– (Біраз ойланып отырды...) Туған жерім – Тарбағатайдағы Жайыр тауының етегі. Сонда Құжыртай деген қыстау бар. Бұл сол моңғол тілінен енген сөз болуы мүмкін. Сол жерде 1917 жылдың бірінші қарашасында дүниеге келгенмін. Негізгі атамекенім мына – Үржар өңірі. Семіз найманның ішінде қасқа деген ру бар, біз соған жатамыз. Менің әкем атадан жалғыз болған. Оқымаған адам ғой. Молдадан білім алған. Жазғанын өзі ғана түсінетін шала сауатты болған екен. Бір мың сегіз бір нешінші жылдары Шәуешекке жұмыс іздеп барыпты. Әкем 1860 жылы туылған. Шәуешектің көшесінде жүріп, өтіп бара жатқан адамдарға сәлем береді екен. Содан көшеде отырған екі шалға сәлем беріп, ана екі шал «қайдан жүрген баласың» деп жөн сұрапты. «Жұмыс болса істеуге даярмын, жұмыс іздеп жүр едім», –депті. «Ей, бала, ана кісінің артынан тез жүгір. Сол жаңа ғана «жұмыс істейтін адам бар ма деп сұрастырып жүрген», – дейді. Содан жүгіріп барып, әлгі адамға мән-жайын айтқан соң, сол кісі әкемді жұмысқа алады. Әкемнің алғаш көргені: қораға кірсе, қойдың майын ерітіп, қазан-қазан етіп қорытып жатыр екен. Ірі саудагердің үйі. Сол жерде жұмыс істеп жүреді. Елгезектігімен әкем саудагерге ұнап қалады. Ол майды шығын қылмай, жағар отты үнемдеп, ешбір қиянатсыз, өз ісіне адал болған әкемді баласындай жақсы көреді. Әкемнің ендігі қызметі саудагердің атын бағу болады. Астындағы атына қарап жүргенде, анда-санда үйін сыпыртып, тазалатады. Үй тазалап жүріп, тиын-тебендер тауып алса «түсіп қалыпты, тауып алдым» деп (сол уақытта да біздің теңгелер секілді ақшалар болған ғой) үй егелеріне береді екен. Олардың әкеме деген сенімі одан сайын арта түседі. Әкем саудагердің қарамағындағы сенімді жұмысшыларының бірі болады. Бірнеше жылдан кейін жаңағы кісі қажылыққа баруға дайындалады. Қажылыққа кететін уақытында менің әкем: «Батаңызды беріңіз, мен енді сіз кеткенде қораңызда қалмайын, басқа жерден нәпақамды табайын», – дейді. Әлгі бай еңбекақысына алпыс төрт теңге ақша берген екен. Сол кезде алпыс төрт теңге қанша екенін білмеймін. Тапқан табысына базарға барып, ұсақ-түйек: айна-тарақ, сабын, тағы да майда-шүйдені иығына салып, ел аралап сатады екен. Осылай тірлігін жасап жүріп, жиған-тергеніне ат сатып алады. «Күреңқасқа атты алған соң, қайтадан менің табаным жерге тиген жоқ» деп отыратын, жарықтық! Қой баққан. Он мыңдай малы болған. Үш-төрт түйесі болған. Ол уақытта машина жоқ, арба да тапшы, түйемен көшіп-қонады екен ғой. Семей, Шәуешек, одан Үрімжі, Құбыл. Құбылдан Тұрпанға қарай үнемі жүк таситын көрінеді. Әркімнің жүгін тасып, азын-аулақ қаржы да жиған. Тұрмысы жаман болмаған.

– Қытайда көз жұмды. Сонда жерледік. Толы деген аудан бар. Сол жақта қалды. Тарбағатай өңіріне жатады.

– «Толы» моңғол тілінен енген сөз, «айна» дегенді білдіреді.

– Шеше дедім. Кейде апа дейтінмін. Кіші шешемнің сүйегі осы Алматыда жатыр. Үлкен шешем «оқы, оқы» деп молдаларға оқытты. Бабалықтың Құсайын деген ұлы болды. Менің ағам. Құсайыннан он екі бала бар. Қазір немере, шөбере, шөпшегі өсіп келеді. Бабалықтан тараған ұрпақтар жетінші атаға кетіп бара жатыр. Құсайын төртінші баласы. Айтыс ақыны болған. Сөзге шешен, инабатты адам еді. Көп нәрсеге байыппен қарайтын, зерек-тін. Ана ауылға «Бабалықтың Құсайыны келіпті» десе, «ойбай, сәлем беріп қалайық» деп, ауылдағы жас жігіттер шапқылап жүретін. Сондай абыройлы адам еді. Шыңжаң өлкесінің әскери штабының басшысы болған генерал-майор Шәріпхан деген кісімен жолдас болды. Көбіне-көп инабатты, зиялы ортамен араласты. Мен 1944 жылы қамалып кеттім. Менің кесірімнен «сендер тұқымдарыңмен бандитсіңдер» деп, оны да қамауға алыпты. Ешбір кінәсі жоқ болса да, қатты ұрып-соққан көрінеді. 1945 жылы қамауға алынғаннан кейін араға екі жыл салып, 1947 жылы маусым айында түрмеде ауыр соққының салдарынан көз жұмды. Қысқасы оны қытайлар ұрып өлтірді.

– Ұлы осында дүние салды. Ұлынан тараған ұрпақ қазір тіршіліктерін жасауда. Жиырмадай немересі, он бес-он алты шөбересі бар. Бабалықтан тараған ұрпақтан қазір жүз сексендей жан бармыз. Барлығы осы Қазақстанда. Қытайда ешкім қалмады. Құсайын ағам 1947 жылы қырық жеті жасында қайтты өмірден. Қазір Бабалықтан тараған ұрпақтан екеу қалдық. Біреуі – мен, екіншісі – Садық деген інім. Оның жасы сексеннің үстінде. Қаланың сыртында тұрады. Балашағасы, немерелері бар. Оспан дейтін ағам да осында келді. Одан соң Әубәкір дейтін ағам сексен бес жасында дүние салды. Жағыппар деген ағам Қытайда қалды.

– Жоқ. Ол уақытта қайдан араша түссін?! Достасып жүрген генералдардың да көзін жойды. Ағам дос болып, сыйласқан Шәріпхан мен Әбудің екеуін де өлтіріп жіберді. Әркім өз ісіне жауапты, өз басымен қайғы еді ғой. Әбу – Қытай ҰҚК-ның бастығы, Шәріпхан Армия генералы болатын. Мықты болса, достарына араша түсер еді ғой. Екеуі де Қытай үкіметінің қызметкері еді. Жағдай өте күрделі болды.

– Оспан ағамның екі әйелі де осы жаққа келді. Бәйбішесі қайтыс болды. Кіші әйелі әлі бар. Жасы тоқсанға таяп қалды. Араласып тұрамыз. Ұзынағаш төңірегіндегі Қарасу ауылында тұрады. Қазір ол жер Сарыбай деп аталады. Көшіріп әкелгенде алпыс төрт отбасын бірден сол жерге қоныстандырдым. Оспан ағам малдың жайын өте мықты білетін. Өзі тоқсан бір жасында дүние салды. Сүйегі сол Қарасудың маңына жерленді. Он сегіз баласынан біраз ұрпақ тарады. Улап-шулап жатады.

– Қытай тілі кейін кірді ғой. Қазақ тілінде білім алдым. Кейде ұйғырша, татарша аралас болатын. Бастауыш мектепті және гимназияны Шәуешекте оқыдым. Ол мектеп 1937 жылы ашылған болатын. Тек институтты Үрімжіде жалғастырдым. Үрімжі – моңғол тілінен аударғанда – «қаймақ сататын жер» деген мағынаны береді. Ал Құлжа кәдімгі арқардың құлжасы ғой.

– Қытайдың ескі жазбаларына қарағанда Чиаң Лұң жылнамасының 31-жылы, біздіңше, 1766 жылы Чиң патшалығының Үржарға жақын тұратын бекініс бастығы, ақылшы Уәзір Агұй Чиң үкіметіне хат жолдап, бекіттіру арқылы қазіргі Шәуешек қаласы орналасқан жерге белгі соқтырып, бұтхана салдырған көрінеді. 1758 жылдан басталған керуеннің бір шеті Шәуешекке келіп немесе оны басып өтіп, саудасаттық жасайды екен. Іргетасы осылай қалана бастаған бұл қала кейін келе Қазақстан мен Қытай арасындағы сауда және мәдениет ошағына айналды. Ал Шәуешек атауына келсек, ол «тостаған» деген атаудың ұйғыр және моңғол тілдеріне аударылған ауыспалы мағынасынан келіп шыққандығы айтылады. Мұны да тереңірек іздеу керек.

– Нағашы жұртым мықты болды. Мәмбет дейтін ел бар, соның ішінде қарақұрсақ деген руға жатады. Нағашыларымда Оқыбай қажы деген болған. Жерікбай дейтін атақты би болған. Сөзшең, көп білетін кісі еді. Бертінде дүние салды. Осы кісілер менің нағашы жұртым еді.

– Зайыбымның есімі Мукарамма. Әкесінің аты Әбілмағжан. Мукаррамма қазақтың сөзі емес. Араб тілінен енген сөз. Гимназияда оқып, білім алған. Институтты Үрімжіде бітірді. Мамандығы – математик. Осында Мукарамманың туған сіңлісі мен інісі тұрады, менің балдызым мен қайным. Балдызымның есімі Ғарифа, қайнымның есімі Үлфат.

– Әрине, есімде жоқ. Ондайларды қайдан білем?! Мен туғаннан кейін бес айдан соң шешем дүние салыпты. Соның атын сақтап қалғаныма шүкір. Шешемнің аты – Шәкет болатын.

– 1947 жылы Шәуешекте құрдым. Балаларымның бәрі сонда дүниеге келді. Төрт балам бар еді. Екі ұл, екі қыз. Қазір содан бір ұл, бір қыз қалды. Ең үлкені – Мәнсия. Одан кейінгісі – Роза. Үшіншісінің есімін де білмеймін. Өзім көрмедім. Ол дүниеге келгенде мен жоқ болатынмын. Ол уақытта Кореяда жүрген едім. Келсем шетінеп кетіпті. Төртіншісі өткенде өзіңмен жақсылап өзім таныстырған Алтай. Қазір Алматыда бірге тұрып жатырмыз. Осы Алтайым мен Розам ас-суымды дайындап, бәйек болып күтеді. Мәнсиям туа салып, бір жасқа толартолмай бақилық болған.

– Институтты дер кезінде бітіре алмадым. Түрмеге жабылып кеттім ғой. Кейін мемлекеттік қызметте жүргенде сырттай оқып, жоғар білім алдым. Дипломым бар. Мамандығым – физик.

– Мен өзім қырда туған адаммын ғой. Көшпелі ауылда туғанмын. Көшпелі ауылдың тұрмысы, бір жағынан, жақсы – кең ауа, керемет табиғат, екінші жағынан, қиыншылық, мектеп, тағы да басқа көңіл көтеретін орындар жоқ. Алаңсыз ойынға берілесің. Мал бағасың. Бірақ менің әкем бір молда тауып, сауатымды діни бағытта аштым. Тоң дейтін ауыл бар. Сол жаққа барып, әлгі молдадан сабақ аламын. Молда татар болатын. Бір күні үйіне барсам Рифхат дейтін баласы бірнәрселерді сызып отыр екен. Мен ондайды бұрын көрмегенмін. «Мынау не?» – деп сұрадым. Ол: «Бұл – есеп. Математика», – дейді. «Маған үйретші». Менің бетіме қарап: «Не бересің?» – деді. Берейін десем, қолымда дәнеңе де жоқ. Сол жерден үндемей кетіп қалдым да, әкеме барып айттым. «Рифхат осындай бір нәрсені айтты, бұл есеп деді, үйретесің бе деп ем, не бересің дейді», – дедім. Бір семіз қойды апарып бер деген соң, мен апарып бердім. Рифхат әкесін шақырып алып айтты, әкесі: «Төрт амалды үйрет!» – деп тапсырма берді баласына. Төрт амалды сол Рифхаттан бір қойға сатып алдым (күлді). Жақсы үйрендім. Анаумынау емес, ол кезде менің басым – сақылдап тұрған бас, оның аузынан шыққан сөз миымда жатталып қалды. Бір күні Шәуешекте тұратын Әубәкір ағам келіп: «Оқытам, бұл жерде қалмайсың», – деп Шәуешекке алып кетті. Сол жаққа барып 1937 жылы мектепке кірдім. Мен кеш барып қалыппын. Он екі айдан соң барған екем, білмеймін ғой, мектеп ашылып кеткен екен, мұғалімдер алмай қуып шықты. Мені жетелеп жүрген адамның абыройы бар еді: «Алыңдар, бұл бала көп біледі», – деді. Содан кете алмай босағада тұр едім. Мені қуалап шыққан мұғалім дереу бір нәрсені жазды да: «Мынаны шығар», – деді. Төрт амалға сиятын есепті берген екен. Мен түрегеп тұрдым да, әлгіні шығара салдым. «Ой, мынау біледі екен», – деді таңданып. Ана жақта тұрған әлгі кісі де: «Ол көп біледі, алыңдар» – деді. Бір есепті шығарып, бірден екінші сыныпқа қабылдандым. Бірақ бойым ұзындау болатын. Содан бір айдан соң, үшінші сыныпқа ауыстым. Есепке жүйрік болдым. Орта мектепті 1940 жылы бітірдім.

– Коммунистік партия орнаған соң, мені Шыңжаңдағы ұлт-азаттық армия сотының орынбасары етіп сайлады. Бұл жерде қосымша қызмет істедім. Негізгі жұмысым Партия мектебі басшысының орынбасары болатын. 1952 жылы Тарбағатай ауданының басшысы болып ауысып кеттім. 1952-55 жылдары осы қызметте болдым. Содан кейін Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының (ШҰАА) Саяси заң басқармасын басқардым. Бұл жерде бір жылға жуық жұмыс істедім. Мені 1956 жылы Қазақ автономиялық облысының басшысы етіп сайлады. 1958 жылдың соңына таман «сен ұлтшыл екенсің, оңшыл емес, сен мемлекетке қарсы адам екенсің» деп сегіз ай еңбекпен түзеу колониясына жіберді. Сегіз ай арпалыстан кейін мені партиядан шығарды, үкіметтің жұмысынан алды да, еңбекпен түзеу колониясына айдалып кеттім. 1958-61 жылдары сол жерде болдым. Осы жерден шыға салысымен Қазақстанға қарай қаштым (Ақсақал маған көзінің астымен сынай қарап, риясыз күлді).

– Ол – қырық бір жыл абақтыда, бес жыл үйқамақта отырды. Әлі күнге үй қамақта отыр. Қажығұмарға Шәуешектен шығуға рұқсат жоқ. Өмірінің аяғына дейін үйқамақта отыратын сияқты. Ол ешқашан қолына қару ұстаған адам емес. Осы жерде туыстары бар. Солармен де көрісуге шамасы жоқ. Үнемі қатаң бақылауда. Нендей қылмысы бар? Оны тек Қытай жағы біледі. Менің ойымша, Қытайдың мұнымен шаруасы жоқ. Жергілікті ҰҚК секілділер ортада нан жеп отыр. Сол қызметшілер «Қытайға қарсы шыққан адамды бақылап отырмыз» деп мәлімдеме жасайды. Мұның еш кінәсі жоқ. Қажығұмар менің туысым болып келеді. Оның түрмедегі қатаң жазалау мерзімі 2005 жылдың наурызында аяқталған. Жаңа айттым ғой, бірақ әлі де Шәуешекте үй қамақта отыр.

– Біздің семіз найманның ішінде қасқа деген ру беске бөлінеді. Соның біреуі ғой Қажығұмар. Олар – қожан. Біз – қасқамыз. 1990 жылы Алматыда «Невада-Семей» қозғалысына орай үлкен жиын болды. Соған мені де шақырған екен. Бардым. Маған сөз де берілді. Сөзім аяқталған соң: «Қазақтың Қажығұмар деген жазушысы бар, отыз алты жылдан бері түрмеде отыр, әлі бостандыққа шыққан жоқ, қай уақытта босап шығатыны белгісіз, осыны естіп кетіңдер. Оның алты томдық «Қылмыс» деген романы бар», – деп айқайладым. Ел естіді. Содан мен төменге түсіп кеттім. Әлгі жиын өткеннен кейін екі-үш айдан соң маған Лондоннан хат келді. «Сол кісінің өмірбаянын жіберсеңіз» депті. Мен Қажығұмардың толық өмірбаянын жазып жібердім. «Қылмыс» романының ІІ томы бар еді, арабша жазылған, соны қоса жібердім. Үштөрт ай өткен соң жауап келді. «Біз сұрастырып көрдік. Қытайға талап қойдық: «Егер Қажығұмар Шабданұлының қылмысы бар десеңіздер, онда Халықаралық сотқа арыз беріп, мәселенің ақ-қарасын шешіңдер деп Қытай Үкіметіне шарт қойдық»,– деп жазылыпты хатта. Соны осындағы газет беттерінде жарияладым.

– 1990 жылдар ғой. Бұл әлі де болса шешілмей тұр. Президенттің өзіне хат жаздық. Ол кісіге жетті ме, жетпеді ме, ол жағынан менің хабарым жоқ. Жақында ғана Қажығұмармен сөйлесіп, хабар алдым. Аман-саулығын жеткізді.

– Шәуешекте.

– Бала-шағасы бар. Қазақстанда бір-екі баласы бар. Екінші әйелінің балалары – Қытайда. Туған ағасы Мақаншыда тұратын еді, жуырда көз жұмды. Бауырын бір көруге зар болып, құсадан кетті. Қажығұмар Шабданұлы биыл сексен бес жасқа толады. Қаршадайынан тағдырдың қатал тәлкегіне тап болып, 1932 жылы жеті жасында ашаршылыққа ұшыраған жұртпен бірге Шәуешекке өтуге мәжбүр болған. Жазушылықты арман еткен өзінің ізденімпаз қасиетінің арқасында біржола шығармашылық жолға түсті. 1933 жылдан бастап бастауыш мектепті, 1937-1941 жылдар аралығында мұғалімдер даярлайтын мектепті бітіріп, әдебиетпен шұғылданды. Қателеспесем, 1950 жылдардан бері жазушылықпен түбегейлі айналысып келеді.

– Алғашқы жылдары жазған «Өлеңдер мен дастандар» жинағы және «Бақыт жолында» атты романы Бейжіңдегі «Ұлттар» баспасынан жарық көрген болатын. Қажығұмар 1944-1945 жылдары мұғалім болып жүрген кезінде жазықсыз қамалып, бір жылдан соң Гоминдаң абақтысынан ақталып шыққан еді. 1946 жылы Үрімжі қаласынан Құлжаға келген сапарында Шығыс Түркістан үкіметінің сақшылары Қажығұмарды «Гоминдаң жансызы» деп тағы да қамап тастап, жарты жылдан соң ақтап шығарады. 1957 жылдан 1975 жылға дейінгі он сегіз жылдық ғұмырын Мао үкіметінің «Тарым» дейтін лагерінде өткізді. Қытайдағы «төрт банданың» кесірлі дәуірі аяқталған соң, 19751986 жылдар аралығында бостандықта жүрді. Сол уақытта «Қылмыс» романының алғашқы томдарын жаза бастады-ау деймін.

– Содан 1986 жылы тағы да қамауға алынады. Қандай жазығы бар екені бізге мәлім емес. «Кеңес Одағының жансызы» деген айып тағылған көрінеді. Оған біз, әрине, сенгеніміз жоқ. Осындай қиын тағдырына қынжыла қалам тартқан аса көрнекті жазушы Қабдеш Жұмаділов: «Кезінде барлық жанрда қалам тартқан Шыңжаңдағы жаңа әдебиеттің негізін салушылардың бірі, алты томдық «Қылмыс» романының авторы, бір сөзбен айтқанда, Шыңжаңдағы қазақ әдебиетінің маңдайға біткен жалғыз классигі 1986 жылдың ақырында қайтадан қамауға алыныпты. Бұл жолы он бес жылға кесілген. Таққан айыбы не дейсіз ғой? Анаумынау емес, «Кеңес Одағының тыңшысы», – деп мойнына тақтай іліп, көше аралатып, айдай әлемге жариялаған. Ендігі айтар сөз Қазақстан жазушылары, өзіміздің қандас, қаламдас бауырымызға қалайда қол ұшын беруіміз керек. Кейде айдаладағы Африканың қара нәсіліне де бостандық берілсін деп жатамыз ғой. Ал қазақ әдебиетіне қырық жыл бойы талмай еңбек еткен талант иесін, бір халықтың маңдайына басар жұлдызын тас түрмеде тарықтыру қай-қайсымыздың да қабырғамызға батады. Екінші тілек мемлекеттік бақылаушы органдарына қаратылмақ. Меніңше, мұндайда шешуші сөзді солар айтуға тиіс. Біздің барлау органдары өздерінің ақтығын, өз қызметтерінің Қажығұмар Шабданұлына ешқандай қатысы жоқ екенін көрші елдің алдында дәлелдесін. Ал егер дәлелдей алмаса, көршіден кешірім сұрай ма, айып төлей ме, әйтеуір қазақтың үлкен жазушысын қамаудан босатуға көмектесулері керек», – деді бір кездері жаны күйзеліп. Қай халықта болса да, жазаланып, өлімнен аман қалғандар саны аз емес. Солардың бірі – өмір бойы ұлттық бостандық, ой азабын, ұзақ мерізімді абақты азабын, тағдырдың өте ауыр тақсіретін тартса да, қара нардай қайыспай алты томдық «Қылмыс» атты роман жазған атақты Қажығұмар Шабданұлы.

– Ол өмірінің он сегіз жылын сол лагерьде өткізіпті. Бұл Оңтүстік Шыңжаңдағы «Такламакан» лагері ғой. Содан елге келген соң табаны күректей төрт жылдай жұмыссыз жүрді. Сол кезеңде Іле Қазақ автономиялы облысы Тарбағатай аймағындағы бірде-бір мекеме ұлы жазушыны қызметке алмады. Жергілікті үкімет азамат, адам ретінде есепке де алмағаны ғой. Сөйтіп, Қажығұмар да «қара шыңырақ» атанады.

– Қытайда өкіметтің есебінде жоқ адамдарды «қара шаңырақ» дейді. Осындағы есепте жоқ қаңғыбастар секілді. Жан бағу, бала-шаға, отбасын асырау қамымен төрт жыл табан тоздырып, нан іздеп қаңғырғанын ешкім көзге ілген де жоқ. Үрей мен қорқыныштың азабы бойын жайлап, жүрегі әбден шайлыққан Қажығұмар өзінің үйінің тас еденінің астында талай тығылып жатқан кездері де болған. Кейін ғана үкіметтің жәрдемі тиіп, жұмысқа орналастырып, қамқорлық жасаған уақытында «төрт жыл «қара шаңырақ» атанған кезім, түрмедегі сәттерімнен де ауыр болды ғой» деп жазған жоқ па өзі? Міне, отырса – опақ, тұрса – сопақ, ақырын жүрсе – балпаң, қатты жүрсе – шаңды аяқ, сөйлесе – қу ауыз, сөйлемесе дорба ауыз атанған Қажығұмарды елге қайтарудың бір жолын қайтсек те табуымыз керек.

– Ол көп шығармасын түрмеде жазды. Мына «Қылмыс» романының алғашқы екі томы бостандықта жазылса, қалған төрт томын тар қапаста жазуға мәжбүр болды. Дүниежүзінде ешбір елдің тарихында дәл осындай тағдырдың теперішіне ұшыраған бірде-бір жазушы болған емес. Осы алғашқы қос томы он бес мың данамен шыққанда халық кезекке тұрып, таласып алды. Бүгінде сол жақтағы қазақтың әрбір үйіндегі кітап сөрелерінде қасқайып тұр. Бұл шығарманы ол отыз жылдай уақыт жазып соңғы нүктесін қойды. Ол қазақ елінің тәуелсіздігі үшін сонау Қытай жерінде жүріп күресті. Елге келгені дұрыс деп санаймын. Ол жақтағы күнкөрісі де оңып тұрғаны шамалы. Өзінің зейнетақысы да, алып отырған жалақысы да жоқ. Кемпірінің біздің теңгеге шаққанда сегіз мыңдай зейнетақысымен күн көріп отыр.

– Жазушы Қабдеш Жұмаділовтің «Соңғы көш» романындағы Жапар менмін ғой. Кейін өзгертті ғой деймін. «Қылмыс» романында атақты Оспан батыр мен менің атымды сол күйінде алыпты.

– Ол заман жайында өте көп нәрселерді айтуға болады. Мені 1944 жылы қамауға алды. Шың Сысайдың биліктегі кезі-тін. Ол бір студенттік бозбала шағым еді.

– Қамауға Ұлт-азаттық ұйымын құрғаным үшін алындм. Менің аяқ-қолыма кісен салып «бандит» деп айып тақты. «Туфи» деп атады. Бұл сөзді қытай тілінен аударсақ, «жау» деген мағынаны білдіреді. «Оспанмен байланысың бар» деп жапқызды. Екі-үш ай өткен соң Шың Сысай үкіметі тарады. Оның орнына У Жың Шын келді. Бұрынғы Шың Сысай қаматтырған адамдардың жазасын жеңілдетіп, көбін босатып жіберді. Мені сұраққа алып, қайта соттады. Бұл жолы «бандит» емес, «партизансың» деді. Мені босатқылары да келген екен. Бірақ сол түрмеде он ай жаттым. 1945 жылы сәуірде ғана босап шықтым. «Үрімжіден басқа ешқайда шықпайсың» деген қатал шартпен босатты. Мен астыртын құжаттарымды туралап алып, қашып кеттім. Шәуешекке барып, Ұлт-азаттық ұйымын құрдық. Жанымда Дубек Шалғынбаев деген азамат бар. Ол да түрмеден шығып келген. Ахметқали Бітімбаев деген болды, ол да түрменің дәмін татқан. Қалдыбай Қанафин болды, қазір ол Алматыда тұрады. Жасы сексен сегізге келді. Балқаш Бапин деген азамат болды, ол осында дүние салды. Мені қосқанда бес адам белсенді қызмет жасадық. Қолымызға қару ұстауға тура келді. Әйтпесе болмайды. Қару ұстау үшін жиналыс ашып, халықты кімдер ұйымдастырады дегенде, менімен бірге Балқаш Бапинді таңдады. Осылай «партизандық» жұмысқа кірісіп кеттік.

–Халықтың өзі толқып тұрған уақыты ғой. Қытайдың осалдау аймағына шабуыл жасап, қаруларын тартып аламыз. Екі-үш айдың ішінде жеті жүз елу мың адам жинадық. Бұл аз күш емес, бір полкпен тең дәрежеде. Олардан қаруымыз әлсіз болса да, жалынымыз, рухымыз биік еді. Шығыс Түркістан жақтан да көмек келді. Мынадай бір естелік жазып қойыппын. «1945 жылы мамыр айының оны күні Шәуешек қаласындағы Әубәкір Бабалықұлының үйінің қорасында «андаласудың» бір түрі өтті. Сол мамыр айының бесі күні құрылған «Ұлт-азаттық ұйымының» алғашқы басшылары Дубек Нұртазаұлы

– Алдымен Тарбағатай жерінде соғыс қым-қиғаш басталып кетті. Алтай жақты дүмпілдетіп Оспан батыр соғысып жатыр. Біз мына жақта Оспанның ту көтеруіне, абыройының асқақтауына тілектеспіз. Екінші дүниежүзілік соғыс біткенше Кеңестер Одағы Қытайдан қауіптенді де, екі арадағы Қытаймен соғысып жатқан бізге жақсы көмектесіп тұрды. Өйткені Қытай жағы жүз жиырма мың әскерді Кеңес Одағына қарсы бағыттап жақындатып әкеп қойған болатын. Орта Азияға төнген қауіптің алдын алу үшін Кеңес Одағы бізге тәуір көмектесті. 1943 жылы Оспанға Моңғолия арқылы қару жеткізіп берді. Сұрасақ қару-жарақ береді. Кейбір басқа да мұқтажымызды тоқтаусыз өтейді. Осылайша Қытай үкіметімен соғысып жаттық. Содан екінші дүниежүзілік соғыс біткен уақытта Сталин Мао Цзе Дунмен «ауыз жаласты» да, ол екі арада жатқан Шығыс Түркістан мемлекетіне қолын бір-ақ сілтеді. 1943 жылы Жан Кай Шымен кездескенде: «Мына Шығыс Түркістандағы қозғалысты сендер жасап жатырсыңдар», – деді. Сол уақытта Сталин: «Ана Моңғолияны шет мемлекет деп таны, ал Шыңжаң мәселесі өзіңнің ішкі мәселең болады», – деген соң, Жан Кай Шы бізге бас салды. Осылайша Кеңес өкіметінің көмегінен айырылып қалдық. Олар бетін басқа жаққа бұрды. Жалпы, жиырма үш шайқасқа қатысып, бірнеше мәрте жаралы болдым.

– Тәуелсіз Шығыс Түркістан мемлекетін құру болды. Біз үш облыс – Алтай, Тарбағатай, Іле Шығыс Түркістан мемлекетін құрдық. Елу мыңға жуық әскеріміз болды. Өзіміздің туымыз бар, ақшамыз бар дербес мемлекет болдық. Үш облыста екі миллионға жуық халық бар болатын. Оның тоқсан пайызы – қазақ. Бізді басқарған екі басшымыздың да Кеңес өкіметі көзін жойды. Ахметжан Қасими деген басшымызды осы жаққа шақырып алып, ешбір себепсіз өлтіріп жіберді. Сол уақытта ішкі Қытайдың өзінде аласапыран еді. Мао Цзе Дун бастаған коммунистермен, Жан Кай Шы бастаған Гоминдаң үкіметі бір-бірімен қырғиқабақ болып жатты. Дегенмен Мао Цзе Дун жағы басымырақ еді. Бізге қарайласа деп үміттенген Кеңес өкіметі бізді Қытайға жығып берді. Шынын айтқанда, біз екі империяның арасындағы «шыбын» болдық қой. Қаншама қан төгілді. Қаншама еңбек далаға кетті. 1945 жылы амалсыздан иығымыздан басып тұрған империяның қысымына шыдамай, соғысты тоқтатуға мәжбүр болдық.

– Мұның неге екенін, қалай болғанын бүгінгі күні ешкім айта алмайды, Қасымхан бауырым. Соғыс тоқтаған соң қазақтар екіге бөлініп қалды ғой. Бір бөлігі – Гоминдаңға арқа сүйеп, көмек алмақшы болды. Екінші бөлігі – Қазақстанға, атамекенге қарай көшу керек деп шешті. «Шығыс Түркістан жерін Қытай өз иелігіне біржолата алмақшы, далада қалатын жайымыз жоқ, атамекенге ат басын бұру керек», – десті ағайын.

– Жан Кай Шының құлдырап тұрған кезі болатын. Бұл – бір мемлекеттің ішінде жүріп, екінші мемлекетке қарсы шығу. Қытайдың пиғылы – егер Кеңес Одағы екінші дүниежүзілік соғыста жеңілетін болса, Орта Азияға басып кіру. Осыны кеңестің «тыңшылары» сезіп қап, Оспан секілді қол бастауға жарайтын батыр жігіттерді қолдады. 1943 жылдан бастап қолына қару алған Оспан батыр Қытайға қарсы соғысты. Біз оны батыр санадық, көсеміміз дедік. Бір кездері «ақ киізге оранып» хан да сайланды. Үш аймақ бөлініп шыққанда Оспан батырды Алтай аймағының басшысы етіп үкімет бекіткен болатын...

– Коммунист болдым. Қытай коммунистер партиясының мүшесімін. Мао Цзе Дунның кезінде 1950-1952 жылдары Қытай армиясында қызмет атқардым. Осында келгенімде партияға шақырды, бірақ бас тарттым. Мен өзім Кеңес Одағына да, Қытай үкіметіне де қарсы адаммын. Міне, тәуелсіздік алдық. Бұдан асқан бақыт бар ма! Балаларыма былай деп өсиет қалдырдым: «Тәуелсіздік көрдім. Мәңгілік тілеймін!». «Мұны бейітімдегі тастың бетіне қашап жазыңдар», – дедім. Мен 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына қатыстым. Орта Азиялық Одақ құруға атсалыстым. Мұның бәрі де Кеңес өкіметіне қарсы қозғалыстар болды.

– Оның әкесі Қалибек хакім біздің соғысты көрді. Бірақ Қалибектер елуінші жылы Кашмир асып, одан Түркия жеріне қоныс аударды. Одан кейінде қаншама жайттар болды. Оспан батыр өлген соң, көп нәрсенің беті көмулі қалды. Әркім өзінің қара басын күйіттеп кетті. Заман солай болды. Ол бір сондай аумалы-төкпелі қиын заман еді ғой, қарағым. Еске алу да ауыр.

– Қажығұмар жақсы біледі ғой бәрін.

– Біздің полкте мың жарымдай адам бар еді. Біз атты әскер болдық.

– Бәрі – қазақ. Арасында бірен-саран ғана түркі тектес ұлттар да бар. Мені біреулер сыртымнан жоғарғы жаққа жамандапты. Оспан турасында жақсы сөздер айтқан болуым керек. Енді әскерде жүргенде саяси жағдай тіпті қиын ғой. Сонда жоғары жақтың бұйрығымен әскери шені полковник, Бас қолбасшының орынбасары, ұлты ұйғыр, атын ұмыттым, Еменов дейтін адамға менің жеке ісімді тапсырыпты. Оны мен бірден білген жоқпын. Сол маңайда бір тас монша бар еді. Соған барып шомылып жатқанмын. Мен шомылып жатқан бөлмеге қолдарында істік мылтықтары бар екі адам үстіме әй-шәй жоқ кіріп келді. «Жылдам шық!» – деді. Қарасам екеуінің де әскери шендері Бас штабтікі екен. Олар үш машинамен келіпті. Менің жалғыз өзімді қолға түсіру үшін алпыс шақты адамды тартыпты. Қолымдағы ыдыста су тұр еді. Ыдысымен жерге тастай салдым да, дәлізге шықтым. Киімдерім сол жерде қалған болатын. Әлгілердің екі көздері – менде. Түстері суық. «Киін!» – деді. Киіндім. Тапаншамды жуынып жатқанымда алып қойыпты. Сыртқы есікті ашып, есікке үлкен машинаны әкеліп тіреп қойыпты. Қашып кетпесін дегені шығар. «Үстіне шық!» – деді шаңқылдаған үнмен, мені қаруымен түртіп. Шықтым. Машинада он шақты адам отыр екен. Бәрі – әскери адамдар.

– Түгелімен қазақтар. Өзге бір ұлт жоқ араларында. Жан дауысыммен айғай салдым. Түннің іші еді. Бір-ақ адамның атын айтып айғайладым.

– «Қазыхан аға! – деп айқайладым. – Қазыхан аға, бұл төңкеріс әлі аяқталған жоқ, әлі талай кезеңде кездесеміз, менің осы сөзімді есіңізде сақтаңыз», – деп айқайладым.

– Анандай жерде тыңдап тұр екен. Себездеген жарықтан байқап үлгердім. Бірақ ол үндеген жоқ. Ай да сүттей жарық болатын. Машина орнынан қозғалып кетті. Моншадан шыққан бетім ғой, қатты тоңып кеттім. Далада қырық градус суық. Манастың қалың құмының ішінде келе жатырмыз. Таң бозарып атып келеді. Бір жерге тоқтағанда қарасам, қалың қарақұйрық екен. Алдымызда келе жатқан машинада отырған жауынгерлер түсіп, бір-екі қарақұйрықты жайратып салды. Мен мінген машинадағы адамдар тапжылмай мені бағып отырды. Денем жылыған жоқ. «Көліктен түсуіме бола ма?» – деп едім, енжарлау, «түсіңіз» – деді біреуі. Қарғып түстім. Он адым жерде бір сексеуіл тұр екен. Қурап тұрған сексеуіл екен өзі. Барып астынан отты тұтатып жібердім. Астыңғы жағы жұқалау қар болса да лапылдап жанып жатыр. Рақаттанып жылынып алдым. Кешке жақын Шихо дейтін аудан орталығына келдік. Біз келгенімізде біреу: «Аудандық милиция бастығын шақырыңдар!» – деді. Подполковник Ісләмбек деген кісі еді. Келді. Мені жақсы танитын. Менің үстімнен қарап жүрген әлгі полковник Еменов: «Мынаны ертең сенің қолыңнан аламын», – деді. Қамап қой деп тұр ғой. Ана қазақ милицияның басы салбырап кетті. Мені қатты құрметтейтін адам болатын. Ол шошып кетті. Екеуміз келе жатырмыз. «Ісләмбек аға, мені қамамаңыз, үйіңізге ертіп барыңыз, тоңып кеттім», – дедім. Үндеген жоқ. Болады-болмайды дегенді де айтпады. Ол –алда, мен артында еріп келе жатырмын. Бір уақытта өзінің қорасына келді. Сыртқы есік ашық тұр екен. Есіктен кірдік. Үйге кіріп келгенімізде еттің иісі бұрқ ете қалды. Бәрен дейтін жеңгеміз бар еді. «Бәрен тәте, ет пісті ме?» – деп үйге қатты сөйлеп кірдім. «Ойбай, Жәке, айналайын Жағда, сен қашан келіп едің?» – деп, қуанып жатыр. Менің қандай мақсатпен келіп тұрғанымды қайдан білсін ол. «Ет пісіп тұр, қазір түсірейін», – деді. «Бәрен тәте, арақ бар ма?», «Бар». «Онда әкеліңіз», – дедім. Көк күрешкеге толтыра құйып, қара бұрыштан бір қасық сеуіп, отқа қойып, жылытып, жылы арақты тартып кеп жібердім. Етке тойып алып жаттым. Сөйтіп, ертеңінде мені ана жаққа апарып табыстады. Өзімнің әскерім ғой қамап тұрған. Онша қорққан жоқпын.

– Біріншісі – 1945 жылы ұлт-азаттық көтеріліс жасағанда біз Оспанға арқа сүйедік. Екіншісі – мені қайта соттағанда да, «Оспанға қатысың бар» деп соттады. Үшіншісі – 1947 жылы ол кісі туралы жақсы көргендігімнен бір әңгімелер айтқан болуым керек, Соны Қытайдың «тыңшылары» Шығыс Түркістан мемлекетінің бақылау орталығына жеткізген екен. Содан мені өз үкіметім қамап кеп жіберді. Мен подполковник едім. Ол кезде Қобық ауданында бір мың бес жүздей адамды басқаратынмын. Партизанбыз. Полк командирі Нүсіпхан дейтін кісі. Әскери түрмеде сегіз ай жаттым. Бір күні тыңшылар орталығының жетекшісі Фатих Жабықбай деген кісі түрмедегі мен жатқан камераға кіріп келді...

– Иә, қазақ қой. Шені – майор. Маған қолын шошайтып тұрып:

– Мен не деймін, Ол уақытта жастау кезім ғой, үндемедім.

– «Сен қайта бер. Мен өзім хабар берем», – деді.

– Қайдағы ауыл? Қайтадан алып келіп, абақтыға жапты. Бір жетіден соң, біреу есікті ашып кіріп, қолыма конверт ұстатты. Конвертті ашып қарасам, «Бас штаб саяси басқармасы басшысының орынбасары болсын» деген мансапты ұсына отырып, соңына өзі қол қойыпты. Есік ашық қалды. Сыртқа шықтым. Комендатураның бастығы бар. Ұмытпасам әскери шені капитан болуы керек. Өзі тақ-тақ етеді. Соның кабинетіне жетіп бардым. Маған жалт қарады. Енді түрмедегі адаммын ғой. Шошып кетті. Конвертті қолына ұстата салдым. Оқып бола сала орнынан ұшып түрегеліп, қолын шекесіне апарды. Менің жаңа қызметім одан жоғары ғой. Маған «Жәке, Жәке» деп жатыр. Содан бастап Жәке атанып кеттім. Жолдастарымның үйіне барып жуыныпшайынып, қайтадан «адам» болдым. Өз арамызда шағын той өткіздік. Жұмысқа бардым. Сол жерде істедім. Ұзақ уақыт. Елу мыңдай әскердің саяси жұмысына жауап бердім. Сөйтіп, түрмеден мансап алып шықтым (күлді).

– Фатих Жабықбай осы жаққа өтті. Сүйегі осында жатыр. Соңынан ерген ұрпағы бар. Осы күнге дейін балалары келіп тұрады. Ол енді кейін достасып кеткен адамдардың бірі ғой.

– Полк командирі ауысып кетіп, мен полк командирінің міндетін атқарып жүргенмін.

– Міне, мына жерде, – дедім.

– Жүр, сол жерді көрсет! – деді.

– Қамауға алынған жоқ.

– Ұлт-азаттық қозғалыстың бас командирі Ысқақбек Муниевтің орынбасары, шені – генерал-майор, Алтай аймағының әкімі болатын. Екі жұмысты қатар атқарды. Жасы менен үлкен еді. Өз міндетін адал атқарғандардың бірі деп білемін.

– 1949 жылы Ахметжан Қасими, Абдұлкерім Аббас, Ысқақбек Муниев, Дәлелхан Сүгірбаев, Луо Жы және Шығыс Түркістан республикасының басқа да ресми өкілдері бар, барлығы он бір адам Қазақ КСР-нің астанасы Алматы қаласында ұшаққа мініп, Бейжіңге қарай бет алады. Оларды Қытай Халық Республикасын жариялайтын арнайы құрылтайға қатысуға Мао Цзе Дун шақырған екен. Бірақ олар мінген ұшақ Мәскеуге қонады...

– Қайдан білейін? Содан қыркүйек айында Кеңес Одағы Қытай үкіметіне «ұшақ Байкал көлінің маңында апатқа ұшырады, ұшақта болғандардың бәрі де қаза тапты» деп хабар жіберген. 1991 жылы Кеңес Одағы құлағаннан кейін ҰҚК-ның бұрынғы жетекшілері көз жұмған Шығыс Түркістан республикасының жетекшілері 1949 жылы Сталиннің бұйрығымен өлтірілгенін жариялады. Сүйегін Қытайға әкеліп табыстады.

– Олардың сүйегі ме, басқа ма, ол жағы әлі күнге дейін белгісіз. Одан кейін билікке Сәйпидин деген келді. Ол да көп отырған жоқ. Саяси жағдайлардың өте күрделі, асқынып тұрған шағы еді ғой...

– Ол жайлы да көп айтуға болады. Бірақ бізге қажеті бола қоймас. Бізге келген социализм дейтін «апатты» орнатуға күш салған көсемдердің бірі. Сталин, Ленин секілді. Бір ғажабы, осы көсемдердің артында ештеңе қалмаған. Ленин өмірден тек бір шалбар, бір костюммен өтіпті. Сталин дүниеден озғанда да, артында бір тиын қалмаған екен. Жемеген, қиянат қылмаған. Айлығын ғана алып, тек мемлекеттің ісімен шұғылданған ғой. Маркстің соңында осындай дәулет қалды дегенді естігем жоқ. Мао Цзе Дунның да артында іліп алар дүние қалмапты. Біздің Қонаевтың да артында ешбір байлық қалған жоқ. Осы секілді мықты адамдар бар. Бірақ олардың бәрі – бір-бір «идеяның» иесі. Жақсы болсын, жаман болсын әлемге тараған идеялардың авторы.

– Өз сөзім өзімдікі, айналайын...

– Дүниеде адамды ұрып-соғу секілді жазалардың жүз жиырма түрі бар екен. Соның біразын өз басымнан өткердім. Жоқтан өзгені сылтауратып, күн сайын кем дегенде бір-екі рет соққының астына алады да жатады. Қатты ұрып жіберсе, бірер аптаға дейін ес-түссіз жатасың. Күнде сұрақтың астына алады. Сен істемеген, тіпті естімеген ауыр нәрселерді «мойында» дейді. Оны істемеген болсаң, қалайша, нені мойындамақсың? «Мұны жасаған жоқпын» дегеннің өзінде, олардың өз айтқандары болады. «Сен Кеңес өкіметімен байланыс жасапсың, олардан қару алмақшы болыпсың» – деп маған жала жапты. Ол уақытта студент кезім ғой. «Елшілікке кіріп едім, мені жер астында орналасқан қоймаға алып барды. Сол қоймада қарудың небір түрлері бар екен. Осыдан маған берем деп айтты. Соншалықты қаруды жер астына сақтап отыр екен» дегенде маған қол қойғызып алды. Бұлай жасамағанымда мен түрмеден аман шықпаған болар едім. Неше түрлі қиыншылықтар өтті ғой. Түрменің ішіне неше түрлі «жұқпалы аурулар» тарайды. Саған қарап жатқан ешкім жоқ. Бір ауру бар екен «сыпной тиф» деген. Әуелі мұрыннан, ауыздан қан кетеді. Алғашында маған жұққан екен, есімді білмей құлаппын. Содан сүйреп бір қоймаға апарып тастапты. Есімді жиғанда қарасам мен жатқан қойманың есігі ашық тұр. Асты суық тас екен. Қамыс төсеп, соның үстіне мені жатқызыпты. Ептеп көзімді ашсам, жанымда тағы екі адам жатыр. Соққы алған болуы керек, ыңырсып жатқан дауыстарынан анық соны аңғардым. Екінші күні соның біреуі жанымызда жатып қайтыс болды. Екі қытайлық келді де, оның екі аяғынан сүйреп, сыртқа қарай ала жөнелгенде, табалдырық биіктеу екен, әлгінің басының сол биік табалдырыққа тарс-тұрс соғылғаны әлі құлағымда тұр. Ал сүйрей жөнелгендегі ары-бері бұлғақтаған бейшараның басы қанша жыл өтсе де көз алдымнан кетпейді, қарағым. Ертеңіне қасымда қалған екіншісі де қатты қиналып жатып, ол бейшара да жан тәсілім етті. Оны да дәл солай сүйреп, басын бұлғақтатып, алып кетті. Мен тірі болсам да, есім кіресілі-шығасылы жаттым...

– Оны біле алмадым. Өйткені сол сәтте өзім де өте ауыр халде жаттым. Содан сандырақтап жатырмын. Қанша уақыт өткенін білмеймін, бір ұйғыр шал «гон фаң» дейді жаныма кеп. Ол да қылмыскер болса керек. Әлгі шал кішкентай ыдысқа толтырып су құйып кетеді. Оны көтеріп ішуге де шамам жоқ. Қолымды батырам да, аузыма тамызам. Қолым илікпейді. Суға батырған қолымды аузыма апару деген – азап. Ауырғанда біреу кеп миыңа біз сұғып жатқандай болады. Оның үстіне бір жылдан бері жуылмаған қол ғой (күледі). Есім кіресілі-шығасылы. Қысқасы, екі дүниенің ортасында жатырмын. Бір кезде қарасам жанымда таза бұлақ ағып жатыр. Бұлақтың жағасында сумен қозғалып, төрт тал жалбыз өсіп тұр екен. Қанша қолымды созсам да әлгі төрт жалбызға қолым жетпейді. Ал әлгі ұйғыр шал менің қасыма күніне бір рет қана келеді. Келген кезде: «Аға, ана жалбыздарды әперіңізші», деймін жалынып. «Жарайды, балам», дейді де қояды. Бір күні төрт тал қурай әкеліпті. «Міне, жалбыз, шырағым, ала ғой». «Жоқ, аға, ана жалбыздарды әперіңіз», деймін жалбарынып. «Мақұл, балам», – деді. Жасы үлкендеу адам. Қалай алды, қайдан әкелді оны мен әлі күнге дейін білмеймін, әйтеуір бірде сол ұйғыр шал төрт тал жалбыз әкелді. Иіскесем, шынымен, жалбыз екен. Кейнен білдім. Маусым айында әбден пісіп жетілген кезі ғой. Төрт талды да әбден шайнап сорыпсорып жатып, жұтып жеп қойдым. Содан қатты ұйықтап қалыппын. Бір күні көзімді ашсам, айналаны көріп жатырмын. Сол бір төрт тал жалбыз мені ажалдан аман алып қалды. Осы секілді қиыншылықтардың неше түрін көрдік қой. Сендер кітаптан оқып, кинолардан көрген шығарсыңдар, ал мен осыларды өз басымнан кешірдім. Түрменің ішінде жуынып жатқан жоқсың, күнде қол жуып жатқан жоқсың, тойып ішіп-жеп жатқан тамағың да жоқ. Күніне аштан өлмесін деп, бір жапырақ нан мен судан басқа түк бермейді.

– Түрменің барлығы қорлық қой. Оның ішінде мынадай нәрселер бар. Мен алғаш түскен түрмеде терезе жоқ, анадай жерде бір тесік бар, бірақ оған кісі басы сыймайды. Сол ғана ептеп сырттағы ауаны ішке кіргізіп тұр. Жарық, не шам жоқ. Есік қалың қатты ағаштан жасалған. Оның сырты темірмен қапталған. Сол есіктің бетінде ойық тесік бар. Күнде тамақты сол жерден береді. Қолымызды созамыз да, ішке қарай суырып аламыз. Тамақ дегенде де оңып тұрған қайбір тамақ дейсің? Жылымшы су мен бір тілім наны ғана бар. Қайнаған су ма, шикі су ма білмедім, білетінім, әйтеуір жылы су береді. Тамақтың қорлығы өте қиын қорлық екен. Оның үстіне жоқтан өзгені сылтау қылып күнде, кейде араға күн салып ұрып-соғады. Жанды жеріңнен аямай тепкілеп тастайды. Тепкілеп ұрып-соғуға әбден үйренген, соған қарағанда олардың жұмыстары сол кісіні ұрып-соғу ғой деймін. Осындай да мамандық иелері бар.

– Алғашқы түрмеде бір жүз жиырма түрлі ұрып-соғу мен қинаудың түрлері бар екен. Менің жанымда бір қытай жатты. Ол саяси қылмыскер екен. Сол қолы қайырылып қалған. Түрмеге алғаш әкелген күні үстелге отырғызған да, жанына кесілген ағаштың діңгегін әкеліп қойған. Үстелдің үстінде қалам-қағаз тұр. «Жаз» дейді. «Бәрін түгел жазасың» деп тепкілейді. «Түгел жазасың» деп қағаз бен қаламды оң қолына ұстатқан. Ал сол қолын әлгі ағаш діңгегіне бес-алты жерден шегелеп қойған. Түгел жазып бітіргенде ғана шегелерді суырамыз депті. Қан судай аққан. Содан сол қолы іске жарамсыз болып қалған. Салбырап, жүрсе ары-бері қозғалып тұратын.

– Жазалаудың мынандай да түрі бар. Екі ауыр ағашты екі жағыңа қояды. Екі қолыңды екі жаққа, әлгі ағаштардың басына тартып тұрып байлайды. Екі аяғыңды талтитып тұрып, басқа ағаштың төменгі бөлігіне байлайды. Содан соң аямай ұрады.

– Жаңа айттым ғой олардың жұмыстары осы. Жазалаушылар сол үшін жалақы алады. Бала-шағаларын асырап отырған күнделікті қызметтері ғой. Сондықтан да олар өз жұмыстарын мінсіз атқарады. Қашан есіңнен айырылып, ес-түссіз күйге түскеніңше маза бермейді.

– Бірде мені сұрақ алатын бөлмеге кіргізіп, алдыма әкеліп бір тақтайды қойды да: «Шеш шалбарыңды», деді. Шештім шалбарымды. Іш киіммен тұрмын. «Тізерлеп отыр», – деді. Отырдым. Сөйтсем ана тақтайдың бетіне таскөмірді ұсақтап, електен өткізіп, қиыршықтарын төгіп, жайыпты. Қиыршық тас деген өзі әртүрлі болмай ма, өте үшкір келеді. Жаным көзіме көрінді-ау... Қан деген ағып жатыр. Екі тіземнің тілім-тілімі шықты. Екі қолым ауада қалықтап жүр. «Айт», – дейді. Бірақ не айтатыныңды білмейсің. Мұндайда кейде өз атыңды да ұмытып қаласың. Бір күні «Жағда Бабалықты «арғымаққа мінгіз» деді.

– Біз үш адам едік. Өзіміз отырған жерге ағаштан жасалған ұзын орындықты әкеліп, соған мінгізді. Мына жағынан кішкене орындықтың біреуін әкеліп мінгізіп қойды. Үстелдің үстінде киіз бе, әйтеуір бір нәрсе тұр. «Қолыңды әкел, шалқалап ұста» деді. Ұстадым. Кәдімгі кісен сияқты жасалған екен. Бірақ екі жерден жасапты. Шынтағымның тұсынан бір таспаға, саусақтарымды ұстап тұратын бір таспаға қолымды кигізіп қойды. Қозғалмайтындай етіп. Сөйтті де аяқтарымен үстелдің астын басып қалғанда, саусақтарым бытыр-бытыр етіп сынып, қайырылып кетті. «Ұр» деді. Жуан-жуан таяқтары бар. Әп-сәтте қолдарым көгеріп шыға келді. Соның арасынша есік ашылды. Сөйтсем мені жазалап жатқан жендеттерге түскі тамақтарын әкеліпті. Тамақты өздері жеп отыр. Қолым қатты ауырып бара жатыр. Өзім байқамаған екенмін, аналар жеп отырған тамаққа қарай беріппін. Өйткені қанша күннен бері ашпын. Тергеуші соны сезіпті. Менен көз алмай қарап отыр екен.

– Ұлты қазақ болатын. Жаны ашыған болуы керек: «Ей, тамақ жейсің бе?» – деп сұрады. «Жеймін» дедім жұлып алғандай (күліп алды). Сол арада біреуін тамаққа жүгіртіп жіберді. Қазанның түбінде қалған жақсы палауды бір ыдысқа салып, ішіне бір жағы май – бір жағы қара кесек етті салып жіберіпті. Әлгіні жегенім әлі есімнен кетпейді. Өзім қолымнан қан ағып ыңыранып отырмын. Бір қолыммен тамақты опырып жеп жатырмын. Қарнымды тойғызып алған соң, қайта сұрақ басталды. Осындай қинаулар түрмеде өте көп. Жатқызып қойып ұрады. Тұрғызып қойып ұрады. Отырғызып қойып ұрады. Жаныңнан өтіп бара жатып теуіп кетеді. Оның есебі жоқ. Бұл сол кездегі Шың Сысай дейтін зұлымның заманындағы ауыртпалықтар ғой. Сондай қинаудың қаншама түрін қағазға түсіріп едім, қазір қолымда жоқ боп отырғаны, қарағым. Мен үшін ең ауыр сол түрме болды. Шың Сысайдың орнына келген адам түрмеде жатқандардың санын азайту мақсатымен біразын босатты. Абақтыға адам сыймай кетті. Менің жауабымды мұқият қарап, жазамды жеңілдетті. «Партизан» деп екінші рет қамалғанымда да көп қиындықтар көрдім. Үшінші жолы онша қинала қойған жоқпын.

– Себебі мені өзімнің үкіметім, Шығыс Түркістан Республикасы қамап отыр ғой. Бұл жолы түрмеде жай жаттым. Тамағым тоқ. Бірақ уайымым көп.

– Сегіз ай жаттым. Сегіз айдан кейін мені түрмеден шығарды да, тағы қайталап айтайын, бүкіл әскерді басқаратын саяси штаб басшысының орынбасарлығына бір-ақ көтерді.

– Төртінші мәрте түскенімде уақыты көпке созылып кетті.Төрт жылдай жаттым. Ол жолы бірыңғай ауыр қара жұмыстар істедім. Ол жақтағы көрген қорлықтарымнан, осында елге келгеннен кейінгі отыз жыл қатаң бақылағандары сай-сүйегімнен өтті ғой...

– Бұл сөздің этимологиясын айту қиын. Абақты дейді. Іздеу керек екен. Өзімнің басымнан өтіп тұр ғой бәрі. Бірақ неге екенін, мән бере қоймаппын. Иә, осы жақта бұл сөзді көбіне абақты дейді. Тегінде қысқаруға ұшыраған сөз ғой деймін.

– Басымнан өткен бір-екеуін айтайын. Қамшымен ұрады. Кәдімгі қамшымен. Екі қолыңды ауыр темір үстелге керіп байлап тастап, таяқпен соғады. Ұсақ шегелер, тақтайдың астынан қағып қойған. Екінші бетін аударғанда істік жағы шығып тұрады. Жалаң аяқ соны қанша рет бастырды ғой маған. Үстінен жүргенде жаның мұрныңның ұшына келеді. Енді жазалаудың түрі көп. Басыңды қысады. Ол бірнеше минутқа дейін жалғасады. Екі көзің шарасынан шығып кете жаздайды. Шошып кетесің. Адам қорыққаннан тілін жұтып қояды екен. Осы секілді қиындықтардың көбін өз басымнан өткіздім. Менің көрген өмірімнің бәрі осындай қиындықтармен өтті дей алмаймын. Ішінде жан рақатын сезінген сәттер де болды.

– «Үш отаудың» басын біріктіру идеясына байланысты төртінші рет түрмеге қамалардың алдында қызметтен босағанмын. Әлі сотқа жібере қоймаған кезі. Сол кезде Қытай бойынша жаппай «шойын-болат» еріту дейтұғын үлкен науқан жүріп жатты. Адам көп. Маңайдың бәрі айқайшу. Бір күні сыртқа шықсам, біреулер домна пешін салып жатыр екен. Көбі менің қол астымда істеген жігіттер. Маған сәлем де бермейді, өйткені мен қылмыскермін ғой. Жандарына барып қарап тұрдым. Кірпішті қалап, отқа төзімді кірпіштерді біртіндеп ішіне жапсырып жатыр. Олар кірпіштерді балғамен қатты ұрып жапсырады екен. Мен де қолыма балға алып көмектеспек болдым. Ешкім қуа қойған жоқ. Топырақты ұрып жатырмын. Біраз жерін ұрып болдым. Сәлден соң сол жерге бір қытайлық келіп қалды. Ол қытайды мен танымаймын. Менен басқаларының бәрі оны таниды екен, бәрі орындарынан тік тұрды. Сөйтсем ол ішкі өлкеден келген үлкен маман екен. Жағалай атқарылған жұмыстарды көріп келе жатыр. Менің тұсыма келіп тоқтады да: «Міне, мынау жақсы ұрылған екен, осылай жасаңдар», – деді. Әлгінің сөзі маған күш-қуат, дем бергендей болды. Ендігісінде қолымды пешке басқашалау кіргізіп, бөлек әдіспен жасадым. Қарап тұрғандар маған бойұсынғандай болды. Кешке дейін пешті салып бітірдік. Бір сөткедей уақыт қайнаттық, қатып қалды. Не үшін қатып қалғанын дереу сездім. Пештің ішкі жағы жұқа. Содан бұрынғы жасалған пештерге қарап, бір пештің жобасын мөлшерлеп жасап шықтым. Қолымның икемі бар. Жақсы жасадым деп ойладым. Жоспары сызулы, пешті тек іс жүзіне асыру ғана қалды. Үстімізден қарайтын бір қатал қытайлық маман бар еді, сызбамды әдейі соған апардым. «Сендер мұны пайдаланыңдар», – дедім оған. Сызғандарымды ашып қарады да, үн-түнсіз алып кетті. Төрт-бес күн өткен соң, менің сызбаларымды қайта алып келді. «Мына жасаған дүниеңді біз ұнаттық. Мамандардың бәрі көрді. Өз сызбасы бойынша пешті өзі салсын деген шешім шығарды», – дейді. Мен күлдім. «Маған қалайша сеніп тапсырасыңдар, мен өте қауіпті қылмыскермін ғой, маған қажеті жоқ, жасамаймын. Қалай жасаймын, әлі сотқа да барғаным жоқ. Керек болса алыңдар, болмаса өртеп жіберіңдер», – деп ол жерден кетіп қалдым.

– 1958 жыл болатын.

– Ә-ә, солай ма?! Иә, елу сегіз қазақша ит жылына келеді, дұрыс. Ғалым Жайлыбай мен Әубәкір Қайран ақындар ғой, Әлішер Толыбаев деген әлгі өзіңмен Қытайға көп баратын досың ба?

– Дұрыс айтасың. Қытайдың құпиясын білу үшін ол елді көп аралап, тарихын өте көп оқу керек. Онсыз қырық қатпарлы Қытайды жақсы білем деуге болмайды. Бұл барлық сырын ішіне бүккен өте жұмбақ, өте тылсым, сұсты, айбарлы ел.

– Бір жұмадан соң үкіметтің бас хатшысы келіпті. Ахметқали деген жігіт көрінеді. Сол маған келіп: «Жәке, мынаны өзіңіз сызған екенсіз, мамандардың бәрі ұнатты. Пешті өзіңіз салуды сұрап жатыр. Жаныңызға не керек, бәрін дайындап береміз» деп уәде етті. Ойланып тұрып «маған жиырма бес адам бересің», – дедім. Адам көп. Кімнің қалай жұмыс істейтінін білем ғой. Ақырын ғана өзім қалаған адамдардың тізімін ұсындым. Осылайша сол пешті салып бітірдім.

– 1961 жылы соңғы рет қамалып, еңбекпен түзеу колониясында жатқан едім. Бір зауытқа жұмыс істеп жүргенмін. Цехтың бір бұрышында ауыр жұмыстарды атқарамын. Жұмыс істеп жатқан орыным зауытқа кіреберіс оң босағада болатын. Бірде дабыр-дұбыр еткен дауысқа жалт қарасам, Шыңжаң Ұйғыр автономиялы ауданының (ШҰАА) бірінші хатшысы Уаң Гын Мау деген кісі келе жатыр екен. Саяси қайраткер еді. Мен өзім Қытай үкіметінен жәбір көрсем де, кейде оны мақтап та жүремін. Олардың да арасында адамгершілігі барлары аз емес. Өзімен бірге артынан еріп жүрген қырық-елу адамы бар, іргесі жаңадан қаланып жатқан трактор зауытын көруге келген беті сол екен.

– Әрине, ол да маған қолын ала жүгірді. Қолым таза емес еді, білегімді ұсына қойдым. Менің денсаулығымды, хал-жағдайымды, балаларымды сұрап жатыр. Бұрыннан таныс, өзі шешен адам болатын. Қалтасынан темекі алды да, маған ұсынды. Темекі таусылғанша әрдеңенің басын бір шалып, тұрып қалдық. Содан ол кісі артына бұрылып қарады да: «Сендер зауытты өздерің аралап көріп шығыңдар, мен осында бола тұрам!» – деп бұйырды. Енді ол маған әңгімесін асықпай айта бастады. Түрлі сұрақтар қойды. Мен «осы Қытайдағы аз санды ұлттардың ішінен шыққан «ұлтшылмын» ғой. «Менің ұлтшыл болуыма Қытай мемлекетінің «шовинизмі» себепкер», – деп көп нәрсені ақтарып салдым. Мао Цзе Дунның «Аз санды ұлттардың «ұлтшыл» болуына үлкен ұлттардың «шовинизмі» себеп болады» дегенін көлденең тартып тұрмын ғой. Бұл айтқандарымды көңіліне ала қойған жоқ. Мен де қаймықпадым. «Менің бұл ісім «ұлтшылдыққа» жатпайды, бұл – халқым үшін жасаған жақсылығым. Сонда да Қытай Үкіметі мені «ұлтшыл» деп айыптап отыр. Мен халқымның бытырап жүргенін қаламаймын. Бәрі бір жерде болсын деген арманым бар еді», – дедім соңынан. Ол мені үнсіз тыңдап тұрды. Бір жарым сағаттан соң әлгі зауыт аралап кеткен серіктері біз тұрған жерге қайтып келді. Сол екі ортада «осы жерден өлмей, аман шықсам, Қазақстанға кетуіме рұқсат етесіз бе» деп сауал қойдым. «Болады», – деді маған тура ойлана қарап тұрып. Олар кете салысымен дереу сол кісінің атына хат жазып жібердім. Бір жұмадан соң рұқсат етілгені туралы жауап хат келді. Жаңағы хаттың көмегімен еңбекпен түзеу колониясынан шықтым. Ол мықты адам еді. Түсінігі мол болатын. Әйтпесе ұлты, мемлекеті туралы осындай әңгіме айтылғанда, басқалар таяққа жығар ма еді?! Сол кісінің көмегімен босап шықтым.

– Қайсыбірін айта берейін. Көбісі есімнен шығып кетті. Мына бір сәті есімде қалыпты. Түрмеде жатырмыз. Бір камерада он үш адамбыз. Анадай жерде шағын киіз жатыр. Үстінен күнде басып өтеміз. Бір күні әлгі киізді алдым. Әп-әдемі киіз екен. Арасында қызыл түспен шағын ғана боялған киіздің таза қалдығы бар екен. Аптасына бір рет сыртқа шығарады. Сол уақытта киізді алып шығып, шаң-тозаңнан тазаладым, сосын киізді түттім. Бір уыс жүн болды. Әлгіні иіргім бар. Бірақ қайтіп иірмекпін? Содан наннан қалған қалдықтарды жинап, бармақтай ғана ұршық жасадым. Түтілген жүнді байлап алып иірдім. Кішкене баланың жұдырығындай жіп болды. Кешке дейін бекер отырмыз ғой. Тоқиын десем, тоқитын ешқандай құралым жоқ. Содан түрткіленіп жүріп қытайлардың тамақ жейтін қамыстан жасалған ағаш таяқшасының сынғанын тауып алдым. Қытайлар «козы», қазақтар сапқы дейді. Осыны алып, тас кірпішке егеп-егеп біз жасадым. Біз жасап болған соң, тоқуға кірістім.

– Басыма тақия тоқып киіп алдым. Бағанағы кішкене қызыл жүннен 1944 деп жазып алдым. Күнде келіп жендеттер тексеріп кетеді. Есіктен кірген бойда, тақияның қайдан пайда болғанына тиісті. Тоқып алғанымды айттым. Түгімді қоймай боқтап жатыр. «Тоқып алдым дейді ғой» деп менсінбей, шірене сөйлейді. Енді шошып кеттім. Тепкілеп ұрып тастайды ғой. Менен басқа он екі адам «өзі тоқып алды», «өзі тоқыды» деп шулап жатыр. Бір уақытта «көреміз қалай тоқитыныңды» деп, есікті жауып кетіп қалды. Бірер сағат өткен соң бір уыс жүн әкелді. «Қане, мынадан маған қолғап тоқып бер!». Іштей қуанып кеттім. Жақсы тоқимын ғой. «Сіз маған біз беріңіз» деп ем, әкеліп берді. Екі күннің ішінде қолғабын тоқып, қолына бердім. Мырс етіп күлді де, шығып кетіп қалды. Маған байпақ тоқып бер деп ертеңіне тағы бір уыс жүн әкеліпті. Тағы бірер күннен соң келіп тұр, «маған жеңі жоқ «майышкы» тоқып бер», – деп. Маған тапсырыс берген сайын мен де оған талап қоя бастадым. Маған керекті заттарды айттым. Айтқанымды әкеле қояды. Содан жанымдағылар да қарап отырмай, киім тоқуға кірісті. Он үш адам бекер отырмыз ғой. Шалы-шауқаны бар, жасы бар, әйтеуір, бәріміз бір жердеміз. Он үш адамның күші оңай ма? Екі-үш күн өткен соң әлгіге шалбарын да тоқып бердік. Қытайлар «за жи» деп отырғаны пісірілген қойдың бас-сирағын айтады. Соны пісіріп берді ақсына. Көптен бері рақаттанып ет жеген жоқпыз ғой, қызылсырап қалған екенбіз. Рақаттанып тұрып бір жегеніміз әлі есімде. Бес-алты айдай бізді пайдаланды. Кейін мені басқа жаққа ауыстырды. Менен кейін қалғандардың тағдырынан бейхабармын. Содан өзіме түйенің жүнінен әдемілеп тұрып қолғап тоқығам. Түрмеде кимейміз, сақтап қойдым.

– 1945 жыл болатын. 1944 жылы қамалғанмын. 1944 жылдың аяғында Шың Сысай үкіметі кетті де, орнына У Жың Шын келді. Сол кезде түрмедегілерді бес-он күнге босатқаны бар. Есіктің алдына серуенге шығарады. Қамалып кеткен Тарбағатайдың бір өзбегі бар еді, мықты адам еді. Сыртқа шыққанда соны көріп қалдым. Қайтадан жүгіріп барып, камерадан қолғапты алып шығып, естелік болсын деп бердім. Рақмет деп ол кісі алып кетті. Мен 1974 жылы дәм тартып Мәскеуге бардым. Әлгі өзбек сол уақытта Мәскеуде екен. Тарихтан докторлық қорғапты. Мені үйіне шақырды. Мен берген қолғапты сақтап қойғанын айтты. Бәйбішесіне қолғапты алдыртып, маған көрсетті. Көзіме оттай басылды. Арада отыз жылдай уақыт өтті ғой. Мен тоқыған қолғапты көзінің қарашығындай сақтап қойғанына таңғалдым.

– Есімде жоқ, өзбектің атын қазір ұмытып қалдым.

– Кеңдік деп қалдың ғой. Қазақта кеңу, кеңіп алу, жеңілдеп алу, түзге шығу, түзе отыру, сыртқа шығу, далаға шығу, дәретке шығу, дәретке бару, дәретке отыру, дәрет сындыру, далаға бару, далдаға бару, далдалау, далдалап келу, үлкен ауылға бару, хан мен қара тең баратын жерге бару, «сарып тастау», «саңғып тастау» сияқты ұғымдар бар. Осы ұғымдардың барлығы «кеңіп алу» табиғи талапты орындау, жан рақатын табу, табиғат жан-дүниесіне кеңістік беру, жан-жануардың табиғатын еркіндікке, бостандыққа шығару. Ал еркін өмір, әдеттегі тірлікте өз еркімен кеңіп алып, қаннен-қаперсіз жүріп кете беретін жандар «кеңіп алу» дейтін табиғат борышын өтеу рақатын көп түсіне бермейді, көңіл аудармайды да. Алайда қазақта «машайық-машайық емес, бастан кешкен машайық» деген аталы сөз бар. Ауру-сырқау, дерт-дербез қасіретін айтпағанда, жау өкшелеп қуып келе жатса, сен жан таппай қашып келе жатсаң немесе жау оғы жаңбырдай жауып бас көтертпесе, сен табиғаттың кешпес шөресін өтеуге бір сәт орай таппай қиналсаң, «кеңіп алу» дейтін жан рақатын сонда ғана өз дәрежесінде түсінетін боласың.

– Есігі бар, терезесі жоқ, жарық дүниеге төбедегі немесе дөдегедегі алақандай тесіктен қарайтын абақтыға он-жиырмаңды топырлатып бір-ақ қамаса... Өз тарихын сыбасқан кір қаспағымен айғақтайтын, үлкенді-кішілі дәрет сындыратын, үлкен ағаш шелекті ортаңа қойса... Үлкенді-кішілі бейтаныс жандар алдында «комиссияға» түскендей болып, сен табиғи борыш өтеуге мәжбүр болсаң... «Өз еркіңмен кеңіп алу» дейтін қасиетті ұғымның бағасыз қадірін сонда ұғасың. Оны сендердің бастарыңа бермей-ақ қойсын... . Иә болмаса Бақыт, рақат күнгейінен қол үзіп, қайғы-қасірет құрсауында қалған, аяқтарында кісен, қолдарында қолөткі, мойындарында ажырық, ауыр кісеннің ырғағымен аяқтарын кібіртіктеп басқан, қабақтарынан қар жауып сілтідей тұнған жандардың бел ортасында сен болсаң...

– Дөдеге деп отырғаным кәдімгі – қазақ үйдің үстіңгі маңдайшасы, яғни уық пен кереге жалғанған жердегі қапталған киіз. Кейде оның оюларын да «дөдеге» дейді.

– Қолдарында жалаңаш қылыш, істігі бар мылтық, жетектерінде елең қаққан қасқыр иттері бар жендеттер бөйтектерді ысыра айдап, бұрышқа тықсыра түссе...

– «Бөйтек» деп жалпы қолға түскен адамды айтады. Сені айдап келе жатқандағы қимыл-қозғалыстың бәрі «бөйтектің әрекеті» деп аталады. Қыстың қақаған аязында кісен қарыған тобық пен жіліншіктен өткен суық бүкіл денеңді қалтыратып, суықсыраған сені өз табиғатың іштен қыстаса, «әттең-әттең, кеңіп алатын бір сәт болар ма еді» деп зарыға-зарыға күтсең... Өз еркіңмен кеңіп алу дейтін қасиетті ұғымның қадірін сонда ғана ұғасың. 1944-1945 жылдары осындай сәттерді де бастан кештік қой... Табиғат пен қоғамның құлақ кесті құлы адам кең дүниенің кейде күнгейіне, кейде теріскейіне тап болып, бірде күледі, бірде қайғырады. Бұл да өмірдің заңы ғой, айналайын. Осындай нәрселердің бәрін өз басымнан өткіздім. Талай-талай заман ақыр сәттерді өтті-біттіге санап ұмытайын десең де, ұмытылмайтын рақаттар да бар еді-ау! Мысалы, айдалада жалғыз өзің атыңды қаңтара, шылбырын шұбата салып, өз аспаныңның астында, өз топырағыңның үстінде, өз суыңның жағасында, құмайттау бір жерді көздеп, екі өкшеңді тобықтай екі тасқа баса тіреп, лап еткен самалға бетіңді бұра, жазғы уыз табиғаттың жұпар иісін сіміре тартып, аспай-саспай, қысылмайқымтырылмай бір сәт кеңіп алсаң, ол деген дүниенің бір рақаты ғой. Тасболат сарайыңдағы алтын-күміс жалатылған «унитазыңнан» мың есе артық! Шіркін, сылдыраған мөлдір бұлаққа шайынып алып, атыңа міне сала сырғи жөнелгенде, жан дүниеңнің кеңіп сала беретінін қалай ұмытарсың. Осының өзі еркіндіктің, бостандықтың қадірін сездіріп тұрғандай. Міне, түсіне білген адамға еркіндік деген осыдан-ақ басталады.

– Соғыс деген өте қиын. Әрбір соғыс сені тонап тұрады. Жаныңдағы жолдасыңнан айырыласың. Мініп жүрген атыңнан айырыласың. Кейде өзің жаралы боласың. Мен жиырма үш рет соғысқа түсіп, үш рет жеңіл жараландым. Содан әйтеуір аман қалдым. Бір соғысқа кіріп екі күндей соғыстық. Жау бекіністің ішінде. Біз қатты қиналдық. Жауды жеңгенімізбен, көбі қырылды. Бұл соғысқа жүз жиырма адаммен кірген едім. Содан он үш-ақ адам аман қалыппыз. Соғыс аяқталған соң полк командиріне барып баяндайын десем, мені көріп полк командирі шошып кетті. Айқайлап жібергенде мен тұрып қалдым. Неге бұлай айқайлады екен? Ар жағында тұрған нөкерлерінің біріне: «Мынаны киіндіріңдер!» – деді. Сөйтсем, екі сөткенің ішінде еңбектеп жүргендіктен де, киімнің бәрі жыртылып түсіп қалған екен ғой. Оны өзім де байқамаппын. Байқағанның өзінде одан басқа киімім де жоқ қой. Дереу жап-жаңа киім берді. Киініп келдім. Сосын асханаға алып барды. Жақсы етті тағам екен. Ертіп апарған біреуі маған қарап саусағымен кеңірдегін тық еткізді. «Ішесің бе» дегені ғой. Қырлы стаканға толтырып құйды. Мен тартып жібердім. Артынша жақсылап ас ішіп, жан шақырып алдым. Енді қайта кіргенімде «міне дұрыс болды» дегенді сөзімен де, қабағымен де танытты. Болған оқиғаны баяндап бердім.

– Оны Қытай үкіметі ату жазасына кесті. Ол тізімде мен де бар екенмін. Бірақ атамекенге қарай өтіп кеттім. Әйтпесе Қытай үкіметінің құрбаны болар ма едім. Оспан жайында сол кезде бір кітап жазылды. Бұл кітаптың «Алтай арпалыстары» деп аталады. Авторы Пәтіхан Сүгірбаев.

– Ол өзі мықты азамат, саяси қайраткер еді. Қытайдағы көтеріліске қатысқан. Шығыс Түркістандағы Қазақ автономиялы аймағының басшысы да болған. Бірінші рет сол кісі басшы болды. Одан соң ол орынға мен келдім. Пәтіхан ақылмен іс шеше білетін, өз ісіне мығым адам еді. Өзі осы қызметте жүргенде мені қатты құрметтейтін. Екеуміз терең араластық. Өтініш жасасам болды, елп ете қалатын. Жас шамасы, бірекі жас кіші болуы керек. Қытайда қайтыс болып, сүйегі сонда қалды.

– 1950 жылдары шықты ғой деймін ұмытпасам.

– ХХ ғасырдың ішіндегі Шыңжаңдағы қазақтардың көшін үш түрге бөлуге болады. Жалпы көш 1894 жылдан басталды ғой. Алғашында ру-руға бөлініп, Тибет жаққа қарай ығысқан екен. Үндістанға қарай, Тибет пен Шыңжаңның арасына. 1952 жылға дейінгі аралықта үш жүз мыңға жуық адам кетіпті. 1952 жылы зерттеу жүргізгенде үш жүз мыңнан қалғаны он-ақ мың екен. Үш жүз мың адам алпыс жылда өсім беру керек қой, көпшілігі қырылып кетті. Анамен соғысты, мынамен алысты. Ол бейшалардың көпшілігінің сайда – саны, қырда ізі де қалған жоқ.

– Түркияға кеткені өте аз. Мың адамға да жетпейді. Бұл көштің бір түрі ғана ғой. Мен мұны өзімше «бақытсыз көш» деп атадым. Қазақтың ең үлкен бақытсыз көші – осы. Үш жүз мың адамнан он-ақ мың адам қалса, «бақытсыз көш» болады да... Біз соғысты тоқтатқан уақытта қазақ екіге бөлініп қалды. Бір бөлігі – Оспан, Қалибек батыр бастаған Гоминдаңға ілессе, екінші бөлігі қалайда атамекенге ат басын бұрамыз десті. Ел ішіне көптеген қаңқу сөздер тарады. У-шу, ары-бері сапырылысқан халық. Бергі бетке өтетіндер саны да күн санап ұлғая берді. Бірақ Кеңес өкіметі шекараны ашпай қойды. Ол бір қазақтың басына күн туған қиын заман еді ғой.

– Қытайдағы қазақтардың ұсақ балалары «Қазақстанға барып оқимыз» деп, шекарадан қашып өтіп кетті. Мың жарымдай бала бергі бетке өтіпті. Жастарының алды 20-22, ең кішілері он екі-он үш жаста екен. Содан Кеңес Үкіметі секем алып, «бізге «шпион» жіберіп жатыр» деп, Самат, Ғазиз деген балаларды алып қалып, қалғанын Камчаткаға айдап жіберіпті.

– Самат пен Ғазиз бар әлі. Ғазиз қазір Семейде тұрады. Саматтың жасы сексеннің үстінде. Камчаткаға айдап апарып, ауыр жұмысқа салыпты. Олардың көбінің сүйегі сонда қалды. Мың жарым қазақтың баласының сүйектері сонау Камчаткада жатыр. 1956 жылы содан аман қалған он үш адам ғана бар екен. Соларды Қытайға қайтарып берді.

