұқа мата өнімдері, өнер мен үй фурнитурасында өте жоғары талғам қалыптастырды, мұндай бағалы матаны бұған дейін жер иесі – ақсүйектер ғана тұтына алатын. Батыс Африкада жергілікті көпестер сәннен қалған киімдерді емес, өзгеше өрнектері бар үнді шыттарын ала алмаса, еуропалық құл саудагерлеріне тұтқындарды сатудан бас тарта салуы мүмкін еді.

Жаһандық ауқымда ауыл фермерлері мен қол-өнершілер қолдан жасаған артық өнімдерін нарыққа шығарды. Адамдар жерлерінен бас тартып, тамақ, киім және жиһаз сатып алу үшін еңбекақыға жұмыс істеді. Батыс Еуропада, мысалы, қарапайым халық тауарларды шетелден сатып алды. Темекі, қант, шай, кофе, шарап, үнді матасы, арзан фарфор ыдыстар мен экзотикалық фурнитура да осы тауарлар қатарына енді. Адамдары кедейлеу өңірлердің өзінде көп өнімді тұтынуға деген ұмтылыс байқалды, халық тарихшылар индустриялық революция деп атаған құбылыстың кейіпкерлеріне айналды. Жұмысшылар өнімдерді үйде жасағаннан гөрі, сатып ала бастады. Олар негізінен ауыр әрі өнімді жұмыс істей жүріп саудаға араласты. Отбасындағы жасы кішілері фермаларда тынбай еңбектенді, ал үлкендер жұмысқа шығып, жалақымен күн көрді. Сатуға шығаратын арнайы өнімді адамдар үйде де жасай алды. Бірақ шам, үстел және орындық сынды дүниелерді бұрынғыдай қолдан жасамай, сатып алу мүмкіндігіне ие болды. Батыс Еуропа, Қытай және Жапонияда ауқымды тұтыну тауарларының көптігінен сұранысты қанағаттандыру үшін ерлердің жұмыс сағатының ұзағырақ болғаны әрі жыл бойғы жұмыс күндерінің де артқаны; тұтыну қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әйелдер мен балалардың да жалдамалы жұмыс істегені жайлы нақты дәлел жеткілікті. Осы табанды еңбекқорлықтың нәтижесінде тауарларға артқан сұраныс халықаралық сауданы жандандырып, адамдардың күрделі кәсіптерді игеруіне ерік-жігер берді, ауыл шаруашылығы немесе өндірістегі техникалардың жақсаруына жол ашты.

Үнді матасы британ сәніне ықпал етті. Кеудеше және белдемше – XVІІІ ғасырдағы Еуропа сән үлгісінің бір мысалы. Қолдан өрнектелген мата – Үндістанның оңтүстік-шығысындағы Коромандель жағалауынан келді. Гүлдер – үнділерге тән дизайн. Ағылшын тігіншісі бұл киімді шамамен 1780 жылы тіккен. Сол кезеңде Англияда экзотикалық матаның сәнге айналуын немен түсіндіруге болады?

Азияның экономикалық үлесі. 1750 жылға дейін жаһандық өндіріс пен сауданың негізгі орталығы – Азия болды. XVІ–XVІІ ғасырлар аралығында Шығыс және Оңтүстік Азияда ғаламат демографиялық һәм экономикалық өсім байқалды. Қытай, Үндістан және Жапония тұтас әлем халқының 55 пайызын құрады, ал Батыс Еуропадағы халық саны 12 пайыз ғана еді. XVІІІ ғасырда Қытай халқының саны екі еседен аса ұлғайды, шамамен 160 миллионнан 350 миллионға артты. Азия мен Батыс Еуропаның экономикасын салыстырудың бір тәсілі – ауыл шаруашылығының өнімділігі. 1750 жылы Қытайдың бай ауыл шаруашылығы аймағы – Янцзы өзені алқабындағы өнім, Еуропадағы Англия мен Нидерланд секілді ең көп өнім өндіруші екі елмен салыстырғанда, шамамен бірдей болды. Оңтүстік Қытай мен Батыс Еуропа ауыл шаруашылығы жұмысшыларының нақты жалақысы25 (real wages) шамалас еді, болжалды өмір сүру ұзақтығы да шамамен қырық жас айналасында болды. Қытай жаһандық өнімнің 30 пайыздан көбін нарыққа шығарды, ал Үндістан мен Қытай екеуінің әрқайсысы 23 пайыз өнім өндірді (Дүниежүзіндегі өнеркәсіптік өндірісіндегі үлес кестесін қараңыз2). Еуропаның көзі ашық адамдары Қытайдың экономикалық қуатын мойындады. Шотландтық экономист, ойшыл Адам Смит 1776 жылы «Еуропаның кез келген бөлігінен гөрі, Қытай – әлдеқайда бай мемлекет» деді. Үндістан мақта-мата өнімдерінің дүниежүзіндегі алып экспортері болды. 1750 жылдары Оңтүстік Үндістандағы тігіншілер Ұлыбританиядағы әріптестерімен салыстырғанда, жоғары өмір сүру сапасына ие болған сыңайлы3.

XVІІ ғасырда Токугава сегунаты билігінің қол астындағы Жапония экономикасы дамыды, алайда 1700 жылдан құлдырай бастады. Архипелаг тұрғындары өңдеуге жаңа жерлер мен орман алқаптарын таба алмағандықтан, осындай жағдайға ұрынған болар. Еңбекқор жапон шаруалары өнімдерін арттыра берді. Бастысы, бұл өсім өнімділікті арттыру үшін аз ғана технологиялық дамумен немесе жұмыс уақытын ұзағырақ созумен ұлғайды. Балық саудасымен айналысатындар да балық аулап, өндірісті ақуызбен және тыңайтқыштармен байыта отырып, Жапонияның айналасындағы теңіздерді белсенді түрде пайдаланды. Батыс Еуропа елдеріне қарағанда, Жапонияның мұхиттың арғы жағында шикізат алатын отарлары болған жоқ. Бұған қарамастан Жапония сауда-саттығы жоғары деңгейде дамыған елге айналды және Қытаймен, Кореямен, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен XVІІІ ғасыр соңына дейін сауда жасасты. 1750 жылдары Оңтүстік Қытай немесе Британиямен салыстырғанда, Жапония халқының көп бөлігі, шамамен барлығы 26 миллион тұрғын, қалада тұрды. Эдо (Токио) миллионнан аса тұрғынға көбейді де, дүниежүзіндегі ең үлкен қалалардың біріне айналды.

Тропиктік Африканың коммерциялануы. XVІІІ ғасырдың бас кезінде Сахара шөлінің оңтүстігіндегі Африка халқы қытайлықтар немесе оңтүстіказиялықтар жүрген жолмен болмаса да, жаһандық сауда-саттық торабына әлдеқашан кірігіп кетті. Атлантикалық экономиканы дамытқан еуропалық капиталист кәсіпкерлер мен көпестер Африка жағалауларындағы саудагерлер мен Асанте, Дагомея және Бенин монархияларының билеушілерінен алтын, мата және тұрмыстық тауарларды сатып алды (18-тарауды қараңыз). Дегенмен XVІІ ғасырда еуропалықтар материалдық тауарлардан гөрі, құлдар сатып алғысы келді және қос Америка құрлығында плантациялар ұлғайып, құл еңбегіне сұраныс тұрақты түрде артты. 1700 жылдары алты миллионнан аса адам өле-өлгенше құлдыққа жегіліп, Атлант мұхитын мәжбүрлі түрде кесіп өтті. Құл саудасы Батыс Африкадан – Сахара шөлінің бойымен мұсылмандардың Жерорта теңізіне, құрлықтың шығыс бөлігінен – Араб түбегіне, Парсы елі мен Үндістанға дейін таралды. XVІІІ ғасырдың орта тұсында жыл сайын елінен зорлықпен әкеткен африкалықтардың жалпы саны 70 мыңға жуықтады.

Дүниежүзіндегі өнеркәсіптік өндірісіндегі үлес. 1750–1900 жылдар. XVІІІ ғасырдың аяғы мен XІX ғасырға қарай қай мемлекеттерде өндіріс артты? Өндіріс қай жерлерде тұрақты болды? Жаһандық өндірістегі маңызды үлесінен қай өңірлер айырылып қалды? Қандай факторлардың көмегімен бұл өзгерістерді түсіндіруге болады?

Африкадағы құл саудасы адамның жеке басының қайғысы ғана болған жоқ, құрлықтың экономикасына да алапат апат әкелді. Құлдық ауыл шаруашылығы бай жекелеген аймақтарды жүз мыңдаған өнім өндіруші егіншілер мен малшылардан, қолөнершілерден және қауым басшыларынан, сонымен қатар бала туатын жастағы әйелдерден айырды. Қытайда, Еуропада және Еуразияның өзге де бөліктерінде тұрғын саны кемерінен асқан кезде, XVІІІ ғасырдың орта тұсында тропиктік Африканың халық саны шамамен елу миллионға жетті де, біртіндеп азая берді. Көп тұрғыны құл қамытын кимегенде, Африка экономикалық тұрғыдан ілгерілер ме еді? Өйткені егін егетін жерлер мен мал бағатын жайлаулар бұл өңірде ен-тегін еді. Бұған қоса, Атлантика жағалаулары маңында еуропалық көпестер мақта-мата мен темір өнімдері бар кеме жүктерін құлдарға айырбастады. Бұл айырбас кезінде өркендеген Африка матасы мен темір өндірісіне қысым жасады. Билеушілер мен саудагерлер еуропалық құл саудасымен айналысушылардың толассыз талаптарына жауап беруге тырысты. Алайда бұл қадам түрлі соғыстарға, халықтар миграциясына, аштыққа және қылмыс түрлерінің артуына әкеп соқты. Африканың батыс және орталық жағалауындағы аймақтарда құл саудасы ер-азаматтар санын айтарлықтай азайтып жіберді. Тиісінше, ауыл шаруашылығы жұмыстарының бар ауыртпалығы әйелдердің мойнына артылды. Қысқасы, XVІІІ ғасырдың ортасында Шығыс және Оңтүстік Азияда экономикалық өсім дами түсті және Батыс Еуропа экономикасының жұлдызы жоғарылады. Керісінше, зорлықпен адам саудалау – дамушы экономикаға иелік етуі мүмкін көптеген Африка қоғамының сауда-саттықтағы орнын әлсіретті.

Нақты жалақы (real wages) – төленген ақшаның нақты құнынан гөрі, сатып алынатын тауар құнымен еңбекақының бағалануы.

Азиядағы мазасыз империялар

Азиядағы ұлы мемлекеттердің бірі – Цинь әулетінің (1644–1911) билігіндегі Қытай 1800 жылға дейін өркендеді әрі ішкі қақтығыстан айтарлықтай азат күйінде қалды. Алайда осы кезеңдегі үш ірі ислам империясы XVІІІ ғасыр басында қаржы және басқару саласында өте ауыр қиындықтарды бастан өткерді. Парсы Сефевидтер империясы талантты билеуші Аббас шахтың (1587–1629 жылдары билік құрды) қол астында және одан кейінгі онжылдықтарда өркендеді (17-тарауды қараңыз). Атыс қарулы ірі әскерді қамтамасыз ету шығындары тоқтаусыз арта берді де, үкімет ақырында бұл саланы құлдыратып жіберді. 1722 жылы Ауғанстаннан шыққан атты көтерілісшілер әскері Сефевидтердің аты аңызға айналған астанасы – Исфаханды жаулап алды да, империя құлады. Осы ғасыр соңына дейін империя бір-бірімен бәсекелес әскери ақсүйектердің арасында бөлшектенген күйі қалды және олардың ешбірі тұрақты орталық билікті қалыптастыра алмады.

