Home

Үйренуді үйрену

Name: Үйренуді үйрену
Author: Barbara Oakley

Barbara Oakley

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Үйренді үйрену кітабына алғашқы пікірлер

«Авторлардың нейроғылымға негізделген, бірақ өмірге жақын тәсілі кез келген жастағы оқушылар үшін құнды болмақ». — Адам Газзали, медицина ғылымдарының докторы, PhD, Сан-Францискодағы Калифорния университетінің неврология, физиология және психиатрия профессоры.

«Бұл жеңіл оқылатын әрі қызықты кітапта авторлар ми мен мінез-құлық динамикасының тиімді оқуға қалай әсер ететінін көрсетеді — және олар мұны жас оқырмандарға түсінікті әрі көңілді етіп жеткізеді». — Роберт А. Бьорк, Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің психология ғылымдарының құрметті зерттеуші профессоры.

«Үйренді үйрену (Қалай оқу керектігін үйрену) балалар мен жасөспірімдерге мидың қалай жұмыс істейтіні туралы кішкене білімнің өзі оқудағы табысты жақсартуға үлкен көмек беретінін көрсетеді. Бұл бірегей кітап қызықты оқу стратегияларына толы — мен оны қатты ұсынамын!» — Паула Таллал, PhD, Ратгерс университетінің нейроғылым бойынша құрметті профессоры және Scientific Learning Corporation негізін қалаушылардың бірі.

«Мен Үйренді үйрену кітабын үш отырыста оқып шықтым (маған шашыраңқы ойлау, белсенді еске түсіру және ұйқы үшін уақыт керек болды). Тамаша кітап!» — Джефф Сандефер, Acton School of Business негізін қалаушылардың бірі.

АТА-АНАЛАР МЕН МҰҒАЛІМДЕРГЕ ЕСКЕРТПЕ

Біздің кітабымызға қош келдіңіз. Сіз жас буынға тиімдірек оқуға көмектесіп жатырсыз, демек біз бір командадамыз!

Бұл кітаптағы кейбір идеялар Барбтың бестселлерге айналған A Mind for Numbers кітабында талқыланған болатын. Көптеген оқырмандар бұл идеялардың қарапайым әрі іс жүзінде пайдалы болғаны соншалық, оларды жас аудиториямен бөлісу керек деп санады. Біз мыңдаған адамдардан бұл идеялар тек математика емес, барлық пәндерді оқу үшін пайдалы екенін естідік.

Сондықтан бұл кітап 10-14 жас аралығындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған — дегенмен ересектер де мұнда жаңа және практикалық идеялардың қазынасын таба алады. Мидың қалай жұмыс істейтінін кішкене болса да түсіну оқуды қызықтырақ етіп, күйзелісті азайтады.

Бұл кітапты қолданудың бірнеше жолы бар. Кейбір жасөспірімдер оны өз бетінше оқығысы келуі мүмкін. Олар негізгі идеяларды достарымен талқылап, ойларына бекіте алады. Кейбір жастар (және ересектер!) кітапты бастан-аяқ жай ғана оқып шықса, бәрін түсінемін деп ойлап, үстірт қарап шығуға азғырылуы мүмкін. Бұл шындықтан аулақ!

Белсенді қатысу — басты кілт. Жаттығулар тек орындалған жағдайда ғана пайдалы болады. Кітапты жанына дәптер қойып, жазбалар жасап, сұрақтарға жауап беріп және негізгі түсініктерді шимайлап отырып оқыған дұрыс. Жас «үстірт оқушылармен» ересек адам неғұрлым көбірек араласып, сұрақ қойып, талқыласа, соғұрлым көп пайда болады.

Егер сіз ата-ана, ата-әже немесе тәте-көке болсаңыз, жасөспірімге кітапты сізге дауыстап оқып беруін ұсынамыз. Әдетте, бір отырыста жарты сағат оқу — жақсы ұзақтық. (Кішірек балалар қысқа уақыт оқи алады.) Дауыстап оқу — отбасы болып бірге үйренетін қызықты оқиға.

Егер сіз мұғалім болсаңыз, кітапты оқушыларыңызбен бірге оқығыңыз келуі мүмкін. Немесе үнсіз оқу кезеңінен кейін ортақ талқылау ұйымдастыруға болады. Бұл кітап сізге басқа пәндерді оқытуға көмектесетін ортақ сөздік қор беретінін байқайсыз.

Оқу туралы үйренуді неғұрлым ерте бастаса, соғұрлым жақсы, өйткені бұл құралдарды қолдануға көбірек уақыт болады. Сондай-ақ, бұл заманауи өзгерістермен пайда болып жатқан жаңа керемет мамандықтарға есік ашады.

Осы оқу саяхатында бізге қосылғаныңызға рақмет. Іске кірісейік! — Барб Окли, Терри Сейновски және Эл МакКонвилл

1-ТАРАУ

ҚҰШТАРЛЫҚ МӘСЕЛЕСІ

Сәлем, менің атым — Барб. Танысқаныма қуаныштымын! Менің бір құпиям бар. Мен өсіп келе жатқанда, кейде сұмдық нашар оқушы болдым. Әрине, өзіме ұнайтын пәндерден жақсы едім. Бірақ басқаларын айтпай-ақ қояйын.

Барлығы маған «құштарлығыңды қу» (follow your passion) дейтін. Мен мұны «ұнамайтын нәрсені емес, ұнайтын нәрсені істе» деп түсіндім. Бұл маған жақсы кеңес сияқты көрінді. Мен математика мен ғылымды жек көретінмін, сондықтан ол пәндерден у ішкендей қашатынмын. Сол курстарды оқуға тура келгенде, мен нашар оқыдым немесе мүлдем құлап қалатынмын.

Қазір мен инженерия профессорымын. Таңғалдыңыз ба? Инженерлерге математика мен ғылымды терең білу қажет. Қазір мен математика мен ғылымға өте жүйрікпін және оларды жақсы көремін. Мен бұған қалай қол жеткіздім? Мен жақсы оқудың құпияларын аштым.

Бұл менің суретім — Барб Окли. Мен өзім ойлағаннан әлдеқайда көп нәрсені үйрене алатынымды түсіндім.

Бұл кітап — қалай табысты оқушы болуға болатыны туралы. Ол жасөспірімдер мен өтпелі кезеңдегі балаларға арналған, бірақ ондағы сабақтар барлығына қатысты. Және олар оқудың барлық түрлеріне жарайды. Сіз футболға (әлемнің көп бөлігінде футбол деп аталады!), математикаға, биге, химияға, бір дөңгелекті велосипед тебуге, басқа тілді үйренуге, видео ойындарды жақсырақ ойнауға немесе доптың қалай секіретінінің физикасын түсінуге қызығушылық танытсаңыз да, бұл кітап сізге арналған.

Ми — ғажап нәрсе. Бұл ғаламдағы ең күрделі құрылғы. Ол сіздің не істейтініңізге байланысты құрылымын өзгертеді. Егер оқу туралы көбірек білсе, кез келген адам кез келген пәннен жақсы нәтиже көрсете алады. Сіздің миыңыз сіз ойлағаннан да қуатты. Сізге тек сол қуатты қалай қосу керектігін білу қажет. Сіз қазірдің өзінде жақсы оқушы болсаңыз да, немесе онша емес болсаңыз да, оқуыңызды жақсартатын қарапайым қулықтар бар. Бұл қулықтар оқуыңызды қызықтырақ ете алады. (Мысалы, бұл кітапта сіз бірнеше зомбиді кездестіресіз, бірақ уайымдамаңыз, олар көбінесе сізге оқуға көмектескісі келетін мейірімді зомбилер!)

Мен бұл кітапты профессор Терри Сейновскимен бірге жаздым. Терри ми ғылымы — яғни «нейроғылым»* туралы көп біледі. Терри оқу мәселесіне келгенде нағыз сарапшы. Ол бізге жақсырақ оқуға көмектесіп жатқан басқа нейроғалымдармен жұмыс істейді. Психология* және білім беру сияқты басқа салалардың профессорлары да біздің қалай оқитынымыз туралы көптеген жаңалықтар ашуда.

Міне, менің бірлескен авторым Терренс Сейновски. Ол ми бойынша сарапшы.

Терри екеуміз осы салалардың барлығынан алынған сабақтармен бөліскіміз келеді. Біз сіздің оқу қабілетіңізді жақсартуға көмектескіміз келеді. Бұл кітаптағы ғылыммен расталған сабақтар Терриден де, менен де келіп отыр. Алистер МакКонвилл де біздің авторлық командамыздың маңызды бөлігі. Оның жастарды оқытуда көп жылдық тәжірибесі бар, сондықтан ол бізге жазбаларымызды ресми емес және түсінуге жеңіл етуге көмектесті.

Міне, біздің тағы бір авторымыз, Алистер МакКонвилл. Эл жасөспірімдермен жылдар бойы жұмыс істеген!

Терри екеуміз оқу қабілетін жақсарту мүмкін екенін білеміз. Қайдан білеміз? Біз әлемдегі ең үлкен «жаппай ашық онлайн курсты» («MOOC») жүргіземіз. Ол Үйренді үйрену деп аталады. Бізде миллиондаған студенттер болды. Осы курс арқылы біз түрлі адамдардың оқу дағдыларын айтарлықтай жақсартқанын көрдік. Курстың көмектесетіні таңқаларлық емес. Ол біздің қалай оқитынымыз туралы зерттеулерден алынған ең жақсы білімге негізделген. Сондықтан біз оның жұмыс істейтінін білеміз!

Тіпті үздік студенттер де оқу қабілетін жақсарта алады. Әлі ол деңгейге жетпегендер де солай. Біз сізге үйрететін техникалар мен сабақтар оқуды міндетті түрде өте оңай етпеуі мүмкін. Бірақ олар сізге видео ойындар, футбол, YouTube көру немесе достармен қыдыру сияқты ұнайтын істеріңізге көбірек уақыт қалдырады. Шын мәнінде, сіз бұл идеяларды футбол ойнау және видео ойындар ойнау қабілетіңізді жақсарту үшін де қолдана аласыз!

Қалай оқу керектігін үйрену мектептегі жылдарыңызды қызықтырақ етеді және күйзелісті азайтады. Біз сізге есте сақтау қабілетін жақсартуға, жұмысты тезірек бітіруге және таңдаған кез келген пәннің сарапшысы болуға көмектесетін қуатты құралдар береміз. Сіз ғажайып және шабыттандыратын түсініктерді ашасыз.