– Олардың кейінгі тағдырлары белгісіз. Мен өзім де айдалып кеттім ғой. Камчаткаға кеткен мың бес жүз баланы ешкім де іздемеді, оларды ешкім енді іздей алмайды да. Осындай көшті басымыздан өткіздік қой біз. Мұны да «бақытсыз көш» деп атағанмын.

– Қазақстанға қалайда бару керек деген ой санада тұрды. 1954 жылы Кеңес өкіметінің басшысы Н. Хрущев шекараны ашып, біздің келуімізге жағдай жасады. Төлқұжат алғандары бар, алмағандары бар 1954 жылдан бастап, ел шекарадан бергі бетке өте бастады. 1954 жылдан 1962 жылға дейін бес жүз мың адам өттік. Бұл аз емес. Колхозсовхозға орналастырды. Олар осы елдің қойын бақты, егінін салды. Барлық қара жұмыстарын істеді. Оларға келе сала мансап берілген жоқ. Оның ішінде неше түрлі ғалымдар да болған, неше түрлі тіл мамандары да болған. Бірақ бәрі де қара жұмыстан бастады. Келген соң Кеңес өкіметі олардың быт-шытын шығарды. Бір бөлегін – Өзбекстанға, бір бөлегін – Қырғызстанға, Тәжікстанға айдап жіберді. Қазақстанның түкпір-түкпіріне бөліп лақтырды. Бірақ барған жерінде көп тұрмай, байырғы атамекені Семей, Талдықорған, Алматы облысына қарай ішкі көштер басталып кетті. Бұл көшке де мен аз еңбек сіңіргем жоқ. Ана жақта 1954 жылы Тарбағатай облысының бастығы едім. Ол көштің кіндігі де сол Тарбағатайда болды. Мүмкіндігінше бір қазақ болса да шекарадан өтуіне көп күш жұмсадық. Мен бүкіл облыстың ең мықты деген мамандарының тоқсан пайызын Қазақстанға өткізіп жіберіппін.

– «Сен мамандардың бәрін еліңе өткізіп жібердің» деп қатты қыспаққа алды. Қолынан іс келеді дегеннің бірін тоқтатпадым. Ол менің абыройымның бар кезі еді. Көп қинаған жоқ. 1962 жылы ешбір құжатсыз халық шекараны бұзып өтті. Содан елге келген соң тағы да түйткілді мәселелер алдымнан шықты. Бұл үшінші көш болатын.

– «Қазақстанға көшіп келгендерді Кеңес өкіметі қайта Қытай асырып жатыр. Ол жаққа барғандарды қытайлықтар сөзге келместен атуда» деп Орталық комитетке хат жолдадым. «Бұл мәселе оң шешімін табады» делінген Орталық Комитеттің жауап хатында. «Шекараны бұзып өткендердің көбі Семей жаққа топталған екен, біз сізді іссапарға жібереміз, сол аймақтарға барыңыз», – деді маған. Сондағы жібергендегі басты мақсаттары – «Қытай жағы біздің көптеген адамдарымызды Кеңес Одағы күштеп алып кетті, оларды азғырып, бізге қайта қарсы қоймақшы» деген сипатта тараған саяси желдей ескен сол әңгімелерді мен арқылы жоққа шығару. Халыққа басу айттым. Бірақ бұл әңгімелердің бастауы өте тереңде жатыр. ХІХ ғасырдың өзінде әр аймақтағы қазақтардың басын біріктіру идеясы тұрған. Қашанда қызылкеңірдек болып айтысып жүретін адамның бірімін ғой. Қытайда жүргенімде «Үш отаудың» басын бір жерден шығару керек» деген «идеяны» ортаға салдым.

– «Үш отауым» деп тұрғаным, Қытайдағы, Моңғолиядағы және Қазақстандағы қазақтар ғой. Бұлардың бәрінің басын бір жерге тоғыстыру керек дегенді айтып тұрмын. Мұны ашық айтудағы себебім, біз үш облыс Қытайға қарсы соғысып жатқан кезіміз. Ашық айтылған соң, бұл сөздердің бәрі халықтың арасына кеңінен тарады. Жаңағы көштің бәрі осыдан тұтанып отыр. «Үш отаудың» басын бір жерден шығару идеясы Қытай коммунистеріне мүлде ұнаған жоқ. Мен Қазақ автономиялық облысының басшысы болып тұрғанымда, үстімнен үлкен саяси күрес жүргізді. «Мұның ойы түзу емес, біз үшін кереғар. Моңғолиядағы, Қытайдағы қазақтарды Қазақстанға апарып, солардың басын құрап, өзі хан болмақшы» деп жала жапты. Сөйтіп, осы жағылған күйенің кесірінен мені еңбекпен түзеу колониясына қайта айдап жіберді. Сонау 1958 жылдан 1961 жылға дейін мен сол колонияда жаттым. Сол жерден шыққан заматта сәті түсіп, Қазақстанға өтіп кеттім дедім ғой. 1952 жылғы есеп бойынша Шығыс Түркістанда үш жүз мыңдай қытай ұлты болса, қазір отыз бес миллионға жетті. Бұрын ол жерлердің бәрінде тек қана қазақ ауылдары отыратын. Қытайлықтар ішкі аймақтардан келді де, сол бір қорғансыз ауылдарды жұтып жіберді.

– Көп қой. Екі миллионның үстінде. Қызай дейтін рудың өзі бір миллионға жуық ел боп отыр. Бұл сонау ғасырлардан бері қазақтың жері ғой. 1856 жылдары Жоңғар мемлекеті құлағанда албан, суан, қызайлар – бәрі өз атамекеніне қарай беттеді. Көп бөлігі осылар. Үшінші бөлігі – Кеңес Одағы құрылғанда, кәмпескенің кезінде, ашаршылықтан қашып барғандар, саны екі жүз мыңдай ғана. Олардың көбінің сүйегі сонда қалды. Бірен-саран қайтып келгендері де болды. Оның ішінде албандар бар, қаракерейлер көбірек. «Кәмпескенің» кезінде барғандар көбіне Тарбағатай аймағына қоныстанды. Ауып барған халықты шекарадан кірген бойда аңдып тұрып, тонап алады. Қолындағы сақинасы мен құлағындағы сырғасына дейін жұлып алған. Ол уақытта Қытайдағы халықтың тұрмысы жаман емес еді. Елдің тұрмысы жаман болмағандықтан, сырттан келгендерді өзекке тепкен жоқ. Бәріне қойы мен қозысын баққызды. Отыны мен суын тасытты. Әйтеуір қуған жоқ. Қара жұмыстан бастады. Кейін олардың ішінде бірен-саран оқығандары бар екен, мұғалім болды. Біздің мұғалімдеріміздің көбі осы жақтан барғандар еді.

– Тарихи деректерге қарағанда, Қытайда осыдан төрт жарым мың жыл бұрын Халық санағы жүргізілген екен. Қазақ даласында Бату ханның Тыған атты ұлының баласы Мәңгі Темір хан тұсында – 1276 жылы үшінші бүкіл Дешті Қыпшақ мемлекетінің халық санағы алынған көрінеді. Ал осы екі мемлекетке көршілес жатқан Шығыс Түркістанда халық санағы болған-болмағаны әзірге белгісіз. Мендегі деректерге қарағанда, Манчжур империясының Гуань Шуй ханы кезінде 1908 жылы жаппай Қытай мемлекеті бойынша жан санағы жүргізілгені анық. Алайда одан бұрын да Шығыс Түркістанда халық санағы болмады деп айту қиын. Өйткені Шығыс Түркістанның шығысында жатқан қытай елі халық санағын алуды тым ерте бастаған. Ал батысындағы Дешті Қыпшақта ХІІІ ғасырдың өзінде халық санағы жүргізілген. Олай болса екі көршілес елде болып жатқан маңызды оқиғаның да ұшқыны Шығыс Түркістанға жетері анық. 1908 жылы болған халық санағы кезінде көпшілігі санаққа кіргісі келмей, одан қашқан. Жүз адамның сексені санақтың сыртында қалған. 1909 жылы Қытай үкіметі Шығыс Түркістан халқын «бір жарым миллион» деп жариялады. Тарихшылардың дерегіне қарасақ, «сол уақытта Шығыс Түркістан халқының санағы дұрыс жүргізілмеді» деп айтулары шындыққа жақын. Өйткені әдет-салт, діни-сенімдердің шырмауы көп күдік-күмән туғызғандықтан, санақ жүргізуді ол кезде қарапайым халық жақсылыққа жорымайтындығы табиғи құбылыс. Сонымен бірге түтінге, жан басына қарап салатын салықтан, әскерге шақырудан қағыс қалу немесе оны жеңілдету мақсатымен мемлекеттік тізімнен аулақ болуды дұрыс көргені де – ақиқат. Тағы бір мәселе – жан санағын дәл және толық жүргізуге Манчжур империясының қабілетсіз екендігінде. Міне, осындай кертартпа себептердің салдарынан Шығыс Түркістан халқының саны 1908 жылғы санақта толық алынбағаны шындықтан алыстамайды. Қаншама адам санаққа кірмеді, «жүзден сексен адам енді» дегеннің өзінде Шығыс Түркістан халқын алты-жеті миллион адам шамасы болар деп жорамалдауға болады. Осыдан кейінгі халық санағы араға жиырма жылдай уақыт салып 1926-1928 жылдары жүргізілген. Араға екі жыл салып қайта санақ алуларының себебі бізге белгісіз. Осы жылдардағы жүргізген деректеріне сәйкес, Шығыс Түркістан халқының жалпы саны үш-үш жарым миллион деп жарияланды. Сол кездегі деректерде мына ұлттардың атын атап, халқының санын да нақты көрсеткен, жазып ал:

– 1953 жылы Мао үкіметі билікке келген тұста Халық санағы болды. Осыған орай 1953 жылы отызыншы маусым күні жиырма төрт сағат санақ жүргізу уақыты болып белгіленді. Оны өткізуге мемлекет бойынша екі миллион бес жүз мың адам қатысты. Алайда мұның өзін жан-жақты әрі сенімді санақ болды деп айта алмаймыз. Дегенмен басқа санақтарға қарағанда қисынға келетін санақтың бірі деуге болатын тәрізді. Қытай Халық Республикасы аумағындағы аз ұлттардың тығыз қоныстанған жерлерінің жалпы көлемі бүкіл мемлекет жер аумағының 60 пайызына тең. 1955 жылы Үрімжі баспасынан шыққан «Құлпырып келе жатқан Шыңжаң» атты кітапшада «1949 жылы Шыңжаң халқы төрт миллион екі жүз мың» деп жарияланды. Қытайы да осының ішіне кіреді. Ал 1954 жылы Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік санақ басқармасы 1953 жылы болған санақтың қорытындысын жария етті. Осы жарияланған нәтижеде «Шыңжаң халқы төрт миллион сегіз жүз жетпіс үш мың, алты жүз сегіз адам» делінген. Оның ішінде қытайлықтар саны үш жүз мың депті. 1957 жылғы жарияланған бір құжатта Шыңжаң халқы бес миллион жүз қырық мың, оның ішінде қытайлықтар бес жүз елу мың мөлшерінде делінген. 1959 жылдың басындағы тағы бір деректе «1958 жылдың аяғына дейін Шыңжаң халқы бес миллион сегіз жүз елу мың, оның ішінде хандықтар бір миллиондай» деп жазылды. «Хандықтар» деп өздерін айтып отыр. Осы көрсетілген деректерде хандықтардың саны өте тез қарқынмен көбейгендігі байқалады. Әрине, мұндай көбею табиғи өсуден гөрі, қоныс аудару жолымен болып отырғаны анық. Мен өзім көзіммен көрген біраз жайтты айтып өтейін.

– 1953 жылы жаппай өткен жан санағы кезінде Шыңжаң Өлкелік өкіметі жанынан халық санағын өткізу комиссиясы құрылған болатын. Осы комиссия 1954 жылы маусымда өлкенің жан санағын алу маусымын аяқтап, қорытынды шығарды. Сол қорытындыда «өлке халқының саны – жеті миллион үш жүз он төрт мың жүз жиырма жан. Мұның ішінде ұйғырлар – алты миллион үш жүз бір мың, қазақтар – алты жүз қырық екі мың жеті жүз елу алты жан, 8,5 % басқа ұлттар» деп көрсетілген.

– Басқалар дегені – қытай, дүнген, қырғыз, моңғол, өзбек, татар, сібе, дағұр, манчжур секілді ірілі-ұсақты ұлттар ғой. Бұл мәлімет сол кезде мемлекеттік құпия ретінде сақталды да, жұртшылық бұдан мүлде бейхабар болып қалды. Осы орайда саған мына бір оқиғаны айтқым келіп отыр. Жергілікті халық пен зерттеушілер халық санағының қорытындысын сарғая күтті. Арада біраз уақыт өткен соң, Қытай Халық Республикасы саяси кеңесі бүкіл мемлекеттік комитетінің мүшесі және сол кездегі Шыңжаң Өлкелік өкімет төрағасының орынбасары ұлты ұйғыр Сайфуддин Азезов Бейжіңде Мао Цзе Дунге жолығады. Ол Сайфуддинді: «Ұйғырлар саны алты миллионнан астам екен, аз санды ұлттар арасында бірінші орынға шықтыңдар», – деп құттықтапты. Мао Цзе Дунның аузынан айтылған құттықтауды өз достарына қуана айтып жүрген тұста Мао үкіметінің мемлекеттік санақ басқармасы Шыңжаң өлкесінің халқы төрт миллион сегіз жүз жетпіс үш мың алты жүз сегіз (4 873 608) деп жариялап жіберді. Міне, көре, көзге жасалған осы қиянат Сайфуддин мырзаға да қатты батты. Ол өз сырластарына «айтқанынан танып кетті-ау» деп налығанын ел аңыз етіп айтып жүрді. Демек, Мао өкіметі әдейі қастандық жасап, екі миллион төрт жүз қырық мың бес жүз он екі адамға кеміткен. Бұған қарап, «Қытай Халық Республикасындағы барлық аз ұлттарға осындай қиянат жасалды» деген қорытындыға тоқталуға болады. Жалпы алғанда, мемлекеттің халық санағын жүргізуі – өте күрделі және қиын жұмыс. Бұл ғылыми, саяси жауапкершілігі де зор жұмыс. Осы тұрғыдан келгенде санақты жүргізушілерге де артатын кінә жоқ. Мақсат ол емес, Мао үкіметінің санаққа, санақ кітабына жасалған қастандығы қаншама жылдар өтсе де, менің жадымнан шықпайды. «Ниеті жаман көршісінен ұрлайды» дегендей, өзі аз халықтардың санын ұрлағанда Қытайдың қай кемтігі жамалып қалды екен деп ойлаймын. Мұндағы басты саясаты – «азсыңдар», сондықтан бізге бағынуларыңа тура келеді» дегенді меңзеп отырғаны ғой. «Азсыңдар» деп ұлттық ерекшеліктерді жойып, өз арасына тез сіңіріп жіберу. «Азсыңдар, жерлерің, байлықтарың көп, бірақ оны игеру үшін хандықтарды көптеп көшіру керек» деп мойындату секілді жымысқы әрекеттерге барды. Қорыта келгенде, отар елдегі аз санды ұлттардың бүтін бір ұлт болып, мемлекет болып қалу мүмкіндігін жою, олардың санасынан ұлттық ұғым, өз ұлтына деген сүйіспеншілік, тарихына деген құрметтің бәрін өшіру.

– Мынаны ескерген жөн. Біз он үш ғасыр бойы әлі де болса, ұлттық мемлекет құра алмай келеміз. Көктүріктен кейін көк туымыз көкке көтерілген жоқ. Он үш ғасыр бойы біздің қазақ өмір ішінен – өлім, өлім ішінен өмір іздеп келеді. Ылғи қантөгістерді бастан кешіріп келеміз. Бағы жанбады. Бір жағынан – орыс, екінші жағынан, қытай секілді алып империялар адымымызды аштырмады. Саясатымызға да, мәдениетімізге де өздерінің кері әсерлерін тигізді. Көші-қон мәселесі болғанда «Қытайдағы қазақтардың осында келуіне жәрдемдесіңіз» деп жоғары жаққа бірнеше рет хат та жазылды. Қазақ бір жерге шоғырлану керек. Шоғырлану үшін сыртта қалған қазақтарды мемлекетке әкелу қажет. М. Горбачев көместескенде Қытайдағы қаншама қазақ өз атамекеніне оралар еді. Қазақстанға қарай жол ашылғанда қаншама қазақтың баласы ат басын бұрар еді. Осындай үмітпен мен хат жаздым. Моңғолия, Қытай, Өзбек, Ресей мемлекеттерінде қазақтар тұрып жатыр. Шашырап жүрген қазақтар бар. Бәрін қоссақ, алты миллион қазақ сыртта жатыр. «Осы алты миллион қазақты атамекеніне әкеліп шоғырландырмасақ, онда біз мемлекет құра алмаймыз» деп ашынып жаздым. Қазір Қытайда бірде-бір қазақ мектебі жоқ. Бұрын оқушылар қазақ мектептерінде білім алатын. Біз автономиялы облыс болып тұрғанымызда қытай мектебін ашқан жоқпыз. Кейін коммунистік партия орнаған соң ғой, қытай тілінде білім беретін мектептердің ашыла бастағаны. Қытайдағы қазақтар енді он-он бес жылдың көлемінде біртіндеп жоғалады. Қытайдың мектебіне барған бала қытайлық болмай, енді кім болады? Кезінде Алаштың ардақтылары Қытайға барды. Олар қазақты бір жерге «шоғырландыру керек» деген идеяны ұстанып өтті. Сол кездегі саясаттың салқыны болар, ойларын ортаға ашық тастай алмады. Олар бәрін астыртын жасады. Мен қазақтың басын құрау барысында көп еңбек сіңірдім. Әскери қызметте жүргенде де, басшылық қызметте жүргенде де қазақтың бір жерде, бір елде болуын қаладым.

– Көбі Алтай аймағы, Тарбағатай, Боро-Тола, Үрімжі және Құлжада. Қытайдың ішкі аймақтарында қазақтың аз ғана шоғыры бар.

– Мысалы, өткен ғасырда біз қызмет істеп жүрген тұста Алтай өңірінің тұрғындары жүз пайыз қазақтар болатын. Ал шамамен Тарбағатайдың тоқсан пайызы қазақтар еді. Құлжада да көрсеткіш осындай. Бүгінгі күні қазақ тілінде тарайтын газеттер де бар біренсаран. 1950 жылғы мәліметте Қытай империясында алпыс төрт ұлт пен ұлыс болған. Осы алпыс төрт ұлт пен ұлыс Қытай жерінің – алпыс пайызын, хандықтар қытай жерінің қырық пайызын иеленген. 1952 жылы болған мемлекеттік санақта Шыңжаң өлкесінде үш жүз мың қытай бар еді. ХХ ғасыр аяғында жиырма бес миллион болды. Сол өлкелерге тағы да көшіріп жатыр. Шекараға орналасқан аудан орталықтары мен облыс орталықтарының халқы миллионнан кем болмасын деп отыр. Қазақстанмен шектесетін аудан және облыс орталықтары – Сарысүмбе, Қаба, Буыршын, Дөрбелжің, Шәуешек, Шаған, Тоғай, Толы, Боро-Тола, Арасан, Сүйдін, Қорғас, Құлжа, Шапшал, Моңғұлкүре, Қызылкүре – осы секілді он жеті қалаға бір миллионнан адам орнықса, не болмақ? Бүгінгі, ертеңгі қазақ өзіне арқа сүйеу іздеу керек. Мемлекет мықты болғанда ғана бізді жау алмайды. Мемлекет мықты болу үшін негізгі халқының саны көп болу керек.

– Мұстафа Шоқай өте дұрыс айтып отыр. Мен де бұл мәселеге көп бас қатырғанмын. Қожанияз деген кісінің болғаны рас. Оның ұлты ұйғыр болатын. Ол 1933 жылы Шыңжаң өлкесінде Шың Сысай билік құрғанда орынбасары болып осы Қожанияз қызмет істеді. Бірнеше жылдан кейін әлгі зұлым Шың Сысайдың өзі оны қаматтырып, өлтіріп жіберді.

– Енді ұлты ұйғыр болған соң ұйғыр халқының жағдайын көтеруге ашық болысты. Бір сөзбен айтқанда сол замандағы ұйғырлардың үлкен көсемдерінің бірі еді ғой.

– Ол мұсылман мемлекетін құрамын деп Шығыс Түркістанға дейін жаулап келген генерал ғой.

– Өзі Гансудікі. Гансу дейтін Шыңжаң өлкесінің ар жағындағы жердің аты ғой. Бірыңғай дүнгендер мекен еткен. Қазір білмеймін, қытайлар ол өлкеге де қаптап кеткен шығар. Біз айтып отырған Ма Жұң И жап-жас болса да, қол астына қаншама әскерді бағындырған өте мықты әскери маман еді. Өзі соғыста қайтыс болды. Жасы жиырма беске де жетпеді-ау деймін. Ал оның әскери шені, жаңа айттым ғой, генерал болатын.

– Шың Сысай үкіметіне дейін билік құрған үкіметбасы ғой. Жың Шурын деп отырғаны осы болу керек.

– Ол енді қазақ, руы керей ғой деймін. Мен үкімет басында отырғанымда бұл кісі Шыңжаңдағы «ҰҚК» бастығы болатын. Мені Қытайлар қыспаққа алып, түрмеге жапқанда ол да менімен бірге айдалып кетті. Бас сотты және Қалдыбай Қанафин деген генералды да сол тұста тұтқындады. Өлкелік үгіт-насихат бөлімінің бастығы Ахметқали Бітімбаев деген кісіні де ұстады. Бәрімізді жұмыстан қуып, партиядан шығарды.

– «Ұлтшылсыңдар» дейді де...

– «Оралман» деген сөз сырттан келгендерді ұқтыру үшін айтылғанымен, былайша адам шошитын сөз емес. «Адамдар келді», «туыстар келді» деген сөз ғой. Кәдімгі өзіміз жейтін алманы «алма» дейміз. Неге алма дейміз? Түбірі белгісіз. Қиын. Осы секілді сөздер ғой. «Оралман» атауы туралы әртүрлі пікірлер айтылып жүргені анық, өзгерткен жөн болар. Көбі «оралман» деген атауды ұнатпайтыны да рас. Елдің болашағы, халықтың тағдырымен ойнағысы келген кейбір мықтысымақтардың «оралмандар оңбаған» деп атажұртқа келген қандастарға түгелдей тіл тигізіп жатқандары да бар. Сондықтан сыртта қалған елдің «оралман» аталуының көп талас тудырғаны – ақиқат. Бұл орайда бәріміз бір көзқараста болсақ деген ойым бар. «Көшіп келіп бір тудың астына шоғырланған туыстарды, қандастарды, отандастарды қалай атау қонымды болар екен» деген оймен мынадай тізім жасаған едім.

– Жалпы, сахна өнеріне мен өзім табиғатымнан жақынырақ болдым. Өзім ән де айтқанмын. Сол сахналарда қойылған спектакль мен операларды қалт жібермей көріп жүретін де кездерім бар. Содан рижессерлік қабілетке ие болғандаймын. Бірақ бұл саланы тереңірек оқыған да жоқпын. Сахнаға опера жанрын қою дейтін өте күрделі нәрсе ғой. Ол оп-оңай ғана айтыла салатын дүние емес. 1945 жылы Шәуешекке келдім. Бұл қалада түрлі ұлт өкілдері өмір сүреді. Қытайы, ұйғыры, өзбегі, қазағы, татары тағы басқа бірнеше ұлттардың мекені болған – осы Шәуешек. Әрқайсысының өзіндік тарихы, әдебиеті, мәдениеті оның ішінде сахна өнері де бар. Мен барған тұста осы қалада сахна өнерінен үлкен жарыс өткелі жатыр екен. Сол жақта қазақтың мәдениет бөлімі де бар.

– Өзі орнықты, көп білетін, көп оқыған, тілге сауатты Ілияс Ақшин деген кісі. Қазақстанға келіп қайтыс болды. Сүйегі Үржарда жатыр. Жақсы адам еді. Орысшаға сауатты болатын. Осы жақтан қашып барғандардың біреуі ғой. Енді осы кісі маған жабысты да қалды. «Біз «Ер Тарғын» операсын сахнаға қойғалы жатырмыз, сен режиссер боласың», – дейді. Мен бұрын ондайды көрмеген адам, операға режиссер болу оңай нәрсе еместігін айтып, бас тарттым. «Жоқ, сенен басқа ешкім жоқ, осыны жасайсың!» – деп нығарлап айтты. Өзі абыройлы адам. Енді бұрын мұндай өтініш түсіп көрмеген соң, ойлана келе келісімімді бердім. Қолымнан келгенше көрейін дедім. Оқиғаны бастан-аяқ сауатты қою үшін көп нәрсені білу керек. Маған Ер Тарғындай бұрынсоңды көрмеген тарихи адамның болмысын ашу үшін қайткен күннің өзінде суретін көру керек. Ешкімнен, ешбір жерден ала алмайсың.

– Осы Шәуешекте ұлты өзбек, өзі бай тұратын бір кісі бар еді. Осы өзбектің қызы Алматыда оқыған екен. Сол Алматыда оқығанда екінші дүниежүзілік соғыстың жүріп жатқан кезі ғой. Осында жүріп қазақтың батыры Мәлік Ғабдуллинмен кездескен екен. Осы Мәлік Ғабдуллин «Ер Тарғынның» суреті салынған «открыткаға» тілек жазып, қызға сыйға беріпті. Екеуі де жас қой. Қайдан білейін, өз сезімін білдірген шығар. Соны бір сенімді адам айтты маған. Тым болмаса бір көрсем болар еді дедім іштей. Осы оқиғаны Ілияс Ақшинге айттым. «Пәлен деген өзбектің қызының қолында Ер Тарғынның суреті бейнеленген «открыткасы» бар екен, соны маған алып беріңіз» деп қолқа салдым. Жарайды деді. «Открытка» дегенің не, көп болса үш тиын ғой. Ойымызда ештеңе жоқ, өзбектің үйіне бардық. Енді Ілиястың абыройы бар, әлгі бай өзбек дастарқан жайып, бәйек болып жатыр. Адамның да қарасы көбейіп кетті. Шәй құйылып жатыр.

– Мен киімді жасағанда керемет жасадым. Батырдың үстіндегі сауытын жасау үшін көп бас қатырдым. Сөйтіп, сазан деген балықтың сыртқы қабыршағы бірінің үстіне бірі ілінеді екен. Осы қабыршақты алып, сауытты жасап шықтым ғой. Тамаша болды. Сыртын бояумен бояп едім, жалт ете қалды дейсің. Мынау қалай жасалған деп алыстан қарағандар таңғалысты. Қозғалған сайын құбылып, жылт-жылт етеді. Қораның екі жеріне екі адамның басын жасап балшықтан дулығыны кигізіп көрем. Ішінен өзіме ұнаған біреуін алдым. Операға қажетті киім-кешекті әлім келгенінше жасап шықтым. Он шақты тігінші беріп қойған. Өздерінің тігін машиналары да бар. Қолынан іс келетін адамдарды да бөліп қойған. Олармен әйелдің де, ер кісінің де киімін сахнаға дайындадық. Бұрын мұндайды көрмегем. Барымды салдым. Бұл жұмысыма мамырдың бірінші жұлдызында кіріскенмін. Оның үстіне төртінші мамыр күні Ұлт-азаттық ұйымын құрдық. Ол ұйым жасырын жүріп жатыр. Екеуі екі жақтан менің санамда тұр. Сол бір сәттерді адам басына салмасын, күнімен-түнімен ұйқы жоқ, дөңбекшіп шығамын.

– Бір айдан соң опера қойылды. Сол жолы тоғыз ұлттың өкілдері өздерінің әртүрлі қойылымдарын қойды. Қазылар алқасы да болды. Осы жолы «Ер Тарғын» операсы облыс бойынша бірінші орынды жеңіп алды. Төбем көкке жеткендей болды. Қуанып қалдым (күлді).

– Енді ол уақытта әртістер мені менсінбейді. Өйткені түрмеден шығып келген қайыршымын. Оның үстіне жаспын. Көпшілігі менен үлкендеу. Менің айтқандарыма көнгісі келмейді. Сөзімді өткізе алмай қорлық көрдім. Бұл 1945 жылдың мамыр айы болатын.

– 1954 жылы Қазақ автономиялық өлкесі құрылды. Қазақ автономиялық өлкесінің ішінде төрт облыс бар. Алтай, Тарбағатай,, Боро-Тала және Іле облысы болып бөлінеді. Осы өлке құрылғанда той болды. Мен ол уақытта Тарбағатай аймағының басшысымын. Бұрнағы жылдардағыдай қайыршы кезім емес. Осы жолы қайтадан «Ер Тарғын» операсын қойсам деп ойладым. Сахнаның артында жүгірмесем де, майда-шүйде тірліктеріне көмектесермін деп, осы қойылымды қайта дайындатқыздым. Күнделікті жұмыс барысын бақылап отырдым. Басшылық қызметте болған соң, тыңдайды ғой. Жақсы дайындалды. 1954 жылы жетінші айда Іле облысының орталығы Құлжа қаласында үлкен той болды. Тойға тарту ретінде «Ер Тарғынды» қойдық. «Ер Тарғын» операсын бұрын көрген де, көрмеген де бар екен. Шу ете қалды ғой. Жақсы қойылды. Тағы да бас бәйгені қанжығаладық. Жүлде берілді. Мен осы операны сахнаға қойғанда жаңаша, бұрын мұндайда ешкім жасамаған әдісті пайдаландым.

–Менен бұрын басқа да түрлі қойылымдар қойып жүрген режиссерлер сахнаға тірі атты шығармаған ғой. Ер Тарғынның астындағы Тарланын сахнаға шығардым. Бір жуас атты сахнаға апарып, сол жерде әрібері жүргізіп, адамдардың шуына үйретіп, бір айдай сахнаның ішіне бой үйреніскен соң, ол да әртіс болып кетеді екен. Екі қойылымда да ат шығарып, елді аузыма қаратқаным бар. Келген жұрт таңғалды. Мен мұны айтып отырғандағы себебім, адам өмірінде көп нәрсеге кезігеді. Кейде мен жолдастарыма сендер мені мақтасаңдаршы ей, мен «Ер Тарғын» операсын қойып, бірінші орынды алып бердім ғой – деймін. «Өй, әкең аузы, сені несіне мақтаймыз» деп боқтайды жолдастарым. Қазақтың бір жаман әдеті бар, бірнәрсені айтсаң алдымен болмайтын жағын айтады. Болмайтын жағын айтып, сені шаршатып тастайды. Осындай жаман мінезге «қарсы», «болмайды» деген сөзді алып тастап, «болады», «ертең болдырам» деген сөзді әрдайым айтып жүрсе ғана ол өз биігін бағындыра алады.

–Ол ел ішінде бұрыннан бар нәрсе ғой. Осы жақтан жеткен болуы керек. Мен өзім оқығанда математика мен физиканы өте жақсы оқыдым. Соның әсері шығар мүмкін, көп нәрсеге қызығып, соны үйреніп, соны жасасам деген ниетім, талпынысым өте жоғары болатын. Өзім тамақ пісірем, киім тігем, ою оям, сахна өнерімен айналыстым, тасқа қашап ойып жазам, тағы басқа нәрселерді қолымнан келмейді демей, соны жасауға талпындым. Табиғатым, жаратылысым солай.

– Енді икемсіз болдым дей алмаймын (Біраз ойланып отырды)... Мүмкін орайын келтіре алмаған кездерім де болған шығар. Тасқа жазуға менен ұста адам жоқ. Жеке адамдардың өзімен бірге жүретін мөрі болады. Қытайша және қазақша жазылған. Сол мөрсіз құжаттар пайдаға аспайды. Осы мөрді елдің бәрі бірдей оя бермейді ғой. Мен мөр оям.

– Жазғандарымызды ықшамдап, енді жазамыз деп жүргенде Кеңес өкіметі ыдырады ғой. Сонымен біз «тас кітапты» тоқтатып қойдық.

– Мен бұрын да талай айтқанмын. Тарихи нәрселерді көп жинаған адаммын. Әлкей Марғұланға бір жолыққанымда айттым. Мендегі нәрселерді айтқанымда Әлекең қуанып, «Сен мұны соңына дейін апар, кандидаттық қорға» деген ұсыныс білдірді. Бірақ ойым тіл жаққа ауа береді. Сөйтіп, мынадай қорытындыға келдім. Он том тарих жазсам, бір күн де қазақты ұстап тұра алмайды. Бір том қазақ тілі туралы еңбек жазсам, онда қазақты ұстап тұруға шамам келеді-ау деген ойға тоқтадым. Осы жиған-тергенімнің бәрі сол ойдан кейінгі жасаған еңбектерім ғой. Бұрын да ептеп қызығушылығым бар еді, бірақ Қазақстанға келген соң, осындағы жағдайларды көрген соң түбегейлі кірістім. Өйткені «Мәдениет және тұрмыс» журналында жұмыс істедім ғой. Сонда 1963 жылдан 1986 жылға дейін істедім. Алғашқыда «Сөздерді қағазға түсіру керек пе?» – деген шағын еңбегім де жарық көрген. Соның басына «Ештен кеш жақсы» деп жазып қойыппын. Еш кеткеннен гөрі кеш болса да, түсіріп қалайық дегенім ғой. Осындайдан жиырма том еңбек бар.

– «Тәуелсіздік тағдыры» деген көлемді дүниені бітіре алмай қиналып жүрмін. Бір күн жазсам бес күн тоқтап дегендей. Жерді саттық – апат...

– Үш-ақ кітабым басылып шықты. Онда да өте аз данамен. Бірі –«Қырандар», бірі – «Саят» ал үшіншісі – «Мал аурулары» деп аталады. Саятшылық туралы саятты жақсы көргендігімнен жазбадым. Саятшылық жоғалып бара жатқан дүние, соны қайтадан жаңғырту ғой – менің мақсатым. Қансонарда бүркітшінің аңға шыққаны қандай керемет. Бұл да Қазақстанда жоғалып кеткен екен. 1987 жылдан бері қарай қайта жанданды. Қазір жаңылмасам жалпы саны елудей бүркітші бар. Кейде ойыма түскен нәрселерді түртіп жазып қоям. Кезінде өлең де, қара сөз де жаздым. Ойыма түскенін айтайын. «Қашанда жеңілістің басы болмайды, мүмкін еместен басталады да», «Жеңістің басы – алынбайтын қамал жоқтан басталады», «Дана, дара ойшылдар керек қазаққа», «Саясат жерге көмген тарихты, ғылым қайта ашып алады» деп жазыппын.

– Шекараға келгенімде бәрін көрді, бірақ суреттерге тиіспеді. Тұрмыстағы суреттер ғой. Ана жақта жүріп жинаған, тарихқа қатысты қолжазбаларым бар еді, соларды сыпырып алып қалды. Естеліктер, біршама дүниелерімді бергі бетке өткізе алмадым. Өзімде әлі жарияланбаған, жариялай алмай жүрген дүниелерім өте көп.

– Мысалы, мына бір халық әнін алайық. Мұның қай жылдары шыққаны белгісіз. Бұл әнді халық аузынан жинай жүріп, өңдедім және Үнді, Шанхай, Тибет деп келетін шумақтарын қостым. Содан халық: «Мұны сен жаздың ба?» демей ме. Бұл өзі бұрыннан айтылып жүрген ән ғой. Мына біздің «Елім-ай» секілді «Ағажай Алтай» деген ән. Қытайдағы қазақтар бұл әнді көп айтады. Менің осы жақтағы құдағиым «Әннің толық мәтінін сен білесің ғой, жазып жіберші»,– деді. Оны айтып отырғандағы себебі, мен әншімін де. Бірде, бір жиында осы әнді шырқап жіберсем керек. Ертесіне құдағиым үйге телефон шалып, сөзін сұраған соң, жазып бердім. Оның бір бөлегін ғана жібере алдым. Кейбір шумақтары қолжазбамның ішінде жатқан болуы керек. Атақты Алтай тауы туралы жырлаған жандар көп. 1930-1949 жылдар арасында Қытайға қарасты Алтай тауының бір бөлігінде тұратын қазақтар қытай империясына қарсы жалғасты түрде Ұлт-азаттық күреске шықты. Ұзаққа созылған дүрбелең, соғыс кезінде дүние-мүлік шашылды, қан төгілді. Империялық тегеурінге шыдамай ел басы ауған жаққа қашты. Сол бір қасіретті күндерде Алтайдан ауған елдің алды – Шанхай, Тибет, Пәкістан, Үнді, тіпті сонау Түркияға, сол арқылы Еуропаға, Америка жетті. 1894-1949 жылдар аралығында босқан қазақтың саны үш жүз мыңға жетті. Содан қалғаны он мыңдайы ғана. Азып-тозған қазақтың мұң-зарын бүгін айтып тауыса алмайсың. Сол қайғы-дерттің отынан ұшқан ұшқын әнге, жырға арқау болды. Күй болып төгілді. Сол өткен ғасырдың елуінші жылдары дүниеге келген «Өр Алтай» атты әннің ырғағымен айтылатын «Ағажай Алтай» дейтін әнді елдің аузынан жинап, құрастырдым. Осы әнді жазып аламын десеңдер, мен оқиын. Бұл төтемен жазылған.

– Көбісі тұтас жадымда жоқ. Сондықтан арасында қағазға да қарап отырып мына Түймебай дауы дейтін әңгімені саған айтып берейін (ақсақал араб әрпімен төте жазуымен жазылған ескі дәптерін ақтара отырып, әңгімесін бастады). Бұл әңгіме кезінде ел арасына кең тараған. Іле Қазақ автономиялы облысы Тарбағатай аймағы Толы ауданында Өндірбүйрек деген жердің Жалғызжиде, Қарасу дейтін бұлағы бар. Сол жерді мекендейтін Түймебай дейтін адам, егін салып, мал өсіреді. Тұрмысы жақсы шаруаның бірі болған. Олармен қатар жатқан моңғол ұлтының шақар деген бір руы шаруашылықпен айналысатын көрінеді. Күндердің бірінде Түймебайдың жылқылары шақарлардың еккен тарыларын жеп, таптап кетеді. Шақарлар қолға түскен Түймебайдың жылқыларын байлап-матап алады. Түймебай жылқыларын сұрап барса, шақарлар «жылқы жеген тарыны төлеңдер» дейді. Түймебай «тарыңа тары ал» десе, шақарлар оған келіспей, «тарыға бидай аламыз» дейді. Түймебай тарысына бидай төлеп, жылқыларын қайтарып алады. Дау сонымен бітеді. Арада бірер жеті өткенде Түймебай шақардың жылқыларын айдап келіп, өз бидайын таптатып-таптатып, қамап тастайды. Енді шақарлар жылқыларын сұрай келіп, бидайға – бидай төлемек болады. Ал Түймебай бұған келіспейді. «Сен, тарыңа бидай алдың, мен бидайыма күріш алам», – деп отырып алады. Жылқыларын бермей, семіз аттарын мініп, шақарлардың ашуына тиеді. Бұл ауданда күріш өспейді. Әкелу үшін бірнеше жүз шақырым жол жүру керек. Түймебайдың талабын орындауға шамасы жетпеген шақарлар бидайды екі есе артық төлеп, жылқыларын қайтарып алған екен. Ел ішінде осы жай «Түймебайдың дауы» деген аңыз әңгімеге айналған.

– Түймебайды өзім көрдім. Қаба сақалды, ірі денелі адам еді. Сараңдау сөйлейтін, мысқылдап күліп отыратын. Менің әкем Бабалықпен аралас-құраластығы бар, кездесіп жүретін. Бұл кісі 1930 жылдары көзі тірі еді. Тағы бір әңгіменің шеті шықты.

– Бұл да аңыз-әфсанаға құрылған. «Жеті әулие» деген. Шыңжаң өлкесінің Тұрпан ауданында «Тұйық мазар» деген бір үңгір бар. Ол – Шыңжаң мұсылмандарының екінші қағбасы саналады. «Тұйық мазарын екі рет тәуап еткен адам Меккеге бір барғанмен тең» деседі бұл мазардың хазіреттері. Мазар туралы ел арасындағы аңыз мынадай: Ертеде Алланы тауып, дидарын көргісі келген алты адам соңына бір ит ертіп, жолға шығыпты. Жолаушылардың баспаған тауы қалмайды, сұмдық қиыншылықпен қауіп-қатерлерден өтеді. Ақыры құдайды таба алмай, әбден арып шаршаған соң, бір үңгірге келіп демалады. Жетеуі сол бетте ұйықтап қалады да, жүз жылдан кейін оянса, заман әбден өзгеріп, діні мұсылмандар құдайға шек келтіре бастапты. Адасқан алтау бұған қатты назаланады да, үңгірге қайта кіріп ғайып болады, ал босағада иелерін күзетіп жатқан ит тасқа айналған екен. Міне, содан бері осы үңгір алты адам, бір ит – «жеті әулиенің» мазарына айналыптымыс. Мазардың «тұйық» аталу тарихы да бір тамаша хикая екен. Бұл үңгірдің түбі – жеткізбейтін тұңғиық, жер астында жеті жолы бар, әр жолының аузы жер-жаһанның жеті кіндігінен шығады, соның біреуі Түркияда деседі. Жер астындағы бұл түпсіз тұңғиық жолдардың бойында жұмаққа бергісіз нелер ғажайып рақат жерлер де, қиямет-қайым қыл көпірлі қауіп-қатерлер де көп болса керек. Сондықтан ешбір адамның үңгірге кірмеуі, ал кіре қалса оның түбін іздемеуі, көрген-білгені туралы «көрдім» не «көрмедім» деп ешкімге тіс жарып, сыр шашпауы шарт. Бұл шартты бұзған адам табанда құдайдың қаһарына ұшырайдымыс. Міне, осы «Жеті әулие» тұрған Тұрпан ауданына қызмет бабымен 1956 жылы жолымыз түсті. Тянь-Шань тауының күнгейіндегі жері – тақыр, бір тал шөбі жоқ бір аласа адырдың бөктері. Қойнауы кеңдеу бір сайдың басынан бұлақ ағады. «Жеті әулие» осы сайдың бойында екен. Мазарға жалғас Тұйық қыстағы орналасқан. Тұрғындары – ұйғыр халқы. Көшелері тар, екі аяқты арба әрең сыйып өтеді. Үңгірді көру үшін біз алдымен оның ғұламасына жолықтық. Біздің «Жеті әулиені» тәуап қылушылар емес, Үкімет адамдары екенімізді бұрыннан-ақ естіп отырған болуы керек, ұзын бойлы, ақ сақалды, өткір көзді, қалың қабақты, жас шамасы сексеннен асқан сұсты адам соншалық бір жасанды мінезбен жалбырай қарсы алды. Жұрт оны «Қары-Әжім» дейді екен.

– Енді оны нақты біле алмадым. Сыртқа қайта шықсақ, біздің келген хабарымызды естіген қалың жұрт шырақшы шайқылармен бірге аманесен шығуымызды құдайдан тілеп, дұға оқып жалбарынып жатыр екен. Хазіреттерге құдайша сеніп ұйыған жұрт біз шыға келгенде жүзімізге қарап, сенбестік танытты. Ал хазіреттер болса үңгір жайында тіл қатпауымызды өтінгендей, ауыздарын жұмып, алақандарын ауыздарына тосып қалыпты. «Әлгі жер-жаһанның жеті кіндігінен барып шығатын ұзын жолдары қайда? Бар тарауы да тұйық қой», – дейміз біз білмекке құмартып. Хазіреттер жағасын ұстап, көздерін жұмады. Анталаған жұрттың жүзінде – үрей, аң-таң. Әйелдің бұрымы несі? Хазіреттер бастарын шайқап, одан бетер үрпиісіп қалды. Бәрі де үрейленіп, бізден көзін алмайды. Айтып қояды деп қорқып тұр ғой. Ақыры біз еш жауап таба алмай, қолды бір сермедік те, жөнімізге кеттік. Арада біраз күн өткен соң мазардың жай күндерін көріп-білу үшін қайта оралдық. Келгенімізді ешкім білген жоқ. Хазіреттер өзара жанжалдасып жатыр екен. Ұрыс-керіс – мазардың «тотия» топырағы жайында екен. «Тотия» – әулие жатқан жердің топырағы деген сөз. Хазіреттер сол топырақты «қаншама қиындықпен алып шықтық» деп елге қасықтап сатады екен. «Егер тотия топырағын өлген адамның қабіріне сепсе, ол адам көр азабынан, мүңкір-нәңкір сұрағынан азат болады-мыс». Олардың қазіргі таласы сол топырақтан түскен ақша екен.

– Бір ғана Шәуешектің өзінде қырық үш мешіт бар еді. Жалпы, дінге деген көзқарас жақсы болатын. Қазір азайды ғой. Мешіттердің көбі жоғалып кетті. Атақты Ешенсейіт дейтін мешіт бар болатын. Шамамен 1908 – 1913 жылдары салынған. Соның жері әкемнің бақша қорасы еді.

– Коммунистік партия орнағанға дейін дінге шектеу болмады. Кейін біртіндеп біздің аймақтарға қытайлар келе бастады. Содан билікке Мао үкіметі келген кезден бастап, дінге деген көзқарастар түбегейлі өзгере бастады. Қазір мешіттерді қоймаға айналдырыпты. Қытайлар бір кездері Шыңғыс ханның сүйегін Шанхайдан алдыртып, ішкі Моңғолияға жерледі. Олар Шыңғыс ханды батырымыз деп құрметтейді. Жерімізді кеңейтті, халқымызды молайтты деп мақтан тұтатын. Олардың ойы – «Шыңғыс ханның атының тұяғы тиген жердің бәрі біздікі». Сонда мынау Қазақстан, Орта Азия бәрі Қытайдың иелігінде қалмақ па? Түпкі ойлары осы ғой олардың.

– Дінді мен жек көрмеймін. Дін керек. Адам баласын тәрбиелеп, жамандықтан тиюға, жақсылыққа құштар болуға дін көп көмектеседі. Ислам діні – әлем бойынша ең мықты дін. ХХ ғасырдың басында бүкіл әлем болып атақты адамдарды сынға алды ғой. Сыннан өткізді. Сонда үш рет дүниежүзі бойынша Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) бірінші болды.

– Қазақстанға келген соң түрлі қара жұмыстар атқардым. Мұның бәрі уақытша күнкөрістің қамы болатын. Қой бақтым, құрылыстарда істедім. Теміржол поштасында хат тасыдым. Үй алу үшін Қонаевқа «маған үй бергізіңіз, үй беріңіз» деп хат жазғам. Хат барған сайын «берілсін» деп қол қояды екен, жарықтық. Қол қойылған хат теміржолға келеді ғой. Бірақ Задорожный деген кісі өз адамына береді екен. Бұл жағдай үшінші рет қайталанған сәтінде, сол жердегі бір қазақ мұны сезіп қойыпты. «Мен сенің жазған арызыңды білем. Бірақ Задорожный тағы да өз адамына бергізді, сен енді Хрущевке хат жаз, мен саған жазуға көмектесем» – деді. Орысша жазып әкеліп, маған оқытты. Не жазылғанын ұға алмадым. Бұл жігіт Задорожныйға қарсы адам екен. Сөйтіп, хатты поштаға апарып салып жібердік.

– Бір аптаның ішінде өзіміздің Орталық Комитеттен жауап келді. Ол хатта «үй берілсін, өзі, әйелі жұмысқа орналастырылсын және балалары мектепке алынсын» делініпті. Ташкент пен Рубцовканың арасында пойызбен хат тасып жүрмін. Кезекті сапардан оралғаным сол еді, елдің бәрі шулап «сені Задорожный іздеп жатыр» деді. Не үшін іздеді екен, бұрын сырттай көрсем де, жақындығым жоқ. Жұмыс бөлмесіне кірдім. Ұшып түрегеліп, менің қолымды алды. «Сізге үй және жұмыс дайындап қойдық» деп арқамнан қағып, бәйек болып жатыр. Біз жіберген хаттың жауабы бірер айда келетін шығар деп ойлағам. Бір жетінің ішінде жетіпті. Басқа бір бөлмеге алып барды. Кірсем, баяғы қазақ жігіті қарқылдап күледі. Үндемей тұрдым. Күле берген соң, намыстанып қалдым да күлу себебін сұрадым. «Жоқ. Сізге күліп тұрғам жоқ. Хрущевтың атына хат жазған екенсіз. Ол хатта Орталық Комитеттің бақылауы бойынша берілсін – делініпті. Әлгі хат келген кезде мына Қазақстанның Орталық комитеті не істерін білмей, «бұтына сиіп» жібергендей. Ал қатты қорықып қалған Задорожный «бұтына т...п» жіберген», –деп күледі әлгі. Мен де қосыла күлдім. Бұлардың есі шығып жүргені, Орталық Комитет қаттырақ айтып жіберген болуы мүмкін.

– Иә, дәл осы мекенжайды көрсетті. Ол кезде жап-жаңа үй. Әлі нөмірленбеген. «Өзің аралап шығып, таңдаған үйіңді сыртынан белгілеп қой, соны береміз», – деді. Салынып жатқан кезінде де көріп жүретінмін. Ешкім жоқ, жұбайымды ертіп түгел аралап шықтым. Өзіме ұнағаны осы пәтер болды. Есіктің сыртына бормен жазып кеттім. «Осы пәтерді алатын болдым» деп көрсетіп едім, әп-сәтте құжат толтырып берді. 1963 жылдан бері осы үйде тұрып жатырмын. «Мәдениет және тұрмыс» журналына Орталық Комитеттің арнайы қаулысымен жұмысқа бардым. Жұбайым математик еді. Ол уақытта қазақ мектебі жоқ. Қолынан іс келетін жан еді. Тігінші болып орналасты. Балаларымды дереу мектепке қабылдады. 1963 жылы осындай қуанышқа кенелдім. Үй алғанға қатты қуандым. Сол кезеңдерде қиын болатын. Бәрін орыстар билейді. Неге әйтпесе Қазақстан Орталық Комитетінің бұйрығын анау (Задорожный – авт.) үш рет бұзады? Менсінбейді қазақты. Задорожный – ол уақытта бүкіл Қазақстан теміржолының бастығы. Өзі генерал-майор болатын.

– Рубцовка мен Ташкенттің ортасында пойызбен хат тасимын дедім ғой. Рубцовкада картоп арзан. Екі-үш қап картопты вагонға кіргізіп алам. Соны апарып Ташкенге сатам. Мына Сарыөзекте жұмыртқа арзан. Жұмыртқадан бір-екі шелегін алам да, Ташкенге апарып сатам. Ол жерде біреуі он тиын тұрады. Сарыөзектен үш тиынға алам. Сауда жасап, кәсіп қылам. Қарын тойғызам. Бір аптадай үйде болам. Бір күн шаршағанымды басам. Кейде құрылыс жұмыстарымен де айналыстым. Үй сылайтын қалақшам бар. Балғамды, сылақ қалақшамды алып, кімде қандай жұмыс бар деп аралаймын. Биік үйлер аз болатын. Осы біздің үйдің айналасының бәрі жекеше үйлер болатын. Пеш салам. Бір пешті бастан-аяқ салып берсем, отыз рубль аламын. Отыз рубль көп ақша ғой. Ошақ, қазандық тұрғызсам, он бес рубль береді. Маған былай да былай жететін. Пойыз жолдан алпыс рубль аламын. Мен ана жақта Үкіметтің бастығы болсам да, мұнда келіп қара жұмыс істегеніме намыстанбаймын. Түрмеде төрт рет болдым. Менің көрмегенім жоқ. Бұрын мемлекеттік қызметтерде болсам да, бұл жаққа келгенімде мені есепке алған да жоқ. КГБ дейтін бәле 1961 жылдан 1991 жылға дейін отыз жыл бақылады. Қытайдың «шпионы» деп ізіме түсті.

– Сенбі күндері телефон соғып, жексенбіде қайда болатынымды сұрайды. Баратын жерлерімнің мекенжайын міндетті түрде айьуымды талап ететін. Үнемі солай. Міне, осындай сұрақтар мені мазалап отыратын. Менің жұмыс үстелімнің үстінде екі телефон қатар тұратын. Біреуі мына кәдуілгі жұмыс істейтін, екіншісі үнсіз мелшиіп тұратын, мені тыңдау үшін орнатылған телефон. Сол кездегі біздің журналдың бір жауапты қызметкері сол телефонды үнемі бақылап отыратын. Кейде өтірік сылтаумен әлгі телефонды құлатып жіберем. «Сен неге түртесің» деп қатты ашуланатын. Көрдің бе, отыз жыл осындай мазасыз күндер кешкем. Бұрын КГБ жүйесінің адамдары екі жағдайда ізіңе түсетін. Бірі – сенің тұрмысыңа араласып алады. Ашықтан-ашық жасайтын. Екіншісінің кім екені белгісіз. Үйге келіп тұратын Балтабай дейтін полковник жігіт бар еді. 1997 жылы көшеде кезігіп қалдық. Амандықсаулық сұрасып жатырмыз. «Бәке, бір нәрсе сұрайыншы» – дедім. «Мені 1961 жылдың он сегізінші қыркүйегінен 1991 жылдың жиырмасыншы желтоқсанына дейін бақыладыңдар. Сонда не таптыңдар, менің қандай қылмысымды әшкереледіңдер», – дедім оған. Қарқылдап күліп жіберді. «Ол біздің шаруамыз емес. «Ұлтшыл, оңшыл, өте қауіпті, қытайдың жіберген «шпионы» деген бұйрық берілді. Біз соны жай ғана орындаушымыз, – деді Балтабай. Оған қалай өкпе артасың, бұйрықты орындап, өз қызметін адал атқарып тұр. Міне, сондай мазасыз өмір сүрдім.

– 1986 жылы «Желтоқсан оқиғасына» қатысып қалдым. Басқа бір жерде шаруамен жүр едім. Елдің бәрі осынау «жан түршігерлік» оқиғаны айтып келді. Үлкен қан төгіліп жатыр. Сонда менің аузымнан билікке қарсы кереғар пікірлер көп айтылса керек. Желтоқсанның он сегізі күні таңғы сағат онның шамасында мені алып кетті. Бес сағат сұрақ қойды. Қаланың ішінде шағын аудандардың біріне алып барды. Адам тұратын үй екен. Бес адам болып бардық. Бесеуміз де қазақпыз. Ертеңіне қайта алып кетті. Тағы бес сағаттай тергеді. Бұл жолы қайда апарғанын білмей қалдым. Желтоқсанның жиырмасы күні және алып кетті. Ол күні Абай атындағы Опера және балет театрының шығыс жағында бір көше бар екен. Сырты темір қақпамен қоршалған үйге алып келді. Бұл жерде де мазасыз сұрақтар тағы қайталанды.

– Артық ештеңе демейді. Ұрған жоқ, соққан жоқ. «Қолында Лениннің суреті жүрген оқушыларға қару жұмсасаңдар қалай болғаны?

– Сәбетқазы барынша жазып шықты. Оны, ең алдымен, Африкаға жібердік. Өзі сәті түсе қалды. Сәбетқазының Африкаға баратын танысы арқылы жібердік. Бірақ ол жақтан жауап келмеді. Қытайға жібердік. Ешқандай дерек болмады. Бір күні Венгриядан Иштван Қоңыр дейтін ғалым жігіт келіп қалды. Өзі ақкөңіл жақсы адам. Жүрген жерінде Қазақ болғанын мақтан тұтып жүретін. Хатты дереу соған табыстадық. Ол алып кетіп Венгрияда және Чехияда жариялап жіберді. Оның артынан Америкадан Алмас Естенов деген жігіт келді. Жасы қырықтар шамасында. «Ол жігіт бүгін Жазушылар одағына барады. Мына хатты қалайда қолына табыста» – деді Сәбетқазы. Хатты сөмкемнің бұрышына салып жүрмін. Адам көп. Кімнің кім екенін біліп болмайсың. Қайсысы КГБ-ның, қайсысы жай адам екенін ұға алмадым. Ашықтанашық беруге тағы болмайды. Әр нәрсені бір оқыған болып, әрі-бері теңселіп жүрдім де қойдым. Жазушылар одағының екінші қабатында түрегеп тұрып шай ішетін орын бар еді. Олар он шақты болып сол жерге көтерілді. Мен де арттарынан іле-шала екінші қабатқа шықтым. Мен әжетхананың жанына келіп едім, Алмас та келе қалды. Екеуміз түйісіп қалдық. Ішке қатарласа кірдік. Қол сөмкесін жерге қойғанда, хатты үстіне тастадым да, екі қолымды көтеріп, ыммен белгі беріп кеттім. Жазушылар одағынан шыға салып, таксиге отырып, тура үйге қарай тарттым.

– Ендігі қызығын айтайын. Көшенің бұрышынан түсе бергенім сол еді, алдымызды екі әскери машина орап өтті. Шошығанда атама, қуып келген екен ғой деп, зәре-құтым қалмады. Дереу қалтамдағы үйдің кілтін қараағаштың түбіне көме салдым. Екі машина да дүкеннің алдына келіп тоқтады. Мен дереу үйдің батыс жағымен айналып кеттім. Мені құрықтауға келген жендеттердің тап өздері болды ғой деп ойладым. Біреу келе жатқанға артыма жалт қарасам, Сәбетқазы екен. Менің жағдайымды білгелі келіпті. Күліп келе жатыр. «Аға, хат кетті», – деді. Жан-жағыма қарасам екі машина да кетіп қалыпты. Терең дем алдым да, көмген жерімнен кілтімді алып, Сәбетқазыны үйге шақырып, сол күні біраз сырластық. Сөйтіп, әлгі хат Америкада жарияланды. Ендігі жұмыс Қазақстанның түкпір-түкпірінде тұратын ұлтқа жанашыр азаматтарға жіберу. Сәбетқазы дайындап береді, мен поштаға салып отырам. Мекен-жайын толтырғанда біреуін ғана қазақтың қызына жазғызыппын. Қалғанының бәрін орыстарға толтырттым.

– Қолымды таңып, байлап алғам. Жарақат алған адам тәрізді. Хат сөмкемде жүр еді. Бәрінің төбесінде қара қаламмен мекенжайы көрсетілген. «Мына мекенжайды жазып жіберші» деп өтініш жасаймын, көшеде тұрған орыстың жас жігіттері жаза салады. Мұны басқаларға жаздыру себебіміз – қолтаңбамызды тексермесін деген сақтық қой. Кейін Тәуелсіздік алған соң хатты жіберген он жеті адамнан сұрадық. Үш-ақ адам хатты алыпты.

– Екі ақын – Олжас Сүлейменов пен Мұхтар Шаханов алдық деді. Көкшетаулық жазушы бар еді, солардың ғана қолдарына тиіпті. Қалғандары «мұндай хатты көргеніміз жо» деп жауап қатты. Алуын алған шығар. Бірақ қорыққандарынан жойып жіберген ғой. Сөйтіп, біз біршама жұмыстар атқардық. Әрине, мұны міндет деп санамаймын, тек ұлттың азаттығы үшін күрескен жастарға қосқан демеуіміз деп білерсіңдер.

– 1986 жылғы ұлт-азаттық күрес өзінің бағасын алған жоқ. Оны бағалайтұғын ол кезде Үкімет болған жоқ бізде. 1986 жылдың он жетінші-он тоғызыншы желтоқсанындағы қозғалыс – «1986 жылғы желтоқсандағы қазақ ұлт-азаттық қозғалысы» болып аталуы керек. Бұл – қытай мен орыс империяларына қарсы үш жүз жылға созылған қазақ ұлт-азаттық қозғалыстарының ең соңғысы. 1986 жылғы желтоқсандағы қазақ ұлт-азаттық қозғалысында құрбан болғандарға арнап оқиға болған алаңда ескерткіш қойған жөн. 1986 жылғы желтоқсандағы қазақ ұлт-азаттық қозғалысы өткен алаң атын осы оқиғаға байланысты атпен атасақ қайтеді? Біреу бізге қарсы шығып жатыр ма? 1986 жылғы желтоқсандағы қазақ ұлт-азаттық қозғалысында құрбан болғандарға, зардап шеккендерге атақ беру, артында қалғандарға рухани және тұрмыстық көмек беру жағын қолға алатын күн жетті. Бұл, әрине, болашақтың еншісіндегі дүние ғой.

– Осы орайда мына бір оқиғаны да айтып өтейін. 1989 жылы мен, Сәбетқазы және жанымызда екі кісі бар төртеуміз қазіргі Орталық демалыс паркінде тынығып, демалып отырғанбыз. Әрі сол жерде көже сататын орын бар еді. Негізгі мақсатымыз – көже ішу емес, қазақ ұлтының болашағы туралы ойларды ортаға салу. Бізді қайдан тапқаны белгісіз, үш жігіт кіріп келді. «Ағалар, бізде үй, баспана атымен жоқ, қаладағы бос жерлерді басып аламыз, көмектесіңіздер», – деді. Шошып кеттік. Ол уақытта қырғыз бен өзбек қырғиқабақ болып жатқан кез еді. Ауғанстанда біздің әскерлер қан майданда жүр. Арамызда Дәурен Сатыбалдин деген жігіт бар еді. Орнынан ұшып түрегеліп: «Осы жігіттердің сөзіне қосылу керек» – деді. Қосылмайын деп тұрғанымыз жоқ, әлгілердің сөзіне күдікпен, бір жағы қорқынышпен қарап тұрмыз. «Өздеріңіз білесіздер» деп үш жігіт кетіп қалды. Олар кеткен соң, өзіміз ашық әңгімеге көштік. Мұндайларды түбегейлі тыя алмаймыз, көшеде жатқан баспанасыз адамның көп екені рас. Не істей аламыз? Көмектесу ниетімен түн ішінде «Жетім бұрыш» деген қоғам құрдық. Қоғамның бұлай аталуы Алматыдағы көкбазардың бұрышындағы дуалды түгелдей үй іздейтіндер, баспанасыздар жайлап алған. Бір бөлме, екі бөлме керек деп сол жерге қағазға жазып, жапсырып кетеді.

– Бұл 1937 жылдан бері бар екен. Осы жер есімізге түсіп, қоғамның атын «Жетім бұрыш» деп қойдық. Түн ішінде осы қоғамның мақсатын, жоспарын жазып, машинкаға теріп, бір-бірден үйге алып кеттік. Ұйықтаған жоқпыз. Әлгілерден мекен-жайын сұрап алғанбыз. Алматыдағы «Орбита» ықшам ауданы жағында әл-Фараби мен Науаи көшелерінің шығыс бүйірінде бос жатқан жер бар еді. Қазір ол жерге үйлер түсіп кетті ғой. Таңертең ертемен сағат бесте сол жерге келдім. Барсам жиырма шақты бала отыр екен. Қолдарында күректері, кетпендері бар. Оларға бұрылмастан уақыт өткізбей, жоғары жағында қанша жер бар екен, көрейін деп, суды жағалап кеттім. Біраз жерге дейін барып қайттым. Қайтып келсем адамның қарасы жүзге жуықтап, жиналып қалыпты. Келгендер әй-шайға қарамай, қазық қағып жатыр. Сосын мен айттым, «Әй, жігіттер, ана бұрыштан отыз метр шегініп қағыңдар, ертең бәрібір үкімет тартып алады», – дедім. Сөйтіп қайтадан қақтырдым. Әрбір адамға алты сотықтан жер бөліп жатырмыз. Сағат он мөлшері болды. Сол уақытта біздің тұсымызға келіп, бір әскери машина тоқтады. Ішінде қырық-елу әскері бар. Бір офицер түсе сала айқайға басты. «Сендерді құртам, жоям, бұл жерден қараларыңды батырыңдар» деп. Мен алдынан шықтым. «Айқайлама, неге дауыс көтересің, мықты болсаң, қолыңдағы қаруыңды жұмсарсың, арада кісі өледі. Қолыңнан келгені осы ма? Одан да тоқта, қылмысы болса ,сотқа бер», – деп едім, ақылы бар жігіт екен, сөзге тоқтады. Мән-жайды түсіндірдім. Бір кезде тағы бір машина келіп тоқтады. Онда да жиырма-отыз әскер бар. Екінші көліктен түскен кісі де айқайға салып еді. Мына жігіт қарсы алып, өзара сөйлесті. Екі машинада алпысқа жуық қарулы әскер бар. Бір уақытта жеті-сегіз жеңіл машина келді. Ішінен көп адам шықты. Солардың арасынан біреуі бізге қарай жақындады. Сол уақыттағы қалалық партия комитетінің хатшысы Шәріп Омаров дейтін азамат екен. Ол мені таниды. Ол да бізге айқайлап келе жатыр. Мен алдынан шықтым да: «Шәріп, айналайын, сен айқайлама, бұлар көшеде жатқан адамдар. Сен дауыс көтерсең, мына әскерің оқ жаудырады. Содан мына жерде қып-қызыл қантөгіс болады. Бұлар да ашумен келіп тұр, күрегін, кетпенін жұмсайды. Қан төгіледі. Осы керек пе саған?» – дедім. Бізде екі жүздей адам бар. Домаланып бізді қоршай қалды. Жас мөлшері әрқалай. Емшектегі балаларын көтеріп жүргендер де бар. Бір уақытта, ұмытпасам есімі Ғалым ғой деймін, сол жігіт келіп Шәріптің жағасынан алды.

– Міне, – деді, «мынау өзің қол қойған қағаз. Үй берілсін деген. Ал бұған бір жыл болыпты. Жауап келген жоқ. Менің бес балам бар, көшеде қаңғып жүрміз. Ал сенің екі балаң бар. Көп бөлмелі жайлы пәтерде тұрасың. Мен көшеде жатырмын».

– Мен не дейін?! Шәріпті қолымыздағы «Жетім бұрыштың» жоспарымен таныстырдым. Бұл қоғамның бағдарламасы бойынша, бос жатқан жерлерді үйсіз жүргендерге беру керек. «Оқып шығып, бүрсігүні жауап берейін», – деді ол. Оның бүрсігүні деп тұрғаны дүйсенбі. Ал біз жиналып тұрған күн, әлі есімде, сенбі болатын. Арада жексенбі тұр. «Дүйсенбіге қарамаймыз, сол екі ортада басқа жайттардың орын алып кетуі мүмкін. Жауап берсең ертең жауап бер. Жексенбі күні жауап бересің, біз сол күні қалалық әкімшілік үйінің алдына барамыз», – дедім. Ол келісті, өйтпеске амалы да қалмады. Ертеңіне екі жүздей адам қалалық әкімшілік үйінің алдына бардық. Шәріп есік алдына шығып, бізге: «Жерді алуларыңа болады, Үкімет рұқсат етті» деп айтқан сөзінде тұрды. Азамат екен. Сол күннен бастап айналадағы бос жерлердің біразын басып алдық. Үш-төрт жылдың көлемінде жүз мыңдай адам жер алды. Мына Шаңырақ, дегендердің барлығы осы болған жайттың соңғы «сілемдері». Міне, осындай да көмегіміз тиген мына халыққа. Тәуекелге бет бұрғанымыздың әсері болар, қаншама адам жер алып, үй салып алды.

– Енді бұл оқиғаға азды-көпті еңбек сіңірдік-ау деп ойлаймын. «1986 жылы қамалып кеткендерді шығарып беріңдер» деп, Үкімет үйінің алдына барып «аштық» жарияладық. Күндіз-түні аңдимыз. Милициялар да тұрады. Олар кезек-кезек ауысып отырады. Біз де «сменмен» тұрамыз. Бір күні жаңбыр құйып кетті. Милициялар қорған қылып отырған шатырды жел ұшырып әкетті. Өзімізді де қорғануымыз керек қой. Әйтеуір жігіттер жүгіріп жүріп, «бір жерде киіз үй бар екен» деп келді. Машинамен алып келсек, машинамызды кіргізбейді. Көтеріп алып келдік. Қолымыздан тартып алған жоқ. Енді тігейік десек, бір жастау капитан қазақ жігіті керегемізді – анда, уығын мында лақтырып, «тіктірмеймін» деп доқ көрсетеді. Олардың саны аздау. Жиырма-отыз адам. Ал біз жүздеп тұрмыз ғой. Содан әлгі жігітке жақындадым да, құлағына сыбырладым: «Әй, мыналар «пышақ-пышақ» деп жатыр, саған пышақ салып алатын сияқты, сақтан!» деп ем, қашып шықты (аға рахаттана күлді). Сөйтіп, әкелген киіз үйді тігіп алдық. Сыртта жатқандарды сыйғанынша кіргіздік. Сол арада айтыскер ақын Ерік Асқаров келіп қалды. Қолында қолшатыры бар. «Әй, бері әкелші ана қолшатырыңды, басыма су құйылып кетті», – деймін ғой. Сөйтсем маған: «Қытайға сыймаған басың, орысқа сыймаған басың, менің қолшатырыма қалай сияды?» – дейді (тағы да рахаттана күлді). Мен сол 1986 жылы елі үшін, ұлты үшін жанын қиған қайсар қыз Ләззат Асановаға арнап бір-екі шумақ өлең жазыппын. Сол 1986 жылы.

– Мен тек хат бөлімін басқардым. Өзімнің жеке еңбектерімді де жарияладым. «Қырандар» деген екі том кітап жаздым. Көптеген мақала жаздым. Бір қызық жай есіме оралып отыр. Оспан дейтін ағам бар. Ол туралы айтылды. Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы турасында терең білген. Малдың ауруларын дөп басып айтатын. «Қаракемік» дейтін ауру бар екен. Қаракемікте микроб болмайды. Сүйектің кемігі бар ғой, қаракемік деген сол. Аппақ сүйекте қап-қара дақтар пайда болады. Мұнымен ауырған мал ұзаққа бармайды. Өсімі де аз болады. Жүні пайдаға аспайды. Жалпы майы да аз болады. Мұның себебі жаңа туған төл суықта қалса, осы ауруға шалдығады. Сол уақытта Кеңес өкіметі бүкіл малды ақпанда төлдетеді ғой. Сол кезеңде туған малдың тоқсан пайызы қаракемік. Соны мен көріп тұрмын. Мақала өте ұзақ және терең сипатта жазылды. «Білім және еңбек» журналында жарияланды. Содан шарт етіп, Ауыл шаруашылығы министрлігіндегілер орындарынан өре түрегелді. «Қай-қайдағы бір «қайыршының» жазған мақаласынан Кеңес Одағының ауыл шаруашылығы зардап шегетіндей» деген секілді әңгімелер айтылды. Енді Кеңес үкіметінің ауылшаруашылық саясатына қарсы шығу деген бұл оңай нәрсе ме? Бізге солай сыртымыздан осы жазған мақалаға орай түрлі қауесеттер айтылды. Ол уақытта «Білім және еңбек» журналының редакторы марқұм Ақселеу Сейдімбек болатын.

– Біз мынаны ұмытпауымыз керек. Қазақ халқы ғасырлар бойы төрт түлікті тіршілігіне тірек етіп келеді. Соның арқасында малды бағыпқағудан ғажайып мол тәжірибе жинақтағаны ешкімге күмән тудырмайды. Бүгінде бұрынғыдай «мал басын көбейтейік» деген ұранның сирек айтылатыны рас. Дегенмен қазақтың сан ғасырлық қымбат тәжірибесіне ден қойып отыру абзал болар. Менің бұл мақалам – малшылар үшін ғана емес, осы ауылшаруашылық ғылымына өз үлесін қосам дейтін болашақ ғалымдар үшінде таптырмас дүние. Жалпы, малдың табиғи бабынан ауытқымаған түрлерінің қақ сүйегі мен кемік сүйегі өз майының түсіне ұқсап, сарылау келеді де. Мұндай сүйек «ақ сүйек» деп аталады. Мал сүйегінің, әсіресе кемікті жерлерінің қан ұйып, қанталағандай болып көрінуі «қаракемік» деп аталады. Ақ сүйек малдың жілігі майының өңімен түстес келгендіктен ол «ақ сүйек» делінген. Қаракемік малдың жілік майы оның қаншалықты осы аурумен ауыратындығына байланысты болады. Қарала-қарала түсті болады да, жілік майының төменгі басы ақшулан, ортасы қоңыр ала, жоғары басы қарақошқылданып кетеді. Әсіресе, сырқаты ауыр малдың тоқпақ жілік пен ортан жілік майлары қошқылдау болып келеді. Осы жіліктердің қақ сүйектері – қоңыр жолақты, кемік сүйектері қоңырқайлау болады. Егер қаракемікпен ауырған малдың күтімі жақсара бастаса, ең бірінші табан, сыбырлақ, өкше, бақайшық, бақалшақ, жіліншік, қызасық сүйектерінің астынан өрлей май да, сүйегі де ағара бастайды. Бұл қаракеміктің белгісі малдың жілік сүйегі мен жілік майларында ғана емес, бүкіл сүйексүйегінде, бүкіл жүйке-жүйесінде, тіпті буаз малдың ішіндегі төліне дейін өтеді екен.

– Қаракемік жұқпалы сырқат емес, оны малдың өсіп-өнуіне, көбеюіне жаппай зиян келтіретін салмақты сырқатқа жатқызуға болады. Халқымыздың сан ғасырлық тәжірибесіне сүйенсек, қаракемікке шалдыққан мал әлжуаз болып келеді де, ол семірмейді. Күйлеу-қашу секілді табиғи заңдылықтарға өздігінен мүмкіндікке ие бола алмайды. Егер де жем-шөп беріп күтімге алмасақ, қысыры көп болып шығады. Кез келген басқа да ауруларды қабылдағыш келеді. Ілмиіп қыстан көктемге әрең ілінеді. Осы қаракеміктің салдарынан іш тастауы көбейіп, төл беруі де азаяды. Қаракемік малдың ұзаққа баруы да екіталай. Мұнымен ауырған малдарды баспа-бас ауыстырғанда, көбіне осы қаракемікпен ауырғандары қалып қояды. Шаруалар қыста туған малды – кепе, көпей, кебе, күйек түскен кезде туған төлді «күйек төл» деп атайды. Қыстың қақаған ызғарында, көктемдегі сызға бен суыққа шалдырып алған төл қаракемікке ұрынады. Күн жылынып, арқасын күн қыздырған төлдерді «ақ жілік, ақсүйек» деп атайды. Жаңа туған төл бірден суыққа тап болса, көктемнің ызғарына қалып қойса, ол мал сыз-салқын сәл сезілсе, қалтырағыш, жаурағыш келеді. Ондай төл дереу қаракемік сырқатына ұшырайды. Жаңа туған төлге қатысты «жаңа туған төл ұшып өткен құстың көлеңкесінен тоңады» деп дана халқымыз тегін айтпаған ғой. Қаракемік – сүйекке суық тиген деген сөз. Жалпы жып-жылы болып, шаранадан шыққан төлге дәл сондай болмаса да, соған жақын жылылығы болғаны жөн. Туған сәтте түскен топырағы да, ауа-райы да, күн нұры да жылы болғаны сол малдың ауруға шалдықпауына кепіл бола алады. Бұл сырқат турасында табиғаттың заңдылығына да жүгінген жөн. Қазақстан топырағында арқар, құлжа, Маңғыстау үстірт қойы, бөкен, қарақұйрық, елік, тауешкі, бұғы, марал сияқты қоңыр аңдар бар. Олар өзі өскен табиғат заңдылығын ескере отырып, соған орай келер көктемдегі боран, жауын-шашын, бұршақ, ауарайының кейбір тосын мінездерін де есепке ала отырып, үйірге түседі. Тіпті кейбір амалдарды өткізіп барып төлдейтіндері де бар. Мысалы, Алтай, Сауыр, Тарбағатай, Барлық, Алатау, Еренқабырға, Ерепей секілді тауларды мекен ететін кер бұғылары сол таулардың табиғатына қарай үйірге түседі де, бесон күн ілгерілі-кейінді бұзаулайтын көрінеді. Көп жерлерде қарашаның алғашқы он күнінде өтетін «бұғының мойын жуары» деп аталған қыс ызғарының алғашқы табы білінгенде үйірге түседі де, келер жылы маусым айының орта тұсында өтетін ең соңғы амал – «сары шымшықты» өткізген соң барып төлдейді екен.

– Иә, дәл солай. Көрдің бе, жануарлар да табиғатпен санасады. Өзі мекен еткен табиғаттың тылсымына терең бойлаған бұғылар да үйірге түсу мен төлдеудің өзін бір есеппен жасағандарын байқауға болады. Қазақ аңшылары мен емшілерінің сөзін есепке алар болсақ, жабайы, еркін далада өскен жануарларда қаракемік болмайды немесе өте сирек кездеседі. Оның ішінде бөкен дейтін жануар да ғана жиірек кездескен.

– Қазақтың малшылары мен мал дәрігерлерінің тәжірибесінде малды осынау дертке дауа қылмаудың жолы – әрбір аудан, облыс жерінің бедері мен өрісіне, ауарайының құбылысына – көктеу, жалау, күздеу, қыстаулық жерлердің табиғат құбылыстарына орай, оған түбегейлі бақылау жүргізу арқылы, әрбір жердің тәжірибелі адамдарымен, жергілікті мамандармен ақылдаса келе күйек алу. Қазақстанның кең байтақ даласында бір ауданның өзінде бір-біріне ұқсамайтын табиғат құбылыстары болып жатады. Осындай құбылмалы өзгерістерді есепке ала отырып, күйек алу –басты шарт. Қай аймақта болса да малдың төлдеуі – қыстың сызы кетіп, көктемнің жаймашуақ күндері келген кезде басталғаны жөн. Жаңа туған төлдің арқасын күн қарып, тұмсығын жылы күнге тосып, есінеп, мамыражай, қыстың қытымырынан құтылғанын сезінуі керек. Қыстан шығып төлдеген малдың бойы жылынып, есін жинап, көкке аузы тигенде туса, оның төлі де ширақ, өзі де сау болады. Шаранасын жалап, қозының иегінен түрткенде орнынан тұрған қозы дені сау балып саналады. Көктем көгін, әсіресе қара жусанды жеп уыз толтырса, сол малдың сүті де, уызы да нәрлі болады әрі ем. Қара уыз, сары уызға тойып, ақ қара тоңғақ шығарып, бойын тазалағаны – жас төлдің денсаулығына өте пайдалы. Күйек алудың басты пайдасы – мал басын көбейтуге тиімді. Міне, тәжірибенің мақсаты – адамдарды адасудан сақтандыру. Күйектің мақсаты – жануарларды табиғи күйекке бойұсындыру. Қаракемік сырқатынан сақтану үшін – Қазақстанда табиғи күйекке жат бағып-қағудың бәрін қайта қарауды талап етеді. Менің осы мақалам шыққанда бүкіл ел дүрлікті. Бүкіл бір алып державаның ауылшаруашылық саясатына қарама-қайшы пікір айтып тұрмын ғой... «Мен қазақпын. Мал баққан адаммын. Мен малдың ауруын түгел білем. Ал мен сенің қойыңның шетіне барайын, он қой ұстаймын, соны түгел сой. Егер сол он қойдан бір қой аман шықса, мен жеңілдім», – деп едім, олар мұндайға бара алмады. Ауру малдың өмірі қысқа, жүні аз, ет пен майы да аса құнарлы болмайды (Ақсақал осыны айтты да төсегінің терезе жақ бөлігінде тұрған тартпалардың бірін ақтарып, қойдың екі асығын көрсетті. Екі асық та қарайған екен. «Міне, – деді,– мынау қаракемікпен ауырған малдың асығы»... Шын мәнінде біз көріп жүрген асықтар аппақ болушы еді, мына қос асық та бірдей қарайып, отқа қақталған секілді көрінді). Сондықтан мұны қазірден ескеру керек. Біз сол кезеңдер артта қалды дегенмен, мал бағу үрдісіміз, ауарайы сол қалпында. Сондықтан мал басын көбейтем деген, малға жаны ашыған әрбір шопан осы айтқанымды орындаса деймін.