Шығыста мұсылман әскери элитасы 10 миллиондаған үнді шаруалары мен қала тұрғынына әмір жүргізген Оңтүстік Азияның ұлы Моғол империясы Аурангзеб (1658–1707 жылдары билік құрды) билігі тұсында аумағын ұлғайтты. Империя режимі жергілікті меншік иелері саналатын билеушілерге жер салығына әрдайым айрықша жомарттықпен құқық бере отырып, олармен жылы қарым-қатынас орнатуға тырысты. Алайда мұндай жеңілдіктер үкіметке салмақ болды. Өйткені әскер мен басқару істеріне жұмсалатын шығындардың орнын толтыру керек еді. Аурангзеб мазасыз жергілікті элитаны ерік-жігерінің мықтылығымен уысында ұстай білді, бірақ мұрагерлеріне оның бұл таланты жетіспеді. Ол өлген соң жергілікті магнаттар, тіпті провинциялардағы губернаторларға дейін, орталық билікке қарсы шыға алатынын түсініп қойды. Олардың көпшілігі тәуелсіз дамыған Оңтүстік Азиядағы сауда саласындағы жүгері дәні, темекі және чили бұрышын (барлығы қос Америка құрлығынан ертеректе тасымалданды) алып сатудан және мақта-мата шығару кәсібімен айналысудан әжептәуір байлық жинап алды.

Бай-бағландар жаңа ресурстарды жинап алып, Моғол билігі қаржылық ауыртпалықтардан шатқаяқтап қалғандықтан, аймақтық дүмпулер көбейді. 1739 жылы Парсы әскери қолбасшысы Нәдір шах Солтүстік Үндістанға басып кірді және шегінгенге дейін Делиді аяусыз тонады. XVІІІ ғасырдың бірінші жартысында Моғол империясы аймақтық билік орталықтарына бөлшектеніп кетті. Олардың кейбірі Делидегі моғол сұлтанына бағыныштылығын ресми түрде ғана мойындады, қалғандары мұны да жасамады. Маратхилер – Оңтүстік Азияның орталығындағы Деккан таулы қыратына жайғасқан, маратхи тілінде сөйлейтін халық Орталық Үндістанның түгелге жуығын қамтитын жеке аймақтық империя құра отырып, моғолдардың әлсіздігін айқын көрсетіп берді. Оңтүстік-батысындағы Майсурда Хайдар Әли мен ұлы Типу сұлтан 1760 жылдары мемлекет құрды, алпыс мың жауынгерден тұратын қосын жинақтады және әскерді зеңбіректермен жасақтады.

Сефевидтер мен моғолдарға қарағанда, түрік билігіндегі үшінші мемлекет – ұлы Осман империясы XVІІІ ғасыр бойына Афроеуразиядағы алып әскери күшін сақтап қалды. Австриядағы Габсбург империясымен ұзаққа созылған әрі жеңіліспен аяқталған соғыстан соң, 1699 жылы Осман империясы Еуропадағы бірнеше аймағынан айырылып қалды (19-тарауды қараңыз). Дегенмен келесі онжылдықта ол аймақтардың кейбірінің кері қайтарылғаны сол-ақ еді, 1768–1774 жылдары Ресеймен соғыста ауқымды жерлерінен айырылып, соның қиындығын тарта бастады.

ІІІ Селим сұлтан (1789–1807 жылдары билік құрды) Топкапы сарайында ірі шенді тұлғаларды қабылдауда. Стамбұлдағы Осман сарайы империя әкімшілігінің негізгі орталығы еді. Сұлтан бұл жерде сарай адамдарының, шенді тұлғалардың және янычарлардың ортасында отыр.

Үдей түскен қаржылық қиындықтар мен жаһандық экономикадағы күрт өзгерістер Осман империясының ресурстарын тұрақты түрде әлсірете берді. Стамбұлдағы таңғажайып Топкапы сарайына орныққан сұлтандар әкімшілік істерден барған сайын шет қалды. Тамыр жайып алған саяси және діни топтардың арасында реформа жасауға ұмтылған пашалардың ықпалы әлсіреді немесе бастамалары сәтсіздікке ұшырады. Бұрындары империяның жоғарғы шенінде әскери даңққа бөленген янычарлардың әскери құлдар армиясы құлдырай келе қатаң тәртіпке бағынған жауынгерлік корпустан ақыры өзара бәсекелес фракциялардың ісіп-семген топтарына айналды. Бұлардың әрқайсысы жеке мүддені көздеді, лауазымын асыра пайдалануға азғантай мүмкіндік болса, ел арасында топалаң туғызуға бейім болды. Моғол империясындағыдай, биліктің жоғарғы сатысындағы әлсіздік Анадолы (қазіргі Түркия) мен Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ауыл шаруашылығы жерлерін мемлекеттің атынан емес, жер иеленушілердің тікелей өздерінің атынан алуына мүмкіндік берді. Еуропа үкіметтері мен сауда-саттықпен айналысатын фирмалары импорт үшін бағаларды арзандатуды талап етті. Бұл Түрік мемлекетін маңызды кіріс көзінен айырды. Америкалық күмістің Осман экономикасына ағылуы белгілі бір деңгейде ұзаққа созылған баға құнсыздануына әсер етіп, айлық пен зейнетақыға қарап отырған мыңдаған шенділер мен әскерилердің өмірін одан бетер қиындатып кетті. Бұған қоса, жер иесі элита өкілдері жергілікті шаруаларға жерді жалға беру бағасын өсіріп жіберді. Шаруалар ауылдардан Стамбұлға және өзге де қалаларға босты, бұл жерлерде жұмыссыздардың қатарын толтырды.

Осы қиындықтарға қарамастан, Осман империясы әлі де бұрынғысынша тіршілік ете берді. Көтерілістер мен қалалық тәртіпсіздіктер үздіксіз өсті, бірақ қарсы шығушылар Осман билігінің заңдылығына ешқашан күмән келтірмеді. Кез келген құрылым сұлтанмен байланыста болды. Олар көпестер одағы (гильдия), мұсылман сопы ұйымдары және жергілікті әулеттік топтар еді. Исламның құқықтық жүйесі тиімді жұмыс істеді әрі мұсылман, христиан және еврей қауымдастықтары империя ішінде өз шаруаларын дөңгелетті. Бұл кездегі дамудың негізгі сипаты орталық биліктің әлсіреуімен байланысты болды. Билік үстемдігінің белгілі бір бөлігі империя шегіндегі жергілікті элитаның, кландардың және меншік иесі магнаттардың пайдасына шешіліп, соларға таралды.

Жаһандық теңіз саудасы және XVІІІ ғасырдағы дүниежүзілік соғыс

XVІІ ғасырда және XVІІІ ғасыр басында еуропалық ірі мемлекеттер бір-бірімен соғысқа көп көлемде қаржы жұмсады. Британия, Франция, Нидерланд және Испанияның мысалына қарасақ, олар бұл соғыста коммерциялық һәм стратегиялық мүдделерін қорғады әрі кеңейтуге тырысты. 1600 жылдары Атлант және Үнді мұхиттары Еуропаның негізгі әскери-теңіз күштерінің арасындағы қарқынды бәсекелестіктің сахнасына айналды. Атлант мұхитындағы Еуропа, Африка мен Американы жалғайтын сауда-саттықтағы бақталастық Батыс Еуропадағы мемлекеттердің түгелге жуығын қамтыды. Бірақ Үнді мұхиты мен қытай теңіздеріндегі ахуал айтарлықтай өзгеше түрленді. Ол жерлерде сауда кепілдігіне ие болған Британия, Франция және Нидерландтың сауда компаниялары ең үлкен кемелер мен теңіз артиллериясына иелік етті. Бірақ мұхиттың оңтүстігіндегі кеме жолдарында саудагерлер мен теңізшілердің басым бөлігі, негізінен, қытайлар, малайлар, оңтүстіказиялықтар, арабтар және шығысафрикалықтар еді. XVІІІ ғасырдың өн бойында Оңтүстік-Шығыс Азияның айлақтарында қытайлық сауда және бизнес ортасының үлесі тоқтаусыз өсті. Мысалы, голландтық Ост-Инд компаниясының Индонезия мен Явадағы ірі айлағы саналатын Батавияда қытай тұрғындардың саны 100 мыңға жуық болды, бұл компаниядағы голландтық қызметкерлерден әлдеқайда көп еді.

Оңтүстік теңіздердегі еуропалық қақтығыстар. Оңтүстің теңіздеріндегі мақта, жібек, дәмдеуіш, фарфор мен шай саудасындағы еуропалықтардың бәсекелестігі ғасыр өткен сайын өрши түсті. Өйткені сауда-саттықтың жалпы көлемі бірте-бірте азая берді. XVІ ғасырдан бастап Еуропа азиялықтар сатып алғысы келген тауарлар ішінде күмістен басқа ештеңе ұсына алмады. Еуропалық көпестер Азия экономикасына Америка кеніштерінен қазба байлығын көп мөлшерде тасыды. Осының салдарынан күміс құны алтынға қарағанда арзандай бастады да, күміс монетаның бірлігі азиялық тауарларды аз көлемде сатып алуға ғана жетті. Бұған қоса, еуропалық Ост-Инд компаниялары кемелерінің атыс қаруы күшіне қарамастан, Оңтүстік теңіз жолдарына бақылау орната алмайтынын дер кезінде түсінді. Жергілікті саудагерлер мен жүк кемелері сауда торабын иеленіп алды. Еуропалықтар Үнді мұхиты мен Еуропа арасындағы тікелей теңіз саудасын монополиялады, бірақ түсімі мол «сауда» үшін азиялықтармен бәсекелесуге тура келді. Бүкіл жұмыс баға келісіміне кеп тірелген кезде, тауар өндірісінде және оның тасымалында, яғни ішкі аймақтардан немесе кеніштерден Еуропа кемелері күтіп тұрған айлақтарға қажет тауарларды жеткізуде басымдыққа ие жергілікті билеушілерге, кәсіпкерлер мен саудагерлерге еуропалықтар тәуелді болды.

Табыс көзінің азаюына қарсы голландтық һәм британдық Ост-Инд компаниялары белсенді әрекетке көшті. Явада голландтар Батавиядан таулы ішкі аймақтарды жаулап алуға қарулы топты жұмсады. Олар көптеген аралдағы саудаға бақылау орнатып, Ява тұрғындарына салық салуды көздеді. 1725 жылы таулы аймақтағы шаруаларды экспорт үшін кофе өсіруге күштей бастады. Дәл осы кезеңдерде Британия компаниясы да Оңтүстік Азиядағы, әсіресе Араб теңізіне шығатын Мумбайдағы, Мадрастағы (Ченнай), Бенгал шығанағындағы Калькуттада орналасқан сауда нүктелерінің айналасындағы қорғанысын күшейтті.