Мысалы, егер оқу сіз үшін баяу әрі қиын болса, сізде шығармашылық бөлімінде ерекше артықшылықтар бар. Қалай оқу керектігін үйрену тағы бір нәрсе береді. Ол сіздің болашағыңызға жаңа көкжиектер ашады. Болашақтың жұмыс әлеміне көптеген түрлі таланттары бар шығармашыл адамдар қажет. Біз сізге бойыңызда жатқан көптеген таланттар мен шығармашылықты дамытуға көмектесу үшін осындамыз!

Қаласаңыз, алға секіріңіз! Егер сіз қалай жақсы оқу керектігі туралы кеңестерге тікелей көшкіңіз келсе, осы тараудың соңындағы «Енді сен байқап көр!» бөліміне өтіңіз. Бірақ егер сіз Барбтың өткен өмірі және оның жақсырақ оқу үшін миын қалай өзгерткені туралы көбірек білгіңіз келсе, оқуды жалғастырыңыз. (Сіз онымен бірге Антарктидадағы Оңтүстік полюске барасыз.) Кейінірек сізде Терри мен Элдің оқиғаларын естуге мүмкіндік болады — біздің қаншалықты әртүрлі екенімізді көресіз.

Мен миымды қалай өзгерттім

Мен жас кезімде жануарларды және қолөнерді жақсы көрдім, бірақ сандарды емес. Мен оларды жек көрдім. Мысалы, мен ескі сағаттардан шатасатынмын. Неліктен сағат тілі минут тілінен кіші? Сағаттар минуттардан маңыздырақ емес пе? Онда неге сағат тілі ең үлкені емес? Неге сағаттар соншалықты түсініксіз?

Мен он жастамын, қозым Эрлмен бірге. Мен жануарларды, кітап оқуды және армандауды жақсы көрдім. Математика мен ғылым менің қызығушылықтарымның тізімінде жоқ еді.

Технология да менің досым емес еді. Мен теледидардағы барлық түймелерді түсіне алмайтынмын (бұл қашықтан басқару пульті жоқ кездер еді). Бұл дегеніміз, мен теледидарды тек ағам немесе әпкем «техникалық» жағын реттеп бергенде ғана көретінмін. Сондықтан мен математика және ғылым сияқты пәндердегі мүмкіндіктеріме онша сенімді болмадым.

Үйдегі сәтсіздіктер жағдайды одан әрі ушықтырды. Мен он үш жаста болғанда, әкем арқа жарақатына байланысты жұмысынан айырылды, сөйтіп бізге көшуге тура келді. Шын мәнінде, мен өсіп келе жатқанда көп көштім. Он бес жасқа толғанша мен он түрлі жерде тұрдым. Әр жолы жаңа мектепке барғанда, мен математиканың әртүрлі бөлігін жіберіп алатынмын. Мен өзімді жоғалғандай сезіндім. Бұл кітапты қолыңа алып, тараулардың бәрі ретсіз орналасқанын көргендей болды. Маған ешнәрсе түсініксіз еді.

Мен математикаға деген барлық қызығушылығымды жоғалттым. Мен онда нашар екенімді мақтан тұта жаздадым. Бұл жай ғана «менің болмысым» деп ойладым. Мен сандар мен теңдеулерді өлімге әкелетін аурулар деп санадым — олардан кез келген жағдайда аулақ болу керек еді.

Маған ғылым да ұнамады. Менің алғашқы химия тәжірибемде мұғалім серіктесім екеумізге сыныптың қалған бөлігінен басқа зат берді. Біз нәтижелерімізді басқалармен сәйкестендіруге тырысқанда, ол бізді мазақ етті.

Бақытымызға орай, мен басқа пәндерден жақсырақ болдым. Маған тарих, қоғамтану және мәдениетке қатысты кез келген нәрсе ұнайтын. Осы сабақтардағы бағаларым маған орта мектепті бітіруге көмектесті.

Сандармен тіл табыса алмағандықтан, мен шет тілін үйренуді шештім. Мен тек ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардың ортасында өстім. Екі тілде сөйлей алу соншалықты экзотикалық болып көрінді. Бірақ менің колледжге баруға қаражатым болмады. Не істей алатын едім?

Мен әскерилердің маған жаңа тіл үйрену үшін ақша төлейтінін білдім. Сонымен, мектепті бітірген бойда мен орыс тілін үйрену үшін әскерге қосылдым. Неге орыс тілі? Ерекше себеп жоқ. Жай ғана қызықты болып көрінді.

Мен Калифорниядағы Қорғаныс тілдер институтында оқыдым. Олар тіл үйретудің ең жақсы әдістерін білетін. Жаңа тіл үйрену маған оңай болған жоқ. Менің жадым жақсы емес еді, сондықтан маған көп жаттығуға тура келді. Бірақ бірте-бірте мен жақсара түстім.

Нәтижесінде мен толыққанды университетке түсу үшін стипендия (оқуға арналған тегін ақша) ұтып алдым. Онда мен орыс тілін оқуды жалғастырдым. Мен қатты қуандым! Мен жаңа тіл үйренуге деген құштарлығымды қудым және ол өз жемісін берді. Бірақ...

Апат орын алды

Әскерилер мені Байланыс корпусы деп аталатын топқа офицер етіп тағайындады. Бұл менің ескі жауым — технологиямен жұмыс істеуім керек дегенді білдірді. Радиолар, кабельдер және телефондар... Мен тіл маманы болудан қайтадан орта мектептегі химия сабағына түскендей болдым. Мен адасып қалдым.

Содан кейін мені Германияға байланыс саласындағы елу сарбаздан тұратын топты басқаруға жіберді. Тағы да технология. Мен өз жұмысымда өте нашар болып шықтым. Егер мен байланыс құралдарын орната алмасам, сарбаздарға оны қалай істеу керектігін қалай айтамын?

Менің айналамда өз топтарымен жұмыс істейтін офицерлер өте табысты болды. Олар инженерлер еді, сондықтан олар технологиямен, математикамен және ғылыммен жұмыс істеуге ыңғайлы болды.

Жиырма алты жасымда мен әскерден кеттім. Мені жұмысқа алғысы келетіндер аз болды. Менің тілдік дағдыларым керемет еді, бірақ жұмысқа орналасуға көмектесетін басқа дағдыларым болмады. Мен тек құштарлығымды қуу арқылы таңдау мүмкіндігімнің аз екенін түсіндім.

Тіл мен мәдениет әрқашан маңызды болады. Бірақ бүгінде ғылым, математика және технология да маңызды. Мен осы салалар ұсынатын қызықты жаңа мүмкіндіктерді қаладым! Бірақ мүмкіндік алу үшін мен миымды математика мен ғылымды үйренуге қайта жаттықтыруым керек еді. Мен сияқты адам үшін бұл мүмкін бе еді? Мен байқап көруді шештім.

Мансабымды қайта құру

Мен инженерияны оқу үшін университетке қайта оралдым. Мен математиканың ең төменгі деңгейінен бастадым — орта мектепте құлаған адамдарға арналған алгебрадан. Басында мен көзім байланғандай сезіндім. Басқа студенттер есептердің шешімін оңай табатын, ал мен таба алмайтынмын. Сол алғашқы айларда мен дұрыс шешім қабылдадым ба деп күмәнданатынмын.

Егер мен қазіргі білгенімді сол кезде білгенімде, бәрі әлдеқайда оңай болар еді. Әрине, бұл кітап сол туралы. Біз сіз мен сияқты қиналмауыңыз үшін ең жақсы ақыл-ой оқу құралдарымен бөліскіміз келеді.

Колледжде бірнеше жыл оқығаннан кейін менің мансаптық мүмкіндіктерім жақсарды. Мен әлі де тілдік дағдыларымды қолдандым. Мысалы, мен ресейлік балық аулау кемесінде аудармаш болып жұмыс істедім. Бірақ мен жаңа техникалық дағдыларымды да қолдана бастадым. Тіпті Оңтүстік полюс станциясында радист болып жұмыс істедім.

Менің күйеуім, Фил Окли, Антарктидада -70° Фаренгейтте 10 минут сыртта болғаннан кейін. Ол менің қаһарманым!

Айтпақшы, Оңтүстік полюс станциясында мен күйеуім Филмен таныстым. Міне, ол минус жетпіс градус қатты желде он минут болғаннан кейін. Сол адаммен кездесу үшін маған жердің түбіне бару керек болды! Егер мен математика мен ғылымды қалай оқу керектігін үйренбегенімде, мен оны ешқашан кездестірмес едім. Біздің үйленгенімізге отыз бес жылға жуықтады. (Кейінірек сіз біздің балаларымыздың бірімен танысасыз.)

Ақырында мен электр инженериясы бойынша жаңа дәрежемен оқуды бітірдім. Инженер болып төрт жыл жұмыс істегеннен кейін, мен электр және компьютерлік инженерия магистрі дәрежесін алу үшін мектепке қайта оралдым. Содан кейін тағы бірнеше жыл оқып, жүйелік инженерия бойынша «доктор» дәрежесін алдым. Сондықтан адамдар мені кейде «Доктор» Окли деп атайды. (Бірақ мен әлі де «Барбты» қалаймын.) Мен күрделі математикалық теңдеулер мен ғылыми тұжырымдамалардың сарапшысы болдым. Мұның бәрі теледидарды қоса алмайтын қыздан шықты.

Мен әлсіз жақтарымды жеңу үшін миымды «қайта сымдадым» (қайта бағдарладым). Профессор ретінде мен қазір адамдардың қалай оқитынына қатты қызығамын. Менің бірлескен авторым Терри Сейновскимен осылай таныстым. Біз бір-бірімізбен адамдардың қалай оқитыны туралы көп сөйлестік. Және біздің басқа бірлескен авторымыз Алистер («Эл») МакКонвиллмен де осылай кездестім. Ол қалай оқу керектігін ерекше жолмен үйренген.

Біз сіздің миыңыз қалай жақсы үйренетіні туралы сабақтармен бөліскіміз келеді. Бұл техникалар қарапайым. Көптеген дарынды ересектер бізге жас кезінде осы түсінікті құралдар болғанда ғой деп тілек білдірді — бұл олардың оқуын әлдеқайда жеңілдетер еді. Тіпті олардың оқу бағытын өзгертер еді. Олар өз бойындағы күшті түсінбеген.

Сізде оқуға деген ерекше дарын бар. Сіз оны жас кезіңізде ашсаңыз, оның пайдасын өмір бойы көресіз. Өзіңізге оңай келетін пәндерге ғана назар аудару керек деп сену оңай. Бірақ менің оқиғам сіз тіпті ұнатпайтын пәндерден де жақсы нәтиже көрсете алатыныңызды дәлелдейді. Шындық мынада: құштарлығыңды қуу дұрыс. Бірақ мен құштарлығымды кеңейту көптеген тамаша мүмкіндіктер ашатынын да байқадым. Қолымнан келмейді деп ойлаған жаңа пәндерді үйрену қызықты оқиғаға айналды!