– Осы орайда есіме мына шаш, түк деген сөзге қатысты атау-тіркестер түсіп отыр, кәдімгі малдың жүні болады ғой, соған қатысты біршама сөзді айтып өтейін.

– Бұл енді ұлттық дәстүрді жоғалтудың ең басты нышандарының бірі. Біздің киіміміз мүлде өзгеріп кетті. Ұлттық киім жоқ қой қазір. Тек мерекеде киіну, киіну емес. Бір-екі сағат қана киіп, шешіп тастау деген не? Ұлттық киімді жоғалтып алдық біз. Әсіресе әйелдердің небір сәнді киімдері бар еді ғой, шіркін-ай! Ешбір елдің киімі, біздің киімнен артық емес. Көбісін жоғалттық біз. Ұлттық киімді жоғалту, ұлттық тағамды жоғалту, ұлттық тұрмысты біржола өзгерту, осының барлығы, түптеп келгенде, ұлтыңды жоғалту деген сөз емес пе? Мысалы, тойға барып жүрміз. Кейбір дастарқанда адам зерігіп кетеді. У да-шу әуенді дарылдатып қояды. Иә өзі, иә біз түсініп жатқанымыз жоқ. Ол ұлттық әуен емес. Неге біздің халық әндері аз айтылады, неге біздің күйіміз тартылмайды, неге біздің жырымыз аз оқылады? Осының барлығы –ұлттық дәстүрді жоғалту деген сөз. Ұлттық бедерді жоғалту. Ұлттық ділден айырылу деген сөз. Дастарқанға келген бірде-бір тағамды қазақша атамаймыз. Орысша болмаса басқаша айтамыз. Қасығымыз, шанышқымыз қазақ тілінде бола тұра, соларды неге күнделікті тіршілікте орысша айтамыз?!

– Иә, мұның рас. Бір кездері күй жөнінде мақала жазған адаммын. Қазақта «Алпыс екі қоңыр» немесе «Алпыс екі тамырыңды идірген алпыс екі қоңыр» деген күйлер бар. Сондағы алпыс екі тамыр дегеніміз қайс тамыр? Адамның қай жерінде? Әзірге ол турасында нақты дерек жоқ. Тек Қытайда Жапонияда оқыған, мамандығы дәрігер бір қыз: «Адамның басындағы ми екіге бөлініп тұрады. Біреуінде отыз бір, екінші жағында да отыз бір тамыр болады», депті. Сол алпыс екі тамыр болуы ықтимал.

– Солай ма?! Елге кең тараған бұл күйдің мағынасы ежелгі аңыз бойынша мынаған саяды. Мазмұны өте терең. Шыңырау дейтін қыран құс. Шыңырау жылда бір жұмыртқа табады. Оны бір қанаты бар айдаһар келіп жеп кетеді. Бұл жылда қайталанады екен. Ең соңғы жұмыртқасын дүниеге әкелгеннен кейін Шыңырау «не ол, не мен өлуім керек» деген сертке отырады. Аспандағы айқаста қанаты бар айдаһарды жеңіп, жерге түсіреді. Сонымен ұрпақ аман қалады. Күй осылай басталады. 1952 жылы қытайлар Шың Дау деген өлкеден екі қанаты бар айдаһардың сүйегін тапты. Сонда Қытай зерттеушілері: «Бұл жануарлар осыдан жиырма-жиырма бес мың жыл бұрын болған екен» деп жазды. Демек, сенің «Шыңырау» деген күйің соның замандасы екен ғой. Бірақ бұл күйдің иесі белгісіз. Қазақтың ән, күй, жырлары сансыз көп. Солардың ішінде ел аузынан түспей келе жатқан – жөргек жыры, бесік жыры, жаржар, көрісу, сыңсу, беташар, жоқтау, гөй-гөй, бәдік (мал дертін көтеру), телу (төл телу), жарапазан, тағы басқа жырлар мен күйлерінің авторлары жоқ. Ал қалың қазақ бұл ән-жырларды жатқа біледі. Оған музыка аспабының сүйемелі керек емес. Шаңқобыз, сыбызғы, домбыра, қылқобыз сияқты дәстүрлі аспаптар арқылы ойналатын – «Қаражорға», «Сұрмерген», «Бөкен жарғақ», «Бұлғын-сусар», «Бозінген», «Нариген», «Тарғыл бұқа», «Сарыөзен», «Шыңырау», «Шаһимаран» және тағы басқа көптеген қазақ күйлерінің авторы белгісіз. Осы күйге байланысты бір әңгіменің реті келіп отыр. Ұлы жүзде албан елінің ішінде Елікбай тайпасынан шыққан Қожеке деген күйші болған. Ол Мұхтар Әуезовтың «Қилы заман» романындағы 1916 жылғы Қарқарада болған ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының бірі – Серікбайдың жұбайы Көкшегірдің әкесі. Қожеке күйші ХІХ ғасырдың аяқ шенінде Шығыс Түркістанның Алтай, Тарбағатай, Боро-Тола және Іле аймағын көп аралаған екен. Осы адам күй шерткенде айналадағы ел-жұрт тегіс жиналып, күй тыңдайды екен. Кейде артынан қалмай еріп жүретін болыпты. Жылап отырып алады екен. Манчжурия империясының тұсындағы ел тағдыры, жер тағдыры, күйінген елдің болашағын күй арқылы түсіндіргенде, тыңдаушылар арасынан жылап-сықтайтындар, аһылап-үһілеп ауыздарынан әртүрлі сөз шығатындар көбейіпті. Мұны жергілікті үкіметке жеткізетін алаяқтар мөлдіретіп, түрлентіп, мың құбылтып жеткізгендіктен жергілікті үкімет пен Қожеке күйші арасында саяси қақтығыстар басталады. Жергілікті үкімет Қожекеге бірнеше рет ескерту жасайды.

– «Домбыраңды таста, күйіңді тартпа, елді жинап алып, Үкіметке қарсы шығып жүрсің» деген жала да... Күй тартқаннан басқа жазығы жоқ. Ел тарт деп, қаумалаған соң тартады да бейшара. Жазықсыз Қожекені бірнеше рет абақтыға да жабады. Осыған ашынған ел де, күйінген Қожеке де күй шертуді мүлде тоқтатпай, жасырын жағдайға көшеді. Алайда бұл да қайта-қайта ашылып қалып, үкімет қаһарына мініп, Қожекені ұстап, қазіргі Іле аймағы Күре деген жерде отқа қақтап, өлтіріп тынады.

– Иә, бұл – болған жайт. Осы дерек Тауфих Жексенбиевтің естелігінде де жазылған. Ал елді дүрліктіріп, күй тартып, ақыры өзі өліп тынған Қожекенің артында қанша күй, қандай күйлер қалды – ол жағы беймәлім. Бұл – зерттелуге тиісті тақырыптың бірі. Қазақ мәдениетінде ән мен күйдің қоры мол. Бірақ олардың саны мен авторлары түгенделмей келеді. «Күй – Тәңір күбірі» деп күймен өлтіретін, күймен тірілтетін қоңыр үнді күйлердің түп атасы Қорқыт дейін десек, Қорқыт – бергі дәуір адамы. Сондықтан сан-санақсыз қоңыр үнді күйлердің түп атасы қоңыр мінезді, қоңыр үнді қазақ халқының өзі дегеніміз жөн болар. Жалпы, өзім ойыма түскен кезде қойын дәптеріме әр нәрсені түртіп жүрем. Өлең де жазып қоямын. Мына бір «Қобызым» деген өлеңді жазғам.

– Егер адам баласының ән мен күйі шыр етіп жерге түскеннен басталады дейтін ғұламалар тұжырымын еске алар болсақ, халқымыздың да бұл өнері, оның музыкалық аспаптары қарт қазақпен бірге жасасқанын аңғару қиын шаруа емес. Әр ұлттың қоғамдық дәуірімен оның мәдениеті қатар жүретіні белгілі. Мәселен, тілі, ділі, діні, рухы сондай-ақ салтсанасы мен бедері айқындалған сайын оның ән-күйі, өлең-жыры да өркендей бермек. Солармен қатар түрлі музыкалық аспаптары да дамитыны сөзсіз. Қарапайым түрден күрделі деңгейге өтіп, белгілі бір халықтың мақтанышына айналады. Мысалы, қазақтың сыбызғы аспабы бес тесікті бір түтік. Ал қылқобыздың құрылымы одан күрделірек: бір шанақ, бір мойын, бір бас, екі құлақ, бір тиек, бір адырна ішінде жылқының бір жұп қыл ішегі тартылған. Қазақ халқында бұдан да басқа үскірік, ысқырық, шаңқобыз, келіқобыз, сазсырнай, тоқылдақ, дап, даңғыра сияқты ұлттық аспаптар бар. Әрқайсысының үні, дыбысы, ырғағы, дірілі, сырылы, ызыңы болатыны – өз алдына, олардың үлгісі, мүсіні, өлшемі, тұрақты сыр-сипаты және бір-біріне ұқсамайтын аты-жөні бар. Қазақтың ұлттық аспаптарының қайсысы қай дәуірде туындап, қашан, қалай қалыптасқанын кесіп айту қиын. Олардың бір уақытта пайда болмағаны анық. Халқымыздың қайғысы мен қасіретін, қуанышы мен жұбанышын күй арқылы жеткізген домбыра-қарттың да жасы белгісіз. Мен 1986 жылы тамыз айында Алматы облысы Майтөбе жайлауының Қызылкезең деген жерінен сурет таптым. Суретте адамдар бір-бір сызықпен бейнеленген. Олардың түгелдей билеп жүргені байқалады. Ал алдарында домбыра жатыр. Домбыраның басы – сол жаққа, шанағы адамдардың оң қол жағына қаратылған. Демек, сол замандағы адамдар да дәл бүгінгідей домбыраны оң ұстаған. Домбырада шанақ, мойын, бас, екі құлақ, екі ішек бар. Бұл музыкалық аспаптың да мойнына қазіргі кездегідей үкі тағып қойған.

– 1988 жылы бұл тас Алматы қаласындағы Ықылас Дүкенұлы атындағы халық аспаптар мұражайына әкелінді. Тастың ұзындығы – жүз отыз сантиметр, ені – сексен сантиметр, қалыңдығы – алпыс сантиметр, өңі – қара, кәдімгі қайрақ тас. Сол тасты Кемел Ақышев бастаған бір топ археология ғалымдарына көрсеттік. Зерттей келе, «мына бедерлі суреттер біздің жыл санауымызға дейінгі төрт мың жыл бұрын сызылған екен» деген қорытындыға келді. «Алты мың жылдың алдында ата-бабамызда домбыра бар екен. Алты мың жылдың алдында күй шертіп, би билейді екен ғой», – деді. Мөлшермен он-он бес мың жыл бұрын осы домбыра атты музыка аспабын қолға алып күй ойнаған біздің ата-бабаларымыздың аты-жөні кім болды екен?

– Біріншісі – бүкіл қыпшақ (қазақ – авт.) даласындағы бейіт қазылсын, екіншісі – жерден металл ретінде қазып алынсын. Үшіншісі – сауда жолымен алынсын. Осы үш бағытпен орыс алтыны жиналып отыр. Ең алғашқы бағыты бойынша біздің ұшы-қиыры жоқ сахарамыздағы моланың бәрін қаза отырып, алтынымызды тонап кетті. 1719 жылы Петр патша сонау Сібір мен мына қазақ даласындағы бейіттер қазылып, табылған алтындары түгел Петербордағы мұражайға өткізілсін деп жарлық шығарған. Оның алдында Гагарин деген генерал-губернатор болған. Сібірдегі және Қазақстанның солтүстігі мен шығысындағы қорғандардың бәрін қаздырып, Сақтар дәуіріндегі алтындардың бәрін жинап, қорытып, сатып, өз пайдасына жаратқан. Бүкіл Қазақстанның территориясындағы қорғандарды құртып, бейіттің ішінен табылған жарамды нәрсенің бәрін сыпырып кеткен. Бұған бүкіл бір әскери полктың солдаттарын жұмылдырған. Сонда ол артельде төрт мың адам болған. Қызыл әскерді пайдаланған. Міне, осындай да сұмдықтар болған, қарағым! Біздің қазақтың жамбасында «көк таңба» бар. Бұл таңба бізде, қырғызда, якуттарда және моңғол халқында бар.

– Сәби туған соң екі жасқа дейін көгеріп тұрады. Осыны ЮНЕСКО-дан өткізіп, иелік жасауымыз қажет. Біреулер сонау америка жерін мекен еткен майяларда бар дейді. Бұл халық бір кездері Беринг бұғазы арқылы өткен дейді ары қарай... Бұл – «көк таңба» біздің биологиялық таңбамыз. Түркітілдес халық болса да, ұйғырда, түрікте, башқұртта, өзбекте, татарда бұл таңба жоқ. Осы ерекшелік неге қазақта бар дегенге жауап іздеп, мынаған тоқтадым. Мына Алтай тауының өзінің биік нүктесі бар. Сол шыңға шықсаң күн мен ай қатар тұрады. Неге ол басқа жерде бірге көрінбейді? Соның маңайындағы Курчатовтың іргесінде жер шарының кіндігі тұр. Осындай бір ғажап нәрсе бар. Бәлкім осыған да байланысты ма екен? Мұны ғылыми түрде дәлелдеу қажет. Міне, қарағым, біз – осындай да қасиетке ие халықпыз. Үрімжіде шығатын «Шың-Жаң» газеті тілшілерді аймақтарға жіберіп тұрады. 1954 жылы Үндістанға қарай асатын Күйлұн тауының теріскей жақ бөктеріндегі Хотан, Яркен аймақтарына барып келген ұйғыр тілшісі: «Яркен аймағының бір алыс қыстағында «құйрықты адамдар» тұрады екен, жас балаларының құйрығын көрдім. Кәдімгі маймылдың құйрығындай, жіңішке, ұзын, тобығына дейін түсіп тұрады екен», – деп келді. Мұны көріп келген тілші Ахмет Тохсұн. Міне, осындай да халықтар мекен етеді.

–Мұны қолға алған адамдар бар. Мәселен, Жұмагелді Нәжімеденов осы іспен көптен айналысып жүр. Ол домбыраның қоңыр үнін іздеуде. Оның айтып жүргені далаға атылған оқтың күйін кешуде. Өйткені құлақ асып жатқан ешкім жоқ. Мәдениет министрлігі пысқырып та қарамайды. Әлбетте, белгілі бір нәтиже шығару үшін жоғары жақтағылар тарапынан көмек қажет-ақ. Жаңағы Майтөбеден табылған домбыраның мойны бар, екі құлағы бар, басы бар, мойнында үкісі бар. Ол тастың келгеніне жиырма жылдан асса да, әлі ұлттық тізімге алынған жоқ. Ұлттық мәдениеттің қатарына кірген жоқ. Бұл – ұлттық намыстың жоқтығы. Ұлттық рухтың жоғалғандығы. Өз байлығыңды, өз мәдениетіңді өзің тепкілеп жатырсың. Өз мәдениетіңді өзің танымай отырсың. Қалай күйінбейсің...(ақсақал орнынан атып тұрып, бөлмені бір айналып келіп, қайта отырды)

– Мен енді тау-тасты аралап жүремін ғой. Сонда көзіме шалынып қалды. Сондай нәрселерді шұқылап жүремін. Осы аймақтарда қандай сурет, қандай құнды дүние бар, соның бәрін білем. Археология институты мені шақырып жатыр. Жиырмадан астам археологияға қатысты дүниелерді біледі екем. Мұны археологтар тапқан жоқ. Мен мекенжайына дейін білем. Оның үстіне темір қайнатқан жер де бар. Оның үстінде мыс та бар. Оның ішінде Алтын адам да бар. Осыған байланысты мына бір оқиға есіме түсіп отыр. Алғаш келгенімде жұмыс таба алмай, қой бақтым. Құмға қойымды айдап бара жатырмын. Айдалада бір шағын төбе көрінді. Жанына үш-төрт қой сиятындай тас қора жасап қойыпты.

– Ол сонау 1963 жыл. Әлгі төбешіктің үстіне трактор шығыпты. Трактор бір айналып түсіп кеткен екен. Төбе қақ ортасынан жарылыпты. Жарық тереңдеу көрінді. Мен іздеп жүріп, «гайка» тауып алдым да, жіпке байлап төмен түсірдім. Үш жарым метрге барып, тоқтап қалды. Демек, асты қуыс болғаны. Астында «алтын адамың» жатыр деген сөз. Міне, осындай нәрселерге қатты мән беріп жүрем. Болашақта археологтарға керек болып қалар. Бір дерек айтайын. Хантәңірі тауының Қытай жағында Мұзарт деген асу тұр. Мына жақ бетіне шықсаң Діндіғұл деген өзен ағады, ал арғы бетінен Мұзарттың өзені ағып жатыр. Сол екі өзеннің түйіскен жері үлкен алқап болып созылып жатыр. Алқаптың ұзақтығы – отыз-қырық шақырым. Екі жағы мұзтау. Қалың орман. Орманның жалпы аумағы он бес шақырымдай болады. Іші толған аң-құс. Осы екі өзеннің түйіскен жерінде бір тұмсық бар. Тұмсықтың ішінде қорған тұр. Қорған жерге сіңіп кеткен. Тап ортасында бір тас тұр. Таста жазу бар екен. Қазіргі үнділердің әрпіне келеді. Бұл жерді қазақтар Хан жайлауы дейді. Жан-жағы тұйық қой. Хандар кіріп алып жатады ғой. Моңғолдар оны Адуынгер дейді. Адуын деп тұрғаны – жылқы, гер дегені – үй. Сонда «жылқының үйі» деп тұр. Ол жерге жылқы бағуға болады. Қой мен ешкі бағуа болмайды. Өйткені онда ауаның қысымы өте жоғары. Мен бір нәрсені іздегем. Ашиналар көбейе келе жауға тап болып, олармен соғысуға мәжбүр болады. Аман қалғандары бір таудың қуысына жасырынады. Төрт жүз елу жылдай тұрады.

– Иә, төрт жүз елу жылдай бір топ адам жасырынып күн кешетін ол қандай қуыс деп сол жерді іздедім ғой. Алтай, Тарбағатай өңірін кезіп шықтым. Ақырында осы жерге келіп тоқтадым. Ашина осы жерді мекендеген болуы мүмкін. Бұл – менің өзімнің ойша жасаған жеке пікірім. Ол жерден мен бір сары тас тауып алдым. Кәдімгі егелген, қашалған, құдды қолмен жасалған тәрізді. Әлгі табылған тасты қытайлар көрді. Әрине қызықты. Кейін менен сұрады. «Ол жерді қайтесіңдер» деп едім, айтпай қойды. «Қазір ол жерге баруға болмайды, ол таудың ұшар басында, қар басып жатыр, қазір бара алмайсыңдар» дедім. Менің ниетім – әлгі жерді көрсетпеу. Кейін тауып алыпты. Мыңдаған қытайды сол жерге апарып төкті. Ол маңнан қаншама қазба байлық шықты. Сөйтіп, Қытайға олжа тауып бергем. Әлгі Ашинаға байланысты айтқандарымды нақтылай түсу үшін Қытаймен келісімшартқа отырып, сол жерді тереңірек зерттеу керек. Қазір ғылым дамып кетті ғой. Қурап қалған сүйектің өзінен ДНК дегенді бөліп шығарып, ертедегі өмір сүрген адамның қандай аурумен ауырғанын, немен тамақтанғанына, мінез-құлқын, қандай ортада өмір сүргеніне дейін анықтап отыр. Міне, ғылымның жетістігі.

– Көп қой ондай аңыздар. Қазақта малдың күйі қалай? Елдің күйі қалай? Хан мен қараның күйі қалай? – деп бар мен жоқтың, рух пен рухсыздықтың, жақсы мен жаманның, бақыт пен қырсықтың күнгейі мен теріскейінің күйі қалай деген бір ауыз сөзбен жіктеп, анықтап береді. Құдіреті күшті осы күй сөзі мен музыкалық аспапта тартылатын КҮЙ сөзінің түбірі, төркіні, мән-мағынасы, мазмұны бір. Қазақ халқы тіл жетпеген немесе ашып айта алмаған, айтуға батылы бармаған тағдырдың небір қилы кезеңдерін аспапта ойналған күймен жеткізген. Шыңғыс ханға құлан теуіп өлтірген баласы Жошының өлімін күй арқылы естіртіп, күй арқылы көңіл айтып, сабыр тілеген. «Ақсақ құлан Жошы хан» күйі қазіргі қазақ күйі қорында бар. Мал иесі ұрыны ұстап, әділ бидің алдына апарып шешім сұрағанда, әділдікті ту еткен би қолына домбырасын алып, өз ойын ұрыға «тансаңшы-тансаңшы» деп, күй арқылы жеткізіп, ұрыны құтқарып жіберген. Бұл тану дегенді білдіріп тұр. «Ей, сен ұрлап алыпсың ғой, жоқ, мен алғам» дейді. Ұрыны алдына алып келгенде құтқарып жіберу мақсатымен осы күйді шертіп тұр ғой. «Тансаңшы» атты осы күй қазіргі қазақ күйінің қорында бар. «Алпыс екі қоңыр» деген күй жайында айтып өттік. Осы «алпыс екі тамырыңды идірген алпыс екі қоңыр» күйінің ішінде «Жөргек жыры» және «Нариген» деген күйлер бар. Шешесіне бар ынта-жігерімен талпына ұмтылған баласын бауырына басып, құшырлана иіскеп сүйген, бисмилласын айтып, баласының аузына емшегін салған ананың ішкі мейірімін тілмен айтып, дәріптеп жеткізу мүмкін емес. Оны тек сәбидің іңгәлаған үні мен ананың мейірімін арқау еткен «Жөргек жыры» күйі ғана түсіндіре алады.

– Жан-жануарлар әлемінің ұрпағына деген мейір-шапағатын өлшеу де, оны бағалау да мүмкін емес. Мына Амур өзенін өрлеп келіп, бауырын тасқа ұрып жарып, уылдырық тастап өлетін Кета деген балық бар. Ұрпағы үшін өзін құрбандыққа қияды. Даланы мекен етіп, қара жусан арасына ұялап, жұмыртқалайтын дуадақ, тырна, бозторғай сынды құстардың ұясына жақын келіп қалсаң, ол дереу пыр етіп ұшып, әудем жерге барып қонып, мертігіп қалғандай тыпырлайды. Бұл – оның адамға жасаған айласы. Балапандары жатқан жерден сені алдап, аулақтатқысы келіп жүргенде ол бейшараны аспандағы ірі құстар қағып әкетеді. Баласын қорғамақ болып жүргенде, өзі мерт болады.

– Бүгінде әлемде «террор» деп аталып жүрген адамдардың бір бөлігі өз жерін, өз елін, өз ұрпағын қорғау мақсатында империялық шапқыншылыққа қарсы өш алу, кек қайтару үшін өздерін құрбандыққа шалады. Өздерін өлімге қия отырып, жанкештілікке барғандар ішінде ерлер де, әйелдер де, тіпті өрімдей-өрімдей жас балалар да бар. Өзін-өзі өлтіру – қорқу да, жасқану да емес, мақтану да емес, шашбау көтеріп жағыну да, сатқындық та емес, өлерін білмей отқа түскен есалаңдықта емес. Өз-өзіне қол жұмсау – адам мен жануарларда болатын табиғат құпиясы, ұрпақ қорғау тектілігі. Оның арзан-қымбатын бағалауға, салмағын өлшеуге келмейді, ол әрбір табиғаттың жаратылысына тән Тәңір сыйлаған тектілік жұмбағы. Қазақта «Нариген» деген күй бар.

– Күйдің қысқаша тарихы мынадай. Кезінде әсерленіп қалам ұстап жүрген қайратты шағымда осы жайында толығырақ тарқатып жазған да едім. Қазір есімде қалғанын ептеп айтайын. Көз алдында өз ботасын қасқыр жегенде қарап тұрған Нар түйенің боздағаны, көкірегі қарс айырылған сормаңдай бозінгеннің қайғы-қасіретін күй арқылы жеткізген. Боздаған өксігі басылмай, ботасын құтқармақ болып жетіп барған бозінген бас салып бақыртып жатқанда бәрібір араша түсе алмай, қоралы түйемен бірге үрке жөнеледі. Дегенмен ботаның сүйегі жатқан жерге баруға батылы бармай, күнде сол маңнан қайтып жүреді. Бұл оқиға Тарбағатай тауының күнгей беті, Қараүңгір өзенінің сағасын мекен етіп отырған қазақ ауылдарының айналасында болған. Үздіксіз ыңырсып, көзінен жасы бұршақтай аққан, боздаған бозінген қоңырқай тартқан еңсесі биік алты қанат киіз үйдің ішінен күмбірлей безек қаққан домбыра үнін естиді. Домбыраның үні ботаның боздағанына ұқсайды. Жаралы дене, жаралы жүрек, қайғы-дерт бірінбірі қайталап тұрғандай. Өзара таласқан екі қасқырдың қанды аузынан әрең құтылған жаралы ботасының безіп келе жатқанын көріп бозінген ботасын кеше қасқыр жеген жаққа қарап тұр. Әне-әне! Ботасы келе жатыр....Боталаған күні үй иесі бәйбіше ырымдап төбесіне таққан қара бас үкісі бұлғақ қағады. Тіп-титтей иір мойнағын алдына соза түсіп, жасқа толы екі көзі мөлдіреп, сыңси боздап, шойнаңдай басып, бүлкбүлк желеді. Қоңырқай үйден шыққан қоңыр домбыраның қоңыр күйі боздаған боздаған ботамен бірге боздап келе жатқандай. Жұп-жұмсақ титімдей табанымен басқанда, қара жердің қабырғасы қайысып, шымшытырық алуан түрлі дыбыс шығады. Қара дала бұлбұлы, бозторғай шырылы, жапырыла ұшқан қалың шегіртке шырылы, ботаның алдын орай ұшқан көбелек қаққан қарлығаш қанатының сусылы. Өз ботасын сағыныш меңдеткен, ыңырси боздаған әлсіз үні бозінгеннің құлағын жарады. Қоңырқай үйден шыққан қоңыр домбыраның қоңыр үнді қоңыр күйі күмбірлеп, бірде іргелеп көбелеп, бірде сағалап, бірде шарықтап, алуан түрлі ырғаққа басып, бебеулеп, безектеп жаралы ботаны қақпалап, сүйемелдеп келе жатыр, міне тіпті жақындап қалды... Бозінген боздап жіберді. Екі көзіне жас толған бозінгеннің басы айналып, көзі қарауытып, емшегін сорып жатқан ботасының құйрық түбінен иіскеп тұрғандай сезінеді. Жан дүниесі езіліп, балқып, алпыс екі тамыры иігендей сүті сорғалай береді. Көзден аққан қанды жас пен сорғалап аққан сүтті қара жер, қара топырақ сіміре тартып жұтып жатыр.

– Мына қызықты қара! «Ой-бұй, мына сорлының сүті далаға ақты-ау», – деген бәйбішенің даусын естігенде домбыра бетін алақанымен баса қойған күйші «бұл күйдің аты «Нариген» деді. Күнге күйіп тотығып қоңырқай тартқан бетінің терін қолжаулығымен сүрте беріп, шаңыраққа қарады да: «Шарықта, Нариген, шарықта», – деп айғайлап жіберді. Қай дәуір, қай заман екені белгісіз. Міне, күйдің құдіреті қандай десеңші! Бозінгеннің өзін идіріп тұр. Ботаның, қасқырдың, табиғаттың дыбысын қос шанақтан шығара білген біздің халықтың осындай өнеріне бас имегенде қайтеміз.

– Бұлай болуы заңды да. Оларды мен де оқығам, олар – өте талантты азаматтар. Осы жерде қазақ халқы «қоңыр» деп өң-түс, бояу ретінде алмаған. «Қоңыр» атауын ұлттық үн, дыбыс, ыңыл, шыңғыл, дыңыл, діріл, уіл, гуіл, ырғақ ретінде алған. Қазақтың қуанышы мен шаттығын, қайғысы мен қасіретін анық бейнелейтін ұлттық қоңыр үн ырғағы ретінде алып отыр. Жағымды-жағымсыз мінез-құлықты бейнелейтін қоңыр үн ырғағы алынып отыр, ұлттық діл, ұлттық салтсананы бейнелейтін қоңыр үнді қоңыр күй өнерімен алып отыр. Қазақ атамекенінің кең өрісті, кең тынысты, қазақ елі табиғатының кең бо луына, қазақ атты ұлт табиғатының кең болуына әсер еткені анық. Миллиондаған жылдар бойы қалыбы бұзылмаған табиғи ортада өмір сүріп, ың-шыңсыз жерде табиғи тамақ жеп өсіп-өнген ата-бабамыз жарқын бейнелі, ашық мінезді, қоңыр үнді қазақ болуына қазақ жерінің табиғаты негізгі себепкер деп ойлаймын.

– Қазақ музыка аспаптарының бабасы – қара қурайдан жасалатын сыбызғымыз сахнаға аз шығарылады. Үскірік, ысқырық, шаңқобыз, келіқобыз, сазсырнай, дап, дабыл сияқты аспаптар көзге де ілінбейді. Қазір бұларды қолданатын, ел арасына шығып, ойнайтындар саны өте аз. ХХ ғасыр ішінде қазақтың ұлттық музыка аспаптарының көп бөлігі кәдеге жарамайтын болып шықты. Ал кәдеге жараған домбыра мен қылқобыз үлкен өзгеріске түсіп, қазақтың табиғат берген қоңыр үнінің бояуы жоғалды. Демек, осынау тарихи дерт дендемеуі үшін тегеурінді әрекетке көшіп, халықтың ғасырлар бойы қатталған ұлы мұрасын бүгінгі күн мен болашақтың игілігіне айналдыру ең киелі мұраттардың бірі болуы тиіс. Уақыт мейлінше күрделі. Сондықтан бұл жолда еңбек еткен өткеннің асылдары болашақ ұрпақтың жан-жүрегін жылыту үшін қол жалғап жіберу қажет-ақ. Аккустика туралы ғылым Әбу Насыр әлФарабиден бастау алады.

– Домбыраны зерттеуде Ахмет Жұбанов, Болат Сарыбаев, Бақытжан Байқадамовтардың көп еңбектері сіңген. Домбыра – күй аспабы. Сіз қанша жерден мықты күйші болсаңыз да, домбыраның үнін түземей, күйіңіз дұрыс шықпайды. Кезінде академиктер Ахмет Жұбанов пен Қаныш Сәтбаев та қазақ ұлт-аспаптарының аккустикасын зерттеді деп армандаған екен. Біз кезіндегі Динаның, Әбікеннің елуіншіалпысыншы жылдардағы домбырасының қоңыр үнін жоғалтып алдық. «Үнінен айырылған, тілінен және дінінен айырылған халық жер бетінен жоғалады» деген екен әл-Фараби бабамыз. Болашақта Дина Нұрпейісованың қоңыр үнді домбырасына сәйкес жаңа үлгіде жасап шығаратын ғылыми-тәжірибелік шеберхана ашып, жеке күй домбырасын жасату қажет. Әлі күнге дейін домбыраның арнайы ішегі жоқ, тұрақты бұрауы жоқ. Домбыра ішегінің серпінділік қасиеті болуы керек. Қазіргі домбырадағы полимер-леска ішектері бұл талапқа жауап бермейді. Елуінші жылдардан бастап полимерлі ішектерге (леска – авт.) көшкелі, домбыра бұрауының жоғарылауына байланысты домбыраға тән дәстүрлі «қоңыр» тембрінің жиілік диапазоны жоғалып кетті. Бұл тембрге тән дәстүрлі дыбыс жиілігі тоқсан да алты жүз герцке көтерілді, яғни бүгінгі домбырадағы дыбыс дәстүрден тысқары бір квинта жоғары. Оны біз басқаша дыбыстық диапазонда тыңдап жүрміз, яғни қоңыр үн жойылды. Белгілі өнер зерттеушісі Жұмагелді Нәжімеденов қоңыр үннің жиілік шкала диапазонын тұңғыш рет ком пьютер арқылы зерттеп, тапты. Ол тоқсан да алты жүз герцке тең. Осы орайда менің айтпағым, домбыра ішегін жасайтын арнайы цех ашу – кезек күттірмейтін мәселе. Сонда ғана біздің байырғы қоңыр үнімізді қайтаруға мүмкіндігіміз бар. Бұл – әрине, үнмен «өлтіретін», үнмен «тірілтетін» қоңыр үннің құдіретін түсінетін ұрпақтарға міндет. Міне, бұл құндылықты да жоғалтудың аз-ақ алдында тұрмыз.

– Жазып ала ғой, ендеше. Жайлаудың кезі болатын. Бабалық әкем Бессала жайлауының қиыр шеті Сынтас, Қаражан, Шымдыбейіт дейтін шалқар қонысты мекен еткен Жастабанның Пышан тегінен таралған дәулескер сыбызғышы Ақымжан Болдырғанұлын бірде үйге қонаққа шақырды. Ол дөңгелек жүзді, сұлу кісі екен. Жайлау үсті ғой, мал сойылып, қымыз құйылып дегендей, Ақаң аунап-қунап бірталай күн жатты. Байқаймын, едәуір шау тартқан. Алпысты алқымдап қалған кезі болар деп шамаладым. Сол күндер біздің ауылдан сыбызғы үні сұңқылдап үзілген жоқ. Арнайы қонақтар мен күй тыңдауға жиналған жұрт бірі кіріп, бірі шығып жатыр. Сегіз қанатты үлкен үй лық толады. Мен баламын ғой, ол кезде. Әйтеуір әкейдің ымдауымен Ақаңның алдына сыбызғы сарығынан кепкен таңдайын басарлық бір тостаған сусын қойып отыруды ұмытпаймын. Сол көріністер, сыбызғының үні үлкен әсер қалдырып, құлағымнан кетпей, есейген соң талай ойларға жетелеп, толқытқаны бар. Ақаңның сыбызғы тартуы жаннан бөлек-тін. Ғасыр куәсіндей біршама жасқа келсем де ондай сыбызғышыны әлі көргем жоқ. Сол жолы Ақымжан бар өнерін төкті. Мінез жағынан биязы, жұмсақ кісі еді. Ел не тарт деп қолқа салса, айтқанды екі етпейтін. Әсіресе орақ ауыз, от тілді үлкен ағам Құсайын Ақаңмен тез тіл табысып кетті. Міне, сондай бір керемет күндерді тілмен айтып жеткізу мүмкін емес. Тек есімде қалғандарына тоқталып өтейін. «Айдауықтың ащы күйі», «Балжыңгер», «Шыңырау», «Қыз кидірме», «Тайшының тарғыл бұқасы», «Ей, жалған» күйлері сол жолы тартылған еді. Өзі тартқан «Тарғыл бұқа» күйіне ел өмірінің сан қилы қыры мен сырын, аумалы-төкпелі заманды осы күйге сыйғызса керек.

– Бұл күйдің тарихы мынадай көрінеді. Жау шауып, елдіңжылқысын, сиырын қуа жөнеліпті. Бірнеше күн айдалған қуғындағы мал қалжырайды. Сол кезде бұқа артына бұрылып, тұра қашады. Міне, күй осы оқиғадан басталады. Бұқаны қайырмақ болған «Қайт, қарасан, қайт» деген айқайлаған дауысы, бұқаның келісаптай төрт тұяғының дүрсілі, сойылдың үні – бәрі қатар естіліп тұрғандай. Бой бермей сытылып кеткен тарғыл бұқаның солқылдақ желісі, бүйірінің бүлкілі қандай?! Аса бір жан күйзелісін кешірген кейуана жануар ышқына мөңірейді-ай! Одан кейін солқылдақ желіс, жанкештілік сарын жалғасады. Мұны қаламмен, қиялмен жеткізе қою мүмкін емес. Тек сыбызғы, тек Ақымжандар ғана жануардың адамнан бетер терең, бұлқыныс жалынын, сол кездегі жағдайын толық өрнектей алса керек. Ақаң сыбызғының пірі еді-ау, жарықтық! Оның қарақурайдан істелген езуінен түспес сұңқыл үнді сыбызғысынан құтылар ештеңе жоқтай. Біздің үйде он бес күндей тартылған әсем саз, ащы күйлер жүз жиырмаға жетіпті. Міне, соның бәрін анықтап атап, Құсайын ағам қағазға да түсіріп кеткен. Демек, Ақымжан – сыбызғы тарту өнері мен мәнері жөнінен тұғыры ерек, орны бөлек сыбызғышы. 1910-1920 жылдар аралығында өзінің өресі биік өнерпаз екенін толық дәлелдеді.

– Ел болып жабыла іздеп, Бәзғалам дейтін домбырашыны алдырып, Алтай жағы «Ақсақ аюды» тартумен қара үзіп тұрған сәтте, Бәзғалам кебіс мәсісін шешіп тастап, домбыраны жалаңаш бақайымен қағып, ала бөтен алға шыққан көрінеді. Осы тойда Алтайдан келген саңлақ сыбызғышылар көп екен. Ал Тарбағатайдың беткеұстары Ақымжан 111 күйді тартып, қалың топтан суырыла шығады. Онымен қоймай сыбызғы күйлерін домбырамен алма-кезек орындау үстінде Ақымжан «Бұлғынсусарды» (айтылуынша, бұлғын – ұрғашы, сусар – еркегі – авт.) осылай кезектестіре тартып, алдына жан салмаған. Ал күні бүгінге дейін талай қырнау, өңдеуге ұшырағанмен «Жорға аю», «Ақсақ аю», «Емен толқыны», «Көк төбет», «Өр Ертіс», «Сары өзен», «Салкүрең», «Жалғыз қаз», «Беген шапқан», «Тансаңшы», «Өрелі кер», «Майдақоңыр», «Дайын көл», «Ұраңқай мергеннің зары», «Тайшының тарғыл бұқасы», «Кермарал», «Кер бұғы», «Қоңыр құлжа», «Жетім қыз», «Қоңыр күй», «Бөкен жарғақ», «Қалмақ қыз», «Күң зары», «Жесір зары», «Жалқы жігіт», «Алшаң кер», «Алшаң боз», «Қайрақбай», «Шыңырау», «Бозінген», «Майда жал», «Балжыңгер», «Көк серке» сияқтылар – сол жолы тартылған көп күйдің ұзынырғасымен келе жатқан айтулы дүниелер. Бұларды ғалым, домбырашы Уәли Бекенов пен Долдахмет Қасенұлынан да талай естігеніміз бар. Осы күні сыбызғыны мүлдем жоғалтқандаймыз. Бұл жағын мен күй зерттеушісі ретінде айтпаймын. Ұлттық өнеріміздің бірегей жетістігі сыбызғы жөнінен ғана ой түймекпін.

– Оспан ағамның айтуы бойынша, Ақаңның сүйегі қазіргі Алтынемел асуына таяу, Сарноқай бұлағының басы, Жосалы дейтін жалғыз төбенің қыр үстінде жатқан көрінеді.

– Оны білмедім. О, қайран Ахаң-ай! Елдің озық өнеріңмен талай алғысын алып едің. Енді төмпешік қанасың. 1956 жылы Іле Қазақ автономиялы облысының басшысы болып тұрғанымда Жоңғар көлемінде қанша қазақ сыбызғышысы барын анықтағым келді. Бірақ аяқтауға мұршам жетпеді. Аяқтай алмаған себебім, айдалып кеттім ғой.

– Әйтеуір бір деректе ең үздік делінген қырық екі сыбызғышының аттары тіркеліпті. Оның ішінде Тарбағатай аймағының Дөрбелжін ауданында тұратын Ақымжанның жалғыз ұлы Алдажардың да аты бар. Ол қырық шақты күй тартады деп анық жазылған еді. 1986 жылы Алтай сілемі Сарытаудың дәл түбінде тұратын Пушкин елді мекенінің тұрғыны Бихан Шерубайұлы дейтін сыбызғышыға кезіккен едім. Сонда бірер күн айналып, Сәбетқазы Ақатаев екеуміз қурай сыбызғыдан талай күйдің тарихын таспаға, қала берді қағазға түсіргенбіз. Сондағы Бихан орындаған «Алшаңбоз», «Талшыбық», «Бөкен жарғақ», «Қылаң батыр», «Бұлғынсусар» секілді тыңдасаң айызыңды қандырып, керемет әсерге бөлейтін осындай күйлер болды. Айналып келіп баяғыда өткен Ақымжан сыбызғышының күйлері алдымнан шықты. Бұдан Ақаңның даңқы тек Жоңғар жерін ғана емес, бүкіл қазақ халқын да шарлағанына көзім жетті. Зерттеулердің және зерттеушілердің Ақаңның өнеріне тереңірек бойламауынан болар, оның қазақ саз өнері тарихындағы орны үңірейіп тұр. Бұл сала да жетім қыздың күйін кешіп жүр.

–Кейінірек сол Пушкин елді мекеніне қайта соққанымда Бихан Шерубаев ақсақал дүние салыпты. Мен сексен төрт жастағы Шакарман Нұраұлы деген ақсақалдан бір қызықты жайтты естідім. Ол – өзім көптен қызығып жүретін сыбызғының қалай жасалуы. Ол кісі Алтайдың қара қурайы және сыбызғыны қалай жасау турасында тың мәліметтер берді. Енді осы сыбызғының соңына түстім ғой. Сөйтіп, Шығыс Қазақстаннан бірақ шықтым. Ит тұмсығы батпайтын қалың орман, аяғыңды алып жүре алмайтын омбы қар. Аң-құстардың мекені ғой бұл орман. Аттарымыз аттап баса алмайтын халге жеттік. Біз жаяулап жүріп отырдық. Қанша бейнеттенсек те Сарытаудың қара қурай өсетін деңгейіне табан тигізе алмадық. Алтайдағы жергілікті біреу «сыбызғы қурай» деп, Алтай қара қурайының басқа бір түрін тауып берді. Оны да сол кездері қуана-қуана алып, Алматыдағы музыка мұражайына әкеп тапсырған едім.

– Ақымжан сыбызғысының үнінен, ел айтқандай, оның ағаштан жасалмағанына көзім жетті. Бәске түскен талай сыбызғышының алдын ораған Ақаңның сыбызғысы – қара қурайдан жасалғанына еш күмәнім жоқ. Ал қара қурайдың отаны әрине, Алтай өлкесі. Тағы да бір дерек келтірейін. Алтайдан ертерек ауған қоңыраттарда тап қазір сыбызғы тарту өнері жоққа тән. Найманның Алтай айналасында қалғандары сыбызғыға бір табан жақын, ал Алтайдан алшақтаған жұртта бұл өнер жоқ. Сарыарқаны мекен еткен керей ұлыстарының өзінде де сыбызғы тарту мүлдем кезікпейді. Ресей құрамында жүрген азғантай бодан мемлекеттерде күні бүгінге дейін сыбызғы тарту өнері жалғасып келеді. Батыстағы – Ерепей, бүгінгі Орал тауының төңірегіндегілер де сондай. Сыбызғыны олар «қурай» деп атапты. Осы деректермен санассақ, сыбызғы аспабының тегі, түп-төркіні туған топырағы Алтай өңірі деуге толық хақымыз бар. Сыбызғы күйінің алтын бесігі де сол Алтай табиғаты болмақ. Анығырақ айтқанда сыбызғының өрілген өзегі – Алтайдың қара қурайы.

– Жаратылыстың өзі ыңғайлағандай, қара қурайдың ұзындығы – екі-үш метр. Бастан-аяқ буынсыз, ішкі үлбіреуік қабаты жабысып, қураймен бірге кебеді де, дыбысы қашпай, керісінше қоңыр үнімен астасып кетеді. Табиғаттың бізге берген байлығы сол, сыбызғы үйренушілерге молынан жетерлік дайын аспап берді. Біреу-міреу «сындырасың» деп жатпайды. Мал баққан да, жалғыз-жарым жүргенде, аңға шыққанда, ұзақ жолда бір тал қурайды кесіп алып, ызыңдата береді ғой кез келген адам. Осындай жүз ызың, мың ызыңның бірінен сәттілік шығарған деп, сыбызғышы болмай не болмақ? Ал қара қурай жоқ жерде сыбызғылар талдан жасалады.

– Тігінен жарылған ағаштың іші ойылып, беттестіріле екі жерден белдеу салынады. Осындай сұлу сыбызғының бірін Оспан ағамның Ақымжанға істеп бергенін көзім көрді. Қазақ музыка аспаптарының қатарынан әлі күнге дейін орын ала алмай жүрген қара қурай жөнінде Ахмет Жұбановқа айтқаным бар.

– «Қазақтың көп күйлері сыбызғымен орындалатыны – шындық. Бірақ сыбызғының мүмкіндігі ылғи шектеулі болып жүр. Ары қарай жетілдіру керек шығар» деген пікір білдірді. Кейін тағы бір құлаққағыс етіп едім: «Қара қурайды іздеуге қол тимеді ғой, Жағда», – деп жымиғаны есімде.

– 1961 жылы болатын. Бір таңқаларлық іс, қазақтың тарихи музыкалық тілі – сыбызғы жарықтық заман төрінен қалай ығысып кетті? Бұл «ығысу» ұлттың ұлттылығына мін келтірмей ме? Жанын жаралап, дәстүрін ақсатпай ма екен? Осыған өкінем кейде? Сүйегім сырқырап, жүрегім ауырады.

– Бұл – ертеден бар сөз. Кейбір дәстүрлеріміз бұрын болған, бірақ қазіргі заманға қисыны келмейді, соны «тозығы» деп отырған. Сенімен бірге жасасып, саған өзінің рухани азық ретінде пайдасын тигізіп жатса, онда оны озық дәстүрге жатқызамыз. Құсбегілік туралы да көп еңбектендім. Құсбегілік – өте жақсы ғылым. Мұны озық дәстүрге жатқызса болады. Кеңес өкіметі қазақтың асыл тұқымды жылқыларын жойып жібере жаздады. Енді қайтадан осы жылқыны көбейте алмай жатырмыз. Бірақ жылқы малын көбейтуге халықтың ниеті зор. Осыны озығы бар дәстүр десек болады. Бір кездері кәдеге асқан дәстүрлеріміз уақыт өте келе жарамсыз болып қалады. Өмір түлеп, жаңарып, заман өзгеріп отырады. Жаңа дәстүрлер, жаңа салттар кіреді. Бұл да – өмірдің заңдылығы.

– Өте дұрыс айтасың. Мысалы, біреудің ағасы не болмаса жақын туыстарының біреуі қан жағынан жақын бірі жазмыштың жазуымен қайтыс болып кеткен соң, әйелі артында қалады ғой. Осыны басқа жаққа жібермей жас әйел болғандықтан, кейде баласы да болады, сол үйренген ауылына қалдырудың ретін іздейді. Басқа жаққа қаңғыртпай, «төркініне де абырой болсын» деп қайнысына, жақын туыстарының біреуіне қайтадан қосып қояды. Осыны «әмеңгерлік» дейді. Бұл дәстүр қазақта өте мықты орын алған. Әмеңгері болмаған жағдайда ғана әйел кетуге мәжбүр болады. Ал әмеңгері табылып тұрса, ол үлкен бе, кіші ме оған қарамайды. Оны басқа жаққа жібермейді. Сол үйдің отымен кіріп, күлімен шығып отырған келіндерін әмеңгерлікке алып қалады. Әмеңгерліктің көптеген салттарын білем.

– Мысалы, біздің қазақта «Ақтай жоқтау» деген сөз бар. Бір жақ құда түсіп қойған ұлы қайтыс болып кетсе қайтеді? Оның алам деп отырған қалыңдығы бар. Енді болашақ құдалар осындай жағдайға тап болған кезде не істеу керек? Мүлде сыйластықты жоғалту керек пе, әлде байланысы жалғаса бере ме? Аралас-құралас болып қалған ағайын-туыс секілді екі үйдің қарым-қатынасы арта береді. Ал енді сонда өзінің тигелі отырған о дүниелік болып кеткен қалыңдығын қалай іздейді? Қыз өзінің өлген болашақ жарын жоқтайды. Үйінде отырып өлген күйеуін жоқтауды қазақтар «Ақтай жоқтау» дейді. Міне, әмеңгерліктің осындай сырлары бар. Бұл – жалпы керек нәрсе. Осы дәстүрді қайта дамытар болсақ, қазақтың берекелі отбасыларының саны артып, халқымыз көбейер еді.

– Бұл Жағда дейтін біздің қазақтың тілдік түбірінде жоқ. Анау Амур өзенінің бойында Жағда дейтін тау бар. Сол тауларды кезіп жүрген біреу, мен туылғанда біздің ауылға келіп, есімімді Жағда деп қойып кетті ме екен, кім біледі?

– Мен ол кезде ат тексеретіндей шамада емеспін жаспын ғой. Мына Иран халқында «яғда» дейтін сөз бар. Бұл яғда – «батыр» дегенді білдіреді. Мүмкін соны біз Жағда деп өзгертіп алдық па? Басқа дерек жоқ менде. Жағда деген есімді кездестірмедім. Бірақ менің атымды балаларына қойған адамдар бар.

– Иә. Қытайда жүргенде де солай аталғам.

– Бабалықтан тараған ұрпақ жеті атаға толды. Бірақ қыз алысып, қыз берісу дегенге әлі тоқтаған жоқпыз. Қазақтың жеті атаны қолдауы – өте жақсы заң. Мұны қазіргі Неке заңына кіргізу керек. Мұндай «жазылмаған» заң әлемде жоқ. Оңтүстік Кореяның ғалымдары дүниежүзіндегі халықтардың қанының құрамын тексеріпті. Сонда ең таза қан, қазақтың қаны деп тауыпты. Жеті атаны ұстанады екен деген. Осында қазақтың қырық үш руының қанын тексергенде, әлгі қырық үш рудың қаны бір әкенің қанындай болып шыққан. Бұл – жеті атаның қасиеті. Жеті атаны ұстайтын қазақтан өзге ел жоқ. Мына ұйғыр халқы немересін алады. Өзбек немересін алады. Татарың мен түрікменде немересін алады. Немере дегеніміз – туыс. Немерені алғанымен адамның қаны бұзылады да, түрлі аурулар көбейеді. Нәсіл өзгереді.

– Шыңғыс ханның заманында тоғыз ата болған. Оның ар жағында қанша жылдан бері келе жатыр, оны айту қиын. Осы заңды сақтап қалу – біздің міндетіміз. Мұны заңдастырып, ЮНЕСКО-ға ұсыну қажет. Қызылорда жақтағы наймандар «біз туыспыз» деп қыз алыспайды екен (күлді). Жақсы екен дедім. Он ата, он бір атаны сақтаған рулар бар. Жиырма атаны сақтап отырған рулар бар. Бұл – өте керек нәрсе. Мұны қалайда Неке заңына кіргізу керек. Өте қасиетті нәрсе. Мына албан руының ішінде Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы деген болған. Әз Жәнібектің заманында өмір сүрген. Әз Жәнібек Өтейбойдақты шақырыпты. Өзі дәрігер, өзі ғалым ғой. «Шипагерлік баян» деген үлкен еңбек жазған. Өтейбойдақ арнайы барып сәлемдесіпті. Сонда Әз Жәнібек: «Өтеке, біздің халқымыздың дені сау, өмірінің ұзақ болуы үшін не істеуіміз керек», – дейді. Сонда Өтейбойдақ орнынан тұрып: «Ең алдымен – қол беріп амандасуды тыйыңыз. Бар бәлені осы таратады. Екінші – беттен сүйіп, сәлемдесуді тыйыңыз, бар бәле осыдан. Үшінші жеті атаға толмай қыз алысып, қыз беруді тыйыңыз, бар бәлені сол таратады», – деп жауап беріпті. Бұл – төрт жүз жылдың ар жағындағы болған жайт. Неге біз өзіміздің ғалымның айтқанына көнбейміз? Шалпылдатып бетінен сүйіп жатамыз. Дереу қолымызды беріп жатамыз. Дастарқан үстінде тіпті отыра алмай кетесің. Тамақ жеп отырғаныңа артыңнан келгендер оған мән бермейді. Алқынып келіп қолын береді. Неге керек соншалықты көргенсіздік? Бұл турасында «Қазақ сәлемдесуді біле ме?» деген мақала да жазғам. Қазір біздің тектілікті сақтаудағы үрдісімізді бүкіл әлем мойындап жатыр ғой.

– Қазақтар мұндай танымды тек бес-он жыл ішінде емес, ұлт болып қалыптасып, тайпалық бөлістерден бері дарытқан. Сондықтан қазақтар ішінде кем-кетік адамдар аз кезігеді дедік.

– «Ақылды болуға жетелейтін үш жол бар: біріншісі – тәжірибе жолы, ол – ащы жол, екіншісі – ұқсау жолы, ол – ең жеңіл жол, үшіншісі – ойлау жолы, ең –таза жол», – дейді қытайлар. Бұл айтқандарымыздың бәрі ақылды адамға ой салады, ақылсыз адамға шыбын шаққандай болмайды. Алма ағашы жемісті көп салған сайын басы төмен иіле береді. Ақылды адам да солай. Мен өзім жолықтырған әрбір адамнан өзімде жоқ жақсы қасиеттер көремін, олардан үйреніп жүремін, сұрап жүремін. «Өзгелерге көп нәрсені кешкенмен, өзіңе ештеңені кешпе» дегенді ұстанам. Мұның бәріне тәжірибе керек дедік, яғни оған ұзақ жол керек. Ол жол өте қымбатқа түседі. Бірақ жазылғаннан өзі үйреніп, өзінің күнделікті өміріне оны қалыптастырмаса, оған тәжірибеден басқа жол қалмайды.

– Әлемде той, мереке дейтін көп қой. Бірақ Наурыз тойына теңдесетін, Наурыз тойына дәрежесі жететін, Наурыз тойындай абыройлы, Наурыз тойындай тарихы ұзақ мереке жоқ шығар. Мұның бір кереметі – сенің тойың емес, табиғаттың тойы. Күн мен түннің теңелген күні тойланатын айтулы мейрам. Бүкіл жәндіктердің ұйқысынан оянып, Табиғатанамен табысатын тойы. Сондықтан қазақ халқы Наурыз тойын қаншама жылдан бері тойлап келе жатырмыз, бірақ бұған да лайықты көңіл бөлмесе болмайды. Бірде Мәскеудегі Орталық кітапханада болдым. Бір деректерді ақтарып отырып, қолжазба тауып алдым. Өзі ұзақ жыр екен. Жырдың аты – «Наурыз». Бұл Наурыз деп тұрғаны адамның аты екен. Сол азаматты жырға қосыпты. Осы жырда Нұқ Пайғамбардың кемесі Қазығұртқа тоқтағанда Нұқ Пайғамбар қолындағы жем-шөбін – жан-жануарларға, азық-түлігін адамдарға таратып, күн мен түн теңелді деп той жасаған. Кейін осы дәстүр жалғаспай қалыпты. Осы Наурыз деген азамат Нұқтан кейін үш жүз жылдан соң өмірге келіптімыс. «Біздің бабамыз Нұқ Пайғамбар осыдан үш жүз жылдай уақыт бұрын күн мен түн теңелді деп мереке өткізіп еді. Біз неге осы мейрамды қолға алып дамытпаймыз, неге құрметтеп жалғастырмасқа» деп бар күшін осыған салып, қайтадан тойлатқан екен. Содан бері қазақ халқы Наурыз тойын тойлап келе жатыр дейді. Бұл – менің қолымдағы дерек. Кеңес өкіметі кезінде орыс ғалымдары Нұқ Пайғамбардың кемесін және Орта Азияны топан су басқанын зерттеді. Солардың топшылауы бойынша, он үш мың жыл болды деген қорытынды шығарды. Сонау бір жылдары ғалымдардың Памирдің үш мың метр биігінен акуланың қаңқасын тауып алғанын білеміз. Демек, қазіргі сол үш мың метрлік құз ертеде теңіздің түбі болған. Бұл – топан судың Орта Азияны да қамтығанының бір дәлелі. 1956 жылы Қытайдың Тұрпан деген қаласының мешітінен жиырма сегіз пайғамбардың тізімін көргенім бар. Сонда Нұх Пайғамбарды осыдан үш мың жыл бұрын өмір сүрген деп көрсетіпті. Үш мың жылыңыз ғарыштық шамада «күні кеше» ғана. Ал ғалымдар болса, топырақ қыртыстарына қарап, топан су осыдан он екі мың алты жүз жыл бұрын қаптады деп тұжырым жасады. Демек, осы соңғы дерек сенімді, барынша нақты. Осындай деректерге сүйене отырып айтқанда, Наурыз тойы – көне мерекенің бірі.

– Иә, мұның жөн. Бұл мейрам әртүрлі деңгейде, түрлі ырғақпен өткізіпті деп те айтылып жүр. Іргесін Батухан қалаған Алтын Ордада Наурыз мемлекеттік мереке есебінде атап өтілген. Алтын Орда күні кешегі Кеңес империясының жартысынан астамын иемденген құдірет қой. Небір хандар өткен үлкен мемлекет емес пе?! Осы Алтын Ордаға қарасты ұлттар мен ұлыстар Наурызды мемлекеттік мереке есебінде атап өтетін болған. Оның ішінде кәдімгі Русь те бар. Екінші жағы – астрономиялық түсінікте күн мен түннің теңескен шағы. Астрономия ғылымының данышпандары – Галилео Галилей мен Николай Коперникті атайды. Ал Орхонның көк тасын жастық қылып, көк аспанын көрпе қылған Көк түріктердің әрқайсысы – Галилей, әрқайсысы Коперник емес пе?! Өйткені көшпелі өмірдің әрбір мезеті астрономиямен байланысты. Ендеше, астрономия ғылымының атасы – осы Көк түріктер. Ұлықбек солардың бір сынығы іспеттес.

– Қазақ халқының тіршілік болмысы табиғатпен тамырлас. Жыл маусымдарымен санаса отырып, бойлық бойынша көшіп-қонуға бейімделген. Қазақтар табиғат құбылыстарына, қоршаған ортаға қарсыласы ретінде қарамаған. Неғұрлым табиғат сырын терең тануға, табиғатпен бірге өмір сүруге бейімделген. Олар табиғатты бағындыру арқылы емес, табиғатпен тіл табысу арқылы бақытты өмір сүруге болатынын біліп қана қоймай, мұның өзін өздерінің моральдықэстетикалық қалыптарына айналдыра білген. Ғасырлар бойы қоршаған орта мен табиғат құбылыстарының қасиет-болмысын қалт жібермей бақылау арқылы қазақ халқы өздерінің білік тәжірибесін шыңдап отырған. Олар ай мен маусымдарға, жұлдыздарға ат қоя білген, осының негізінде ұлттық күнтізбесін жасаған. Табиғат құбылыстары мен заңдылықтарын терең зерттеген қазақтардың халықтық экологиялық қағидалары қалыптасқан.

– Қытай жерінде жүргенде біз де өзің айтқандай дәрежеде тойладық. Ол жақтың қазақтары да бұл мерекені жанындай жақсы көреді. Күні бұрын дайындалып, ас-тамақтарын қамдастырып отырады. «Ғұндардың Падишасы Наурыз болған күні, яғни күн мен түн теңелген күні таудың басына шығып, ағарып атып келе жатқан ала таңда екі қолын жайып, содан тілек тілейді екен. Тілегін тілеп болып артына қарағанда, қолында қобызы бар абыз тоғыз қоңыр күй тартады. Осы күй тартылып болған соң, ол үн-түнсіз артына қарайды. Қараса арнайы дайындалған үш жүз алпыс бес адам мерекенің құрметіне үш жүз алпыс бес күй тартады. Сонда бір жылды түгелдеп тұр. Содан кейін ғана Наурыз тойын тойлауға рұқсат етіледі» дейді бір аңызда. Осындай деректерге қарағанда, бұл мейрам әртүрлі дәрежеде тойланған болуы мүмкін.

– Абылай хан да, Тәуке де, Төле би мен Қазыбек билер де осы Қазығұртта тұрған деседі. Оған Абылайдың сол маңда соғысқан жерлері куә бола алады. Наурыз тойы дәл сол жерде тойланды дей алмаймыз. Бұл таудың аты туралы да таластар көп. Қазығұртты «қас» және «қыр» деген екі сөзден құралды деседі. Біреулер топан судан соң Нұқ пайғамбар сол маңға қазық қаққан дейді. Бұл рас па, әлде аңыз ба, мұны толығымен біле алмадым. Ахмет Байтұрсыновтың жазбаларында Нұқ пайғамбардың кемесі тоқтаған күні күн мен мен түн теңелген деп көрсетіледі. Үлкен тойдың басы осы күннен бастау алған деседі.

– Мен бұл жерде ескере жүретін екі аңыз айтайын. Ертеде осыдан бес-он мың жыл бұрын Жер шарының қоңыр үйегін мекен еткен Алтай, Сауыр, Тарбағатай, Жоңғария, Сарыарқа, Ерепей, Каспий, Жетісу, Тұран, Еренқабырғада ту көтерген – Мықтар елі күндей күркіреп, күн санап көркейіп, көбейіп, бір ту астына тұтастай шоғырланып, берекебірлігі айрандай ұйып, бақ қарап, Қыдыр дарыған бір дәуірде Күн мен түн теңелген Наурыз тойын тойлапты. Сол күні таңда Мық елінің Тәңірқұтылары төбе басына шығып, арайлап шыққан күнге бетін тосып, екі қолын соза жайып: «О, Күнтәңір! Мықтар елін өзің жараттың, жерін өзің бердің, енді елімді, жерімді жарылқа, Тәңір! Мық елінің Көк туын мәңгі желбіретіп, жаққан отын мәңгі лаулат! О, Күнтәңір, жержаһанды сілкінуден сақта, жерді топан суыңнан сақта, жерді өрттен сақта, дүлей дауыл желіңнен сақта, елді – жерден, ерді елден қуатын тебінді жаудан сақта, елімді індеттен сақта! О, Күнтәңір, елімді дертдербез індеттен, тілден, ділден, діннен, салт-санадан айыратын жынсайтанның өсек-аяңынан сақта! О, Күнтәңір, Мық елін оң жолға баста, бақ бер, бақыт бер, еліме, жеріме тыныштық бер, айдан аман, жылдан есен қыл, Тәңірім! Мықтар елінің маңдайынан күн сүйіп, қабағын шытқызба, Тәңірім» – деп көзіне жас ала балқып, орнынан тұрған Тәңірқұтылар енді абызға жол бергендей сыңай білдіреді. Сонда абыз үн-түнсіз қылқобызда «Тоғыз қоңыр» күйін тартады. Абыздан соң алдын ала дайындалған үш жүз алпыс жігіт үш жүз алпыс бес күй тартады. Тәңірқұтылардың тілегінен кейін «Тоғыз қоңыр» атты күйдің, үш жүз алпыс бес жігіттің үш жүз алпыс бес күй ойнауы Наурыз тойын бастауға рұқсат еткендей беташар сыңай білдіреді. Осыдан кейін бірнеше күнге созылған той-думан басталады. Ертедегі Мықтар елінің салт-санасы бойынша, тарихи жырлар жырланады, мақтау, мадақ жырлар төгіледі. Қайымдасып айтысу басталады, әндер шырқалады, сыбызғы, сырнай, қобыз және домбырадан түрлі күйлер төгіледі, билер биленеді. Той-думанды қыздыратын алуан түрлі өнер сайысы басталып, мықтылар ортаға шығып сыннан өтіп, мадаққа, мақтауға ие болған айтулылары ат мініп, шапан киіп жатады. Жастар «алтыбақан», «айгөлек», «шешеке», «ақсүйек», «қуаласпақ», «ақсандық-көксандық», «белбеутастар», «соқыртеке», «қасқұлақ» секілді ойындарды күн санап бірнеше күн қатарынан ойнаған. Асық, дойбы, тоғызқұмалақ сияқты ұтыс ойындары жақ-жақ болып дүрілдеген. Орда басында өткен ең думанды қызық – ат шабыс, жорға салыстыру, лақ тарту, таған ойнау, атпен жүріп допты таяқпен қуалау, балуан түсу болады да, оған ат жалын тартып мінетіндер түгел қатынасады. Наурыз тойы бүкіл ел ішінде өз шамасына қарай өтіп жатады. Біріне-бірі қыдырып, аман-саулық сұрасып, Наурыз көжеден дәм татысып жатады. Ертедегі мықтар, күндер, сақтар, үйсіндер, қыпшақтар, бүгінгі қазақтар тойлап жүрген Наурыз мерекесі күн мен түн теңелу қуанышы және тарихы өте ұзақ мейрам. Бұл – нағыз табиғаттың мерекесі. Бүкіл әлемде бұған тең келетін ешбір мереке жоқ. Жылдар ағысына орай Наурыз тойын өткізу салты өзгеріп кеткені анық.

– Осы аңызда мені таңдандырған үш кереметті айтайын. Тәңірқұтының өзі шығып, еліне, жеріне арнап тілек тілеуі. Үш жүз алпыс бес күнге арнап, үш жүз алпыс бес күйдің ойналуы. «Тоғыз қоңыр» атты тоғыз күйдің тартылуы. Бізді ерекше ойға салған осы «Тоғыз қоңыр» еді.

– Бұл неге тоғыз деп әбден ойландым. Ертедегі ата-бабаларымыз осы біз әңгіме етіп отырған «тоғыз» санын қандай қасиеті үшін алды екен? Бұған да толық әрі нақты жауап беру қиындау, айналайын. Бүгінгі қазақта – «тоғызқұмалақ», «тоғыздан жасау беру» – ұзатылатын қызға берілетін дүние-мүліктің әрбірін тоғыз-тоғыздан жасап беру. Тіпті мінетін аты тоғыз, артатын түйесі де тоғыз болған. Бір тоғыз дегені осы.

– Осыдан үш-төрт мың жыл бұрын, қытайларша – хун, чун, батыстықтар – гүн, өзімізше – күн аталған қазақ күнкөсемдерінің кейбірі өзін ұйқыдан күймен оятуды бұйырады екен. Асқақ ойлы ұлы мәртебелі күнкөсемді ұйқыдан күйлердің қандай ырғағы оятады екен деген ой бізді ойландырады. Өйткені күй өнерін жан дүниесімен сүйе білетін нәзік талғамды Күнкөсемнің шырт ұйқысынан күй үні ырғағын бұзбай оятып, оның көңіл күйі дөп басып шығу – күйдің ырғағы және күйшінің бағы мен соры. Оның үстіне бұл бір күн емес, жыл бойы, тіпті сол күнкөсемнің өмірі аяқталғанша деген сөз. Сан-саққа ой жүгіртіп, сан құбылатын күнкөсемнің ойынан шығу аса күрделі жұмыс екені анық. Сондықтан ұңғыл-шұңғылы көп бұл жұмысты өтеуге күйшілердің бірі келіп, бірі кетіп жатуы мүмкін. Күймен күлдіріп, күймен жылатып, күймен жұбатып, күймен өлтіріп, күймен тірілтетін құдіретті күйшілер күнкөсемнің ойынан шығып отырған. Сонда адамның жан дүниесін тербетіп, күнкөсемді оятуға жараған күйлердің үні қандай болған? Күнкөсемді оятуға жараған қоңыр қоңыр үнді күйлер екені анық.

– Бұл тағамды жыл бойына асыға күтетініміз рас. Наурыз көже – Наурыз тойын тойлайтын Орта Азия елдерінің қасиетті тағамы. Мен де жыл сайын көже ішуге асығам. Жеті түрлі дәмді қосып жасағанда оның маңызын айтып тауыса алмайсың. Оған арпа, тары, бұршақ, бидай, күріш секілді дәнді дақылдар мен ағарған қосылады. Түркі халықтары жеті санын қадір тұтамыз. Содан да болар жеті дәмнен жасайтыны.

– Бұл мейрамды Кеңес өкіметі кезінде жоғалтып алдық. 1987 жылы біз «Жерұйық» дейтін қоғам құрғанбыз. Сол қоғамның көмегіменен Наурыз тойын тойлауды 1987 жылы бастадық. Колбин үлкен «қателікті» жасап алды да, соның артынша қазаққа көңіл аударған болып, рұқсат еткен сыңай танытып, біршама дүниелерді жасауға мүмкіндік туғызды. Мен ол уақытта «Жерұйық» қоғамының орынбасары едім. Біз кәдімгідей жалақы алатын едік. Содан 1987 жылдан тәуелсіздік алғанға дейін Наурыз тойын біз жүргізіп отырдық. Наурыз тойын дамытуымыз қажет. Мұны басқа тойлармен, басқа мейрамдармен салыстыруға болмайды.

– Қазір ұлттық ойындардың барлығы жоғалды. Көбі қағаз бетінде болмаса, қолданыста жоқ. Осының бәрі – ұлттық дәстүрді жоғалту деген сөз. Ұлтты жоғалту деген сөз. Менің қолымда спорттың үш жүзден астам түрі бар. Мен көптеген спорттың түрін ұсынып отырмын. Басын көтеріп, құлағын түріп тыңдаған ешкім болмады. Спорт министрлігі де жұмған ауыздарын ашар емес. Мемлекеттің ақшасын алады, бірақ өзге елдің спортын дамытуға жанын салады. Қазақтың өз спортын жандандыруға келгенде көңіл аудармайды. Қалай біз бұл адамдарды қазақтың спорт министрі дей аламыз?!

– Ертеректе қасқырды лақтың орнына тартқан болуы мүмкін. Содан «көкбөрі» атанса керек. Алғашында талас басқаша да болуы мүмкін ғой. «Бөріні мен алам», «сен аласың» деген таластан да тууы ықтимал. Көкбөрі қазақ халқында қадірлі атау болған. Ашинаны асыраған сол қасқырдан бізге рухани жағынан жылылық пен достық қалса керек. Хайуандардың адам баласын асырағаны тарихтан белгілі. Қасқыр асырайды, аю асырайды, жыртқыш хайуандардың кейбірі асырайды. Сонда адам баласын ең көп асырағаны – қасқыр екен. Ит пен қасқырдың тегі бір.

– Иранда ондай қала барын мен анық білмейді екем. Біздің қазақ абадан деп қасқырдың көсемін айтады. Ит пен қасқырдың екіге бөлінгеніне он үш мың жыл болды деп мөлшерлепті. Әлемде қазір иттердің жүз жиырма алты түрі бар көрінеді. Талай итті көріп жүрміз ғой, бірақ қазақтың тау төбеті солардың бәрінен де мықты. Бәрінен де ақылды. Оның кереметтерін айтайын саған. Ол күндіз адамға үрмейді. Ұйықтап жатады. Кешке қой қораның шетіне шығып жатады. Таң атқанша қойды айналып жүреді. Жай иттер қасқырмен айқасуға бара бермейді. Қасқыр ауылға жақындағаннан қыңсылап, жан-жаққа бетбетімен тұра қашады. Ал тау төбет жекпе-жекке қаймықпай барады. Не өзі өледі, не қасқырды өлтіреді. Тау төбеттің осындай қайсар мінезі бар. Осы тау төбетті қытайлар «біздікі» деп ЮНЕСКО-дан өткізіп алыпты. Осыны естігенде қатты ауырып қалдым, айналайын. Ал біз отырмыз, екі қолымызды қусырып, біреу кеп заңдастырып беретіндей. «Піс қазаным піс, аузыма кеп түс» деп. Өзіңнің мүлкіңе, өзіңнің байлығыңа, өзіңнің әдет-салтыңа, ата-ғұрпыңа, өзіңнің туған тіліңе өзің ие болуың керек қой...

– Ит сүтқоректі жыртқыштардың тұқымына жататын хайуан ғой. Ол екі миллионға жуық иісті ажырата алады екен. Адам баласы қай кезде асыранды еткені белгісіз болса да, үй хайуандары ішінде адамға иттен жақыны жоқ шығар. Иттің естілігі мен адамға қолқанат болуына байланысты жақын тартқан да шығар. Халқымыз «үрерге иті, сығарға биті жоқ», «малы болмаса да, иті болуға тиісті еді ғой», «ит – жеті әулиенің бірі» деген сөздер бар. Иесіне адалдық танытқаннан болар, қазақ итті жеті қазынаның біріне қосқан.. Ит қазақша саналатын жыл атауына енген. Мысалы, тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, мешін, тауық, ит, доңыз.

– Иә, қазақ солай деп те жатады. Біз наным-сенімнің адамдарымыз ғой. Оны әлі де ғылыми түрде зерттеу керек. Бірақ айтқандарың дұрыс.

– Кезінде «Қасқыр мен қазақ» деген мақала да жазғам. Үнемі айтып та жүрмін. Қасқыр малыңды жейді, қырып кетеді, тіпті өзіңді де жеп қояды. Сонда да қасқырды қазақ, боқтамайды. Жамандамайды. «Көкжал ғой. Ашуы келген екен ғой. Бөрі бөрілігін жасаған шығар» дейді. Ал ит – өмір бойы қазақтың досы. Тіпті ол қазақтың малайы, құлы сияқты. Ит жөнінде қазақтар жақсы сөзді көп айтпайды. Рас, «жеті қазынаның бірі» дейміз бірақ. Бізде жүз жиырмадан астам итті балағаттайтын сөздер бар екен.

– Қасқыр мен қазақ арасындағы байланысты мен көп зерттедім. Қазақ қасқырды көп жамандамайды дедім ғой. Жалпы, дүниежүзілік ғылыми орталық қасқырды, неге екені белгісіз, ақылды хайуанға қоспайды. Ғалымдардың дәлелдеуінше, ит пен қасқырдың тегі бір бола тұра, итті «ақылды» деп мадақтап, қасқырды шетке ысырады. Ғылым қабылдай ма-қабылдамай ма, қасқыр – ақылды хайуан.

– Енді осы пікірімді нықтай түсейін. Ерте көктемде бір аңшы аң аулап жүріп айдалада апандағы қасқырдың бөлтіріктеріне тап болыпты. Адам үшін қасқырдан асқан жыртқыш жоқ. Аңшы бірден алты күшіктің бесеуін өлтіріп, біреуін тірі қалдырады. Жай қалдырмай алдыңғы екі аяғын сындырып, енесінің не істейтінін аңдыпты. Аз уақыттан соң қынадай қырылған бөлтіріктердің енесі келеді. Қаншық дереу тірі қалған жалғыз күшігін көлдің жағасындағы қамыстың арасына мойнынан тістеп апарады. Аңшы күн сайын сыртынан бақылап жүреді. Қасқыр бөлтірігін тамаққа тойғызып алып, оны ақырын жүруге тәрбиелей бастайды. Арлан мен қаншық ұзын таяқтың екі ұшынан өздері тістеп ортасынан алдыңғы екі аяғы сынған бөлтірікке тістетіп, күн сайын түрлі жаттығулар жасайды. Күздігүні әлгі аңшы өзі аяғын сындырған бөлтіріктің тайыншадай қасқыр болғанын көреді. Осының өзі-ақ қасқырдың ақылды екенін аңғартпай ма?! 1951 жылы Қазақстанда болған бір қызық оқиғаны мен Қытайда жүргенде газеттен оқып едім. Екі эколог қыстыгүні дала кезіп жүріп, үш қасқырды көздері шалып қалады. Қолдарында – дүрбі, қозыкөш жердегіні иек астындағыдай анық көрінеді. Талтүсте жыраның басында үш қасқыр қарды қазып, бір қасқырды мойнына дейін көмеді. Оның қылтиып басы ғана шығып қалады. Екеуі тауға қарай жорта жөнеледі. Бір уақытта бір үйір аңды көмілген қасқырдың үстінен қуып өтеді. Осы кезде тығылып жатқан қасқыр атып шығып біреуін бас салады. Сөйтіп, әлгіні үшеуі бөліп жейді. Мінеки, бұл қасқырдың ақылдылығы емес пе? Бұл қасқырдың айла, тәсілі ғой. Ал айла, тәсіл деген ақыл болмаса, қайдан болады?

– Тағы бір мысал айтайын. Алматы облысына қарасты Жамбыл ауданында менің туыстарым тұрады. Тұрсын Бабалық деген менің ағайымның ұлы сол жақта қой бағатын еді. Жер қар. Қыстауға көшіп бара жатып жолда бір жағы жоқ, үш қабырғасы ғана бар ескі қораға түнейді. Жатарда ит-құс малды қуып кете ме деп үш қабырғалы дуалға қамайды. Бір жағы ашық. Не істеу керек? Сол жерде жұмыс істеп жатқан екі тракторды екі босағаға қойып, жарығын жағып қояды. Екі жарық түйіскен жер мүлде қараңғы болады екен. Қасқыр түнде келіп сол жерден өтіп бір қойды сүйреп алып кетіпті. Көрдіңіз бе, осыдан кейін қасқырды қалай ақымақ дейміз? Қаптаған адам мен техниканың арасынан азығын суырып алып кетіп отыр ғой.

– Дерек көп қой. Шығыс Қазақстан облысында Күршім деген жер бар. Күршім – аудан орталығы. Сол жерде Қайса дейтін жігіт тұрады. Оқыған, көзі ашық адам екен. Бір жылдары емдік шөп іздеп сол жерге бардым. Мен іздеген шөпті ол жігіт білетін болып шықты. Сонда ол бір қызық нәрсені айтып еді. «Аң аулаймын, қосауыз мылтығым бар. Қыстыгүні шаңғымен жүремін. Қасқырға қақпан құрып қойып едім, соны көрейін деп барсам, қасқыр түсіп, қақпанды сүйретіп кетіп қалыпты. Қардың үстінде ап-анық болып ізі жатыр екен, көрдім де қуалай жөнелдім. Бір-екі қырқаны асып барып, бұтаға ілініп қалыпты. Жанына бардым. Көзімен мені ішіп-жеп барады. Бірақ дыбыс шығармайды. Қасына таяп бардым да, шаңғының таяқшасын аузына апарып ем, басындағы дөңгелегін жұлып алды. Тағы да аузына тақадым, арс етіп және тістеді. Таяқты қарға шаншып қойдым да, иығымдағы қосауыз мылтығымды алып, аузына тақадым, мылтықты тістемейді. Қызық көріп мылтықты қойып, таяқты апардым, арс етіп тістейді. Таяқты қойып, мылтықты жақындатам, тістемейді», – дейді әлгі жігіт. Тыңдап отырып «мынауың «оқыған» қасқыр ғой» дегенмін (күліп алды).

– Осындай да оқиға болғаны анық. Мен мұны өз ойымнан шығарып айтып отырған жоқпын. Айта берсе, қасқырдың ақылдылығын паш ететін дәлелдер өте көп. Ғалымдардың зерттеуі бойынша, ежелде жетім қалған адам баласын хайуандар асыраған. Ал солардың алпыс пайызын қасқырлар баққан дедім ғой. Қасқыр асыраған балалар өте қайратты болып өскен. Бұлар жайында көптеген аңыздар, естеліктер бар...