Калькутта компанияның ең табысты айлағына айналды, Ганг өзенінің берекелі һәм халқы тығыз орналасқан алқабынан түсімі мол мақта мен жібек матасын саудаға шығарып, нарықтың назарын аударды. Жергілікті үнді көпестері матаны айлақтарға жеткізді, ал үнді банкирлері еуропалық саудагерлерге коммерциялық капитал ұсынды. Калькутта және компанияның басқа да сауда нүктелері сөз жүзінде ғана Моғол императорының иелігі саналды. Империя билігі әлсіреген соң, компания маратхи және Оңтүстік Азиядағы өзге де бүлікшіл қарулы топтар секілді, Делидегі үкіметке қарсы шыға бастады. 1757 жылы Британияның Ост-Инд компаниясы жергілікті сұлтандар арасындағы бақталастық пен Моғол билігінің әлсіреуін оңтайлы пайдаланды. Британ қаруымен жарақталған жалдамалы үнді әскерін қолданып, Бенгал аумағын жаулап алуға әскери көсем Роберт Клайвты үгіттеді. Бұл бастама компанияға ішкі нарыққа, ауқымды ауыл шаруашылығы жерлеріне және компания үшін өте маңызды қаржы мен салық құқығына бақылау орнатуға мүмкіндік берді. Клайвтың өзі де өте бай адамға айналып шыға келді.

Келесі онжылдықтарда тапанша ұстанған компанияның қарулы күштері Ганг жазығын бойлай, жоғары өрлей берді. 1799 жылы компания әскері Майсурға енді және Франциядан әскери көмек алуға тырысып, онысынан ештеңе өнбеген соң, Типу сұлтанды өлтірді. Британия парламенті компанияны «жағалаулардағы бекеттерде саудамен ғана айналыспай, жерлерді жаулауға кірісіп кетті де, елді қаржылық дағдарысқа сүйреді» деп айыптады. Бірақ компания акционерлерінің қуанышы қойнына сыймады, өйткені компания кірісі Британияның дүниежүзіндегі әскери-теңіз операцияларының шығынын өтеуге көмектесті. Нәтижесінде Үндістандағы еуропалық отарлау кейде әскери іс-қимылмен, кейде шетқақпай көріп саяси ойыннан шығып қалған жергілікті сұлтандарды, басшыларды келісімге тарту арқылы ілгерілей түсті.

Жеті жылдық соғыс. Британияның Ост-Инд компаниясы территория мен саудаға ұмтылысында оңтүстіказиялықтардың ғана қарсылығына тап болған жоқ, Үнді мұхиты сауда-саттығында үлесі бар Франциямен де текетіресуіне тура келді. Үндістан жағалауларында Франция мен Британияның әскери-теңіз күштері арасында бұрқ ете қалған қақтығыстар – 1756–1763 жылдары Еуропа мемлекеттерінің арасындағы үлкен шайқастың бірі ғана. Бұл елдер бірнеше жерде соғысқандықтан және әскерилер мұны шектеулі ресурстар үшін жаһандық деңгейдегі сұрапыл соғыс деп ұққандықтан, кейбір тарихшылар бұған XVІІІ ғасырдағы «дүниежүзілік соғыс» деп анықтама берді (20.1-картаны қараңыз).

Соғыстың басталуына Франция, Британия, Испания және Американың бірнеше байырғы халқының Огайо өзені жазығы ормандарындағы 1754–1756 жылдардағы қақтығыстары түрткі болды. Британияның Солтүстік Америка отарындағы аң терісі саудасымен айналысушылар Огайо мен Миссисипиге енгісі келді. Француз әскерлері оларды тоқтату үшін бекіністер сала бастады. Британдық отарлық әскер жиырма екі жастағы, тәжірибесіз қолбасшы Джордж Вашингтонның қолбасшылығымен Огайо еліне аттанған кезде, француз күштері оларды тас-талқан етіп жеңіп, командирі мен тірі қалған сарбаздарын Аппалачи таулары арқылы кері шегіндірді. Келесі жылы екінші француз жеңісінен соң, қаһарланған Британия француздар мен үндістердің қақтығысқан жері ретінде белгілі Солтүстік Америкадағы ұрыстарға қуатты әскерін үйіп-төкті.

1756 жылы Еуропада соғыс өрті тұтанды, Австрия императоры Мария Тереза (Marіa Theresa) он төрт жыл бұрын айырылып қалған бай Силезия өлкесін қайтарып алмақ болып, Пруссияға шабуыл жасады. Франция мен Ресей Австрия жағына шықты, бұған жауап ретінде Англия Пруссиямен одақтасты. Король әрі мықты әскери стратег Ұлы Фридрихтің қол астындағы Пруссия Австриядан басым түсті, дегенмен соғысқа араласушы тараптардың барлығы да әскер күшінің қазынасын сарқып алды. Бұл соғыс Еуропаның саяси картасына елеулі өзгеріс енгізбестен аяқталды.

Осы тұста Британия мен Францияның қарулы күштері Солтүстік Америкада, Кариб аралдарында, Жерорта теңізінде, Батыс Африка мен Оңтүстік Азияда қақтығысты. Британия үкіметі корольдік әскери-теңіз флотына қомақты қаржы салды, соңында қаржылық жағдайы нашарлаған Францияны басып озды. 1759–1760 жылдары Әулие Лаврентий өзенінің маңындағы Квебек пен Монреаль қалаларын жаулап алу арқылы Британия Францияны Канададан бас тартуға және бітім жайлы келіссөз жүргізуге мәжбүрледі. 1763 жылғы Париж бітімшартына сәйкес, Франция Канаданы және Мисиссипи өзенінің шығысындағы француздық Луизиананы Британияға берді. Британияның одақтасы Испания Луизиананың батыс бөлігіне ие болды. Франция Оңтүстік Азиядағы кемелерін жағалаудан алып кетуге келісті. Дегенмен ол Кариб аралдарындағы иеліктерінен айырылған жоқ. Мәселенің бұлай аяқталуы Францияға қолайлы болды. Өйткені құлдар өсірген қант құнының өзі Канададан тасымалданған өзге байлық түрлерінің барлығынан әлдеқайда жоғары еді. (Бұл бітімшарт Францияға Канаданың Ньюфаундленд және Лабрадор провинцияларының жағалауына жақын жердегі шағын Пьере және Микелон аралдарына иелік етуге мүмкіндік берді. Бұл шағын балық аулау базалары әлі күнге Францияның мұхиттың арғы жағындағы территориясы болып қалды).

Франция да, Британия да қолма-қол ақшаға тәуелділігі артқан күйі жеті жылдық соғысты аяқтады. Британия дүниежүзіндегі ең мықты әскери-теңіз күшіне айналды. Ісін дөңгелетуді ойлаған британдық кәсіпкер көпестерді, плантациялардағы өнім өндірушілерді және бағалы аң терісін сатушыларды дүниежүзінің кез келген нүктесінде қорғай алатын корольдік флоттың кемелері мен әскери-теңіз артиллериясы жеткілікті болды.

Солтүстік Атлантика империяларындағы революциялар

ОЙЛАН: Шығу себебі, дамуы және қысқамерзімді нәтижесі тұрғысынан алғанда Британдық Солтүстік Америка, Франция және Гаитидегі революциялардың қандай негізгі ұқсастықтары мен ерекшеліктері бар?

Жеті жылдық соғыстан кейінгі қырық жылда жаһандық экономикалық өзгерістер саяси және әлеуметтік дағдарыстарға, екпінді халықтық дүмпулерге ұласты. Солтүстік Америкадағы британдық он үш отар 1775 жылы бас көтерді және алты жылдық соғыстан соң батыс жартышардағы алғашқы республика26 ретінде өзін-өзі басқаратын билік орнатты. 1789 жылы Франциядағы революция француз қоғамын ғана танымастай өзгерткен жоқ, сонымен бірге ширек ғасырдан аса уақыт Еуропаға тұтас таралған соғыстар мен саяси дағдарыстың хабаршысы болды. Францияның Кариб аралдарындағы Сан-Доминго (Гаити) қант өсіретін аралындағы шығу тегі африкалық құлдар мен ерікті халық бірігіп, он үш жыл бойы басқыншы әскермен соғысты, 1804 жылы ақыры тәуелсіздікке қол жеткізді.

Республика – мемлекеттік ла­уазымды тұлғалар мен өкілдерді сайлау және заңдарды бекіту құқы бар азаматтар бұқарасына сүйенетін, тәуелсіз билікке негізделген басқару түрі.

Халықтық көтерілістердің жаһандық мәні

XV ғасырдан бері өсіп келе жатқан дүниежүзі халқының саны XVІІІ ғасырдың кейінгі онжылдықтарында бұдан да жылдам қарқынмен өсе бастады. Бірақ шамамен осы кезеңде экономикалық өсім де ұзаққа созылған өрлеу циклін аяқтады және бір ретке келді. Халық саны азық-түлік тауарларынан да жылдам артқан жерлерде ең қажет заттарға деген баға шарықтады. Бұған дейін де қаржылық қысымға тап болған, әскері мен бюрократиясының көмегіне сүйенген орталықтанған мемлекеттер әдепкі жолды таңдады: салықты көбейтті және қатаң түрде жинады.

Солтүстік Америкадан Қытайға дейінгі аралықтағы екі түрлі ауыртпалықпен, яғни жоғары баға және ауыр салықпен бетпе-бет келген ауыл шаруалары, қала жұмысшылары және кәсібін дөңгелеткен көпестер наразылығын петиция, шеру, толқу мен көтеріліс арқылы білдірді. Мұндай қарсылықтарды басып-жаншу үшін мемлекеттерге бұдан да көп шығын шығаруға немесе билігінен айырылып қалу тәуекеліне баруына тура келді. Тариф пен сауда алымын көтерсе, үкіметтер кәсіпкерлер мен көпестер қолдауынан оп-оңай айырылып қалып отырды, сауда-саттықтағы салмақ кәсіпкерлер мен көпестердің саяси ықпалын да арттырды. Шаруалармен салыстырғанда, көзі ашық әрі ақпараттанған адамдардың салық пен алым түрлеріне қарсы мемлекетке наразылық танытуы саяси сауатты қадам еді. Бұл мұхиттың арғы жағындағы отарларда анық байқалды, шығу тегі еуропалық қоныстанушылар қуатты құрылымымен ерекшеленіп тұратын мәдени бірегейлігін біртіндеп қалыптастырды.

Қазан маңындағы шайқастағы шаруалардың ақсүйектер мен дінбасыларға шабуылы. 1774 жыл. Пугачев көтерілісі XVІІІ ғасырдағы басқа көтерілістердей, шаруаларды қанап келген саяси және қоғамдық элитаға қарсы шықты. Ресей суретшісі Федор Антонович бұл суретті 1847 жылы салды. Ол ақсүйекті қарулы топтан қорғауға тырысқан дінбасыны суреттеген. Суретшінің көтеріліске қатысты көзқарасын қалай суреттер едіңіз?