Адамдар пәннен қиналса, табысты оқушы бола алатынына сенуге қиналады. Бірақ нейроғылым (яғни «ми ғылымы») олардың қателесетінін көрсетеді. Сіздің миыңыз керемет құралдар жинағы сияқты. Сіздің міндетіңіз — сол құралдарды қашан және қалай қолдану керектігін үйрену. Ақыр соңында, сіз бұранданы бұрау үшін балғаны қолданбайсыз ғой.

Қалай болғанда да, мен туралы және Терри, Эл үшеуміздің бұл кітапты неге жазғанымыз туралы осы да жетеді. Келесі тарауда мен оқуыңыз қиындаған кезде не болып жатқанын көрсетемін. Оқуыңызды жеңіл әрі қуанышты етудің қарапайым қулығы бар.

Енді сен байқап көр! Суреттерге саяхат жаса!

Мен оқулықты бетпе-бет оқитынмын. Бетті ашпас бұрын барлық идеяларды түсінгеніме көз жеткізуге тырысатынмын. Ақылға қонымды естіледі, солай ма?

Бұлай істемеңіз! Бұл үлкен қателік болды.

Оның орнына, жаңа тарауды бастағанда, оған «суретті саяхат» (picture walk)* жасаңыз. Оны шолып шығыңыз. Барлық суреттерге, тақырыпшаларға және диаграммаларға, сондай-ақ бөлім тақырыптарына, қалың қаріппен жазылған сөздерге және қорытындыға, тіпті кітапта бар болса, тарау соңындағы сұрақтарға қысқаша қарап шығыңыз.

Оқуды бастамас бұрын суреттер мен бөлім тақырыптарын көру үшін кітапқа «суретті саяхат» жасау маңызды.

Бұл ақымақтық болып көрінуі мүмкін. Сіз тарауды әлі дұрыстап оқыған жоқсыз. Бірақ сіз миыңызға не күтіп тұрғаны туралы түсінік бересіз. Бұл фильмнің трейлерін көргендей немесе сапарға шықпас бұрын картаны тексергендей. Тереңдеп оқымас бұрын бір-екі минут алға көз жүгірту ойларыңызды реттеуге қаншалықты мүмкіндік беретініне таң қаласыз. Бұл электронды құрылғыда оқысаңыз да жұмыс істейді. Тараудың басын белгілеп қойыңыз, сонда оған оңай қайта орала аласыз.

Бұл шкаф сияқты. Суретті саяхат сізге оқып жатқан ақпаратты ілуге болатын «ілгіштер» береді. Ілгіштер болмаса, киімдер еденге үйіліп қалады.

Маңызды! Дәптер немесе қағаз парағын алыңыз — келесі тарауды оқығанда жазбалар жасаңыз, сұрақтарға жауап беріңіз және негізгі түсініктерді шимайлап жазыңыз. Бұл сізге ойланбай оқудан аулақ болуға және жаңа идеяларды миыңызға жабыстыруға көмектеседі. Әрине, тарауды оқуды бастамас бұрын, суретті саяхат жасауды ұмытпаңыз. Және оқуда неге ұмтылып жатқаныңызды сезіну үшін тарау соңындағы кейбір сұрақтарға жауап беруге тырысыңыз.

Егер сіз мұны әр тарау үшін әдетке айналдырсаңыз, кітаптың идеялары сізге көмектесуде әлдеқайда күшті болатынын байқайсыз!

2-ТАРАУ

БӘРІ ОП-ОҢАЙ

Неге тым қатты тырысу кейде кедергі келтіреді

Мұғаліміңіз немесе анаңыз бен әкеңіз сізге зейін қоюды айтқан ба? Немесе назар аударуды? Сіз өзіңізге де солай істеуді айтқан шығарсыз! Себебі алаңдау оңай. Кейде терезенің сыртында болып жатқан нәрсе дәл алдыңызда тұрған нәрседен қызықтырақ болып көрінеді. Сіз достар немесе түскі ас сияқты алдағы нәрселерді ойламай тұра алмайсыз. Алаңдау әрқашан жаман. Солай ма? Мүмкін олай емес шығар. Көрейік.

Келесі суреттегі шахмат ойынына қараңыз. Сол жақтағы балаға қараңыз. Ол оң жақтағы жігітпен ойнап жатыр. Бала дөрекі, солай емес пе? Кәдімгі он үш жасар бала. Зейін жоқ. (Ересектердің осындай нәрселерді айтқанын естідіңіз бе? Олар әдетте бұған смартфондарды кінәлайды.)

Он үш жасар Магнус Карлсен (сол жақта) және аңызға айналған шахмат данышпаны Гарри Каспаров 2004 жылы «Рейкьявик Рапид» турнирінде жылдам шахмат ойнауда. Каспаров Магнустың басқа ойындарға қарап, кетіп қалғанына таң қалды. Гарри Каспаров — барлық уақыттағы ең ұлы шахматшылардың бірі. Магнус зейін қоймай тұр, сондықтан оның жеңуге мүмкіндігі жоқ шығар. Солай ма?

Таңқаларлық, бірақ Каспаров шахмат матчында жеңе алмады. Ойын тең аяқталды. Әлемнің ең үздік шахматшысы үмітсіз алаңғасар болып көрінген он үш жасар баланы жеңе алмады. Тосынсый! Кейде біз анығырақ ойлау үшін зейінді жоғалтуымыз керек. Ара-тұра (үнемі емес) қиялға берілу оқу немесе есеп шығару кезінде пайдалы болуы мүмкін. Бұл фотосурет түсірілгеннен кейін көп ұзамай Магнус үстелге қайта оралып, ойынға қайта назар аударды. Ол қайтып келгенде жақсырақ зейін қою үшін кішкене үзіліс жасаған еді.

Бұл тараудың хабары мынада: кейде жақсырақ оқушы болу үшін азырақ зейін қою керек. Бұл қалай болуы мүмкін?

Сізде ойлаудың екі жолы бар!

Алдыңғы тарауда мен «нейроғылым» — ми туралы ғылым деген сөзді атап өттім. Нейроғалымдар мидың ішіне қарап, оны жақсырақ түсіну үшін миды сканерлеудің жаңа технологиясын қолданады.

Сол жақта миды сканерлеуші қызметкерлер сканер арқылы қарап тұр. Адамдар сканерге сырғып кіретін арнайы төсекке жатады. Содан кейін сканер оң жақтағыдай олардың миының ішкі көрінісін суретке түсіре алады. Керемет!

Нейроғалымдар сіздің миыңыз екі түрлі жолмен жұмыс істейтінін анықтады. Біз жұмыстың бұл екі жолын шоғырланған режим (focused mode) және шашыраңқы режим (diffuse mode)* деп атаймыз. Екі режим де оқуға көмектесуде маңызды.

Шоғырланған режим

Сіз шоғырланған режимді қолданғанда, бұл сіздің назар аударып отырғаныңызды білдіреді. Мысалы, сіз математикалық есепті шығаруға тырысып жатуыңыз мүмкін. Немесе мұғаліміңізге қарап, тыңдап отыруыңыз мүмкін. Видео ойын ойнағанда, пазл құрастырғанда немесе басқа тілдегі сөздерді жаттағанда сіз зейін қоясыз.

Сіз зейін қойғанда, мидың белгілі бір бөліктерін жұмысқа қосасыз. Қай бөліктер жұмыс істейтіні не істеп жатқаныңызға байланысты. Мысалы, көбейту есептерін шығарғанда, сөйлеген кездегіден басқа ми бөліктері қолданылады.*1 Жаңа нәрсені үйренуге тырысқанда, мидың сол бөліктерін «қосу» және оқу процесін бастау үшін алдымен оған қатты назар аударуыңыз керек.

Шоғырланған режимде болғанда, сіз қатты назар аударасыз.

Шашыраңқы режим

Егер ол шоғырланған режим болса, шашыраңқы режим деген не? Шашыраңқы режим — бұл сіздің ақыл-ойыңыз босаңсып, еркін болған кез. Сіз нақты ештеңе туралы ойламайсыз. Сіз жай ғана ермек үшін қиялдап немесе шимайлап отырғанда шашыраңқы режимде боласыз. Егер мұғаліміңіз сізге зейін қоюды айтса, сіз шашыраңқы режимге өтіп кеткен болуыңыз мүмкін.

Шашыраңқы режимде сіз нақты ештеңе туралы ойламайсыз.

Шашыраңқы режимде болғанда, сіз зейін қойғанда қолданатын бөліктерден өзгеше ми бөліктерін ақырын қолданасыз. Шашыраңқы режим идеялар арасында қияли байланыстар жасауға көмектеседі. Шығармашылық көбінесе шашыраңқы режимді қолданудан туындайтын сияқты. Тиімді оқу үшін миыңыз шоғырланған және шашыраңқы режимдер арасында ауысып отыруы керек екені белгілі болды.

Пинбол ойнайық

Шоғырланған және шашыраңқы режимдерді жақсырақ түсіну үшін пинбол ойынына жүгінейік. Оны ойнау оңай. Сіз жай ғана поршеньді артқа тартасыз. Поршеньді жібергенде, ол допты үстелге қарай ұрады. Доп резеңке бамперлерге (кедергілерге) соғылып секірген сайын ұпай жинайсыз. Осы кезде жыпылықтаған шамдар мен қызықты дыбыстар шығады. Допты мүмкіндігінше ұзақ уақыт жоғарыда ұстап тұру және секірту үшін үстелдің төменгі жағындағы қалақшаларды (флипперлерді) қолданасыз.

Пинбол үстелдері сіздің миыңызға ұқсайды. Олардың бамперлері үстелге байланысты жақын немесе алыс орналасуы мүмкін. Бамперлер бір-біріне жақын болғанда, бұл сіздің миыңыздың шоғырланған режимдегі күйіне ұқсайды. Доп қуаты таусылып, төмен түскенше бір кішкентай аймақта жылдам секіреді.

Сіздің ой-добыңыз қозғалғанда із қалдырады деп елестетіңіз. Бұл сіздің шоғырланған режиміңіз сияқты — зейін қойғанда миыңызда іздер жасайсыз. Бұл іздер сіз бір нәрсені алғаш үйреніп, оны қолдануға машықтана бастағанда салынады. Мысалы, сіз көбейтуді білесіз делік. Егер мен сізден көбейту есебін шығаруды сұрасам, сіздің ойларыңыз миыңызда бұрыннан салынған сол «көбейту іздерімен» жүреді. Менің не айтқым келгенін түсіну үшін мына суреттерге қараңыз.