– Қазақ халқы жуас халық қой. Мінезі де жұмсақ. Содан барып қой мінездес дейді. «Жылқы тектес» деп отырғаны, жылқы – өте ақылды жануар. Жылқы мен адамның арасында көзге көрінбейтін жақындық бар. Жылқы жануары мен адамның арасында үлкен достық бар. Өзің дос бола білсең, жылқы сені дос санайды. Тарихта мынадай жайттар болған. Мына қызылбастар мен қыпшақтар соғысқанда қыпшақ батырын қызылбастың батыры жекпе-жек үстінде атынан аударып жібереді. Содан қызылбастың батыры атынан түсіп, қылышын алып, әлгінің басын алғалы жатқанда қыпшақ батырының аты шауып келіп, қызылбас батырын теуіп өлтірген. Сөйтіп, өзінің иесін аман алып қалған.

– Бұл тарихта болған. Осы жылқыға байланысты тағы бір оқиға есіме түсіп отыр. Менің қол астымда істеген бір капитаным бар еді. Жау жақындап қалғанда, бәрі аттарынан түсіп, жата қап бәрі атысқа кіріседі. Капитанның жетектеп жүрген аты босанып кетеді. Көп адамның аты босанып кеткен ғой. «Әй, енді өлдім ғой» деп келе жатса, әлгі аты айналып келіп алдына оқыранып тұра қалады. Атына міне сап жаудан құтылып кетіпті. «Мені аман алып қалған астымдағы тұлпарым ғой», – деп жиі тебіреніп есіне алатын. Негізінде жылқы өте ақылды жануар. Әлемде бес тіршілік иесі ақылды болып саналады.

– Ең бірінші – әрине, адам, адамнан кейін дельфин, одан кейін маймыл, маймылдан кейін – ит пен жылқы. Жалпы, ғалымдардың таратып жүрген зерттеулеріне сүйенер болсақ, ақыл-ойы мен санасы және қабілет-қарымы жағынан биік саналатын маймыл екен. Оның ақыл ойы ересек, бірақ білімсіз адаммен бірдей көрінеді. Бұл – маймылдың орангутанг деген тұқымы. Шимпанзе дейтін бір түрі бар. Мұның санасы төрт-бес жасар баланың санасымен бірдей көрінеді. Жануарлардың ішінде жадының есте сақтау қабілеті жағынан піл мықты көрінеді. Жолбарыстар мен арыстандар да бар бұлардың сапында. Меніңше, мысық тұқымдастардың шапшаң қимылының нәтижесінен туған қорытынды болса керек. Иттер мысықтардан ақылды саналады. Нобель сыйлығын алған Павлов дейтін ғалым көбіне-көп итке тәжірибе жасаған екен. Осыдан-ақ иттің санасының қай деңгейде екенін аңғаруға болады.

– Дұрыс айтасың. Ал мен өзім осы тізімге қасқырды да қосып жүрмін. Өйткені қасқыр да өте ақылды. Арғы тегі итпен тектес қой. Ит үш мыңның үстіндегі иісті айыратынын айттым. Мен мал мінездерін де жалықпай қағазға түсірдім. Көзімнің анық жеткені оның ішінде, әсіресе, жылқының мінезі ерекше болады екен.

– 1997 жылы астанамыз Ақмолаға көш басын бұратын кезде Президент Әкімшілігінен маған екі адам келді. Жаңылмасам, біреуі – ғылым кандидаты, екіншісі – ғылым докторы ғой деймін, аты-жөндерін ұмытып қалдым. Олар астананың Ақмолаға көшкелі жатқанын айта келіп, «жаңа қонысқа барғанда қандай ырым-жоралғы жасау керектігі жөнінде ақыл-кеңес беруімді сұрады. Мұндай үлкен шаруаға араласып көрмеген едім, аз-кем тосылып қалдым. Дегенмен ойыма бір-екі нәрсе түсті. «Жетісу жері жолбарысты құрмет тұтады. Кейбір аңыздарда жолбарысты аңның пірі ретінде көрсетеді. Тіпті кейбір ақылды адамдардың жанына жолбарыстың суретін салып қояды. Мысалы, Алматыдағы Республика алаңында жолбарыстың жанына «Алтын адамды» қатар қойған мүсін тұр. Ұзынағашта Қарасай батырдың ескерткішін тұрғызғанда алғашында оның жанына жолбарысты мүсіндеп қойып еді, кейін алып тастады. Ал Арқа өңірінде жолбарыс емес, қасқыр құрметті. Ашинаны баққан қасқырды тудың бетінен көріп жүрсек, қандай ғанибет! Ол болмаса аңызға сүйене отырып, Ашинаны жерден тістеп көтеріп тұрған қасқырдың бейнесін мүсіндесе», – дедім. Кейін олар мұны жасатыпты. Бірақ – басқаша, қасқырдың үстінде жалаңаш тұрған баланы бейнелеп, оның қолына қамшы ұстатып қойыпты. Бұл тіпті ақылға сыймайды. Мүсінді анау-мынау жерге емес, Үкімет пен Парламент үйінің нақ алдына орнатыпты. Оны Ашина туралы аңыз бойынша жасауымыз керек еді. Одан кейін: «Президент сарайының екі жақ босағасына үш метр жонылған биік тас қойып, оның бетіне қазақ халқы Тәуелсіздікті қашан алды және алғашқы Президенті кім, осы жөнінде мағлұмат жазып қойыңдар. Дәл сондай екі тасты тура босағадан жер қазып көміңдер. Жылдар өтер, ғасырлар өтер, күндердің күнінде қажеті болар» деп едім, әзірге жүзеге аса қойған жоқ. Жаңадан неше түрлі сарайлар салынып жатыр ғой, мүмкін соның біріне қойылар. Жалпы, мұны аңызға сүйене отырып, шындықтан алыс кетпей жасауымыз қажет.

– ХVІІ ғасырда Ақмола облысындағы Қорғалжың көлінде жолбарыскөп болған екен. Көлдің жиегіндегі қамыстың арасын құндыз да мекен етіпті. Бір аңшы шиті мылтығын асынып, құндыз аулауға шығады. Атын қамыстың шетіне байлайды да, өзі қалың қамыстың ішіне кіреді. Бір уақытта артынан бір сыбдыр естіледі. Жалт қараса, жолбарыс жақын кеп қалыпты. Шошып кеткені соншалық, аңшы отыра қалып иманын үйіре бастайды. Сонда жолбарыс бас салмай, маң-маң басып келіп аңшының алдына жатыпты. Аздан соң аңшыға алдыңғы аяғын созыпты дейді. Қараса, аяғы күп болып ісіп кеткен екен. Өзі көзін жұмып төмен қарап жатыпты. Аңшы дереу есін жиып, жолбарыстың мұқтаждықпен келгенін түсінеді. Қалтасындағы кездігін суырып алып, жолбарыстың аяғын тіліп, іріңін шығарып, белбеуімен мықтап орайды. Сөйтеді де, орнынан тұрады. Жолбарыс та орнынан тұрады. Аңшы кетейін десе, жібермейді, аңшыны ырылдап басқа жаққа қарай бағыттаған. Қарсылық көрсетуге аңшының мүлде шамасы жоқ, қорқады. Жолбарыстың ығына жығылып, жүре береді. Бір уақытта жолбарыс аңшыны жарға құлатып жібереді. Қараса, жардың ішінде төрт құндыз жатыр екен дейді. «Мынау сенің ақың» дегендей, жолбарыс жоғарыдан ақырын ырылдап қарап тұрған. Аңшы дереу төрт құндыздың терісін сыпырып алып, еттерін таза жерге қояды да, үйіне қарай тура тартады.

– Бұл әңгімені еш жерден оқығам жоқ, ертеде бір көнекөз қариядан естіп едім. 1970 жылы Талдықорған облысының Қытаймен шектесетін өңірінде бір қызық оқиға болды. Шекараның ну орман тұсы болса керек, қайдан екені белгісіз, бір аю шыға келеді. Күзетте жүрген әскерлер шу ете түседі. Мылтықтарын ала жүгіреді. Бірақ ешкім оқ атпайды. Аю ақырын басып келіп, қораның шетіне жатады. Қару ұстаған әскерлер жақындап келсе де, тыпыр етпеген. Сөйтсе, оның да аяғына үлкен шөңге кіріп кетіпті. Жара тіпті асқынып кеткен екен. Әскерлер дереу дәрігер шақырып, жарасын тілгізіп, дәрі салғызыпты. Ем-дом жасалып болған соң аю орнынан қозғалып, орманға қарай кетіп қалыпты.

– 1986 жылы Жамбыл ауданындағы Қарақастек деген жерде қой бағып жатқан бауырларыма бардым. Інімнің бір иті алдымнан жүгіріп шығып, қыңсылай бастады. «Кет, әй» деп қағып жібердім. Менен кетіп қасымда тұрған ініме барып, қайта қыңсылай берді. Біз әңгімелесіп тұрып оған аса мән бермеппіз, сөйтсек, оның екі жағына сүйек қыстырылып қалыпты. Бейшара ит соны алып таста деп келіп тұр екен. Дереу алып тастадық, кетті де қалды. Міне, ана жолбарыс, әлгі аю, мына ит адамнан көмек сұрауды біледі. Өз мұқтажын адамға білдіре алады.

– Қазақ көбіне мал шаруашылығымен айналысқандықтан, қасқырдың малға маза бермейтінін жақсы біледі. Қасқыр әсіресе қойға көп тиеді. Қырып кетеді. Мен осы «қырып кетеді» деген сөзге жауап таба алмадым. Неге қырып кетеді? Қор жинай ма? Қор жинаса неге қойдан ғана жинайды? Басқа малды дәл қойдай қырып кете алмайды. «Мысыққа – ойын, тышқанға өлім керек» демекші, қойға келгенде ол бар өнерін көрсетеді. Әлде қыр көрсете ме?! Сондықтан болар, қазақтар қасқырды күшік кезінде көп қырып тастайды. Бірақ күшікті жою арқылы қасқырдың бетін қайтара алмайды. Өйткені күшігі өлген қасқыр сол ауылға жау болып тиеді. Аңдып жүріп, қойын қынадай қырады. Енді біз қасқыр аулаудың түрлері туралы баян қылайық. Қазақтар қасқырды аулауда әртүрлі шырғалар қолданған. Соның бірі – жемтік шырға. Далаға жемтік тастайды да, соның қасына қақпан құрады. Қасқыр жемтіктің қасына келіп, айналшықтап жүргенде қақпанға түсіп қалады. Бұл – бір түрі. Екіншісі – арқан шырға. Бұталардың арасына әрбір жеріне қызылжасыл шүберек байланған арқан керіп тастайды. Ұзын арқанның бір ұшында мылтық ұстап бір аңшы отырады. Ал ар жағынан екінші бір адам қасқырды қуалайды. Қасқыр еш уақытта арқаннан қарғып немесе астынан өтпейді, жағалап жүре береді. Жағалап барып мылтығы бар адамның үстіне келгенде аңшы атады да тастайды. Мұны «арқан шырға» деп атайды. Қасқырды умен де аулайды. Даладағы жемтікке у сеуіп, сол арқылы да алуға болады. Қасқыр аулаудың «қода шырға» деген төртінші түрі бар. Жуанырақ шыбықтан бітеу шарбақ тоқылады. Соның ішіне лақ байлайды да, қасына шөбін тастап қояды. Шарбақ жерге қағылған қазыққа мықтап байланады. Жалғыз лақ айдалада қорқып, маңырап дауыс шығара береді. Шарбақтың бір жақ бүйірінен кішкене қылып есік жасайды. Есік ашық болады. Лақ ішкі бөлмеде болғандықтан шығып кете алмайды. Есік қасқыр сиятындай болады да, барған сайын тарыла береді. Қасқыр лаққа қарай ұмтыла ішке енгенде оның аяғы немесе тұмсығы тиіп кететін тиек болады. Денесі тиекке тигенде артындағы есік жабылып қалады. Сөйтіп, қасқыр лақты жеймін деп өзі қуысқа қамалады. Оны құрған адам қасқырды ұрып алып, лақты енесіне қосады. «Қода» дегеніміз кәдімгі шарбақ қой.

– Қасқырды мылтықпен, садақпен атып және атпен соғып алатынын баршамыз білеміз. Жаңа жауған көбік қарда мықты аты бар аңшы қасқырды қуып жүріп, ұрып алады. Қасқыр атты адамнан қашқан кезде мойнын адамға қарай бұрып қашады. Онысы маған қашан жетіп қалады екен деген қорқыныш болса керек. Біраздан кейін-ақ қасқырдың мойыны қарысып қалады. Одан кейін ол ұзаққа қаша алмайды. Қасқырға бүркіт салып та аулайды. Бірақ бүркіттің бәрі қасқырға түсе бермейді. Бүркіт қасқырға өте сирек түседі. Қасқыр – өте әлеуетті, күшті хайуан, бүркітті лақтырып жібереді. Тіпті өлтіріп те тастайды. Қасқырды «қармақ шырға» арқылы аулайтын тағы бір түрі бар. Кәдімгі балық аулайтын қармақ сияқты, бірақ одан мықтырақ. Оны мықты жіпке немесе шынжырға байлайды. Қармаққа тышқан немесе күзен сияқты кішкене аңдарды іліп, жіптің екінші ұшын көрсетпей байлап қояды. Қасқыр қармаққа ілінген жемді қарғып барып алатындай болуы керек. Салбырап тұрған тышқанды қарғып барып асап кеп алғанда қармақ қасқырдың аузына ілінеді де қалады. Сол кезде қанша қайратты болса да тырп етіп қозғала алмайды. Содан кейін қазақтар далада қасқыр болып ұлиды. Оны естіген қасқырлар сол маңға жиналады. Сөйтеді де, адамға қалай жақындап келгенін білмей қалады. Аңшы тарс еткізіп атады да тастайды. Мұны «ұлып аулау» дейміз. Қасқырды итпен де аулайды. Бірақ жалғыз ит ала алмайды. Екі немесе үш ит болуы керек. Екі ит екі жағынан қуып, тірсегінен, санынан тістеп бөгет жасайды. Осы кезде атты адам ұрып алады. Өкінішке қарай, қазір қасқыр алатын ит қалмай барады. Мен қазақтың иті туралы көп іздендім, жаздым. Қасқыр алатын қазақтың жалғыз иті бар. Ол да жоғалып барады. Болса Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында болар, Қазақстанда жоқ. Оны «бәйтөбеттер», «тау төбеттер», «құтпандар» деп атайды. Ол жалғыз болса да қасқырмен бетпе-бет келе алады. Қасқырмен таласады, айқасады. Бірақ қасқыр оны жеңеді, кейде тең түседі. Иттің осы тегінің соңғы тұқымдарын біз өзіміз әрең көргенбіз. Қазір байлар үйін күзеттіріп жүрген овчарка иттер қасқырдың иісін сезсе, құйрығын екі бұтына қысып, үйге бір-ақ кіреді. Олар қасқырды көрді дейсің бе? (Ақсақал күліп алды). Тағы бір оқиға есіме түсіп отыр. Екі ауылдың арасы жап-жақын. Бір шақырымдай ғана жер. Қыстыгүні. Төменгі ауылдан жоғарғы ауылға бір кемпір қыдырып келеді. Қайтар жолда кемпірге қасқыр шабуыл жасайды. Шошығаннан оң қолын сермеп қалады. Сермеген қолы қасқырдың аузына түседі. Қарусыз қолды қасқыр шайнап жібермей ме? Шайнап жіберейін десе, кемпірдің білегінде екі күміс білезік бар екен, шайнауға келтірмейді. Ал қасқырдың тілі кемпірдің алақанына келіп түседі. Дереу есін жиып, қасқырдың тілін қысып ұстап алады. Сөйтіп, кемпір қасқырды жетектеп ауылға келеді. Ауылдың адамдары оны ұрып алған еді. Көп нәрсені көрдік қой.

– Құмай деген сөз «жүйрік» деген мағынада. Ол неге Құмай деп аталды? Құмай – деген аспанда ұшып жүрген құс. «Неге «тазы» сөзіне құмай жалғанды» дегенге жауап іздеп көрелік... Қыран құмайлар, ана бүркіттер, тағы басқа ірі құстардың жұмыртқадан балапандары шыққан соң, өзінің әлі жететін хайуандарын өлтірместен тырнағымен іліп әкеліп, ұяға тастайды. «Мынаны танып ал, сенің ертеңгі азығың» өздерінің бізге беймағлұм тілінде «оқытып» жатыр. «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» дейді қазақ. Олар жердегі қасқырдың бөлтірігін де, иттің күшігін де алып кете берген. Құмай тазы атанбай тұрғанда, тазының күшігін құмай құс алып кеткен. Сөйтіп, оны ұяға тастайды. Ит деген қу ғой. Құмайдың балапандарымен жығысып жүріп, бірліжарымы аман қалған. Қанаттанғаннан кейін құмай ұшып кетеді. Ит ұяда қалады. Түсуге мүмкіндік жоқ. Ағаштың ұшар басы. Қыңсылап, дауыс шығарады. «Пәлен жердегі құмайдың ұясында күшіктің дауысы шығады, құмай құс ит тауыпты. Құмайдың жұмыртқасынан болса, онда қыран болады» – деген адамдар арқан салып жүріп, ұядағы күшікті үйге алып келеді. Шын мәнісінде бәрі қыран болмаса да, кейбіреуі қыран болып шығады. Қыран деп отырғаным «жүйрік», «құстай жылдам» дегенім ғой. «Ойбай, сенің тазың қыран ғой өзі, мықты екен ғой» десе, е «бұл құмайдың баласы ғой, мен мұны құмайдың ұясынан алғам» деп құстар жүйріктігін қыранмен байланыстыра дәріптейді. Құмай тазының аты осылай шыққан деп мен еңбегімде жаздым. Қазақтың ұлттық саяты – аса қасиетті, тарихы ұзақ, тынысы кең, айтары, берері көп, қыры мен сыры мол мұра. Қырандар мен құсбегілер арасында, аңкөстер мен аң-құстар арасында табиғи тілдесулер арқылы жүріп жататын жұмбақтар – сыры әлі күнге ашылмаған биік өрелі ғылым. Қырандар саятының тәртіп-қағидаларын білетін құсбегілер бүгін де бар. Деректерге қарағанда қазақтың құмай тазылары есті, қырағы, иісшіл, жүйрік, шалымды тұқым екендігі анықталған. Сондықтан қырандар мен құмайлар саят өнерінің ұлттық спортқа қосары мол. Қырандар мен құсбегілердің, аңкөстер мен құмайлардың кереметін ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге, ұлттық бренд етуге болар еді...

– «Ит арқасы қиянда», «ит тұмсығы батпайтын қалың орман», «иттің иесі болса, түлкінің тәңірісі бар», «иттің иесі болса, бөрінің тәңірісі бар», «иттің ұлы – байқотан», «ит – басты, сиыр – шошқа аяқты», «ит текті», «тегі ит», «арғы тегі ит», «иттің өзі», «ит сияқты», «бұралқы ит сияқты», «бұралқы ит үргенімен жағады», «бұралқы ит сияқты құйрығын бұтына қысып ала жөнелді», «кет дегенде ит те кетеді», «итше арсылдайды», «итше үреді», «иттей болды», «итше тіміскіледі», «итше иіскеді», «итше тепкіледі», «иттей жымысқы», «ұры ит сияқты», «иттің бір көзі – оқта, бір көзі – боқта», «аш иттің құйрығын сұқ ит жалайды», «сұқ иттің құйрығын сұм ит жалайды», «иттің аты – ит», «иттің баласы», «иттен туған», «итті күшігім десең, аузыңды жалайды», «итке тастаған сүйектей», «иттің көтінен түскен қу асықтай», «иттің қу боғынан да қу», «итше ырылдасып өскен», «итеке, ит жуаны боқ бермес», «ұялас ит сияқты», «итаяқ», «ит жатақ», «ит ұя» деп кете береді.

– Қарғы – тазы иттердің мойнына тағылатын сәнді, күмісті бау, оны қарғыбау дейді. Қарғылы төбет, қарғыбау деп те жатады кейде.

– Біздің қазақ иті, негізінен, барақылар тұқымдастар, тақырлар тұқымы деп екі түрге бөлген.

– Барақ сөзінің түп-төркінін мен таба алмадым. Алайда қазіргі сөз қорымызда барақ, барақы, барақылау, түкті, түктілеу, қалың түкті, жүндестеу, қалың жүнді, жүндес, қаба жүнді, қаба түкті, салалы түкті, салалы жүнді, сабалақ, қалың ұяң жүнді, түбітті, қалың түбітті деген секілді ұғымдар кездеседі. Кейде барақы өскен шөп-бұталар, барақы өскен тал терек, орман-тоғайлар деп те айтады. Барақ, барақы, барақсан сөздері «жүндес», «сабалақ» деген ұғымды білдіреді.

– Малы түгіл, өзін де қырып кететін қасқырды көкбөрі, көкжал, сырттан, абадан деп мақтайды. Арғы тегі бір болғанымен бірі қасқыр болып, ерлікке, қайсарлыққа, батыл, батыр көкжалға айналған. Жалынбайтын, жаутаңдамайтын сырттанға айналған. Өз алдына бағытбағдары бар абаданға айналған. Біздің қазаққа қасқырдың осы қасиеті ұнайтын шығар. Қолға түскенде үн шығармайтын қайсарлығы ұнайтын шығар. Малға, адамға шабуыл жасағандағы айла-тәсіл, батылдығы ұнайтын болар. Адам баласын қиын кезеңдерде асыраған қасиеті үшін бағалайтын болар. Әл-Фараби «Аспанның көркі – жұлдыз, жердің көркі – үн» деген екен. Ал жердегі үннің жағымды және жағымсызы болады ғой.

– Өзімде осы тақырыпқа ойысып келе жатыр едім. Ит жағымсыз қыңсылау, қорқып қыңсылау, қорқып ұлу, іздеп ұлу, қорғанып үру, қорғап үру, шәуілдеп үру, шабаланып үру, арсылдап үру, әупілдеп үру, қорқытып үру, ырылдау, арылдау сияқты дыбыс, үн шығарады. Иттің осы дыбыс, үндеріне құлақ түргенде, жағымды дыбысты таппайсың. Итті барлық жамандыққа баулитын – қазақтың өзі, бірақ қазақ өз тәрбиесін өзі мойындамайды. Итке ит сөзді айтатын қазақтың өзі. «Ит құтырса, иесін қабады», «ит қуған жынды, дәмеңізді ит жесін» деген де бар. Есік алдындағы итаяқтан өліп-талып ас ішіп жатқан итін иесі келіп қамшымен тартып-тартып жіберіпті. Жанындағы кісі бұл қылығына таңғалыпты. Сонда ит иесі «менің тамағымды ішіп, басқаның қорасына барып үреді» десе керек. «Ит қуған ала көшек, ит жыны бар», «ит емер», «ит емген», «иттің иттігін білмесең, сенің кісілігің қайсы?», «иттің етіндей жек көру», «маңтөбеттер адам қиын жемейді» деген сөз бар, «жетектеген ит түлкі алмайды», «маңтөбеттер түні бойы мал күзетіп, күндіз ұйықтайды», «маңтөбеттердің кейбірі «үй иесі өлгенде» сол адамның моласына барып жатып алады, кейбірі молаға барып қайтып жүреді». «Ит күшіктегенде күшіктердің желке терісінен шымшып көтергенде дауыс, дыбыс шығармағаны жақсы ит болады» деп, сын айтады қазақтар. «Алдына лақтырған етті жерге түсірмей қағып алған таз ит қыран болды» десіп жатады.

– Таз ит, тазы ит, таза ит дегендер бар. Таз ит тақыр, жүнсіз, жалаңаш деген ұғым береді. Құмай тазы – өте қыран, өте тақыр нағыз ит. «Қыран құмай екі жұмыртқа табады. Соның бірі – осы құмай тазы» деп жориды қазақ. «Тазы ит – бір тұқым, бір тек, бір түр, бір нәсіл». Таза ит – таза қанды, таза тек, таза тұқым, таза нәсіл, асыл тұқым, асыл тек осы айтылған үш төркіннің қайсысы дұрыс екен? Құмай тазы – өте тықыр, жарғақ құлақ, салық төс, тар мықынды, бұлшық санды, ауызды, азулы, сезімтал, көргіш, қағылез, сақ, өте жылдам, өте жүйрік, одан қашқан түлкі құтыла алмайды. «Қанатсыз болса да, арғы тегі қыран құмай ғой, құс қой, тегіне тартқан ғой» дейтін мадақ әлі күнге дейін айтылады. Бұл қазақтың құмай тазы иті. Осы құмай тазылары өте тақыр, тықыр жүнді болғаны үшін үйде, төрде, төсекте жата береді. Сыртқа өзі шығып, өзі қайтып келуге дағдыланған. Егер сыртқа жатуға тура келсе, оның асты-үстіне киіз төселіп, киіз жабылады. Қалайда ол жылы жатуға тиісті. Қыстың аязды күндерінде аңға шыққан құмай тазылар ат үстіндегі иесінің алдына секіріп шығып, қаптал тонның етегінің астына кіріп алып, тұмсығын сыртқа шығарып, қарап жатады да, түлкі, қарсақ, қоян және қоңыр аңдар көріне қалса етектің астынан қарғып шығып, аңды қуалай жөнеледі. Ол алған түлкіні аңшы қанжығасына байлап, атқа қайта мінгенде тазы тағы да иесінің алдына қарғып шығып, сеңсең тон етегінің астына кіреді. Жылтың қағып, жортар жаққа тесіле қарап, аң көрінсе, қарғып жерге түсуге бейімделіп дайын тұрады. Қақаған аязды күндері құмай тазы мен аңшы бір-бірін қабақпен ұғысқандай әсер береді.

– Маңтөбет – маңғаз келеді. Салмақты, сабырлы, сырбаз, орнықты, маң-маң басып, асықпай жүретініне қарап, «маңтөбет» дейді. Бәйтөбет алғашқы сөз төркінін айту қиындау. Қазақта «бәйбіше» деген сөз бар. Әйел. Төркіні – бай және бише. Бай – үй иесі, шаңырақ иесі, мал иесі.

– Бише деп отырғанымыз – байдың әйелі, орынбасары есебінде. Осы бәйтөбеттегі «бәй» сөзі – мал иесі, мал қорушы ұғымында. Бәйтерек – биік терек, ұзын терек, үлкен терек, сымбатты терек дегенді білдіреді. Бәйтөбет те үлкен ит, үлкен төбет ұғымын берсе керек. Жүні қалың, ұзынқылшықты. Бас жүні бет-аузын жауып тұрады. Құлағын жүн басып алған. Денесі қалың түбітті. Екінші түрінің жүні сәл тықырлау. Түбіті қалың. Таутөбеттер қыста ұяға жатпайды. Аппақ қар, көк мұз, қақаған боранды күндерде далада жата береді. Олардың төзімді келетіні сондай қыстағы аязды елей бермейді. Таутөбет – таудай, үлкен, ірі, дәу, кесек ұғымын беріп тұр деп болжадым. Әлемде иттің жүз он алты түрі бар екен. Соның ішінде қазақтың асыл тұқымды таутөбеті – ең ірісі. Кеудесі, мойны жуан, басы үлкен, тұмысығы жуан, тісі ірі, аузы үлкен, езулері салақтап жүреді. Тұмсығы келтелеу, жуан тұмсық.

– Түлкі айлалы хайуан ғой. Бүркіт аспаннан ылдилап келе жатқанда түлкі өзін керіп тұра қалады. Құйрығын созып, қашпай жата қалады. Бүркіт қанатын жайып, құйрыққа тырнақты салғанда, түлкі құйрығын көтереді екен. Сонда бүркіт жерге жалп етіп құлайды дейді. Түлкінің қулығы өте көп. Жалпы, жыртқыштарды «түз тағысы» дейміз.

– «Тағы» деген сөздің өзі жабайы дегенді білдіреді. Тағы адам, тағы жануар, малдан бөлек шығып, бірер ай сыртта қалып кеткен қойды «тағыланып қалыпты» дейді. Жабайыланып кетті деген сөз ғой.

– Бұл бізде ғана емес, түркі тектес және мына Орта Азия халықтарының көпшілігінде кездеседі. Мүшел жастарды былай жіктеуге болады:

– Енді әркім өзінің пешенесіне жазғанын көреді ғой. Бірақ халық даналығында отыз жеті жас ең қауіпті мүшел жас болып саналады. Бұл кезеңде адам баласы есейіп, отбасын ғана емес, бүкіл бір елді басқара алатындай шамада болған соң, оған келер қауіп те көбейсе керек.

– Туған жылын Григориан күн тізбесі бойынша 12 санына бөлу керек, егер ол еш қалдықсыз бөлінсе, мешін жылы дүниеге келген болып есептеледі. Ал егер ол бүтін бөлінбей, қалдықпен шықса, жылды сол қалдық бойынша анықтайды. Мысалы, бір қалдық қалса – тауық жылы, екі қалдық қалса – ит жылы, үш қалдық қалса – доңыз жылы, төрт қалдық қалса – тышқан жылы, бес қалдық қалса – сиыр жылы, алты қалдық қалса – барыс жылы, жеті қалдық қалса – қоян жылы, сегіз қалдық қалса – ұлу жылы, тоғыз қалдық қалса – жылан жылы, он қалдық қалса – жылқы жылы, он бір қалдық қалатын болса – қой жылы. Ал мүшел есебінің қай жылына жататыныңды білу үшін туған айы мен күнін де ескеру керек.

– Неге болмасын, болады, әрине. Мәселен айталық, 1961:12=163 және бес қалдық шығады (1961=12* 163+5). 5 қалдық сиыр жылына тура келеді дедік қой жаңа. Бірақ мүшел жылы наурыздың 22-де басталатындықтан, ол сиыр емес, оның алдында тұрған тышқан жылында дүниеге келген болып саналады.

–Әрине, ата-бабаларымыз осал болмағансоң ғой, өмір бойы жатпен жағаласып, алысып шыр-пыр боп өткеніміз.

– Жер бетіндегі барлық халықтардың өздеріне ғана тән дәстүрі, әдет-ғұрпы, тұрмыстық және мәдени ерекшеліктері, сонымен қатар діни таным-нанымдары бар дедік. Ықылым замандардан бері жалғасын тауап келе жатқан осы сенімдерде қандай да бір тылсым байланыстың бар екенінде дау болмаса керек. Негізсіз болса ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып қалар ма еді бұл? Жапондар бір қызметте, яғни мамандықта 13 жылдан артық істемейтін көрінеді. Мысалы, 13 жыл дәрігер болған маман басқа қызметке ауысатын көрінеді. Бұрынғысына тіпті де ұқсамайтын мамандыққа да кетеді екен. Осылайша 13 жылдан үш рет еңбек ұжымында абыроймен қызмет атқарған адамды, яки маманды жапон халқы нағыз данышпан санайтын көрінеді.

– Енді оны бір тәңірдің өзі ғана біледі. Жаңағы 1913 жылдың ызғары сонау 1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліске алып келді. Қанша халық сотсыз, сұраусыз қырылып кетті.

– Мен де осы мәслеге қатысты екі ұдай пікірді есітіп қапаланғаным да бар еді. Піштіру – өмір қажеттілігінен туған салт-дәстүріміз. Тарихи мәліметтерге қарасақ, оның тарихы сонау Ғұн дәуірінен бастау алатын сияқты. Кейіннен ислам діні келіп кіргенде ол мұсылмандықтың бұлжымас қағидасына айналды.

– Иә, дәм-тұз тартып жатса кездесерміз, Қазақбаймен де қарағым.

– Мен өзі баспасөз беттерінде жылт еткен дереккөздері бар мақалалар көрсем қиып алып, қоя беремін. Мына бір піштірудің пайдасы туралы деректі де қиып алыппын. Онда Ммедицинаның урология, сексопотология және онкология ілімдерімен шұғылданатын ғалымдардың мәліметтеріне қарағанда, піштірудің екі жыныс өкілі үшін де денсаулыққа өте пайдалы болып отырғандығы айтылған. Піштірілген балалардың 90 пайыздан астамы несеп жолдары кеселдерімен ауырмайды. Баланы жеті жасқа дейін сүндетке отырғызу ұрпағымыздың денсаулығы үшін өте пайдалы екенін де айтады.

– Бір білетінім, 7 жасқа дейін сүндеттелген балалар фимоз, парафимоз, уретрит сияқты аурулармен ауырмайтыны Америка ғалымдарын қатты қызықтырып отыр екен. Осы ғасырдың басында америқалық ғалымдар әскери госпиталдағы 200000 еркекті арнайы медициналық тексерудін өткізіп, еркектің жыныс мүшесіндегі инфекциялар мен түрлі аурулардың сүндеттелгендер арасында он бір есе аз болғандығын нақты анықтаған.

– Америкалық үндістерінде, африкалық бірнеше тайпаларда, британдық ханзада отбасыларында да кездеседі екен. Бүгінгі күні әлемнің көпшілік бөлігінде піштірудің пайдалы екендігін біліп, ерекше мән берілуде. Арнайы қаражат бөліп, жан-жақты зерттеп, ғылыми жұмыстар атқарылып жатыр.Қазақ сүндеттің пайдасын бұрыннан білген Қазір балаларды Денсаулық сақтау минстрлігінің арнайы рұқсат қағазы бар, асептика ережелерін қатаң сақтайтын маман-дәрігер, хирургтер сүндетке отырғызады.

– Бар. Біздің қазақтағы Сексенбей, Тоқсанбай, Жүзбайлар қайдан келді дейсің? Ондай Жүзбайлар еврейлерде жоқ екен. Қазақта ер баланың зәр шығару мүшесі ұшындағы тері хиругиялық жолмен алынып тасталады. Ал еврейлердің тәсілінде ер баланың зәр шығару мүшесінің артық шығып тұрған терісін кесу барысында үрпіні ұстап тұратын тамыры да кесіліп кетеді екен. Ал мұсылмандар тамырға тимейді, артық теріні ғана алады. Сондықтан еврейлер Елубаймен, әрі кетсе Алпысбаймен тоқтап қалатын көрінеді.

– Ел ішінде сауатты, табиғатынан таза, икемді кісілер аз болмаған ғой. Оның бәрі экологиялық апат белең алмаған кезде орындалған әдіс. Тек бұл рәсімді қазір мүмкіндігінше білікті маман хирургтердің іске асырғаны абзал.

– Ондай оқиғалар ел ішінде өте көп болған. Негізінен, айдар шашты халқымыз барлық балаға бірдей қоймаған. Зарығып көрген балаға немесе ханның орнын басатын мұрагерлерге ғана айдар қойылған. Бұл бала өзі айдармен туылса, жай бала болмады. Мұны мен халықтың тәжірибесіне сүйеніп айтып отырмын. Тіл-көзден сақтасын!

– Бұл да бір ырым ғой. Әкеңе сәлем айт немересі Әлкей аман болсын. Әлкей ағамыздай халқының қадірлісі болсын! Әкең қай жылғы, Қасымхан.

– Менен көп кіші екен ғой, кімнің қолында тұрады?

– Жақсы екен, айналайын. «Әкеңе не істесең алдыңа сол келеді» деген де бар біздің қазақта. Шалды бағып-қағыңдар. Ертең өздерің де шал боласыңдар...

– Иә, әкең туралы айтқансың. Денсаулығым жараса, кездесіп, танысып та қалармыз. Ол кісінің ұстанымы өте дұрыс, денеге көп салмақ түсірмеу керек. Шамадан тыс әрбір келі адамға үлкен сырқат әкелетінін бұл күнде елдің бәрі жақсы түсінген болар. Мен өзім жазып жүрген тамақтанудың мөлшері жайында айтып берейін.

– Юлиан күнтізбесі бойынша бір жылда 365 күн бар деп есептелінеді. Алайда мұның өзі нақты тұжырым емес. Өйткені қайсыбір жылдардың ұзақтығы 366 күнге созылады. Христиан дініндегілер күнтізбені табиғаттың заңдылығымен емес, өз пайым-түсініктерімен есептейді. Олардың айтуы бойынша жылдың бірде – 365, бірде – 366 болуы 5 сағат 48 минут 46 секундтың артықтығынан деп көрсетіледі. Сөйтіп, әрбір үш жылда 365 күннен бітсе, әрбір төртінші жылға қосымша тәулік қосылып, соның есебінен ақпан айы 29 күнге созылады. Қазақ халқының күнтізбесі бойынша да әрбір төртінші жылға қосымша тәулік қосылып, соның есебінен ақпан айы 29 күнге созылады. Осыны қазақ «Кәбиса жыл» деген.

– «Шипагерлік баян» ХҮ ғасырда жазылған деп жүрміз ғой. Тілі – көне түркі тілі мен қазіргі қазақ тілінде аралас. Араб қарпімен жазылған. Бұл медициналық энциклопедия бірнеше ғасырлар бойы өте құпия ұсталып келді. Осы кітаптан байқағанымыз, қазақ медицинасы баяғыдан өте жоғары дәрежеде дамыған. Өтейбойдақ бұл жинақта ибн-Синаның, әл-Фарабидің еңбектерін пайдалана отырып, өзі де жаңа дәрілер туралы зерттеп жазған. Мәдени төңкеріс кезінде осы еңбектің де өртенгені белгілі. Кітаптың үштен екісі жанып кеткен. Ұрпақтары сол қалғанын ғана сақтап қалған. Бірақ соған қарамастан кітаптан көптеген сөздердің төркінін табуға болады. Қазақтың танымы мен тарихынан да құнды деректер бар.

– «Шипагерлік баян» – тіл, мәдениет, тарих, философия, биология, астрономия, этнография, психология, этикадан да мол білімді бойына жинаған кітап. Ғалым шипагерлік ғылымды жазумен қоса, жоғарыда аталған ғылыми дүниелерді өте шебер байланыстырып, халықтың түсінік-түйсігімен түйіндеп, қарапайым тілмен баяндайды. Бұл – қазақтың даму тарихы, моральдық қасиеті, философиялық ақылой дүниесі, жасаған ортасы, киім-кешек, азық-түлік тұтыну жағындағы салт-дәстүрлері мен мәдениетінен мол дерек беріп, қазақтың ұлт болып қалыптасуының этникалық бірлігінің тым ертеден басталғандығын жазба деректермен қамтитын құнды мұра. Бұл кітап – өз тарихымызды XV ғасырдағы қазақтың хандық құрып, шаңырақ көтеруінен бастайтын, ағат түсініктен арылуымызға, тарихтың алыс қалған терең қатпарларына қайтадан жақсылап үңіліп, содан қазақтың болмысын табуға көмектесетін жазба-дерек.

– Деніміз сау, өзімізді күшті сезінген кезде бізге де бір күні кәрілік пен кесел жететінін ойлай бермейміз. Оны өзім де өз басымнан өткізіп отырмын. Өз денсаулығымызға өзіміз кесірімізді тигізіп, темекі шегіп, арақ ішіп, жүйкемізді аямай тамақты тоя жеп ағаттықтар жасаймыз. Сөйтіп, денсаулықты бұзу үшін жаман еш нәрсе жасамай-ақ, жақсы нәрсені артығымен пайдалану арқылы-ақ жетіп жатамыз. Тәттіні көп жеу, мөлшерден тыс ұйықтау, бос жату дегендей жаныңа жағатын істерді мөлшерден тыс қолданамыз.

– Түрік сөзінің түбірі, мағынасы жайлы ғалымдарымыз көптеген ойларын ортағы салып, қызу талқылап жүр. Мен филология ғылымдарының докторы, профессор Алтай Аманжоловтың бір пікірін айтайын. Өзім де соған қосыламын. Түрік, түргүн сөзі біздің тілімізге аударғанда «бас», «басшы» деген мағынаны білдіреді екен. Осы өте жақын келеді. Яғни «басқарушы», «басшы» деген мағына.

– Ол – рас. Металл балқыту ісін өте жетік меңгерген және әскерінің бас-аяғына дейін бес қаруын сайлап ілген. Түрік әскерінен бәрі қорыққанын тарихтан білеміз. Осы сұстарымен-ақ көпшілігін тізе бүккізген. ҮІ-ІХ ғасырларда олар темірді күнделікті тұрмыста да кеңінен пайдаланған.

– Ескерткіштерге таңбалар қашалған деп дұрыс айтпай жүрміз. Ол таңбалар қашалып емес, ойылып жазылған. Дұрысы – осы. Түркі таңбаларының заманында өте дамығандығын да осы ескерткішке ойылған жазулардан ашық байқауға болады. Оны зерттеген сайын бір жаңалық ашуға болады.

– «Табғач» деген – бір кездері Қытайды билеген түркітілдес тайпаның аты. Тарихтан белгілі, ол кезде Қытайдың оңтүстігінде ғана қытайлар болған. Ал ойма жазуда түркілердің қытаймен соғысқанын жазады. Келешек ұрпаққа дұшпаннан сақтану керек екендігін жазады. Ескерткіштің бір жағындағы ойып жазылған жазу – қытайша, ал екінші жағындағысы – көне түркі жазуы. Өзің де бардым деп отырсаң, бағамдап қараған шығарсың. Сол қытайшасында «көршілерімізбен байланысымыз жақсы», деп қана жазылған екен. Мұнда да үлкен саясат жатыр. Қытай – біздің мәңгілік көршіміз. Олардан ат-тонымызды алып қашып та кете алмаймыз. Тек өз ішіміздегі бірлігімізді қатты нығайтуымыз керек. Бүгінгі күні жекежеке мемлекет болып отырған түркі халықтарының арасында тығыз байланыс орнатып, мәдени қатынастар жасайтын ТҮРКСОЙ ұйымы бар.

– «Ұлы жібек жолы» Шығыста Қытай империясынан басталып, Батыста Рим империясымен аяқталды.

– Жібек өндірісінің дамыған кезі ғой. Бармақтай болып келетін «жібек-құрттың» жұмыртқаларын жинап, оларды құрт пайда болғанша жылы жерге қояды. Кейде тіпті өзінің жылуымен жылытады. Құрттарды арнайы жасалған сөрелері бар шалаштарға орналастырады және тұт ағашының жапырақтарын жегізеді. Құрттар адамның кіші саусағындай болып өскен кезде адамның шашынан да жіңішке жібек жіпті шығарып, өзін айналдыра ораумен «кокон» тоқи бастайды. Кокондарды жинап қазандағы ыстық суға шыланып алады. Бұл жерде уақытын тап баса білу қажет, себебі құрттар көбелекке айналмас бұрын сары сұйық бөледі. Ол жібек коконды бүлдіреді. Суға шыланғаннан кейін құрттар өледі, ал кокондар тарқатылады да жібек мата тоқылатын жіп алынады.

– Мұны ұлттты шексіз сүйетін әрбір ұл-қыздарымыз армандайды ғой. Осындай ойлары бар, білімді ұрпақ қалыптасып келе жатқанына өз басым өте қуаныштымын. Неге болмасын?! Қытайда «Чин хан және Вэй Жин патшалығының өрнектері», «Таң Сун патшалығының байлықты бейнелейтін киімдері» деп әр патшалықтың өзіне тән айырмашылықтарын да суреттейді...

– Сүлік құрты туралы аңыз естігенмін. Қазір жазып та жүр ғой.

– Инемен емдеу – ертеден келе жатқан емдеу тәсілі. Оның 2000 жылдан артық тарихы бар. Қытайдың шөппен емдеу тәсілімен қатар дамып келеді. Менің ойымша, осы инемен емдеу туралы өзіміздің «Шипагерлік баян» атты кітабымызда айтылған болуы да мүмкін. Инемен емдеу тек Қытайда ғана емес Жапония мен Кореяда да жақсы дамыған. Негізінен, инемен ауру түрлерінің 70-80 пайызын емдеуге болады деген болжам да бар екен. Ол Қытайда өте жақсы дамыған. Қазір бізде де орталықтары көп. Қазіргі уақытта Еуропа медицинасы бірінші орында тұр. Ал Еуропалық медицинаның тарихына ары кетсе мың, мың жарым жыл болды.

– Мүлдем ұмыт болған салт-дәстүр деп атын атап, түсін түстеу қиын. Бірақ әлі де өзінің деңгейінде тойланбай жатқан салт-дәстүрлеріміз бар. Мүлдем тойланбай жатқанын айтпай-ақ қояйын.

– Көрдіңіз бе, жаңғыртамыз деп жүріп бұзып алуымызда мүмкін болып тұр. Бастың тісі қағылмаған деген, сұмдық қой. Ол біріншіден, басқасын айтпағанда, тазалыққа жатпайды. Негізі, басты тазалағанда көзді, мұрынды тазалап жуады. Жағын айырып, тісін қағып тастайды.

– «Құбылған әлем жарысы – ақылды жанның табысы» деп Шәкәрім Құдайбердіұлы айтқандай, әлем мәңгілік қозғалыста. Қатып қалған қағида мен мәңгі құбылыс болмайды. Қазақ қазіргі заман көшімен дамып, салт-дәстүріміздің жетіліп отыруын заңдылық дер едім. Ұлттық мейрамдарымызды халықтың бәрін қатыстырып, қатып-семген діни сарында емес, бүгінгі заманға бейімдеп, тартымды етіп өткізуіміз қажет. Халықты сондай мерекелерде ғана жинап, сонда білгеніңді көрсетпесең, ешкімнің уақыты жоқ. Салт-дәстүр халықтың ішкі жан дүниесінен туындайтын асыл қасиет. Ол Үкіметтің жарлығымен жүзеге асырылатын шаруа емес. Тәуелсіздігімізге қол жеткізген екенбіз, енді оның гүлденуіне әрбір азамат жеке дара күш салуы керек. Ол салт-дәстүріміз. Тәуелсіздігіміздің, елдігіміздің тұғыры – салт-дәстүр. Бұрынғыдай ескі сарынмен, орыстық психологиямен кете беретін болсақ, соңы жақсылыққа апармайды. Қазіргі «мылтықсыз майданда» жастардың жан дүниесіне әсер ететіндей етіп салтымызды дәріптесек, заманның сұраныстары мен қиындықтарына төтеп бере аламыз. Сонымен қатар салт-дәстүріміздің ерекшелігі арқылы нарық пен жаһандану қоғамында өзімізді әйгілеп, әлемге танылуымыз керек. Бұл ұзақ уақытқа созылуы мүмкін. Ол тынбай еңбек етіп, күресуді қажет етеді. Мына қытай қазақтарында «Танысу» салты бар. Қыз ұзатыларға аз күн қалғанда жанына жора-жолдастарын ертіп, туған-туыстарының үйлерін түгел аралап, амандасып шығады. Осы барысында қыз өзінің жасау-жабдықтарын толықтап, бұрын бара алмаған, көптен көрмеген туыстарын аралап, ақ баталарын алады. Қазір осы салтты осында да бір-екі жерде көріп қалдым. Негізі, жоқтан бар іздеуге талпынғанша уақыттың сүзгісінен өткен салт-дәстүрімізді қабылдап түйсініп, салтты саралауға жұмсағанымыз жөн. Көбі дәстүрімізді білгенімен оның ішкі мазмұнын, атқаратын қызметін, әу бастағы игі ниет- тілегін жете білмейді. Бұл дәстүрге деген керағар пікірлер тудыруы мүмкін.

– Әрине, керек. 21 наурыз деп алғандары да көңілге қонымды екен. Бірақ Наурыз бен Жастар күні бір-бірінің аясына кіріп, болашақта сіңіп кетпей, әрқайсысының өз орны болуы керек. Қазақта «Ұйқыашар», «Селт еткізер» деген тәрбиелік мәні жоғары салттарымыз бар. Жастардың бастамасы дұрыс. Олардың бір-біріне сыйлайтын сыйлықтарын дүкендерге үйіп тастау керек. Сыйлыққа «Қозы мен Баян» күні құтты болсын!» немесе «Жастар күнімен» деп жазылса... Бізді жат діндегілер осындай арзанқол сыйлықтарымен улап отырған жоқ па?! «Ол күнді қашан мемлекет бекітеді, заң шығады» деп күтудің еш қажеті жоқ. Сыйлықтарды дайындап, дүкен сөрелеріне қоя алсақ. Оған басқа ешнәрсенің де керегі жоқ.

– «Қара жорғанының» делебені қоздырып, бірден үйіріп әкететін бұл бидің өзіндік дара қасиеті – оны билеген кезде адамның барлық буындарының қозғалысқа түсетіндігінде. Алтай асып Қытайға кеткен қандастарымыз басқа ұлттар арасында осы «Қара жорға» биін билеп көрсетеді ғой. Би биленгенде қазақтармен бірге сахнаға моңғол, қытай халық өкілдері де шығып билеп жататын. Биді билеген кезде адамның барлық буындарының қозғалатынын ескерген ғой. Онда «Қара жорғаның» бидің негізгі әркетін сақтай отырып, мектеп оқушыларының дене шынықтыру өлшеміне сай қайта жасалған. Бұрынғы музыкасына домбыра, қобыз сияқты ұлттық аспаптардың сүйемелдеуін қосып әрі ән сөзін оқушыларға лайықтап өзгертіпті. Міне, ұлттық құндылыққа деген құрметтің бірі.

– Мен бұрын осы биге қатысты ойланып жүрген едім. Бірақ бәрін бірдей зерттей беруге уақыт та керек қой. Денсаулық та керек. Далаға шығып, сұрастырып жүретін әлім жоқ қазір. Естігенімді ғана айтып отырмын. Бұл бидің үш түрлі аты бар екен: «Қара жорға», «Бақсы биі» және «Буын биі». «Қара жорға» ән болып соңғы жылдары пайда болды. Кім шығарғанынан хабарым жоқ. Бірақ ол «Қара жорға» күйі емес, «Салкүрең» күйіне шығарылды. Бүгінгі «Қара жорға» «Салкүреңнің» әуенімен биленетін болды. «Қара жорға» тек домбырамен ғана орындалуы керек. «Қара жорға» баяу биленеді, ал «Салкүрең» әуенімен билеп жүргендер қарқынды, баяу емес.

– Мынау – біздікі, анау өзгенікі деп айта алмаймыз ғой. Қазір бізде оны ата-бабалары да билеген, қазіргі балалары да, немерелері де билеп жүрген бишілеріміз бар. Моңғолдарда да бұл бидің бары рас. Бірақ олардікі біздікіне мүлдем ұқсамайды. Басқа.

– Иә, бұл енді үлкен мәселе. Мен қыздарымызға қатысты Қытайдағы бауырларымыздың айтқан бір әңгімесін айтып берейін,. Осыдан жетісегіз жыл бұрын он бес мың қазақтың қызы қытай ұлтының жігіттеріне тұрмысқа шығыпты. Бұл – ресми мәлімет. Ал қытай жігіттері неге біздің қыздарға құштар болып отыр? Өйткені Қытайда тек бір-ақ бала тууға рұқсат бар. Қыз бала болсын, ұл болсын, бәрібір әйтеуір саны біреу болуы керек. Ал Қытайдың шетінде тұратын ұсақ ұлт өкілдеріне екі баладан тууларына рұқсат етілген. Әлгі қазақ қыздарының алды қазір үш-төрт баладан туып беріпті. Олар, әрине, «қытай» болып жазылады, әлгі қытайдан туған балаларды айтып отырмын. Қыздарымыз осындай басқа ұлт өкілдеріне шығып кетпеулері үшін жоғары оқу орындары мен орта білім беру орындарында ұлттық намыстарын оятатын үгітнасихатты жүргізу керек, түсіндіру керек.

– Әбсаттар қажы сөз жоқ, үлкен оқымысты ғалым, жазушы адам. Бүгінгі мешіттеріміздің мұсылмандық діни бағытта көптеген істер бітіріп жатқандарына еш дауым жоқ. Дегенмен, бет-аузын мүлдем бүркеп жауып жүретін қыздарымызды көріп таңғаламын. Біздің қазақтың қыздары бет-аузын тұмшаламаған ғой. Менің бұл сөзімнің астарында қыздарымыз біздің ұлтымыздың өзіне тән мұсылман киімі өз сән-салтанатын сақтап қалсын деген ниет жатыр... Имандылық жолына түскен қыздарымыздың ісіне қуана қарауымыз керек. Бірақ ұлттық тұрғыдан, бұрынғы ата-бабаларымыз салып кеткен сара жолдан ауытқымағандары дұрыс болар еді. Біздің ұлттық киімдеріміздің өзі жас шамасына қарап бөлінеді. Қыз балалар басына бөрік, тақия киген, келін болып түскенде ғана бастарына орамал салған. Бала туғаннан кейін ғана ақ жаулық таққан. Солай кете береді. Тұмшаланып жүргеннен жақсы ғой әрі тұмшаланған біздің санамызға – мүлде жат нәрсе.

– Ал қазір ұлттық киім тігумен айналысып жүрген қаракөздеріміз аз да болса бар екен. Ол туралы «Қазақ қоғамында» бір келіншек айтып қалды. Олар қазір ұлттық киімдерімізді сахналық, сәндік кештерде киетін, жыл мезгілдеріне қарай, қыстық, жаздық, күздік деп бөліп дайындайтын көрінеді. Содан басқа сәби киімі, бала киімі, қалыңдық киімі, келіншек, бәйбіше, күйеу бала, жас жігіт, ақсақал киімдері бар екен. Сонда неге ұлттық киімдеріміз жоқ деуіміз керек. Бәрін өз атымен, сәнімен қазіргі заман талабына сай етіп тіксе, күделікті киюге ыңғайлы етіп тіксе, ұлттық киімді бәрі киер еді.

– Иә, оның дұрыс. Қолөнер менің – ашылмаған бір қырым. Қолға алсам алып кете берем, есіңде болсын (Жағда аға күліп алды). Ши тоқу өнері ұлттық өнеріміздің өзіндік көркемдігімен ерекшеленетін бір түрі ғой. Шиден тоқылған ең көне бұйым осы Жетісу жерінен табылған. Қазақ үшін шидің маңызы өте жоғары. Қазақтың тұратын жеріне байланысты олардың түрі, оюы, пішіні өзгеріп отырады. Мысалы, кереге шиі, түңлік шиі, ас қорған шиі болып кете береді.Төсеніш шиі де бар. Ши тоқу аса ұқыптылықты талап етеді. Шидің элементтерінің өз атаулары бар. Мысалы, шиге өрнек салып белгілеуді «сызу», өрнектеп көркемдеуді «түр салу», ал түр оралған әр шиді «шыбық» және шиге орау әдісін «жүзіктеу» деп атайды. Шиге түр салып оралған шыбықтарды қосатын жіпті «шуда» дейді. Тоқылып біткен ши бұйымының екі шетін тегістеп қырқуды «шабу» деп атайды. Сондай-ақ ши тоқуға кіріспес бұрын шиді қабығынан аршиды. Оны «аршу» деп атайды. Алдымен оны жинап алу керек. Шидің шикізаты қамыс екені белгілі. Батыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстанда қамысты маусым айының аяғында жинап алады екен. Ал Солтүстік Қазақстанда қыркүйек айының соңында ғана жинайды. Әбден бойлап өскен қамысты шауып әкеліп, түбін жоғары қаратып, көлеңке жерге кептіреді. Оны шеберлердің өзі қадағалап, шидің қақырап кеуіп, жарылып кетпеуіне үлкен мән берген.

– Ши өрнегінде өзіндік ерекшілік бары рас. Ол өрнектер шидің атқарар ісіне байланысты өзгеріп отырады. Шидің оюлары «айшық» және «шаршы» деп екіге бөлінеді. Абай Құнанбаевтың қолтаңба өнері туралы жақсы ойы есіме оралып отыр. «Қазақ ұлтының сәндік қолтаңба өнері – халықтың дарынды да, білімді де, ақылды да дана шеберлігін, ісмерлігін, өнерпаздығын, ұсталығын танытқан. Ал мұндай шебер, ісмер ұсталарды халық арасында тек қолтаңба туындыларынан ғана емес, сонымен қатар, олардың шәкірт тәрбиелеушілігіне бас ие отырып, сый-құрмет көрсетіп, қадір тұтқан». Әрине, әр сәндік қолтаңба, қолөнердің әрбір саласының сыр сандығының құлпы бар. Осының кілтін тапқан жан ғана шебер атанады емес пе?

– Әрине, он саусағынан өнері тамған ісмер ененің тәрбиесін, тәлімін көрген өнегелі келін, сондай-ақ бір әулеттің ғана емес, бір ауылдың ұстыны бола білген, ұста әкенің ұлағатын көрген бала, шүкіршілік, ел ішінде кезігеді. Бірақ бізде насихат аз ғой. Бірде теледи дардан түркімендер туралы хабар көргенім бар. Ол хабар түрікменнің қолөнеріне қатысты арнайы ашылған арна екен. Ол арна қолөнердің түрлерін көрсетіп, оны қай жерде қалай пайдалану керек екендігін ғана жариялап қоймай, оның жасалу жолдарын да үйретеді екен. Міне, ұлттық құндылыққа деген ұқыптылық. Осыны қолға алу керек! Бұл да кезекк күттірмес мәселе. Киізіміз бен текеметіміз неге ұлттық бренд болмайды?!

– Қазір ішкі нарықта отандық өнімдерге қарағанда, көрші елдердің тауарларының үлесі әлдеқайда басым. Оның ішінде Қытайға тиер үлес мол. Олардың тауары арзан әрі көп. Біздің тауарлар өте аз. Мынау дағдарыста осы отандық өнімдердің бағасы бұдан әрі қымбаттамаса, арзандай қоймас. Оның үстіне қолөнер бұйымдары фабрикалардан көп мөлшерде шықпағандықтан, өнім бағасына шикізат, адам еңбегі, ғимаратты жалға алу, салықтық төлемдер, маркетинг пен жарнама және басқа да жұмыстарға жұмсалатын қосымша шығындар әсер етеді сол себепті тауар қымбат бағамен сатылады. Біз соңғы жылдары дамыған елдердің қатарына қосыламыз деп бағаларымызды әлемнің ең алдыңғы қатардағы елдерімен теңестірдік те, өндіріс оған ілесе алмай қалды. Елімізде шикізат жеткілікті болса да, оны өңдеу мәселесі әлі күрделі жағдайда тұр. Мысалы, мал шаруашылығы сонау есте жоқ ескі заманнан бері үзілмей келе жатқан байырғы кәсібіміз болса да, жүн өңдеу өнеркәсібі ақсап жатыр. Айталық, киізімізді басу үшін жүн керек. Ал жүн жинаудың өзі – өзінше бір мәселе. Ауылды жерлерде жүн жеткілікті, бірақ оны Кеңес өкіметі кезіндегідей қабылдайтын, өңдейтін жер жоқ. Қазіргі бір-екі өңдеу кәсіпорнының, біріншіден, қуаты шағын, екіншіден, олардың өндірісі тек экспортқа бағытталған. Ал ауыл тұрғындары өз қолындағы азын-аулақ малының жүнін, терісін қайда өткізерін білмегендіктен, босқа рәсуа болып жатқаны жайлы айтылып келеді.

– Бұның әлі де жұмбағы көп. Қырық деген санды ғалымдар түрлі-түрлі айтып түсіндіріп жүр. Ол тек біздің халықта ғана емес, әлем халықтарының көпшілігінде кездесетін көрінеді. Қазақта киелі сандар: 3,7, 9, 40, 70. Бұл сандар әлі күнге дейін жете зерттеле қойған жоқ. Біз енді осы сандарға қатысты тәмсіл сөздерімізді, оған қатысты жасалатын ырым-тыйымдарымызды білеміз. Кейбірін атқарып та жүрміз. Бірақ осының бәрін дәстүр-салттарымызбен салыстыра отырып зерттеу керек.

– Біз жалаң теорияға бой алдырмауымыз керек. Көп оқып, өз ойын түйіндей білетін адам қателеспейді. Дініміз бен дәстүрімізді шатастырмайды. Мысылы, ислам дінінің бізге келгеніне он ғасырдан асып кетті. Жаңа ғана, бүгін не кеше қабылдағанымыз жоқ. Ал біздің атабабаларымыз Аллаға жүрегімен берілген. Бірақ дәстүрін ұлықтай отырып, дінді қабылдаған. Сол дінді осы уақытқа дейін бізге насихаттап келді. Кешегі жетпіс жылда ұмыт бола бастаған шығар. Оның арғы жағында біздің ата-бабаларымыз мұсылман болды, ұлттық құндылықтарымызды да еш уақытта діннен ерекше бөліп қараған жоқ. Қайта исламды өзімізге бейімдеп қабылдады.

– Кез келген әдет-ғұрып, салт-дәстүр сол халықтың дүние танымынан келіп шығады. Дүниетанымға байланысты әдет-ғұрып қалыптасады да, өмір сүру салтына айналады, яғни халқымыздың ежелгі салтдәстүрі арқылы біз оның дүниетанымын біле аламыз. Ала жіптің де, көк шөптің де, тоқ ішектің де өзіндік мәні бар. Қазақта «ала жіпті аттама» деген тәмсіл бар, «ешкімге қиянат, зәбір жасама, өмір бойы таза жүр» деген мағынада айтылатын сөз. Ала арқанды қораның айналасына керіп қоятын көне дәстүр болған. Бұл да – көне түсінік. Ала арқанды керіп қойсақ, ит-құс, бөрілер қораға шаппайды» деп түсінген.

– Иә, бұл – ала жіптің басқа да атқарар міндеттері. «Ала жіп, ала жіп, осы кісінің күнәларын ала жат» деп адам өлген кезде дәуір айналдырған екен. Сосын ертеде билер мен шешендер дауды шешкен кезде ала жіпті қолданған. Араздасқан екі адамға ала жіптің екі ұшынан ұстата отырып, ортасынан кесіп жіберген. Бұл «екі жақ келісімге келіп, шешен мен билердің алдында дау шешілді» дегенді білдіреді екен. Жаңағы тұсау кесуге келетін болсақ, мынау Сыр өңірінде ала жіпті баланың аяғына шұбалтып байлап қояды екен. Бірақ ала жіп баланың аяғына тұсалмайтын көрінеді. Бұл да – тылсым дүние. Бұл жерде жіптің түсінде де сыр жатыр. Ақ пен қара. Бұл екі әлемнің қосындысы сияқты. Барлық түстер осы ақ пен қарадан бастау алады екен.

– 1970 жылы Якутяның театры Алматыға келді. Осы кезде мен көп нәрселеріміздің ұқсастығы барын байқаған едім. Олардың бірі – осы ала жіпке қатысты. Якуттардың бақсылары ала жіпті қайыңның басына жерге салбырата байлап қойып, тәңірімен тілесетін ғұрып бар екен.

– Бұл жерде қазақта тоқ ішек қай кезде де байлықтың, тоқтықтың белгісі ретінде қолданылып келгенін анық білеміз. Яғни бала ырысты болсын деп кесетін болған. Ал шөппен кесу – көк ұғымына байланысты болса керек. Біз көк тәңірі, көк аспан деп жатамыз. Ал шөп жасыл емес пе? Сонда бұл қалай дейсің ғой? Біздің ұғымымызда көк пен жасыл бірігіп кеткен. Қазір де солай ғой. Жазғанда түстеп жазамыз да, айтқанда «көк» деп кете береміз.

– Бұл жерде халқымыздың табиғатпен етене байланысып, тіл табысуында жатыр. Олар көшкен кезде ескі жұртын жайратып кетпеген. Қазған ошағына дейін көміп кеткен. Үйді жығып, орнын тазалап отырған. «Көк шөпті жұлма, көктей соласың» деген ұғым табиғатты қорғаудан шығып тұрған жоқ па? Осының бәрін өмір тәжірибесінен алған, бос сөз емес. Егер бұл тәмсілдеріміздің бәрі жасанды болса онда ғасырдан-ғасырға көшіп, бүгінгі бізге жетпес еді. Ауыз әдебиетіміз салт-дәстүрімізге тұнып тұр. Қай фильм екені есіме түспей отыр, көшкен орнын жайратып кетіп бара жатқанды көрсетті. Бізде олай болмаған ғой. Режиссерлер оны ескеруі керек еді. Ауыз әдебиетімізге мән бере отырып түсірулері керек. Қайсы бірін айтарсың...

– Ол туралы дінімізде де, дәстүрімізде де әртүрлі пікірлер бар. Бұл да – тылсым күштің бірі. Айтылып жүрген жайлар да көңілге қонымды. Айталық, жанды дүние – 6000 ғалам болып, жансыз дүние 12000 ғалам болып есептеледі. Сонда осының бәрін қосқанда 18000 ғалам болып айтылады. Бір аңыздарда адам топырақтан жаратылған дейді. Жын, шайтан, періште оттан жаратылған делінген. Ал судан бүкіл жан-жануарларды, құстарды, жәндіктерді жаратты. Тән жаратылған нәрселердің бәрінде бар екен. Күнде де, айда да, жұлдызда да, жерде де, өсімдікте де бар. Аңыз-әңгімелеріміздегі Күнмен, Аймен, Жұлдызбен, сумен, өсімдік әлемімен тілдесіп жататындары осында болар. Олар жаратушымен тілдесе алады деген ұғым бар. Жансыз нәрседен жанды нәрсе жасауға болады, бірақ оларда рух жоқ.

– Ұлы жібек жолы бойында Шығыс пен Батысқа дәнекер болып отырған Еуразияның дәл ортасында орналасқан қазақ жерінің қай жерін алсақ та, туризмге жарарлық қой. Отырар аумағынан табылған өте құнды жәдігерлеріміздің басын құрап, жаңа мұражай ашуымыз керек. Яғни мұражай ашылған соң бүкіл жұрт, туристер оны көруге барады. Сосын қонақүй, мейрамхана, басқа да адамзат баласына керек қоғамдық орындар өзінен-өзі бой көтере берер еді. Бұл – бірденбір атқарылар шара. Менің ұсынғалы жүрген жобаларым көп-ақ. Оған құлақ асар жан болса... Қазір көне Отарар қалашығы ашық аспан астында жатыр. Оны ертерек қолға алу керек. Отырар қалашығынан басқа жойылып кеткен, бірақ орындары бар тарихи орындар Оңтүстікте өте көп қой.

– Иә, Сауран да – ежелгі қаламыз. ҮІ ғасырларда пайда болған деген жорамал айтылып жүр. Сайран қаласына байланысты мына бір тарихи оқиға да бар. Мен қиып алып қойыппын. Өзімше Ұлттық туризмді зерттеп жүргенім ғой. Сауран қаласы – талай сұрапыл шайқастар мен оқиғалардың куәсі болған жер. Соның бірі – 1480 жылы Сауран мен Яссының ортасындағы кең жазық далада Сауран қаласын басып алу үшін Жәнібек хан қалың қолмен Әбілқайыр ханның ұрпағы, Мұхаммед Шайбанидің әскерімен айқасқа түседі. Қапылыста Жәнібек хан мен Саян батыр Мұхаммед Шайбани мен Ақсофы батырдың қоршауына түсіп қалады. Бетпе-бет келіп қалған осы шайқаста Ақсофы батырдың қос қолдап ұрған шоқпарының салмағынан Жәнібек ханның омыртқасы үзіліп, ат-матымен жер құшып, омақаса құлайды. Хан денесін батыр Саян жау тобынан алып шығып кетеді.

– Оның өте орында. Мен Қытайда жүргенде ұйғырлардан көп жақсылық көрдім. Табиғаттың өзі сыйлаған достарың болады. Туыстарға, негізінен, бауырмалдық тән. Туыстық сезімі бауырлас адамдар бір-біріне асығып, бірін-бірі ерекше сағынып тұрады. Өмірдегі қызық-қуаныштарды, түрлі жағдайларда бірінің жанынан бірі табылады. Бауырмалдық сезім татулыққа алып келеді. Өткен өмірінде талайталай өзгерістерге ұшыраған халқымыздың туыстарға тән бауырмалдық қасиеті түсінбестікке, кейде қатыгездік пен тасбауырлыққа алып келетін жағдайлар кездесіп қалады. Мұхаммед пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) хадистерінде құдайдың екі түрлі адамға қиямет күнінде рақым етпейтіні айтылады. Соның бірі – жаман көрші, екіншісі – туғантуысқаннан мүлдем қол үзіп кеткен тасбауырлар.

– Бұл да тәжірибемен келген ұғым ғой. «Үйінде бақытты адам – ең бақытты адам» дейді дана халық. Өзіңді қоршағандарды таластырмай, ұрыстырмай, нала қылмай жүргенде ғана жігітсің. Жігіттік те оңай емес. Жігіт деп онымен пікірлескенде өзіңді жігітше сезіне алатын адамды айтуға болады. «Ер жігіттің қадірін, жақын білмес, жат білер» деген де мақал бар. Халқымызда бүкіл әулет ұлдан тарайтын болғандықтан оған қаталдықпен қараған. Жігітті шешімді, парасатты, ойлы, тапқыр болуға баулып отырған. Пәленің бәрі ағайын мен қатыннан келеді дегені – әулет – өзіңнің қолыңда, сен қалай болсаң, әулетің солай болады деген мағынаны береді. Олар саған пәлені әкеліп бермейді, оны өз қолыңмен жасауың мүмкін. «Ошақтың үш бұтының біреуі құласа, қазандағы сүт төгіледі» деген де қырғызда мақалы бар. Сол ошақтың үш аяғын тең ұстай тұрып, жанатын оты бол деген сөз ғой. Тағы да «әкенің үлгісіздігі – балаға, баланың нашарлығы – әкеге сор» дейді. Тегіңнің нашарлығын ойласаң, арғы-бергіңді, туыс-нағашыларыңды қатар күйітте.

– Желмаясымен желіп жүріп, Жерұйық іздеген Асан Қайғы да жер Жаннаты Жетісу демеп пе еді? Еділ мен Жайықтың бірін жазда жайласаң, бірін қыста қыстасаң, қолыңды алтын мен күміске маларсың деген екен. Өзі жүріп өткен ұлан-ғайыр өлкенің табиғаты мен жерінің шұрайлылығына байланысты бағасын бермеген мекен кемде-кем. Өзіне пана болар жұмақ емес, халқының қамын ойлаған Асан бабамыздың әр сөзі аңызға айналды. Асан қайғы Жетісуды көргенде: «Мынау Жетісудың ағашының басы жеміс екен, шаруаға жайлы қоныс екен», – депті. Археологиялық ескерткіштерге бай Жетісу алабы – ашық аспан астындағы мұражайлардың да мекені. Талхиз (Талғар) қалашығы, Сақ қорғандары, Тянь-Шань, Алтынемел таулары, сондай-ақ әлемдегі теңдесі жоқ бірден-бір орын Шарын шатқалы – келген қонақтардың көз жауын алар орындар. Әрқайсысы өткен күннің белгісіндей болып сақталған. Жетісуда өсімдіктер мен аң-құстардың да алуан түрлері бар.

– Дұрыс болар еді... Мен жарап жатсам қалайда барамын. Өйткеніөзімнің ойыммен шолып жатқан өсімдіктерімді іздеп көруім керек. Экологияға қатысты біраз әңгіме қозғаған соң мен бір деректерді қарастырып қойған едім. Дүниежүзілік денсаулықты сақтау ұйымының мәліметіне сүйенсек, экология талаптарының сақталмауынан әлемде жыл сайын 15 миллион адам өмірімен қоштасады екен. Міне, бұл сол айтқандарымыздың тұжырымды айғағы болса керек. Қорықтардың жұмысын үдетуіміз керек. Әйтпесе бүгінгі таңда өсімдіктеріміз бен жан-жануарларымызды сақталу мүмкін емес. Өз көзіммен көрсем дұрыс болар еді...

– Бұл дұрыс шаруа екен. Қаланың лас ауасынан мезі болғандар үшін таудың бөктеріндегі демалыс орындары, сондағы өзің айтқан мұражай өте керек қой. «Қолда барда алтынның қадірі жоқтың» керін келтіріп жүрміз ғой. Осыншама құндылықтарымызды өзіміз насиқаттамасақ кім айтады?! Мемлекетке «бізге осындай саябақ керек» десең, шетелдің бір компаниясына «осында саябақ орнат» деп бере салады. Ал олар алады да сенің тарихыңды, дәстүріңді, қалыптасқан ғұрпыңды ескерместен, өздерінің жобасын ұсынады. Осыған жол бермеуіміз керек. Ол үшін халық қолынан келгенін істеп, ақшасын шетелге жұмсамай өз еліміздің ішіндегі туризмді көтеруге атсалысуымыз керек.

– Ойдың көп болғаны да жақсы, бірі болмаса бірін, болмаса үшіншісін іске асырып қалармыз. Жақсылығымызды асырып айтып жүруіміздің де себі бар. Қасымхан, менің бір байқағаным, сен өзің әрбір адамның дәстүрімізге қатысты жақсылығы болса, соны айтып жүретін жақсы қасиетің бар екен. Бұл – біле-білгенге үлкен насихат. Бұл – жанды жарнама. Әкімі бастаса ұлттық туризмді халқы неге қоштамасқа?! Шығыс Қазақстанның жері –туризмге сұранып-ақ тұрған табиғаты керемет өлкелердің бірі.

– Қыз – жатжұрттық. Бұл – өмір заңдылығы. Біреудің өз бағында өсіріп, мәпелеген гүлі екінші бір жат бақтың ажарын келтірер гүлі болып кете барады. Қыздарымызға да жеңіл тимесі анық. Олардың тез сіңісіп кетуіне енесі мен абысын-ажындары көп ықпал жасап отырған. Олар келген жаңадан түскен келінге жалаңбас, жалаңаяқ жүрмеуді, ерлердің жолын кеспеуді, үлкендер отырған үйге кірмеу, үлкендердің әңгімесіне араласпау, шай құйғанда бір тізерлеп, қырын отыру, қазанаяғын сыңғырлатпау, дауыс көтеріп сөйлемеу, үлкен үйдің төріне шықпау және ерте тұрып, кеш жату, күн ұзаққа үй шаруаларын тындыру сияқты барлық тірлікке үйретіп отырған. «Жақсы жерге келген келін – келін, жаман жерге келген келін – келсап» дейді халқымыз. Сондықтан қазіргі кезде бұл мәселеге екі жақты қараған дұрыс болар. Енелердің өзі отбасында отарғанда, тым болмаса бастарына орамалдарын салып, ақылдарын айтып отыруы керек. Ол ене де – сол шаңырақтың келіні, яғни шаңырақтан үлкен емес. Мен өз жеңгемнің қартайғанша сәлем салғанын көріп өстім. Міне, тәрбие деген. Қазір жасым тоқсаннан асса да, сол шақты аңсаймын. Бүгінде бәрі өзгерді. Бірақ ұлттық болмысымызды жоғалтпауымыз керек. Бәрі өз орындарын білсе, шаңырақтағы жанжалдан да құтылуға болады. Еркектің басындағы тоғыз пәледен құтқарады. Мұның бәр әйел адамның қолында жатыр.

– Қазақтың мәдени салт-санасында ұлттық ойын-сауық – оның ішінде дене шынықтыру саласы аса маңызды да, күрделі, қоры мол мұраның бірі. Оның тарихы да тым ұзақ. Қытайдың атақты ғалымы Су Би Хай «Қазақ мәдениетінің тарихы» атты еңбегінде он мың жылдық сілем, із, дерек, айғақ келтіреді. Қолымыздағы археологиялық деректер арасында қазақтың ұлттық мәдениетіне тән мәліметтер де аз емес. Қазақ жерінде тас бетіне қашалған суреттер ішінде бес-алты мың жылдық тарихы бар, ұлттық салт-санаға жататын құнды айғақтар кездеседі. Мәселен – атқа, түйеге, өгізге мініп салт жүргендер, жаяу жүгіріп аң қуғандар, ит қосып, құс салып аң аулағандар анық көрінеді. Атқа, түйеге мініп аң қуғандар, аңға мініп аң қуғандар да бар. Сойылмен соғып, таспен ұрып аң алғандар, жыртқыштармен бетпе-бет алысып жатқандар және адамдардың өзара шайқасып жатқан оқиғаларын бейнелейтін суреттер толып жатыр. Тым ертедегі елең-алаң дәуірдің тырдай жалаңаш кісілерінің қолында сойыл, шоқпары, садақ ұстаған суреттер кезігеді. Адамдар әу баста тас пен ағашты, сойыл мен шоқпарды, ор мен аранды, абақ пен дараны, қода мен торды, шалма мен бұғалықты, тұзақ пен шаппаны, зақпы мен қайтыпкелді, қандыауыз бен қақпанды, сүңгі мен сере, найзаны, садақ пен мылтықты, қырандар мен құмай тазыны әр дәуірдің өзіне жетілдіріп пайдаланды. Бертін келе аң аулау мен саятты күнкөрістің кәсіптік көзі ғана емес, сауық-сайран салтанаттың белесіне көтерді. Кешегі күнкөрістегі әдіс-айла, әрекет-қимыл, қорғану мен шабуыл, қолданылған қару-жарақ, жабдықтар бүгінгі заман белесінде ұлттық мәдениет, салт-сана, ойын-сауық, дене шынықтыру, ұлттық спорт деңгейіндегі игілікке айналды.

– Зерттеушілердің деректеріне қарағанда, қазақтың ұлттық ойын-сауық, дене шынықтыру, ұлттық спорт түрлері бес жүздей екен. Соның ішінде ұрпақ тәрбиесіне тән балалар ойыны өте көп, олар айтарлықтай аса маңызды орынға ие. Тәуелсіз қазақ мемлекетінің осы бағыттағы ғылыми зерттеушілері мен ұйымдастырушылары, институттар мен мектептер, спорт орталықтары, тіпті жеке адамдар ерінбей еңбек етіп, үңіле қараса, ұлттық бедері бар талай дүниені тауып, қағып-сілкіп, түлете түрлендірсе, өркениетті заманға лайықтап жарыққа, сахнаға шығара білсе, сан жағынан да әрі түр, сипат, сапа жағынан да ешкімнен кем бола қоймас. Қазақстанның солтүстік аймақтарында жылқы түлігінің неолит, яғни біздің заманымызға дейінгі сегізінші-үшінші мыңжылдықтар дәуірінде жекелеп қолға үйрету ғана емес, тіпті үйірлеп, топтап, қоралап бағылғандығы анықталған. Қоралап, үйірлеп жылқы бағу деген сөздің өзі, сол жылқының өзіне мініп бақты деген ұғымды береді. Сол көне заманның жылқысы да, бүгінгі заман жылқысы да өзіне мінбей, баққызбайды. Осы күнгі қазақтың тіршілігіндегі жылқыны бағу-қағу, өсіру, сауу, сою, сату, атқа мініп мал бағу, атқа мініп аң аулау, құс салып, құмай жүгірту, жоқ қарап, ізге түсу, барлауда, жорықта жүріп ел қорғау, ас пен тойды, мереке-мерейлі күндерді, сауық-сайран, той-думанды ат үстінде жүріп қызықтайтын қазақ дәстүрінің тарихи тамыры тым ұзақ. Қазақ халқы «Ер қанаты – ат» дейді де, қуса жетіп, қашса құтылатын ат таңдайды. Қазанатты, жүйрікті, жүрісі жорғаны армандап өткен. Тарихта өзінің қызын беріп құмартқан атын алғаны жайлы деректер көптеп кезігеді. Қазақ халқында жылқыны бағып-қағуға, қазанатқа, жорға мен жүйрікке, бапқа, мініп-түсуге, атой, атойнақ, атпен ойналатын ойындарға байланысты аса мол атаулар мен сөз тіркестер қоры жатыр.