XVІІІ ғасыр аяғында ең төменгі әлеуметтік таптағы шаруалар, басыбайлылар мен құлдар салық пен ауыр жұмысқа қарсы сансыз көтеріліс ұйымдастырды. ІІ Екатеринаның (1762–1796 жылдары билік құрды) билігіндегі Ресейде салықтың артуы, әскерге тоқтаусыз шақырту мен бидай бағасының қымбаттауы – империяны ұлғайту науқанымен қатар жүрді. Нәтижесінде Еділ өзені аймағындағы мыңдаған шаруа империя әскерінің офицері Емельян Пугачев басшылығымен 1773–1774 жылдары көтеріліске шықты. Екатерина бүлікшілерді қырып салды, бірақ бұған дейін олар бір жыл ішінде ауылдарды тонап, қалаларды өртеп, бай-бағланды өлтіріп үлгерген еді. Қытайда XVІІІ ғасыр аяғындағы мәселелер – халық санының артуы, өмір сапасының нашарлауы және империяның салық талаптары – бірнеше аймақтық көтеріліске себеп болды. 1796 жылы Ақ лотос қоғамы деген атпен танымал діни секта Будда бейнесіндегі құтқарушының түбі бір келетінін уағыздай отырып, Янцзы өзенінің солтүстігіндегі шаруаларды жаппай көтеріліске шақырды. Көтеріліс сегіз жылға созылды, осылайша Цинь әулетінің саяси-экономикалық әлеуетінде күтпеген ақау байқалды.

Солтүстік Америкадағы тәуелсіздік үшін соғыс

Жеті жылдық соғыстан соң, іле-шала, 1775 жылы Британияның Солтүстік Америкадағы он үш отарында көтерілістер бұрқ ете қалды. Францияның Солтүстік Америкадағы иеліктерінің түгелге жуығынан шегінуі – Британия және байырғы америкалықтар, ақ нәсілді отаршылар арасындағы қарым-қатынасқа бірден әсер етті. Огайо өзені аймағында өмір сүретін үндістер Франция мен Британияны бір-біріне қарсы қойып, биліктерін сақтап келген еді. Бірақ бұл саяси ойынға 1763 жылы нүкте қойылды. Францияның кері шегінуі Британияның көп аумақты жаулап алуға деген құлшынысын оятады деп қауіптенген оттава үндістерінің басшысы Понтиак көптайпалы әскери одақ құрды. Олар еуропалық қоныстанушыларға шабуыл жасап, британдық бірнеше айлақты басып алды. Британдық қосымша әскери күш пен отарлық жасақ араласқан соң келісімге келу оңай болмаса да, бұл соғыс бітіммен аяқталды. Көп ұзамай Британ тағының иесі басқыншы қоныстанушылар Аппалачи таулы қыратының батыс тарапындағы жерлерден тыс орналасуы керек деген шектеу енгізді. Өйткені ол қоныстанушылардың үндістермен шығыны мол жаңа ұрысқа кіргенін қаламады. Қоныстанушылар сауда-саттықпен болсын, басқалай болсын Миссисипидегі испандықтармен достасқанын немесе бағалы аң терісі саудасының британ компанияларының уысынан шығып кеткенін қаламады.

Империя әскері бұл бұйрықты ешқашан қабыл алмаса да, бұл шешім отарлар басшыларының ашуын туғызды. Олар «Франциямен соғыстағы жеңісіміздің мәні – Солтүстік Америкаға жыл сайын қоныс аударатын, жерге мұқтаж еуропалық шаруалар Аппалачиге жол ашу» деп түсінді. Отардағы ақ нәсілділер мен олардың Америкада туған ұрпақтары, африкалық құлдар мен ерікті қара нәсілдінің барлығы 1680 жылы 150 мың болса, 1750 жылы бір миллионнан асты. Отардың ауыл шаруашылығы мен қолөнері, ағаш материалдары, бағалы аң терісі, балық, бидай және темекі экспорты Франциямен арадағы соғыста Британияға көп көмектесті. Алайда бұл құрбандықтың қайтарымы аз еді. Соғыстың алғашқы жылдарында қатар жүрген эконокомикалық дүмпу сейілді, бірақ отарлаудың қиындығы арта берді, ол бағаларды айтарлықтай құнсыздандырып, қарапайым халықтың өмір сүру сапасын төмендетіп жіберді.

Қарамай төгілген және қауырсын жабысқан британдық кеден қызметкері Джон Малькольм, 1774 жыл. Бұл саяси карикатура Нью-Хэмпширдегі Портсмутта «Бостондықтар салық жинайтын адамға төлем төлеп тұр немесе майлау және жүндеу» («The Bostonіans paіng the Excіse Man, or tarrіngand featherіns») деген атпен жарияланды. Суретші сонымен бірге Бостон Харборға шай төгіп жатқан отаршылдарды да бейнелеген, дегенмен Бостондағы шай қарсылығы бұдан ертеректе пайда болған еді. Отардың көтерілісшілері мұндай қатыгездік көрсету үшін айлақ қызметкерін неліктен таңдап алды деп ойлайсыз?

Отардағы ыдырау. Жеті жылдық соғыс Британияны 1750 жылмен салыстырғанда екі есе көп қарыздың астында қалдырды. Нәтижесінде, жас әрі батыл король ІІІ Георг (1760–1820 жылдары билік құрды) Солтүстік Америкаға қатаң саяси бақылау орнатуға көндіру, сол арқылы отардағы меншік иелерінен молырақ кіріс кіргізу мақсатында парламентпен келісімге келді. «Отар тұрғындары Британиядағы халықпен салыстырғанда әдетте өте аз салық төлеп келеді, олар өздерін әскери тұрғыдан қорғауға кеткен қаржыны және империя шығынының ауқымды бөлігін жабуға тиіс» деп сөзін дәйектеген Георг жоспарының іске асуын талап етті. Король мен парламент бұл «көз жұма қарауды» (benіgn neglect) тоқтатуды және он үш отардың билігін жақсылап қолға алуды ұйғарды. Яғни олар Британия империясының саяси-экономикалық мүддесіне қызмет ететін тәуелді жерлері – Кариб аралдарындағы иеліктері мен Бенгалияны пайдаланып келеді деген желеуді алға тартты. Парламент 1763–1774 жылдар аралығында Солтүстік Америкадағы қоныстанушыларға қатысты пайда көздеген заңдар қабылдады. «Қант туралы» заң, «Мөр туралы» заң және «Шай туралы» заңның барлығы да кірісті молайтуға және ағылшын бизнесімен бәсекелескен отарлық саудагерлер мен өндірушілерге тосқауыл қоюға бағытталды.

1774 жылға дейін отардағы қоныстанушылардың біразы Британияның саяси билігін сынға алды. Бірақ бір жарым ғасыр бойына олар Солтүстік Америкада Жаңа Еуропа отарларының негізін қалады. Бұл Кәрі құрлықтан мәдени нәр алған әрі өздеріне тән өзгеше стилі қалыптасқан және жергілікті үйлестіру мүмкіндіктерін абыроймен мақтаныш тұтқан қоғам еді. Британия Жеті жылдық соғыстан он жыл уақыт бұрын отарлық кеңеске сайланған меншік иесі ақ нәсілді ерлерге заңдарды бастама қылып көтеруге рұқсат берді. Отар көшбасшылары бұл өкілетін Англияның өз ішіндегі азамат соғысы мен Жасампаз революция бекітіп берген шектеулі монархия ұстанымдары аясында қолданып келді (19-тарауды қараңыз). Дәл Англиядағыдай, бұл отарларда да қоғамдық талқы жанданды, газеттер, қалалық кофеханалар, саяси пікірталас жүретін қауымдастықтар, күн тәртібіндегі мәселелер еркін талқыға түсті. 1740 жылдардан соң иррационалды дәстүрлер мен автократиялық билеушілерді жеке құқықтар мен қисынға негізделген үкіметпен алмастырған ағарту идеялары (19-тарауды қараңыз) отар тартыстарында кең таралған тақырыпқа айналды. Нәтижесінде, саяси көшбасшылар британдық «тирания» мен отардағы ағылшындардың құқықтарының тапталуына, табиғи және әмбебап «адам құқықтарының» бұзылуына қарсы наразылық бастады.

1774 жылы империя ықпалы артқан қоғамдық үгіт-насихатқа асқан қатыгездікпен жауап берді. Бойкоттар мен көшедегі наразылықтар қарулы қақтығыстарға ұласты, кейбір отаршылар Британиядан бөліну жайлы ой жетегіне ерді. 1776 жылдың басында Филадельфиядағы ағылшын иммигранты Томас Пейн «Ақылға қонымды» («Common Sense») деп аталатын саяси памфлетін жариялады, онда ІІІ Георгті ашықтан-ашық «қатыгез король» деп, бұл монархия биліктің «күлкілі» түрі екенін ашық айтты. Шағын кітапшаның бірнеше айда 500 мың данасы сатылып кетті.

Отарлардағы делегаттардың кеңесі саналатын Континенттік конгресс «король түрлі «қиянат пен озбырлыққа» жол бергені сонша, отар жерлер король билігінен толық бөлініп шығуға құқылы» деп жариялаған кезде көтеріліс дауылы түбегейлі басылды. Бұл ағарту идеологиясының шартарапқа тараған үні Тәуелсіздік туралы декларацияның басты дәйегі болды. Онда: «Барлық адам тең жаралған, Жаратушы барлығына қол сұғылмас Құқықтар берген, олар: Өмір, Еркіндік және Бақытқа ұмтылыс құқығы», – дейді. Он үш отардың түгелдей көтеріліске қатысуы міндетті емес еді. Бірақ олардың наразылығы ортақ болды. Пошта жүйесі мен газеттер бірдей мәдени және саяси байланыс аймағына жетеледі. Әсіресе креолдар, яғни Америкада туған отаршылардың арасында айқын америкалық патриотизмнің27 күтпеген сезімі біртіндеп қалыптасты.

Революциялық соғыс және мемлекеттің жаңа сипаты. Джордж Вашингтон қолбасшылығындағы жасақ империя сарбаздарымен алты жылға созылған қанды қырғында соғысты. Әртүрлі себептермен империя билігі жағында қалған мыңдаған отаршылармен күресті, соңында олардың көпшілігі Онтариоға немесе Канаданың басқа бөліктеріне қашты. Жеті жылдық соғыстағы қорлықтың кегін алу мақсатымен Франция 1778 жылы көтерілісші жауынгерлерді қолдады. Испания мен Нидерланд көп өтпей осы одаққа қосылды, бұл жағдай Британия мен бірнеше Еуропа үкіметі арасындағы тағы бір «дүниежүзілік соғысты» теңіз аймағында өршітті. Еуропалықтардың қомақты қаржылық және әскери көмегі болмағанда, америкалықтар аз уақытта күрескерлік рухынан айырылып қалар еді. Мысалы, 1781 жылы Вирджиния штатындағы Йорктаунда соғыс қимылдары аяқталған кезде британ әскері құрамында бодан халықтан гөрі, Франция мен Испания жауынгерлері көбірек болған көтерілісші жасақ алдарында тізе бүкті. Екі жыл өткенде Британия Америка Құрама Штаттарының тәуелсіздігін мойындайтын бітімге келісіп қана қоймай, батыстағы Миссисипи секілді корольдің тікелей иелігіндегі жерлерін де беруге мәжбүр болды.