Сол жақта мидың шоғырланған режимдегі пинбол нұсқасы көрсетілген. Резеңке бамперлердің қаншалықты жақын орналасқанын көрдіңіз бе? Доп тығыз өрнекпен қозғалады. Сіздің ойларыңыз алысқа бара алмайды! Доп бұрыннан салынған бұлыңғыр өрнекпен жүреді, өйткені сізде бұл ой бұрын болған. Оң жақта мидың шашыраңқы режимдегі пинбол нұсқасы. Ойларыңыздың миыңызда қаншалықты кең ауқымда жүре алатынына назар аударыңыз!

Шашыраңқы режим басқаша. Бұл режимде үстелдің бамперлері бір-бірінен әлдеқайда алыс орналасқан. Ой-добы үстелді кеңірек шарлап, аз бамперге соғылады.

Біздің миымыз пинбол машинасының екі түрі сияқты әрекет етеді. Егер біз егжей-тегжейлер туралы ойлаудан үлкен сурет туралы еркін ойлауға ауысқымыз келсе, шоғырланған режимнен шашыраңқы режимге ауысуымыз керек. Сізге екі үстел керек. (Бірақ маңыздысы, сіздің миыңыз бір уақытта тек бір режимде бола алады. Зомби екі машинамен бір уақытта ойнай алмайды!)

Міне, екі режимнің айырмашылығын сезінудің қызықты жолы:

Шоғырланған режим — Көз жүлдеде! (Eyes on the prize!) Шашыраңқы режим — Көз шыбында! (Eyes on the flies!)2

Шоғырланған және шашыраңқы режимдер арасында ауысу

Егер режимдер арасында ауысу соншалықты маңызды болса, біз оны қалай жасаймыз? Егер біз бір нәрсеге назар аударғымыз келсе, бұл оңай. Біз назарымызды соған бұрған бойда, шоғырланған режим қосылады. Сіздің ой-добыңыз сол үстелде зуылдай жөнеледі. Өкінішке орай, назарымызды бір нәрсеге ұзақ уақыт ұстап тұру қиын. Сондықтан біз кейде шашыраңқы режимге түсіп, қиялдай бастаймыз. Төмендегі суреттен көріп тұрғаныңыздай, егер сіз қалақшаны жіберсеңіз, ой-добыңыз шоғырланған үстелдің астындағы шашыраңқы үстелге түседі.

Қалақшаларды пайдаланып тұрғанда, ақылыңыз шоғырланған режимде қалады. Бірақ қалақшаларды жібергенде, ақылыңыз еркіндікке шығады! Доп төмендегі шашыраңқы үстелге түседі.

Шашыраңқы режим — бұл біз нақты ештеңеге назар аудармаған кез. Сіз жай ғана босаңсып, ештеңеге зейін қоймау арқылы шашыраңқы режимге кіре аласыз. Серуендеу көмектеседі. Немесе автобус терезесінен сыртқа қарау. Немесе душ қабылдау. Немесе ұйықтау. (Көптеген атақты адамдар күндізгі оқиғалар ұйқы кезінде шайқалғанда керемет түсініктерге ие болған.3)

Сондай-ақ, басқа нәрсеге назар аудару бізді назар аудармай тұрған нәрсеге қатысты уақытша шашыраңқы режимге түсіретін сияқты. Біз итімізді құшақтауға назар аударғанда, математика есебіне назар аудармаймыз. Біз біреудің шахмат ойынына назар аударғанда, өз шахмат ойынымызға назар аудармаймыз. Сондықтан, егер сіз математика есебінен тұйыққа тірелсеңіз, оның орнына біраз уақыт география оқуға ауыса аласыз. Содан кейін математикаға қайта оралғанда жаңалық ашуыңыз мүмкін. Бірақ қиын мәселені шешу үшін шашыраңқы режимге мүмкіндік берудің ең жақсы жолдары — ұйықтау, жаттығу жасау немесе көлікпен серуендеу сияқты әрекеттер.

Зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (ЗТГС/ADHD)* бар балалар кейде өздерінің шоғырланған пинбол үстелінде бірнеше қосымша «тесіктер» бар деп елестеткенді ұнатады. Бұл тесіктер жасырын артықшылық ұсынады — олар шығармашылықты арттырады! Егер сізде ЗТГС болса, «қосымша тесіктер» ой-добыңызды шоғырланған үстелде ұстап тұру үшін басқа балаларға қарағанда ақыл-ой қалақшаларын жиірек жұмыс істету керектігін білдіреді.

Қалақшаларды қалай көбірек жұмыс істетуге болады? Сұрақтар қою, тақтаға жазу, серіктестер арасында әрекеттерді бөлу және бірге жаттығу жасағанда олармен жұмыс істеу арқылы мүмкіндігінше көбірек қатысыңыз.

Зейін қоюда қиындықтары бар балалар шоғырланған режимінде бірнеше қосымша тесіктер бар деп елестеткенді ұнатады. Бұл доп шоғырланған режимнен түсіп кетуі мүмкін болғанда, оны қайтару үшін ақыл-ой қалақшаларын қаттырақ жұмыс істету керектігін білдіруі мүмкін — бірақ бұл сонымен қатар олардың табиғатынан өте шығармашыл бола алатынын білдіреді. Жаман айырбас емес!

Енді сен байқап көр! Режимдерді ауыстыру

Шоғырланған режимнен шашыраңқы режимге ауысуды сезінуге көмектесетін мысал. Төменге қараған жаңа үшбұрыш жасау үшін барлық тиындарды қолданыңыз. Сіз тек үш тиынды жылжыта аласыз. (Мұны шеше алатыныңызды көру үшін алдыңызға нақты тиындарды қойып көргіңіз келуі мүмкін.)

Кеңес: Ақыл-ойыңызды босаңсытып, нақты ештеңеге назар аудармағанда, шешім оңай келеді. Кейбір балалар бұл жаттығуды бірден түсінеді, ал кейбір профессорлар тым қатты зейін қойғандықтан беріле салады. Бұл тапсырманың шешімі кітаптың соңындағы ескертпелер бөлімінде.4

Тұйыққа тірелу

Математика немесе ғылым есебін шығаруға тырысқанда тұйыққа тірелудің екі жолы бар. Немесе гитарада аккорд ойнау немесе футболда белгілі бір қимылды орындау сияқты жаңа нәрсені үйренуге тырысқанда. «Тұйыққа тірелудің» бірінші жолы — бастапқы түсіндірмені ұқпай қалғанда болады. Өкінішке орай, мұндай «тұйықта» шашыраңқы режимге өтудің пайдасы шамалы. Сіз шоғырланған режиміңізге ештеңе «жүктеген» жоқсыз. Ең дұрысы — жазбаларыңыздағы немесе кітаптағы мысалдар мен түсіндірмелерге қайта оралу. Немесе мұғалімнен қайта түсіндіруді сұрау. Немесе қосымша түсіндірме үшін YouTube-тен қарау. (Бірақ басқа видеоларға алаңдап кетпеңіз.)

Тұйыққа тірелудің екінші жолы — сіз мұқият оқып немесе зейін қойдыңыз — түсіндірмені шоғырланған режиміңізге жүктедіңіз. Бірақ есепті шығаруға, аккордты ойнауға немесе қимылды жасауға кіріскенде, әлі де тұйыққа тіреліп тұрсыз. Сіз барған сайын ашуланасыз. Неге қолыңыздан келмейді?

Оқу кезінде ашулану оңай.

Тұйыққа тірелуіңіздің себебі — сіз миыңыздың шашыраңқы режиміне көмектесуге мүмкіндік бермедіңіз! Шашыраңқы режим назарыңызды шоғырланған нәрседен алмайынша іске қосыла алмайды. Бірнеше бет бұрынғы суреттегі шахматшы Магнус Карлсен сияқты, кейде миыңыздың шашыраңқы режимін көмекке шақыру үшін үзіліс жасау керек. Ақыл-ойыңызды жағдайдан біраз уақытқа алшақтатыңыз. Бұл мидың шашыраңқы режиміне қолжетімділікті ашады.

Балама ретінде, басқа нәрсеге назар аударыңыз. Мысалы, егер сіз алгебрамен жұмыс істеп жатсаңыз, географияны оқуға ауыса аласыз. Бірақ миыңызға да кейде кішкене демалыс керек екенін есте сақтаңыз.

Егер сіз жиі тұйыққа тірелетін пән болса, оқуды осы пәннен бастаңыз. Осылайша, түстен кейін және кешке басқа сабақтарыңызға ауысып отыра аласыз, бұл кезде сіз тұйыққа тірелуіңіз мүмкін. Ең қиын пәнді соңына қалдырғыңыз келмейді, өйткені ол кезде сіз шаршайсыз және шашыраңқы оқуға уақыт болмайды.

Шашыраңқы режимде болғанда, миыңыз мәселе үстінде фонда тыныш жұмыс істейді, бірақ сіз оны жиі байқамайсыз. Ақыл-ойыңыздағы ой-добы шашыраңқы режим үстелінде зуылдап жүреді және ол мәселені шешуге қажетті идеяларға соғылуы мүмкін.

Үзіліс жасағанда, ол қаншалықты ұзақ болуы керек? Бұл сізге және сол күні қанша материалды қамту керектігіне байланысты. Бес немесе он минут — жақсы үзіліс уақыты. Үзілістерді тым ұзақ жасамауға тырысыңыз. Кештің бір бөлігін демалуға қалдыру үшін аяқтағыңыз келеді ғой!

Маңызды оқу кеңесі: Жаңа оқу стратегияларының жұмыс істейтіні немесе істемейтіні туралы асығыс қорытынды жасамаңыз

Оқып жатқанда шоғырланған және шашыраңқы режимдер арасында бір рет қана ауысып көріп, бұл маған жұмыс істемейді деп шешпеңіз. Кейде бір нәрсені түсіну үшін шоғырланған және шашыраңқы режимдер арасында бірнеше рет ауысуға тура келеді. Үзіліс жасамас бұрын материалды түсінуге тырысып, жеткілікті түрде зейін қоюыңыз керек.

Қанша уақыт зейін қою керек? Жалпы нұсқаулық ретінде, егер сіз кем дегенде он-он бес минут тырысқаннан кейін (егер сіз кішірек болсаңыз, мүмкін үш-бес минут) тұйыққа тірелсеңіз, үзіліс уақыты келген болуы мүмкін. Үзіліс жасағанда, оның ақыл-ойыңызды материалдан толығымен алшақтатуға жеткілікті ұзақ екеніне көз жеткізіңіз.* Бұл процесті шыдамдылықпен жалғастырып, тәжірибе жасап көруге тұрарлық.

Шоғырланған және шашыраңқы режимдер арасында ауысу геометрия, алгебра, психология, баскетбол, гитара, химия немесе сіз үйренгіңіз келетін кез келген басқа пән немесе хобби болсын, іс жүзінде кез келген нәрсені меңгеруге көмектеседі.