– Ат жарыс – әдеттегі ас пен тойда, мерекелі күндерде болатын ат жарыстар. Ат саны, жер қашықтығы әртүрлі, ол шектеусіз де болуы мүмкін. Оның ішінде құнан, тай, түйе жарыстары да бар. Жорға салыстыру да бар. Аламан бәйге облысаралық, аймақтық, республикалық, мемлекетаралық, халықаралық деңгейде болуы мүмкін. Күндеп, апталап, айлап шауып өтетін қашықтықтық та болады. Сондықтан бәйгенің шарттары өте көп. Ең қиыны аламан бәйгенің атын құлынынан таңдау, сыннан өткізу, баптаудың өзі қазақ әдісімен ең аз дегенде бес-алты жылға созылады. Бұл – өз алдына қыры мен сыры бар өрелі ғылым.

– Кісінейді, осқырады, оқыранады, шырқырайды, арқырайды, үркеді, елеңдейді, ішін тартады, жөтеледі, түшкіреді, айғырлар шекіседі, тебіседі, тістеседі, жусайды, ұйықтайды, қашады, иіскейді, иіскеседі, шайнайды, таласады, есінейді, бірін-бірі іздеп кісінейді, кісінеп табысады, кісінеп танысады, «жылқы кісінескенше, адам сөйлескенше» деген сөз осыдан қалса керек. Жылқы өте жершіл болады. Өз мекенін іздеп қашады, өз үйірін іздеп қашады, сен оның айылын қатты тартсаң, сені тістеп не теуіп өшін алады, сені ұнатпай қалса, ыңғайы келгенде тебеді, жылқының аты шыққан тебегені болады, қытымыр мінезді жылқы, ақылды жылқы, ақылсыз жылқы, кең пейілді, ақ пейілді, арамза, арам ойлылары да болады. Адамды алдайтындары бар, ер мінезді батылдары бар, адамға, иесіне жанашырлық жасайтындары да болады.

– 1935 жылы Құсайын Бабалықұлы Үрімжі қаласынан бір қаракер атты сатып алып мініп, Шәуешек қаласына келген еді. Ат Құлжа аймағының Текес ауданынан айдалып, мың екі жүз шақырым жол жүріп, Үрімжі қаласына дейін барған. Үрімжіден бес жүз елу алты шақырым жүріп, Шәуешекке барған. 1937 жылы көктемде осы ат бізден қашқанда бұрын басып өткен жерлерін қайта баспай, Шәуешекке, Текеске қарай төте жолсызбен қашқан ғой, жарықтық. Текес, Шәуешек, Үрімжі үшеуі ошақтың үш бұты секілді үш жерде орналасқан. Үрімжі мен Шәуешек бес 556 шақырым, Шәуешек пен Текестің арасы 1100 шақырым, Үрімжі мен Текестің арасы 1200 шақырым. Сонда ол бұрын Текестен – Үрімжіге, Үрімжіден Шәуешекке келіп отыр ғой. Бұл жолы ол тура келген жеріне қашқан. Ал осы ат жолды қалай біледі? Басып өткен жерлері асқар тау, құм, елсіз дала, көл, өзенді жерлер. Әлде жылқы аспан әлеміндегі жұлдыз, ай, күн, ауа райын есептей ме? Қалай ойласам да, осы аттың Текеске төтелеп қашуы мені қатты таңғалдырды. Табиғаттың тылсымы болар, қанша ойлансам да бұл жұмбақты мен шеше алмадым.

– Әлі есімде, әкем Бабалықтың айтуынша «түйекиіктің» денесі біздің тайлақ түйедей ғана болады екен. Өңі – құла сары. Манас ойпатының солтүстік батысындағы Жайыр тауын мекендеген найман ішінде матай елінің атақты саяткері, аңкөс Абдрахман Тұрлыбайұлы әр жылы қыста аңшылар тобын құрып, Манас ойпатына келіп, салбурынға шығады екен. Қалың жиде, сексеуіл, тораңғыл мен жыңғыл, дүзген орманы арасында қарақұйрық, елік, қасқыр, бұғы, марал, түлкі, қарсақ, шибөрі секілді аңдар болады. Сондай салбурындардың бірінде, «түйекиік», кейде керқұланы да көреді екен. Бір жолы керқұланы атып та, алғаны бар көрінеді. Әбекеңнің айтуында «түйекиік» – екі өркешті, өңі құла сары, дене тұрқы біздің тайлақ түйедей. Өте жүйрік, адамды көрген заматында құйындай зыта жөнеледі дейді. Бұл – 1915-1921 жылдар аралығында болған оқиға. Біздің қолдағы түйелердің түсі әркелкі болатын. Ақсары, ақбас, құласары, қарақоңыр шудалы. Бүкіл әлемді алып қарайтын болсақ, жабайы түйені, түйекиікті ұстап-бағып отырған жануарлар бағы жоқ. Моңғолия жерінде «түйекиік» бар» деген де сыбыс естіліп қалады. 1989 жылы мен Үрімжідегі жануарлар бағында болдым. Әдейілеп барғам. Соғыс кезінде далада қалып, тағыланып қалған бір түйені қытайлар ұстап алып, «түйекиік» деп атап отыр. Қолда бағылып, жүк артылған, екі өркеші сынған, жапырақ, қайшы өркешті алып қара бура екен онысы. Мен көргенде алдындағы шөпті аузын толтыра асап, тік тұрып, қылғытып жатыр екен. Жанына жақын барып едім, маған қарамады. Сескенген, жиіркенген, қауіптенген сыңай танытпады. Қытай ғалымдары Манас ойпатында «түйекиік» болғанын жақсы біледі. Бірақ түйе тегінің қай уақытта жойылып біткенін білмейді. Олар мен айтқан деректерге көңіл аудармады. Мен мұны әр кез айтып жүрмін. Жылқы біткеннің арғы тегі керқұлан мен тарпаң ғой. Тарпаңның соңғы тұяғы 1864 жылы оққа ұшқаны жайлы менде дерек бар. Біздің қазақ жылқы құмарларының сөзіне қарағанда, жұқа тұяқ, қазтабан, шашалы шоқтықсыздау, дене бітімі жұқалтаң, күйгелектеу, мінезі жеңілтек келетін тұқымның түрлері қазақ жылқысының ішінде некен-саяқ кездеседі. Жалпы, тарпаң тектілер аздау.

– Жылқы – ішсе сусын, жесе азық, мінсе көлік. Қазақ жылқыларының төзімділігінде шек жоқ. Жаугершілік заманда бабаларымыз өздерімен бірге үйір-үйір жылқы айдап жүретін болған. Шөлдесе, қымызын ішіп, ашықса, етін жеп жүре берген. Әрі қашқанға да, қуғанға да шапшаң қимылды жылқы оңтайлы. Шалт бұрылатын икемділігімен де шайқас үшін жаралғандай. Қазақ ат арқылы Үндістаннан Араб әлеміне дейін, сахарадан Еуропаның Италия, Франция елдеріне дейін емін-еркін көшіпқонған. 1920 жылдары қазақтың кейбір шаңырағында 30-40000-ға жуық жылқы малы болыпты. Ал бүкіл қазақ даласында жиырма миллионға тарта жылқы басы бар еді. Кейінірек Кеңес өкіметінің солақай саясатының кесірінен орыстар сол жылқылардың бәрін етке өткізіп, қырып салды. Қазақы жылқыны көбейту керек. Қазақы жылқыны сен асырамайсың, ол сені асырайды. Бір жарым метр қар жауғанның өзінде өз шөбін өзі табуға шамасы жетеді. Қазақтың көптеген қалталы ессіз байлары таза қанды жылқы асырап, қаражатын далаға шашып жатыр. Әкелген әлгі асыл тұқымдылары ұзаққа шабуға шыдамайды. Бұл турасында мен көп жаздым. Мінуге де жарамайды. Былайша айтқанда – мәңгүрт. Өйткені өз енесіне, өзінен туған байталға шаба береді. Қазақы жылқы өйтпейді, тек сақтайды. Тек сақтайтын аң-құс санаулы. Дегенмен тек сақтау – бұл жаратылыстағы барлық тіршілік иелеріне тән нәрсе. Сондай-ақ, аққу, кәмшат құңдыз тек сақтайтыны хақ. Америкада пума деген жолбарыс текті жыртқыш бар. Ол да осы секілді өз тегіне адал. «Қазақ жылқы тектес» деп бекер айтпайды. Үнемі жылқы етімен қоректенгеннен жылқы қасиетін бойына сіңірген. Қанымызға жылқы қасиеті әбден орныққан. Сондықтан біз де жеті атаға дейін қыз алысып, қыз беріспейміз. Мысалы, адам баласының қаны қазіргі ғылымның зерттеуі бойынша, отызотыз бес мың текке бөлінеді екен. Қазақ халқының әйелдері «өй, тексіз неме, өңез неме» дейді ашуланғанда.

– Өңез – шелектің ішіне жиналған кір. Шелек жуылмаса, іші кірге толып, күйе секілді болып кеткенде «өңез» деп атайды. Сонда «тегің өңез» деп тұр ғой. Ал жаңағы ғылымның зерттеген тектерінің ішінде «өңез текті» деген бар. Қазақтың қатындары қайдан білді мұны? Сондай-ақ «ашытқы текті» деген бар. Кәдімгі ашытқы. Адам баласының бойындағы тектерді ешкім түбегейлі зерттеп, бас-аяғына шыға алған жоқ... Елімізде қасиетті қазақы жылқы тез өседі. Қазақ топырағында қазақы қой да жылдам көбейеді. Ақ қойдың біздің жерімізге бейімделуі қиын. Өзін-өзі баға алмайды. Көп күтімді талап етеді. Қазір техниканың күші жеткілікті. Осы арқылы қазақы жылқылардың өрісін кеңейтуге жол ашылмақ.

– Қазақ баспасөзінің тарихында жылқыға арнап арнайы журнал шыққаны мәлім емес. Кейбір елдің иті мен мысығына, шошқасы мен торғайына арналған журналдары бар. Ал дүниені дүбірімен дүр сілкіндірген қазақ жылқысына тән арнайы журнал шығып көрген жоқ. 1997 жылы «Маңмаңгер» атты жекеше журнал шығара бастадық. Журналымыз бастан-аяқ қазақ тілінде жарық көрді. Екі-үш жылдан соң «Маңмаңгерге» Қайрат Сатыбалды мырзаның көңілі ауып, «Маңмаңгер» редакциясын Астанаға көшіруді ұсынды. Біз қарсы болмадық. Қайта мемлекеттен арқа сүйеу тапқанымызға шын ниетімізбен қуандық. «Маңмаңгер» редакциясы Астанаға көшті. Өкінішке қарай, бұрынғы бас редакторды ауыстырып жіберді. Журнал орысша-қазақша екі тілде шыға бастады. Қазақ жылқысының арғы-бергі тарихына тоқталуды мақсат тұтқан, қазақ жылқысына тән он мыңдаған түбір сөз бен жүз мыңдаған тіркес сөзді жариялауды армандаған «Маңмаңгердің» тілегі осылай орындалмай қалды. Орыстілді авторлардың оған шамасы келген жоқ. Олардың әлі жетпейді де. Егер бұдан былай газет-журналдар қазақ жылқысы туралы егжей-тегжейлі айтып бере алса, айтқаны елге түсінікті болып, қазақ халқының игілігіне жарап, өкінішпен өткен үзік сырларды жалғастырып жатса, нұр үстіне нұр болар еді. Бағытбағдарымыз қасиетті қазақ жылқысына байланысты барлық сырларды ашу болатын. Сонымен бірге қазақтың тілдік қорында жылқыға тән қанша атаулар мен сөз тіркестері барын шамалау еді. Бұл жұмыстың аса ауыр екендігінде сөз жоқ. Алайда «алыс болса ауылыңа бармаймысың» дегендей, түбі бір шығаруға, айтуға тура келеді... «Інжудің құнын азабын шегіп іздеген біледі» дейді ғой. Біздің қолымыз жетпесе, келер ұрпақтың қолы жетеді деген сенімдеміз. Ниетіміз адал. Қазақ тілінің дертіне «бір тамшы» ем іздедік. Бұл бағытта көбінесе баспа бетін көруге жолы болмаған, сан-санақсыз түкпір мен елеусіз күл-қоқыс арасында шашылып, тозып, жоғалуға бет алған, әдеби айналымға кіре қоймайтын атаулар мен тіркестерді газет-журнал арқылы көрсетіп, жас ұрпаққа үйретуді қолға ала бастаған едік. Енді бүгін тек там-тұмдап жазғанымыз болса, көлемді дүниені жарыққа шығаруға мүмкіндік жоқ.

– Енді жылқының қасиетін айтып тауыса алмайсың. Ақылды жылқы өз жатырына шаппайды. Адамға сүйіспеншілікпен қарайды. Адамды қорғайды. Жердің бедерін біледі. Адамды алдайды, өтірік жығылып қалады. Өзара бірін-бірі алдайды. Жарыста мақтанып, алға ұмтылады. Жақтырмаған қолдан, жерден, өңірден қашады. Қашудағы айласы тіпті көп. Құсайын ағамның қоңыр аты ағам қайтыс болғанда келіп, сүйекті иіскеп күрсінді. Бұл 1947 жылдың жиырма бірінші тамызы болатын. Адаммен достық қатынас орната біледі. 1943 жылы желтоқсан айында «Қызылтұз» даласындағы боранда Әубәкір Бабалықұлының (менің ағам ғой) соның құла аты алты ай бұрын тоқтап өткен жерді тауып, бізді апаттан аман алып қалды. Ақылды хайуандардың бәрі жыртқыштан тараған. Жылқының да арғы тегі жыртқыш қой. Жылқы ашыққанда адамды жейді. Жұт болатын жылды жылқы жануары алдын ала сезеді. Жер қар, күн жылы кезінде қоңыр күзде көп жылқылар жер аударып, басқа жаққа қашып кетеді. Кейде кейбір биелер іш тастап, ішіндегі құлынынан құтылуға тырысады. Өз бойындағы күш-қуаттың құлынды аман алып қалуға шамасы жетпейтінін алдын ала сезеді. Парсылар атты «бөджан», «елжан» десе, үнділер «тахт-и-раван» дейді екен. Дағыстандықтар «жылқы адам болуға бір дүниесі сәл-сәл жетпей қалыпты» деседі. Көне қытайлардың айтулары бойынша сонау Ғұндар елінде «қанатты жылқылар» болған. «Қанатты жылқыны» алу үшін қытайлар ғұндарға қарсы соғыс жариялағаны туралы тарихи деректер бар. Осы бір таңғажайып аңыздар мен деректердің барлығы тек жылқы түлігіне арналған. Ал осының басты себебі – жылқы жануарының адам баласына сіңірген еңбегіне байланысты. Қазақ жылқыны «желден жаралған ер қанаты» деп бағалайды. Сүтін сусын, етін тамақ еткен қазақ «жылқы жұпар иісті» деп тамсанды. Он мыңдаған жылдар жылқы қаны бойына сіңген ата-бабамыз – «адам жылқы мінезді» деп, жанын жылқыға таңып туыстастырады. Тақымынан – ат, жайлауынан жылқы кетпеген «жылқы мінезді» сырмінез қазақ «жылқы ақылды жануар» деп сендіре айтады. Өзінен тараған қанды білетін, жаза баспай танитын, өз енесінің иісін, өзінен тараған ұрпақ иісін жаңылмай сезетін, өз тұқымының үн-дыбысын, мінез-құлқын табатын, өзін туған енесіне, өзінен туған байталға шаппайтын қазақы жылқы тұқымының естілігін, ақылдылығын білетін қазақ – «жақсы айғыр жатырына шаппайды» дейді көрегенділікпен.

– Расында солай. Ертеде ата-бабаларымыз қару-жарағы мен астындағы атына сүйеніп елін-жерін, намысын қорғады. Бірнеше жүз мыңдаған қолды бастап сонау Сахалиндегі татар бұғазынан Батысқа қарай, Азияны талай рет көктей өтіп, Батыс елдеріне ойран салды. Сонау түкпір Түнсібірден Оңтүстікке беттеп, талай рет Араб, Парсы, Үнді жерлеріне сұғынды. Шығыста Қытайды қорқытып, бес мың шақырымдық қытай «жау балшығын», осы күнгі Қытай қорғанын салдырды. Осы бір таңғажайып жорықтар мен қыруар тарихтың жасалуы тек қана жылқы түлігінің орасан молдығы мен ат күшіне байланысты болған. Мыңдаған жылдарға созылған, жорықтар мен тарихи оқиғалар қазақтың табиғи ұлт болып қалыптасуына орасан зор ықпал жасады. Қазақ – құрамалы, жасанды ұлт емес, табиғи ұлт. Табиғи ұлттың табиғатпен белсенді байланысының айғағы – жылқы. Қазақтың ұлттық ділін, қазақтың туған тілін жасасқан аса қасиетті жануар. Еренқабырғаның (Тянь-Шанның) шығыс сілемінде жатқан, қытай мен түрік аралығы аталған, осы күнде де солай аталатын Ататүрік ауданынан, батыстағы Астрахань облысына дейінгі аралық мөлшермен бес мың шақырым деуге болады. Ал осы аралыққа тарыдай шашылған қазақты диалектісіз, сөйлетіп кеткен құдіретті күш те – жылқы. Тәуелсіз қазақ мемлекетінің сан салалы оқу-ағарту ғылымы бұл күндері басқа тілде сөйлейді де, қазақ тілінде сөйлеуге қолы жетпей отыр. Өйткені отарлық езгіден құтылдық десек те, ассимиляцияланған қазақ тілі әлі күнге дейін ғылым тіліне айнала алмай отыр. Бүкіл оқу-ағарту саласында қазақ этнопедагогика ғылымы өз шаңырағын көтере алмай келеді. Болашақ үшін оқу-ағарту саласына керекті қазақтың этнопедагогика ғылымын жасау жолын іздестіру керек. «Алынбайтын қамал жоқ», осы ғылымның құдіретімен орысша сөйлейтін, орысша ойлап, қазақша шала сөйлейтіндерді ұлттық намысты ойлайтын адамдарға ауыстыру заманы келуі керек.

– Түнсібір деп өте дұрыс айтылып тұр. Қараңғы ғой. Түн деп тұрғаны қараңғы деген сөз. Сібір деген жалпы басқа елдің сөзі емес. Түркітілдес халықтардың сөзі. Мына Қазақстанның кей өңірлеріндегілер «ол жақ сібір ғой, алыс қой» дейді. Алыс деген мағынада қолданылып тұр. Қазақтың табиғи ұлт болып қалыптасуына мол үлес қосқан төрт түлікке тән тілдік қорымызды жинақтай теріп, ұлттық діліміздің қыры мен сырын ашу арқылы қазақтың ұлттық этнопедагогикасын қалыптастыруға аз да болса үлес қоссақ деймін. Осы арманға жету үшін, ең алдымен, қазақ жылқысының жібек жалына жабыстық. Жылқыға байланысты – тіл, діл, салт-сана, әдет-ғұрып, ырым, сыр-сипат, мінез-құлық, тәртіпқағида, тыйым, талғам, ұлттық дәстүр, ұлттық намыс, ұлттық қорғану, ұлттық иелік тағы басқаларды сөз етуді ойлаймын. Қазақтың маңмаңгер жылқысына кезінде Ақан сері де ән шығарып кетті.

– Кей сөздердің этимологиясын, төркінін іздеу – өзінше бір тақырып. «Қазанат» деген сөз – шыдамды, берік, мықты, тұлпар сынды, әлді, жүйрік десе жүйрік, жүріске мықты, мойымайтұғын деген мазмұнды беріп тұрған секілді. Биология, география және химия пәнінің мұғалімдеріне жарап қалар деген ниетпен жылқы жануары туралы көптеген деректер жинадым. Жылқы жануарының кәделі сүйектерін атаудың анатомия ғылымына қосатын үлесі шамалы. Бірақ тіл ғылымы тұрғысынан алғанда ассимиляцияланған қазақ тілін түзеуге қосқан үлесім болсын деймін де... (Ақсақалдың бір кездері көз майын тауысып, табанынан тозып жүріп, ел аузынан жиған осы бір елеулі еңбегін оқырманға жариялауды жөн көрдік. Өйткені қазақтың тіліне жаны ашыған, ұлтын сүйген данышпан қарияға біз де қарыздар екенімізді іштей болса да мойындағымыз келеді).

– Әрине, бөлінеді. Жаса малы (үш-төрт жастан асқан айғыр), құр айғыр (өмірі құрық-жүген көрмеген), сыңар ен айғыр (тумасында бір ен болып туған), шартық азбан (алты жасында піштірілгенімен айғырлық әдетін қоймаған айғыр). Осылайша аталады.

– Көне қазақта «таза алтын, таза күміс, таза темір, таза қымыз, таза сүт, таза бал» деген сөздер бар. Расында, бұл сөздер қоспасы жоқ, нағыз табиғи дегенді білдіреді. Ал әзіргі қазақтың «таза қанды, асыл тұқымды жылқы» дегені – түрлі-түрлі қандар қосындысы, алуан түрлі тек, нәсіл қосындысы. Көне қазақ тазы ит пен төбет ит арасында туғанды «дүрегей ит», моңғолдар «эрлыз нохай» дейді. Қазақтар бие мен есек арасында туғанды «қашыр» дейді. Қазақтар екі қан, екі тек, екі ұлттан туғандарды «дүбәра», «дүрегей», «шата», «қашыр» дейді. Моңғолдар «құрлыз», «эрлыз» дейді. Орыстар – «метис», «гибрит», қытайлар «әр-жаң-зи» деп атайды. Сонда бүгінгі қазақтың «таза қанды, асыл тұқымды» дегені кімді алдағаны? Өзін-өзі ме? Мақұл, солардың айтқаны болсын делік. Солар мақтаған «таза қанды, асыл тұқымды» жылқылардың қазақ жылқысынан артық жері бар ма? Біздіңше, «таза қанды» жылқы бүкіләлемдік сүтқоректі жануарлар арасында ең сұлуы. Ол сұлулық жылқықұмарлардың мақтанышын қанағаттандырады. Шын мәнінде, ол сұлулық – сурет қана. Адамға еңбек ететін жылқы санатына қосыла алмайды. Әлемдік талғамда адам, дельфин, маймыл, ит, жылқы – осы бесеуі ақылды жануарлар деп аталады. Осы қатарда «таза қанды» жылқының орны жоқ.

– «Таза қанды, асыл тұқымды» жылқының, ең алдымен, ақыл-есі кемшін келеді. Нағыз мәңгүрт. Өз тегін, өз қанын, өз нәсілін танымайды, тегін сақтай алмайды. Былайша айтқанда, айғырлары өз енесіне, өз байталына шаба береді. Бұл – оның ақыл-есінің кемістігі емей немене?! «Таза қанды» жылқы тек қолда бағылады. Өріске жіберген соң, өзін-өзі асырай алмай, қыс кезінде қырылып қалады. Қолда бағу үшін бір айғырға бір адам керек. Өріске бағылатын қазақ жылқысының үштөрт үйіріне бір жылқышы да жетеді. Үш-төрт үйірің – жүз қаралы тұяқ. Сонда баптау тұрғысынан алғанның өзінде бірінен-бірі жүз есе қымбат. Айғыр өзі үйірге түсіп, жиырма-отыз биені өзі қайырып, өзі иелік етпеген соң, «асыл тұқым» аталған жылқы табиғи өсім бере алмайды. Олар тіпті көбеймейді. Жылдың төрт маусымында кең далада өрістеп, өзі қалаған жүздеген, мыңдаған шөпті таңдап, басын шалатын, мөлдір бұлақ, ағын суды өрлей жүріп ішетін қазақы жылқының сүті, қымызы, еті, майы жұпар иісті, дәмді, құнарлы, нәрлі, емдік қасиеті мол тағам қоры саналады. Ал қолда бағылып, сасық қорада тыныстап, бес-он түрлі шөппен өмір өткізетін «асыл тұқымды» жылқының сүті, қымызы, еті, майы дәмсіз, жылқыға тән иіс жоқ, нәрі мен қуаты болмайды. Қазақы жылқының тезегі адамның бойындағы бірнеше түрлі дертке дауа. Ал «таза қанды» жылқының тезегінде ондай қасиет жоқ. «Асыл тұқымды» жылқы салт мініп, ұзақ жүруге шыдамайды. Бес-он шақырым өрістеп қайтатын қойшылар үшін жарайды. Ал жиырма-отыз шақырым жердегі жылқыны қуғанда болдырып қалады. Міне, «асыл тұқымды» жылқы ұзақ жолаушылыққа, ұзақ жортуға, жорыққа мінуге, соғысқа жарамайды. «Асыл тұқымды» жылқы аң аулауға, бүркіт салуға, салбурынға, аң қуалауға, түлкі, қасқыр, бөкен қуып соғып алуға шыдамайды. «Асыл тұқымды» жылқы лақ, көкпар тартуға келгенде оған әлі жетпейді.

– Отыз-қырық шақырым жерге зар желдіріп айдап барып, қайта жібергенде осы аралықты пәрменмен шауып өтетін бәйгелі жарысқа жарамайды, шапса өліп кетеді. Алпыс-жетпіс шақырымға айдалып барып, түпке түнеп, ертеңіне сол аралықты қайта шауып өтіп, бәйге алатын жарысқа мүлде жарамайды. Мыңдаған шақырымға дамылдап шабатын, жолға түнеп шабатын аламан бәйгеге осы «асыл тұқымды» деп отырған жылқыларың тіптен шыдамы жетпейді. Олардың аламан бәйгесі – он бес-жиырма шақырым. Одан арыға шапса, ат өледі. 1996 жылы Қырғыз елі Манастың мың жылдығын тойлады. Аламан бәйгені өткізетін жерді таңдағанда алғашында Анкара мен Таластың екі арасына жоспарланған болатын. Бірақ түрік елінде өзара қақтығыстар орын алып, Ашхабад пен Талас аралығы болып бекітілді. Ал осы аламан бәйгеге Орта Азиялық елдер, тіпті жапондар келіп ат қосты. Әлемдік аламан бәйгеде бірде-бір «таза қанды» ат қосылмады. Сол аламан бәйгенің жарыс өткізу тәртібінің жүйесін жасасқандардың бірімін.

– Бұған мен сырттай қатынасып тұрмын. Осы үлкен тойды жасағалы жатқан қырғыздар Қазақстанға өтініш қылды. «Біз Манастың мың жылдығын өткізгелі жатырмыз, соған орай ат шабысын өткізбекшіміз». Сонау Анкарадан Талас жеріне дейін жалғаспақшы екен. Кендебай деген жігіт бар еді. Ұлттық ат спорты федерациясының сол кездегі төрағасы болуы керек. «Ат жарысын қалай өткіземіз» деп ақылдасайын деген ниеті ғой бауыр елдің. Сол ат жарысының жарғысы мен ережесін мен жазып бердім. Жалпы, бұл тойдың өзі мың жылдық болған соң, мың шақырымды шауып өту көзделген. Сонда Ашхабад пен Таластың екі арасы мың шақырым екен. Айтқан өтініштері бойынша жазып ұсындым. Осы айтулы шараға мені де шақырыпты. Шақырулары келгенше мен кетіп қалыппын...

– Өзімнің ескі әдетіммен шөп іздеп, Алтай жаққа кетіп қалған едім. Қайтып келсем, бәйге өтіпті. Кендебай басы-қасында болыпты. Менің жазып ұсынған дүниелерім қазір Кендебайдың қолында тұр. Екіүш жылдың алдында тоқсан жылдығымда осы Кендебай мен академик Елемес Әлімқұлов сахнаға шығып тұрып мен туралы сөйлегенде «Қырғыздың ұлы эпосы саналатын Манастың мың жылдығы құрметіне орай өткізілген ат жарысының шарттарын жазған біздің Жәкең ғой» деп жұрттың алдында мерейімді өсіргендері бар.

– Кеңес өкіметі алғаш құрылып жатқан кезде 1920-1930 жылдары қазақтардың ішкі қимылдары мен сыртқа қашып құтылуына қазақ жылқысы үлкен үлес қосты. Осы құбылысты зерттеген орыс саясатшылары қазақты мүлде жаяу қалдыруды көздеді. Саяси астары бар осы жоспарды іске асыру үшін қазақ жылқысын жамандау басталды. «Қазақ жылқысы өңсіз, түссіз, мүсінсіз, сұлу емес. Қазақ жылқысы сыртқы саудаға жарамайды, ішкі өндірісте пайдасыз» деді де Қазақстандағы қазақ жылқыларын түгелдей ет комбинатына айдатып, тұқым қалдырмау жағын қадағалады. ХХ ғасырдың бас кезінде Қазақстандағы және басқа елдегі қазақтардың қолында «жиырма миллионға жуық жылқы болған» деген болжам бар. Ал осы жылқының көп бөлігі Қазақстан жерінде болған. Ата-бабадан мұра болып келген төрт түліктің «падишасы» – қасиетті жылқы түлігі Кеңес өкіметінің «саяси жоспарының» құрбанына айналып, мүлде құрып кетуге бет алды. Жылқы түлігін іздеген қазақтарға «жылқы түлігінің падишасы» деп «таза қанды, асыл тұқымды» жылқы бағуды ұсынды. Кеңес өкіметі кезінде жетпіс-сексен жыл «әлпештеп» бағылған «таза қанды» жылқы саны он мыңға жетпеді. Қасиетті қазақ жылқысы өтеп келген сан салалы міндеттерді атқаруға шамасы келмеді. Осы екі түрлі жылқының табиғатындағы ерекшеліктерге көңіл аудармай жүрген қазақтар әлі де жетерлік. Империя кигізген құлдық ноқтаны сыпырып тастаудың орнына, бүкіл байлығын «таза қанды» жылқы бағуға жұмсап отырғандар бүгінде көптеп кездеседі. Он-он бес мың жыл бұрын өткен Мықтар елінде жыл санауымыздан бес ғасыр бұрынғы күндер, Сақтар елінде ІV-XІІ ғасырдағы Көктүріктер елінде, тіпті ХІІІ ғасырдан бастау алған

– Ұлан-ғайыр қазақ жерінің бет-бедерінде қатпар, қолтық, қаптық, қиялы, қысан, қапшық, қия, қапшағай, қақпақтас, шат, шатқал, шатаң, тар, таркезең, тармойнақ, дара, есік, босаға, дөң, дөңес, биесыймас деген атаулар бар. Осы атаулар жердің бет-бедері, табиғатының құбылысына сәйкес айтылған. Аң аулап, мал баққан, тау-тас кезіп жортып жүріп, бәріне ат қойып, айдар таққан қазақ. Қазақ осы аталған жердің бәрін пайдаланған. Аңдарды қуып өткізген, малды айдап шулатып, бір-бірлеп даралап, жетелеп өткізген, санаған, мөлшерлеген, түстеген, жоқтаған. Әсіресе, жылқы жануары айқай-шу шыққанда бет алған жағынан қайтпай, басып-жаншып қиратып өтеді. Санауға, мөлшерлеуге мүмкіндік бермейді. Соған орай қазақтар табиғат күшіне сүйеніп, жер бедерін пайдаланып жылқы түлігін игерген, көндірген.

– Сол мол жылқыларды көрген кісінің айтуынша 1935 жылдары осы жылқылар бар болған екен. Орталық Қазақстандағы Жаңаарқа өңірінде арғын ішінде алтай-қарпық, оның ішінде қара, бесім тайпасынан Тоқа балалары Айтқожа, Сатыбалды, Борғанай, Борғанайдан – Тәңірберді, Тәңірбердіден Сапақ деген кісі тарайды. Осы Сапаққа жиырма мың жылқы біткен екен. Ел аузындағы кейбір дерекке сүйенсек, отыз-қырық мыңға жуық жылқысы болған деседі. «Сапақтың туысы – Қонысбай деген адамның асына үш мың жылқы сойылды, жерде май ағып жатты» деп жазды тарихшы Сейділ Талжанов. Ақмола облысы, Атбасар өңірінде алтай руынан аққошқар тайпасынан шыққан Сейдалы деген кісіге қырық мың жылқы бітіпті деген сөз бар. «Баласы Қуандықтың Алтай, Қарпыққа қырық мың жылқы біткен» деген жыр шумақтарын да кездестіруге болады. Осы деректерді ауызша айтып берген сүйегі арғын, Сәкен Сейфуллиннің туыстарының бірі болып келетін, Алматы облысы Жамбыл ауданы «Қазақстанның ХХХ жылдығы» атындағы колхозды өмірінің соңына дейін басқарған Жақия Рақымбеков дейтін ақсақал осы айтылған мол жылқы мен оның иелері 1920 жылдары осы өмірде болғанын көптеген дәлелдер келтіріп, маған айтып берген еді. Қытайдағы социализм жүйесі 1951 жылдары жүріп жатқан кезде малшаруашылық өндіріс кооперативтері іске қосылды.

– Жылқыда «түйнек» деген ауру болады. Қазақ емшілерінің айтуы бойынша, түйнек – қара түйнек және қи түйнек болып, екіге бөлінеді. Байқап қарайтын болсақ, семіз, шелді, шажырқайы қалың, бүйрегі бітеу малда түйнек аз кездеседі. Ал арық, іш майсыз, әсіресе қанша бақсаң да іш май бітпейтін кәрі мал мен жас малда осы ауру жиі кездеседі. Жыл бойы байқап қарайтын болсақ, осы түйнектің ең көп шығатын кезі, көктем айлары. Сондай-ақ мал ішінде қидың сұйылған кезі де себеп болатын көрінеді. Жалпы, бұл ауру – малды қатты айдаудан, малды тосын үркітуден, қатты жүріске салудан, көктемде арық малдың шошынып қарғуы, секіруі, әдейі жығып аунатудан, жүріп келе жатып жалт бұрлуы сияқты оқыс қимылдан болатын көрінеді.

– Түйнек – ішектің түйінделіп бұралуы, ішектің бір тұйығы қатарындағы ішектің үстінен, шажырқай, бүйрек май шандырларының тесігінен немесе шап шандырларының тесігі, жыртығы болса, соның бірінен өтіп, асылып қалуы деген сөз. Түйнектеліп қалғанда табиғи қалып бұзылады. Несеп ақпай тоқтап қалып, іш кеуіп, тынысы тарылады. Мал ағзаларының сіңіру, қорыту, сыртқа шығару жұмысы нашарлайды. Мұндай кезде ішек-қарын істен шыға бастайды. Кейде ішек жарылып, мал өліп кетуі де мүмкін. Қара түйнек пен қи түйнек біріне-бірі ұқсас. Бұл ауру кенеттен пайда болады. Сол кезде малға қарасаң екі бүйіріне кезек-кезек көз салады. Тынымсызданып, тұяғымен жер тарпиды. Жерге жата қалып аунап, қайта тұрады. Аунауды жиі қайталап, жерге гүрс етіп құлап та түседі. Қиналып, күшеніп қара терге түседі. Адам дейсің бе, ауырып тұрмын деп айтатын. Сол ауырғандығын сездіріп жатқаны ғой. Түйнекпен ауырған малды жерге жатқызып, ары-бері аунатады. Малдың артын, басын жоғары көтеріп байқайды. Малдың бауыр тұсынан бақан өткізіп, бір-екі көтеріп түсіреді. Ал жеңілдеу қой ауырған болса, жайдақ атқа өңгеріп шабады. Бұл айлатәсілдердің бәрі дерлік – ішектің тұйығы өтіп кеткен шандырларды үзіп жіберу. Егер осы жасаған тәсілдер көмектессе, онда ол мал қи түйнек болғаны. Бұл әдістердің ешбір көмегі болмай, мал өлетін жағдайға келсе, малдың тақыр шабынан керісінше жарып, қолды ішке салып, бұралып қалған ішекті жазады. Ішекке асылған шандырды қиып жібереді, не үзеді. Тілген жерін қайта тігіп, дәрілеп, күтімге алады. Жарып ем қолданған түйнекті қазақ емшілері «қара түйнек» деп атаған. Тышқаншық дейтін аурудың тағы бір түрі бар. Бұл ауру сиыр мен жылқыда көп болады. Мал өріске шығудан, шөп жеуден, су ішуден мүлде қалады. Су ішпеген соң, іші кебеді. Екі жағына кезек қарап, аунап жанталасады. Егер сол мезетінде емдемесе, бұл дерттен сиыр да, жылқы да өліп кетеді. Мұны емдеу жолы да, әдісі де бар. Бірақ жылқы тышқаншығын емдегенде оның – шықшыт безінен, ал сиырды емдегенде шап безінен емдейді. Осы айтылған бездерге емшілер біз шаншып, безді тіліп, бір-екі бөлікке бөліп жібереді. Біз табылмаған күннің өзінде безді сыртынан қысып, жаншып, езгілеген жөн. Кейде аттың екі танауының астынан, көлденеңінен пышақ жүгіртіп қан ағызады. Біз бен пышақ та болмай қалса, саусақтай таяқша ағашты аттың екі танауына кезек-кезек ысқылап, қан ағызуға болады. Жалпы, мұндай қан ағызу ауруы асқынған малды ажалдан арашалайды. Бір таңғаларлығы бізді сұғып жіберіп, безін тескілеп жатқанда мал қыңқ демейді. Қайта рақаттанып, жанына жаққандай қалып танытады. Ауырса, жанына батса, олай жасамас еді.

– Өте көп. Бірнешеуін айтайын. Жылқы маңқа, қар өкпе, шығу, сақау, шойырылма, қарақаптал, киеңкі, жамандат, сары ауру, қарын ауру, арқа кету, лоққы мандам, тышқаншық, қыршаңқы, желінқұрт сияқты аурулармен ауырады. Дер кезінде емдесе жазылып кетеді, жылқы малы ауруға өте төзімді келеді. Денесіне түскен жара құрттаса, сол құрттар теріден өтіп, етке жеткенде бірден өледі де, жерге домалап түседі. Бұл да жылқының бір қасиетін көрсетсе керек.

– Көзге ақ түсу – төрт түлікте де болатын қасірет. Шауып, желіп, жай жүрістің өзінен де көзге бір нәрсенің ұшып, ыршып түсуінен, ұрылыпсоғылудан көзге зақым келіп, көз жанарының ішіне жара түседі. Жара жазылса да, көз қарашығының ішінде көрер көзге білінетіндей ақ түйір қалады. Ақ түскен сәтте көз жасаурайды, көзді ашқызбай, шаншып ауырады. Қазақ емшілері мұның да алдын алған. Мұндайда көп қолданатын емнің бірі – шырша қарағай бар ғой, иә болмаса жатып өсетін аршаның көмірін ұнтақтап, уқалап, оған азғана қант араластырып, сол жасаған қоспаны малдың көзіне жақындатып, ауызбен үрлейді. Осы емді күнде қайталап тұру керек. Егер ауру асқынып кетпесе, онда көзге ақ түсірмей, жазып алуға да мүмкіндік бар. Қанжілік деген ауруды естіп көріп пе едің?

– Бұл – жілікке қан түсу, жілігі қанға толу, жілік майы қанмен араласу, жілік майы қанталау, кемік бастар мен қақ сүйектерге қан жайылу, жілік кемігінің қанталауы деп аталады. Бұл жілік майының табиғи қалпынан өзгергендігін аңғартады. Бірақ бұл жұқпалы сырқатқа жатпайды. Қазақта «жілік майлы», «жілікті», «жілік майы сорғалап тұр», «кемік майы сорғалап тұр», «жілік майы тоқпақтай» деген сықылды сөздерді кездестіреміз. Бұл жіліктің табиғи қалпын сақтап, «ақ жілік» күйінде екендігін аңғартады. «Жіліксіз», «жілігі азайған», «жілігі жоқ», «жілігі солған», «жілік майы қылдырықтай», «жілігінде май жоқ», «жілік майы үзілген» деген секілді атау тіркестер де бар. Мұның өзі – малдың ұзақ уақыт дертке ұшырауынан болатын салдар. Аты айтып тұрғандай бұл аурумен ауырған малдың жілік майы қанталап, өңітүсі өзгеріп, қызарады. Кейде қан ұйыған секілді іркілдеп, жіліктің қуысына толып кетеді. Ондай кезде май қанға айналып кетеді. Жіліктің ішіндегі талшықтар болады ғой, соның өзі де күреңітіп, қарайып кетеді. Пісіргенде ол жілік майынан гөрі, ұйыған қанға көбірек ұқсайды. Жіліктің ішіндегі майдың иісі де, дәмі де өзгереді. Осы өзгеріс кейін жіліктің майы ғана емес, кемік бастары мен қақ сүйекте де байқалады.

– Мұндайда мал қатты қиналады. Ауыртпалықтан жаны күйзелген мал төрт аяғын нық басуға шамасы келмейді. Салмақты көтере алмай, әр аяғына кезек-кезек күш түсіріп тұрады. Ақсап басу, сылтып басу пайда болады. Аяғын көтере алмай кібіртіктей береді. Малдың ыстығы көтеріледі, тамырының соғуы мен тыныс алуы жиілейді. Осы дертке шалдыққан мал мініске, жүріске, жүк салуға жарамайды. Егер қанжілікке шалдыққан малға күтім жасалмаса, жазылып келе жатқанда қайта қиналып, тіпті өліп кетуі де мүмкін. Мұндай малды қазақ емшілері өріске қоя беріп, мінгізбей, ауырлық түсірмей, айрықша күтімге алған. Әсіресе, өте қымбатқа түскен жүйріктер мен бәйге аттарды, жорғаларды, мықты тұлпарларды қанжілік сырқатынан емдеу өте қымбатқа түседі және ұзаққа созылады. Бұл дерттен жылқы малы толық жазылғанша үстіне ер, аузына жүген тимеуі керек. Онымен бірге тағы да сондай дертке шалдыққан екі-үш жылқыны қоса бағып, ерекше күтімге алынады. Қыстағы күтімі жақсы болған жылқы келер қысқа дейін өз бабына келуі мүмкін. Олардың осы дерттен құлан-таза құтылғаны шұрайланып шыға келеді. Осы орайда жылқының семіруіне байланысты сырқатының кеткен-кетпегенін аңғаруға мүмкіндік аламыз. Кейде оның семірмеуінің де өзіндік себептері болады. Мықты тұлпарлардың жанына тәжірибе үшін қосылған кей жылқыларды қазақ емшілері әр жылы біреуін сойып-бақылауға алуға мәжбүр болған. Сойылған малдың жілігін шағып, майының молдығы мен аздығын, өңтүсін, иіс-дәмін шикілей де, пісіріп те тексереді. Қолмен ұстап, көзбен көрген соң ғана, нақтылы шешім жасаған. Қырағы көз, білгір емшілер кемік бастар мен жілік майларды бір көргенде-ақ ажыратып айта берген. Жалпы алғанда, тәжірибе үшін қосылған қанжілікпен ауырған жылқы малының жілік майлары, сүйектері бәрі сұрыптаудан өткізіледі. Міне, жүрісі мықты жорға мен шабысқа мықты бәйге аттарының жанына орташа тұқымды аттарды бірге байлайтынының себебі. Дертіне ұзақ уақыт шипа ізделетін бұл ауру өте ауыр сырқаттың біріне саналған. Сырқаттың түріне орай айығып кету мезгілі де сонша уақытқа созылған. Қызылмай дейтін малға жұқпайтын дерттің бір түрі бар.

– Күннің ыстығында малды шаңдатып қатты айдап, ыстығы басылмай су ішкізсе, ат, түйені қапырық күнде мініп, ауыр жүк артып, қинаса семіз мал, тоқ мал бірден қызылмай болады. Бұған түйе малы шалдыққыш келеді. Қызылмай – зілді дерт. Бұл сырқаттан мал қатты күйзеліске ұшырайды. Ет-майы бұзылады. Сүйегіне, кемікке қан ұйып қалады. Жілік майларына қан кетеді. Қатты зардаптан малдың аяғына қан түседі. Егер бұл дертке шалдыққан малды сол мезетінде емдемесе, іріп-шіріп, қиналып өледі. Тірі қалғанның өзінде сауығып кетуі үшін бірнеше жыл керек. Қазақтың мал ауруларын емдейтін емшілері жылқы мен түйе малын емдеп, оны тез арада жазып жіберетін болған. Күнделікті жұмысқа пайдаланбай, оны мінуден де босатып, реті келсе өріске қоя бергенді жөн көрген. Аяқтарынан қан алады. Ыстықты қайтаратын шөп-дәрілерді берген. Таза бидайды езіп, соны да ішкізген. Екі жүз-үш жүз грамм шайды қайнатып, оны суық күйінде береді. Мал дертінің жеңіл-ауырына қарай, емнің басқа түрлерін де қолданады. Осы дерттің қайтуына қай ем жақсы болса, соны қайталап отырған.

– Күзеу – тай күзеу, құнан күзеу, бордақы күзеу болып бөлінеді. Тайды құйрық түбінен, құндықтың түбін қалдырып күзейді, құйрығының ұшынан шыбын қағар құйрық қылып қалдырады. Құнанды құйрығына тимей тек жалын күзеп, кекілін шоқтығына жақын, мінерде ұстар тұсынан бір топ жалын қалдырып күзейді. Ал бордақыны күзегенде жалынан қалдырмай тоқалдап күзейді. Бұлардың әрқайсысының өз мәнісі бар. Қазақ күзеудің түрлеріне қарап-ақ жылқылардың жас шамасын ажырата береді.

– Ә, солай деп пе едім. Қазақ халқы барлық өң-түсті «қылаң» және «баран» деп екі топқа бөледі. Енді жылқының жалпы түсіне, ондағы бояуларға сипаттама беріп өтейін. Көк, қара көк, теңбіл көк, көк сұр, қызыл көк, көк бурыл, ақ көк, тарлан көк, көк тарландау, көк сұрлау, қызыл көктеу, көк бурылдау. Ендеше, мұны толығырақ алам десеңдер, мен әлімнің келгенінше айтуға даярмын. Мына дәптерде анық жазылғанды оқып берейін...

–Иә, әрине. Мынадай деректерді оқығаным бар. ХІХ ғасырдың бірінші жартысында қытай мен орыс қазақ жерін екіге бөлмеген кезде Еренқабырға жаққа ауып барып, қайта қайтқан найманның ішінде қаракерей, оның ішінде мәмбеттен тарайтын Отыншы Тұматайұлын орыстар қолға түсіріп, Кереку жаққа апарып қамайды. Жазығы жоқ Отыншыны шығарып алмақ болып, Аға сұлтан Алшынбай атқосшыларымен жиналып, тарту-таралғысын алып, өте сирек кездесетін қарабас дейтін атын жетектеп Керекуге келеді. Мол тарту-таралғыны көрген орыстар Отыншыны шығарып, астына екі құлағы қап-қара, өзі аппақ, тұмсығы қып-қызыл, тұйықтары қызыл екі сұңқар сыйлапты. Өзі аппақ, басы қара – қарабас аттың болуы мен өзі аппақ екі құлағы қара – қарақұлақ аттың қазақта болуы. ХІХ ғасырдың соңына таман найман ішіндегі дөртуыл елінің бір мықтысы, есімін ұмытып қалғаным сол кісі қара құладан қақ жарылған жарты денесі – ақ, жарты денесі қара атты сол кездегі Манчжурия империясының ханына сыйға тартып, ханнан өзі де мол олжаға кенеліпті. Осыншама атырапты, елді басқара жүріп, бір кездері жау жан-жақтан анталаған тұста өзі де аумалы-төкпелі күндер кешкен қазақтың – тілін, ділін, дінін, ұлттық рухын, салт-санасын, ұлттық өнерін, ұлттық болмысын, ұлттық мәдениетін, ұлттық бедерін осындай бүкіл рухани байлығымызды сақтап қалған – қазақтың жылқысы. Бақса байлығы, мінсе көлігі, ішсе сусын, жесе ет-май болған жылқы жануары қазақтың бүгінгі күнге аман жетуіне өзінің мол үлесін қосты

– Құрыды ғой бәрі. Қазақтың кең-байтақ өлкесінің барлық жерінде де жылқы малы болған. Соның бірі – Сарыарқа өңірі. 1920 жылдары арғындардың бір шаңырағында отыз мың жылқы болған екен. Алтай, Сауыр, Тарбағатай өңірлері – жылқы түлігі мол біткен жерлер. Ал Еренқабырға қойнауларында да жылқы малы аз болған жоқ. Осы Үшбурылда атасының асына жүз, екі жүз, үш жүз жылқы сойғандар да бар екен. Тіпті Сырым Датұлының асына екі жарым мың жылқы сойылыпты. Не деген сұмдық?! Мұның бәрінен біз қазақ елінде жылқы малының мол болғандығын көреміз. Ен-таңбасыз тай мен тайлақ, қой мен қозыны баққан қазақ өз малын өзгеден меншіктеп алу үшін сол малды түсі мен түгіне қарап тануды, айыра білуді айрықша дамытқан. Қазақтың осы бір ғажап, қағазға түсіп дәлелденбеген мамандығын дәлелдеу үшін мына мысалдар да себеп болады. Бір ғана құла түсті жылқыны суреттеп көрелік. Құла құлын, құла тай, құла құнан, құла дөнен, құла бесті, құла ат, құла сәурік, құла айғыр. Ұрғашы құла құлын, ұрғашы құла тай, құла байтал, дөнежін, құла бие, құлынды құла бие, қысыр құла бие секілді атауларға толы. Бұл айтылған екі түрлі түстеу жылқыны жынысқа жіктеу жолы.

– Жіктейін. Ақ бас құла, айқасқа құла. Шиқасқа құла, шиқасқа төбе құла, төбел құла, айтөбел құла, шағыр төбел құла, шағыр құла, шегір құла, шегір төбе құла, ақшеке құла, ақжелке құла, сағал құла, ақтану құла, ақиек құла, ақомырау құла, ақтұмсық құла, құлан иек құла, ақсағақ құла, аққаптал құла, ақсауыр құла, ақтаң құла, ақалқұла, ақ жол құла, жал-құйрығы қара құла, жарма жал құла, майдажал құла, құланжал құла, құбажал құла, жалы мінер жағына жығық құла, жалы қамшылар жағына жығық құла, шолақ құйрық құла, сымпыс құйрық құла, қысық құйрық құла. Бұл бұдан әрі де кете береді. Мінер жақ алдынан ақтұяқ құла, мінер жақ артынан ақтұяқ құла, мінер жақ алдынан ақжұлақ құла, мінер жақ артынан ақжұлақ құла. Мінер жақ алдынан ақөкше құла, мінер жақ артынан ақөкше құла. Мінер жақ алдынан ақбақай құла, мінер жақ артынан ақбақай құла, мінер жақ артынан алаяқ құла, мінер жақ алдынан ақаяқ құла, мінер жақ артынан ақаяқ құла. Егер де мінер жақ екі аяққа айтылған түстеулерді қамшылар жақ екі аяққа айтса, осы өң-түстерді қайталай береді. Егер алдыңда тұрған құла жылқының төрт аяғының бірінде не екі, үш, төртінде осы айтылған өң-түстер қалай қайталанса, сол өң-түсті жаза баспай айту керек. Өйткені, осыны айта отырып, сен өз малыңды өзіңе қайтара аласың. Малды өң-түсіне қарап иелік етуді, қазаққа қаншама ғасырлық мал шаруашылығы үйретіп кетті. Мал түсіндегі өң-түс, бояудың құбылмалы қасиетін жақсы білетін қазақ табиғаттың осы қасиетіне орай, мал түсін түстеуді де сан алуан түске құбылтып атай да біледі. Мысалы, құла, ала құла, аққұлалау, сары құла, қызыл құла, қызыл құлалау, қаражал, қарақұйрық құла, сымыс құйрық құла, шалқұйрық құла.

– Шет жағасын өткенде айттым ғой деймін. Иттердің арғы тегін зерттеген ғалым Томарк Тостың айтуынша, он үш буыннан кейін қасқыр мен ит бөлінеді. Демек, иттің арғы тегі – қасқыр. Ал қасқырлар бірыңғай көк бурыл болып келеді. Қолдағы иттер қандай? Біркелкі түсте емес, ала-құла, алуан түсті. Қазақстандағы жабайы мысықтар бірыңғай құла бурыл. Ал қолдағы мысықтың түсі ала-құла. Біздің жерімізді мекен ететін қояндар екі түрлі. Бірі – аққоян, екіншісі – көкшеқоян. Ал қолға қарайтын қоянның да түсі ала-құла. Жабайы шошқалар бірыңғай сұр бурыл. Қолдағы шошқалар ала-құла. Жабайы ешкілер біркелкі сұр бөрте. Ал қолдағы ешкілер ондай емес. Қойдың арғы тегі саналатын арқар, құлжа, мүплиндер бірыңғай құла сары, қолдағы қойлар алуан түрлі. Сиырдың арғы тегі тұр мен қодастардың өң-түсін алар болсақ, бірыңғай қара қоңыр. Қолдағы сиырлардың түсі сан алуан.

– Тарпаңның жалпы табиғи өң-түсі белгісіз. Қазақ жылқысының негізгі тегі керқұланның өң-түсі құла сары, кер құла, құла кер, жалы келтелеу, тықырлау, жал мен құйрығының өң-түсі қара, тұмсық жағы қылаң иектеу. Сағақ түктері қара қылшықтылау, төрт аяғы қолаңсасына дейін ор түкті, тұяғы қара жұмыр болып келеді. Үй жануарларының арғы тектері бірыңғай өң-түсте болса да, қолға қараған малдың алақұла болу себебі олар миллиондаған жылдар бойы адаммен бірге жасасып келеді. Адамнан шыққан небір иістерді, үн-дыбыстарды, айқайшу, мінез-құлық, адамдардың сұғыңқы көздері, зорлық-зомбылық, айдау, қамау, байлап-матау, мініп-түсу, сатып-сауу, «тәңірім малды жеу үшін берген» деп, малдың көзінше соны бақыртып сойып жатамыз. Содан да болар үй жануарларының бойында – тітіркену, жирену, қорқу, сескену, қауіп-қатерден қашу, құтылу ойы мазалап, қасіретқайғы шегу үй жануарларының жүйкесін тоздырып, қанын өзгертіп, оның биологиялық болмысын, мінез-құлқын өзгертіп, оның түгін ағартпайды дейсің бе? Табиғаттың жаратқаны бойынша бірыңғай өңтүске ие жануарлар қолға келгенде оның табиғи болмысына қолдан өзгеріс жасалмағаны анық. Менің жорамалым бойынша, малдағы алақұлалық тек адамның кесірінен болды.

– Әлем білсе, бүгін біліп отыр. Ал қазақ баяғыда-ақ білген. Жылқы етінің қасиеті сол, ол барлық адамға өз шипасын тигізеді. Қазақта «жылқы еті жақпаған ауру адам өледі» деген де сөз бар. Бұл нені білдіреді? Бұл – жылқы еті дені сау адамның барлығына қорек болады деген сөз. Осыған ұқсас мынандай да тәмсіл бар: «Жылқының еті жеген адамға жақса, қырық жылғы ауруынан айықтырады, жақпаса, қырық жылғы кеселін шығарады». Жылқы етін қанша жесең де күпті болмайсың, тез сіңеді, тез қорытылады. Қанша суық болса да, жылқы майы қатпайды. Тобарсып қана тұрады. Сол сияқты сүтін-қымызын қанша ішсең де, сіңе береді. Туа сала шешесі өлген сәбиді жылқының саумалымен асырауға болады. Демек, жылқы сүті ананың сүтімен бірдей деген сөз.

– Жылқы малы – өте киелі жануар. Кез келген шөпті жемейді. Иіскеп, таңдап жейді. Басқа малдың аяғы тиген немесе ауызы тиген шөпке жылқы жоламайды да. Өзге мал сораптап ішетін лай суды жылқы ешқашан да ішпейді. Суатты кешіп барып, тереңінен, тұнығынан ішеді. Онда да бас салып сораптай бермей, алдымен дәмін татып, сосын аузын шайып, содан кейін барып ішеді. Әрине, ас-сусыз сүт қайдан болсын, жылқының да жеген тамағынан, шөбінен сүті жиналады. Сиыр құсап көп сүт бермегенімен, маңызды, шипалы бал қымызын береді.

– Шынымды айтсам, менің осылай ұзақ өмір сүруге қақым да бар сияқты. Бұлай дейтінім, өмірдің кез келген қиындығына, қуанышына, құбылысына бейім тұра білемін. Қолымнан келмейтіні жоқ. Ердің де, әйелдің де жұмысын атқара беремін. Керек кезінде дәрігер де, тәуіп те, балгер де болдым. Мысалы, асқазаны, іш құрылысы ауыратын адамдар қымыздың саумалын таңертең ашқарынға ішкені абзал. Ол асқазан сілекейлерінің тітіркенгіш қызметін баяулатады. Сөйтіп, ішкі жаралардың беті қабыршақтанып бітуіне әсер етеді. Іш аурулары, негізінен, дұрыс тамақтанбағандықтан, әртүрлі спирттік ішімдіктерді мөлшерден тыс ішкендіктен және аш құрсақ жүргендіктен болады. Қымыздың кереметі сонда, асқазанның созылмалы ауруларының өзін жазу мүмкіндігіне ие.

– Адамның басына байланысты сөздерді екі қарап, бір шұқып отырып жазғаным рас. Әлі де қазбаласа, өте көп сөз шығады. Қазір оған менің шамам жетпейді. Оқырман қазақтың сөзін, тілдік қорын ұғынсын деген мақсатпен біразын жазып та қойдым. Адам басындағы атау бес жүздің үстіне шығады. Мен оны сонау 1970 жылдардан бастап жинадым. Осы дерекке қатты қызыққандардың бірі – ақын әрі жазушы Қажыкен Ахметов деген кісі. Арғын, Дия қажының баласы. Өзі Сібірге түрмеге айдалып, он жылдан аса уақыт сол жақта жүріп қайтқан. 1963 жылы мен «Мәдениет және тұрмыс» журналына барғанымда осы кісі сол жерде екен. Екеуміз бір бөлімде істедік. Ол – бастық, мен – көмекші. Адам басындағы атауларға қатты қызықты. Кейде өзі де бастағы атауларды тауып, менің жазғандарымды толықтырып жүрді. Мен сол деректерді ұдайы толықтыра жүрдім де, баспа бетіне беруге асықпадым. Қазақ елінің байлығын мақтан етіп, әркімге көрсетіп жүрдім.

– Қаншама еңбегім далаға кеткені ме деп іштей қатты өкінгенім рас. Кезінде осы жинағанымды біреу ұрлап кетті. Қайтадан жинақтауға құлқым болмай жүргенде ақын әрі жазушы Қызырғали Зәуренбаев бастаған бір топ жігіттер адам денесіндегі атауларды қайта жинауыма дем берді, көмектесті. Сөйтіп, адам денесіндегі атаулар қайта қағазға түсіріле бастады.

– Сонымен, кісі басындағы атаулар мен тіркестер: бас, төбе, шеке, қарақұс, қарақұла, желке, көк желке, желке шұқыры, құлақ шеке, маңдай, самай, құлақ, майқұлақ, сырғалық, мұрын (мұрын іші, сырты, ұшы), танау, тұмсық, қаңсар, кеңсірік, желбезек, ноқта, секпіл, мең, қал, ұры, безеу, таңлақ, алапес, шұбар, сіргелік, ұрт, ерке шұқыр, бет, бет-ауыз, бет-бейне, бет-әлпет, сықпыт, бет сұрқы, бет көркі, бет ажар, бет өңі, бет еті, аузы-басы, аузы-мұрны, беті-қолы, ерін, езу, суағар, иек, шөкет, жақ, бет, шырай, кескін, келбет, дидар, тұрпат, пішін, бейне, кейіп-кескін, сұрық, сүдін, жүз, көз, қарашық, жанар, қабақ, қас, кірпік, саға, сағақ, тамақ, қолқа, мойын, кердең-мойын, көз қиық, мезе, орай, еңбек, шүйде, тіс, тіл, сақал, ата сақал, мұрт, алқым, жұтқыншақ, таңдай, көмей, бөбешік, әуке, бұғақ, таз, ми жүйесі, қан тамыр жүйесі, құйқа, тері, ет, тер, иіс-қоңыс, бастағы сүйектер.

– Сонымен, жаза ғой, жануарлардың дене қабаты: тұлға қабаты, түк қабаты, өң-түс қабаты, тері қабаты, шел қабаты, май қабаты, ет қабаты, шандыр қабаты, сүйек сору қабаты, сүйек май қабаты, іш май қабаты, боқ-жын қабаты, ішек-қарын қабаты, жүйке қабаты, қан-сөл қабаты, бездер саны және тағы басқа қабаттардан тұрады.

– Енді бұл азғындық қой. Жаһандануда жарық көріп жатқан техниканың небір түрлері халықты мүлдем басқа жаққа бұрып бара жатыр. Көп нәрсені ұмытып жатқан себебіміз – осы. Халықтың бұрынғы тұрмысы, байырғы әдет-салты барлығы азғындауға ұшырады. Кеңес өкіметінің кезінде басталған еді, әлі сол қалпынан айныған жоқ. Асық ойынының жүздеген түрі бар. Бұрынғы асық ойынының түрлерін қайтадан жазып, оны осы заманға лайықтап жеткізу – қиын шаруа. Теледидар деген «бәле» шықты да, қаншама жас буынның санасын улап, мінез-құлқын өзгертіп жатыр. Балалардың адами болмысын өзгертіп жатыр. Олардың ғылымына, біліміне, көзқарасына кері әсерін тигізуде. Бұл – келе жатқан апат. Ол апаттан қалай сақтану керек? Мұны үлкен бір ғылыми орталық талқыламаса, өте қиын нәрсе.

– Жалпы, «қазақ» сөзінің қайдан шыққанын шамамен былайша мөлшерлеймін. Біз – Сақ дейтін халықтың ұрпағымыз. «Ей, сен кімсің» дегенде, «Қас Сақпын», Сақтың өзімін, сақтың ұрпағымын, «Қас Сақпын» деген сөзден «қазақ» сөзі шықса керек. Осы сөздің жаны бар.

–Иә, бұл тақырыпқа да бас ауыртқаным рас. Мұны да айтайын. Баба тілді Қожаберген жырау алпыс жылдық өмірін жорықта өткізіп, 1723 жылғы Жоңғар шапқыншылығында тағы да шайқасқа кірген. Жасы алпыстан асқан қарт батыр қазақ елінің басына түскен қайғы-қасіретті өз көзімен көре жүріп, «үш жүзім, қазағым» деп, еңірей жүріп әнін де, күйін де өзі шығарған, сөзін өзі жазған «Елім-ай» жырында «жыла жер, мұны көрдің, не көрмедің» деп күңіренеді.

– Қожаберген – саяси қайраткер, дипломат, әскери қолбасшы, ордабасы, тархан, сардар болған. Араб, парсы, шағатай, татар, баба қазақ тіліне жетік адам. Ақын, жырау, әнші, күйші, композитор, шебер қобызшы болған. Ақыл-ой иесі, діни ғұлама. Қожаберген өте сауатты кісі болған. Жырау өз еңбектерін ақ ұлпа теріге өз қолымен түсірген. Өкініштісі, сол мұралар бізге толық күйінде жетпеді. Тіпті, үш жүз жылдан бері ауыздан түспей «елұран» ретінде жырланып келе жатқан «Елім-ай» жыры о баста үш мың алты жүз сексен үш шумақ, он төрт мың жеті жүз отыз екі жол болса да, бізге әрең-әрең жеткені екі мыңдай жолы ғана. Оның өзі ауыз әдебиеті негізінде мол өзгеріске ұшырап, сөйлемдер, тіркестер, есімдіктер, атаулар бұл күндері біршама күдік тудырып жүргені мәлім. Сол күдіктің бірі – «Елім-ай» жырындағы «Алқакөл» атауы.

– Мұхамеджан Тынышпаев пен Ілияс Есенберлиннің еңбектерінде, тарих ғылымының докторы, профессор Жанұзақ Қасымбаевтың 1998 жылғы жиырма тоғызыншы маусымда Аңырақай тауындағы сөйлеген сөзінде «Алқакөл» болып жүр. Айтқандарына, жазғандарына қарағанда, Сыр өңірінде Алқакөл атты көлдің бар екені анық сияқты.

– Сонау Алтай, Сауыр, Тарбағатай асып, батысқа қарай «Ақтабан шұбырынды» болған аш-жалаңаш, тарыққан қалың елдің «Алқакөлді» немесе «Алқақолды» іздеп барып, сұлайтын қай күйі бар? Олар кез келген қалтарыс жерге, аяғы жеткен бастау, бұлақ, өзен-көл, суатқа жылай көрісіп, сәт сайын сұлай кетпей ме?! Өмірдің осы шындығын өз көзімен көріп күйзелген Қожаберген жырау:

– Сырдария бойында «Алқакөл» деген көл барына ешкім күмән-күдік айтпайды. Бірақ Алакөлден бастаған аш-жалаңаш қалың елді үш мың шақырым қашықтықтағы алақандай «Алқакөлге» айдап апарып «сұлатуды» Қожаберген жазды деуге ауыз бармайды. Бұл әу баста ақ ұлпа теріге түсірілген жырдың түпнұсқасы жоғалып, кейін ауыз әдебиеті негізінде қайта жиналған кезде кеткен қателік болуы мүмкін. Екінші күдік бір «білгіштің» қамқорлығымен «алқақолы» несі, «алқакөл» ғой» деп әдейілеп өзгертумен болған қателік болуы да мүмкін. Қожаберген жыраудың түпнұсқасында «алқақол» екені анық.

– Мұны да айтпай кетуге болмайды. Біздің қазіргі қолданып жүрген «ә, е, о, ө» әріптері кейде түрлі себептермен бір-біріне ұқсап, көптеген жаңсақтық, қателік кетіп жүргені бар. Соның кесірінен «алқақол» сөзінің «алқакөл» болып кетуі де мүмкін. Менің ойым қателіктің шығуын тектеу емес, қате жазылып жүрген «алқакөл» сөзін «алқақол» деп түзетіп жазуды дәлелдегенім ғой. Қазір тіл қорында Алқақотан, алқа қотан қону, алқа қотан отыру, алқалай қону, алқалай отыру, алқалай иіру, алқалай төңіректеу, алқалай іңірттеу, алқалай айналу секілді ұғымдар көп. Алқалы той, алқалы топ, алқалы жиын, алқалы кеңес, мәжіліс алқасы, сот алқасы, редакция алқасы, бас алқа, ақылдастар алқасы, қазылар алқасы, той алқа тағы басқа сөздердің бәрі осы алқа жайында. Қазақ салт-санасында «қасқұлақ», «бөрібасар», «ұры келді», «сілімтік», «белбеутастар», «шешеке», «айгөлек» сияқты топталып ойнайтын балалар ойыны бар. Аталған ойынның бірін атап, басқарушының өктем үні естілгенде, ойын шартына сай балалар кейде дөңгеленіп, қораланып, алқаланып тұра қалысады. Кейде алқалана қол ұстасып отыра қалады. Ерте-ертеде осының бәрі «Күлтөбенің басында күнде жиын» кезінде басалқасын ортаға алып, қоршай отыру, айнала отыру, ұршықтай үйіріліп, алқалай отыра қалудан шыққан десек, ағаттық бола қоймас.

– Алтын, күміс, асыл тастар мен меруерт, маржаннан жасалған, мойынға асуға лайықталған мойынсаларды қазақтар «алқа» деп атайды. Алтын, күміс, асыл тастардан жасаған сырғаларды татарлар «алқа» дейді. Үлкенді-кішілі кейбір мүлік-бұйымдардың сыртынан кигізіп бекітетін шығырық, балдақ, сақина, білезік, белдік, белбеу, шеңбер, кепсер, жіпше сияқты атаулардың түп-төркіні «дөңгелек», «алқа», «сақина», «балдақ» дегенді ұқтырады. 1940-1949 жылдар арасында жоңғар қазақтары Гоминдаң империясына қарсы Ұлт-азаттық күреске аттанды. Осы бір мазасыз жылдар мен күндердің кейбір сәтінде адамдарды азда болса тынықтыру қажет бола қалады. Сондай сәтте жауынгерлерге он-он бестен «алқаланып» жата қалуға бұйрық беріледі. Олар әдеттендірілген шарт бойынша, сол жақ иығын астына алып, бетін сыртқа, ту сыртын ішке беріп, бірінің тізесіне бірі бас қойып, ұршықтай дөңгеленіп жата қалады. Қарулары оң иығында асулы, оң қолымен қару дүмін бауырына ұстайды. Аттары бет алдында қаңтарулы, шылбырлары әркімнің өз астына басулы. Мұндайда аттар да алқаланып, қораланып тұра қалады. Жаяу жорықта да осылай алқаланып жатып, жиырма-отыз минут тынығады. Дыбыс шығаруға болмайтын қауіпті жерде «алқаланып» жатудың пайдасы – ешкімді де түртіп жұлқылап оятпайсың. Аттануға бұйрық берілгенде кім бұрын ұшып тұрса, соның тізесіне қойылған бас жерге сылқ ете қалады. Шошып оянған ол бірден атқа қонады. Сол бір дүрбелең жылдар, мазасыз күндер, қауіпті сәттерде жиырма-отыз минут көз шырымын алу үшін «алқаланып» жата қалуды әскери тірлікте біз де пайдаланып едік.

– Қазақтың бесігі бесіктердің ешқайсысына ұқсамайды. Біздің қазақ арғы тегінде көшпелі өмірді басынан көп өткізді. Сондықтан атқа мінгенде баланы бесікпен ұстап отыру, өңгеріп жүру үшін бесіктің орны мүлде бөлек болды. Бесік өз алдына баланың жататын үйі секілді. Басы иілген, төрт аяғы, астында төсегі, арқалығы, үстіне жапқышын жапқанымен, ауасы кең, бала ешқашан тұншықпайды. Оның ішінде бала қысылмайды, еркін жатып ұйықтай алады. Сәбидің өсуіне біздің бесікте жағдай толық жасалған. Қазақтың бесігі баланың өміріне өте лайықты ойластырылып, шебер дайындалған. Айта берсең таусылмайтын қасиеті жетерлік. Байқасаңдар біздің қазақтың бесігінің аяғы еденге, топыраққа тиіп тұрады. Ішінде жатқан бала әлеммен тікелей байланыс жасап жатады.

– Қазіргі сәбилерге дүниеге келе сала астына «полиэтилен жарғақты» төсейді. «Кіші дәретін жіберіп қояды» деп сәбидің астына жарғақ салады. Сонымен ол қашан топырақты басқанша барлық әлемнен тыс, оңаша жатады. Егерде қазіргі медицина ғалымдары осы менің айтқанымды қуаттап, ғылыми түрде дәлелдей алса, онда бұл мәселенің алдын алуға мүмкіндік туар еді-ау... Өйткені баланы қымтап, құндақтап табиғи нәрселерден мүлде тыс ұстасақ, онда керісінше денсаулығына кері әсер етеді. Бүгінгі бесік-арбалар заман талабына сай лайықталып жасалса да, біздің бір нәрсені ұмытпағанымыз абзал. Ол – он сегіз мың ғаламмен болатын байланыс. Біз бұл күндері табиғи жөргектен мүлде қол үзіп қалған халықпыз.

– Үндістан мен Қытай арасындағы Памир тауында саны мыңнан аспайтын шағын ғана халық бар. Мен осы халықтың табиғи жөргегі жөнінде естігенде таңғалдым. Өздері түрік тілінде сөйлейді екен. Егін салмайды. Сауда жасамайды. Аздаған ұсақ мал ұстайды. Қодас сиырлары бар. Қыста таудың – күнгей бетін, жазда теріскей бетін мекендейді. Өздері өз алдына дербес ел. Ешбір мемлекетке қарамайды. Осы халық қойдың құмалағын үгітіп, електен өткізіп, әбден жұмсартып, жаңа туған баланың астына төсейді екен. Мүмкін біздің ата-бабаларымыздың да алғашқы табиғи жөргегі осы шығар? Мұны да терең зерттеу қажет. Мен қазақ бесігінің сыртқы жобасының емес, қасиетінің қайта келуін айтып отырмын.

– Енді әрбір шаңыраққа келген бала қашанда қуаныш қой. Бұрындары шілдехана болғанда таңды-таңға ұрып ән айтылып, күй тартылған. Көрдің бе, шыр етіп жерге түскен сәбидің алғаш еститіні қазақтың халық әні мен қоңыр күйі. Жастай босанған әйелді күзететін болған. Баланың жағдайын ауық-ауық біліп тұрады екен. Сондағы жай күзетпей жырдан шашу шашып, қоңыр күйді күмбірлеткен ғой. Міне, бала тәрбиесінің алғашқы баспалдағы осылай басталады біздің қазақта. Басқа елдің салтында бар-жоғын білмеймін, біздің қазақ жаңа туған сәбиді көрсе «бауы берік болсын» деп жатады. Қандай аталы сөз. Үйге келген кез-келген адамға баланы көрсете бермейді. Мұның мәнісі не? Баланы тіл-көзден сақтаған. Келінге көз тисе, балаға сұқ тиеді деген. Жас сәбиге жамандық ойламағаныңмен зияның тиюі мүмкін. Көп жағдайда бұрындары келіні жаңадан босанған үйге мүмкіндігінше көп бармаған. Баланың тұңғыш киген киімі ол – итжейде. «Иткөйлек» деп те жатады. Көбіне-көп кіндік шешесі тіккен мұны. Ит көйлекті кеңдеу етіп тігеді. Мұның өзін ырымға сүйеніп айтар болсақ, баланың алдағы өмірі таршылықсыз өтсін, көргені кеңшілік, кеңдік болсын дегені ғой. Осы күні кіндік шеше де азайып кетті. Дәрігерлер келіндерді өздері босандырып, өздері кіндік шеше бола салады. Дүкенде дайын тұрған итжейдені сатып алып, кигізе салу да әдетке айналып барады. Кіндік шеше деген міндетті алдың екен, ендеше бір уыс сәбиге бір көйлек тігер қауқарың жоқ па? Итжейдені қырқынан шыққанша кигізеді. Баяғыда мен өзім көргенмін, осы итжейдені сәби қырқынан шыққанда түрлі тәтті-пәттіні байлап, иттің мойнына тағып жібереді екен. Содан ауыл балалары итті қуалап жүріп, өз несібелерін алатын болған. Мұның өзі керемет емес пе? Бәрін де жоғалтып алдық.

– Бұл – өте күрделі сұрақ. Дәстүр дегеніміз – бұл ұсақ-түйек нәрсе емес. үлкен тақырып. Бүкіл бір халықтың дінін, ділін, ұлттық рухын, салт-санасын, мінез-құлқын, әдет-ғұрпын, тұрмысын, мәдениетін, тағамын, киім-кешегін, ән-күйін, биін, тағы басқасын жинау үшін көп уақыт керек. Ол үшін, ең алдымен, туған тілімізді сақтап әрі қазақ тілінің шынайы мемлекеттік мәртебесін көтеруіміз керек. Орыс тілі ресми тіл дегенді ойланбай алып тастайтын уақыт болды. Бәріміз қазақша сөйлеуге міндеттіміз. Содан кейін дәстүр жөнінде бас қатыра бастауға болады. Мен өзім осы дәстүрге қатысты жүз мың терминологиялық сөз шығады деп ойлаймын. Қазақтың ұмыт болған дәстүрі өте көп. Қазір оны қолданып жүрген, іздеп жатқан ешкім жоқ. Сенің мына үстіңдегі киім-кешегің де өзгеріп кетті. Түйменің өзін түйме демейді ғой. Ішіп отырған тамағыңның бәрін орысша атайсың. Аялдаманың, көшенің бәрін қазақшалап қойды, бірақ оны олай айтпайды. Ішіп отырғаны қазақтың сүті, айраны, ал оны орысша атайды. Дәстүрдің жоғалуы, міне, осыдан басталады. Ұлттық намыс болмаса, біздің құр айқай, далбаса тірлігімізден ештеңе шықпайды. Намыс – адам мінез-құлқының сыртқа тепкен рухани күші. Жеке бастың намысы, ұлттық намыс, елдік намыс, отаншыл намыс болуы керек. Адам ойының ашу-ызаға толы рухани күшінің бір аты намыс деген. Адам рухы қорланғанда дүлей күшке айналғандағы бір атауы – намыс. Адам қорланғанда табиғи рухтың күшке айналып сыртқа тебуі – намыс. Ұлт қорланғанда оған ара түсуі – ұлттық намыс. Өз ұлты теңсіздікке ұшырағанда оған ара түсу үшін, жанкештілікке бару – ұлт намысын қорғағандық. Өз ұлты қорланғанда оған араша түсуді ойлау, араша түсуге бел буу, жанкештілік жасау – ұлттық намыс. Міне, осыны ұмытпауымыз керек.

– Иә, құлақкесті құлдар жайында да мен кезінде өте көп айтқанмын. Бұлар да кәдімгі адамдар.

– Біз азаттықты, қасиетті Тәуелсіздікті әлі күнге дейін жете түсінбей отырмыз. Ең алдымен, неге ұлттық мемлекет құра алмадық? Сырттағы алты миллион қазақты құтқару керек. Қазақ тілі, шын мәнінде, мемлекеттік тіл қамқорлыққа өте зәру күйінде қалып келеді. Ислам дінін түбегейлі өрістету, дамыту керек. Қазақтың тұрмыс-тіршілігін түбегейлі жақсарту керек. Қазақ мәдениетіне жете көңіл аудару керек. Қазақстанның оқу-ағартуын, ғылымын жолға қоятын мезгіл жетті. Қазақы мамандарды ұлттық рухта тәрбиелеуді шұғыл қолға алу керек. Дарынды, ерекше туған балаларды әлі күнге дейін іздемей отырмыз.

– Қазақ халқы жер тағдырын шешуге қайта оралғанда қан төгілмесе екен деймін. Қазақстанның экологиясы кеңестік кезеңнен бастап бұзылған, енді әскери полигондар қайта құрылып жатыр дейді. Байқоңырдың өзі қаншама нәрсеге зиянын тигізуде. Мұнай, газ, тағы басқа жерасты байлығын игеру ғылыми жолмен жүргізілмегендіктен, экологиялық апатқа соқтыруда. Алда жалпы экологияны қорғау қозғалысы болғанда да қан төгілмесе екен. Қазақстанда діни секталар қазірдің өзінде үш жарым мыңға жетіп отыр деген ақпарат тарауда. Алда діни қақтығыс болмаса екен деймін. Қазақстанға ең үлкен қауіп төндіретіндер – орыс империясы. Жағдай өте ауыр әрі қауіпті. Қытай жағы орыстың осы ниетін түсініп, бір бүйірімізден қол сұққалы отырғаны аян. Мұнайды алды, бидайды алып жатыр, газ алмақ, теміржол тартпақ, жерді сатып алып жатыр... Экономикалық шабуыл жасап отыр. Алдағы уақытта Қазақстан үшін империялар таласқа түсе ме деген қауіп те жоқ емес. Қазақтың өз сатқындары мұны біле тұра параға сатылып, қауіпті жағдайды тіпті сезгісі келмейді. Бұларға бәрібір секілді. Зардап шегетін – қарапайым халық... Сені мен мен... Бір ғана Алматыны алайықшы, осы қаланың келешектегі ауызсуы шешуде жерасты суларын іздеуді ғылыми талдауға кіргізу керек. Су тазарту ғылымын кеңейтуге тиіспіз. Алматының қазіргі суын «таза емес» деп таза су сату көбейіп келеді. Осыған орай қазіргі суды сараптамадан өткізу керек болып тұр ғой. Су туралы барлық басылым беттерінде жазылды. Бұл мәселе 2005 жылдан бері айтылып келеді. Әлі мардымды қадамдар жасалған жоқ. 2007 жылы жиырма төртінші маусымында жексенбі күні Алмалы өзенінің басындағы Жосалы дейтін көлге бардым. Осы көлге 1971 жылы барған едім. Сол кезде көл суы толқып, арнасынан асып төгіліп жататын. Ал осы жолы барғанымда су азайып, көлдің үштен бірі ғана қалыпты. Бұл сұмдықтың себебі экологиялық өзгеріс екені анық. Алатаудағы мұздар еріп, таусылып барады. Судың негізгі көзі азайды. Өте қауіпті жағдай. Алдағы он бес-жиырма жылда Алматы ауызсудан тарығады. Алматы ауызсуын шешу өте қиын мәселе болып тұр. Алатау теріскейіндегі өзендердің бәрі де тартылуда. Хантәңірінен бастау алатын бір өзен ол – Шарын. Ал Шарынды Алматыға қарай тартуға өте үлкен ғылыми жоба, еңбек, қаржы керек, уақыт керек. Осы жобаны мемлекетке ұсыну керек те шығар.