Соғыста жеңіске жеткен соң, бұрынғы отарлар азат одақтарға бөлінді, бірақ алғашқыда Конфедерация баптары (Artіcles of Confederatіon) негізінде қалыптасқан орталық үкімет өте шектеулі өкілетке ие болды. Он үш әлсіз отардың орнына дүниежүзілік аренада өмірге бейім бір мемлекетті қамтамасыз ете алатын жүйе жасап шығу мақсатында 1787 жылы делегаттар Филадельфияға жиналды. Нәтижесінде, жаңа Конституция және оған тікелей қатысты «Құқықтар жайлы билль» дүниеге келді. Осы құжатта монархияның орнына, жас мемлекетті үкімет пен халық арасындағы «қоғамдық келісім» ретінде анықтайтын республиканың негізі қаланды. Бұл XVІІІ ғасырдағы автократиялық корольдіктің жаһандық үлгісінен мүлде өзгеше еді. Тәуелсіздік декларациясы секілді, Конституция да ағарту ұстанымдарын айқын бекітіп берді. Егемендік боданына үкім жүргізетін билеушінің емес, «халық» деп аталған азаматтардың иелігінде дейтін идеяны ұстанды. Конституция биліктің бір-бірін бақылайтын әрі тепе-теңдікті сақтауға арналған үш тармағын бекітті. Сонымен бірге, құжаттың алғашқы түзетуінде еуропалық тәжірибеге мүлде кереғар, жай ғана «Конгресс – дінге рұқсат беруге немесе діннің еркін таралуына тыйым салуға қатысты ешқандай да заң қабылдай алмайды» деп жазды. Конституция баяғы он үш отарға көп билік берді. Федералды үкімет құрып, оған жеткілікті деңгейде атқарушы және заң шығарушы құзырет ұсынды. Озық Еуропа елдері жергілікті билікті әбден мойындауы үшін осындай қадамдар жасалды.

Америка үкіметінің хартиясы жаңа мемлекет «еркіндіктің шапағатын өзімізге және болашақ ұрпаққа сақтауға ұмтылады» деп жариялауы сол уақыттағы жаһандық ерекше жаңашылдық еді. Бірақ бұл мақсат адамдардың «өзін» анықтауына септігін тигізді. Конституцияда Американың байырғы халқы жаңа азаматтық қоғамның мүшесі ретінде айқындалмады және федералды үкімет қоныстанушылардың Аппалачи тауының батысына қарай қозғалуын қолдап отырды. Конституцияның еркіндік пен өркендеу жайлы екі уәдесі де құлдық қамытын кигендерге қатысы жоқ еді. Соғыс кезінде шамамен сексен мыңдай африкалық құл еркіндік уәдесінен дәметіп, Британия жағына қарай қашты, ерікті қара нәсілділердің бес мыңға жуығы да көтерілісшілерге қосылды. Мемлекеттіліктің негізін салушылар құжатты қабыл алу үшін және оңтүстік штаттардың экономикасы қара нәсілділер еңбегіне тәуелді болғандықтан құлдыққа ешқандай да шектеу қоймады. Отардағы әйелдер де азаматтық өмірден шеттетілді. Олар революцияға өлшеусіз үлес қосты, британ тауарларына бойкот жариялады, сарбаздарға киім тікті, әскери істер үшін ақша жинады. Бірақ ағылшын саяси дәстүрі, ағарту идеялары мен христиан ілімі, «әйелдер Құдай мен табиғаттың заңына сай «жеке салаға», яғни отбасы мен үй шаруасына лайық» деген ұстанымды қолдауға келгенде бірігіп кетті. Нью-Джерсидің керемет мысалын есепке алмағанда, әйел құқығын шектемеген штат болған жоқ. Ол жақта жеке мүлік мәселесінде белгілі бір шектеулерге тап келсе де, тұрмыс құрмаған және жесір әйелдер дауыс беру құқығын алды, дегенмен бұл заң 1776–1807 жылдар аралығында ғана қолданыста болды. Революцияға дейін де саяси-экономикалық өмірде басымдыққа ие болып келген мүлік иесі – ер-азаматтардың дәл сондай әлеуметтік табы әлі де сол биікте қалған еді.

1797 жылы Джордж Вашингтон Құрама Штаттардың президенті лауазымында екі мерзім қызмет еткен соң, Вирджиниядағы плантациясына қайта оралды. Мұндай биліктен өз еркімен кету XVІІІ ғасырдағы мемлекеттердің билігіне тән емес еді, бұл жаңа ұлт республика билігіне көшкенінің белгісі болды. Ақ нәсілді емес адамдар және әйелдер көп жағдайда шеттеліп келсе де, есеп беретін үкіметтің, тұлғаның құқығы мен құқықтық теңдік орнатудың алғашқы қадамдары жасалып, оңтайлы құқықтық һәм саяси реформалар жинақтала берді.

Патриотизм – белгілі бір жерге, этникалық топқа немесе өмір дағдысына нәзік көңіл жібімен немесе сезімдік тұрғыдан байлану; қазіргі кезде отанын сүю сезімі.

Француз революциясы

Франция тіпті өзгеше жағдайда қалды. Оның революциясы мен Америка­дағы соғыс халық егемендігі28, еркіндік пен теңдік жайлы жандана бастаған идеяларды Атлантиканың екі тарапына да кең таратты. Екі тараптың мысалында да монархиялар республикаларға жол берді. Бірақ Франциядағы дүмпу Наполеон Бонапарт билігінің қол астындағы кезеңді есепке алғанда, жиырма алты жылға созылды және ол америкалық тәжірибемен салыстырғанда көп қырымен өзгешеленді. Солтүстікамерикалықтар өздерін отар ретінде басқарып келген белгілі бір биліктен бас тартып, жаңа тәуелсіз мемлекет пен жаңа үкіметтің негізін қалауға ұмтылды. Француз жасақтары Францияның егемендігін сақтап қалуға ұмтылды, бірақ үкіметті өзгертуді қалады, реформаға ұмтылғанмен, кейін оны тіпті өзгеше режим түріне алмастыруға әрекет етті. Америкадағы соғыс сұрапыл әскери күреске ұласты. Ал Француз революциясы саяси және әлеуметтік ретсіздікті туғызды, орныққан қоғамдық тәртіпті шайқалтып, Еуропаның картасын уақытша қайта өрнектеді.

Революция қарсаңындағы Франция мен Еуропа. Еуропа XVІІІ ғасыр ортасында бағыныштыларына қатысты абсолюттік билікке ие корольдік әулеттер қолындағы мемлекеттердің аймағы болатын. Британия мен Біріккен Нидерландта ғана кеңес сайланатын, меншік иесі ерлер сөз жүзінде ғана ұжымдық басқаруға қатысты. Дегенмен капиталистік кәсіпкерлік пен жаһандық сауданың артуымен қатар дамыған халық егемендігі, құқықтар және қисынды үкімет жайлы жаңа идеялар өркендеді де, тарихшылар Еуропаның ескі режимі деп атаған жүйенің жақтаушылары – мұрагер билеушілердің, жер иесі ақсүйектердің, христиан шіркеуі бекіткен жоғары лауазымды қызметкерлердің алдына қисапсыз міндеттер қойды.

Үшінші таптың ауыртпалығы. Бұл сатиралық сурет үш тап – дінбасылар, ақсүйектер мен қарапайым тұрғындарды әйелдер түрінде бейнелейді. Тақырыбы: «Бұл ойын жақын арада аяқталады деп үміттенейік» («Let’s hope thіs game fіnіshes soon»). XVІІІ ғасыр көрермендеріне суретші сол заманғы таптық айырмашылықтарды көрсететін детальдарды қамтып беруге талпынды. Мысалы, ақсүйектің тартымды тәпішкесі мен шаруаның ағаш аяқ киімін салыстырып қараңыз. Тақуа әйелдің қол қимылы мен ақсүйек бикештің сәнді бас киімі қандай ойға жетелейді?

Бурбон әулетінің қол астындағы Франция Еуропада халық саны көбейді (шамамен 26 миллион) әрі ауыл шаруашылығы мен өндірісте мол байлыққа ие болды. Жеті жылдық соғыс соңында Англияға беруге мәжбүр болған жерлерден айырылған соң да Кариб аралдарындағы қант өсіретін отарларын, Батыс Африкадағы құл сататын айлақтарын және ауқымды халықаралық саудасын сақтап қалды. Бірақ сол кездегі авторитарлық мемлекеттер сияқты Францияда қомақты қарызға батты, ауқымды мемлекеттік шығынға тап келді және жаһандық экономиканың әдепкі құлдырауы, өсу қарқынын тоқтатпаған халық санының артуы сынды қиындықтармен бетпе-бет келді. Монархия Британияға қарсы Солтүстік Американың бүлікшілеріне қосылып, 1763 жылға дейін сақтап қалған стратегиялық ықпалының кем дегенде белгілі бір бөлігін қайта қалпына келтірем деп үміттенді. Алайда бұл көтеріліске араласудың басты себебі – қарыздың көп болуы еді.

Франция миллиондаған шаруаның салығына тәуелді болды. Алайда орталық үкіметтің салық жинайтын әділетті, біркелкі жүйесі болмады және барлық жерде өте тиімсіз салық түрлерін жинады. Жеке кәсіпкерлер мемлекеттік кірісті жинауға қатысты, үкіметпен келісімге келді, бірақ салықтың көп пайызын өздерінде сақтап қалды. Бай-бағландар мен дінбасылар салықтың барлық түрін жинауға қатысты. Король шенділері бірнеше рет қаржы реформасын жасауды ұсынғанымен, жетістікке жете алмады. Шаруалардың шамамен 30 пайызының астық егетін жері мен малы болды. Бірақ 1770 және 1780 жылдардағы астық құнының қымбаттауы Париж бен басқа қалалардағы кедейлерге де ауыр тиді. Өнім нашар түскен жылдары жолы болмаған фермерлер мен сәтсіздікке ұшыраған жұмысшылар жұмыс іздеп немесе қайыр сұрап дала кезіп кетті. Францияның жібек және мақта-мата өнеркәсібі, жалпылама алғанда дамыса да, кейде ұлғайып, кейде көлемі қысқарған бұл өндіріс 1786 жылы қатты құлдырады. Мұндай тұрақсыз экономикалық жағдайға қарамастан, қос Бурбон королі – XV Людовик (1715–1774 жылдары билік құрды) пен XVІ Людовик (1774–1792 жылдары билік құрды) қарыз шығыны ауыртпалығын халыққа қосымша салық салу арқылы шешуге тырысты, оны жағдайы жақсы шаруаның өзі төлеуге ауырсынды. Осы кезде ірі жер иелері қатты қиналды, инфляция оларды салтанатты өмірден айырды.