Жалпы шашыраңқы режим белсендіргіштері:

Футбол немесе баскетбол сияқты спорт түрін ойнау

Жүгіру, серуендеу немесе жүзу

Билеу

Көлікте немесе автобуста жолаушы болудан ләззат алу

Велосипед тебу

Сурет салу немесе бояу

Ванна немесе душ қабылдау

Музыка тыңдау, әсіресе сөзсіз

Музыкалық аспапта жақсы білетін әндерді ойнау

Медитация жасау немесе дұға ету

Ұйықтау (ең керемет шашыраңқы режим!)

Келесі шашыраңқы режим белсендіргіштерін қысқаша сыйлық ретінде қолданған дұрыс. Бұл әрекеттер сізді алдыңғы әрекеттерге қарағанда шоғырланған режимге көбірек тартуы мүмкін. Кейде таймер қою жақсы идея болуы мүмкін, әйтпесе олар тым көп уақытты жеп қоюы мүмкін.

Видео ойындар ойнау

Достармен сөйлесу

Біреуге қарапайым тапсырмада көмектесу

Кітап оқу

Достарға хабарлама жазу

Киноға бару (егер уақытыңыз болса!)

Теледидар көру

ҚОРЫТЫНДЫЛАЙ КЕЛЕ

Шоғырланған және шашыраңқы режимдер. Біздің миымыз екі режимде жұмыс істейді: шоғырланған және шашыраңқы. Оларды тығыз орналасқан бамперлері және сирек орналасқан бамперлері бар пинбол үстелдері деп ойлауға болады. Жақсы оқу үшін біз осы екі режимді алмастырып отыруымыз керек.

Режимдерді ауыстыру. Сіз зейін қою арқылы шоғырланған режимге ауысасыз. Пинбол машинасындағы қалақшаларды ұстаңыз! Бірақ шашыраңқы режимге өту үшін жіберіп, доптың өздігінен түсуін күту керек. Төсек, ванна, автобус және жай ғана серуендеу — шашыраңқы режимге түсудің тамаша жолдары.

Табысты есеп шығарушы болу үшін алдымен зейін қойыңыз. Біз миымызды негіздерге назар аудару арқылы алдын ала дайындамасақ, есеп шығаруда тұйыққа тірелеміз. Түсіндірмелерді алдымен оқымай тұрып, есеп шығаруға кіріспеңіз. Сіз шоғырланған пинбол үстелінде кейбір негізгі іздерді салуыңыз керек.

Есеп шығарудың жаңа перспективаларын алу үшін үзіліс жасаңыз. Біз дұрыс дайындалған болсақ та, қиын есепте тұйыққа тірелуіміз мүмкін. Ондай жағдайда шахматшы Магнус сияқты болыңыз. Біраз уақытқа басқа жаққа барып, не болып жатқанын көріңіз. Үзіліс жасаңыз. Бірақ ойынға қайта оралыңыз, әйтпесе жеңілетініңіз анық!

Сіз шоғырланған режимге өтуді таңдай аласыз. Бірақ шашыраңқы режимге түсу қиынырақ — төсек, ванна және автобус немесе жай ғана серуендеу ақыл-ойдың осы неғұрлым босаңсыған күйін шақырудың тамаша жолдары.

ТҮСІНІГІҢДІ ТЕКСЕР

Осы тараудың негізгі идеялары миыңызға қаншалықты жақсы енгенін көру үшін келесі сұрақтарға жауаптарыңызды жазыңыз. Болған соң, жауаптарыңызды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласыз. Сіз бұл сұрақтарды өткізіп жібере аламын деп ойлауыңыз мүмкін, бірақ олай етсеңіз, бұл кітаптың пайдасын жоғалта бастайсыз.

Шоғырланған режимде болу деген нені білдіреді?

Шашыраңқы режим деген не? Және сіздің сүйікті шашыраңқы әрекеттеріңіз қандай?

Пинбол машинасы (немесе екеуі) миыңыздың қалай жұмыс істейтінін түсінуге қалай көмектеседі?

Шоғырланған және шашыраңқы режимдерге тағы қандай метафора келтіруге болады?

Математика және ғылым есебін шығарғанда тұйыққа тірелудің екі түрлі жолы қандай?

Осы тарауды оқу нәтижесінде қандай оқу әдетін өзгертер едіңіз?

Келесі тарауға суретті саяхат жасадыңыз ба? Тарау соңындағы бірнеше сұраққа жауап беруге тырыстыңыз ба? Дәптеріңіз дайын ба? (Болған кезде мынаны белгілеңіз! ) ☐

3-ТАРАУ

МЕН МҰНЫ КЕЙІН ІСТЕЙМІН, СӨЗ БЕРЕМІН!

Прокрастинацияны жеңу үшін қызанақты қолдану

1800 жылдары кісі өлтірушілер күшәла (arsenic) деп аталатын химиялық затты жақсы көретін. (Ол «АР-се-ник» деп айтылады және «парсы» сөзіне ұқсайды.) Күшәла құрбандарын бір күнде улап өлтіретін. Азаппен. 1875 жылы екі адам көрермендердің алдында күшәла жеді. Адамдар олар өледі деп күтті. Бірақ таңқаларлық жағдай, олар келесі күні аман-есен қайтып келді. Бұл қалай мүмкін болды? Қалайша соншалықты зиянды нәрсе ешқандай зиян келтірмегендей көрінді? Бұл жұмбақ еді. Біз күшәла жегіштердің оқиғасы қалай аяқталғанын кейінірек айтамыз, бірақ... спойлер: Олар үшін жақсы аяқталмады.

Күшәла біз үшін зиян, бірақ қызанақ пайдалы, солай емес пе? Олар пайдалы қоректік заттарға толы. Мен сізге тіпті пластикалық қызанақтың да сіз үшін қалай пайдалы болатынын көрсетемін. Ол сізге жақсырақ оқуға көмектеседі. Ақылға сыймайтын сияқты ма? Жақында бәрі түсінікті болады. Бірақ пластикалық қызанақтарды жемеңіз. Қулық онда емес...

Істі кейінге қалдыру мәселесі

Мен сізге прокрастинация (procrastination)* туралы айтқым келеді. Прокрастинация — бұл істерді кейінге қалдыру. Бұл көптеген студенттер (және ересектер!) үшін проблема және жақсы оқуға кедергі келтіреді. Прокрастинация табиғи нәрсе болуы мүмкін. Неліктен сіз істегіңіз келмейтін нәрсені істейсіз? Әсіресе оның қиын болатынын білсеңіз? Тест жұма күні болса, неге дүйсенбіде оқу керек? Оған дейін бәрібір ұмытып қалмайсыз ба?

Мәселе мынада. Егер сіз прокрастинация жасасаңыз, уақытыңыз таусылып қалады. Кейінірек білетініңіздей, уақыт пен тәжірибе жаңа идеяларды миыңызға бекітуге көмектесу үшін бірге жұмыс істейді. Егер уақытыңыз таусылса, сіз оқу құрылымдарын құра алмай қана қоймай, сонымен қатар уайымдауға энергия жұмсайсыз. Бұл екі жаққа да тиімсіз жағдай. Прокрастинация — сапалы оқудың жауы. Бірақ көптеген студенттер әлі де солай істейді. Мен сізге оны қалай жеңуге болатынын көрсеткім келеді.

Жақсы жаңалық мынада. Сіздің ішкі зомбилеріңіз сізге оқуға көмектеседі. Қорықпаңыз. Мен сіздің бас сүйегіңіздің ішінде нақты зомбилер бар деп тұрған жоқпын. Бұл жиіркенішті болар еді. Бірақ ол жерде сіз үшін аянбай еңбек ететін кішкентай зомбилер армиясын елестету жақсы. Сіз олармен достасқыңыз келеді. Сонымен, бізге пинбол машинасы, мейірімді зомбилерге толы бас және пластикалық қызанақ керек пе? Кім ойлаған? Менімен бірге болыңыз... Мен профессормын ғой!

Алаңдау және Прокрастинация Прокрастинация — үлкен мәселе. Бізде алаңдататын нәрселер өте көп. Мен әрқашан: «Үй тапсырмасын бастамас бұрын, видео ойын ойнап алайын», — деп ойлаймын. Байқамай қалсам, бір сағат босқа өтіп кетіпті. Маған үй тапсырмасына назар аударудың жолын табу керек. Мен бәрін істеу үшін соңғы сәтке дейін күтпеуім керек. — Математика студенті

Прокрастинация және ауырсыну

Анаңыз немесе әкеңіз сізге тазалауды, аспапта ойнауды немесе үй тапсырмасын бастауды айтқанда ыңырсисыз ба? Себебі сіз сол кітапты ашу немесе тазалау туралы ойлағанда, бұл шынымен ауыртады — зерттеушілер мидың ауырсынуды сезінетін аймағы, аралшық қыртысының (insular cortex) жана бастағанын көре алады. Сіздің миыңыз үшін бөлмені тазалау туралы ойлау іштің ауыра бастағаны сияқты сезіледі. Бірақ қызығы мынада. Сіз қаламаған тапсырманы бастағаннан кейін, ауырсыну шамамен жиырма минуттан соң басылады. Сіз қашқақтаған тапсырманы бастағанда аралшық қыртысы тынышталады. Ол сіздің ақыры жұмысқа кіріскеніңізге қуанышты.

Сіз өзіңізге ұнамайтын нәрсе туралы жай ғана ойлағанның өзінде, ол мидың аралшық қыртысы деп аталатын ауырсыну орталығын белсендіреді. Бұл прокрастинацияға әкелуі мүмкін. (Мұндағы пайдалы зомби сізге аралшық қыртысының орналасқан жерін көрсетіп тұр.)

Сондықтан бұл менің жақсы оқушы болуға арналған нөмірі бірінші кеңесім. Жай ғана бастаңыз. Жұмысты кейінге қалдырмаңыз. Профессорға айту оңай деп ойлап тұрсыз. Мен әдеттерімді қалай өзгерте аламын? Мен оларға қатты үйреніп қалғанмын. Жауабы... қызанақ!

Pomodoro техникасы

Ол жынданып кеткен бе? — деп сұрайсыз. Қызанақ мені қалай жақсырақ оқушы ете алады? 1980 жылдары Франческо Чирилло прокрастинаторларға көмектесудің жолын ойлап тапты. Ол Pomodoro техникасы деп аталады. Pomodoro итальян тілінде «қызанақ» дегенді білдіреді. Чирилло осындағы сияқты қызанақ пішінді таймер жасап шығарды. Чириллоның техникасы қарапайым және ол жұмыс істейді. (Терри екеуміз білеміз. Бұл біздің Үйренді үйрену курсымыздағы ең танымал техникалардың бірі.)