– Ең алдымен, көлдің қазіргі жағдайын мұқият тексеру қажет. Қорытынды ақпаратты жан-жақты талқылаудан өткізуге тиіспіз. Бұған мемлекеттің назарын аудару, ғылыми талдаудан өткізу, мұны мемлекеттік деңгейде атқару, Алматыдағы су шығынын азайту, тежеу шараларын қолдану – кезек күттірмейтін шаруаның бірі.

– Жас ұрпаққа рухы биік, мәдениетті әрі ұлттық тәрбие берілуі керек. Ең әуелі ұлттық ділді, туған тілді, ата дінді үйрету – аса маңызды мәселе. Сонымен қатар ұлттық дәстүр, салт-сана, өнер, ән-күй, ойынсауық, спортқа баулу, той-томалақ өткізу, қазақтың дастарқаны мен тағамдары, қонақ қабылдау, қонақ күту, қонақтан бұйымтай сұрау, құрметтеп шығарып салу сияқты ата дәстүрімізді көптеген ұлттық тұрмыс пен өмір болмысына бүгінгі жас ұрпақты тәрбиелеу керек. Біздің бай рухани мұрамызды шашпай-төкпей келер ұрпаққа жеткізу ата-ананың, аға буынның міндеті болса, ұлттық рухтағы тәрбие беру, осы жолға бағыттау, қазақылыққа бейімдеу, жол-жоба көрсету, ата жолға нұсқау, жөн сілтеу, жан-жақты мүмкіндіктер туғызу, тағысынтағылар бүгінгі тәуелсіз қазақ мемлекетінің мойнындағы қарызы мен парызы деп ойлаймын. Ұлттық салт-сананың кейбір көне, оғаш, бүгінгі заманға лайықсыздау жерлеріне тыйым салуға да болады. Мемлекет өскелең ұрпақты оқу-ағартуға, ғылым мен білімге жетектеуі шарт. Жастардың өз ой, арман-тілегіне сай ғылымға қолдарын жеткізіп, олардың өз ата-бабаларына, өз халқына, өз мемлекетіне қайтарымы ретінде қарызын өтеуге мемлекеттік дәрежеде мүмкіндік тудыру керек. Ғылымға қолы жеткен жастар өз елін өркениетті, мәдениетті елдердің қатарына апаруға міндетті. Бұл – олардың мойнындағы қарызы мен парызы. Құран Кәрімде жүз жиырма төрт мың Пайғамбар саны беріледі де, оның жиырма бесінің аты аталады. ХХ ғасырда жүргізілген ғылыми талдауларда, бүкіл әлем бойынша өткен-кеткен ғұламалар мен көсемдер арасында ислам дінінің негізін салушы, ең соңғы Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) әлемдегі айтулы тұлғалардың арасынан бірнеше рет бірінші орын алғаны дәлелденген екен. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) «Талаб әл-ғилм фаризатин ғала күлли мүслимин уа муслиматин», яғни «барлық адам баласына ғылым іздеу – парыз» деген екен. Қазіргі өркениет әлемінде ғылымның жолына түсуге ешкім қарсы бола қоймас. Сонда да, «мал аласы сыртында, адам аласы ішінде» дейді қазақ. Табиғатында іштей «алапес» болып жаралған арам ойлылар өзінің арам ойларын іске асыру үшін адамдарды мәңгүрттікке, бірыңғай тобырға, құл мен күң жасауға ниеттенетіні және соны жасау жолында күреседі. Бүкіл әлемге «коммунизм жаннатын» тарту еткен социализм құрылымын бастан кешірдік, оның ізі тарихта қалды десек те, олардың қолымен жасалған құлдықтан, мәңгүрттіктен әлі де болса шыға алмай, есімізді жия алмай отырғанымыз анық.

– Оны айту өте қиын, айналайын. Біздің болашаққа деген ең күрделі жолымыз енді басталғалы тұр. Біз бұдан бұрын күресіп келдік, айтысып келдік, шабысып келдік – бәрін де басымыздан өткердік. Ең сорақысы, бүгін керісінше өз қолымызбен есікті ашып, империяларға төрімізді ұсынып отырмыз. Ал Қытайға есік ашу – үлкен қауіптің басы. Қытай арзан еңбек қолымен бүкіл әлемді жаулап жатыр. Қазір Қазақстанда бір миллиондай қытай ұлты жүр. Жылына жүздеген машинасы келіп, біздің дәрілік шөптерімізді алып кетеді. Оған ешкім бөгет жасамайды. Кеденнің бастықтары пара алады. Біз қалай мемлекет бола аламыз? Қазақты сақтап қала аламыз ба, жоқ па? Бұл жағын айту өте ауыр. Екі жағыңда екі империя тұр. Екеуіне де есігімізді ашып қойдық. Осы күні қырыққа жуық апатты тізіп отырмын. Осылардың бәрін қалпына келтірмейінше біз біртұтас қазақ мемлекетін құра алмаймыз. Қазір төрт мыңның үстінде діни сектаға қазақтың қаншама қаракөздері кіріп кеткен. Бұл не сұмдық!

– Кеше коммунизмге тез жету үшін, ең алдымен, орыс тілін тез үйреніп, туған тілден, ділден, діннен қол үзу, ұлттық рухани сезімнен, ұлттық ар-ұяттан, ұлттық салт-санадан, ұлттың өнер, ән-күйінен, ұлттық ойын-сауық, ұлттық спорттан, ұлттық өмір бедерінен айырып, тіпті қайтыс болған адамды жаназасыз шығарып орысша қоюды, қаралы күнді арақ ішіп, мереке ретінде өткізуді ұсынды. Жалпы, ұлттық мәдениет атаулыдан қол үзуді еріксіз таңды, теліді және өздерінің дүбәра мәдениетін дәріптеді. Енді, міне, бүкіл әлемге бітпейтін, таусылмайтын «бақыт» ұсынып, «жаһандану» дейтін апат келіп жетті. Олардың айтқаны бойынша түсінер болсақ, «жаһанданудың» сыртында қалғандар бақытсыз, сорлы, құрып кетіп жатқан көп ұлттың бірі болып жер бетінен тез жоғалады дейді. Сондай дақпыртқа сеніп, кешегі коммунизм қақпасына кірмек болған қазақтар бүгінгі «жаһандану» қақпасына да солай топырлап кірмек болып жатыр. Ал бүгін «жаһандануға» тез бару үшін, ең алдымен ағылшын тілін тез арада үйреніп, жазуымызды латын әрпіне көшіруден бастау керек деп отыр. Шын мәнінде, Қазақстан Батысқа қарап «шоқынуға» тез бейімделді. Тым «евразияшыл» бола қалды. Кеше коммунизм үшін далақтап едік, енді «жаһандану» үшін далақтап, ентелеп, ентігіп отырмыз. «Далақтап шапқан бай ұлы, тоқтаса көзі жас екен», – деп Мағжан Жұмабаев айтқандай, кеше коммунизм үшін далақтағанда көзімізден жас орнына қан ағып еді, енді «жаһандану» үшін далақтағанда, көзімізден не ағарын бір Құдайдың өзі біледі.

– Мұны өте дұрыс айтып отырсың. Жерді сатамыз дегенді барлық қазақтың ұғымынан алып тастау керек. Жер болмаса біз қаңғып қаламыз. Ұлт болудан қаламыз. Жерге қатысты мынадай бір жайт есіме оралып отыр. Соны айтып өтейін. Біздің жыл санауымызға дейінгі 230 жылы дүниеге келіп, 174 жылы дүние салған тұңғыш Ғұн империясын құрған Мүде Шәнүй деген данышпан болған. Қытайдың сол кездегі императорын қол астындағы әскерімен қосып, соғыса жүріп, оларды қоршап алып, қолға түсірген дана қолбасы. Осы Мүде бабамыз таққа отырған кезде көрші елдегі Дун-хулар дегеннің қайраты тасып тұрған шағы екен дейді. Осы Дун-ху Мүдеге кісі жіберіп: «Тұманнан еншіге қалған, мың шақырымды бір күнде шауып өтетін сүйікті арғымақ атын маған берсін», – деп сәлем жолдапты. Мүде мұны ести сала ақылдасар адамдарын жинапты. Осы жиынға қатысқандардың бәрі бір ауыздан «Ғұндардың асыл қазынасына баланатын арғымақты беруге болмайды» десіпті. Ойламаған жерден сонда ел басқарған Мүде бабамыз жомарттыққа салынып, «құдайы көршімізден бір атты аяғанымыз қалай болады өзі» деп ой тастапты. «Жоқ, бере алмаймыз», – деп шулапты жиылған жұрт.

– Сонда бұлар көп ойланса керек. Мүде «атты беру керек» деп, беріп жіберіпті. Арада көп уақыт өтпей Дун-ху тағы да адам жіберіп, Мүденің ең сүйікті әйелдерінің бірін өзіне әйел етіп алғысы келетіндігін айтады. Мүде тағы да ақылдасады. Келген қауым: «Дун-ху ұяттан безген екен, онымен енді тек соғысып қана тынармыз», – дейді. Бұл жағдай Мүде ханға үлкен бір сын болады. «Көршімізден бір әйелді аяғанымыз қалай болады, берейік», – депті сонда Мүде. Өзінің осындай өрескел әрбір ісіне масаттанған Дун-ху ғұндармен өздерінің арасында қалған, бірақ ғұнның иелігіне қарайтын бір жер бар екен, тағы елші жіберіп соны сұратады. Мүде өзінің қарамағындағыларын жиып алып, тағы да ақылға салады. Сондағы жиылған ақылшылары айтқаны «ол бір – ит байласа тұрғысыз, адам тұрмайтын берекесіз жер, берсе де, бермесе де болады» дейді ғой енді. Осы сөзді естіген Мүде: «Оу, халайық, жер менің атамдікі емес, жер – халықтікі, халқымыздың қазынасын бөтенге қалайша береміз?» – деп ширығып, қатты ашуланыпты. Оның осы бір дана сөзі әлі күнге дейін осы елдің аузында жүр. Сондай үлкен елді билеп отырған Мүде хан өзінің жеке мүддесін халықтың аманатынан ешқашан биік қойған емес. Өз меншігіндегі арғымақ аты мен сүйікті әйелін Дун-хуға ел тыныштығын көздеп беруін бергенімен, ол мемлекеттің меншігі саналатын жерге келгенде, ұлттың ертеңін ойлап, асқан көрегенділікпен бас тарта білген. Ол жерді қорғауды азаматтық парызым деп білді. Осы Мүде басқарған тұста ғұндар оңтүстігі мен солтүстігіндегі бүкіл көшпелі елді өздеріне қаратып, үлкен империяның біріне айналды. Мүдеден кейін Ғұн мемлекеті өзінің қуатты дәрежесіне тек Атилланың тұсында ғана жеткен болар.

– Жаһандану апатын таратуға мүдделі болып, аса бір «мейіріммен» көңіл аударып, қол ұшын беріп жүрген елдердің бірі – АҚШ. Осы елдің бұрынғы президенті Джордж Буш таққа отырған жиырма күннен соң Дін таратушыларға арнап сөз сөйлеп, сол жолы діншілдерге тұңғыш рет жиырма миллион бергенін «Азаттық радиосы» жария етті. Одан кейін жасырын қанша ақша беріп жатыр, ол жағы белгісіз. Осыдан бір-екі жыл бұрын Түркістан газетінде: «Биыл Қазақстандағы Иегова сектасының қызметіне он сегіз миллион доллар бөлінді. Бұл қаржы – Нью-Йорктен –Кореяға, Кореядан – Жапонияға, Жапониядан – Қазақстанға түседі. Шымкент қаласында Тахикиро атты жапон жігіті бар екен. Қаржыны сол жігіт әкеліп отыр» деп жазылды. Бұл – тек Шымкенттегі Иегова сектасына келген ақша. Қазір Қазақстанда діни секталар саны күннен-күнге көбейіп жатыр. Тәңірім кімнің «тілегін» қабыл алды екен, дәл қазір қазақтың бір шаңырағында католик, кришна, иегова сынды бізге жат діндерді ұстанып жүргендер саны аз емес. Шынын айтсақ, бір шаңырақтың астында отырғандар бірі – қойдың, бірі шошқаның басын мүжіп отыр. Ата дініміз исламды ұстанып келе жатқан қазаққа осындай қойыртпақтың қандай қажеті болды екен? Ол жағына байлам жасау қиын.

– Ол да мүмкін, қарағым. Заман болса күннен-күнге қиындап барады. Қазірдің өзінде «Иегова сектасынан шығып қайта ислам дінін қабылдағандарды өлтіріп кетіп жатыр» дегенді де естіп жатырмыз. Сорлы қазақ тағы бір құтыла алмайтын бәлені осылай қолдан жасап алды. Айналып келгенде массонизмнің «жаһандану» идеологиясы қазақты бөлшектеп жатыр. Ол, ол ма, біз тағы бір бәлеге қолдан ерік беріп отырмыз. Бұл Парламенттің де назарын аудартқан. «Ойын бизнесі» туралы заңның орындалуына қатысты. Заңда Қазақстанның өз «Лас-Вегасын» жасау мақсатында ойынханалардың барлығын дерлік бір жерге шоғырландыру шарасы айтылған. Щучинск пен Қапшағай қалалары біздің «Лас-Вегасымыз» болады екен. Мемлекет заңдастырып отырған «ойын бизнесінде» ақша салып құмар ойнаудың бірнеше түрі, жезөкшелік базары, жалаңаш билеу түрлері, порнографиялық киноның сан алуан түрлері көрсетіледі. Бұл қандай тәрбие? Есалаңдық! Ессіздік қой барып тұрған. Бұл да қазақты құртуға апаратын жол. Бабалардың қанына, аналардың көз жасына «түкірдім» дегені ғой.

– Біз білмейтін бірнеше сұмдықтар тағы бар. «Ойын бизнесінде» заңдастырылған батыстық сұмдықтардың бірде-бірі қазақ тарихында, қазақ мәдениетінде болмаған бәлекеттер. Ал осы жын-ойнақтарда арақтың, темекінің түр-түрі, есірткінің азиялық табиғи түрлері, Еуропалық химиялық түрлері ашық-жабық сатылатын көрінеді. Мұны сол казиноның дәмін татып қалғандар жыр қылып айтып жүр. Мұның арты жақсылыққа апарып соқпайды, жастарды ар-ұяттан, намыстан бездіріп, отбасын ойрандауға апарып соғатыны анық. Қытай империясы «әдепсіз» киноларды мемлекетке кіргізуге тыйым салған болатын. 1990 жылдары Бейжің соты Қытайда астыртын бей-берекет, тәрбиеден мақұрым, қылмыстық іс-әрекеттерге итермелейтін «бейәдеп» киноларды таратумен айналысқан Гу Жи Шу деген алаяқты ату жазасына кесті. Біз қазір осындай киноларды үйде отырып бала-шағамызбен көреміз... Тәуелсіздіктің таңы атқалы бері Мәдениет министрлігіне қаншама «мәдениетті» министрлер келіп кетті. Солардың бірде-біреуі «бейәдеп» киноларды елге әкелмеу, олардың жолын шектеу туралы заң қабылдаған жоқ. Қаншама көргенсіз дүниелерді жариялайтын басылымдар толып жатыр. Айтуға адам ұялады. Осыларды жариялап жатқан қазақ және орыс тіліндегі газет-журналдар Мәдениет министрлігінің үстелінің үстінде жатыр, бірақ көрмеген болады, көрсе де көрмегенсиді. Кішкентай қазақтың қаракөздерінің қолында осы газеттер жүр. Көргенсіздіктің туын көтерген «жаһандану» апаты басып кіргеннен бері, қазақтың өз тарихы, өз мәдениеті бар деген сенімнен айырылудың сәл-ақ алдында тұрмыз. Дәл қазір Астана, Алматы сияқты ірі қалаларда, облыс орталықтарында жасырын казинолар жетіп-артылады. Қазақ тарихында, қазақ мәдениетінде жоқ осы «жынойнақты» мүлде жойып, оны таратушыларды жазалаудың орнына, мемлекет оларды қорғап, қолдап, заңдастырып, Қапшағай мен Бурабай секілді көрікті мекеннен жер беріп, «ойын бизнесін» дамытуға ақшаны аямай төгіп отырмақ. Оның ақ-қарасын айырып үлгермей, өскелең ұрпақтың келешегін ойлап жатпай, үкімет осындай даулы шешімге келді. Қазақстанның өз «Лас-Вегасы» болса, жас ұрпақтың ертеңгі күні не болмақ? Оны айту қиындау. Менің ойымша, мемлекет бойынша казино біткенді кіріп-шығып, қызық көріп жағалап, жын-ойнаққа үйір болған жастар саны жүз-жүз елу мың болса, соның жетпіс-сексен пайызы өз денсаулықтарын жоғалтқан. Ондайлардың ғылым, білім, мәдениет атаулыдан мүлдем қол үзген бірыңғай тобырға, мәңгүртке, есалаң, есуас, дәлдүң, далақбайға айналары анық.

– Қазақ ғаламдануға дайын ба? Адамдары дайындық үстінде деуге болады. Ағылшынша сөйлейді, Батыста оқиды, батысша өмір сүреді, Батыста жүріп бірнеше ғылымды игереді. Батыстанған, ұлтсызданған «ірі ғалым» болып шығады. Батыс ғалымдарымен терезесі тең болады. Тіпті, Батыстың бір елінің азаматтығын алады. Сол жақтан мансап та табады. Міне, бұл жеке бастың ғаламдану жолы. Тұрмыс ырғағын Батысқа бейімдеу басталып кетті. Жеке басқа, бір шаңыраққа да тән бейімділік бұл. Бірақ жеке бастың артында қара шаңырақ бар ғой...

– Ғаламдану дегеніміз – еліктеу, өзіңді ұмытып, соған ұқсау. Ұқсату – өзіңді ұмытып, өзіңді соған теңеу. Тағы бір жағы бар. Өзіңді жетілдіріп қатарға қосу. Өзіңді жетілдіріп, басқадан оқ бойы озу. Өзіңді жетілдіріп, басқалар сенен үлгі алатын дәрежеге көтерілу. Сен оған емес, оны өзіңе ұқсату. Өзіңді оған ұқсату – ғаламнан жоғалу. Жасанды ұқсау және табиғи ұқсау бар. Бұл – ұлтшылдықтың ғаламдануы. Өзіңді, өз еліңді, өз мәдениетіңді, өз тіліңді, өз діліңді, өз ән-күйіңді, өз өнеріңді, сынсұңғатыңды, өз байлығыңды, ұлттық ой-пікіріңді, өз идеологияыңды ғаламға таныта біл. Ғалам танысын. Ерлігіңді, өнегеңді, ұлттық сынсипатыңды, ұлт болып қалуыңды, ұлт болып, ел болып қалыптасуыңды таныт. «Ғаламдану» өзіңді өркениетті елдермен қатар қою дегенді білдіреді. Егер сен өз мәдениетіңді қатарға қоса алмасаң, онда сен басқаның мәдениетін қабылдап, өзіңді жоғалтып, ұлтсызданып бітесің. Батыстың ұсынып отырған ғаламдануы – бұрынғы коммунизм іспеттес нәрсенің бүгінге лайықталған түрі. Өзіңді-өзің жой, Батысқа сің, ассимиляция бол. «Ол саған сіңіп қазақ боламын деп тұрған жоқ, сен Батысқа сіңіп, ағылшын бол» деген саясат жатыр астарында.

– Өз жанын өз ұлтына, өз еліне, өз жеріне құрбандыққа беру. Отанын қорғау, елін қорғау. Өз елін, өз жерін, өз ұлтын, өз Отанын өз жанынан артық бағалау. Өз елін қорғаудың, өз ұлтын қорғаудың соңғы шарасы. Осындай бағытта тәрбиеленген азаматтар өсуге тиіс.

– Орыс пен қытай социализм мен коммунизмді қалай жүргізсе, Батыс бізге ғаламдануды солай ұсынып отыр. Тәуелсіздікке, бостандыққа әлі де қолы жетпей келе жатқан, дамуы жағынан әлі де болса баяу Қазақстан сияқты елдерге «ғаламдану» қажет сияқты. Бірақ ғаламдану – жаулап алу емес, жаулану. Алу емес, беру. Ұту емес, ұтылу. Ұлт ретінде қалу емес, ұлт ретінде жойылу. Сенің оларға қарай бейімделуің – ғаламдану. Ғаламдық қазанға түсіп, қайнап ботқа болу деген сөз. Батыстан үйрену Батысқа үйрету емес. Батысты бейімдеу емес, Батысқа өзіңді бейімдеу. Міне, көрдің бе, Батыс сенің ұлттық рухыңды алмайды, сен Батыстың «шардәрі» рухын қабыл аласың.

– «Шардәрі» – «қоспа» деген сөз. Анадан, мынадан қосып бір дәрі жасаса, соны «шардәрі» дейді. Бірнеше дәрінің басы қосылған соң шардәрі деп тұр. Сондықтан көрдің бе, құрама ұлттарды да «шардәрі» деп тұрмын. Батыс сенің тіліңді үйренбейді, сен Батыстың тілін үйренесің. Өзіңнің ана тілің келер ұрпаққа ұмыт болады. Батыс сенің дініңді қажет етпейді, ал Батыстағы сансыз секталарды сен қабылдайсың. Батыс сенің ұлттық діліңді алмайды, ал сен Батыстың «шардәрі» ділін қабылдайсың. Батыс сенің ұлттық салтсанаңды қажет етпейді, ал сен Батыстың кез келген «шардәрі» салтсанасын қабылдайсың. Батыс сенің ұлттық ән-күйіңді тыңдамайды, сен Батыстың ән-күйін тыңдауға мәжбүрсің. Батыс сенің бар байлығыңды сүліктей сорады, ал саған Батыстың беретін байлығы жоқ. Батыс сенің ұлтыңды құнсыз құл ретінде пайдаланады, ал өзі саған ешқашан құл болмайды. Батыс сені жер бетінде ұлт ретінде қалуыңды қаламайды, ал сен өз ұлтыңды жоюға белсене кірісесің. Орыс пен қытай империясы саған қалай қараса, Батыс та солай қарайды. Ғаламдану – батыс империяларының аз санды ұлттарға таратып жатқан тағы бір үлкен апаты. Кешегі коммунизм секілді...

– Қазаққа не береді дегенге келетін болсақ, бұл қазақты түп-тұқиянымен құртудың басты жолы. Міне, осындай күйдеміз қазір. Осынау империялардың арам ойы – аз санды, әлсіз, дамымаған ұлыстарды, ұлттарды, мешеу елдерді өзіне қаратып, басып алу. Байлығын, жерін тонау, елін қырғынға ұшырату. Қазақстанның ұлан-ғайыр атырабы мен жерінің байлығы империялардың көзіне оттай басылуда. Ауыздарынан сілекейі ағып, «нендей амал қылсақ» деп білек сыбанып, алақандарын ысқылап отыр. Әсіресе орыс, қытай, америка, ағылшын секілді елдер көздерін сүзуде. Бұдан да басқа қазақ еліне сұқтанып отырғандар саны аз емес. Қазақтың стратегиялық қорғанысы барған сайын күрделеніп барады. ХХІ ғасырда қазақ өзінің Тәуелсіздігін сақтап қала ала ма, жоқ па? Қазақ өзінің туған тілін, ділін, дінін, ұлттық рухын, ұлттық санасын, әдет-ғұрпын, ұлттық тұрмыс-тіршілігін, ұлттық мәдениетін, ән, әуен, күй, би, өлең-жырын, музыка аспаптарын, ұлттық қоңыр үнін, дыбысын қалай сақтап қала алады? Бүгінгі таңда бүкіл әлем бойынша алты мыңға жуық ұлт пен ұлыс және олардың соншалықты тілі бар деседі. Бұл – тілді зерттеуші ғалымдардың болжамы. ХХІ ғасырда осынау сан мыңдаған тілдердің жетпіс-сексен пайызы жойылады екен.

– Мыңдаған, он мыңдаған жылдар өмір кешкен тілдердің бір ғасырда, яғни ХХІ ғасырдың өн бойында жоғалуының басты себебі – империялардың жойқын күшке ие болуы. Олар соғыссыз-ақ әлсіздерді қырғынға ұшыратып, олардың рухани байлығын тұншықтыруда. Осыдан аман қалғандарын ұлтсыздандыру, ғаламдандыру арқылы жоюда. Басқаны қойып, әлемдегі әлсіз елдер тіліне жаппай төніп келе жатқан осы апаттан сақтануы керек. Қазақтың өз тілін қорғап қалу үшін, ең алдымен, қасиетті міндеті, жанкешті қарыз бен парызы қазақ мемлекетінің Тәуелсіздігін мәңгі сақтап, ұлттық ой-арманын жан-жақты дамыта білуі тиіс. Бүгінгі жас тәуелсіз қазақ мемлекетін әлемдік дамыған елдердің қатарына теңестіруге жанкештілікпен ұмтылу. Ұлттық жігердің арқасында, ұлттық намыстың арқасында оларды басып озу – бүгінгі нарық заманының талабы. Енді ғана әлем мойындап келе жатқан жас қазақ мемлекетін алдыңғы қатарлы алып елге айналдыру – біздің ендігі міндетіміз. Осыдан басқа қасиетті бағыт жоқ бізде. Қазақ ұлты қазір жар басында қалып тұр. Қаншама апаттың мекеніне айналып отырмыз. Ең біріншісі – жер апаты. Біз жерсіз, отансыз қалудың алдында тұрмыз. Одан артық қандай апат керек?! Қазақтың жаман мінездері бар. Сондай, ауыр сөзбен айтқанда, «ит мінездерін» тастамайынша көрсалмаушылық арылмайынша алып елдермен иық теңестіре алмаймыз. Соның бірі – уақытқа көңіл бөлмеу. Сен сағат он екіге шақырсаң, ол сағат бір-екіде келеді. Уақытқа мүлде көңіл бөлмейді. Ең жаман қасиетіміз де осы.

– «Мәдениет және тұрмыс» журналында жұмыс істеп жүргенімде «Қонақ пен қожа» деген қазақтың осы бір қанға сіңген жаман әдеті жайлы жазған едім. Шамам келгенше соны саған айтып берейін. Бір үй қонаққа шақырды. Шақырған уақыты – кешкі сағат жеті. Айтқан уақытында бардық. Үй иелері де тастүйін дайын екен. Айнала қойылған орындықтарға қарап, бізден басқа да жеті-сегіз жұп бар екенін шамаладым. Елдің алдын орап асығып келдім бе, қалай өзі деп сәл қысылып та қалдым. Үй иесі: «Біз жетіге шақырғанбыз, он минут кешігіп келдіңіздер. Оны мойындаған жөн болар», деді әзіл-қалжыңын араластырып. Көп кешікпей-ақ балалар: «Кісі келе жатыр...» – деп хабарлады. Үй иелері бәйек болып жатыр. Ерлі-зайыпты үш жұп екен. Аман-есендік сұрап, қол алыстық. Бірден дастарқанға жайғаса қоймадық. Шегініп-шегініп отыра қалдық. Бұрыннан таныс адамдар ғой, үй іштеріндегі үлкен кісілердің халін сұрап жатырмыз. Арғы бөлмеде отырған әйелдер де өздерінше сырласып отыр. Бұл отырыс ұзаққа созылды. Қойылған орындыққа көз салып ем, әлі де үш жұп қонақ жоқ. Сағат сегізден өтіп бара жатыр. Үй иелері бір кіріп, бір шығады. Әрең дегенде тағы бір жұп келіп қосылды. Бұрыннан отырғандары кешігіп келгендерді сөзбен қағытып жатыр. Оларға әсер етер емес. «Кеш келген біз ғана ма десек, әлі келмегендер де бар екен ғой, бізді несіне кінәлайсыздар?» – дейді келген тұрыстарына қарамай. Сағат тілі тоғызға да таяп қалды. Неге келгенімізді де ұмыта бастадық. «Осы солар-ақ әрдайым кешігеді де жүреді» дегендердің сөздері қостаусыз қалған жоқ. Үй иелері: «Келіп қалар, келіп қалар», – дей береді. Сағат тоғыздан өтті. Шыдам да бітті. Ақыры сағат онға ойысқанда үй қожасы амалсыздан қонақтарын дастарқанға шақырды. Сол уақытта есік қағылды. Біз сарғайып күтіп отырғандар екен келгендер. Осынша уақыт кешігіп келсе де, тартынбайды, «мына жұрттан ұят болды-ау» деген ой жоқ оларда. Төрге қарай тартып келеді. Олар және текке келе жатқан жоқ-ау, жағалай отырғандарға қол беріп, екі жақтан жүре шалып келеді. Дастарқанның мына басында отырғандардың созған қолдары жетпей, байқаусызда шынтағымен қағып, құйылған сусындар төгіліп жатыр. Үй иесі де иба сақтап, «ештеңе етпес, оқасы жоқ» деп әлек болуда. Төрге отырып алып, енді бас изесіп тағы да амандық сұрасуда. «Кешігіп келген айыбыңды өте, шарапты ішесің», дей бергенде, бұйрық орындалмай қалды. Тағы бір жұп кіріп келді. Дастарқанда да, қонақтарда да, үй иелерінде де тыным қалмады. Жұрт тағы бір әбігерге салынды. Тағы қол беру, салдыргүлдір қозғалыстар қайта басталды. Дүрбелең әрең тыншып, дастарқан әйтеуір қалпына келді. «Кешігіп қалдыңыздар-ау» деп қояды үй иелері әдептілік көрсетіп. Енді ғана дұрыс жайғаса бергеніміз сол еді, ертерек келіп арамызда отырған екі жұп тұрып, қайтуға рұқсат сұрады. «Сіздер құрметтеп шақырған соң келдік, біраз отырдық, қонуға емес, қонаққа шақырдыңыздар. Ғафу етіңіздер, ренжи көрмеңіздер», – деп кетіп қалды. Олар отырғандармен тағы да қол берісіп қоштасты. Дастарқанда тағы дүрбелең. Ыстық тамақ тартылғанда сағат он екі болды. Тарай бастадық. Бізден кейін тағы бірнеше адам қалып қойды. Сөйтіп, біреудің ағына жарыла жайған дастарқанына қонақтарының ішіндегі уақытпен санаспайтындарының көрсеткен «құрметі» осылай ырың-жырыңға соқтырды. Айтайын дегенім, қонақ шақыру игілікті болғанда, қонаққа бару да игілік қой. Сонымен бірге шақырылған жерге уақытында барып, уақытында қайту да мәдениеттілікке, игілікке жатпай ма? Әрине, кейде бара алмай қалатын жағдайлар да болады. Егер мүмкіндік болғанда, мұндай себептерді алдын ала хабарлап қоюдың өзі де өзгелерді сыйлаудың түрі әрі құрметтеу болмай ма? Уақытында ұйықтайтын бөбектердің, сабақ дайындайтын шәкірттің, жұмысқа баратын ересектердің, демалатын қарттардың әдеттенген күн тәртіптеріне нұқсан келтіру үшін қонақ шақырылмайды. Қайта шақырушы адам осы жағдайларды еске ала отырып және қонақтарының да істен бос кездерін мөлшер етіп шақырады. Шақырушы соны ойлағанда, барушы неге соны ойламасқа? Ескеретін жайт кеш келген қонақтар бұрыннан отырғандарға түгел қол беріп амандасудың жөні жоқ. Үй егелерімен амандасса болады ғой, бұрын кеткендер де солай етсе жарар еді. «Мен кеттім, қош болыңдар!» – деп жұрт біткенді дүрліктірмей, үй иелерінің бірінен рұқсат алып, жөней бергені әлдеқайда орынды. Қонаққа шақыру үлкен мәдениеттілікті керек етеді, ол екі жаққа қонаққа да, қожаға да байланысты.

– Қасиетті бір топыраққа, қасиетті Отанға, қасиетті қара шаңыраққа, қасиетті Көк тудың астына шоғырлана білсең ғана қазақты сақтап қала аласыңдар, қарақтарым. Бір тілде, бір ділде, бір дінде бола алсаң ғана қазақты сақтап қаласың. Ұлттық рухы бір, ұлтжанды, жанкешті болсаң ғана қазақты сақтап қала аласың. Өз ұлтыңның ғылымы мен білімін дамыта білсең ғана қазақты қорғап қала аласың. Ғылым мен білімді өрістете дамытып, оны өндіріске кіргізе білсең ғана қазақты қорғап қала аласың. Ұрпаққа саналы, сапалы тәрбие берсең ғана қазақты қорғап қала аласың. Табиғат берген қазақтың Тәңірқұтыларын ұрлап кетуден сақтап, қорғап, тәрбиелеп, көздегеніне қолын жеткізсең ғана қазақты бүкіл әлемге танытасың. Қазақ жерін жансыз полигонға айналдыру мақсатында Ресей жағынан үздіксіз жасалып жатқан ядролық апаттарға тыйым сала білсең ғана қазақты құтқарып қала аласың. Бүкіл қазақ жерінің экологиясын сақтап қала алсаң, онда бүкіл қазақты да сақтағаның. Қытайдың адам экспорты арқылы жасап жатқан үн-түнсіз жаулауына тосқауыл қоя білсең ғана, қазақты қорғап қала аласың. Айта берсең таусылмайтын «мың бір бәленің» аты өте көп. Бәрінен сақтану, бәрінен қорғану – қазақтың ұлттық міндеті. Елдік міндеті. Өзін қазақпын деп санайтын әрбір азаматтың мойнындағы қарыз бен парыз. Ұлттық ой-арман, игі тілекке жету үшін бүкіл қазақ бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруы шарт. Егер Қазақстанның сыртындағы қазақтар жолын таппай шоғырлана білмесе, Қазақстанда тұратын қазақтар құшағын айқара ашып бауырына баса алмаса, осындағы жергілікті қазақ пен сыртта тұратын қазақтарда ұлттық намыс жоқ деп айтуға тура келеді. Қазақты қазақ қана құтқарады. Шын мәнінде шоғырлана білу де, шоғырландыра білу де, әрбір қазақ азаматының қанымен жазылған айнымас қасиетінің бірі болуы шарт. Алақандай жері бар Израиль мемлекеті бүкіл әлемге тарыдай шашылған еврейлерді бір Отанға, бір тудың астына шақырып, келгендерін құшақ жая қарсы алып, қолында бар көмекті жасап отыр. Ұлтарақтай жері бар Германия түрлі себептермен бытыраған немістерді бір Отанға, бір ту астына жинап, келгендеріне ақ ниетін танытып, ақ тілекпен қарсы алып, шама-шарқынша көмегін беріп, қоныстандырып жатыр. Әлемдегі ең үлкен жердің иесі әрі халық саны жер көлемімен салыстырғанда сай келмейтін Ресей Федерациясы сыртқа шашыраған отыз-қырық миллион орыс ұлтын бір Отанға, бір тудың астына шоғырлануға шақырып отыр. Келушілерге орасан мол қаржы да беруге дайын. Бұдан басқа да елдерді мысалға алуға болады.

– Түптеп келгенде бұлар өз елін, өз ұлтын жоғалтып алмауды, өз шаңырағын шайқалтып алмауды, өз мемлекеттерінің мәңгі болуын, өз туларының мәңгі желбіреуін мақсат етеді. Бұл осы мемлекеттерге ие болып отырған әрбір адамның, әрбір тұлғаның жеке тілегі ғана емес, бүкіл бір ұлттың, тұтас бір елдің қасиетті арман-тілегі, мақсаты деп түсінген жөн болар. Бүкіл әлемге тарыдай шашылғандардың бірі – қазақтар. Барлық қазақтың тең жартысына жуығы шетелде, оның ішінде – Ресейде, Моңғолияда, Қытайда, Өзбекстанда, Қырғызстанда, Тәжікстанда, Түрікменстанда, Әзірбайжанда, Түркияда, Иранда, Ауғанстанда, Пәкістанда, Францияда, Голландияда, Венгрияда, Ұлыбританияда және Еуропаның басқа да мемлекеттері мен мұхит асқандары да бар. Жалпы саны мөлшермен бес-алты миллион болады. Ал қазақ мемлекеті осы туыстарын шақырып, жылына он-он бес мың квота бөліп отыр. Бұл квотаның өзі сонау Ауғанстан, Иран, Пәкістан тағы басқа елдердегі көшіп келуге мүмкіндігі болмай жатқан қазақтарға бағытталмай, іргелес Өзбекстан еліндегі қазақтарға осы квотаның үштен екі бөлігі ғана беріліп, қалғаны алаяқтардың жеміне айналуда. Көш осы қарқынмен жүретін болса, алдағы жүз жылда да, біз осы қалпымызбен қазақты шоғырландыра алмаймыз. Егер енді қырықелу жыл кешіктірсек, сыртта қалған қазақтар сол тұрған еліне сіңісіп» «ассимияцияға ұшырап» жоғалады. Ресейде тұратын қазақтарда қазақ мектебі жоқ. Ұлттық тілде жазылған оқулық жоқ. Қытайдағы қазақтар сауат ашуды қытай тілінде бастап отыр. Өзбекстан мен Моңғолиядағы қазақтар да, оның несін жасырамыз, қазақ тіліндегі оқулықтарға жарымай отыр. Сондықтан сыртта қалған қазақтарды елге көшіріп алудан басқа амал жоқ. Сырттағы бес-алты миллион қазақты көшіріп алудан артық бақыт та, байлық та, адамгершілік те, одан өткен ұлттық сана да жоқ. Бүкіл қазақты бір тудың астына біріктіруге қарсы болғандарды осындағы болсын, иә болмаса сырттағы қазақтар болсын, сатқындар деймін...

– Әрине, жүз жыл, яғни бір ғасыр уақыт керек. Оған дейін ол қазақтар қазақтығын сақтай ала ма? Жоқ, сақтай алмайды. Сонау Көктүріктің Көк туынан кейінгі бүкіл қазақты бірлікке шақырған Көк туды біз енді ғана көрдік. Еңірегенде етегіміз жасқа толып, көз жасымыз көл болғанда көрген Көк ту ғой бұл, қарағым-ау! Ғасырлап қырғын көріп, қанымыз судай аққанда көрген Көк ту ғой бұл! Ендеше, Көк ту астына топтала білу де, топтай білу де шартсыз орындауға тиісті ұлттық парызымыз емес пе? Бүкіл әлемге тарыдай шашылған сыған ұлты сегіз жарым миллион көрінеді. Олар сонда да өз тілдерін ұмытқан жоқ. Сығандарды ұлт ретінде сақтап келген де – сол сыған тілі. Сондықтан ұлттық намысы бар бүкіл қазақ өзара өз тілінде ғана сөйлесуі керек. Өзара өз тілінде сөйлеудің сыртында қазақ тілінің сөздік қорын қағаз бетінен және ел аузынан жинауды түбегейлі қайта қозғау, оны ресми ұйымдастыру керек. Қазақ тіліне төніп тұрған апатты түсіне білуіміз керек.

– Меніңше тілді қанша көп білсең, өзің үшін жақсы шығар. Көптеген тілді меңгерген адамдарды көріп те жүрмін. Сегіз тілде еркін сөйлейтін бір жақын жолдасым бар еді, оны баяғыда қытайлар өлтіріп жіберді. 1957 жылы Шығыс Түркістанның сол кездегі үкіметтің басшысы Сәйпидин Ғазизи дейтін адам Финляндияға барған екен. Сонда жетпіс екі тілді шебер меңгерген бір финмен кездесіпті. «Менің ұлтым ұйғыр» деген Сәйпидинге, «Ой, мен ұйғыр тілін үйренбеппін ғой», – деп сол фин қатты өкініш білдірген екен. Сәйпидиннің айтқаны еді бұл. Бірақ жетпіс екі тіл білген адамды бүкіл әлем есітіп, оның аты дүркіреген зор ғылыми атаққа ие болыпты дегенді әлі бізге ешкім айтқан жоқ. Тіл білу – бір басқа да, ғылым деген ол мүлде бір бөлек нәрсе. Әрбір ғылымға тіл керек екені рас. Көп тіл білумен, ғылымның шыңына шықтым дей аласыз ба? Қазір енді біздің мемлекет біртіндеп үш тілді қолдануды қолға алып жатыр. Енді былай қарасаң, бұл қажеттіліктен туған дүние секілді. Қажеттілік деп өз ұлтыңды құртуға бола ма? Қазақ халқын жоғалтуға бола ма, айтшы маған?

– Қазақ халқының бір тұтастығын сақтап қалу үшін «үш тұғырлы тілдің» қажеті жоқ. Бұл – менің жеке пікірім. Солай деп анықтап, ұмытпай жазып қой. Осы нәрсе бізге өзінің зиянды жағын көп тигізіп жатыр. Өзге ұлттың тілін меңгерумен қатар, сол елдің мәдениетіне де түбегейлі бет бұра бастайсың. Мұның түбі – адасу. Мәселен, қазақ тілі мемлекеттік тіл деп жазылып, орыс тілін ресми тіл ретінде қолданысқа енгіздік. Сол үшін бүкіл халық орысша сөйлейді. Барлық құжаттар орыс тілінде жазылады. Сонда біз қазақ халқын қалай сақтап қаламыз, айтшы маған?! Бұл – бізге қарсы «әбден ойланып жасалған» қастық. Бұл қазақты құрту үшін жасалған қастық деп ойлаймын мен. Бұған қосылуға әсте болмайды. Жабылып қарсы шығуымыз керек. Тек қазақ тілі ғана мемлекеттік тілі болып қалуы тиіс. Және қазақ ұлтын сақтап қалуға біз міндеттіміз. Қазақты сақтап қалу үшін тілді қадірлеуіміз керек. Бүкіл әлемдегі мемлекеттер өз ұлтын, өз ана тілін, мәдениетін сақтап қалып отыр. Қазақ секілді «үш тұғырлы тіл», «өзге тілді үйренейік» деп жатқан ешбір ел жоқ ғаламда. Ғылымға тіл керек болса, әр ғылымның өз тілі бар, әркім өзі жеке ізденулері керек. Әрбір адам өзіне керекті ғылымның тілін жеке үйрене берсін. Оған ешқандай бөгет болмасын. Бұған бүтін халықты, өз тілін сақтай алмай отырған қазақ секілді халықты «өзге тілдің жетегіне еріңдер» деп үгіттеуге болмайды. Мен бекер айтып отырғаным жоқ мұны, тағы қайталап айтамын, жетпіс екі тілді білген адам ғылымды меңгеріп, содан үлкен жаңалық ашыпты дегенді естіген жоқпын осы жасқа келгелі. Тілді көп үйренумен ғылым сенің ығыңа жығылмайды. Ғылым деген – ол мүлде басқа әлем. Дарынды, зерек адамдар ғана әртүрлі ғылымды игере алады. Тіл тек қана көмектеседі. Ал өз тілін меңгере алмай отырған халықта нелері бар, одан да оқытып-үйретуді әлі де тереңірек қолға алмай ма?

– Қазақ мемлекеті тәуелсіздігін жариялағанда қазақ тіліне заңды түрде мемлекеттік тіл мәртебесі берілген. Оған ешкім дау айта алмайды. Қазақ мемлекеті қазақ тіліне берілген мәртебелі заңды орындауы керек. Мемлекеттік бүкіл әкімшілік орындары, бүкіл ғылыми орындар, бүкіл оқу-ағарту орындары, бүкіл ақпарат орындары, бүкіл әскери орындар, бүкіл заң орындары, бүкіл өндіріс орындары, бүкіл қатынас орындары, бүкіл жекеменшік орындары мемлекеттік тіл мәртебесін қорғауға, туған тілді сыйлауға борышты және міндетті. Бүкіл қазақ «Мен қазақпын, мемлекеттің тілі, менің туған тілім» деп айта алатын ұлттық намысы бар қазақтың ұл-қыздары қазақша білуі, сөйлеуі, қазақша ойлап, қазақша жаза білуі шарт. Тіл ұлт тағдыры, тіл тәуелсіздік тағдыры екенін қазақтың ұл-қыздары естерінен бір сәтте болса шығаруға болмайды. Тілді жоғалтып алмау үшін, тіл қорын жинау шарт. Тіл қорын жинау – бүкіләлемдік ғылыми жұмыс. Әрбір ел өз ұлтын, өз елін жоғалтып алмау үшін, өз ұлтының туған тілдік қорын жинайды. Әрбір ұлт өзінің ішкі-сыртқы түсінік құралы ретінде туған тіл қорын жинайды. Әрбір ел өзінің ғылыми өрісін кеңейту үшін, рухани мәртебесін шарықтату үшін туған тілінің қорын жинайды.

– Біздің қазақ ғалымдары 1937 жылдан бері ілгері-кейінді қағазға түскен сөзді тіркеп келеді. Ел аузынан жинаған кездері де болған. Өткен дәуірде қағазға түскенді түгел тіркей алмағаны анық. Десек те Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының қолында қырықелу томдық түсіндірме сөздік бере алатын сөз қоры жатыр. Біздің мөлшерімізше қолымыздағы сөз қоры жалпы қазақ тілі сөз қорының жиырма-отыз пайызын әрең құрайды. Тілдік қорымыздың жетпіссексен пайызы ел аузынан жинаудың үлесінде қалып, әлі жиналмай жатыр. Қазақ тілін терең білетін адамдар қатары күн санап сиреп бара жатқанын еске алсақ, ХХІ ғасырда аз санды ұлттар тіліне, соның ішінде қазақ тіліне ерекше қауіп-қатер төніп тұрғанын ескерсек, қазақ тіліне деген мемлекеттік жауапкершілікті өтемесе болмайтын парыз ретінде қарайтын уақыт келді. Тіл тағдырына байланысты ең басты жұмыстың бірі – сөзді ел аузынан жинау ғой. Сөзді ел аузынан жинау – ең күрделі, аса ауыр жұмыс. Оның үстіне сөзді ел аузынан жинауға мол қаржы керек болады.

– Ахмет Байтұрсынұлы атындағы қазақ Тіл білімі институтын керегінше кеңейтіп құрып, сөзді ел аузынан жинауды соларға баса жүктеп, оларды қажетіне орай қаржыландыру керек. Егер мемлекет оларды қаржыландырмаса, олар сөзді ел аузынан жинай алмайды. Моңғолиядағы қазақтардан басқа жердегі қазақ ауылдарында ассимиляциялық үрдіс әлі күнге тоқтаусыз жүріп жатыр. Қытайдағы қазақтар енді алдағы жиырма-отыз жылда тілінен мүлде айырылады. Егер сырттағы қазақ ұлтын тездетіп көшіріп алмасақ, қазақ тілі сөз қорын ел аузынан жинап қалмасақ, қазақ мемлекетінің тәуелсіздігіне үлкен қауіп төнеді. Сондықтан қазақ көші-қон тағдыры мен қазақ тілі тағдырына, қазақ мемлекеті ерекше көңіл аудару керек. Тілімізді, ділімізді, дінімізді, ұлттық рухымызды, салт-санамызды, ән-күй өнерімізді, жалпыұлттық болмысымызды аздырмау үшін салт-саналық (этнопедагогикалық – автор) оқулықтарды шығаруды қолға алуымыз керек.

– Атақты ағылшындық Шекспирдің сөздік қоры он бес мың сөзден тұрады екен. Байрон мен Маяковскийдің де сөздік қоры осы шамада. Ал Пушкин болса өз шығармаларында жиырма бір мың жүз тоқсан жеті сөз қолданыпты. Әлішер Науаи бұлардан да асып түскен көрінеді. Оның сөздік қоры жиырма алты мыңды құраған екен. Лениннің қоры отыз бір мыңмен шектеліпті. Ал біздің Мұқаң ше, Мұхтар Әуезов «Абай жолы» эпопеясында он алты мың тоғыз жүз сексен үш сөз қолданыпты деседі. Ал сөздік құрастырған Дальдың елу үш жыл бойына жинаған сөзі екі жүз мыңды құрайды екен. Бұл енді өте құнды еңбек қой. Он жеті томнан тұратын қазіргі академиялық әдеби тіл сөздігінде жүз жиырма бір мың төрт жүз сексен сегіз сөз бар екен. «Ал өндіріс, ғылым, мәдениет, тұрмыс-тіршілікке қатысты сөздерде қисап жоқ», – дейді біздің ғалымдар. 1953 жылы қазақ тілінің түсіндірме сөздігін жасауға кіріскенде Ғылым академиясының қорында жүз сексен мыңға жуық сөз болған екен. Ал 1972 жылы оларды қайта тіркегенде сөз қоры көбейіп, екі миллион бес жүз елу мыңға дейін жеткен.

– Мұның осынша сатыланып көбеюі қазақтың бір сөзінің бірнеше мағынаға ие екендігінде жатыр. Ұлты неміс, қазақстандық жазушы Герольд Бельгерді Орталық Комитетке Мищенко деген біреу шақыртыпты. Ол енді 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының ізі суымай, тұрған кезі болса керек. Сол кісі Бельгерден «Қазақ тілінің қоры екі жүз сөзден тұратыны рас па?» – деп сұрапты. Не деген ақымақтық бұл? Оған сондай деп біреулер ақпар берген болды ғой. «Мищенко сияқты ноқайлар сондай өтірік ақпарға сенеді», – депті біздің бельгер.

– ХХ ғасырдың бас кезінде жапон елі ұлттық салт-санадан ауытқи бастаған болатын. Аса қауіпті қоғамдық апаттан сақтану мақсатында Жапон мемлекеті әрбір аудан орталықтары мен жеке қалалардың іргесінен ұлттық салт-саналық ауылдар құрып, сол ауылдарды этнопедагогикалық мақсатта тиімді пайдаланған. Жапон елінің ұлттық салт-санасын қайта қалпына келтіруге осы ауылдардың орасан зор пайдасы тиіп, жақсы нәтиже берді дегенді естіп отырмын.

– Иә, бұл әдіс қазаққа да керек. Мүмкін ұлттық менталитетке қарай бейімдеп алу керек пе екен... Салт-саналық ауылдар ислам дініне сай болады. Арақ, шарап, апиын, есірткіге мүлде тыйым салады. Барлық тірліктерін көне қазақ салтына сай, яғни төрт маусымы малшаруашылық талабына сәйкестендірсе дұрыс болатын шығар. Ойлану керек. Айта берсе өте күрделі іс қой бұл. Ең алдымен, мұны Астана, Алматы қалаларының іргесінен екі ауыл құрып, тәжірибеден өткізу керек шығар.

– Бір күні көшеде келе жатыр едім, Әлекеңнің өзімен бетпе-бет қарсы кездесіп қалдым. Сәлем бердім жанына жақындап барып. Жолда екеуміз қатарласып әңгімелесіп келе жатырмыз.

– Академияға жиі бас сұғатынмын. Бірде тарихқа қатысты жазып жүрген көптеген дүниелерімді көрсетіп едім, Әлекең: «Ойбай-ау, Жағда, сен кандидаттық қорға! Мен бүкіл құжаттарыңа көмектесемін», – деді. Тіпті, мені бір адамға жақсылап айтып, кандидаттық қорғатасың деп те тапсырды. Бір-екі жыл әлгі тапсырған адамының соңынан қуалап жүрдім. Бір күні қатты ойланып қалдым. Он том тарих жазсам да, қазақты бір күн ұстап тұра алмаймын тіл туралы бір том жазсам, қазақты бір күн болса да ұстап тұруға шамасы жететініне көзім жетті. Сөйтіп, осы ойымды нақтылап, кандидаттықтың бәрін біржолата архивке лақтырып жібердім. Тіл жөнінде терең ойланған себебім, қазақтың тілі құрыса, ұлт құриды. Сондықтан тіл жағына көп бейімделе бердім, айналайын!

– Жинағаным рас. Қазақтың бір сөзі болса да, артымызда қалсын дедім. Шамамның келгенінше жиған-тергенімді шығардым ғой. Қазақтың көне сөздеріне түсіндірме де бергенмін. Кәдімгі энциклопедиядағыдай. Мен осы тілге байланысты мынадай бірнәрсе жазып қойыппын.

– Ана сөзінің қазақтың тілдік қорына сіңісті болғанына мыңдаған жылдар болғаны рас. Қазақтың сөздік қорынан ойып тұрып орын алатын осынау ана сөзін қолдана отырып, оған тіл дегенді қосып, ана тіл деп атау бергеніміз де рас. Соңғы ғасырларда Қазақ әдебиетінің өзегінен, қазақ тіл ғылымының төрінен ана сөзі – «Ана тіл» болып орын алды. Қоғамдық айналымдағы қазақ тілі құрамында араб, парсы тілдерінің сыбағалы салмағы жиырма-отыз пайыз мөлшері, олардың қазақ тіліндегі баламасы бары да, баламасы жоғы да бар. Ал біз айтып отырған «ана» сөзінің баламасы «шеше» сөзі ғой кәдімгі. Сонда біздің ана тіл деп жүргеніміз шеше тіл болып айтылуы керек екен. Өкінішке қарай бүгінгі қазақ әдебиетінде болмаса жай ғана қолданыста қазақ тілінде «ана» сөзі «туған» сөзінің баламасы болып, «ана» сөзімен «тіл» сөзін зорлап қосақтап «Ана тілі» деген жасанды ұғымға ғылыми дәреже берген. Ал қасиетті туған тіл дәрежесіне көтерілген, қазақтың тіл ғылымы төрінен орын алған «ана тіл» сөзі, қазақтың ұлттық діл рухын бейнелейтін сөздерді айтуға, атауға, жазуға, «туған тіл» орнында өз міндетін өтеуге шамасы келмейді. Мына сөздерді түсінікті болу үшін айта кеткенім жөн шығар. Туған жер, туған топырақ, туған табиғат, туған жердің ауасы, туған жер аспаны, туған жер байлығы, туған жердің дәмі, нәрі, құнары, иісі, киесі, туған ел, туған ел ортасы, туған ел жылуы, туған ел тәрбиесі, туған ел алақаны, туған ел лебі, туған ел ән-күйі, биі, музыка аспабы, туған мәдениеті, туған ел салтсанасы, туған ел ділі, діні, рухы.... Қазақ тіл ғылымында «туған тіл» дәрежесінде жұмыс істеуге тиісті «ана тіл» сөзін басты назарға алып, туыс-қиыс атауларын айтып көрейікші. Қазақтың туыстық салтында ер жігіттің өз жұрты, қайын жұрты және нағашы жұртын саралағанда үш жүз елуден астам туыс атауы ауызға ілігеді екен. Енді алдымен туған әкені – «ана әке» деуден бастау керек екен. Ары қарай айтуға, атауға аузың бармай, сасқаныңнан «туған» сөзіне жүгінесің. «Туған тіл» көмегімен ғана туыс-қиысты дұрыс атап, дұрыс түсіндіре аласың. Қазақтың салт-санасында туыс-туған атаулары өз алдына шоқтығы биік үлкен бір ғылымның саласы деуге болады. Қазақ салтындағы бір кіндіктен тарайтын туысты жеті атаға толтырып, сегізінші атаға жеткенде қыз алысу – биологиялық ғылымға жатады. Жеті атаға толғанша екі арадағы ұрпақ бір-біріне туыс саналады. Әрбір адамның өз жұрты, нағашы жұрты және қайын жұрты бар. Осы айтылған туыстар легін саралап, нақты атағанда, жалпы саны бірнеше жүзден астам атаумен аталады екен. Ал туыстарды аралап, кімнің кім екенін білу үшін, «ана тіл» сөзін қолдансаң, туған әкеңді «ана әке», туған қызыңды «ана қыз», туған күйеу балаңды «ана күйеу» деп атайсың. Одан ары жалғастырсақ, басқа да масқара атаулар айтылатын сияқты.

– Енді тыңда. Сонда туған жер, туған табиғатты, туған ел, туыс-туғанды атауға, тіл ретінде қолдануға келмейтін, «Туған тіл» атын жамылған мәңгі бедеу қатын сияқты соқа басты «ана» сөзіне «ана тіл» дәрежесі неге берілген? Бұл да күрмеуі қиын мәселе, үлкен талқылауды қажет ететін шаруа ғой бұл, қарағым!

– Ана сөзінің мүлде керегі жоқ деген ойдан аулақпын. Қазақ тілін байытуға ана сөзінің қосқан үлесі аз емес. Ана деген сөздің араласуымен құлаққа жағымды, жүрекке жылы, көңілге қонымды, ойыңды тербейтіндей, сезіміңді қозғайтындай, тәтті, дәмді, нәзік, әдемі, көркем сөздердің жасалғаны рас. «Ана» сөзінің қазақ тіліне қосқан үлесі ұшантеңіз. Солай болса да «ана тіл» сөзі «туған тіл» өтейтін міндетті өтей алмайды. Сондықтан қазақ жерінде, қазақ табиғатында туған, қазақтың атамекенінде, қазақ елінде туған, қазақтың қара шаңырағы астында, тасошағы қасында туған, талбесігі ішінде, киіз жөргектің үстінде туған, төрт-түлігін бағып-қағып, «ақтылы қой, алалы жылқысын» өсіргенде туған, төрт түліктің етін жеп, сүтін ішіп, аттың құлағында ойнағанда туған десе қандай жарасымды. Қазақ тілінің туы, қазақ тілінің арқауы, қазақ тілінің ұлттық бояуы, қазақ тілінің мән-мағынасы, түп-төркіні осы емес пе? Қазақ тілінің ұлттық діл рухы, қазақ тілінің беташар көркі, қасиетті туған тілді сырт қақпай, оның өз орнын, өз атағын, өз мәртебесін өзіне беруге тиістіміз. «Өгей ене бауырсақ, көрде жатып қол былғайды» дегендей, «ана» сөзіне арбалмай, қазақ тілінің табиғатынан жасалған қазақ тілінің ұраны «туған тіл» мәртебесін өзіне беру керек. Ал бұл қазақ тіл ғылымын зерттеушілер мен солардың шешіміне байланысты екені анық. Менің бұл айтқандарым да айдалаға атылған оқтай болмаса екен.

– Енді орыс тілі күні бүгінге дейін қиын соғады ғой маған. Келгенімде орыс тілін мүлде білмедім. Кириллицаны да осы жақтан толық үйрендім. Алғаш келгенімде құжатымды тапсырып, жұмысқа орналасқалы жүрмін ғой. Ең төменгі жұмыс, оның өзі. Мені «сырттан келді» деп өгейсітіп, менсінбеген кездер көп болды. Кейін үйренісіп кеттік қой, әйтеуір. Поштаға хат тасушы болып орналасқалы жатырмын. Тізімге алатын жер ме екен, әйтеуір бір орыс келіншек отыр екен, сол құжатыма көз жүгіртіп, қарап тұрды да:

– Сенің атың бұдан кейін Женя болсын, – дейді.

– Неге? – деймін мен ызаға булығып.

– Жағда дейтін бізде сөз жоқ, – дейді орыс қатын. Орысша атау керек сені, – дейді... Қолынан құжаттарымды жұлып алдым. Ашуым келіп орыс қатынға біраз айқайлап бердім ғой деймін. Енді орысша білмеймін, қазақша айттым әлгі сөздерді ашуланып.

– Мені сен туып пе едің, әкеңнің аузы... – деп едім, маған қарап абдырап, аңырап қалды ол байғұс. Құжаттарымды ақырын менің қолымнан қайтадан алды да, «ладно» деп көзінің астымен маған қарап қойып отырып, жасап берді. Зорлықпенен елдің бәріне ат қоятын еді ғой олар. Осы тіл жайында айтқанда мына бір жайтты айтпай кетуге болмас. Мына Үндістан жақта Андаман дейтін арал бар. Қазір жасы қаншада екенін білмеймін. Менімен шамалас болуы керек. Сол бір шағын аралда Бо деген тайпаның соңғы тұқымы мекендейді. Олар алпыс бес мың жылдан бері осы аралдың қожайыны екен. Осы тайпадағы ең үлкен Боа дегені бо тілін білетін соңғы адам екен. Міне, көрдің бе, осы үлкен Боа дүниеден өтер болса, әлемдегі ең көне тіл де жер бетінен жойылғалы тұр.

– Енді зерттеуші ғалымдардың айтуынша, арғы тегі – Шығыс Африкадан, ертеректе сол жақтан ауып келген ғой, әсілі. Осы Андаман аралында бірнеше тайпа бар. Олар әрқайсысы өз тілдерінде сөйлеседі. Бұл тайпалардың қазіргі нақты саны да белгісіз. Сыртқы ортамен, адамдармен ешбір байланысы жоқ. Бұл аралға көптеген ғалымдар көз тігіп отыр. Қазір есімде жоқ, осы аралды ағылшындар жаулап алғанда аралды бес мыңдай жергілікті адамдар мекен етеді деп айтылған болатын. Енді сыртқы ортамен байланыс болмаған соң, дәрігер деген атымен жоқ, ауру-сырқаудың ошағы осы елде, содан да болар бұл халықтың көбеймей отырғаны. Меніңше жер бетінен жоғалып бара жатқан секілді.

– Е, дүние-ай, десеңші. Қытайда жүргенде осы дерекпен де танысқаным бар еді. Міне, көрдің бе, бұл – бізге берілген нақтылы дерек. Ал біз білмейтін қаншама тіл жер бетінен, тарих сахнасынан жойылып бара жатыр, оны айту қиындау. Осы қауіп қазаққа келмес үшін осының алдын алмасақ болмайды, айналайын. Енді бір Алла біледі ғой. Десек те, «сақтықта қорлық жоқ» дейді қазақ. Сақтанбасақ бұл дерт бізге де төнгелі тұр.

– «Бүгінде жер бетінде алты мыңға жуық тіл бар», – дейді мамандар. Осыншама тіл бар деп кесіп айту да қиын. Осыншама тілді сақтап отырған алты мың ұлт, алты мың халық емес, жүздеген тілге қауіп төнуде. Осы жүздеген тіл өлместің күнін кешуде. Мына бір деректі айтуға болатын шығар. Осы біз айтып отырған алты мыңға жуық тілдің екі жүзден астамы жойылып кеткен. Бес жүз отыз сегізі жер бетінде алдағы уақытта болу-болмауы екіталай күй кешуде, бес жүз екісіне қауіптің құрығы төніп тұр. Кейбір тілдерде бір ғана адам сөйлесе, кейбірінде оннан аспайды. Мұндай тілдің болашағы бар дей аламыз ба? Африка құрлығын мекен ететін тайпалардың тіліне, тіпті қиын соғуда. Олар өз тілдерін сақтау үшін қаншама әдіс-айланы қолдануда. Бірақ соның өзінде жер бетінен жылына бірнеше тіл жойылып кетіп жатыр. Тілді зерттеуші ғалымдардың дерегіне сенер болсақ, ХХІ ғасырдың өн бойында азғана халық өз тілдерінде сөйлесе, ал қалғаны өзге тілді өгейсітпей, өзіне тартуға мәжбүр. Жер бетінен жойылған және жойылудың аз-ақ алдында тұрған тілдердің кебін кимейік десек, қазақ тіліне жанашырлық жасау – әрбір қазақ ұлтының парызы, қарағым! Мысалы, біздің қазақта «ақтық» деген сөз бар.

– Қайғы-қасірет, қайғылы дегенді білдіреді. Қытайлар осы сөзді «шяу» дейді. Ақ шүберекке жазып, білегіне байлайды. Бұл бір жылға дейін байланып жүреді. Бір жақыны өлген адам үстіне ақ киім киіп, бетін жауып, бір адамға өзін жетектетіп, туыстарына хабарға барады. Үйінде өлім болғанын дегенді білдіргені. Қазақтардағы ақтық белгілері мынадай. Кейбір бастау басына шыққан талға, айдалада шыққан жалғыз ағашқа ақ шүберек байлайды. Осы бір тілім ақ шүберек «ақтық» деп аталады.

– Енді мұның қашан, қай дәуірге жататыны әзірге белгісіз. «Ақтық салу» әркімнің әліне қарай болары анық. Атағы, даңқы, аты, абыройы бар, ел азаматы дүние салғанда оны жерлеуге аталастары, руластары, елі, жұрты тіпті хабар естіген қаймана қазақтар да қатынасады. Егер топырақ салуға бара алмаса, кейін бір орайын тауып көңіл айту, Құран оқу, ақтық салу борышы қалайда өтелуі шарт. «Ақтық салуға» туыстар, құда-жекжаттар, аталастар, руластар, қайтыс болған басшының қоластына қарасты адамдар қатынасады. Әркім өз шамасына қарай, ат айдап, түйе жетектеп апарады. Мойыны мен ноқтасына байланған ақ мата осы малдың ақтыққа арналғанын білдіреді. Ойға орала беретін бір 1999 жылдары біздің Алтай өңіріндегі Берелден қазылған моладан кісі сүйегімен бірге көмілген он үш ат табылды. Айтуларына қарағанда, он үш ат түгелдей жирен түсті болыпты.

– Олар екі жарым мың жылдан бері шірімеген, сол көмілген күйінде мұздап қалған, еті, майы, қаны бұзылмаған. Зерттеу жүргізгенде сол аттардың жеген шөбінің ішінде он үш жердің шөбі бар екені, яғни біріне-бірі ұқсамайтын аймақтардың шөбін жегені дәлелденді. Осы анықтамаға сүйенсек, бірге көмілген он үш аттың он үш жерден әкелінгені анық. Демек, он үш ру, он үш елдің атынан әкелінген «ақтық» деуге әбден болады. Осы айғаққа көңіл аударсақ «ақтыққа» негізінен аттар әкелінген.

– «Қаламы қату» – тіл алмау, бармау, келмеу, жүрмеу, отырмау, отырып алу, тұрып алу, безірейіп отырып алу, безірейіп тұрып алу. Қазақтың келіншектерінің «мына жүгірмекке бар десем бармай, отырып алды, қаламы қатып, әдірә қалғыр» деп баласына жекігендерін талай естігенбіз. Менің ойымша, бұл жерде айтыла келе бір әріп өзгеріске ұшыраған сияқты. Сонда «қалам» емес, қадам болар, қадам (адым) деген сөз ауысып, «қалам» болуы да мүмкін.

– Самала – үрей, қауіп тудыру мақсатында қараңғы түнде алып жүретін от. Құлаштай таяқтың басына киіз, жүн, шүберек орап, соны майға батырып, әбден сіңіріп, соған от тигізеді де, қолмен көтеріп жаяу не атты жүрісте жау жатқан жаққа қарай алып жүреді. Түн ішінде алыстан көрінген от жауға үрей туғызады. Кейде келе жатқан адамдар өз санын мол көрсету үшін, бір адам екі қолына да самала ұстайды. Кейде адам қарасын мол көрсету үшін белгілі бір кезеңнен самала ұстап, асу асқан адамдар, қарсы жаққа көрінбейтін жерлермен бұқпантайлап келіп, өздері басып өткен алғашқы кезеңнен қайта асады. Егер осы әдісті қайталап бірнеше рет қыр асса, алдын тосып аңдып отырған жақ, самала санының көптігінен үрейленеді, шегінеді, қашады. Қазақ халқының соғыс, шайқас кезінде арнайы ұйымдастырылатын әскери сұс тәсілдердің бірі ғой. Самала жағудың әдіс-айласы өте көп. Қазақ тілінде самала сөзі көп айтылады. Түп төркіні – сес, сұс, үрей, күш көрсету. Биік қырдан бір топ атты адам шыға келсе «самаладай бір топ шыға келді» дейді. Шағын асудан бір топ қасқыр шыға келсе «самаладай болып, бір топ көкжал шыға келді» дейді.

– Оған дау жоқ. Қазақ ақындары сөз қолдануда қашанда өте шебер. Боз – өң, түс, рең, бояу ұғымында ғой. Боз, бозала, бозамық, бозша, бозшалау, бозсымақтау, бозғылттау, бозсымақ, тағысын тағылар. Боз – ақтық. Ақтық – ақ шөп, ақ селеу, ақ көде, боз көде, бетеге, тарлау, әгір, саркүйік, сірік, қызыл сірік, көтен қияқ, қияқ, қусақ сияқты шөп түрлері. Боз тал, бозқараған сияқты ағаш бұталарға боз сөзі қосақталған. Боз дала, боз адыр, боз қыр, боз төбе сияқты жерлердің өң-түсіне орай боз сөзі қосақталып тұр. Қара жусан иісі бұрқыраған, қазақтың қара даласын балбырата ән мен күйге бөлейтін дала бұлбұлы бозторғай өңіне боздың тіркелуі де, сол құстың өң-келбетіне тән десе де болады. Боз қой, боз ешкі, боз тайлақ, бозінген, боз атан, боз бие, боз жорға, боз айғыр сияқты жануарларға боз сөзінің тіркелуі де, олардың өң-түсіне байланысты екені анық. Бірақ аталған малдардан басқа мал түсіне боз сөзі неге тіркелмейтінін әлі зерттеу керек.

– Боздақ көктемде жүні күзелген түйе жануарының терісі үстіне күсқыртысы сорланып, тұз тәрізді бір зат бетіне жағылғандай көрінеді. Түйе терісінің күсқыртысындағы осы реңді қазақ тілінде боздақ деп атайды. Адамның қарны ашып, күйі кетіп, әлсіреген кезде, бет-әлпеті, өң-түсі өзгеріп, қаны қашып, бозарып, сұрланып, беті шаңыттанып, бет түгі үрпиіп көрінген сол сәтін қазақтар «бетінен боздағы ағып тұр» дейді. Бұл жалғаннан қыршын кеткендерді «боздақ» дейді. Боздақ – кінәсіз, кіршіксіз жас, таза жастар, сүттен ақ, судан тұнықтар.

– Ата боз – ата тек тұғырына шыққанымен, мән-мағына жағынан дара боз ұғымында деуге болады. Бозбала – жас, уыз жас, сүттен ақ, судан таза, беті ашылмаған, кіршіксіз, өрімдей, жап-жас. Боз жігіт деп жас жігіт, жігіттікке енді-енді бой ұрған балаң жігітті айтады.

– Иә, бар ғой. Ақ жол – ақ тілек, ақ жол тілеу, ақ сапар тілеу, жақсылық, амандық тілеу болса, тағы бір мағынасы бар. Ол – қыста қой қыстап шыққан қораның қиы ойылмай, қора астында қалса, қи жаз бойы шіріп, өңі қап-қара, қара қоңыр болып өзгереді. Күзде осы қара қиды аударғанда, оның арасында түсі ақ, тұз тәрізді ақ жолақтар болады. Сол ақ түсті жолақты қазақ «ақжол» дейді. Сол ақжолы шығып тұрған қиды және «ақжолдың» өзін өте ептілікпен жинап алады. Жиналған қи мен «ақжолды» суға салады да, бір қайнатып қойып тұндырады. Сол кезде қи құрамындағы «ақжол» еріп судың бетіне шығады. Содан соң өте ұқыпты түрде тұнған суды бөліп алып, сол суды қайнатады. Су бір сағат қайнағанда, судың бетіне әдеттегі ши өсімдігінің бөлшектерін су бетіне тастайды. Қайнап жатқан су бетіне тасталған шиге тұз тәрізді зат байланады. Сол зат «ақжол» деп аталады. Ал су буланып болған кезде ыдыс түбінде тұз тәрізді талқан қалады. Сол талқан «ақжол» деп аталады. Міне, осы әдістермен алынған «ақжол» – жарылғыш зат болып шығады. Қазақ халқы осы «ақжолды» мол дайындап, оған тоқсан пайыз арша көмірінің талқанын қосып, араластырып, әдеттегі мылтық оғының дәрісін жасайды. Қазақта қорғасын оқты мылтықпен бытыралы құс мылтығы оғының дәрісі осылай жасалады.

– Енді шаршадым деп жатып алсам, сенімен кім сөйлеседі? Иә, «ит арқасы қиянда» деген сөз бар қазақта. Бұл енді алыста, өте қиын жерде, жолы жоқ, ізі жоқ жерде жатыр дегенді білдіреді. Неге ит арқасы қиянда дейді? Мұның этимологиясын мен білмеймін. Мұны да іздеу керек.

– Дұрыс. Кебеже дейтін – қазақта бұрыннан бар нәрсе. Ежелде қазақ халқы сандық пен кебежені қатар қолданған. Кебеже – тамақ салатын ыдыс. Оның төрт аяғы бар, төрт құлағы бар. Әшекейленіп жасалған. Сыртын оюлайды. Таза ағаштан жасалынады. Көшіп-қонып жүргенде тамақты, ыдыс-аяқты салады. Өзі көшіп-қонуға ыңғайланып жасалған соң, әдейілеп сындырмасаң, өздігінен сынбайды. Осыны кебеже дейміз. Бұл – көбінесе, ыдыс-аяқ салынып тұратын мүліктің біреуі. Талай кебежені көрдік қой. Оюланған. Шебер жасалған. Қазір бар-жоғын білмеймін. Бірен-саран қолданатындар бар шығар әлі де. Керемет дүние ғой егер сақтай білсек. Осылардың бәрі тек мұражайда ғана қалмаса екен деймін. Ескінің көзі. Кебежелерден әжелеріміздің иісі аңқитын... Аталарымыздың арманы, мақсат-мұраты, үміті сақталған ғой ол кебежелерде. Бүгінгі мектеп баласы оны білмейлі ғой. Өкінішті...

– Қазір ауылда да азайып кетті. Қалада мүлде қалмады деуге болады. Бүгінгінің бойжеткендері сені иығымен қағып өтеді. Соңғы екі-үш жылдың ішінде инабатты бір-ақ адам көріппін. Көшеде бір әйел келе жатыр екен, мені өткізіп жіберіп, өзі менен кейін жүріп кетті. Әйтпесе сені қағып-соғып өтіп кететіндер көп қой. Қолында бөтелкесі бар әйел кісі – салт бойынша ердің алдын кеспеу керек. Ал бүгінгі қыздарымыз жол бермек түгілі, қағып өтеді.

– Сонау VІІ ғасырда ыдыраған Көк түрік мемлекетінен соң, көптеген себептердің салдарынан қазақ елі бір тудың астына тұтастай шоғырлана алмады. Он ғасыр өткен соң қазақ елі өзінің Тәуелсіздігін жария етті. Тәубе дейік. Тәуелсіз қазақ мемлекетінің Көк туы аспанға көтерілді. Бүкіл әлемге тарыдай шашылған қазақ – Көк тудың астына қайта шоғырлана бастады. Алған бағыттары дұрыс. Осы уақыт ішінде сан-салалы бағытта дамып жатыр. Солардың бір саласы – оқуағарту. Әсіресе жоғары оқу орындары көбейді. Қазақта «Жер-ана», «Ел-ана» деген қасиетті ұғымдар бар. «Әке деген – айтарға, шеше жөні – бір бөлек» дейді. Бүкіл қазаққа тән болашақ аналардың табиғи жөргегі, талбесігі, тәрбие-ұясы, алтын ордасы – Қазақ мемлекеттік қыздар институты деп білем. Қазаққа біткен абырой-атақ, бақ-дәулет, сән-салтанаттың негізін салушы – қыздар. Қазақтың ұлттық ой-арман, тілек-мақсатының ауыр жүгін көтеруші – қыздар. Қазақтың ұлттық мәдениетін көркейтетін, дамытатын – қыздар. Қазақтың қара шаңырағы мен тас ошағының иесі – қыздар. Қазақтың тілін, ділін, дінін, ұлттық рухын, ұлттық мінез-құлқын, ұлттық тәрбие-тәртібін, көрген-білген өнеге үлгісін қалыптастыратындар – қыздар. Қазақтың ұлт ретінде аман қалуына, қазақ ұлты санының көбейіп, іргелі ел болуына, қазақ мемлекетінің тәуелсіздігін қорғап қалуға кепілдік беретін күш-жігер болашақ аналардың дұрыс ойлап, дұрыс түсінуіне байланысты. Болашақ аналардың ұлтжандылығына, ұлтшылдығына, жанкештілігіне байланысты. Тарихи деректерде ерлердің басына күн туғанда қара шаңыраққа, «қара қазан, сары балаға» ие болып, отынын жағып, түтінін түтетіп, шаңырақтың иесі болып отырған да – аналар. Шынтуайтына келгенде, қазақтың болашақ тағдырының иелері – келешек аналарды тәрбиелеп жатқан осынау білім ордасына үлкен үмітпен қарайды. Сондықтан болашақ ұрпақты тәрбиелейтін ұстаздардың ұлттық салт-саналық ойөрісін кеңейтіп, білімдар ету үшін Қазақ мемлекеттік қыздар институтында қазақтың салт-саналық этнопедагогикалық «Талбесік» атты кафедра құрылса, өте орынды болар еді.

–Егер осы айтылған салт-саналық «Талбесік» атты кафедра құрылатын болса, онда мынандай кезек күттірмейтін істі бастағаны жөн. Қазақтың ұлттық тілі, ділі, діні, ұлттық рухы, ұлттық мінез-құлқы, ойтолғамы, салт-сана өмір тірлігі, киім-кешек, ою-өрнек, төсек-орын, үймүлік, ыдыс-аяқ, ас-суы тағы да басқа құндылықтар теріліп, тіркеліп, ғылыми сарапқа салынар еді.

– Қазақтың өзін-өзі мақтауы, мадақтауы біршама жетерлік қой. Бұл жағынан алдына жан салмастай көрінеді. Ал осы қазақтың жақсыжаман мінез-құлқы қаншама? Өзімнің қолыммен жинап-терген төрт-бес мың жағымды-жағымсыз мінез-құлыққа тән атаулар мен тіркестердің жетпіс-сексен пайызы жағымсыз мінез екені байқалады. Сондықтан қазақ мұны жақтыра ма-жақтырмай ма, оған қарамастан, қазаққа тән жағымсыз мінез-құлықты жинап-теріп, оның оң-терісін айыру үшін, ғылыми сараптан өткізіп, «сын түзелмей, мін түзелмейді» дейтін шындыққа арқа сүйеп, ешкімді аямастан сын тезіне салған жөн. Баланы туып, өлтіріп, қоқысқа тастай салу, баланы туып, көрінген бір босағаға тастап кету, баланы туып, әкелік-аналық мейірден жұрдай қылып тірі жетім ету, қазақ халқының жан санының аздығына қарамай, бір-екі баламен ғана шектелу, Қазақстанның жерасты, жер үсті байлығы жетпегендей шетелге бала сату ісімен айналысу, адамдарды алдап-арбап шетелге құлдыққа сату тағы бар. Мұндай сұмдықтарды айта берсе көп. Оларға Заң орындары бірінші болып шара қолдануға тиіс. Қазақтың ең жаман әдеті – талғамсыздығы. Атасы, әжесі, әкесі, анасы, балалары, қыздары, келіндері, немере-шөберелері Батыстың «бейәдеп» киноларын жайбарақат қатар отырып көре береді. Бұл не сұмдық! Ал осы көргенсіз, тексіздерді сынау аздық қылады. Оларға жоғары жақтан тыйым салынуы керек. Ал осы сияқты қазақтың ұлттық салт-санасына жат, жағымсыз мінез-құлықтардың әйелдер әлеміне тән бөлігін жинап, теріп, тіркеп, жіктеп, жүйелеп, оны ғылыми талдаудан өткізіп, келешек ұрпақ тәрбиесіне лайықтап, этнопедагогикалық оқулықтар жасауды Қыздар институты өз игілігіне алса, нұр үстіне нұр болар еді. Өз ұлтының жағымсыз мінез-құлқын жинап-теріп сынға алып, этнопедагогикалық бағытта оқулықтар жазған Жапония елі өте жақсы нәтижелерге қол жеткізді. Ал біз өзімізді өзіміз сын тезіне салмасақ орны толмайтын өкінішке қаламыз. Менің айтарым, босқа далақтаудан сақ болайық. Егер осы бағытта батылдық, ерлік, ептілік, тапқырлық, талғампаздық, білімдарлық, ұлтжандылық жасай білсек, өскелең ұрпақтың тәрбиесіне мол үлес қосқан болар едік. Бұл өте сирек кездесетін тағылым болар еді. «Сын түзелмей, мін түзелмейді» дейтін ата-баба нұсқауы туралы ойланыңыздар, толғаныңыздар, белсеніңіздер, ақылдасыңыздар, жол табыңыздар, із салыңыздар, бастаңыздар. Қазақ мінезінде «болмайды» дейтін үмітсіздік көп кездеседі. «Талапты ерге нұр жауады» дейді қазақ. Айналайын, сендерге табыс тілеймін. Қазақ ұлтын сендер сақтайсыңдар.