Шаруалар наразылық танытты, қарсы шықты, кейбірі қарақшыға айналды. Бірақ Францияның қалалық бюрократиясы немесе көпестерден, кәсіпкерлерден, банкирлерден, заңгерлерден, шенеуніктер мен интеллектуалдардан құралған орта тап монархияға зор ықпал етті. Бұл таптағы адамдар жаһандық коммерциялизациядан пайда тапты және XVІІІ ғасырда табыстары шамамен үш есе өсті. Еуропада көзі ашық орта тап пен оларға оң көзбен қарайтын ақсүйектер бірігіп, бірнеше онжылдықта қоғамдық талқы мен күн тәртібіндегі маңызды дүниелерді – ғылым, әлеуметтік реформа, дін және өнерді дамытуға негізделген жаңа қоғамдық мәдениет үлгісін қалыптастырды. Уақыт өте газет оқып, ғылыми және саяси кездесулерге қатысатын орта тап өкілдерінің қоғамдық пікірі кем дегенде Еуропаның мұрагер билеушілерінің бірнешеуінің шешімдеріне ықпал ете бастады. Францияның білімге құмартқан, капитализмге иек артқан әрі адам құқықтары, еркіндік және ықпалды үкімет жайлы ойын ашық айтуға дайын орта табы болды. Бұл таптың Солтүстік Америкадағы орта таппен салыстырғанда әлеуеті жоғары еді. Париждің сыртындағы салтанатты Версальға жайғасқан король әулеті ескі режимнің негізгі қайшылығын сәтсіз болса да жоққа шығарғысы келді – қоғамның экономикалық ең ықпалды орта табына саяси легитимді дауыс беруге рұқсат етпеді. Сауатты қоғам дамыл бермей, маңызды қаржылық мәселелерге қарсы шығуын талап етіп, үкімет министрлеріне қысым жасады. Тіпті белсенді астыртын баспасөз түрі болды, ол король әулетінің зықысын шығарып, әлсіретті. Бұл баспасөз Франциядағы тұрақсыздықты король әулетінің ашкөздігі мен азғындығынан көрді.

Кемелер Солтүстік Атлантиканың бойымен үздіксіз қатынады және Солтүстік Америкадағы көтерілістер басталған күннен-ақ француз қоғамының назарын өзіне аударды. Бұл жерде жаңа мемлекет пайда болып, «адам құқықтарын» талап етті. Тәуелсіздік туралы декларация француз баспасөзінде көп талқыланды. Америка соғысынан қайтып оралған солдаттар батырлық жайлы патриоттық оқиғалар мен ақылдың деспотизмнен үстем шығуы туралы баяндады. Соғыс кезінде Парижде тұрған Бенжамин Франклин Францияның атақты адамына айналды. Бұған қоса, автократиялық биліктің француз сыншылары Біріккен Нидерланд, Габсбург билігіндегі Нидерланд пен Польшада 1787 және 1791 жылдары өркендеген, ағарту идеясынан қуат алған көтерілістерді қуанышпен қарсы алды. Кейін бұл қозғалыстарды король әскері аяусыз басқанда ашу-ызамен бақылап отырды. XVІІ ғасырдағы Еуропадағы ауқымды елдердің бірі – Польшаны Ресей, Пруссия және Австрия 1772–1795 жылдары күшпен бөліп алғандықтан, сол кезеңнің саяси картасына бұл ел енбей қалды.

Францияның орта ғасырдан бастап қалыптасқан, корольдік қоғамның үш бөлігімен кеңесуін білдіретін үш тап29 дәстүрі бар болатын. Бірақ 1614 жылдан бері белгілі кеңесу органы ретінде танымал болғанына қарамастан, Бас штаттар (Estates-General) кеңесін ешбір король шақырған емес. Саяси жүйеден гөрі, механикалық тетіктердің дұрыс жұмыс істеуіне мүдделі XVІ Людовик, қаржылық дағдарысқа байланысты мемлекеттің абыройын ұстап тұра алмайтын жағдайға жетті. Осы кезде, орта тап пен кейбір ақсүйек әулеттер Бас Штаттардың отырысын шақырайық деп XVІ Людовикке өтініш жасап, ақыры оны көндірді.

Францияның Бірінші Республикасы. Бас Штаттардың депутаттарды сайлауына және Парижге жиналуына рұқсат беру арқылы король Людовик оның уәкілетті орган ретіндегі легитимділігін үнсіз мойындады. Негізінен кәсіп иелері, зияткерлер мен іскер адамдардан тұратын үшінші таптың көшбасшылары бұл келісімді қуана құптап, Ұлттық кеңесті жасақтап, ел тағдырын қолдарына алу үшін 1789 жылы Бас Штаттардың жиналысын шақырды. Жоғары лауазымды діндарлар мен мырзалардың кейбірі оларды қолдады. Бұл заң шығарушы жоғарғы орган болашақ конституцияның преамбуласы ретінде Адам және азаматтардың құқықтары жайлы декларацияны жазуға кірісіп кетті. Американың Тәуелсіздік декларациясын мақұлдай отырып, бұл құжат та, егемендіктің қайнар көзі король емес, «ұлт» деп жариялады. Бұған қоса, барлық азаматтар «еркіндік, меншік, қауіпсіздік және әділетсіздікке қарсы күресуге» қатысты табиғи құқыққа ие екенін де көрсетті. Бұл манифест баспасөз бен діни сенім еркіндігі қағидасы мен әділетті құқықтық процедураларын бекітіп берді. Келесі айларда Ұлттық кеңес католик шіркеуінің жерлерін тәркіледі (мемлекеттік қарыздарды өтеуге көмектесу үшін), шіркеу дінбасыларын мемлекет қызметкері етті (Дінбасылардың азаматтық конституциясы), протестанттар мен еврейлерге азаматтық берді, Францияның әкімшілік және салық жүйесін мұқият қайта құрып шықты. Жер иеленушілер ғасырлар бойы жинап келген дәстүрлі алым түрлерінен миллиондаған шаруа босады. Саяси мекемелерді сатуға және сатып алуға тыйым салды, барлық қоғамдық қайраткерлер, соның ішінде соттар мен католик епископтары сайлауға өз кандидатураларын ұсынуға тиіс болды. Ескі режимнің қоластындағы Францияда айрықша саяси және әлеуметтік артықшылықтарға ие 300 мың ақсүйек бар еді. Ұлттық кеңес бұл артықшылықтарды жойды және 1791 жылы ақсүйек атақтарын түгелдей алып тастады.

Осы аралықта француз шаруалары мен қала жұмысшылары да белсенді саяси күреске кірісті. Франциядағы қоғамның жалпы табы Британияның Солтүстік Америкадағы он үш отарымен салыстырғанда бірнеше миллионға көбірек еді. Олар салмақты әлеуметтік-экономикалық наразылықты ішіне бүкті. Бас Штаттардың сессиясына үлкен үміт артқан тұста 1788–1789 жылдары егін шықпай, елді аштық жайлады және корольге қарсы наразылықты өршітіп жіберді. Бұл жерде халық Бастилия түрмесін төңкеріп тастады және бірнеше қалада нан бағасына қарсы көтеріліске шықты. Елді мекендерде шаруалар ақсүйек қамалдарын өртеді. 1789 жылы қазан айында жұмысшы әйелдерден құралған шағын қарулы күш Версаль сарайына қарай шеруге шықты, алаңдаған король сарайын қала ішіне көшіруге мәжбүр болды.

Алайда көптеген әйелдің саяси белсенділігіне қарамастан, олардың үмітін революция жылдам сөндірді. Бүкіл Францияда қалалар мен елді мекендерде әйелдер көзқарасы мен уайымын газет беттерінде, парақшаларда ашық білдірді және кейбірі ерлер басым келетін клубтарға қатарлас революциялық рухтағы қауымдастықтар құрды. Қарапайым қасапшының қызы, жазушы Олимпия де Гуж (Olіmpe de Gouges) «Құқықтар жайлы декларацияда» әйелдерге қатысты анық ештеңе айтылмағанына наразы болды. 1791 жылы «Әйел және азамат құқықтарының декларациясын» жазды. Бұл құжат 1789 жылғы декларацияның мазмұнын қайталады, бірақ бүкіл мәтіннің өн бойына әйел деген сөз енгізді. Ұлттық кеңес мәлімдемесінің бірінші тарауында «ерлер азат боп туып, азат боп қалады және барлығының құқығы тең» деп жазылған. Де Гуж «әйелдер азат боп туады және ерлермен тең құқықта өмір сүреді» деп жазды. Бүлікшіл сенімі үшін де Гужды өлтіріп кетті және француз әйелдері дауыс беру құқығына қол жеткізу үшін тағы да 151 жыл күтті.

1792 жылғы революция радикалды, зорлықшыл әрі саяси бітіспес қарама-қайшы сипатқа ие болды. Заң шығарушы кеңестің жаңа сайланған көшбасшылары (1791 жылы күзде құрылды және кейінірек Ұлттық конвенция болып өзгерді) жағдайды қолдарына алуға тырысты, бірақ сырт елдерден де, іштен де дұшпандар соққысының астында қалды. Католик шіркеуіне қатысты шектеулерге байланысты діндар шаруалар революцияға қарсы болды. Мыңдаған ақсүйек пен офицер Еуропаның ескі режимде қалған консерватор монархтарымен контрреволюциялық лига жайлы сөз байласу үшін шетелге қашты. Сырттан келетін шабуылдың алдын алу үшін революциялық үкімет 1792 жылдың көктемінде Австрияға қарсы соғыс ашты. Келесі жылы Франция тағы да Пруссия, Британия, Испания және Біріккен Нидерландпен соғысты. Бұған жауап ретінде заң шығарушы орган азаматтық әскерді жасақтады. Бұл кәсіби сарбаздар, жалдамалы әскер мен әскери құлдардың күні өте бастағанын көрсетті. Ұзаққа созылған қақтығыстар миллиондаған халықты мылтық ұстауға, әскери киім тігуге, ашқұрсақ жүрсе де әскерге ерікті қызмет ету арқылы революциялық іс-қимылды қолдауға итермеледі. 1793 жылдың соңында соғысушылар саны 700 мыңнан асып түсті. Еуропаның қалған ауқымды бөлігімен соғысу абстрактілі тұжырымдаманы туғызды. Егемендігі және қол сұғылмас құқықтары бар Францияның барлық адамы ортақ бірегейлікке ие. Дегенмен бұл ниеттестік, тұтастық рухы жалпыға ортақ бола алмады. Жастар соғыстан қашты, шаруалар антиреволюционер дінбасылар мен тақуа әйелдерді қорғады, ал 1793 жылы аграрлық Батыс Францияда король мен шіркеуді қолдаған топтың көтерілісі ауқымды көлемде бұрқ ете қалды.

Париж әйелдері қарулы топты Версальға қарай бастап келді. 1789 жылдың қазан айы. Француз революциясында әйелдердің белсенділігі маңызды болды, ол осы жерде бейнеленген шеруден, яғни жаппай қарсылықтан бастап, саяси басылымдарға дейін байқалды. Зеңбіректі итеріп келе жатқан және басқа да қару-жарақты тасыған әйелдер қарапайым киім киген. Суреттің сол жағында жоғарғы тап өкілінен шыққан әйелді белсенділер шеруге қосылуға шақырып тұр. Бұл сурет революциядағы әлеуметтік таптардың рөлін айқындай ма?

Король XVІ Людовиктің басын шабу. 1793 жыл, қаңтар. Ұлттық конвенция Людовикті Франциядан қашпақ болғаннан кейін, оны сатқын деп айыптады. Бұл қанқұйлы көрініс «жазалау патшалығының» – революцияның қатыгез кезеңінің басталғанын паш етті. Корольдің кесілген басының кескінделуіне және көрініске куә болушылардың, негізінен, әскери адамдар екеніне, сондай-ақ олардың салқынқандылығына мән беріңіз. Неге қазіргі зерттеушілер Людовик өлім жазасына кесілген сол уақытты революциядағы бетбұрысты сәт ретінде бағалайды?