Pomodoro таймері

Алдымен сізге таймер керек. Қызанақ пішінді таймер керемет, бірақ кез келген таймер жарайды. Менің компьютерімде сандық таймер бар. Көптеген адамдар смартфондарындағы немесе iPad-тарындағы Pomodoro қолданбаларын пайдаланады.

Барлық алаңдататын нәрселерді өшіріңіз — телефоныңызды, теледидарды, музыканы, ініңізді. Зейін қою қабілетіңізге кедергі келтіретін кез келген нәрсені. Ешкім мазаламайтын тыныш жұмыс орнын табыңыз. Егер мүмкіндігіңіз болса, шуды басатын құлаққаптарды немесе арзанырақ, бірақ тиімді құлаққаптарды немесе құлақ тығындарын қарастырыңыз.

Таймерді 25 минутқа қойыңыз.*

Іске кірісіңіз және тапсырмаға мүмкіндігінше жақсырақ назар аударыңыз. Жиырма бес минут көп емес. Сіздің қолыңыздан келеді!

Енді ең жақсы бөлігі. 25 минуттан кейін өзіңізді марапаттаңыз. Би видеосын көріңіз немесе сүйікті әніңізді тыңдаңыз. (Мүмкін өзіңіз билеңіз!) Итіңізді құшақтаңыз. Немесе достарыңызбен бес-он минуттай сөйлесіңіз. Марапат — бүкіл Pomodoro процесінің ең маңызды бөлігі. Сіз марапатты асыға күткенде, миыңыз жақсырақ зейін қоюға көмектеседі.

Pomodoro-ны аяқтаған кезде, өзіңізді марапаттаңыз!

Біз бұл бүкіл процесті, соның ішінде марапатты, «Pomodoro жасау» деп атаймыз. «Pomodoro жасағанда» тапсырманы аяқтау туралы ұмытыңыз. «Мен осы Pomodoro кезінде барлық үй тапсырмамды бітіремін» деп айтпаңыз. Сіз жұмыс істеп жатқан нәрсені бітіруіңіз мүмкін. Бірақ бітірмесеңіз, уайымдамаңыз. Жай ғана 25 минут бойы барынша тырысып жұмыс істеңіз. Таймер шырылдағанда, үзіліс жасаңыз. Сол марапатпен шашыраңқы режимге сүңгіңіз.

Кейінірек тағы бір Pomodoro жасауыңыз қажет болуы мүмкін, бірақ бұл қалыпты жағдай. Сіз тапсырмамен тынбай жұмыс істеу арқылы дұрыс нәрсе істеп жатырсыз. Қанша істегеніңіз туралы уайымдамаңыз. Сіз бітіресіз. Бірақ өзіңізге жеткілікті уақыт қалдырыңыз. Соңғы сәтке дейін күтпеңіз.

Мен Pomodoro жасағанда, ойларым кейде басқа жаққа ауып кетеді. Бұл мүлдем қалыпты жағдай. Ойларымның ауып кеткенін байқаған бойда, мен оларды тапсырмаға қайтарамын. Бұл небәрі 25 минут қой. Кез келген адам 25 минут оқи алады. Егер ойларым мен істегім келетін басқа тапсырмаларға немесе тексергім келетін веб-сайттарға ауып кетсе, ұмытып қалмас үшін қағазға жазып қоямын да, Pomodoro-ны жалғастырамын.

Мойындаймын, егер уақыт біткеннен кейін де жұмысты жалғастырғым келсе, мен жалғастыра беремін. Тапсырманы орындауға толық кірісіп кеткен (flow) жағдай — жақсы нәрсе. Бірақ тоқтаған кезде мен әрқашан өзімді марапаттаймын. Бұл шашыраңқы режим уақыты! Егер мен жазып отырсам (осы кітап сияқты), сүйікті әнімді тыңдаймын. Немесе тұрып, шай жасап, терезеден сыртқа қараймын. Мен үзіліс кезінде жазбаймын. Осылайша, миымның «жазу» бөлігі демалады.

Үзіліс кезінде назар аударған нәрсеңізден мүлдем басқа нәрсе істеген дұрыс. Сіз миыңыздың зейін қойған аймағына демалыс бергіңіз келеді. Егер сіз оқығанда отырсаңыз, денеңізді қозғалтатын үзілістер көбінесе ең жақсысы болады.

Кейбір адамдарға тықылдаған дыбыс шығаратын Pomodoro таймерлері ұнайды. Бұл оларға уақыттың өтіп жатқанын және үзіліске жақындап қалғанын еске салады. Тықылдау оларды жинақы ұстайды.

Күніне қанша Pomodoro жасау керек? Бұл сізге байланысты. Егер сіз өзін-өзі ынталандыра алатын болсаңыз және іске кірісу үшін сирек түрткі қажет болса, қажет кезде күніне бір немесе екі Pomodoro жасап көріңіз. Кейбір адамдар күніне қанша Pomodoro жасағанын мұқият санап отырады — олар көбінесе төсбелгілер сияқты күнделікті Pomodoro-ларды жинайтын Pomodoro қолданбаларын пайдаланады. Pomodoro қолданбаларын іздеп, өзіңізге ұнайтынын табыңыз — біз білетін ең танымалдарының бірі «Forest» деп аталады.

Айтпақшы, Pomodoro жасап жатқанда тапсырмалар арасында ауыспаңыз. Бір тапсырманы таңдап, қоңырау соғылғанша сонымен жұмыс істеңіз. (Әрине, егер сіз Pomodoro кезінде тапсырманы аяқтасаңыз, басқасын бастай аласыз.) Кейбір студенттер бір уақытта бірнеше тапсырманы орындай аламын немесе бірнеше тапсырма арасында алға-артқа ауыса аламын деп ойлайды. Бұл мультитаскинг (көп тапсырмалылық) деп аталады. Бірақ мультитаскинг идеясы қате. Сіздің назарыңыз бір уақытта тек бір нәрседе бола алады. Назарыңызды ауыстырған кезде сіз ақыл-ой энергиясын босқа жұмсайсыз және нашар жұмыс істейсіз. Бұл бір емес, екі доп жіберілген пинбол машинасы сияқты және сіз екі допты да басқаруға ессіздене тырысуыңыз керек. Сіз сөзсіз сәтсіздікке ұшырайсыз және екі доп та түсіп кетеді.

Оқу кеңесі: Үзілістеріңізге таймер қойыңыз — және прокрастинацияны кейінге қалдыруды үйреніңіз!

Pomodoro таймері оқуыңыз үшін пайдалы болғаны сияқты, демалу үшін де пайдалы болуы мүмкін. Таймерді бес, он немесе үзіліс үшін қанша минут қажет болса, сонша уақытқа қойыңыз. Есіңізде болсын — үзіліс жасау маңызды, сонда шашыраңқы режиміңіз оқуыңызға көмектесе алады!

Кейбір адамдар үшін үзіліс аяқталғаннан кейін тапсырмаға қайта оралуға дағдылану үшін тәжірибе қажет. Мұнда өте анық және қатты дыбысы бар үзіліс таймері пайдалы болуы мүмкін.

Кейде адамдарға прокрастинацияны тоқтату қиынға соғады. Егер солай болса, жақсы ақыл-ой қулығы — өзіңізге он минуттан кейін прокрастинация жасаймын деп айту. Осы уақытта, сол он минут ішінде, не істеуді жоспарлап отырғаныңыздың тізіміне қараңыз (немесе жасаңыз). Бұл сіздің шашыраңқы режиміңізге фонда тапсырмаларыңыз және оларды қалай орындайтыныңыз туралы ойлауды бастауға мүмкіндік береді.

Жақсы зомбилер және жаман зомбилер

Бұл мені зомбилерге қайтарады. Кейде олардың беделі жаман болады. Адамдар оларды басқа бірдеңенің немесе біреудің бақылауындағы қорқынышты жаратылыстар деп ойлайды. Бірақ зомбилер (кем дегенде біздің кітапта!) — бұл жай ғана сіздің әдеттеріңіз. Жақсы, бейтарап және жаман зомби әдеттер бар. (Жарайды, мүмкін жаман зомбилер шынымен де онша жаман емес шығар — олар кейде жай ғана пайдасыз.)

Барлық зомбилерге не ортақ? Олар өз мақсаттарына қарай автоматты түрде жұмыс істейді (бұл әдетте миды жеуді қамтиды). Оларды ештеңе алаңдатпайды. Олар ешқашан берілмейді. Олар автопилотта сияқты. Сіздің әдеттеріңіз зомбилер сияқты — сізде жаманы немесе жақсысы болуы мүмкін. Біздің бәрімізде зомби режимі бар — бақытымызға орай, ол нақты зомбилердегідей оғаш заттарды жеуді қамтымайды. Біз нәрселерді автоматты түрде жасаймыз, өйткені біз оларды бұрын көп рет жасағанбыз. Сіздің зомби режиміндегі әдеттеріңіз қандай? Мектептен келгенде аяқ киіміңізді лақтырып тастау ма?

Егер сіз ұйықтау арқылы кірпіш қабаттарының арасындағы "ерітіндінің кебуіне" мүмкіндік берсеңіз, сіз мықты нейрондық іргетас қалайсыз. Бұл — жоғарғы жағындағы қабырға. Егер қабаттардың кебуіне жол бермей, құрылысты (оқуды) бір күнге тығындап тастасаңыз, қабырға қисық әрі ретсіз болып шығады. Егер бәрін соңғы сәтке қалдырсаңыз, оқуыңызбен дәл осы жағдай орын алады.

"Асығыс жаттау" (Cramming) — бұл кейінге қалдыру (прокрастинация) және оқуды соңғы сәтте орындау дегенді білдіреді.

Енді сіз асығыс жаттаудың неге жаман идея екенін түсінген боларсыз. Жұмысты соңғы сәтке қалдырсаңыз, қайталауға уақытыңыз аз болады және жаңа синапстарды өсіруге арналған ұйқы түндері азаяды, сондықтан егжей-тегжейлерді жақсы еске түсіре алмайсыз. Сондай-ақ, жаңа идеяны басқа идеялармен байланыстыруға уақыт аз қалады.

Кейбір студенттер "кері прокрастинациямен" айналысады. Мысалы, егер оларға жұма күні тапсырылуы тиіс үй тапсырмасы берілсе, олар дүйсенбіде бүкіл тапсырманы орындап тастауы мүмкін, осылайша жұмыс бітіп, жолдан алынады. Кері прокрастинация — керемет нәрсе, бірақ тапсырманы тапсырмас бұрын, миыңызға байланыстарды күшейтуге мүмкіндік беру үшін анда-санда аздап қайталап тұрған дұрыс.