– Ең алдымен, қазақты құлдық көзқарастан біржолата айықтыру керек. Қазақты қазақ қана құтқарады. Алтынды табанына басып тұрып – қайыр тілеу, ет пен майды жастанып жатып – аштан өлу қазақтың маңдайына жазылған тағдыр емес шығар. Қазақтың ұлтшылдығы басқаларға өктемдік жасау үшін емес, қазақ тәуелсіздігін қорғау үшін керек. Ұлтшыл болу ұлт намысын қорғау үшін керек. Қазақтың ұлтшылдығы мәңгі қазақ болып қалу үшін керек. Әлемдегі төрт құбыласы түгелденген дамыған ұлттарға не керек болса, қазаққа да сондай дәреже керек. Қазақ дамыған елдермен терезесі тең күйде өмір кешуге міндетті. Әлемде болып жатқан жаңалықтар мен ашылған ғылымның бәрін игеруге қазақ азаматтары ұмтылуға тиіс. Білім алу – парыз, сол үшін тынбай талаптану керек. Білім алуға мемлекет толықтай жағдай жасауға міндетті. Сауатсыздыққа қарсы күресуді әрбір адам өзі жүргізу керек. Білім теңсіздігі – теңсіздіктің ең ауыр түрі. Білім алсаң көзің ашылады. Қазақты білекпен емес, білікпен қорға. Сауатсыз ұлтшыл болма, сауатты ұлтшыл бол.

–Адамды кейде мадақтап, кейде қорлап әртүрлі теңеулер айтып жатады. Бұл әлі де бар, өзің айтпақшы, бұрын да болған. Ертең де болады. Өмірден өтсе, кейбір жақсылықтарына орай түрлі мадақтар, теңеулер айтылып жатады. Мен солардың біразына тоқталған едім. Елге айтулы, өзінің көзі тірісінде жасаған еңбегін ескеріп «арыстай азаматтан айрылдық-ау» дегенді талай естіп едік. Арыстай азамат, атандай, арыстандай, атан түйедей, атпал азамат, алпамсадай, аюдай, қарқарадай, дәудей, жойпаңдай, өгіздей, жардай, кескен теректей, бәйтеректей, зіңгіттей, дөңбектей, кетпектей, ортанқолдай, нардай, қасқырдай, түйедей, қолақпандай, келепандай, соқтаңдай, сұқсырдай, керіскедей, жігіттің сырттаны, аппақ сазандай, үкідей үлбіреп тұр, сазбет, беті қалың, бетсіз, бетсіздеу, шынашақтай, шілбиген, шыбындай, шүкейттей, иттің құйрығынан түскен қу асықтай, бармақтай, бітімдей, битімдей, тиіттей, сынық сіркедей, торғайдай, қаптесер тышқандай, мардымсыз, жартымсыз, тырнақтай, зәредей, берекесіз, тыртиған, быртиған, ырғайдай, ырғай бұт, сырықтай, биттей, торғайдай, тобықтай, қолтоқпақтай, диірмендей, дөйдей, борсықтай, торсықтай, борсық көбең екен дейміз.

– Қыстың күндері арықтаған атты шөбі орылмаған жерге бос жібереді. Бірер айда ат есін жиып, көбеңсіп, өң-түсі оңалып, жүні жетіліп, борсық сияқты дөңгеленіп көрінеді. Осыны «борсық көбең» дейді. «Суырдың айғырындай шақылдайды», «иттей үреді» деп жатады кейде.

– Келіндердің қайын атаға, қайын ағаға сәлем салу бұл – енді керемет нәрсе. Бұл – әдептің басы. Тұнып тұрған иба. Бұл – мінез, аналық мейір, шапағат. Дәстүрдің әкесі – осы. Қазіргі кейбір келіндер сәлем салмақ түгілі, соғып өтеді ғой. Бәрі сондай деуден аулақпын. Әйтсе де қолына стакан ұстап, «кел, аға, соғыстырып қоялық» дейтіндерді талай көрдім. Сондай да келін бола ма? Өзім бір нәрсеге таңғалатынмын.

– Бала кезімде бір кемпір болушы еді. Басында үлкен кимешек тәріздес бас киімі бар. Біздің үйге күнәрә келіп тұрады. Келгенде бір тізесін бүге тұрып менің әкеме сәлем береді. Үйден шыққанда айналып шықпайды, шегініп шығады. «Бұл кемпір кім?» – деп кейін сұраймын ғой. Менің әкемнің немере інісінің бәйбішесі екен. Сонда біздің үйге келін ғой. Көрдің бе, қандай тәрбие, қандай әдеп. Әйтпесе жасы да келіп қалған кемпір ғой. Сол уақытта мен көргенде жасы жетпістің шамасында болатын. Жалпы қазақтар бұрнағы кезде «армысыз» деп қолын көкірек тұсына қоятын.

– Мен жалпы қол беріп амандасқанды мүлде ұнатпаймын. Бұл қол беру қайдан келді өзі? Біле білсең, бұл – үлкен апаттың алды. Қол алу арқылы ауру таралады.

– Бірде қонаққа шақырып, үлкен бір дастарқанның ортасында отырдым. Барлығы өз орындарына жайғасқан. Әлі бастамай, келетін имамды күтіп отыр екен. Біраздан соң ол кісі де келді. Имам ішке кіргенде бәрі өре түрегеліп, оның қолын алып жатыр. Екі жаққа жайғасқан жұртпен тегіс қол алысып шықты. Төрде отырған маған келгенде, мен «қолымды жуып келіп едім» деп айттым. «Жоқ, менің де қолым таза, жаңа ғана мешіттен шықтым», – деп ақталып жатыр ол. Мен бетіне тура қарап тұрып, «Мешітте қанша кісімен амандастың, оны білмеймін, ал мына жерде екі жүз адамға қол бердің, қайсысының қолы таза екеніне кепілдік бере аласың?» – деп едім үндемей барып, төрге жайғасты. Осындай тұтас ұлтқа тікелей зияны бар дәстүрлерді мүлде жоюдан қорықпау керек. 1954 жылы Кореяға іс-сапармен бардық. Төрт-бес айдай болдық онда. Бір күні жергілікті корейлік: «Біз олардың бетінен сүйіп амандасамыз, мына қытайлар бізді неге сүймейді?» деп. Қытайлар ешқашан кісі бетінен сүймейді ғой. Оларда сондай қатал тәртіп бар. Жалпы, беттен сүю – өте қауіпті нәрсе. Елдің терлеп тұрған бетінде не бар екенін сен қайдан білесің? Бетіне қонған көшенің шаңтозаңын сен жалап аласың. Ол аузыңа кіреді. Аурудың бәрін осылай жан-жағыңа таратып жүресің. Бұдан кейін кім көрінгеннің бетінен сүюді мүлде тыю керек. Әсіресе көпшілікте жағалай сүйіп шығу деген не сұмдық?! Қытайлардың өсіп-өніп жатуының осындай сырт көзге елеусіздеу көрінетін себеп-салдарлары көп (Дәл осылай жазып қой деп бұйырды маған. Әйтсе де бұл сөзінің жаны бар. Үйіне бас сұққан адамдармен қол беріп амандасқан емес. Ақсақал қол бергендеріне осы сөзін қайталаудан танбайды. Бірде сұхбаттасудың кезекті бір сәтінде, үйіне жақын-жуықтары мен ағайындарының балалары келіп қалды. Ішінде біреуі сегіз жасар бала екен. Ал қалғандарының жас шамасы жиырма-жиырма бес мөлшерінде. Немересіндей болған баланы құшағына қысып, босата қойды. Бетінен сүйген жоқ. Бұны ақсақалдың баланы жек көргендігі емес, өзінің бұрыннан қалыптастырған тазалық сақтау үлгісі деп ұғындым).

– Бұл «қалың мал» төлеу басқа ұлттарда бар-жоғын анық біле алмадым. Қазақтың қызға «қалыңмал» беретінін білем. Жалпы, ойланып қарасақ, осы дәстүріміз кейде өзімізге кереғар секілді көрінеді. Ал, шын мәнісінде, біреу баласын бой жеткізіп, саған келін етіп тәрбиелеп берсе, оған неге құн төлемеске? Жиырма жылдай бағып, қағып, аманесен өсіріп берсе, құн төлемей қайда барасың? Қазақ тарихында осы «қалыңмалды» төлеуде көптеген хикаяттар кездеседі.

– Семей жақта баяғыда бір қызға қалыңмалға жүз тайлақ берілген екен. Өзі талайдың көзі түскен өте көрікті сұлу қыз екен. Сонда қыздың әкесі «ен салынбаған, мұрны тесілмеген жүз тайлақ бересің» деген шарт қойыпты. Бұл аз ба, көп пе? Әрине, адамның құны мүлде малмен өлшенбейді ғой. Дегенмен жүз тайлақ та аз емес қой, бағалай білгенге. Сол қыздың аты кейін ел ішінде Жүзтайлақ болып аталып кетіпті. Отызыншы жылдары болған азапты ашаршылық жылдары осы әйел қашқан елмен бірге Қытай жаққа өтіпті. Әрине, байлар ғой енді бұлар. Байғұс кемпір сол жақта қайтыс болды. Сол бір аяулы әйелдің сүйегі Қытай жерінде қалды.

– Алып қашу деген сөздің өзі екі түрлі жүйеге бөлінеді. Бірі – той-томалақ, тағы басқа үлкенді-кішілі салттарды жасамай-ақ, бір-бірін ұнатқан екі жас қол ұстасып бірге қашып кетеді. Бұл енді өздерінің келісімі бойынша. Ал енді ертеректе қыз алып қашу деген тіпті қиын болған ғой. Сүйген қызыңды сен алам дегеніңмен бере қоймайды. Өйткені жарлы жігітті бай ауыл менсінбейді. Осындай жағдайда қыз жігітті ұнатып тұрса ғана, жігіт алып қашады. Үшінші түрі: қыз жігітке ықтиярлы емес, бірақ жігіт оған өлердей ғашық. Мұндайда қызды қапысын тауып, зорлап алып қашады. Барғаннан кейін еріксіз оның келіншегі болады. Анау Еңлік пен Кебек, Қалқаман мен Мамырды көрмейсің бе? Қалқаман-Мамырдың тағдыры қызық қой. Қыз ықтияр. Бірақ қызды бұрын атастырып қойған, басқа бір жаққа берейін деп отыр. Әйтсе де жігіт пен қыз өзара серттесіп келіскен. Алып қашып, ұсталып қалады ғой. Соны би аямай жазалайды. «Қалқаман атпен шауып өтсін, қыздың ағайын-туыстары жігітті садақпен жан-жақтан дәлдеп атсын», деп кеседі би. Атқан адамнан болды ма, әйтеуір Қалқаман жараланады ғой. Сонда да қызды алып қашып кетеді. Қалқаман мен Мамырдың осы Алматыда үрім-бұтақтары әлі бар. Өздері арғыннан тарайды. Қыздың қалауынсыз ата-ананың зорлап басқаға итермелеуінен болып тұр ғой барлық пәле. Бұл дәстүр, өкінішке қарай, қазір де бар.

– Енді қазақта тыйым сөздер көп қой. Алдыңа ас келгенде тәубе айтып жеу, нанды, қасықты оң қолыңмен ұстау, асты шашпай жеу, қалай болса солай аузыңа салмай, асықпай шайнап жеу секілді ас ішудің де өзінің керемет тәртібі бар. Осындай ұсақ-түйек тыйымның өзі ертеңгі күнгі үлкен тәрбиенің қайнар бұлағы екенін ұғына білуіміз керек. Аяқ киіміңді кигенде оң аяғыңнан бастап кию, тәубе айтып жүру, міне, осының бәрі – үлкен тәрбие. Осындай адамның рухани дүниесін байытатын көп нәрсені жоғалтып алғандаймыз. Қазір біздің баламызды әкесі мен шешесі тәрбиелеп жатқан жоқ, компьютер мен теледидар тәрбиелеп жатыр. Қай-қайдағы сұмдықтарды көрсеткенде, қарауға адам ұялады. Осындай келеңсіздікке жол беру арқылы, ұрпақтың санасын улап, келешегінің кемел болуына кедергі жасаймыз.

– Жалпы, Орта Азияның қоңыр үйегін мекендеп келе жатқан қоңыр мінезді қазақ халқының табиғаты басқа халықтарға қарағанда өзінің ерекшелігін байқатады. Тұрмыс салтымыздағы ырым мен тыйымға айрықша мән беретін елміз ғой. Есіме түскенін айта отырайын. Жас балаға бұғана ұстатпайды. Онда бойы өспей қалады деп жорыған. Егер әйел қыз туа берсе, баланың жолдасын босанған әйелдің басынан үш рет айналдырса, ұл туады деп ырымдайды. Келін бала көтермесе, нағашы жұртының бір баласын қойнына алып жататын бір ырым бар. Қазір мұны кім жасайды дейсің? Жүкті әйел шашын кессе, іштегі бала кемтар болып туады, бақыты кесіледі. Қазақ баланы санамайды және санын айтпайды. Бала бас ұстамайды, егер бас ұстаса, әкесі өліп қалады деп тыйым салған. Омыртқаның жұлынын жесе, суға кетіп қалады деген ырым бар. Жіліктің майын жесе, мұрнынан боғы ағып жүреді дейді. Сәби басын төмен салып еңкейіп, екі аяғының астынан қараса, қонақ келеді дейді. Баланың аңшылықтағы алғашқы олжасын «несібесі кетеді», «аңшылықта жолы болмайды» деп, ешкімге байлатпайды. Қыздың басына ақ, қара орамал тартпайды. Ақ – жаулықтың, қара – қайғының белгісі. Бесікті бейуақытта далаға шығармайды. Нәрестенің еңбегін баспайды. Нәрестенің иткөйлегін далаға тастамайды. Жас келіншек аяғы ауыр кезінде түйе етін жемейді. Себебі баласын түйе сияқты көп уақыт көтеріп, мезгілінде босанбайды деген ырым бар. Міне, қазақтың ырымдары.

– Енді мұны нақты айту қиын. Кей ырымдардың беретін тағылымдық мәні бар шығар. Әйтсе де діни тұрғыдан алғанда көбісі кереғар келіп жатады. Қазақ халқы сан ғасырлар өтсе де осы ырымдарды әлі күнге дейін ұстанып келеді. Бұған ешкім шек қоя алмасы анық. Реті келгенде тағы біразына тоқталып өтейін. Енді табиғаттың жаратқан жәндігінің бірі жылан бар емес пе, осы жылан үйге кіріп кеткен жағдайда оған ағарған құйып шығару ежелден келе жатқан ырым десек те болады. Ағарған құйып жыланды кері қайтару қайтару арқылы оның келмеуін тілейді. Бұдан біздің түйгеніміз, мінезі қойдан жуас келетін қазақ халқының зиян тигізетін жәндік пен жануарына да еш залалын тигізбей шығарып жіберуінің өзінде үлкен тәрбиенің бастауы жатыр. Адам есінегенде аузын міндетті түрде қолмен жабу керек. Сол қолдың сыртымен, оң алақанның ішкі бөлігімен жапса да болады. Тырнақты тістемейді. Қолды ауызға салмайды. Үйге кіргенде босағаны кермейді. Төгілген күлді баспа дейді. Ағын суға дәрет сындыруға, түкіруге болмайды. Қазақ халқында жер бауырлап жатып жылау жаман ырым. Түбі жақсылық емес деп сенеді. Тағы бір ырым бар. Балаға түкірту ырымы. Баланың енді-енді тілі шығып, ойын баласына айналып келе жатқанда жасалатын ырым ғой. Бұл ырымды жасаудың мәні зор. Мұны жасау кез келгенге бұйыра бермейді. Абыройы асқан, ауылдың көпті көрген кісісіне «сендей болсын, елге сыйлы, халқының қамын жейтін азамат болсын» деп баланы түкіртіп алатын болған. Мұндайда қолөнер шебері, дәулескер күйші, дарынды әнші, болмаса көп жасаған абыз қарияларымызға түкіртетін болған. Бұл ырым әлі күнге дейін қазақ салтында қолданылып келеді.

– Әрине, мұның өте дұрыс. Жалпы, бізде «ат тергеу» деген нәрсе бар. Әсіресе әйелдерге көбірек қатысты нәрсе бұл. Қазақ халқында, өзің айтпақшы, басқа ұлтқа ұқсамайтын ерекшеліктер көп. Біреуі осы – қазақ әйелдерінің «ат тергеуі». Қайын ата мен қайын ененің жөні бір бөлек. Қайын ағасының атын атамайды, қайын інісінің де атын атамайды. Барлығына өзі ат қойып алады. Біздің қазақ үлкенге білдірген өнегесі ретінде атын атап шақырмайды. Жәке, Сәке дейді. Аға дейміз, әпке дейміз, мұның бәрі – құрметтен туындаған нәрсе. Мына біздің батыс жақта Көтібар деген батыр өткен. Сол кісіні келіндері қалай атағанын білесің бе?

– «Өзінде бар да, басқада жоқ қайнағам» деген. Сол секілді бұрынғы келіндер «тентек», «тетелес», «еркем», «кенже» деп қайнылары мен қайын сіңлілеріне өзінше ат қойған. Бұл не? Бұл – әдептің басы. Осы ғажап әдеп-ғұрыптан қол үзіп бара жатырмыз ғой қазір. Бұл «ат тергеу» зерделей түссек өз алдына үлкен ғылым. Әдет-ғұрпымыздың ішіндегі ең озық салттың бірі – осы. Мұны тереңірек зерттеу керек. Халқымызға өте керек нәрсе. Мұндай мәдениет ешбір ұлтта жоқ. Тек бізде ғана бар. «Ат тергеуді» осы күнгі ұрпақтың санасына сіңіруіміз керек.

– Жалпы, балаға ат қоюда абай болғанымыз жөн. Бірінің атын екінші бірі қайталамай және әке-шеше атының бас әріптерін пайдаланып ат қоюға мүмкіндік алу үшін бүгінгі заманға лайықтап адам аттарын тізіп отырмын. Басқа елдің, бөтен ұлттың аттарын алмай, тек қазақ ұлтының тіліне, діліне, ұлттық рухына, ұлттық салт-санасына, ұлттық өмір тіршілігіне, ұлттық мәдениетіне сай келетін тілге жатық, айтуға, дауыстап шақыруға ыңғайлы, дәріптеуге, құрметтеуге үйлесімді аттарды қоя білсек, қандай керемет! Мен шамам келгенше ойыма түскен аттарды тізіп жаздым. Қандай қасиетті аттар болса да, ол данышпан болса да, басқа ұлттың, бөтен елдің атын алмаған дұрыс. Қазақ халқында өзге елдің есімдерін қою көп кездесеіп жүр. Бұл – ұлттық рухқа, ұлттық намысқа жат қылықтар. Қаншама жылдық тарихымыз бар халықпыз. Ал осы тарих қойнауында қаншама адамдардың есімдері бүркеулі күйінде жатыр. Бізде арабтың, парсылардың аттары өте көп. Оның үстіне даңқы дардай адамдардың атын қою тіптен көп. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) атын қоюшылар Ислам елдерінде көптеп кездеседі. Пайғамбарымыздың атын иемденген балалар саны ондаған миллионды құрайды. Бірақ шын мәнісінде соңғы әрі кемел кереметке ие, адамзаттың ардақтысы Мұхаммед пайғамбарымыз ғана ғой. Осы жерде бағана өзің айтқан «Қазақ ырым етеді, ырымы қырын кетеді» деген мәтел келіп-ақ тұр. Біз ұлы адамдардың атын балаға қоюдан түк те тапқанымыз жоқ. Менің өз басым ұлы адамдардың атын балаға қоюға қарсымын. Енді есіме түскен бірқаншама есімдерді елге жария етейін. Елдана, Елерке, Елсүйер, Елана, Елардақ, Елбала, Елтілеу, Елнұр, Елнар, Ернар, Айнұр,

– Енді бұл – күрмеуі қиын нәрсе. Бұл мәселеге талай мәрте бас қатырып, сан рет ұрындым. Бірақ мұны шешудің жолын таба алмадым. Неге сатады адамды? Жауап айту өте қиын. Ертең өскенде ол бала кім болады? Бәлкім, ол сенің жауың болар... «Ішіңнен шыққан шұбар жыланың» осы балалар болар. Мүмкін талай Абайымыз, Мұхтарымыз, талай Қаныштарымыз кетіп жатқан шығар? Сондықтан бала сатуды мүлдем доғару керек. Бұл – халықты құрту деген сөз. Айналдырған он миллион қазақты сатуға қалай арымыз барады? Бір жарым миллиард халқы бар Қытайдан «бала сатыпты» дегенді естідің бе? Не деген сатқындық бұл! Бала туу азайды. Қазақтың әйелдері араққа, нашақорлыққа салынып жатыр. 2006 жылғы дерек бойынша мемлекет алты мың баланы шетелге сатқан. Жезөкшелер саны көбейді. Арнамыстан жұрдай болдық. Қыздарымыз қытайға, орысқа, Африкаға, Америкаға, Еуропаға байға тиіп жатыр. Ұлттық намыс қалмады. Осының барлығына мемлекет жауапты. Нені қабылдау, нені қабылдамауды талқылау керек. Мына Қыздар институтында он мыңдай қыз бала дәріс алады. Этнопедагогикалық кафедра және этнопедагогикалық оқулықтар шығару қажет. Осы бастаманы бірінші болып Қыздар институты қолға алуы тиіс. Қазақ қыздарының ұлттық намысын ояту осылардың мойнында. Кейде күйіп кетесің... (Жағда ағамыз жасы тоқсаннан асса да, орнынан ширақ тұрады. Мен сұхбат алу барысында байқағаным, осындай келеңсіз жайттарды көзімен көріп отырып, қолынан келер амалы жоқ қария қатты күйініп, орнынан тұрып кетіп, ары-бері жүріп кеп, менің иығымнан қағады. Кей күндері өзінің қарттығын, жасының келгендігін ескеріп, «ендігі осы тәрбие туралы толғамдарды елге сендер жеткізетін боласыңдар» дейді қария ақырын ғана басын төмен салып. Осындай ашынған сәттерінде қарияның қабағы түйіліп, біраз уақыт үнсіз ойланып отырады).

–Біз мына нәрселерді ұмытпауымыз керек. Ең ауыр, ең дауасыз қайғы-дерт – жер тәңірі патшалар мен империялар жағынан таңылатын «измдер» – феодализм, капитализм, социализм, коммунизм, интернационализм, сионизм, момлизм осы секілді Батыстың ғаламдану «измі». Оның түпкі жиынтығы – глобализм. Әрқайсысы өз «измдерімен» бүкіл әлемді бағындырғысы келеді. Олар бүкіл әлемді баяу жолмен емес, тыныш түрде емес, соғыс жолымен тізе бүктіргісі келеді. Тіпті өзінің қысқа ғұмырында жалғанды жалғыз жалмап, өз қарсыласының ең соңғы тамшы қанын өзі жалап кеткісі келетін асқақ патшалар да аз болған жоқ. Патшалар керуені келіп жатыр, кетіп жатыр...

– Сонау Көк түрік елі Қыпшақ мемлекетінің Көк туы астына біртұтас шоғырланған еді. Қыпшақ мемлекеті қытайлар мен ұйғырлардың жан-жақты шабуылынан жыл санауымыздың жетінші ғасырында бөлшектене бастады. Сол соғыста жеңіске жеткен ұйғыр ханы Мойын Шордың моласына қойылған таста: «Бұдан былай Қыпшақ түріктері болмайды», – деп анық жазылған. Демек, бұл жеңіске жеткен Мойын Шордың қорытынды сөзі деуге болады. Сол VІІ ғасырдан бастап Қыпшақ түріктері қатты ыдырады. Ата-атаға, ру-руға, ел мен елге, жержерге бөлінді, бөлшектенді. Рубасылар, ру батырлары, ру билері, ру көсемдері, рулық деңгейдегі хандар жеке-жеке ту көтеріп, жеке-жеке ұран шақырды. Осылай ыдырау бес ғасырға созылды. ХІІІ ғасырдың басында Шыңғыс хан дәуірі басталды да, біршама қайта шоғырлану болды. Бірақ Шыңғыстың балалары мен ұрпақтары түркітілдес елдерді бөліп-бөліп, жіктеп алып биледі. Тіпті Шыңғыстың ұлы шағатайға бөлінген Орта Азияда Шағатай тілі дүниеге келді. Осы тіл ХХ ғасырға дейін өмір сүрді. Шыңғыс хан ұрпағы дәуірінде «ақсүйектік жүйе» жүргізілді де, елде хан тұқымы билейтін қатаң саяси заң орнады. Бүкіл ел «ақсүйек төре тектілерге» бастарын иді. Әрбір рудың өз төресі болды. Хандар өз ұлдарын ру-руға билеуші етіп жіберіп отырды. Ханға жағыну үшін кейбір рулар хан ұрпағын сұрап алып, өздеріне төре етіп, сол «ақсүйек төренің» айтқанына көніп, айдағанына жүрді. «Жер төбесіз болмайды, ел төресіз болмайды» дейтін қағиданы бұлжытпай орындайтын адал құлдарға айналды. Руға, жүзге бөлінудің ең басты себебін мен өзімше былай деп жіктедім.

– Қазақта сауатты көсем болған жоқ. Қазақта қорғану күші болған жоқ. Қазақ қару өндірмеді. Қазақта үлкен арнайы білім ордалары болмады. Қазақта ғылым иесі өте аз болды. Қазақта заманында денсаулық сақтау ғылымы өте төмен деңгейде болды. Сауатсыздығының бір көрінісі – надандықтың басы, осы руға бөлінуі ғой. Көшпелі ауыр өмір. Отқарудың мүлде жоқтығы. Металл өндірісінің дамымағандығы. Халқы кедей болды. Малдан басқа дәулет жоқ. Жерасты, жерүсті байлығын мүлде пайдаланған жоқ. Ақсүйектік жүйе қазақ жерін сегіз жүз жыл армансыз жайлады. Қазақта өндіріс орындары болмады. Қазақ мынау орыс пен қытайға тәуелді болды. Осы құлдық қазақтың табиғатына, мінез-құлқына әбден сіңіп кеткендей ме қалай өзі?! Құлдық ұрған қылықтарын ептілік, ерлік, тапқырлық деп санады. Құлдың қылықтарын сезінбейтін, намыс деп санамайтын мәңгүртке айналды. Азаматтық намыстан айырылған мәңгүрттер, ұлттық намысты мүлде естімеген, білмеген, түсінбеген күйінде қала берді. Соңғы жүз жылда құл мәңгүрттер тіптен көбейіп кетті. Мұның ішінде қарапайым шаруалар, төмен дәрежелі шенеуніктер, орта, жоғары дәрежелі шен иелері, төмен, орта, жоғары оқығандар, тіпті араларында ғылым кандидаттары, ғылым докторлары, академиктер де кездеседі. Қазақ тағдырын шешуге осы құлдық идея үлкен қырсық болып тиіп тұр. Міне, осы айтылған кереғар жайттардың көзін құртпай, біз таза тәуелсіз ел болып қала алмаймыз. Көктүрік – Түрік қағанаты, Қыпшақ түркілері – Қыпшақ қағанаты. Осылай аталған Ұлы Қыпшақ елінің елұраны бүгін көптеген өзгерістерге ұшырап, қазіргі Татар еліндегі нұсқасы тәптиләу атымен сақталған. Тәптиләу әнінің үзінділері Солтүстік Корея елінде де кездеседі. Міне, қазақтың рухани байлығы шетел асып жүр.

– Орыс пен Қытай империяларының ұзаққа созылған отарлау саясаты мен шыңырауға итермелеген ассимиляцияның салдарынан қазақ жерінің табиғаты қазір мүлде бұзылды. Қазақ елінің шаңырағы сан рет шайқалып, елі мен жері тозды. Қазақ ұлтының бестен бірі Қазақстан шекарасының сыртында қалды. Бостандықтан үміт үзген қазақ ұлты – тілден, ділден, діннен, рухани байлықтан мүлде қол үзе бастады. Ұлттық салт-санасы, сән-салтанаты, ән-күйі, ұлттық мәдениетінің ажар-көркі, мән-мағынасы өзгере бастады. Қазақ ұлтының тұрмыс ырғағы бұзылды. Аса улы саяси себептердің кесірінен қазақтың болашаққа алған бағытбағдары томаға-тұйыққа тірелді. Осы аса улы саяси ассимиляцияның кесірінен қазақ ұлтында ұлтсыздану қасіреті төбе көрсете бастады. Тәуелсіздігінің жиырма жылдығын тойлағалы отырған қазақ мемлекеті әлі күнге ес жия қойған жоқ. Талай жылдар ауырлық пен азап еңсесін басқан қазақ – бостандық атты қасиетті ұғымның мән-мазмұнын толық түсіне алмай отыр деуіме толып жатқан дәлелдерім мен айғақтарым бар.

– Біздің қазақтың қойының үстіне ешқашан «бозторғай жұмыртқалаған» емес. 1991 жылы Тәуелсіздік алғалы Қазақ мемлекеті алыс-жақын шетелдермен импорт-экспорт байланыстарын орната бастады. Сол кезеңдерде базарларда қаптаған батыстық өнімдерге жұрттың бәрі құмар болды. Мына бір деректі оқығаным бар. Шетелден келіп жатқан тәттілер мен сағыздардың денсаулыққа зияны жайында сұрапты бір қыз. Сондағы жауап мынадай: «Біріккен ұлттар ұйымының мәліметтеріне сенсек, тауарлардағы «Е» әрпімен басталып таңбаланатын «Орбит», «Стиморел» сағызы, «Пепси», «Кокос» шоколадтары», «Ирем», «Кремали», «Пикник» печеньелері және «Сана» маргариндерінде зиянды қоспалар болады екен. Ол мынадай құпия сандармен де белгіленген көрінеді.

– Халықтың алданып-арбалмауы үшін мұны айту да парыз ғой, қарағым. Ендеше, толық қағазыңа түсіріп ал. Е- 123 – өте қауіпті. Е-101, Е-102, Е-120, Е-124, Е-127 – бұлар қауіпті. Е-103, Е-105, Е-111, Е-121, Е-125, Е-126, Е130 –бұларды тұтынуға болмайды. Е-104, Е-122, Е-141, Е-150, Е-171, Е-173, Е-180, Е-241 – бұлар күдікті. Е-221, Е-222, Е-223, Е-224, Е-226 –бұлар ішек ауруларын қоздырады. Е-250, Е-251 – бұлар қан қысымына әсер етеді. Е-311, Е-312, Е-313 –бұл аталғандар денеге бөртпе шығарады. Е-338, Е-339, Е-340, Е-407, Е-461, Е-462, Е-463 – бұлар асқазан қызметін бұзады. Осы аталған сандар болған жағдайда тәтті мен сағыздың сыртына қарап, одан бас тарту керек. Сол кезеңдерде жазылған осы бір деректі кім есінде сақтады дейсің?! Ауыл халқының бұған сауаты да жетпей жатады. Одан қалды, дүкенде бар нәрсені ала салатын әдеті емес пе?! Мына Америкада шығарылатын тауарлар: «Мемлекет ішіне тұтынуға болмайды», «Дамыған елдер үшін» және «Дамушы елдер үшін» деген топтарға бөлінеді екен. Бұл не сұмдық? Демократия дегенде ауыздарын қайысша созатын батыстықтар мен басқа шет мемлекеттерден келген азық-түлік, арақшарап, темекі, ауғандық есірткі, дәрі-дәрмек, сапасы күдікті тұрмыстық бұйымдар мен түрлі киім-кешектердің өзінен ғана қазақ елі талай зардаптарды шегіп келеді. Шетелдің ескі-құсқы, киіп тастаған киімдерін әлдеқандай көріп, арзан бағаға сатып алып, киіп те жүр. Таразыға тартылатын, қай елден келгені белгісіз, кім кигені белгісіз осы киімдердің таза екеніне кім кепілдік бере алады? Ешкім. Өйткені тексеріп жатқан ешкім жоқ. Шындығына келгенде, шетелге өкпе артудың керегі жоқ. Өзіңді өзің қорғай біл! Кеден заңына сатқындық жасама! Тәуелсіз қазақ мемлекетінің адал ұлы, адал құлы бол!

– Айналайын-ау, соған менің шамам келді дейсің бе? Жинақтай алғаным жоқ. Мына жерде жүз елу келідей қолжазба жатыр. Бір ғана қойдың бас сүйегіне атауларды жинау үшін көп тер төктім. Бір бас сүйектің өзінде төрт жүздің үстінде атау бар екен. Бір ғана көзден екі жүзден астам сөз шықты. Сөзді осылай жинамасақ, тілден айырылып қаламыз. Ағылшындарың екі жүз қырық мың ғана түбір сөз жинапты. Мына литвалықтар бар ғой, солар өткен жүз жылда төрт жарым миллион сөз тіркепті. Түбірі де, тіркесі де соның ішінде. Ал бұл айтылған мемлекеттердің бәрі – бұрыннан отырықшы елдер. Тек қана отырықшы елдің сөздерін жинап отыр. Ал бізде қалай? Бір қолымызбен отырықшы мәдениеттің тілін, екінші қолымызбен көшпелі мәдениеттің тілін қатар ұстап, ХХІ ғасырға жетіп отырмыз. Бізде тілдің қоры өте көп. Жаңағы елдермен салыстырғанда, біз екі есе артықпыз. Бір қолымызда көшпелі мәдениет тұр ғой. Олар төрт жарым миллион сөз тіркеген болса, бізге он миллион сөз табуға болады. Басқа байланысты сөздерді жинап, құрастырдым. Бір мың бес жүздей сөз шықты. Бір күні үйге Қытайдан келген танысым телефон соғады. 2007 жылы қаңтардың он тоғызы болатын. Енді далаға тұра сала қарамаған болуым керек. Аман-саулықтың арасында: «Алматыңды қар басып салды», – деді. Мен іле-шала қардың қалыңдығын сұрадым. Ол маған қардың қалыңдығы «жиырма сантиметр» екенін айтты. Біраз сөйлескен соң телефонды қойдық. Сосын ойланып қалдым. Жасы алпыстан асқан, өзі Қытайдан келген, өзі жазушы азаматтың аузына қардың қалыңдығын білдіретін қазақша бір ауыз сөз түспей, «жиырма сантиметр» деуі қалай? Оның Қытайдан келгеніне елу жылдан асса да неге ол қардың қалыңдығын қазақша айтпады? Оның қазақша айтуға шамасы келмеді деуге менің аузым бармады. Әйтсе де бүгінгі жаһанданған заманда соған бейімделген қазақтың біріне айналған шығар деп қоя салдым. Оның үстіне «Өркениет тасқыны» иығынан басып тұрған дәуірде – адамдар бір текті тобырға, бір текті мәңгүрттікке, бір текті құнсыз құл, күңге айналып, өзінің ұлттық намысынан қол үзіп барады. Дәл осындай өліара кезеңде қазақ ұлтын ұлт ретінде сақтауға қазақ мемлекеті басында отырғандар ынталы емес. Өз қазағың – өзіңе қарсы... Қазаққа тән апаттың ең ауыр түрі – осы. Тіпті кейбір орыстілді қазақтар қазақ тілінің қоры аз, «қазақ тілі ғылыми тіл бола алмайды, қазақ тілі мемлекеттік тіл бола алмайды» деп кеуделерін соғады. Ал осы «тұмсығын шүйірген» орыстілді қазақтарға әлемдік бір деректер айталық, не дер екен? Қытай өздерінің тілдік қорын жинап келе жатқанына екі мың жылдан асыпты. 1968 жылғы Тайваннан берілген деректе төрт жүз мыңнан астам – түбір сөз, елу мыңға жуық әріп жинаған. Қазақтың сөздік қоры аз десе, мынаған мән берсін. Адамның тек қана мойнынан жоғары шашына дейінгі аралықта бес жүзден астам атау тұр. Қазақы қойдың бір сирағында жүз жиырма бір атау сөз тұр. Қазақы жылқының бойында жалпы үш жүз елуден астам бояу атауы тұр. Қой, ешкі, сиыр, жылқы, түйе түліктерінің сүтінен дайындалатын жүзден астам тамақ атаулары бар. Қазақтың тігінші шеберлері сабақталған бір тал инемен – көктеу, жөрмеу, қаю, тепшу сияқты тігіс атауларының жетпіс алты түрін пайдаланады екен. Қазақ бір қаннан тараған туыстарды өрлете санағанда Әке, үлкен әке, кіші әке, ата, үлкен ата, кіші ата, арғы ата, бергі баба, арғы баба, ұлы баба, баба дейді екен. Өз туыстарын санағанда, әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, өбере, немене, немелтай, туажат, жүрежат, жегжат, жұрағат деп атайды. Ал жалпы өз ата жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты, төркін жұрты осы секілді туыстарды тізбектесе, үш жүз елудей туыс атауы айтылады екен. Айта берсе, мұндай атаулар өте көп қой.

– Жылдың төрт маусымында сан құбылып, неше рет өзгеретін ауа райын түгел бермей-ақ, тек «қар» сөзіне байланысты атауларды, тіркестерді бір тізіп көрелік. Күн қабағын түйіп, аспанды қардың сұр бұлты қаптап тұр, қар жауғалы тұр, қар қылаулады, қар ери жауды, мұздақ түсіп тұр, қылау қар жер бетін жаппады, торғай із, сауысқан із түсті, қар ала түсті, қар алақаншықтап түсті, бір елі қар, бармақ елі қар, сыздықтан, жұлықтан үш елі қар, етік басы көмілді, шашадан қар түсті, әлгінің «жиырма сантиметр» дегені осы мөлшерде. Тұсардан қар түсті, қар борай жауды, қар қапалақтап тұр, қар торғай бастап тұр, қар борап тұр, қарлы боран, алай-дүлей боран, қар түсті, ұлпа қар, сонар, қансонар, жер бетін түгел жапты, жер беті аппақ, жер беті жып-жылмағай, үрген қар, қасат қар, сүрі қар, күртік қар, таған қар, сары қар, қар жұқа, қар орташа, қар қалың түсті, ат тізесіне таяу, аттың жалпақ тізесінен, ат қолаңсасынан, ат бауырынан, ат қапталынан, ат бойы, кісі бойы, түйе бойы, сырық бойы, қар басып салды, қар басып қалды, қарға із түспеді, ел малға күрек ашып отыр, қой мен жылқы қарды теуіп жайылып жүр, қасат қарға жылқы айдап із салды, жол ашты, қар ұсақ малды көтереді, қар адам жүргенге ойылмайды, қар биыл сіресіп жатыр, қар кетер емес, жұт болды, қар босады, қар жібіді, қар ақсақ ойылды, қар сөгілді, қар бұзылды, қар кете бастады, жер беті алақаншықтанды, қар еріді, қар соқталанды, қар суы ақты, қар кетті, жер беті қарайды, қар аралас жаңбыр жауды, омбы қар түсіпті, қар жапалақтап жауды – деген секілді қазақтың бір ғана қарға байланысты айтқаны. Міне, көрдің бе?

– Е-е, қайдан білейін, сен жазып отырсаң... Есіме түссе, мен ақырындап айта берем ғой. Ұрғашы, қатын, әйел, ана, әже, шеше, туған шеше, кіндік шеше, әпке, туған әпке, ене, қайын ене, туған ене, туған қайын ене, қайын апа, апа, апай, қайынбике, қайынсіңлі, туған сіңлі, қайын жеңеше, жеңеше, туған жеңеше, жеңге, жеңгей, келін бала, келін, келін-кепшік, қайын келін, келіншек, қарындас, қыз, қызқырқын, бикеш, қызшақ, қыздар, қатын-қалаш, қалыңдық, жар, ханым, ханша, бәйбіше, тоқал, күң, күңше, көңілдес, аққолтық, бикеш, құрбы, тәте, тәтей болып кете береді. Енді мына бір сөздерге кезек берсек. Байтал, қаншық, шыбыш, қайық беру, қысыр қатын, буаз қатын, жүкті қатын, жүкті әйел, жүкті бәйбіше, екіқабат, ауыр аяқ, буаз, қарны шертиген, босану, балалы қатын, баласыз қатын, бүбі, бибі, төмен етектер, салпы етек, құдағи, құдаша, бөле қарындас, бөле апай, бөле әпке, жесір, жесір әйел, кемпір, кемпір-кешек, келін-кепшік, кемпір-сампыр, қыз-келіншек, қатын-қалаш, тесік моншақ жерде қалмайды, абысын, абысын-ажын, міне осындай қазақтың түрлі сөздері бар. Бұл мұнымен шектелмейді. Осы төңіректі ерінбей-жалықпай қаза беру керек, қаза беру керек.

– Бізде кірме сөздердің өзінің төркіні бар. Араб, парсыдан болсын, бәрінің де түпкі мағынасын табуға болады. Бірақ «дәстүр» деген сөздің түпкі мағынасы біздің тілде жоқ. Ол санамызға салттың баламасы ретінде кіріп кеткен. Басқа ырымдарға байланысты сөздердің мағынасы табылады.

– Нақты айта алмаймын. Бұл парсылардан енген болуы мүмкін. Сөздік қорымызға еніп кеткен. Көп қой парсыдан келген сөздер. Енді мұны осылай атап жүрміз ғой. Тарбағатай өңірінен шыққан бір жерлесіме «Дәстүр» деген сөзді білесің бе?» – дедім. Білетінін айтты. «Төркінін айтшы» дегеніме: «Төркінін мен айта алмаймын, біздің сөз емес-ау», – деп басын ала қашты. Бізде көптеген сөздер араласып жүр ғой. Өзбектің сөзі де бар, ұйғырдың сөзі де бар. Бір сөзді қағазға түсірейін десем, еш мүмкіндік таппаймын, қанша ұмтылсам да шамам жетпейді. Жасымның келгені бар. Көкірегімде әр сөздің төркіні сайрап-ақ жатыр. Содан кейде қырық-елу кемпір-шалды жинап алып, мынаны не дейді, мына сөзді қалай айтсақ болады деп сұрағым келеді. Ол арманды орындау үшін бізге арнайы жиналатын орын керек қой. Осы жылдың басында бір ғылым докторымен кездейсоқ дастарқандас болып қалдым. Тіл маманы екен. Содан әлгі кісімен жарасып кеттім. «Менде бір арман жүр. Осы салт-дәстүрімізді, ырым-тыйымдарымызды қағазға түсіріп кету керек еді, бірақ бір адамның шамасы жетпейді екен, оған орта керек екен», дедім. Жиналған кемпір-шалға мына сөздің баламасы қалай, мына сөзді қалай атасақ болар еді дегенге, біреуі бір сөзді, екіншісі басқа бір терминді ұсынар еді. Сөз толығады ғой, осындай жиналатын орын керектігін айттым. Әлгі кісі ойланып қалды. Бір аптадан соң телефон соғып, мән-жайды түсіндірді. «Сізді өткенде өзіңіз айтқан мәселе бойынша Қазақ Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің ректоры Шәмша Беркімбаева ханымның өзі қабылдайтын болды», – деді.

– Бір жетіден соң ректор мені қабылдады. «Сіздің осындай арманыңыз бар екен ғой, мен сізге елу адам сиятын аудитория бөлемін», – деді. Қазіргі күні елу адам емін-еркін сиятын аудиторияда жұмыс істеп жатырмыз. Жетісіне бір рет бас қосамыз. Алғаш әйелдердің жерік болуынан бастаған едік, қазір баламызды бесіктен шығара алмай жатырмыз. Осы екі арадағы ырым-жырымдарға малтып жүрміз.

– Бұл қоғамның аты – «Қазақтану орталығы». Бұл орталыққа ғалымдар, тіл мамандары, журналистер, этнографтар арнайы шақыртумен қатысып отырады. Оның мақсаты – тал бесіктен жер бесікке дейінгі ұлтымыздың әдет-ғұрпын болашақ ұрпаққа жеткізу. Осы сіз бен біздің ойымыздың тоғысқан жері. Біздің орталықта қаржы да жоқ, сырттан келіп жатқан көмек те жоқ. Айтылған, жазылған нәрселерді жариялап тұратын газет, журнал шығаратын мүмкіндік те болмай тұр. Өзім бастамашысы болған орталықты әлі күнге дейін тіркеуден өткізе алмай отырмыз. Мұны қаншалықты алып жүреміз, қашанға дейін жұмыс істейміз – белгісіз. Денсаулығым да шамалы. Жұмыс істеп жатқан адамдарым бар. Ойлаймын, осы әрекетіміздің нәтижесінен жиырма-отыз мың сөз ортаға түсетін секілді. Сол туралы он-жиырма кітап шығуға болады. Сырттан көмек болып, қолұшын беретіндер табылса ғой шіркін...(ақсақалдың жүзінен, «ай, осыны, шіркін, өзім жасасам ғой» деген ниеті де айқын аңғарылып тұрды).

– Кейде бір сөздің артына түсем. Соны таппай тынбаймын ғой. Бірақ қазір жасымның келгені де бар, қарттық белең алған соң ба, шамам жетпейді. Ойлана алмай қалам. «Ерке шұқыр» деген сөз бар. Кісінің екі ұртының сыртында болатын шұқыр. Табиғаттың осы бір ерекше нышаны – ерлер мен әйелдерде де болады. Бірақ сиректеу кездеседі. Еркелей күлген сұлулардың бетіне ерекше бір әдемі ажар бергеніне орай – «ерке шұқыр» деп атаған. Кісінің бетіндегі осы «еркелерді» қазақ үшке бөліп атайды. Күле сөйлегенде, еркелей жымиғанда өте әдемі байқалатын дөп-дөңгелек көрінетін бірін – «шөре шұқыр», күлгенде, жымиғанда кісі бетін тік тілгендей көрінеді екіншісін – «сара шұқыр», күле сөйлегенде, жымия қарағанда кісі бетін көлденең сызғандай көрінетін; үшіншісін «кере шұқы»р деп атайды. Ал оларды шөре шұқыр, сара шұқыр, кере шұқыр деп атау себептері, мән-мағынасы, сөз төркіндері әзірше белгісіз. Іздеу керек.

– Мен әу баста тарихи дүниелерді жинаған адаммын. Ал империялық ассимиляциядан қорғануға тарих септігін тигізе алмайтындығына көзім жетіп, тіл қорын жинауға бет бұрдым. Ойым кеш болса да, рухым үмітімді жетектеді. Соңғы отыз жыл бойы қазақ тіл қорын ауыздан жинауды тиянақты жүргіздім. Бірақ «жалғыздың үні шықпас, жаяудың шаңы шықпас» дегеннің дәл өзі болды. Қазақ тілінің тағдыры ауыздан жиналғанда ғана толығатынын ешкімге ұқтыра алмадым. Қазақстанда 1937 жылдан бері ілгерінді-кейінді қағаз бетіне түскен сөзді жинап келеді. Соның өзі жартылай орындалды. Қазір Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтнда қырық-елу томдық түсіндірме сөздік бере алатын сөз қоры тұр. Осының өзі қазақ тілі сөз қорының жиырмаотыз пайызын әрең құрайды. Қазақ тілі қорының жетпіс-сексен пайызы ауыздан жинаудың үлесінде қалып отыр. Қазақ тілін барынша терең білетін адамдар қатары табиғи сиреп барады. Қазақ тілін ХХІ ғасырда болатын тіл апатынан сақтау – қазақ елінің мойнындағы қарызы мен парызы. Халықаралық тәжірибеде тіл қорын ауыздан жинауға мемлекеттік күш, жігер, қыруар қаржы керек. Мен осындай ойларымды айтып та, жазып та жүрмін, жоғарыда да айттым, қайталай беремін. Бірақ мен секілді қайыршыны кім тыңдасын...

– Бұл сөз «түлкіге ұқсау» дегенді білдіреді. Қазақтың балалары ойнайтұғын бір ойын бар. Асықты иіреді, алшы түссе ол хан болады, тәйке түссе – уәзір, бүге түссе сопы болады. Ал кімдікі шіге түссе ол ұры атанады. Ұры болған балаға жаза қолдану қажет. Жазаның ойын барысында қолданылатын көптеген түрі бар. Басынан шертеді, жүгіртеді, осы секілді жазалау түрлері көп. Соның ішінде «түлкішек» деген жаза бар. Түлкішек десе, бала орнынан тұрады да, қос аяғын кеңірек ашып, қолын артына ұстап, еңкейіп, жердегі омпа тұрған асықты аузымен іліп алу керек. Көп бала етбетімен түсіп, тұмсығы қанап жатады. Жазаның ең ауыры – осы. Осы «түлкішек» сөзінің мағынасын мен қырық жылдай іздедім. Бала кезімде білетін едім, кейін есімнен шығып кеткен ғой.

– Қазақта «түлкішекті» білетін адамды кезіктіре алмадым. Сөйтіп, жүргенде 1970 жылдары Алматыға гастрольдік сапармен Якутияның театры келді. Солардың сөзінің арасында «түлкішек» деген сөз жүр. Жүгіріп сахнаға шықтым. Сұрасам, «түлкіге ұқсау» деген сөз екен. Якуттардың өз тілі бар. Бірақ арасында осы сөз жүр. Осы Якут елінің руларының ішінде наймандар да бар. Соған қарағанда оларды қазақтың бір бөлігі деуге болады. Бұлардың да құйрығында біздегідей «көк таңба» бар... Міне, осы сөзді қырық жылда қағазға түсірдім (күліп алды).

– Бір сөзді он үш жылдан соң қағазға түсіріппін. Тағы бір сөздің төрт жылдай жүріп, мағынасын әрең таптым. Ол қызық болды. Кәдімгі қазан қайнап жатқанда астындағы отты өшірсек, қазанның күйесі бар ғой, сол бір сөніп, бір жанып жатады. Соны қазақтар «ешкішек» дейді екен. Оны мен ұмытып қалыппын. Содан бір жиналыста қытайдан келген таныс келіншек: «Аға, сіз іздеп жүрген сөзді таптым», – деді. «Саған ендеше бір құты шарап» дегеніме: «Ой, аға, ондайды ішпеймін ғой», – деді. «Ендеше, бір көйлек кигізем» деп уәде еттім.

– Кеңес өкіметінің кезі болатын. Бір мың бес жүз теңгелік материал алдым. Үйіне апармай, бір сәтті күтіп жүрдім. Бір күні бір жиын болды. Соған арнайы шақырдым. Өзімнің сөзімді бітірген соң, «міне, «ешкішек» деген сөзді тауып бергені үшін, мына қарындасыма көйлек кигіздім» дегенім сол-ақ екен, мені фотоға түсіріп, у-шу болып кетті. Бір сөзді тапқаным үшін бір мың бес жүз теңге ақшам қалтамнан шықты. Мен еліме еңбек сіңіріп жүрмін. Бас сүйектің атауларын зерттеп, оны қағазға түсіру үшін қаншама уақытым кетті. Жылқының бір ғана қара тұяғында қырық үш сөз бар екен. Ал биологиялық терминге салсақ, қырық жеті сөз болады екен. Қалған төрт сөзді таба алмадым. Міне, осылай жинасаң ғана он миллион сөзді қағазға түсіресің. Қазақтың тіл байлығы он миллионнан аз емес. Қазақтың шашылып жатқан сөзін менің әдісім бойынша талмай жинаса, сонда сақтап қала аламыз. Мен айтып жүрген «жер бедерінде» географиялық қаншама атау тұр. Мұны бүгінгі оқулықтарға кіргізіп, қолдану қажет.

– Ерен шұқыр, ерен шыңырау, аңғар, алып аңғар, алып шұқыр, үлкен шұқыр, шыңырау шұқыр, алып қазан шұқыр, алып апан, шыңырау апан, апан, қазан шұқыр, ұра, алып ұра, шыңырау ұра, тескен тау, тескен жол, тескен даңғыл, тескен серуен, тесіп аққан шыңырау құдық, апан құдық, аран (істік, шұқыр), жазық, құз, жар, қыр, төбе, ойпат, жыра, адыр, ақ адыр, қара адыр, боз адыр, желдір адыр, адыр-адыр, адырбүдір, адырлы тау, кемпір адыр, жал, айғыр жал, тайжал, құлан жал, қырат, қырат-қырат, тау төбесі, тау басы, тау үсті, тау жотасы, тау жоны, тау сауыры, тау шоқы, шоқы, ақ шоқы, қара шоқы, қызыл шоқы, көк шоқы, тау тұғыр, тау тұғыл, тұйық, бітеу, лан көтел (ұлан көтел), қара тамақ кененересі, нарынсу, қанай бұлақ, төре бейіті, жер қабаты, өсімдік қабаты, ауа қабаты, көшпелі күс қабаты, шаң-тозаң қабаты, қара қыртыс қабаты, қыртыс қабаты, топырақ қабаты, құм қабаты, тас қабаты, тұз қабаты, сор қабаты, май қабаты, газ қабаты, су қабаты.

– Аба дала, аба саз, аба сай, аба төбе (қырым аралында), абақан, абдыра, абыралы, ағар, ағашты, ағашты жер, ағашты өлке (ағашты өңір), ағу, ағын, ағын су, адам, адыр, адыр-адыр, адыр-адыр таулар, адырбұдыр, адыр-күдір, адыр таулар, ажырықты, аз, аю қарақаты, аюлы жер, ай, айғыр бұлақ, айдарлы, айқұм, айна бастау, аюлы, айыр, айыр кезең, айыр су, айыр тас, айыр тау, айыр төбе, ақ, ақ адыр, ақ балық, ақ бастау, ақ бауыр, ақ бел, ақ белдеу, ақбұлақ, ақ дала, ақ еділ (Еділ), ақ жаға, ақ жиде, ақ ирек, ақ қабақ, ақ қайнар, ақ қайың, ақ қаптал, ақ керіш, ақ қия, ақ қой тас, ақ қорым, ақ құм, ақ мәрмәр, ақ нұра, ақ оба, ақ ой, ақ тас, ақ тастау, ақ тасты, ақ татыр, ақ терек, ақ шағыл, ақ шағылда, ақ шоқы, ақ шұқыр, ақ бастау, ақжыра, ақкөл, аққолат, аққұм, аққулы, ақмола, ақсеңгір, ақсу, ақсуат, ақсүмбе, ақсу-аюлы, ақтақыр, ақтасты, ақтау, ақтөбе, ақтықты, ақтықты дала, ақтықты жер, ақши, ақши шидеңіт, ақшоқы, ал ала, алакөл, ала таулар, аласа (Шарын жолында), аласа таулар, алатау, алатыр (Үлкен Алматы. ең биік шоқылары. таз таулар), алмалы, Алматы, Алтай, Алтай таулары, Алтын Емел, алып таулар, Аму, Амудария, Аңырақай (аңырау, жылау, сықтау, ыңырану, ыңырсу, ашық- шашық ықтасынсыз желді), Арал, арал жер, Арал теңіз, аралас, Аралтөбе (емілде), арғы бет арғылты (қобықта, қытай жерінде), Арқа таулар, арқалар, арқалды (арқа алды – алакөлдің солтүстігінде), Арқалық, арқарлы, арқырау, арна, арса таулар, арсаарса таулар, аршалы, аршаты, ас, ас жер, аса, асқар, асқар асу, аспан, астана, астау, астаулар, асу, асулар, асусай, ат, атасу, аттама, атырау, ауыз, ауыл жағалау, аша, ашалар, ашбел, ашкезең, ашөзек, ащы бастау, ащыбұлақ, ащықұдық, ащы су, ащылы, ащылы бел (белашы), ащылы өзек, ащылы саз, ащылы сор, ащытыр (тарбағатай), Аякөз, аяққұм, аяқсу, әгірлі, әңгек тас, бадамды, баданалы, базар жағалау, бай адам, бай жер, бай мал, байқал көл, бақалы, балақ, балақ адыр, балақ адырсымақ, балақ жол, балақ кенере, балақ құм, балақ нұра, балақ тау, балақ таулар, балғынты, балқаш, балқаш көл, балқаш-балқаш, балықты, бар, баран, барысты, бас, бас саға, бастау, батпақ бұлақ, батпақ тағандар, батыс, бауыр, баурай, баялыш, баялышты, бәйтінші, бәйшешекті.

– Осындағы ащылы деген сөз жердің аты ғой. Тұз секілді тұзға жатпайды, бірақ сортаң. Соны қазақтар «ащы» дейді. Былай сыпырып алуға да келеді. Тұздың бір түрі. Бірақ тұз секілді өте күшті емес. Соны «ащы» дейді. Ащы бар жерлерді «ащылы жер» деп атайды.

– Енді жер аттары жөнінде көп жаздым. Зерттедім. Жер бедерін қағазға түсірдім. Мүмкіндігінше, айтуға тырысамын. Тұңғыш тірлік кезінде адамдардың қауіп-қатерден қорғануы мен тамақ табу дәуірінде пайда болатын мінез-құлыққа тән тіркес тіл тобы, жер бедері атауы деуге болады. Ең бір ғажабы – адам, мал, жер бедері осы үш ғалам тілі біршама ұқсас болған. Осы үш ұқсастық қазақ тілінің өте көне тіл екенінен де дерек береді. Шығыста Сахалин, батыста Франция, солтүстікте Түнсібір, Оңтүстік Парсы шығанағы арасын кезген, шапқыншылық жасаған, көшіп-қонған, мал баққан, аң аулап саят жасаған ата-бабалар аса кең, өте күрделі жер беті бедеріне қапысыз ат қоя білген. Нәтижесіндегі қазақ тіліндегі жер бедері атауларының әлемде теңдесі жоқ мол қоры туындаған. Қазақтың сөздік қорында неше әріп бар екенін анықтауға мүмкіндік береді. Тастар бетіндегі көне жазуларды оқуға мүмкіндік болады. Орхон-Енесей жазуларын дұрыс оқуға оның сырларын ашуға ықпал туғызады. Қазақ тілінде география оқулығын жасауға, қазақ тілінде карта жасауға мүмкіндік туады. Қазақ тілінде геологиялық оқулықтар жасауға, кейбір жер аттары мен жер тарихын анықтауға мүмкіндік болады. Жер атаулары өсімдіктер мен аңқұстарға да байланысты алынған. Жер атауларына байланысты іздер, сүрдектер, сүрлеулер, шиырлар, жолдар, қара жолдар, қанжолдар, қасқа жолдар, күре жолдар, даңғылдар аталады.

– Шиыр жол, сүрдек жол, із, өкше із, саға жол, сай жол, ұзын жол, шұбырынды жол, қасқа жол, аттама жол, асу жол, самай жол, қайқаң жол, өр, жолсай, тасөткел, өткел, тайғанақ жол, тар жол, көлденең жол, жиек жол, қия жол, қақпа жол, мойнақ жол, жан жол, жам жол, кер жол, жымба, суат.

– Енді осылай есіме салып тұрмасаң, қазір айтқанымды қазір ұмытам ғой. Азиядағы негізгі тау қомдары – Орал, Сарыарқа, Тарбағатай, Сауыр, Алтай, Саян, Баргүзі, Америкадағы Кардиллер таулары бәрі бір қомда тұр.

– Тартымақ – мал тісіне әрең ілінетін тықыр шөп. Көктемде ауыл төңірегінде енді-енді қылтиып шығып, мал аузына іліне қоймай, оны тастап кетуге малдың «көңілі қимай», теріп жеп жатады. Осындай шөпті «тартымақ» дейді. Шыраш дейтін шөп бар. Шыраш – желімді өсімдік. Қурай текті. Оны талқандап, жылы суға бір қайнатып, бұқтырған соң, қағаз, шүберек, мата, тері желімдеуге болады. Алатауда мол өседі.

– Бұл – ең қолайлы әрі оңай тәсілі. Жүрген жеріңде жаңа сөз тапсаң, жазып жүр. Ал тілді сақтаудың басқа жолы ол – қазақ тілінде ойлап, қазақ тілінде сөйлеу. Мен қалай жинаймын?! Бір сөзді аламын да соған қатысты сөздерді тізіп шығам. Барын бардай, жоғын жоқтай. Сонда ғана сөз түгенделеді. Мысалы, кәдімгі «тер» туралы ұғымға қатысты жинағанымды айтайын. Мүмкіндігінше осы сөздерді жазып отыр, айналайын.

– Мына бір ғана тырнақта: қара тырнақ, ақ тырнақ, күбі, ақ күбі, тырнақ асты, тырнақ үсті, тырнақтың оң жағы, тырнақтың сол жағы деген атаулар тұр. Енді саусақты алайық. Бас жағы ымқыру, орта буыны жымқыру, соңғы буынды қымқыру дейді. Қылмысты істейтін – осы қол. Атының өзі қылмыс қой (рахаттана күлді). Берем деп тұрған жоқ, алам деп тұр. Қазақтың аяғына киер етігінің тебінгі тұсында бөрткен болады. Бұл атты тебініп отыру үшін керек. Жүрмей тұрған атты қабырға тұсынан осы шығып тұрған істікпен түртсең, шауып кетеді. Әскерде жүрген кезім. Шығыс Түркістанның Шихо деген ауданы бар, сонда біршама қазақтар тұрады. Жанымда он шақты әскерім бар. Шихо ауданының орталығына келіп қалдық. Көшеде келе жатсам бір дүкеннің ішінде етікші етік тігіп отыр екен. «Аға, мынаны жасап беріңіз», – деп әлгі етіктің өкшесіндегі бүртікті көрсеттім. Соған сәл ұқсатып жасап берді. Тиын-тебенін бердім де: «Аға, мұның аты не?» – дедім. Көзі аларып кетті. Алпыстың үстіндегі адам екен. Білмеймін дегендей басын шайқады. Содан бастап қалай аталатыны жайлы ойладым. Біледі-ау дегеннің бәрінен сұрап шықтым. Қытайда жүргенде таба алмадым.

–Бір нәрсені айтып екінші нәрсеге кетемін. Қартайдым. Бірақ оқырманыңды шатастырмаспыз. Есіме түскен кезінде айта берейін. Иә, жануарлар әлемін көп зерттедім. Қытайда жүргенде атпен көп жүрдім ғой. Олардың әлемі түкті, түксіз болып екіге бөлінеді. Түкті жануарлардың түктері де алуан-алуан аталады. Сол атаулар арасына мына түкке қатысты сөздің бір тобын атауға болады: қалың түкті, қаба жүнді, жұқа түкті, сұйық түкті, селдір түкті, сирек түкті, барақы түкті, салалы түкті, саласыз түкті, ұзын қылшықты, тықыр қылшықты, тақыр түкті, барақы жүнді, қылшық жүнді, ұяң жүнді, жібек жүнді, биязы жүнді, түбітті, түбітсіз, өлі жүнді, жабағылы, жабағысыз, қаба жалды, қаба құйрықты, жал-құйрықты, жал-құйрықсыз, шудалы, шудасыз, шашалы, шашасыз, кекілді, кекілсіз, тұлымды, тұлымсыз, шашты, шашсыз, тесе сақалды, айыр сақалды, ұзын сақалды, келте сақалды, теке сақалды, қырықпа сақалды, шоқша сақалды, ата сақалды – болып жалғасып кете береді.

– Иә, әрине. Бір кездері өзім де энциклопедиялық сөздік жасауға ұмтылғам. Жасым келіп, шамам жетпеген соң, ол да қалды. Енді маған назар аударған екенсіңдер, ендеше айтайын. Жолбике дегенді естіп пе едің? Бұл сөздің төркіні «жезөкше» деген ұғымды береді. Болып жатқан іске араласуға құқығы жоқ әйел затының араласуын «жолбике» деп атайды. Сөздің түп-төркіні – арзан, жеңіл, түкке тұрмайтын деген ұғымдарды да береді.

– Мәймөңке – тескіш темір сияқты, әр істің өз талабына сай жасалған қадауша. Оның ұшы ішіне қарай ойылған шұқыр ұя. Қажеттілікке орай қадауша ұшындағы ұя алуан түрлі жасалады. Теміршілер, шеберлер, зергерлер, ұсталар осы жабдық көмегімен шегені тамаша тойтарады. Шегенің тойтарылған басы – сіркедей, қонақтай, тарыдай, бидайдай, машбұршақтай, көк бұршақтай алуан түрлі түйір бола алады. Мыс шегенің бастары төңкерілген күрең тарының жарты қауызындай дөп-дөңгелек, жұп-жұмыр, жып-жылтыр, мап-майда етіп шеберлер мен зергерлер шеге басын осылай жасап шығаратын аспаптың атын «мәймөңке» дейді.

– Көне түрік халқында хан сарайындағы ең сенімді адамды «бақауыл» еткен. Бұл – ханның бас аспазы, шарап құюшы, дастарқан жасаушы, ханның дастарқан мәзірін белгілеуші лауазым әрі қызмет орны, ордалық шен. Ежелгі түріктерде бақауылдың міндетін Бегни-йарған атқарған. «Хан дастарқанына шарап келтіру тәртібін бақылаушы» деген ұғымда. Кейін сенімді адамдарды аймақ, қала секілді жерлерден өзіне мирасқоры етіп тағайындаған кезде оларға бақауыл лауазымы берілетін болған.

– Су жаңа – ағын су әр сәт сайын бір сызық үстінен жаңарып өтіп жатады. Су табиғатының сәт сайын жаңа ағысын өткізіп, сол сәттің үздіксіз қайталануы «су жаңа» сөзін тудырған. Аса сезімталдықпен туындаған су жаңа сөзі қоғамдық байланыстағы жаңалыққа, жаңа хабарға, жаңа сөзге, жаңа бұйымға жаңа мәртебесін беруге, оның жаңа екенін анықтай түсуге, сендіре түсуге, су ағысы табиғатының үздіксіз лыпыл қағып жаңарып тұратын табиғи қасиетінен «су жаңа» сөзін жасаған.

– Иін және иініш деген бар. Иініш – көйлектің артқы жағынан адамның жауырын тұсын қабаттап тұрған шолақ астар. Бұл астар екі иық тігісіне, жаға артына қосылып тігіледі де, төменгі жағы бос қалады.

– Ешкішек – Іле өзені бойын мекен еткен торғай аты. Көктем айларында осы торғай әуелеп аспанға шығып алады да, екі қанатын қомдап, жерге қайта шүйіле ағады. Сол кезде ол дыбыс шығарады. Оның дыбысы маңыраған лаққа ұқсайды. Осы дыбысқа орай бұл торғай «ешкішек» атанған. Ешкі сияқты, ешкі секілді, ешкіге ұқсас деген ұғымдарды береді. Түлкішек, ешкішек деген сөздердегі «шек» жалғау сахалар мен қазақтарға ортақ ұғымда болып тұр.

– «Қолаң қара шашты», «қолаң құйрықты», «қолаң-қолаң», «қолаң қара» деген сөздер бар. Сөз төркініне көңіл аударсақ, ебедейсіздеу, қолайсыздау, ықшамсыз, үлгіден, өлшемнен артықтау, олпы-солпылау. Мөлшерден артықтау деген ұғымды береді. Қолаң-қолаң – ыңғайсыз қозғалу. Епсіз қозғалу. Босаң қозғалу. Бұлаң-бұлаң қозғалу. «Қолаң қара шашты», қалың қара шашты, жуан бұрымды, жеңді білектей қара бұрымды. Босаңдау өрілген жуан қара бұрымы арқасында бұлаң-бұлаң, қолаң-қолаң етеді.

– Таға – аттың тұяғының майөкше тұсын ашық қалдырып, табан жұлығына дәлдеп, доғалап иіп, өлшеп, темірден арнайы соғып жасаған жабдық. Төрт қырлы темірдің қалыңдығы – сегіз-он миллиметр, ені бір жарым сантиметр мөлшерінде. Екі жақтауында үштен, алты шегелік тесігі бар. Ол – жаздық, жайпақ таға үлгісі. Ал қыстың ақ қар, көк мұзында ат аяғы таймау үшін жасалған қыстық тағаның маңдайында «бір емшек», екі жақтаудың өкше жақ ұшында бірден «екі емшек» болады. Тағаның осы түрі «емшек таға» деп аталады. Таға аттың төрт аяғына да тағаланады. Тағаланатындар – ат, өгіз, түйе, есек, қашыр. Өгіздің тағасы темір болып келеді. Ашатұяқтың өзіне тән тағасы екі жарты болып жасалады. Өгіздің тұяғының жұлығына таға шегемен шегеленеді. Түйенің тағасы темір емес, оны қайыстан, арқан-жіптен тоқып жасап, табанына шақай секілді кигізеді.

– Садақ – аң-құсты ататын қарудың бір түрі ғой. Бұл негізінде соғыс қаруы. Садақ екіге бөлінеді. Бірі – қарсыз садақ, екіншісі – қарлы садақ. Қарсыз садақ – жай ағаш таяқтың өзін иіп жасалған түрі. Қарлы садақ жонылған, тілінген, қаламшаланған ағаш бөлшектерін қабаттап, садақ қарын әлді, күшті, серіппелі етіп, екі қанатын сүйірлеп, қардың серпініне үйлесе серпілетіндей етіп жасалады. Қарлы садақ жасауға үлкен шеберлік керек.

– Бұл турасында да айтып жүрмін. Тереңірек тоқталып өтейін ендеше. Үліп –сопақшалау үлгіде, үлбіреген, жылбыраған болымсыз түйін. Бір тал түктің өсіп-өнуі, жетілуі сол үліпке тікелей байланысты.

– Жалпы, осы тілге келгенде біз мынаны ұмытпауымыз керек. Жер бетінен бүкіл ұлт болып жоғалып кете жаздаған еврейлер өздерінің туған тілін қайтадан тірілтті. Аударғанын аударып, керегін қолданды, өз туған тілін жоғалтпай бүгінгі күнге жеткізді. Егер біз де дәл солай жасасақ, барлық термин сөзді аударуға шамамыз да, тілдік қорымыздың мүмкіндігі де мол. Термин сөздерді аудару керек. Көп нәрсені өзімізге ыңғайламасақ болмайды. Өйткені туған тіліміздің берекесін қашырамыз. Ел болып, етене кірісіп, тіл мамандары жиналып жасаса, онда көп нәрсеге қол жеткіземіз. Мына біздің тілдік қорымызда арабтың, парсының сөздері көп. Көрші орыстарда түркітілдес елдердің отыз пайыздай сөзі жүр. Қазақтың әрбір сөзінің ізіне түсіп іздесең ғана оның түп-төркінін, мағынасын ашуға болады. Мен тыныш отыра алмайтын адаммын ғой. Әйтеуір бірнәрсені түрткілеп жүрем. Содан ойыма түсіп, ішіп-жеуде қанша сөз бар соны жинадым.

– Иә, расында қаншама сөз талқыға түсті ғой. Кей терминдерді сол қалпында алуға тура келді. Мен де біршама сөзге өзімше аударма жасадым. Соның біразына тоқталып өтейін.

– Қазақ халқы кәдімгі жылқыны пайдалану үшін міну-түсу жабдықтарын, арту-тарту жабдықтарын, жегу жабдықтарын, байлауматау жабыдықтарын, айдау-арбау жабдықтарын қапысыз жасаған. Соның бастапқысы – міну-түсу жабдықтарына тоқталайық. Ер-тоқым – салт атқа мініп жүруге лайықталған жабдықтың бір түрі. Адамның атқа мініп-түсуі үшін атқа ер салу мұқтаждығы қашан басталғаны белгісіз. Соның ішінде тура сызықты суреттер, бедер сызықты суреттер бар. Бұл ертедегі адамдардың да ер-тоқымды пайдаланғанынан дерек береді. Ер-тоқымды көне заман көшпелілерінің дамытқан өнер туындысы деуге болады. Өйткені көшпелі тұрмыс, жорық, шабуыл – ат үстіндегі қимылдың барлығы ер-тоқым, тұрман жабдықтарын тамаша толықтырған. Бұл жабдықтар атқа да, адамға да қолайлылық тудыру мақсатында жасалған. Әсіресе атқа жайлы болу жағына көңіл бөлген. Қазақ халқы осы тұрғыдан, «алтынды ерің ат тисе, алтынын ал да отқа жақ» деген. Соңғы кездегі қалыптасқан атаулар – қалмақ ер, қырғыз ер, қазақ ер, орыс ер. Ал біздің айтайық деп отырғанымыз – қазақ ері. Қазақ ері негізгі қаңқасының жасалуы жағынан – ойма ер, құранды ер, ақбас ер, ашамай болып бөлінеді. Жабдықталуы жағынан қыз-келіншек ері, еркек ері деп жіктеледі. Еркектерге арналған ердің қаңқасы ықшам, сүйегі жеңіл, бөлшектері жұқа, мықты, берік. Атқа жатымды, ұнамды, өңді келеді. Қыз-келіншектерге арналған ердің сүйегі – ауырлау. Әлекейшәлекейі мол, алтынмен апталған, күміспен күптелген, тас маржандарымен безендірілген болады. Айыл-тұрманы түгелдей үзбелі, құймалы, шытыралы келеді. Әрине, мұның бәрін қолынан келгендер ғана жасатады. Қазақы ердің сыртқы пішін үлгісі көп. Қолымызға жинақталған деректерде – құсбас ер, шошақ бас ер, үйрекбас ер, қазықбас ер, қозықұйрық ер, бүйрек бет ер деп түр-тұлғасына, пішін-сиқына қарай бөледі. Соның ішінде кейбір ерекшелігіне қарай найман ер, қызай ер деп те жіктейді. Әрине, мұндай жіктеу қазақ елінің барлық түкпірінде кезігеді.

– Атқа мініп-түсуге лайықты жасалған ат әбзелі ғой. Ер-тоқым – ат үстіне бекітетін бүкіл тұрманы толық, атқа ерттей салып, айылын тартқан соң, жөнелуге дайын тұрған тастүйін жабдық. Аттың басарқасын баспайтындай етіп жасалған ер-тоқымның негізгі ағаш бөлігі – «Ер» деп аталады. Ер-тоқымның түрлеріне ретімен тоқталып отырайын.

– Қазақ ер, қырғыз ер, қалмақ ер, орыс ер, ағылшын ер, темір ер, ағаш ер, найман ер, керей ер, адай ер, қаптағай ер, алшын ер, алтай ер, құсбас ер, шошақ бас ер, үйрекбас ер, құранды ер, қозықұйрық ер, айыл-тұрманның төрт түрі, былғары айыл-тұрман, өрмелі айыл-тұрман, түймелі айыл-тұрман, ызбалы айыл-тұрман, жұмсақ ер, қаңқалы ер, ат шомы, түйе шомы, ашамай, қом, ершік, ыңыршақ, ағаш қасты ер, темір қасты ер, қазық бас ер, боқан ер, қанбас ер, ақбас ер, қоқан ер деген секілді ерлердің түрлері көп. Оларды былай жіктеуге болады. Ерлер ері, әйелдерге арналған. Балаларға арналғаны ашамай. Қыз-келіншектерге арналған ердің өзін әдеттегі ағаш ер-тұрман, күмістелген ер-тұрман, алтындалған ер-тұрман деп жіктеуге болады.

– Ашамай – жеті жасқа жетпеген бөбектерге арналған, атқа ерттелетін ер-тоқымның бір түрі. Баланың жасына қарай қолтырмаш, тепкішек байланады. Қолтырмаш – ашамайдың арқасының екі жағына бір жақ басынан бүлдіргелеп бекітілген екі шабақ ағаш. Бала ашамайға мінгенде баланың екі қолтығы астынан сүйемелдеу үшін шабақ ағаштың алдыңғы бір ұшын ашамайдың алдына бүлдіргелеу арқылы байлайды. Аттың оқыс қозғалысы, сүрінуі, үркуі кезінде бала аттан түсіп қалмауы үшін жасалған байлау әдісі. Баланың қолтығының астынан байланғаны үшін «қолтырмаш» деп аталып тұр. Тепкішек деген ашамайдың екі қапталына қоржын сияқты түсіріліп қойылған екі дорба. Сәндеп, ою-өрнек салып, жұқа, жұмсақ киіз дорбаға бала екі аяғын салып отырады. Баланың аяғы, екі тізесі тоңбайды. Осы киіз дорба балаға үзеңгі орнында, баланың аяғын қозғап, тебініп отыруына ыңғай тудырғаны үшін тепкішек аталғаны анық. Қолтырмашты, тепкішекті ашамай, қолтырмашты, тепкішексіз және қолтырмашсыз, тепкішексіз ашамай болып келеді. Екі ағаштан қиып жасалған алдыңғы қас, екі ағаштан қиып жасалған артқы қас, екі қаптал, бір белағаш, екі ішпек, бір терілік, екі айыл, екі қолтырмаш, екі қалталы тепкішек және аттың басында ноқта, жүген, шылбыр, тізгін болады. Қазақ көшіп-қонып жүргенде сәбилер жеті жасқа дейін ашамайға мінеді. Былайғы уақытта байқамаймыз, атқа мініп-түсуде қаншама сөз бар...

– Ілбу, аяңдау, қатты аяңдау, желе аяңдау, жорту, желе жорту, бұланқұйрықтау, бүлкектеу, ақырын желу, желу, қатты желу, зар желу, шоқырту, шабу, соза шабу, бұрқырата шабу, орғыту, зымырату, құйындату, ойқастау, зыту, жорғалату, китің жорғаға салу, шапқын жорғаға салу, шой жорғаға салу, итің жорғаға салу, есекаяңмен жүру, итаяңдап жүру. (Осылардың бәрін ойына сақтап отырған аға жадының мықтылығына таңғалдым).

– Мына асау атты үйрету тәсілдерінде қаншама сөз тұр. Мұны да шамам келгенше жаздым.

– Е-е, көп қой. Байлау мен матаудың жабдықтарын қайда қоямыз?!

– Енді, міне, бүгін сендердің қажеттеріңе жарап жатыр. Қайсың бар түгендеп жатқан? Мүмкіндігім болды. Әйтеуір, бір сөз болса да іздеп, соны жазып жүрем ғой. Қазірде көзім көрмесе де, миыма сақтап жүрем. Бізде қайбір ми қалды дейсің. Ұмытып қалам ғой. Менен алып қалғандарың жақсы, айналайындар.