Революцияның алғашқы күндерінде француздардың көп бөлігі монархияны қоғамдық тәртіптің табиғи негізі ретінде қабылдады. Олар онсыз ештеңені елестете алмады. Дегенмен революция көсемдері көп өтпей корольдің билігі шектеулі болатын конституциялық монархияны30 (Британия моделі) жақтайтындар мен республиканы (Құрама Штаттар моделі) талап ететіндер болып екіге бөлінді. Радикал республикашылар якобиншілер клубын құрды (атауы бірінші рет кездесу өткізген Париждегі орынның құрметіне қойылды) және оның бөлімдері бүкіл Францияға таралды. 1789 жылдан 1792 жылға дейін Ұлттық заң шығарушы орган саяси алаңда үстемдік етіп, 1792 жылдың күзінде монархияны түбегейлі жойып, республикалық конституцияны тағайындады және келесі жылы тағдыры талайсыз Людовик және королева Мария Антуанетта (араға айлар салып) басынан айырылды. Еуропаның қалған монархтары бұл оқиғаны үрейлене бақылап отырды.

Террор жылы. Азаматтық бас көтеру, шетелдік соғыстар қаржы мен наннан айырды және дағдарыс ұзаққа созылды. Бұл жағдай радикалды көшбасшыларды билікке әкелуге көмектесті. 1793 жылы Ұлттық конвенция құзыретінің көп бөлігін қарсылықтардың бәрінің жолын кесуге кіріскен, он екі адамнан тұратын Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне өткізіп берді. Адвокат Максимилиан Робеспьердің (1758–1794) басқаруына өткен комитет ұлтты сатқындардан және антиреволюциялық пікірлерден тазартуды, христиандықты ақыл культімен алмастыруды және мәдени қайта тәрбиелеу жолымен азаматтардың барлығын республикашылар қылуды мақсат тұтты. Мұндай «Ізгілік республикасын» (Republіc of Vіrtue) тұрғызу үшін Робеспьер мен оның кеңесшілері республикалық рухтағы әндер, фестивальдар, пьесалар мен киім үлгілерін талап етті. Робеспьер «бейбіт заманда үкіметтің басты негізі ізгілік болса, революция кезінде ол негіз бір уақытта ізгілік те, террор да болады»4, – деді. Әділін айту керек, Ұлттық конвенция 1794 жылдың басында құлдыққа да тыйым салды, француз отарларындағы қара нәсілділердің барлығына азаматтық құқық берді.

Он жеті айдың ішінде комитет 300 мыңға жуық адамды тұтқындады және 17 мың адамды дарға асты. Бірақ соңында бұл террор өзін-өзі жұтты және өзін-өзі отқа орады. 1794 жылдың шілдесінде Робеспьердің өзі көмекшілерімен бірге дар ағашына ілінді.

Франция Директорияның қол астында. Революцияның келесі сатысында Ұлттық конвенция жаңа конституция жазды. Директория деп аталатын атқарушы кеңестің қол астында қалт-құлт етсе де, тұрақтылықты қайта қалпына келтіруге шамасы жетті. Бұл аралықта республика әскері тұтас Еуропада жеңіске жетті, Нидерланд, Италия және Швейцарияда билікті тартып алғандар революциялық рухтағы «бауырлас республикалар» құрды. Директория Ізгілік республикасының тым радикалды заңдарын өзгертіп, Бірінші республиканың іргелі ұстанымдарына қайта оралды. Халық егемендігін сақтады, азаматтық теңдік қағидасы да сол қалпы қалды, сайлау жүйесі өзгермеді және әйелдерге саяси тақырыпта жазуға, белсенділік танытуға, сол арқылы ықпал етуге рұқсат етті. Дегенмен Директория әлі де жемқор әрі біліксіз болды.

Наполеонның еуропалық империясы. 1799 жы­лы Наполеон Бонапарт билікті қолға алып, он алты жыл бойы империя құруға кіріскен кезде Франция азаматтық еркіндік пен демократияның үрдісінен айтарлықтай алшақтады. Наполеон билеушілердің, әсіресе Еуропаны Афроеуразиядағы алып империялармен теңесетін унитарлы империялық мемлекет деп санайтын VІІІ ғасырдағы Ұлы Карл мен XVІ ғасырдағы Габсбург монархы V Карл дәстүрін жалғастырды. Ол сонымен бірге бұған дейінгі екі Бурбон королі уысынан шығарып алған Францияның жаһандық күш-қуатын қайта қалпына келтіруге ұмтылды.

Жерорта теңізіндегі Корсика аралында дүниеге келген Наполеон революция әскерінің құрамында жүріп билікке жетті. 1795 жылы Италияға шабуыл кезінде Франция әскерінің қолбасшылығын қолына алды және әскери кемеңгерлігін паш ете отырып, түбектің үлкен бөлігін жаулап алды да, ұлттық қаһарманға айналып шыға келді. 1798 жылы Директория 40 мың сарбаздан тұратын үлкен әскермен оны Осман империясының өзін-өзі басқаратын провинциясы – Мысырға шабуыл жасауға аттандырды. Мысыр мен Сирияны жаулау Англиядан жеңіліп, Канаданы уысынан шығарып алған жеңілістің орнын толтырып, тұрақтылықты қалпына келтіруге көмектесті әрі мемлекетке құнды астық көзін ұсынды. Қызыл теңіздің солтүстік қиырын басып алу арқылы Франция Британияның Оңтүстік Азиядағы байланыс шекараларына да қарсы шығып, Үнді мұхитындағы әскери-теңіз қуатын жандандыра алар еді.

Император тағындағы І Наполеон. Жан Август Доминик Ингестің бұл портреті тәж киген Наполеонды бейнелейді. Оң қолымен Ұлы Карлдың аса таяғын, сол жағында әділет қолы символын ұстап отыр. Рим императорларына еліктеп, алтын лавр гүлдестесін басына киген. Аз уақыт қана бұрын революция монархияны жойғанына қарамастан, суретші Наполеонды бұрынғы империялық символдармен не үшін бейнеледі деп ойлайсыз?

Француз мушкеті мен зеңбірегі боратқан оққа төтеп бере алмаған, атты әскердің соғыс тәсілін бағалайтын түркі тілдес әскери элитаның басқаруындағы Мысыр тез құлады. Жеңімпаздар өздері заманауи деп санаған жолмен Мысырдың әкімшілік басқару мен қаржылық жүйесін қайта қалыптастыру жұмыстарына жылдам кірісіп кетті. Наполеон зерттеу үшін әрі қоғамды өзгерту мақсатында инженерлер, ғалымдар, дәрігерлер, архитекторлар мен тіл мамандарын Мысырға ерте барған еді. Алайда тәжірибе ұзаққа созылмады. Британ әскери флоты Наполеон флотын жойып жіберді. Мысыр халқы бас көтеріп, қарсылық ұйымдастырды, ал француз жауынгерлері жұқпалы аурулардан көптеп қырыла бастады. 1801 жылы басқыншылар кері қайтты. Алайда мысыр шенеуніктері мен зиялы қауымының арасында Францияның әскери қуатының паш етілуі Мысырдың басқыншылық жолмен жаңғыруының құндылығы жайлы ұзақ талқылау мен талас-тартыс туғызды.

Ішкі тәртіпсіздік үдеп тұрған кезде Парижге оралған Наполеон мемлекеттік төңкеріс 31(koo day-TAH) жасады, Директорияны таратты және 1799 жылы жаңа конституцияға сәйкес ауқымды өкілеттіктерге ие болды. Келесі онжылдықта Еуропаның көп бөлігінің қожайынына айналды, тіпті монархия ұстанымдарын қайта орнатып, 1804 жылы мұрагер император ретінде тәж киді (20.2-картаны қараңыз). Қоғамдық тәртіп пен жеңісті соғыстарды сақтай отырып, ол жаппай халықтық қолдауға ие бола берді. Наполеон көрші елдердің жерлерін өз мемелкетіне қосып алды және Францияның қорғауындағы бірнеше жаңа республика құрды. Австрия мен Пруссия монархтары егемендігін сақтап қалды, бірақ көп жерінен айырылды.

Империяны құрған кезде Наполеон Еуропада ешқашан болмаған өте үлкен әскер жасақтады. Жалпы саны шамамен 2,3 миллион болатын әскерге жастарды, ақсүйектік тегінен гөрі, әскери қабілетіне қарай таңдалған офицерлерді жинады. Бұл әскери күш үлкен моральдық рухқа ие еді, осы рух жаңа заман тарихында тұңғыш рет әскери қызметке, кәсіби, жалдамалы немесе мәжбүрлі түрде емес, тәуелсіздік жолында әскер жинауға көмектесті. Басып алған жерлердегі республикалық көңіл күйдегі халық әуел бастан пиғылы бөтен, шақырылмаған қонақ күткендей болды. Наполеон экономикалық және азаматтық реформаларды қолға алды, мысалы, жаулап алған аймақтардың барлығында басыбайлық құқықты жойды. Әйтсе де ол тәуелді елдерге ауыр салықтар салып, әскерге шақыртуды күшейтті. Сондықтан, оның әскері басып алған жерлердегі жергілікті тұрғындардың қабағы қатқылдана бастады.

20.2-КАРТА. Наполеон империясы

Осы картада көрсетілген ірі шайқас орындарына қарап, Наполеонның территориялық амбициясы жайлы қандай қорытынды жасауға болады?

Наполеонның революцияға қатысты екі түрлі пікірі болды. Бір жағынан, ол ағарту рационализмі мен азаматтық теңдік идеясын және халықтық егемендік ұстанымын өте қатты бағалады. Ол жаңа заманғы ғылыми зерттеулерді қолдады және ауқатты отбасылардың балаларына арналған мектептерге (лицейлер) мемлекеттік қолдау жүйесін жасады. Ол христиан діндар атанбаса да, римдік-католиктік шіркеуімен бейбіт қарым-қатынас орнатты. Дегенмен діни сенім бостандығының жақтаушысы боп, соны талап етті. Ол дәстүрлі француз ақсүйек ғұрпын қайта орнатудан бас тартты, бірақ оның орнына қызметтегі ақсүйектерді қалыптастырды. Бұл мәртебесі мемлекеттің оң бағасына толық тәуелді лауазымды тұлғалардың элитасы еді. 1804 жылы ол қайшылықты аймақтық заңдардың орнына рационалды бірыңғай заң жүйесі – Азаматтық кодексті (Наполеон кодексі) қалыптастырды. Кодексте заң алдында теңдік пен келісім еркіндігі, жеке меншік пен тұлға еркіндігі секілді ағарту ұстанымдары нақты көрінді. Ол жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттерін, жұмысшылардың, күйеулердің, әйелдердің, ата-ана мен балалардың құқықтарын күнделікті өмірдің сан қырына сай реттеп отырды. Кодекс Францияның әлеуметтік және мәдени интеграциясына айтарлықтай үлес қосты, ақырында Еуропаның, Франция отарларының және Латын Америкасының құқықтық жүйелеріне ықпал етті.