Бұл жаңа нәрсені үйренгенде, оны дендриттік тікенектер мен синапстық байланыстар сөне бастағанға дейін тезірек қайта қарау керектігін тағы да баса айтады.

Егер дендриттік тікенектер мен синапстық байланыстар жоғалып кетсе, оқу процесін басынан бастауға тура келеді. Үйренген нәрселеріңізге сүйеніңіз. Жазбаларыңызды қарап шығыңыз. Оларды досыңызға түсіндіріңіз. Флеш-карталар жасаңыз. Ақпаратты еске түсіруге машықтанған сайын, оларды сирегірек тексеруге болады.

Бірнеше күнге созылған қысқа жаттығу сессиялары ақпаратты жадта сақтау үшін бір ұзақ жаттығу сессиясынан гөрі жақсырақ.

Есіңізде болсын — жауапқа жай ғана қарамаңыз. Оны ойыңыздан шығарып алыңыз ("белсенді еске түсіру" техникасы), жауапты тек өте қажет болған жағдайда ғана тексеріңіз. Ойыңыздан осылай белсенді түрде "суырып алу" жаңа дендриттік тікенектердің өсуіне түрткі болады. Жауапқа жай қарау көмектеспейді.

Егер сіз күн сайын жаңа идеялармен жаттығуды жалғастырсаңыз, ми байланыстарыңыз қалыңдап, күшейе түседі.

Мысалы, бір қыз мидың әртүрлі бөліктерінің атаулары туралы жаңа сөздерді үйреніп жатыр. 82-беттегі күнтізбеден көріп отырғаныңыздай, ол жаңа сөздерді сенбіде үйренеді — және ол оларды өте жақсы білмейді. Ол жексенбі және дүйсенбі күндері сол сөздерді еске түсіруге жаттығады — байланыстар күшейе бастайды. Үш күн қатарынан жаттыққан соң, жаңа білім орныға бастайды, сондықтан ол бір күн демала алады. Бірақ жаңа сөз байланыстары әлі толық бекіген жоқ. Сейсенбі күні түнде жаңа білім сәл сөне бастайды. Сәрсенбідегі тағы бір қайталау бәрін бекітеді. Жұма күнгі тағы бір тексеру мидағы сол сөздердің іздері шынымен анық екеніне көз жеткізеді. Ол дүйсенбідегі тестке тамаша дайын болады.

Еске түсіру (Recall) — оқуды күшейтудің ең тиімді әдістерінің бірі.

Басқа бір адам барлық оқуын тест алдындағы дүйсенбі күні таңертең жасауға тырысады. Олар бұған бірнеше сағат жұмсаса да, оқудан кейін жаңа синапстардың қалыптасуына мүмкіндік беретін ұйқы болмағандықтан, нәтиже аз болады. Жолдар адам дүйсенбі күні түнде ұйықтағанға дейін өсе бастамайды. Өкінішке орай, бұл тесттен кейін болады — тым кеш. Синапстық тазалаушы әлсіз өрнекті тез тазалап тастайды. Олар ұтылады!

Одан да жаманы, тестке асығыс дайындалғаннан кейін "Мен бұл нәрсені қолданбаймын" деп ойлау оңай. Сондықтан сіз онымен жаттықпайсыз. Жаңа ғана үйренген нәрсеңізді жаттықтырмасаңыз, синапстық шаңсорғыштар миыңызға жасырын кіріп, сол жаңа дендриттік тікенектерді сорып алуы оңай болады. Сіз дамытуға тырысқан жаңа байланыстар жоғалып кетеді.

Егер сіз үйреніп жатқан жаңа идеялармен жаттықпасаңыз, синапстық сыпырғыш оларды сыпырып, тіпті шаңсорғышпен сорып тастайды!

Бұл жерде есте сақтау керек маңызды идея бар. Кейбір адамдарға тұжырымдаманы түсіну үшін басқаларға қарағанда көбірек тәжірибе мен қайталау қажет. Бұл мүлдем қалыпты жағдай! Мысалы, мен жиі басқа адамдарға қарағанда әлдеқайда көп жаттығуым керек. Бұл ақпаратты үйренудің мен үшін жалғыз жолы. Менің бірлескен авторым Терри, керісінше, жаңа идеялар мен тұжырымдамаларды тезірек қабылдайды. Біздің үшінші авторымыз, Аль, кейбір нәрселерді тез, ал басқаларын баяу үйренеді. Бірақ әрқайсымыз әртүрлі жолдармен және әртүрлі жылдамдықпен үйренсек те, әрқайсымыздың оқу әлеміне қосатын жақсы үлесіміз бар. Сондықтан достарыңызға қарағанда бірдеңені үйренуге көбірек уақыт кетсе, көңіліңізді түсірмеңіз. Сіз ақпаратты дәл солай жақсы үйрене аласыз — кейде тіпті жақсырақ!

Сізде оқу керек және бақылауда ұстау керек көптеген пәндер болуы мүмкін. Бұл қалыпты жағдай. Әр жолы бір пәнді оқуға кіріскенде, оқып жатқан кезде оған толық назарыңызды аударыңыз. Істеу керек басқа нәрселер туралы ойламаңыз. Келесі пән бойынша жұмысты қолға алғанда, оған толық назарыңызды аударыңыз. Көптеген әртүрлі тақырыптарға үлгеру кейде қиын болып көрінуі мүмкін, бірақ бұл сіздің ақыл-ойыңыздың икемді болуына көмектеседі. Сіз ми байланыстарының жаңа жиынтықтарын жасай аласыз және оларды күн сайын көптеген әртүрлі пәндермен қолдануға машықтана аласыз.

Сіздің миыңыздың ішінде галактикадай кеңістік бар — қанша тырыссаңыз да, оны жаңа идеялармен және фактілермен толтыруға жақындай алмайсыз!

Алға жылжитын уақыт келді. Келесі тарауда біз миыңыздың назар аудару сегізаяғы туралы білетін боламыз!

Кідіріс және Еске түсіру

Келесі жолы отбасы мүшесімен, досыңызбен немесе сыныптасыңызбен бірге болғанда, осы белсенді еске түсіру жаттығуын жасап көріңіз. Оларға осы кітаптан немесе қатысып жүрген сабағыңыздан үйреніп жатқан ең маңызды тұстар туралы айтып беріңіз. Жаңа идеяны үйрету сізді ол туралы жаңаша ойлауға мәжбүр етеді. Қайталап айту басқалардың да оқуға қызығушылығын оятуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бұл сіздің санаңызда күштірек ми байланыстарын құрады, сондықтан сіз оларды алдағы апталар мен айларда жақсырақ есте сақтайсыз. Оқып жатқан нәрсеңіз күрделі болса да, басқаларға түсіндіру үшін оны жеңілдету сіздің түсінігіңізді арттырады.

Орындаған соң мына ұяшықты белгілеңіз: ☐

Енді сіз байқап көріңіз: Оқуыңызды қайталаңыз Ұйықтап тұрғаннан кейін

Келесі жолы сәл қиындау жаңа нәрсені үйреніп жатқанда, мына экспериментті жасап көріңіз. Бірінші күні бірнеше рет жаттығыңыз және оқығаннан кейін жаңа білімді есіңізге түсіре алатыныңызды тексеріңіз. Бұл біршама қиын, солай емес пе? Енді ұйықтап тұрыңыз және келесі күні жаңа идеяларды есіңізге түсіруге бірнеше рет тырысып көріңіз. Істің қаншалықты жеңілдей бастағанын байқадыңыз ба? Егер сіз бірнеше күн қатарынан тырыссаңыз, жаңа идеялар туралы ойлау қаншалықты оңай екенін тез байқайсыз. Қажет болғанда оларды тез еске түсіре алатын боласыз.

ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

Жаңа ақпаратты үйрене бастағанда жаңа дендриттік тікенектер мен синапстар қалыптаса бастайды. Бірақ дендриттік тікенектер мен синапстар шынымен сіздің шоғырланған оқу сессияңыздан кейін, сол түні ұйықтап жатқанда дамиды.

Ұйқы сіздің біліміңіздің қабырғаларын бекітетін "ерітіндіні" қамтамасыз етеді.

Үйреніп жатқан нәрсеңізді жаттықтыруды жалғастырғанда, дендриттік тікенектер мен синапстар одан әрі дамиды. Ойды нейрондық жолдар арқылы неғұрлым көп жіберсеңіз, ол соғұрлым тұрақты болады. Ми байланыстарының жиынтықтары осылай жасалады.

Асығыс жаттамаңыз. Оқуыңызды бірнеше күнге бөліңіз. Осылайша, көбірек дендриттік тікенектер мен синапстардың өсуі үшін сізде көбірек ұйқы түндері болады. Сабақтарыңыз санаңызға жақсы сіңеді.

Біз бәріміз әртүрлі жылдамдықпен үйренеміз. Егер басқа біреу сізден жылдамырақ болса, көңіліңізді түсірмеңіз. Өмір солай. Жай ғана сәл көбірек уақыт бөліңіз. Сондай-ақ, сіз жақында "баяу" үйренуші болудың сізге ерекше артықшылықтар беретінін білесіз.

ТҮСІНІГІҢІЗДІ ТЕКСЕРІҢІЗ

Оқуға келгенде ұйқы неге маңызды?

Дендриттік тікенектер несімен өтірік детекторларына ұқсайды?

Жаңа идеяны жаттықтырғанда синапспен не болады?

Оқуды уақытқа бөлу неге жақсы?

"Кірпіш қабырға" метафорасын өзіңізге немесе досыңызға дауыстап түсіндіріңіз.

Осы тарауды оқығаннан кейін қандай бір нәрсені басқаша жасайсыз? (Орындап болған соң, жауаптарыңызды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласыз.)

Суреттерді шолып шықтыңыз ба, тарау соңындағы сұрақтарды шештіңіз бе және келесі тарауға дәптеріңіз дайын ба? ☐

7-ТАРАУ МЕКТЕП СӨМКЕЛЕРІ, ШКАФТАР ЖӘНЕ СІЗДІҢ НАЗАР АУДАРУ СЕГІЗАЯҒЫҢЫЗ

Қолдары мектеп сөмкеңізден мектептегі шкафқа дейін созылатын назар аудару сегізаяғын елестетіп көріңіз. Біртүрлі естіле ме? Менімен бірге болыңыз.

Сіздің мектеп сөмкеңіз шкафыңызға қарағанда әлдеқайда кішкентай шығар. Бұл жақсы. Сізге мектеп сөмкесін өзіңізбен бірге алып жүру керек. (Шкафты тасып көрдіңіз бе? Көрмеңіз.) Бірақ мектеп сөмкелерінің кемшілігі бар. Шкафпен салыстырғанда оларға көп нәрсе сыймайды.