– Жегу мен сүйреудің жабдықтарына тоқталайық. Сүйреткі, шана, ат шана, өгіз шана, арба, ат арба, өгіз арба, соқа, ат соқа, өгіз соқа, мана, ағаш мана, темір мана, шаңтас, мойынтұрық, тамақ ағаш, қамыт, жаба, жаба киіз, жаба ағаш, ершік, ершік айыл, белділ, делбе, дәрте.

– Қазақтың дарқан даласының кеңдігі соншалық кей сөздеріміздің төркініне жете алмай отырмыз ғой. Батыс пен шығыс қазағының сөйлеу мәнері, тұрмыстағы атауларының өзі бөлек. Сондықтан бұған тоқталып өткен жөн шығар. Ендеше, ер қаңқасынан бастайық. Алдыңғы, артқы екі қас, екі қаптал, бір белағаш, осы белағаштан қиып, құрап, өңдеп жасаған ағаш – ер қаңқасы. Қаңқа айыл-тұрмансыз «ер ағашы» дегенді береді.

– Қанжығалық – ер қапталынан қанжыға таспасын өткізу үшін әдейі жасалған тесік. Екі алдыңғы қапталдағы қанжығалық. Екі артқы қапталдағы қанжығалық. Қанжығалықтың ұзындығы – мөлшерімен жұп күйінде екі жарым-үш қарыс. Қазақ тілінде бөктеру мен қанжығалауға байланысты сөз тіркестері көп. Бөктер, бөктергі, бөктерме, бөктермелі, бөктерулі, бөктерінді, бөктеріншекті, бөктеріншектілеу, бөктеру, бөктермеу, бөктерілу, бөктерту, бөктертпеу сынды сөздер бар. Қанжығалы, қанжығасыз, қанжығалады, қанжығаламады, қанжығаланды, қанжығаланбады, қанжығаға қанды басты байлады, қанжығада басы кетті, қанжығасында жүрді, қанжығасында жүрмеді, қанжығадан қан кешті, қанжығасы майланды, қанжығасы қанданды. Қанжығасы қатты олжалы болмады. Бос барып, бос қайтты. Жорықтан, аң аулаудан бағы жанбады. Құрған ауына, аранына, торына, тұзағына, қақпанына, қармағына түк ілінбеді, түспеді. Құсы айныды, иті қисық жүгірді, жебесі тимеді, оғы дарымады, оңбады, қырсық шалды деген ұғымда. «Қанжығада көрісті» деген бар.

– Қоян көжегін туа салып қаша жөнелгенде «қанжығада көріселік» дейді-міс. Екеумізді бірдей аулаған біреудің біздің қанымызбен қанжығасы майланып, жуылған кезде көріселік деген ұғымда. Берекесіз ылаң жайлаған, ит мініп, ирек қамшылаған кер заманда елін-жерін жау шауып қара қонысына өрт қойып, шаңырағын ортасына түсіріп, күлін көкке ұшырған, жылы ұясынан үркітіліп, иті ұлып жұртында қалған бір түнекте малын жау айдап, төрт түлік төлінен адасып, боздап, маңырап, мөңіреп, шұрқырап, азан-қазан шулағанынан құлағың тұнған мезетте баланың шырылы, жесірдің аңырауы, қарттың күңіренген үні, жарыңның жан үзген дауысы құлағыңнан кетпей, өзегіңді өртеп жатса, жау мен қырсық тізе қосып ат бауырынан қан ағызғанда көріспеске бекінген ерлердің басы жау қанжығасында қатар байланса, берекесіз тірлікке телінген. Ерте заманда жекпе-жекке шыққан батырлар мерт болғанда басын кесіп, басты қанжығалау салты болған.

– Иә, әрине. Қазақтың арасында оқығандар аз болды. Олардың өзі мұндай нәрселерді жаза бермеген ғой. Әйтеуір өлеңін жазып, әнін айтып «әләуләйліммен» күнін өткізген. Қазақтың есіл еңбектері қалды ғой далада. Жау қолында кеткені қанша ма! Осы күні қолда бардың өзін жинай алсақ та шүкір дейік. Шеттік деген болады. Ол ердің екі қапталына құйысқан бекіту үшін, таспа бүлдірге шеттік, не айылбас шеттік қойылады. Ердің алдыңғы екі қапталына өмілдірік бекіту үшін таспа бүлдірге шеттік немесе айылбас шеттік қойылады.

– Ат-көлікке ерттелетін – ер-тұрман, айыл-тұрман, ат-тұрман, тоқым-тұрман. Қазақта ат-тұрманы сайма-сай, ер-тұрманы толық, айыл-тұрманы бүтін, тоқым-тұрманы жетерлік, тұрманы түгел деген сөздер бар. Демек, ат-көлікке ерттейтін ер-тұрман жабдықтары түгел, толық, сайлаулы, кем-кетігі жоқ деген ұғым береді.

– Жүген – ер-тұрман ішіндегі ең қажетті, ең мазмұнды, қасиетті жабдық. Атты қапысыз, қалтқысыз, қылжақсыз басқару, игеру үшін ат басына жүген салынады. Жүгендеу – айтқанға көндіру, айдағанға жүргізу ұғымында. Жүгенсіздік – айтқанға көнбеу, айдағанға жүрмеу ұғымында. Мына өмірде аттың асау-тарпаңын жүгендеу арқылы жуасытады. Ал адамды айтқанға көндіру, заңға бойұсындыру мақсатында да «жүгендеу» сөзін пайдаланып жатамыз. Жүгенде – жақтау, желкелік, кеңсірік, кекілдік, сағалдырық, орайлық, ауыздық, сулық, шаужай, тізгін атаулары бар. Жүгеннің – қайыс жүген, түйме жүген, былғары жүген, құр жүген, жіп жүген, кендір жүген, өрме жүген, құйма жүген, күміс жүген, алтын жүген (алтындалған жүген) деген атаулары бар. «Ауыздығымен алысты» деп асау, бас білдірілмеген, бойға үйретілмеген аттарға айтылады. «Ауыздығын қарш-қарш шайнап, ауыздығымен алысып тұр» дейміз кейде.

– Айыл – ер-тоқымды аттың үстіне бекітетін жабдық. Төсайыл – ердің үстінен, аттың төсінен айнала орап, аттың мінер жақ қапталы тұсынан тоғаға байланады. Немесе айыл жырымына айылбас тілі өткізіліп бекітіледі. Аттың төс қаңқасын орап, тартылғаны үшін «төсайыл» аталған. Ал кейбір өңірде оны – төстартпа, төсайыл, алдыңғы айыл, алдыңғы тартпа деп те атайды. Шабайыл – ердің үстінен, аттың қамшылар жақ үбе қабырға тұсынан айнала оралып, аттың мінер жақ сүбе қабырғасынан тоғаға байланады немесе айыл жырымынан айылбас тілі өткізіліп бекітіледі. Аттың шабын ала орап тартылғаны үшін «шапайыл» аталған. Кейбір төңіректе оны – шап тартпа, артқы тартпа, кер айыл, тартпа дейді. Айыл түрлері – иленген қайыстан екі қабаттап жасалған айыл, иленген тері таспадан өріп жасалған айыл. Иленген тері таспасынан өрілгенде, жай өріммен, кейде оқыралы өріммен өріледі. Айылдар кейде арнайы құрдан жасалып, жарымына қайыс жалғанады. Айыл екіқабат, жалаңқабат қайыстан жасалады да, оның алақаны мен жырымы өзінен шығарылады. Кейбірінің алақаны қайыс болып, жырымы өріліп жасалынады. Айылдың алақаны ызылған құр болып, жырымның қайыс не қайыс таспадан өрілген түрі де болады. Айылдың алақаны қайыс болғанда оның жалпақтығы – екі-екі жарым елі мөлшерінде, жырымы бір жарым-екі елі болады. Төсайыл ішінде жалпақтығы екі жары-үш елі қайыс құрдан жасалып, оның жырымы болмайды.

– Ауыздық – жүгеннің ат ауызы ішінде тұратын бөлігі. Ауыздық екі бөлшек саусақтай жұмыр темірден жасалып, бір-біріне шығыршықты, үзбелі, қозғалмалы етіп түйістіріледі. Екеуі біріккенде бір сүйемдей болады. Ауыздықтың екі басы екі сулыққа бекітілген. Мұның бәрі де – қозғалмалы бөлшектер. Ер-тоқым, айыл-тұрман жабдықтары ішінде ең керекті бөлігі жүген болса, ал жүгеннің барлық абырой, атағы ауыздыққа байланысты. Асау, тарпаңды ырқына көндіру ауыздықтау арқылы жүзеге асады. «Ауыздықтау» сөзін ырыққа көндіру, тәртіпке шақыру мақсатымен адамға қатысты да айтылады.

– Тебінгі – тоқымның ер астынан шығып тұратын екі тарлан қабырғасын жауып тұратын жұқалтаң бөлігі. Ол айылдың үстінен үзеңгі, үзеңгібау астынан салақтап тұрады. Адам аяғы үзеңгіге ілініп, ұдайы сол тебінгі үстінен тебінгендіктен «тебінгі» атанған. Тебінгі болмаса, адамның аяқ киіміне, балағына аттың тері жұғып, болмаса сіңіп қалады. Егер тебінгі болмаса үзеңгі, үзеңгібау, адамның аяқ киімі ат қабырғасын қажап, түгін түсіреді. Бір кездері көшпелі өмірді көп өткізген қазақ мейлі жаз, қысы-жазы далада қонса, тебінгі тоқымды шалқасынан жая тастап, оның үстіне қамсыз жатып, тыныш ұйықтай алған. Айта берсе, тебінгі тоқымның пайдалы жақтары өте көп.

– Тебінгі тоқым неден жасалса, сол атаулармен аталады. Былғары тебінгі, иленген қайыс тебінгі, киіз тебінгі. Жетім тебінгі – ердің екі қапталына қайыс шетікбау арқылы бекітіліп, аттың екі қабырғасына салақтатып қойылған тебінгінің түрі. Жетім тебінгі астарлаған жалаң былғары ұлтаннан, астына киіз салып, теріден иленіп арнайы сырылған киізден жасалады. Жетім тебінгі – тек үзеңгібау астында тұратын кішкене бөлшек.

– 1992 жылы қазақшасы аударылып басылған Олжас Сүлейменовтың «Аз и Я» кітабының (аударған С.Ақатаев – авт.) екі жүз елуінші бетіндегі «Құдайлар» деп аталатын суретте атқа мініп, аяғын үзеңгіге тіреп, сүңгілеп жатқан сурет бар. Осы сурет қай жерде, қай дәуірде жасалғандығын анықтау керек. Ғалымдардың «үзеңгі жетінші ғасырдан бастап тұрмысқа енді» дегеніне сенуге болмайды. Олар қазба мұрағаттарға сүйеніп отыр. Өмірде темір мен қоладан басқа заттан жасалған үзеңгілер кездеседі. Олар – жіп, ағаш, мүйіз, қайыс сияқты заттардан жасалған. Ер тоқымды жабдықтау – өте күрделі ұғым. Ол – мәдениеттің, өнердің, шеберліктің, қажеттіліктің, салтанаттың жетілдірілген тарихи-этнографиялық шоғыры. Оның әрбір бөлшегі өзара қанша жыл, қанша ғасырлар салып барып дүниеге келді екен? Қажеттілік, мұқтаждыққа орай қай бөлшегі бұрын, қай бөлшегі кейін жасалды екен? Мұны да анықтау қажет. Ер қаңқасының екі қапталына үзеңгібау – ер-тұрман бұйымдары ішіндегі ең қажетті бөлшек. Атқа мінудің екі әдісінің бірі – қарғып міну, бірі – үзеңгіге аяқ салып міну. Жайдақ атқа қарғып міну мен ерлі атқа қарғып міну кім көрінгеннің қолынан келе бермейді. Ал үзеңгіге аяқ салып міну кімге болса да қолайлы екені аян. «Шоқтыққа қолымды, үзеңгіге аяғымды жеткізсем» деп армандайтын балдырғандарға, еңкейген кәріге, еңсесі түскен кемкетік мүгедектерге, жүктілер мен қалың киімді, сауыт-сайман қаружарақтыларға, алдына бесік өңгерген ана мен қолына құс қондырған саятшыларға, кешке дейін сарылып ат үстінде болатын бақташылар мен ұзақ жолды жолаушы, жортуылшыларға үзеңгінің қажеттілігі – айтса таусылмайтын жыр. Үзеңгі тек атқа міну үшін ғана емес, ат үстінде орнықты отыру, ұзақ сары күн мен түн ұласқан ат үсті жүріске талмай шыдау үшін, талықсып кеткен кездерде алма-кезек жамбас ауыстыру, аяқ тіреп, бой жазу үшін де керек. Тіпті ат үстінде болатын әрекет-қимылдың үзеңгісіз ұтымды бола бермейтіні де анық. Ол сенің ат үстінде отырып, қара жерге табан тірегеніңмен бірдей. Ат ойындарын өткізу, ат үстінде алысу, жұлысу, аударысу, айқасу, тартысу, көкпар, лақ тартып додаға түсу, жерден іліп алу, жерге жайлап қою, ауытқымай өңгеру, ат үстінде құрық, бұғалық алу, шалма тастау, тіркіс жуасты жетектеу, асауды тақымға басу сияқты сайыстар мен сан алуан қимылдардың көбі үзеңгі көмегімен болып жатқанына адам соншалықты мән бермеуі де мүмкін. Адырнасын шіреніп садақ тарту, құлаштай сермеп қылыш шабу, түйрей тіреп найзалау, қалқанын жара сүңгілеу, тіпті жанай бере қағып өтетін босмойын мен ақтабанда, ұмтыла тартып қалатын қамшы да үзеңгісіз тындырымды бола бермейді. Жекпе-жекте үзеңгісіз ерді үзеңгілі ез де аударып түсіреді. Үзеңгі десе, мыңдаған жыл Еуразияда атой салған, дүниенің төрт бұрышына шабуылдаған – скиф, сақ, ғұндар мен үйсін, қаңлы, қыпшақ, көне түріктерді, солардың самсаған қолдары еске түседі. Бүгінгі ұлан-ғайыр қазақ жерін қорғап қалған қасиетті бабалардың табан тіреп тұрған сәтін, атамекен топырағын еске аласың.

– Алғаш «көне түріктерде пайда болған» деген болжамдар бар, дегенімен үзеңгі мәдениетінің қашан, қай заманда бастау алғанын кесіп айту әзірше асығыстау, үстірттеу сияқты. Қолда бар деректердің өзі де бұл сұраққа толық жауап болатындай тиянақты емес. Ал ертоқым мәдениетінің қалыптаса бастау тарихына қарағанда, «көне түрік» заманы дегені – «мына жерде» дегендей аз уақыт. Ежелгі дәуірдегі, көшпелі тайпалардың мәдениетін, өнерін сипаттайтын Алтай тауындағы қорымдардың бірі –«Бадашар қорымы». Оны 1950 жылы бірінші рет ашып зерттеген С.Руденко «қорым Үрсіл өзенінің саласы Қарақол суының бойында бұдан ХХҮІ ғасыр бұрын орналасқан. Мұнда алпыс оба бар. Бұлардың барлығы да – бір кезде Алтай тауында өркендеген мәдениет пен өнердің куәгерлері» деп жазды. Тағы бір жазбасында «қабірде көркемөнер дүниесі, оюмен әшекейленген киім жұрнақтары, өрнекпен безендірілген кісе, қанжардың қыны, сүйектен, мүйізден қиып жасалған неше түрлі әшекейлер сақталған. Тамаша нәрсенің бірі аяқ киім. Ол бұрынғы қазақ салдарының етігіне өте ұқсас. Табаны тақасыз, жұмсақ, қонышы тізесін жабатын ұзын, әсем өрнекпен кестеленген. Өнердің келісті үлгісімен жасалған заттардың көрнектісі – ат-тұрмандары. Жүген, оның сулығы, сағалдырығы, ердің қасы, айыл-тартпасы, өмілдірігі, құйысқаны көп кездеседі. Өйткені, ежелгі жоралғы бойынша аттың жалын күзеп, құйрығын қошқар мүйіз үлгісінде түйіп, жүгендеулі, ерттеулі күйінде көмген. Он алты аттың ішінде бірінші қатарға қойылғандар – кілең тұлпарлар. Олардың жүгені мен ер-тоқымы алтын мен күміске малынған. Жүгенді – оның сулығын таутекенің мүйізімен өрнектеп, аттардың түйілген құйрығына жапырақ алтынмен қаптаған. Үстін де алтынмен қаптаған. Ердің қастары – үлкен, биік ер. Оны мүйізбен, қайыңның қиған безімен геометриялық өлшемді сақтай отырып, қошқармүйіз өрнектермен әшекейлеген. Кейбір ердің қасына бүркіттің, арқардың бейнесін қиып түсірген. Ердің көпшіктерін жұқа киізден не жолбарыстың терісінен жасаған.

– Мұнда жиі жолығатын үлгі түрлері – геометриялық нақыш, қошқармүйіз, зооморфтық үлгі, бұл дегеніміз – арқардың, бұғының, тау текенің, бөрінің басы, қыран құстың, құмайдың тырнағы, басы. Космогония – аспанға табынудан шыққан. Ай, жұлдыз, күннің суреті. Тұрмыстан туған үлгі түрі – жүрекше, сәукеле өрнек, ашамай үлгі, тағы басқалары. Бұлардың көбі қазақтың халық өнерінде осы күнге дейін сақталған. «Ұқсастық жалғыз өнер дүниесінде емес, ежелгі тайпалардың жалпы тұрмыс-салтында, өлікті жерлеуінде, оны қадірлеп басына үй тұрғызуында, жылқы өсіру, ат баптау, жүген, ер-тоқымды қадірлеу дәстүрінде ашық сипатталады. Бұл қазақ халқының өнер тарихын зерттеуде Бадашар, Пазырық, Берел, Қотанды тәрізді қорымдардан ашылған мәдени жәдігерлердің маңызы аса зор екенін көрсетеді», – деп жазды тарихшы С. Руденко өз еңбегінде.

– Бұл 1952 жылы жарыққа шықты. Осыдан ХХҮІ ғасыр бұрын көмілген ер-тұрманның – жүгені, жүген сулығы, сағалдырығы, ердің қасы, айыл-тартпасы, өмілдірігі, құйысқаны секілді бөлшектердің барлығы айтылғанымен, таралғыны ол кезде біле қоймаған сияқты. Үзеңгі көне түріктерде пайда болған дегеннің өзінде бұл екі арада мың жыл жатыр.

– Иә, мұның рас. Осы мың жыл ішінде үзеңгі немесе үзеңгі жұмысын өтейтін басқадай бір бөлшек-жабдық болмады деп кесіп айту да орынсыз. Өйткені атқа ер-тоқым салып міну мәдениеті, ең алдымен, қажеттіліктен, кішкентай бөлшектен басталғаны даусыз. Тіпті кейбір жабдықтың бір-екі бөлшегі бұрын пайда болып, қалған бөлшектері бірінің соңынан бірі толықтырылып отырғандығында күмән жоқ. Мәселен бүгінгі жүген он неше бөлшектен құрамдалған. Ал әу баста тек ауыздық пен тізгін немесе сол екеуінің жұмысын өтейтін басқа бір-екі бөлшек болуы мүмкін. Бұл екі бөлшектің қатар туу себебі көлікті «қақпалай» мінуден гөрі, аттың үстіне мініп алып, ырыққа көндіру мәдениеті бастауы «жылқыға – ауыздық, тізгін, түйе мен сиырға мұрындық, бұйдадан бастаған» деген пікірге де қосылуға болады. Бүгінгі ер-тоқымды тұтасымен алғанда, ең алдымен, қажеттілік, мұқтаждықтан басталған бөлшектері – ауыздық, тізгін, ішпек, тоқым, айыл-тартпа, содан кейін үзеңгі деуге болады. Сондықтан үзеңгі туралы болжамдар айту ер-тоқым мәдениетін зерттеушілерге қажет болар деген ойдамыз. Жалпы алғанда, үзеңгі атаулы екі түрге бөлінеді. Оның бірі – алмалы-салмалы үзеңгі. Екіншісі – қаңқалы ердің қапталына үзеңгі бау арқылы бекітілген түрі. Үзеңгі мәдениетінің ең алғашқы ұғымындағы – алмалы-салмалы, жіп, қайыс, құр сияқты заттардан жасалған түрлері атқа лыпалы-лыпасыз, жайдақ мінген немесе көлікке ыңыршақ, шом, ашамай, жұмсақ ер салып мінген кездерде де мұқтаждық талабын өтеген болар деген ойдамыз. Осыдан ХХҮІ ғасыр бұрынғы «Бадашар», «Пазырық» мәдениетінде қаңқалы ердің қапталына үзеңгібау арқылы бекітілген үзеңгі болмаса да, алмалы-салмалы үзеңгі түрі болған шығар деген жорамал бар. Ал ондай үзеңгінің қабірден табылмауына әдет-ғұрып, ырым-жырымның да бір қатысы болуы мүмкін, оған күмән да жоқ емес. Үзеңгінің екі түрінің бірі ер-тоқыммен бірге тұратыны болса, екіншісін адам өзімен бірге ала жүреді. Осы жағдайға байланысты алмалы-салмалы үзеңгіні адам қамшы сияқты қолға алып, бөлек жүретіндіктен ол дәуірде бұл үзеңгі ер-тоқым жабдықтарының бірі ретінде аталмаса керек. Сондықтан да қорғандарда кездеспеуі мүмкін.

– Жалпы, үзеңгі, тепкішек бәрі – бір нәрсе. Кішкене баланы атқа мінгізгенде аяғын тепкішекке салатынын айттық. Сол тепкішек үзеңгінің міндетін өтеп тұр. Үзеңгі жалпы адам атқа мінгенде аунап түсіп қалмауы үшін керек. Түзу отыру үшін, үзеңгіге тіреп тұрып ұрмасаң, үзеңгіге тіреп тұрып найза салмасаң, үзеңгіге аяғыңды тіреп тұрып жерден іліп алмасаң болмайды ғой. Жіп, қайыс, құр үзеңгілер пайдалану әдісіне орай екі түрге – бірі алмалы-салмалы, бірі қапталға бекітілген түрі болып бөлінеді. Бұл аты жіп үзеңгі болғанымен екеуі – екі дәуірде пайда болған, екі заман мәдениетінің куәсі, яғни алмалысалмалы үзеңгі қаңқалы ерден бұрынғы мәдениетте қапталған үзеңгі тағу деп, қаңқалы ерден кейін пайда болған мәдениет деп түсіну орынды. Алмалы-салмалы жіп үзеңгіні жасау мен оны пайдалану үшін әр адам өз аяғының ұзындығына шақтап құлаштай жіптің екі басын жеке тұйықтап күрмейді де, сол жіпті өзі мінетін аттың үстіне бос арта салады. Кейде осы жіп те кәдеге жарап жатады. Атқа мінгеннен кейін екі аяғының басын жіп тұйығынан өткізіп, оқыс ауытқымау үшін екі табанын тең тіреп отырады. Ат үстінде ұзақ жүргенде аяқтың бос салақтап, созылып, ұйып, ауырып қалмауына жіп үзеңгінің көмегі тиеді. Бірақ ер қапталына тағылған үзеңгі сияқты алуан түрлі қызмет өтей алмайды. Үзеңгінің табанды болып келуі – қазақтарға, дөңгелек болса – мрңғолдарға, шеңбер сияқтысы орыстарға тән екен.

– Үзеңгі мәдениетіндегі ұғымның ең алғашқы қарапайым, әлі де дамымаған түрі жіп үзеңгі болар деп жорамалдаймыз. Бірақ жіп үзеңгінің алмалы-салмалы түрі көшпелі тірлікте соңғы кезге дейін болды. Жайдақ атқа немесе әдетте үзеңгі бекітілмейтін ыңыршақ, түйе шомы мен қомы, ат шомы салынған атқа мінген адамдар әсіресе, әйелдер жағы алмалы-салмалы жіп үзеңгіні пайдаланғанын өз көзіммен талай рет көрдім. Адамзаттың үйретілген атқа алғаш міну сиқы – жайдақ, ат арқасына түк те салмай, тіпті өз бұтында да лыпа жоқ болуы мүмкін. Жайдақ мінілген көлік арқасы кетіп, өз құйрығы ойылған соң алғашқы өң-терілік, алғашқы ішпек салу басталған деуге болады. Астында ішпек болған күнде де екі аяғы салақтай берген адамның зауқы кететіні – табиғи нәрсе. Осы мұқтаждықтан құтылу үшін үзеңгі ұғымы туған деу – орынды. Ал жіп үзеңгі ер-тоқым мәдениетінің ең алғашқы бөлшектерінің бірі екені анық. 1984 жылы Еділ өзенінің оң жағасы, Астрахань қаласынан жүз шақырым жердегі Косика (Қасық) қорғаны қазылғанда Сармат ханы жерленген моладан мол алтын бұйымдар мен күміс ыдыстар да шыққан. Ал сол күміс ыдыс бетіне салынған суретте ер-тоқымды аттың ерінде үзеңгі байқалмайды. Бұл ертеректе болған мәдениеттің орны.

– Үзеңгілік киіз тоқымның тебінгісі тозып, қажалып жыртылмау үшін, үзеңгібау ұдайы киізге тиіп тұрмауы үшін қажет. Тоқымның үзеңгі, үзеңгібау тиіп тұратын тұсына былғары илі қайыс жапсырып қояды.

– Жүгендік дегеніміз – аттың жүген, ноқта тұратын желке жағы. Алжелкелік – екі жақтауының қамшылар жағы ұзындау болады да, аттың желкесін орап келіп, мінер жақтауға жүген, ноқтаның желкені орап тұрған бөлігі. Бұл тоға арқылы бекітіледі. Жүген, ноқтаны тарылтыпкеңейтуге арналған жырым сол желкеліктен шығарылған. Бұл жырымның ұзындығы – бір сүйемдей ғана. Онда тоғанның тілі түсетін үш-төрт көзтесік бар. Жырымның ұшы салақтамау үшін тоғаның артында жақтауға бекітілген қайыс бүлдіргеден жырымның артық ұшы өткізіліп қойылады. Егер жүген, ноқта қайыстан, жіптен түйілген болса, кеңітіп-тарылтып тұратын желкелікпен ағытып, түймелеп тұратын сағалдырық сияқты бөлшектер тоғасыз жасалады. Қайыстан түйіп жасалғанда жалғастырып, бекітетін орындар шалып байланатын бүлдіргелі немесе түймебаулы болып жасалады.

– Пыстан – аткөрпенің үстінен артылғанда ердің екі қапталымен бірдей, астынан төсайыл өткізілген, жалпақтығы төрт елідей былғарыдан жасалған немесе қайыс таспадан өрілген, үстіңгі беті мейлінше әшекейлі (ысып түсірілген ою-өрнекті, шытыралы, құймалы, үзбелі, күмістелген, алтын жалатылған – авт.), ердің алдыңғы қасы мен артқы қасын айнала орап, аткөрпені ұстап тұратын бастырмасы бар бөлшек. Жалпы, айыл-тұрманның бір бөлшегі болса да, сән үшін жасалған жабдық. Пыстанның айылдық міндетті қоса өтейтінөтемейтіндері болады. Айылдық міндет өтейтіндерінің астары иленген мықты қайыстан жасалады да, үсті былғарымен қапталады. Қайыс пен былғары бір-біріне тарамыспен қайып тігіледі немесе былғарыға күш түспейтіндей етіп бір-біріне бекітіледі. Қайыс астардың, бір жағынан, төсайыл бекітіледі де, екінші жағынан, жырым бекітіледі. Жырым да, төсайыл да пыстанның екі шетінен сынық сүйемдей ішкері сұғындырылып, пыстанның екі шеті салақтап бос тұрады. Айылдық міндетті өтемейтін пыстан астарынан екі-үш жерден балдақ қойылады да төсайыл содан көлденең өткізіледі. Пыстан жылжымалы келеді де, оған күш түсірілмейді. Пыстанның сәнділік, әдемілік үшін жасалатын болғандықтан, оның түрі көп. Әйелдер тұрманына арналғаны барынша шытыралы, үзбелі, күміс, шабылған, алтын жалатылған, тіпті күміс пен алтынды сол күйінде қойып безендіргендері де кезігеді. Ал ерлер пыстаны үстінен былғары салған, асты қайыс, былғарыға басып оюөрнек түсіргені, аздап ұсақ шытыра терме-құйма қағып әдеміленгені болады. Пыстанның жұмсақ иленген теріні қабаттап жасалғаны, таспадан өріп, тоқып, өрнек шығарып жасалғаны да бар. Жалпы алғанда, сәні мен сапасына қарай өрмелі пыстан, былғары пыстан, шытыралы пыстан, күміс пыстан, алтын пыстан деп аталады.

– Жырым – айылдың тағаға, айылбасқа кіріп бекітілетін бөлшегі. Жай өрім оқыралы өрім жырымы болып екіге бөлінеді. Жай өрім жырымның кез келген тілінген жерінен айылбас тілі өтіп бекітіледі. Бірақ айылбас тілі өрім таспасын таралап, кейде таспаны қиып, айыл жырымын тез тоздырады. Ал жырымның айылбас тілі өтетін арнайы тесіктер қалдырып өрілетін өрімдері бар. Міне, арнайы тесік қалдырып өрілген жырымды «оқыралы жырым» дейміз. Мықтылығы жағынан оқыралы жырым ұзаққа жетеді. Ердің артқы екі қапталындағы екі шеттікке бекітілетін құйысқанның екі ұшы да – жырым. Сол сияқты өмілдіріктің, үзеңгі баудың, жүген желкелігінің ұштары түгелдей «жырым» деп аталады.

– Тіл – темір айылбастың жырым бекітетін тиек бөлшегі. Айыл алақаны басына айылбасты бекіткен кезде, қайыс ортасын ойып тіл шығарылады да бос мойын етіп қалдырылады.

– Құйысқан – айыл босап қалса, ерді алдына жібермей ұстап тұратын, ат еңістеген кезде ерді алға жібермей ұстап тұратын жабдық. Құйысқан ердің артқы екі қапталына екі жырым арқылы бекітіледі. Аттың сауырын басып барып, аламайын орап, құйрық түпке құйысқанның боқтығы ілінеді. Құйысқанда бір боқтық, екі сауыр жақтау, бір сауыр үзбе, екі салпыншақ, екі жырым бар. Айыл-тұрманның жасалуына байланысты – былғары құйысқан, түйме құйысқан, құр құйысқан, жіп құйысқан болып бөлінеді.

– Жаңбырлық үзбе құйысқанның сауыр бөлшегі мен боқтық ұшы тоғысқан жері. Аттың екі жақ жаңбырлығын баса түскен екі үзбе бір шығырыққа тоғыстырылып, бірден үзбелі салпыншақ тағылады. Шығырық үсті безеу арқылы жабылады. Ерлердің құйысқанында жаңбырлыққа үзбе көп қойылмайды. Әдетте салпыншақ та солай.

– Салпыншақ – айыл-тұрманда сән үшін тағылатын заттың бірі. Жүгенге, өмілдірікке, құйысқанға, салпыншақ қойылады. Сән үшін, әдемілік үшін жасалатын болғандықтан салпыншақтың түрі де көп.

– Шашақ – айыл-тұрманға әдемілік, сәндік үшін қойылатын нәрсе. Жүген, өмілдірік, құйысқан, пыстан, тебінгі сияқты тұрмандарға тағылады. Шашақ былғарыдан тілініп қырналған қайыстан, тілініп сыдырылған таспадан жасалады. Оның әдемілігі мен ұнамдылығы шебердің талғамына байланысты. «Шоқ» жас балалар мен қыздардың, жас келіннің тұрмандарын әшекейлеу үшін қойылады. Жүгеннің екі ұшы желкелігіне бекітіліген таспаның тұйығын кеңдеу салбыратып, сол тұйыққа шоқ қойылады. Шоқтың екі сулыққа, өмілдірікке, құйысқанның сауыр үзбесіне қойылатын түрлері де бар. Оның қарапайым түрлері тайдың майда жалынан, ешкі қылынан шоқталады. Оның түп қауашағы былғары, сірі, мүйіз, сүйектен жасалғаны немесе жіп, жібек талшықтарынан тоқып шығарғаны болады.

– Кәдуілгі сырға ғой. Ұзатылатын қыз ер-тұрманын жабдықтаған кезде соның жүген саулығына салынатын арнайы соғылған алтын сырға да болады. Жүгеннің сулығына таза сом алтын сырға салу дәулеттіліктің белгісі ғой. Солай болса да әркім өз шама-шарқына қарай жасатады. Алтынның салмағы өз алдына, ал оның ұлттық оюөрнегі мен бедері немесе табиғат гүлінің бірін бейнелейтін мәнерлісі де бар. Қалықтаған қыранның, түйілген лашын, сұңқардың бейнесі, елең еткен қара бұланның, көсіле жөнелген кербұғының бейнесі, шабысқан жолбарыстың, айқасқан арыстанның, шабынған бураның, шапқан қанатты аттың бейнелері салынған алтын сырғалар да кезігеді.

– Бөктеріншек – ердің алдына не артына көлденең қойылып, екі жақ басы байланған зат. Екі басын екі жақ қанжығамен артқа көлденең түсіріліп байланғаны «бөктеру» деп аталады. Жолаушы қоржынқолаң, шапан-шақпытын қанжығаламайды, бөктереді. Аңшы қоян, түлкі алса, қанжығалайды, қасқыр алса, бөктереді. Ердің алды не артына қанжығаның бірін байлау «қанжығалау» деп аталады. Қанжығалауға қолайлы зат байланады. Қолайсыз зат байланбайды. Салт ат мінген адамның бір затты ердің үстіне көлденең салып ұстауын «өңгеру» дейміз.

– Тізгін – жүгеннің екі сулығына екі ұшы бекітілген, ортасы тұйық тұрман. Оның екі қабатталған ең қысқа түрі ердің алдыңғы қасына емін-еркін тұйығынан ілінуі шарт. Ердің артқы қасына тұйығынан ілуге лайықталып жасалғандары да бар. Мінген атты басқару үшін жасалған тұрмандардың ішінде ең бір ырықтысы – тізгін. Ауыздықпен тізгін тұтастырылғанда жылқыны қандай жағдайда болсын басқару қиынға түспейді. Мойнын ішіне алып, шыңғырып, ышқынып мөңкитін шу асаулар да сол қол ырқымен тізгін арқылы басқарылады. Адамды көргенде қалшылдап, сескеніп, үркектеп тұратын, арқасына ер салдыра қоймайтын, мінгенде шаба жөнелетін бас асаулар да тізгінмен шектеледі. Елегізіп, ауыздығын тістей алып, сүзе жөнелетін басы қатты жануарлар мен ырық бермей айдалаға ала қашатын ұры жануарлар да тізгіндеуге тоқтамауға амалы жоқ.

– Тізгін сөзінің төркіні белгісіз. Ал бірақ қазіргі ұғымда тізгін айтқанға, айдағанға жүргізу, көндіру, ырыққа келтіру, шектеу, еркіне, бейсауаттыққа жібермеу деген мағынада қолданылып жүр ғой. Бұл турасында Бұқар жырау «жар басына қонбаңыз, дауыл соқса үй кетер, жатқа тізгін бермеңіз, жаламенен бас кетер» демеп пе еді?! Жылқыны мініс көлігі еткен дәуір мен жүген, ат-тұрман замандас болуы мүмкін. Бірақ жүгеннің ол кездегі түрі тым қарапайым, бүгінгі жүгеннің күрделі бөлшектері ол заманда болмағаны анық. Мысалы, жүгенге металл араласқан кезі қола дәуірінен басталған десек, бірінші, ауыздық жасалған болар. Археологиялық қазбалардан жүген қалдықтары тек ауыздық, шаужай болып кезігеді, ал сулық салынған жүген сирек жолығады. Х ғасырға жататын бір суреттегі ауыздықта ғана сулық бар. Демек, жүгенге сулық қою қола дәуіріндегі деректерден ұшырата қоймадық. Сонымен бірге сулық жүгеннің жетілдірілген соңғы бөлшектерінің бірі екендігін де дәлелдейді.

– Қазақта жауыр ат міну салт емес. Солай бола тұрса да, басқа бұтартары жоқ болған соң амалсыздан кейде жауыр атқа да мінеді. Кейде ұзақ сапарда, жорықта ыстық-суықтан арқасы тез кетеді. Осы сияқты лажсыздан мінілетін аттың жауырына жасалатын әдіс-айла, кедейамал ат қойылып, айдар тағылып атау ретінде аталынады. «Мүйет» деген ат арқасының болымсыз жерінде беті ашық жалақ жауыры болса, соған ішпек тиіп қанамау үшін жауырдың төңірегін қоралай қоюға лайықталған ортасы тесік киіз. Ол терілік пен ішпек ортасына қойылады. Қазақ тілінде қандай жара, жауыр болса да оның бетін ашық қалдырып, төңірегін қорғалап «мүйет» қояды.

– Қолда бар мүмкіндікке қарай, тұрмыстың талабы мен талғамына орай, тұрмыс салт-санасы негізінде жасалған айыл-тұрманның бірнеше түрі бар. Солардың ішінде көбірек кезігетін айылдың төрт түрі бар.

– Өру – үлкен шеберлік, мамандық, өру – байыпты кәсіп, өру – әдемі, ұнамды, жарасымды өнер. Қазақ этнографиясында өрудің түрі де, аты да, қыры мен сыры да көп. Қазақ өрімшілері тек айыл-тұрман өрумен шектелмейді. Олар дорба, қорап, сауыт, қын, қоржын, жанторсық, қобдиша-қобди түрлеріне дейін, аяқ киім түрлеріне дейін өріп шығады. Өруді – үлкен мамандық, өрілген затты өнер туындысы деп атау артық етпейді.

– Енді заманың солай болып тұрса, бұл да – сенің соған қарай икемделгенің, қарағым. Өмілдіріктің екі жақтауының омырауындағы түйіскен үзбеде ат төсінің астынан келіп үшінші бау түйіседі. Ол баудың бір ұшы төсайылға ілінген. Міне, бұл аттың жабдықтары бітпейді. Сонда қаншама сөзді, атауды тауып тұрмыз. Тілді осылай жинау керек.

– Қазақтың тілдік қорында шамамен он миллиондай сөз бар деп бір сөзімде айтқанмын. Оны жүйелеу, зерделеу, бір ізге түсіру – бір күннің, бір жылдың жұмысы емес, қарағым. Сонау көшпелі мәдениеттің тілінен бастап осы отырықшылыққа қалай келдік, соның бәрін жинауымыз қажет. Мен шама-шарқымша жинадым. Еңбегімді ертеңгі ұрпақ бағаласа, бағалар. Енді кейде қазақтың көбіміз біле бермейтін көнерген сөздерінің бары рас. Қазақта «сауын» дейтін сөз бар. Қазақ салтында болашақ тойға, асқа, басқосу, кездесу, жиналысқа шақыру – «сауын айту» деп аталады. Ен жайлап, кең қоныс тепкен елге «сауын айту» бірнеше ай, бірер жыл бұрын айтылады. Осы хабар – «сауын айту» делінеді. Бір ата елге сауын айту, бір рулы елге сауын айту, үш жүзге сауын айту деген болады. Шақай дегенді естуің бар ма?

– Бұл шикі қайыстан жасалған аяқ киім. Найманша – шақай, албанша – шақай, татарша – шабата, қытайша – ше хай, ұйғырша – шоқай. Осы бір ұқсастыққа қарағанда «шақай» сөзінің арғы түбірі бір болуы да мүмкін. Шикі қайыстан, шикі теріден жасау тек қазақта ғана бар. Басқаға ұқсамайды. Мұндағылар елдің даму тұрғысынан алғанда экономика дейді. Ал мына шығыс қазақтары «ықтисады» деп атайды. Парсылардан келген сөз ғой, тегінде.

– Экономикамызды көтеруіміз үшін, алдымен бізге ұлттық бренд керек. Оны қалай жасаймыз? Ол үшін бүкіл әдет-ғұрпымызды қарап, қастерлейтінін қастерлеп, аялайтынымызды аялап, көрсететінімізді көрсетуіміз керек. Осы жақында мен Орталық мұражайда өткен бір дөңгелек үстелге қатысқаным бар еді. Сол жерде «әдет-ғұрпымызды шет елге танытуымыз керек» деген сөздер айтылып жатты. Мен соған қосыламын. Бірақ шетелдіктердің ықпалына елпілдеп-желпілдеп еріп кетпеуіміз керек. Құндылықтарымызды шетелге танытып, заманымызға сай өмір сүрмесек те болмайды. Өзің де байқап жүрген шығарсың, шетелге бара қалсаң, халқыңды айшықтап тұратын ұлттық бір нәрсеңді көрсетуің керек. Басқа еш нәрсемен ешкімді таңғалдыра алмайсың. Сенің бойыңдағы этнографияға жақындық та мені қуантады. Қазір айтылған сөзге, ойға ие керек. Ие деп отырғаным – оны қаржыландыратын қалта керек. Баяғыда маған «үш отаудың басын біріктірмек» деген де жала жабылғанын айтып едім ғой. Сонда «Қазақстан мен Қытай қазағы бір ұлт бола алмайды. Бірге бола алмайтындарының себебі – оларда аймақ бірлігі мен экономика бірлігі жоқ» деген еді. Бұл енді Сталин жолдастың анықтамасы бойынша айтылған ғой. Жарайды, оның бәрін айттық қой. Енді менің айтпағым, бұрын да айтқанмын, ұлттық өнімдерімізді шығаратын кәсіпорындар ашып оны қаржыландыру жағын ойластырумыз керек. Бұл мәселеге, Қасымхан өзің жауап бер. Қазақтың экономикасын даладан бір нәрсе әкеліп көтере алмасымыз анық.

– Дунаевты да, Сәйденовті де баспасөз арқылы жақсы білем. Сәйденов көп жыл ұлттық банкті басқарды. Жақсы басқарды. Артық әңгіме естігеніміз жоқ. Уақыт ауыр болса да халыққа Сәйденов өте жайлы болды.

– Таңғажайып Тарбағатай деп жақсы айттың. Таңғажайып десе таңғажайып қой. Бірақ осы Тарабағатай сөзінің төркінін айту қиындау. Мен енді мұны іздеп те көрдім. Бір ғана дерек бар, моңғолдың сөзі деген. Оған мен сенбеймін. Менің қолымдағы деректердің сорпасы қосылмайды. Кәдімгі суырды «тарбаған» дейді. «Суырлы тау» деп тұр сонда моңғолдар. Жоқ, меніңше, оған жатпайды. Анығын білмек болып көптеген дерек оқыдым. Мұны да жақсылап іздеу керек.

– Мамыр, маусымда қозы бағып, қара даланы жалаңаяқ кезетін жас балалар шөре қоңыздың шұқырын көрген сәтте, отыра қалып, бір тал жіңішке ағашпен ақырын түбін жыбырлатады. Сол кезде «айран берем, сүт берем, май берем, құрт берем, шөре-шөре» деп дыбыстайды. Кей сәтте дәмеленген шөре қоңыз атып шығады. Балалар оны ұстап алып, езіп, жалаңаяқ табандарына жағады. Ондағылары «шөре қоңызды табанына көп жаққан бала асқан жүйрік болады» деп ырымдағандары. Қандай негізге сүйенгендері белгісіз. Қытайдағы қазақ балаларының ісі ғой. Ал Қазақстанның батыс, оңтүстік жағында сәл басқа. Оларда қоңыз аты – құлық. Олар қоңызды «шөре-шөре» деп шақырмайды. Ұяны ағашпен жыбырлатып, болмаса оған құмырсқа салып жіберу арқылы қоңызды шығарады. Осы кезде «ғұлы-ғұлы айран берем, сүт берем, бал да берем ет берем» дейді. Айтатындары, кім қанша көп жақса, сол сонша жүйрік болады. Барлық жақтағы балалардың арманы – жүйрік болу. «Можа» деген сөз бар. Бұл – тісі түсіп, бетін әжім басып, шашы селдіреп, еңсесі түсіп, қол-аяғы қалтырап, алжып қалған адам мен малды «можа болған екен» дейді. Көне таулар мүжіліп біткен таулар, шөгіп біткен тауларды да «можа таулар» дейді.

– «Ажырық» деген сөзді саяси мазмұнға да қолданады. «Ажырық» деген сөзді қылмыс пенен жазаға да қолданады. Бұл сөзді әдеттегі тұрмыстағы қорлық көргендігі үшін де айтады. Ортасын ойып қойған екі ағашқа кісінің мойны сияды. Соны мойныңа бекітіп қояды. Бір жерінен ашылады. Құлпы бар. Қалыңдау ағаш. Мойның мен қос қолың ғана тұрады. Артық қозғала алмайсың. Соны «ажырық» дейді. Мен сенің мойныңа мініп алсам, саған күн бермесем, сенің айтқан сөзіңе көнбесем, міне, осының бәрі «ажырық» болып саналады. Ажырықты мен көрдім. Түрмеде. Бірақ маған салған жоқ.

– Далай Лама өздерінің тілінде және Буддизмде «пайғамбар» дегенді білдіреді. 1953 жылдың кезі еді. Мен Тарбағатай ауданының басшысымын. Толы деген аудан бар. Сол жаққа іссапармен бардым. Барған жерімде жатуға ыңғайлап бір бөлмені босатып берді. Жұмыспен барып тұрмын ғой. Бір кісі мен жатқан бөлмеге кіріп келді. Басында сәлдесі бар. Ұзын шапан киген екен. Келіп қолын берді. Қолын алдым. Жас мөлшері сол кезде жетпістің о жақ, бұ жағында. «Жағда, мені танымадың ғой», – деді. «Кешіріңіз, аға, танымай тұрмын» дегеніме. «Ей, мен сенің Жон Дын ағаңмын ғой», – дейді (күлді). Ұшып түрегеліп құшақтап, қайтадан отырғызып, күлісіп жатырмыз. Сөйтсем, бұл ауылында жүргенде ислам діні мен Будда дінін салыстырған екен. Барабара ислам дініне ден қойып, мұсылманша оқып, мұсылман болып кетіпті. Қазақтан қыз алыпты. Алты ұлы бар екен. Өзі аудандағы бір мешіттің азан шақырушысы екен. Міне, осындай да қызықтар болған. Бала кезімде көруші едім бұл кісіні. Сол кісінің Далай Ламаға қатысы болған. Есіме түскен соң айтып отырғаным ғой.

– «Бөлдек таулар» деп үлкен таудан бөлінген тауларды атайды. Өйткені таудан бөлінген адыр-адырлар болады. Бір-бірімен тұтаспайды. Ана жерде – біреу, мына жерде – біреу. Соларды «бөлдек таулар» дейді.

– Жым – қалың бұта. Қалың ағаштың арасында аң жүретін іздер болады. Жаяу адам ептеп жүре алады. Аңдардың өздерінің салып алған жолы. Сенен тұра қашса, жымға кіріп кетеді. Сен кіре алмай қаласың. Соны «жым» дейді. Жымға қазақ «аран» құрады. Анау тар жер ғой, теңселіп, ирелеңдеген сондай бір ұрымтал жерге істікті қойып, ағашқа бекітеді. Ана жақтан қуаласаң, үріккен аң ентелеп келген бетімен, көкірегімен қадалады. Соны қазақтар «аран» дейді. Көрдің бе, қандай сөз. «Аран құрды» дейді. Немесе аранның екінші түрі бар. Жолбарыс, аю секілді ірі аңдарды ұстауға арналған. Жерді қазған соң, үстін бұтамен, шөппен жауып, қазылғанын білдірмей қояды. Ал шұңқырдың ішінде үлкен-үлкен қазықтар болады. Аңдар шұқырға түссе болды, әлгі қазықтардың біріне қадалып, сол жерде қалады. Бұл тәсілді соғыста да пайдаланды. Ертеректе кәдімгі ағаштың басын жонып, қаламның ұшы секілді етіп, үшкірлеп көміп, аран жасаған. Қашқан жаудың әскері келіп қадалатын болған.

– Бұл «әйтеуір өлмей отырмыз ғой, бір жапырақ нанды талғажау қылып, өлмей отырмыз. Бір жапырақ етке анда-санда аузымыз тиіп...» дейді. Қарын тоятын тамақ жоқ, бірақ өлместің күнін көріп отыр. «Ей, ана шөптен бір уыс салып қойшы, аттың алдына, талғажау қылып тұрсын соны» дейді. Тал деген өзі көп өсетін ағаш қой, оның қабығы да жұмсақ, сабағы да жұмсақ болады. Сол талға кез келген малды байлап қойсаң, қарны ашқанда қабығын сыпырып, жеп қояды. Қабығы қалмаса, өзін де жейді. Қажап жейтін шығар... Талғажаудың төркіні осы болар деген ойым бар. Жылқы жануарының тісі мықты келеді. Қарағайыңды шайнап тастайды. Ашаршылық болып, жұт болғанда адамның өзін жеп қойғанды көрдім мен. Жылқының арғы тегі жыртқыш хайуан ғой. Тісі асты-үстінде бірдей әрі үлкен болады. Кейде соғыста жүргенде ашығып қалады, жаятын уақытың болмай қалады. Сондай сәттерде атқа беру үшін қоржынымызға қойдың құйрығын білемдеп-білемдеп салып аламыз. Ашыққан уақытта атқа біреуін берсең болғаны, тақ еткізіп жеп қояды. Бір жегенде бір келісін бір-ақ асайды. Мұндайды да көргенбіз.

– Ондай ырымдар қазақта мыңдап саналады ғой. Оның бәрін түгендеуге менің шамам жетпейді. Көп адамның еңбек күшін жұмылдыру керек. Тағы осындай біраз сөздерді түгендегенім бар. Ырымдарды да жазып жүремін. «Жолдық» деген сөз бар.

– Бұл жолға шыққан адамға берілетін зат. Ол зат ат, түйе, мал, асыл зат, ақша болуы да мүмкін. «Тоқымқағар» дейтін салт болған. Тұңғыш рет жолға шыққан адамның үйінде қалған туыстары, көрші-қолаң жиылып шай береді. Мал сояды. Шағын бір тойсымақ өткізеді. Жолаушыға ақ жол тілеседі. Бұл салт «тоқымқағар» делінген. Үй төңірегіне келіп сауысқан шықылықтаса алыс-жақыннан хабар келеді деп ырымдайды. Күшік күйеу деген бар қазақта, қайын жұртқа сіңген күйеу, қайын жұртқа еңбегі өткен күйеу, құл сияқты еңбек ететін, қадірсізденген күйеуді айтады. Бала үйге кіре беріп жығылса, олжа келді дейді. Көрдің бе баланың жығылғанының өзін олжаға теңейді. Кесеге құйылған шайдың ішіндегі самба (шәмбе – авт.) тік тұрса, үйге қонақ келеді дейді. «Құтты қонақ қонса, қой егіз табады, құтсыз қонақ қонса, қойға қасқыр шабады» дейді біздің қазақ. Үйдің шаңырағына қарлығаш ұя салса, тыныштық болады деп ырым етеді. Шаңырақтан шыққан түтіннің түзу шыққанының өзін жақсылыққа балаған ғой біздің халық.

– Иттің ұлығанын жек көреді біздің қазақ. «Өз басыңа көрінсін» деп жатады. Иттің аунағанын «мал өледі», «терісі жайылады» деп жамандыққа балайды. Аттың пысқырғанын «арам тері шыққалы тұр» дейді. Ат құйрығын көтеріп, сілкіп-сілкіп, тарамдайды. Бұл – жаман ырым. Иесі өлуі мүмкін дегенді білдіреді. Адам түкірігіне шашалып қалса, «май қап, май қап» деп тілек айтады. Үйге кірген жыланды өлтірмей, басына ақ құяды. Адам түшкіргенде – «сау бол, ұзақ жаса» деп айту салты бар. Біреу «өтірікті шындай, ақсақты тыңдай етіп» зулап отырғанда, бала түшкіріп қалғанда «әне, менің айтқанымды растап жатыр» деп арқаланып қалады. Ұрлап келген малға «судай сіңіп, балдай батсын» деп бата береді. Қазақ халқы түс ауғанда, кеш болған кезде ауырып жатқан адамның көңілін сұрамайды. Көңіл сұрау түске дейін болады. Қазақ салтында: «қалайсыз?» деген сұраққа: «шүкір, жақсымын, рақмет», – дейді. Ал орыстар – «жаман, өлгелі жатырмын» деп жауап береді.

– Ұлы қуаныштар кезінде бүкіл ел бір-бірінен сүйінші тілеп, қуанышқа ортақ ниет білдіреді. Жау жеңілгенде, жеңген жақ бірбірінен сүйінші сұрайды. Саяси қуғын-сүргін көрген азамат елге аман оралғанда тілектестер бір-бірінен сүйінші сұрайды. Бір шаңыраққа ұл келгенде туыстар бір-бірінен сүйінші сұрайды. Ат бәйгеден келгенде ауылдастар бір-бірінен сүйінші сұрайды. Азаматтың ойға алған арманы жүзеге асқанда сүйінші сұрайды. Сүйінші сұрағанға не жетсін!

– Көкті жұлма дегені – табиғатты қорлатпағаны. Табиғат – біздің анамыз. Біздің өмір сүруімізге, тіршілік жасауымызға септігін тигізіп отыр. Мал қазақ халқының – тағдыры, ырыс-несібесі. Малсыз қазақтың күні жоқ. Мал – жесең ет, кисең киім, мінсең көлік, ішсең сусын. Сондықтан да бабаларымыз малды қорлатпаған. Ал енді тұрмыс-тіршілігімізге байланысты кейбір тыйылымдар есімде қалыпты. «Малға теріс қарап мінбе», «киімді теріс киме» деген сөздерді де жиі еститінбіз. Бұлар да – жаман ырым. Ертеде біреуге тілі тиген немесе қолы тиген, сөйтіп халықтың наласына қалған адамдарды жазалағанда атқа теріс мінгізіп, елдің ішін аралататын болған. Оны көрген, қылмысын естіген көпшілік ол адамның бетіне түкіріп, артынан топырақ шашып, масқаралаған. Ондай адамдардың кейбірі ұяттан өліп те кеткен. Өлмей қалғаны мінезқұлқын, іс-әрекетін дұрыстап, көпшілік көңілінен шығатын тіршіліктер жасаған, ел қатарлы өмір сүрген.

– Тым алысқа бармағанмен Алматының төңірегіндегі елді-мекендерде болуға тура келеді. Қариясы бар үйдің қашан да берекесі бар ғой. Үнемі білгенін айтып, жақсылыққа баулып, жамандықтан аулақ болуын тілеп отырады. Өзіміз де айтып жүреміз. Тағы біраз тыйылымдарды тілге тиек етейін. Қазақ даладан келгенде атымен шауып келгенді қаламаған. Оған тыйлым жасап отырған. Ол жақсы ырым емес. Сырттан келген адам жау шапқанда ғана соны хабарлау үшін ауылға шауып келетін болған. Сондай-ақ зиратқа қарап та жүгіруге болмайды. Бұл да жақсылықтың нышанын білдірмейді. Қазақтағы «өлетін бала молаға қарай жүгіреді» деген мақал осындайдан қалса керек. Қазақтың көне ғұрыптарының бірінде кісі өлгенде қаралы үйге атпен шауып бару және қайтқан адамның жылын бергенде оның зиратына ат қойып, шауып бару ырымдары болған. Сондықтан да жайдан-жай атпен шабуды, молаға қарай жүгіруді тыйып отырған.

– Ой, айналайындар. Бір қазақтың баласы болса да осыны біле бергені дұрыс. Маңдай тер деп қалдың. Осы маңдай тер, еңбек ақыға байланысты жазғандарым жадыма оралып отыр. Оның бірқаншасын айтып өтейін.

– Бір ғана маңдайтер, еңбекақыға байланысты сөздер ғой мұның бәрі. Ақы – біреудің екінші біреуден алатын аласы ғой. Аласы-бересі бар байланыста төлемнің салмағы алуан түрлі, алуан атаулы болады. Еңбекақы – адам баласының бірін-біріне, қоғамға, ғылымға, еліне, жеріне сіңірген еңбегі өз бағасын алып, өз құндылығын белгілеп жатады. Адамның сіңірген еңбегінің төлемі – «ақы» деп аталады. Еңбекақы деген сөз осыдан келіп шығады. Кедей адам байларға жалданады. Мал бағады, егін салады, шөп шабады, орақ орады, егін суарады, мал қора салады, үй тұрғызады. Жалдану мерзімі – күндік, жетілік, айлық, алты айлық, жылдық немесе бірнеше жылдық уақытқа созылады. Жалданушы бір жұмысты істеп беру үшін, сол істің қанша еңбек күшін талап ететінін мөлшерлеп, өз еңбегінің төлемін сұрайды. Кейде ел ортасындағы ортақ баға төлеміне тоқтайды. Жалданған іс аяқталғанда, жалдаушы оның ісін өткізіп алып, кесімді еңбекақысын төлейді. Алған төлем еңбек етушінің жалақысы аталады. Қаламақыны жақсы білесің ғой. Қалам иелерінің жазып-сызған еңбегі баспа бетіне шыққанда, еңбек иесіне төленетін төлем – қаламақы делінеді. Жақсы бура, жақсы айғыр, жақсы бұқа нәсілді текті аталық жануарларға әкеліп інгенді қайытып, биені айғырдан шығартып, сиырды қашыртып алған соң аталық малдар иесіне төленетіні «күшақы» дейді қазақ. Қазақта «ененің сүті, әкенің күші» деген бар. Кейде «күш ақыны» «белақы» деп те атайды. Табанақы, маңдайтер деген сөздің төңірегі ғой. Бір азаматтың жүріп өткен жолы, терлеп-тепшіп сіңірген еңбегін атағанда, бағалаған кезде, «Табанақы, маңдайтерін бер» деп сұрайды. «Көзақы» – сұраншақ, тіленші саналады. Бір нәрсеге қызыққыш жандар өзін-өзі билей алмай, сұрап алғысы келеді. Сұрап алады да. Осындай адамның мінез-құлқын бейнелеу үшін «көргенінен көзақы алатын жан» дейді. «Жамбасақы» – қонақ үй, мейманханаларда түнеп шыққаны үшін, тәулігіне төленетін ақы. Осы төлемнің түрі жамбас ақы деп аталады. Кіреақы деген бар.

– Бұл – жүк тасымалдайтын көлік, арба, шана, машина, пойыз, ұшақ, қайық, кеме сияқтылар бір жерден екінші бір жерге жүк апарғаны үшін, алатын ақысы «кіреақы» деп аталады. Бір затты әкеліп бергені үшін, алып беріп жібергені үшін төлем сұрайды. Төлемнің аз-көбіне қарамайды. Ол төлем «қолақы» делінеді. Ұзақ уақыт бірге жүріп, бірге тұрған екі жолдастың бірінің басына ауыртпалық түскенде жолдасына көмек қолын созуға тиісті. Ал сол көмек «жолдасақы» деп аталады. Туыстар арасында шексіз сүйіспеншілік, махаббат бар. Онда баға жоқ. Солай да болса өз туысына риясыз көмектесу – туыстық қарыз аталады. Қазақта туыстық қарызын өтеді, өтемеді деген сөз бар. Ананың қарызын өтеу – бала үшін, ең қасиетті парыз. Туған анасына қолынан келген көмекті істеу қарыз өтеу болып табылады. Әкесі баласын бағыпқағып өсіреді. Тәрбие береді. Азамат қатарына қосады. Білім алсын деп оқытады. Осы бір қыруар еңбек «баланың әкеге қарызы» деп аталады. Бала ойдағыдай азамат болса – әке қарызының төленгені. Бала өз басын өзі күйіттей алмай, қара басын алып жүре алмаса – әке еңбегінің еш кеткені, әке қарызы өтелмегені. Қолында бар-жоғына қарамастан әкесін күтсе, ол бала әке қарызын төледі деген ұғымды береді. Баласы өз әкесін күтпесе, әке қарызын төлемеді деген ұғымды береді. Егістікке пайдаланған суға төлеу, мал суғаруға орай, су иесіне төлеу, көлік, машина, тағы басқа тасымал суға ақы төлеу, қаладағы, ауылдағы құбыр суларына төлем төлеу суақы делінеді. Егістікке пайдаланған жерге төленген, құрылыс жүргізген жерге төленген төлемақы түрлері «жер ақы» саналады. Қыстау, жайлау, көктем, күздеу жерлерді, өрістерді пайдаланған мал иесі малын жайған өрістеріне төленетін тиесілі төлем «өріс ақы» делінген. Қоныс ақы бұл мал иелерінің қонған жері мен мал өрісіне пайдаланған жерін бірге қосып алатын ақысы – «қоныс ақы». «Қоныс ақы» мен «өріс ақы» қазақ тілінде бір ұғым. Мал сойып жатқанда, соғым сойып жатқанда, қасапшыға «қолүздік» беріледі. Мал иесі оған кесек ет, жілік, мүше береді. Қасапшыға берілген ет – «қолүздік» аталады. Ет кесуші пышақты иесіне қайтарғанда бір асым етті пышақ ұшына шаншып қайтарады. Сол ет «пышақ ұшы» деп аталады. Пышақ ақысы деген ұғым бар.

– Той болар алдында келін алатын жақ қыз әкесіне босағасына «сүтақы» атты мал байлайды. Малдың түрі, не заттың түрі қыз алатын жақтың дәулетіне орай болады. Қолында болса түйе, ат, сиыр, кейде «жамбы» – (бұл – салмағы екі жарым келі тартатын күміс) береді. Бұл сүтақы қыздың шешесіне арналады. Бақтың, қақтың, ақ сүт, ақ уызыңды еміздің, соның беделіне орай «қарыз төле», «ақ сүтіңді еміздің, енді ақ батаңды бер» деген ұғымда ғой.

– Жалпы, қазақты не үшін «қарға тамырлы қазақ» дейді екен дегенге жауап іздеп таба алмадық. Бұл тақырыпқа 1990 жылдары тереңірек кіріскен едік. Әркім өзінің жорамалдарын ұсынып жатты. Маған ешқайсысы ұнаған жоқ. Нақты пікір таба алмадық. «Қазақтың туы қандай болуы керек» деген ұсыныстармен қатар осы «қарға тамырлы қазақ» жөнінде де бірнеше мақала да шықты. Бірден табу мүмкін емес. Мұны іздеу керек. Түбірі басқа болып, кейін өзгеріске ұшырауы да ғажап емес. Кейбір сөздер бар, олар бүтін мазмұны жоғалып кеткен дүниелер ғой. Қазақ халқы өз туыстарын атауды бірнеше салаға бөледі. Ата-баба туыстары, жеті ата туыстары, өз жұрты туыстары, нағашы жұрты туыстары, қайын жұрты туыстары, жиен туыстары және өзінің рулық жақындары. Ата-баба туыстарына: ұлы бабалас туыстар, бабалас туыстар, ұлы аталас туыстар, аталас туыстар, ұлы әкелес туыстар, әкелес туыстар, бала (өз туыстары – авт.) немере, немерелес туыстар, шөбере, шөберелес туыстар, шөпшек, шөпшек туыстар, немене, немене туыстар, туажат туыстар, тумайжат туыстар, жүрежат туыстар, жекжат туыстар болып бөлінеді.

– Осындай араласатын туыстарың, жақының жоқ болса, жағдайың мүшкіл ғой. Жүзіне қарар адамың, барар жерің жоқ болған соң қиын болмай, оңай деймісің?! Адамның жанында мұндайда құлазу болады. Торығады адам. Қазақ халқы құлазу туралы сан алуан сыр шертеді. Құлазудың түп-төркіні жоқтау. Кеше бар нәрсе, бүгін жоқ. Кеше бар ел-жұрт бүгін жоқ. Кеше асар-күсер той-тойлап, лақ тартып, ат шаптырып, уда-шу мәре-сәре күй кешкен ел бүгін жоқ. Көшіп кетті, ауып кетті, олардың жұрты ғана қалған. Кешегі жағылған от, қайнаған қазан жоқ. Күлі бұрқырап, тасошағы жатыр қаңырап. Қалың малмен ұзақ отырған сары жұртта қылтиған шөп те жоқ, айнала тап-тақыр. Дәл осындай жағдайда сол елді іздеп келген қазақ ауылдың жанындағы төбеге шыға келгенде, елсіз, қаңырап қалған жұртты көріп, «құлазып жұрты қалған, құлазып жері қалған» дейді екен. Көшкен адамды емес, бос қалған табиғатты мүсіркеп тұрған адамның өз ойы, өзінің армантілегі құлазып тұр, көңіл күйі құлазып тұр.

– Қазақ «ұлтанды жер» дейді. Ұлтанды деп тұрғаны – топырағы қалың, өсімдігі мол, орман-тоғайға толы жер деген. «Ұлтанды ел» дейді кейде. Ұлтанды ел дегені – «көп» дегені. Сөздің алғашқы этимологиясын табу қиын ғой. Кейін ол өзгеріске ұшырайды. Қалың, көп деген түбірден шықты ма екен... Сөздің төркінін іздеу өте қиын. Етіктің мына табаны – ұлтаны, енді осы табаны мен үстіңгі қабатын біріктіргенде – «ұлтарылды, ұлтарды» дейді. Ұлтан мен үстіңгі қабатын біріктіруді «ұлтару» деп атайды. Ал киізден не басқадан ойып салынатын нәрсе, ол ұлтарақ. Ұлт, ұлтшыл, ұлан-ғайыр деген сөздер тұр. Ұлы деген сөз тұр. Түпкі мағынасына көз жеткізу қиын. Мұны да іздеу керек. Жалпы, өзім де осы сөзге таңғалғаным бар.

– Халықымыздың рухани құндылықтарының ішінен қасиетті, өздеріне жақын дегендерін сұрыпталудан өткеріп, «жеті қазына» ретінде таңдалынған. Оның кейбірінде діни көзқарас басымдылық танытса, екіншісінде халықтың әлемді тану, игерудегі өмірлік тәжірибелері негізгі рөл атқарған. «Жеті қазынаны» жоғарыда тізбектедік.

– Түркітілдес халықтардың ішінде ата-баба аруағын пір тұтқан, оны сыйлап, сыйынып отырған біздің бабаларымыз екені – шындық. Аруақ сыйлау бұрынғы өткен зиялы адамдардың – ақындардың, батырлардың, ру, тайпа көсемдерінің аруақтары қиналған кезде желеп-жебеп жүрсін, мақсат-мұратымызға жетуге себепкер болсын деген ұғымнан туындаса керек. Қазақ аруақты айтқанда ұшатын бүркіттей қомданып, еңсесі көтеріліп қалады. Басқа уәжге тоқтамаса да, аруаққа тоқтайды.

– Аруаққа табыну әлем халықтарында жиі ұшырасады. Бірақ әр ел бұл үрдісті өзінше атқарады. Біздің бабаларымыздың түсінігінше адам өлгенмен оның жаны өлмейді, көкке ұшып кетеді. Данышпан Абай:

– Мысалы, Қаз дауысты Қазыбек, Мүйізді Өтеген, Қу дауысты Құттыбай, тағы да басқа теңеулермен айтылатын кісі аттары бізде баршылық. Осылардың барлығы есімдеріне жалғанған қосалқы теңеулер арқылы шығу теңін айқындап тұр.

– Адамзат баласы бірнеше дәуірді басынан өткерді ғой. Патриархалдық қоғам дамыған кезде аталмыш тотемдердің, яғни хайуанаттардың орнын ру басылары, тайпа көсемдері алмастырды. Дегенмен тотемдерді де біржола ұмытқанымыз жоқ. Олар әр тайпаның санасында, аңыз- әңгімесінде жүр. Кейде тотемге айналған халық қаһармандарының жартылай денесі тайпаның пір тұтқан хайуанымен бейнеленеді. Ерекше тұлға дүниеге келерде оның анасы сол тайпаның тотеміне айналған аң-құстың етіне, жүрегіне, миына дегендей, аңсары ауып жерік болады екен. Нәтижесінде болашақ батыр, қаһарман өмірге келеді. Ол өзгелерден ерекшеленіп әрі батыр, әрі ақылды, әрі шешен болып жаратылады.

– Қазақ ырым-жорамалды көп жасаған және олары текке кетпеген ғой. Екіқабат әйел өмірге ұл келуін қаласа, ерінің ұрысқа киетін құралсаймандарын жастанып жататын болған. Ал қыздың келгенін қаласа, абысын-ажындарының көйлегін, әшекей заттарын сұрап алып, өзінің ең жақсы көретін абысынының біріне тарту еткен. Бұл өмірге келетін қыз баланы әлгі абысынына ұқсасын деген ниеттен туған.

– Әрине, себепсіз еш нәрсе болмайды ғой. Жүкті әйелдерге көптеген дәрумендердің жетіспейтіні белгілі. Соның бірі – кальцийдің жетіспеушілігі. Ал кальций оқушының тақтаға жазу жазатын борында болады. Сондықтан да кейбір аяғы ауыр келіншектер көп жағдайда бор жеумен әуестенеді. Дәрігерлердің өзі де оны айтып отырады. Екіншіден, екіқабат әйел жерік болуына қарай өмірге келетін бала бейімделеді, яғни «жеріктік» балаға әсер етпей қоймайды. Бұл – дәлелдеуді қажет етпейтін жайт. Ел басқарған, жұртының қамын жеген батырлардың аналарының жолбарыстың, аюдың немесе қасқырдың етіне жерік болғандығы және оны қалайда тауып жегендігі туралы аңыз-әфсаналар көп. Ал аңыздың өзі шындықтан алынады. Кейбір аналардың балаларына «мен саған жерік болғанда пәленнің етін жегенмін», «түгеннің сүтін ішкенмін» деп отыратындығы да сондықтан болар.

– Жеріктікке қатысты «төсек тойы», «құрсақшашу» тәрізді тағы да басқа басқосулар көп болған. Келіннің аяғы ауырлай салысымен абысын-ажындары, енелері ер адамдарды қатыстырмай-ақ өздері «құрсақтойын» жасаған. «Құрсақтойда» келіннің аман-есен босануына, қол-аяғын бауырына алуына тілек білдіріліп, дастарқан жайылып, соңы ойын-сауыққа ұласқан. Біздің дәстүріміз бойынша, бойына бала біткен келіншекті «аяғы ауыр», «жүкті», «екіқабат» деп тағы да басқа теңеулермен тұспалдап атаған. Оның мәні жас келінге елдің көзі түспесін, тілі тимесін, келін өзгелердің алдында ұялмасын деген ырымнан шыққан.

–Халқымызда «тәрбие талбесіктен басталады» деген сөз бар. Классик жазушымыз Мұхтар Әуезов: «Ел боламын десең, бесігіңді түзе», – деп айтып кетті. Бұл да – жөн сөз. Халқымыздың өмір сүру дағдысынан, тағдыр талайынан екшеленіп алынған кәделі сөз. Бірақ баланы бесікке дейін жеткізбей, одан ертерек тәрбиелеген дұрыс дер едім. Ол үшін «жеріктікке» көп көңіл бөлу керек. Бұл – мемлекеттік тұрғыдан мән берілетін мәселе. Бір халықтың немесе бір ұлттың тағдырын шешетін, болашағын айқындайтын мәселе осындайдан бастау алады. Қазір біз «әйелім анаған жерік еді», «мынаған жерік еді» деген сөздерді жастар түгілі, жігіт ағаларының да аузынан естімейміз. Бұл не сонда, «жеріктіктің» тоқырауға ұшырағаны ма? Әлде әйелдер көңілінің нені қалайтынын білмей ме? Меніңше, осының кейінгісі сияқты. Күнделікті күйбеңмен жүріп, аңсары қандай асқа ауғанын, қандай тамаққа зауқы соғатынын елемейді. Жас келіндеріміздің «жеріктікті» аңсамауының тағы бір себебі – олардың көңілінде тотемдік көзқарас, белгілі бір халық зиялысына деген «құмарлықтың» жоқтығы. «Шіркін-ай, пәленше сияқты ұл тусам, түгенше сияқты қыз тусам» деген арман-ойлардан ада болған. Арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты перзентті өмірге әкелу құштарлығы кеміген. Әйтеуір, «бір-екі балалы болсақ болды» деген ой ға-на бар. Көпшілік жастар өмірге ұрпақ әкелуді де «ұмытқандай». Міне, осыдан барып перзентке деген құштарлық азаяды, тіпті жойылады.

– Аруақ мәселесінің әр уақытта қазақтың санасында тұратыны белгілі жайт. Қазақ басқа қандай да бір қылмысты кешіргенімен, аруағын қорла-ғанды кешірмейді. Мынандай бір көне әңгімені айтайын. Скифтер өз жеріне келген парсыларға «егер біздің аруақтар жатқан зиратты қор-ласаңдар, онда сендердің жандарыңды жаһаннамға жіберетін боламыз» деген екен. Бұл – тарихтың атасы Геродоттың сөзі. Скиф дегеніміз – Сақ, біздің бабаларымыз. Оларды Еуропада «скиф» деп атайды. Міне, осы сөздің өзі қаншама мағына беріп жатқан жоқ па? Қазақтың кім екенін, аруағын қалай құрметтейтінін аңғартып тұр. Тағы да айтамын, еліміздің тұтастығын сақтауда осы аруақты құрметтеудің әсері зор. Қазақтың, жалпы, Алаштың ұғымы бойынша Жер мен Көкті байланыстырып тұрған – аруақ. Ата-бабаларымыз солай деп ұққан. Ел басына күн туған сұрапыл жылдарда жауға шапқан батырларымыз өз бабасының аруағына сыйынып, солардың аттарын ұранға айналдырған.

– Бұл – бір ертегідегідей әңгіме. Бірақ, шындық. Мен оның бірнешеуін жазып та қойғанмын. Жүзіңе қарап отырып немесе сенімен сөйлесіп отырып емдейтін емшілер саған жіберген қуатын өзіңнен қайта алып отырады.

– Мысалы, сені біреу кінәлады делік. Ал кінәлау – қуат алудың ең тиімді әдісі. Кінәлаушы адам сенен күш-қуат алады. Сен ақталуға тырысып шыр-пыр болған кезде өн-бойыңнан орасан зор күштің кеткенін сезбей қалуың мүмкін. Адамның өзін-өзі кінәлауындағы жақсы жағын айтайын. Бұл көп жағдайда некенің тұрақтылығын сақтайды. Содан кейін біреулер бізді мінеп-сынағанда, ренжіткенде, арымызға тигенде де қуат бересің. Адамның әлсіз жақтарын бетіне басып, қолжаулық етуге тырысқан кезде де солай болады. Ол кезде жүрегің ауырып, реніштен булығасың. Қуатыңның кетіп жатқанын сезбейсің. Ал сені ренжіткен адам төбесі көкке жетіп қуанады, күші тасиды.

– Ондай наным болған. Ол қазір тек аңыз-әфсаналарда ғана қалды ғой. Бірақ, бар. Жүйрікті рухтандыру батырды рухтандырғандай ғой. Мысалы, тұлпарға туылған жерінің топырағын немесе өлген, сойылған енесінің қу басын иіскететін дәстүр бар. Бұл рәсімді жүйрікті бәйгеге қосарға әбден дайындап, шабандозын мінгізіп, ат айдаушы жүйрік аттарды бәйгеге шабар жерге айдай бастағанда істелінеді. Мұны жүйрік атты да адамдай қастерлеп, қасиеттеп, иесі, ру, тайпа елінің намысын қорғасын деп, жүйрік аттың енесінің аруағы, туған жерінің қасиеті жебеп, желдей естірсін деп жасаған. Кейде «жылқы қалғып кеткенде түсіне туған жері кіреді» деп те жатады қазақ...

– Қай халықтың да ауа райын болжайтын өз тәсілі болса керек. Өзің айтқандай, Кеңес өкіметі кезінде Григориан күнтізбесі қолданылып, әлі де пайдаланамыз. Бірақ қазақ күнтізбесі де ешкімдікінен кем емес. Оны болжап білетіндер бірлі-жарым болса да бар. Бірақ тым көп емес. Бұрын әр қазақ аспанға қарап-ақ ертеңгі күннің райын, шаруаның жағдайын байқап отыратын болса, қазір бар қазақ көгілдір экранға үңіліп немесе, радио тыңдап, тіпті болмаса газет оқып қана ауа райын біледі. Ақпарат құралдарындағы айтылған ауа райының болжамы бірде нақты болса, бірде келмей жатады.

– Мен қай жерде жүрсем де қазаққа қатысты мәліметтерді, деректерді жинаумен күн кештім. Аталмыш тақырып төңірегінде Шәкәрім Құдайбердіұлы, Әлкей Марғұлан, Қаныш Сәтпаев сияқты тағы да басқа көптеген зиялылар қалам тартқанынан хабарым бар. Бұл тұрғыда Орынбор қаласында 1923 жылы жарық көрген «Қазақ календары» басылымының біздің мәдениетімізге елеулі үлес қосқаны белгілі. Бірақ ол кейін жүйелі жалғасын таппады. Оған Кеңес өкіметінің де қырсыздығы себеп болған сыңайлы. Соның салдарынан күні бүгінге дейін қолданылып жүрген бірде-бір қазақ күнтізбесі жоқ.

– Иә, ондай бар, айтайын. Жаз басында Үркер аспанның екінші жартысында көкжиектен төмен кетеді. Содан жер шарының екінші солтүстігіндегі елдер 40 күн бойы оны көрмейді. Бағана тізіп айтып берген тоғыстардың екеуін біз де көре алмаймыз. Өйткені олар осы 40 күннің ішінде тоғысады ғой. Қазақтағы тоғыс есебі бойынша жыл басы мамыр айына келіп отырады. Бұрын ата-бабаларымыз жыл басын осы мамыр айынан бастаған ғой. Бұл айда құстар келіп болады.

–Өте орынды сұрақ. Мен өзім де қой бақтым ғой. Өзіңе де айттым, осы Алматының төңірегіндегі туыстарым да мал бағады. Мал баққан адамның көбі ауа райын болжау тәсілдерін жақсы білген. Өзің айтқан «құралайдың салқыны» – мамыр айының аяғында болатын салқын жел. Бұл желдің «құралайдың салқыны» деп аталуының себебі құралай балаларын осы желге қарсы жүгіртіп, аяқтандырады. Реті келгенде айта кетейін, мынау төрт аяқты хайуандардың ішіндегі балаларын жетім тастамай, бауырларына баса беретін осы киіктердің аналығы ғой. Сондықтан олардың балалары еш уақытта жетім қалмайды. Өз анасы өлсе, басқа кез-келген аналығы оларды бауырына басып, емізе береді. Қандай керемет, ә! Адам баласы да осындай мейІрімді болса ғой, шіркін... Енді бағанағы айтқан Үркерімізге байланысты тағы да есіме түскенін айтайын. Қазақ атам «Үркердің батуы» дейді. Үркер батқанда қайнаған шілде айы басталады. «Үркер жерге түспей, жер қызбайды» дейді халқымыз тағы да. Яғни Үркер 40 күн көрінбегенінен қайнаған шілденің басталғаны деп біледі. Ал енді айдың жауын-шашынды болуын өларадан білген. Өлара – екі айдың арасы. Егер өларада жауыншашын болса, келесі жаңа ай да жауын-шашынды болады деп болжайды дала қазақтары. Мен айтайын, бұл амал өз өмірімде айна-қатесіз келе жатыр.