Наполеон радикалды республикашыл емес еді. Мемлекетті сынауға мүмкіндік бергендіктен ол сөз бостандығы деген идеяны ұнатпады. Ол саяси пікір білдіруге қатал шектеу қойды, ал көмекшілері өнер, драма және баспасөзге цензура енгізді. 1800 жылы Париж газеттерінің саны сексен үш болса, 1811 жылы төрт-ақ газет шықты. Ол құпия полиция құрды және ұйымдасқан саяси оппозицияны басып-жаншыды. Азаматтық кодексте ерлердің әйелдерден интеллектуалды және моральдық тұрғыдан артықшылықтары жайлы принцип бекітті, ажырасуға қатысты жаңа шектеулер енгізіп, әйелдерге сотқа шағым түсіруге немесе күйеуінің келісімінсіз оның мүлкін иеленуге тыйым салды. Әйелдер бұл қадамды кері кету деп есептеді.

Наполеонның тақтан құлауы. 1810 жылы Франция Еуропада айрықша үстем болды. Бірақ алты жыл ішінде империя құлады. Наполеон алыс аймақтарды және ауқымды жерлерді бағындырғанымен, империялық жүйе ешқашан тұрақты бола алмады. Империя британ флотына қарсы соғыста айтарлықтай жетістікке де жетпеді. Оның Британия және қалған Еуропа елдерімен сауданы тоқтату жайлы континенттік оқшаулау деп атаған ұзақмерзімді жоспары да түкке жарамай қалды. Наполеон сонымен қатар Сан-Домингоға деген бақылауынан және оның қант экспортынан айырылып қалды. 1800 жылы Луизиананың батыс тарапындағы аумақтарын қайтару жайлы Испаниямен келісімге қол қойды, бірақ үш жылдан соң оны Құрама Штаттарға тиімді бағада сатып жіберді. Наполеонның билігінен бас тартқан, Францияның революциялық идеяларынан шабыт алған адамдар көтеріліс пен қарсылық ұйымдастырды. Мысалы, Испанияда Британияға көмектескен патриоттық көтерілісшілер алты жыл бойы француз басқыншыларымен соғысты. Бұл испандықтардың қас қағым сәтте найзағайдай шабуыл жасап кері шегіну, астыртын іріткі салу және кісі өлтіру секілді тактикасына сүйенгендіктен, партизандық (guerrіlla) немесе «шағын соғыс» деп атауға болатын алғашқы қарулы қақтығыс еді.

1812 жылы Наполеон І Александр патша «одақ ережесін бұзды» деп ашуланып, Ресейге шабуыл жасау жайлы ойға бекіді. 650 мың жауынгерден тұратын, Еуропа тарихындағы ең ауқымды басқыншы күш эвакуацияланған және отқа оранып, күлпаршасы шыққан Мәскеуге жетті. Жолға қажет дүниелерін де алмай, қысы ұзаққа созылған Германияны басып өтіп, кері қайтқан әскер ұрысқа жарамды 10 мыңға жуық адамынан айырылып, зор шығынға батты. Бұл жеңіліс Францияның дұшпандарын күшейтті және азаттық күрестеріне дем берді. Министрлері мен генералдарының қолдауынан айырылып қалған Наполеон 1814 жылы тақтан бас тартты және Италия жағалауындағы Эльба аралына айдалды. Келесі жылы Наполеон дәуірі «жыланды үш кессе де кесірткелік күші бар» екенін көрсетті, яғни генерал Эльбадағы күзеттен сытылып шығып, жаңа әскер жинады. Бірақ Бельгиядағы Ватерлоодағы шайқаста күйрей жеңілді. Басқа амалы қалмаған жеңімпаз топ оны Әулие Елена аралына айдауға жіберді, 1821 жылы ол Оңтүстік Атлантикадағы осы шағын аралда қайтыс болды.

Наполеонды Эльбаға қамауға алған кезде Австрияның премьер-министрі Клеменс фон Меттерних (Klemens von Metternіch) аймақтың соғыстан кейінгі саяси тәртібін талқылау үшін Венада Еуропа елдерінің жиналысын шақырды. Вена конгресі бұрынғы шекаралар мен тәуелсіз елдердің Француз революциясына дейінгі күйін қайта қалпына келтіре алған жоқ, бірақ мемлекет басшылары маңызды екі келісімге қол қойды: біріншіден, болашақта кез келген басқаншылықты болдырмау, екіншіден, радикалды республикашылдар мен басқа да экстремистерді қай елде бой көрсеткеніне қарамастан, басып-жаншу. Дарға асылған корольдің бауыры XVІІІ Людовик Франция тағына отырды, бірақ конституция оның билігін айтарлықтай шектеді. Дегенмен тәуелсіздік ұстанымы Францияда терең тамыр жайып алған еді. Людовик пен оның тақ мұрагерлері ешқашан халық қолдауына толық ие бола алған жоқ, керісінше, революция дүмпуі көп уақыт өтпей жалғаса берді.

Халық егемендігі (popular sovereіgnty) – егемендік немесе мемлекеттің тәуелсіздігі халыққа тиесілі және үкімет халық еркіне жауапкершілік арқалайды дейтін доктрина.

Үш тап (three estates) – жаңа заманға дейінгі кезеңдегі Еуропадағы қоғамды құрайтын негізгі әлеуметтік таптар мен мәртебелер: римдік-католиктік дінбасылары, атақты ақсүйектер және басқалары.

Конституциялық монархия – мұрагерлік жолмен таққа келген әулет мүшесі – монарх мемлекет басшысы болатын үкімет түрі. Конституцияның ережелеріне немесе заңдар жинағына сай, монарх билігінің белгілі бір бөлігі заң шығарушы органға немесе сот билігіне беріледі.

Мемлекеттік төңкеріс (coup d’état) – үкіметті шағын топтың кенеттен биліктен тайдыруы.

Ұлтшылдық идеясы

Наполеон режимі жеке тұлға еркіндігіне салқын қараса қараған шығар, бірақ Франция республикасы негізінің қалануы, көршілерімен арадағы мемлекеттік соғыстар, Наполеонның саяси және жергілікті құрылымдарды орталықтандыру мен интеграциялау бағдарламасы жаңа халықтық сананы, яғни ұлттық бірегейлікті қалыптастыруға көмектесті. Қазіргі күні егемен елдердің түгелге жуығы іргелі ұлттық идеологияны ұстанады. Көптеген адам рефлексті түрде ұлттық тәуелсіз мемлекеттер әлемі табиғи деп қабылдайды. Ал анығында, ұлттық мемлекет32 немесе ұлтшылдық33 концепциялары екі жарым ғасыр бұрын жоқ еді және 1700 жылдардан кейін ғана біртіндеп өмірге ене бастады.

Жекелеген аумақтар халқы алғаш рет ортақ ұлттық бірегейлікке ие екенін қашан және қай жерде ойға алды? Тарихшылардың бұл сұраққа қатысты талас-тартыстары көп, дегенмен көпшілігі, мейлі қай жерде – Англияда, Америкадағы Испания империясында, Францияда деп қанша даурықса да, барлығы бірдей «саяси және мәдени сауатты көшбасшылар бірінші болып ұлт идеясын ерекше қауымдастық түрі ретінде ұғып, саналы түрде жұртқа жеткізді» деген оймен келісті. Солтүстік Америка мен Франциядағы екі революция, оның соңын ала басталған Латын Америкасындағы дүмпулер мемлекеттің легитимділігі, яғни заңдық күші монарх немесе Құдіретті құқығы бар мүдделі бір тұлғадан емес, «адамдардың» еркінен туындайды деген қуатты ағарту ұстанымын белсенді түрде енгізді. XVІІІ ғасыр республикашылдары да, шектеулі монархияның жақтаушылары да «адамдарды» қол сұғылмас құқықтары біріктіретін индивидтер тобы ғана емес, ортақ аумақ, тарихи тәжірибе, тіл, мәдени ерекшелік пен болашаққа деген үміт тұтастыратын адамдар тобы деген түсінікке жетті. Осы қауымдастық «ұлтты» құрады. Ұлтшылдық өз құқықтары мен еркіндігін сақтау үшін ұлттық қауымдастық тәуелсіз аумақты басқаруға, яғни мемлекет құру құқығына ие дейтін доктрина ретінде қалыптасты.

Француз революциясының белгісі. Әйелдер де, ерлер де революцияға қолдау көрсету үшін шляпасы мен жағасына осы белгіні тақты. Енді-енді байқала бастаған ұлтшылдық ортақ саяси ұстанымы маңызды тұғыр саналды. Ортақ бірегейліктің қандай символдары Құрама Штаттарда немесе басқа елдерде ұлттық сана-сезімді оятты?

Әрине, адамдар отбасыға, ауыл-аймаққа, қол-өнершілер гильдиясына, діни қауымдастыққа және тағы сол секілді түрлі топтарға табиғи түрде бөлінеді. Бірақ ұлтшылдар «индивидтер ұлттық мемлекеттеріне адал болуға тиіс» деп жариялады. Отанды қорғау үшін әркім өмірін беруге де дайын болуы керек деп есептеді. Монархқа адалдық таныту мен этникалық отанға деген сүйіспеншілік арасында да айырмашылық бар ғой. Ұлттық қауымдастық та азаматтарынан адалдықты талап етуге құқылы дейтін идеялар жаңа заман ұлтшылдығын патриотизмнің ескі формаларынан ерекшеледі.

1789 жылы король билігіндегі Франция халқы бірнеше тілде сөйледі және аймақтық мықты даралыққа ие болды. Революция кейде бұл әртүрлілікті ушықтырып жіберді. Сонымен бірге ол азаматтар «француз» екенін мақтан тұтуға тиіс деген барлығына ортақ идеяны алға шығарды. Француз халқына деген жүрек сөзі мен жалынды ұран қосындысынан Азаматтық әскердің жасақталуы – бірегейліктің бір түрін одан да мызғымас күйге жеткізді. Батыс Франциядан шыққан жас сарбаз ата-анасына былай деп жазды: «Сіздер менің не даңққа бөленіп оралғанымды көресіздер, не Францияның абыройлы азаматы қатарында отанын қорғау үшін жанын пида еткен ұлым бар еді деп есептейсіздер»5.

Наполеон француз ұлтының нағыз азаматы үлгісін көрсетті. Бірінші кезекте азаматтардың теңдігі мен әділ сот баршаға ортақ дейтін революциялық ұстанымдарды енгізді. Мақсатты түрде болмаса да, жаулап алған халықтарды француз басқыншылығына қарсы ұлтшылдық ұстанымдарын қарсы қоюға итермелей отырып, тұтас Еуропаға ұлтшылдық идеясын таратты. Испаниядағы партизандық соғыс, басқыншылар құрсауындағы Италиядағы құпия қауымдастықтар және Ресейдегі табанды қарсылықтың барлығы XІX ғасырда сауатты адамдардың ғана емес, сонымен қоса қала жұмысшыларының, шаруалардың және бодан халықтардың санасын жаулап алған ұлтшылдықтың ұясына айналды.

Ұлттық мемлекет – тұрғындарын ортақ тіл, мәдени дәстүр, тарих және болашаққа талпыныс біріктіретін немесе біріктіруге тиіс, азат аумақты мемлекет.