Шкафтар көбінесе мектеп сөмкелерінен үлкенірек болады. Олар әлдеқайда көп затты сыйдыра алады. Шкафтың қабырғалары мен есігін сәндеуге орын бар. Бірақ шкафтың да кемшілігі бар. Ол жақын жерде емес. Заттарыңызды алу үшін дәлізге баруыңыз керек.

Мектеп сөмкелері мен шкафтар. Қайсысын қолдану керек? Неліктен біз мектеп сөмкелері мен шкафтар туралы айтып отырмыз? Сіз таптыңыз. Бұл — метафоралар. Сіздің миыңыз ақпаратты мектеп сөмкесі мен шкаф сияқты сақтайды. Бұл үшін миыңыз екі түрлі жүйені пайдаланады: жұмыс жады және ұзақ мерзімді жады.

Сіздің жұмыс жадыңызь — мектеп сөмкеңіз сияқты. Ол кішкентай. Оған көп нәрсе сыймайды. Оның үстіне, заттар түсіп қалуы мүмкін. Бірақ ол өте ыңғайлы. Ол сіз саналы түрде жұмыс істеп жатқан нәрсені ұстап тұрады. Сондықтан ол жұмыс жады деп аталады.

Сіздің шкафыңыз — ұзақ мерзімді жадыңыз сияқты. Ол фонда, дәліздің бойында орналасқан. Сіз шкафта мектеп сөмкесіне қарағанда әлдеқайда көп ақпарат сақтай аласыз. Бірақ кейде шкафыңызда заттардың көптігі сонша, іздеген нәрсеңізді табу қиынға соғады.

Жұмыс жады: Назар аудару сегізаяғыңызбен танысу

Келіңіз, сіздің ментальды мектеп сөмкеңізді, яғни жұмыс жадыңызды зерттейік. Сіздің ментальды мектеп сөмкеңізде кішкентай, мейірімді назар аудару сегізаяғы тұрады деп елестетіңіз. Сегізаяқ идеяларды ойыңызда ұстауға мүмкіндік береді. Сіздің сегізаяғыңыз әр қолының ұшында кішкентай электр ұшқынын шығарады. Бұл оған нейрондармен "сөйлесуге" көмектеседі.

Сіздің назар аудару сегізаяғыңыз — тағы бір метафора. Біз білетіндей, метафоралар — үйренудің тамаша тәсілі. Сіздің назар аудару сегізаяғыңыз — яғни жұмыс жадыңыз — миыңыздың алдыңғы жағында тұрады. Бұл сіздің префронтальды қыртысыңызда. Ол дәл көзіңіздің үстінде орналасқан.

Сіздің назар аудару сегізаяғыңыз ментальды мектеп сөмкеңізде — яғни жұмыс жадыңызда тұрады. Оның сіз жұмыс істеп жатқан ақпаратты ұстап тұру үшін қолдана алатын төрт қолы бар. Сіздің назар аудару сегізаяғыңыз ақпаратты жұмыс жадында ұстауға көмектеседі. Ол дәл қазір ойыңызда бар нәрселермен айналысады. Сіз үш адаммен танысуыңыз мүмкін: Джон, Мэг және Сара. Сіздің сегізаяғыңыз сол есімдерді есте сақтау үшін қолдарын пайдаланады.

Тоқтаңыз. Оның аты Сара ма еді? Әлде Салли ма? Сегізаяғыңыздың қолдары сәл тайғақ болуы мүмкін. Ақпарат сырғып кетуі мүмкін. Сондықтан біз уақытша есте сақтағымыз келетін нәрсені қайталаймыз. Есімдер сияқты. "Сара, Сара, Сара". Немесе телефон нөмірлері. Немесе анаңыз жаңа ғана айтқан үй шаруаларының тізімі. Сіз сегізаяғыңызға ұстап тұруға көмектесесіз. Мүмкін жазып алғанға дейін ғана шығар. (Шын мәнінде, жазып алу — сегізаяққа ұстап тұруға көмектесудің бір жолы!)

Сіздің назар аудару сегізаяғыңыз кәдімгі сегізаяқтардан өзгеше. Біріншіден, ол электрлі. Және оның тек төрт қолы бар, сондықтан ол бір уақытта шамамен төрт нәрсені ғана ұстай алады. Психологтар жұмыс жадындағы төрт "слот" туралы айтады. Бірақ менің ойымша, оның орнына сегізаяқ қолдары туралы ойлау жақсырақ метафора.

Міне, ментальды тізімнің мысалы. "Итті серуендету, бөлмені жинау, ініме тиісу, үй тапсырмасын орындау". Тағы бірнеше зат қосуға тырысыңыз, сонда сіз ұмытып қалуыңыз мүмкін. Сегізаяғыңыздың қолдары жеткіліксіз.

Егер сіз бір нәрсеге назар аудармасаңыз, сегізаяқ ақпаратты тастап, ұйықтап қалады. Ол сіздің оны оятып, қайтадан жұмысқа қосқаныңызды күтеді. Егер сіз бір нәрсеге назар аудармасаңыз, назар аудару сегізаяғыңыз ақпаратты тастап, ұйықтап қалады. Назар аудару сегізаяғын қалай оятасыз? Ақпаратқа назар аудару арқылы. Есімді естіген бойда ұмытып қалған кезіңіз болды ма? Сіз назар аудармадыңыз. Егер сегізаяқ ұйықтап жатса, ол ақпаратты ұстап ала алмайды.

Осы пазлды құрастыру немесе математикалық есеп шығару сияқты ментальды қиындықтар назар аудару сегізаяғыңызды қатты жұмыс істетуі мүмкін. Жаңа нәрсені үйренгенде, жұмыс жадыңыз электрлік белсенділікпен гуілдейді. Сіздің сегізаяғыңыз бос емес, қолдары бір-бірімен шатасып жатыр. Міне, физика есебі немесе биологиядағы жаңа идея немесе неміс сөйлемін аудару сияқты қиын нәрсені үйренуге назар аударған кездегі назар аудару сегізаяғыңыздың суреті. Жаңа нәрсені үйрену назар аудару сегізаяғыңызды шынымен жұмысқа қоса алады!

Әркімде назар аудару сегізаяғы бар. Бірақ әр сегізаяқ сәл өзгеше. Көбісінде төрт қол бар, бірақ кейбіреулерінде бес немесе одан да көп болуы мүмкін.

Олар ойда көбірек ақпарат сақтай алады. Кейбір сегізаяқтардың тек үш қолы бар. Олар соншалықты көп ақпарат ұстай алмайды. Кейбір сегізаяқтардың қолдары мықтап ұстай алады. Ақпарат оңай "жабысады". Басқа сегізаяқтардың қолдары тайғақ келеді. Ақпарат сырғып кететін сияқты. Сізде қандай сегізаяқ бар? Егер сіздікінде қолдар аз деп ойласаңыз, уайымдамаңыз. Немесе тайғақ қолдар болса. Бұл жаман болып көрінуі мүмкін. Бірақ кейбір жағдайларда бұл өте пайдалы.

Қалай болғанда да, сіздің сегізаяғыңыз шаршауы мүмкін. Ол ақпаратты қысқа уақытқа ғана — мүмкін он-он бес секундқа ұстап тұра алады. Содан кейін, егер сіз зейін қоймасаңыз немесе оны ойда сақтау үшін қайталамасаңыз, ақпарат сырғып кете бастайды. Егер сіз ақпаратты ұзақ уақыт есте сақтағыңыз келсе, ол басқа жерге баруы керек. Жұмыс жадына қарағанда қауіпсіз жерге. Не істеу керек?

Ұзақ мерзімді "Шкаф" жады

Бақытымызға орай, миыңызда тағы бір жад жүйесі бар: ұзақ мерзімді жады. Бұл сіздің "шкафыңыз" сияқты. Сіз шкафыңызда әлдеқайда көп ақпарат сақтай аласыз. Бұл сиқыршының шоуындағы бірдеңе сияқты. Сырттай кішкентай, бірақ іші үлкен. Сіз оны ешқашан толтыра алмайсыз. Достарыңыздың жүздері, сүйікті әзілдеріңіз, мектебіңіздің жоспары сонда. Және көптеген фактілер мен тұжырымдамалар. Өткеніңізден есте қалғанның бәрі ұзақ мерзімді жадыңызда. Ұзақ мерзімді жадыңыз миыңыздың қай жерінде? Ол жұмыс жады сияқты негізінен бір аймақта емес. Ол әлдеқайда кең таралған.

Ақпараттың әрбір бөлігі — бұл ми байланыстарының жиынтығы. Қарапайым ақпарат ми байланыстарының шағын жиынтықтарын құрайды. Күрделірек ақпарат ұзағырақ, күрделірек ми байланыстарының жиынтықтарынан тұрады. Бірақ жаңа нәрсені ұзақ мерзімді жадқа қалай енгізесіз? Ми байланыстарын қалай жасайсыз? Есте сақтауды жеңілдететін қарапайым қулықтар бар ма? Иә! Біз келесі тарауда осы қулықтардың кейбірін үйренуді бастаймыз.

Кідіріс және Еске түсіру Осы тараудың негізгі идеялары қандай болды? Егжей-тегжейлерді ешкім дерлік көп есте сақтай алмайды және бұл қалыпты жағдай. Негізгі идеяларды бірнеше негізгі ми байланыстарының жиынтығына жинасаңыз, оқуыңыздың қаншалықты жылдам жүретінін көріп таң қаласыз. Орындаған соң мына ұяшықты белгілеңіз: ☐

Енді сіз байқап көріңіз! Өз естеліктеріңізді сахналаңыз Шекспирдің "Бүкіл әлем — театр" деген метафорасы есіңізде ме? Мектеп сөмкесі, шкаф және назар аудару сегізаяғы туралы өз сахналық қойылымыңызды жасаңыз! Рөлдерді айна алдында ойнап шығуға болады. Одан да жақсысы, қойылымыңызды достарыңызбен бірге сахналаңыз. Бұл қойылымды әртүрлі жад жүйелеріңізді және олардың назар аудару сегізаяғымен және ми байланыстарымен бірге оқуыңызды ұйымдастыруға қалай көмектесетінін түсіндіру үшін пайдаланыңыз.

ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

Сізде екі жад жүйесі бар: жұмыс жады және ұзақ мерзімді жады.

Жұмыс жады сол сәтте саналы түрде ойлап жатқан нәрсеңізді қамтиды.

Жұмыс жады жүйесі негізінен префронтальды қыртыста орналасқан.

Жұмыс жадыңызды әдетте төрт қолы бар мейірімді "назар аудару сегізаяғы" деп елестете аласыз.

Тек төрт қолдың болуы жұмыс жадыңыздың неліктен шектеулі мөлшердегі ақпаратты ғана сақтайтынын түсіндіреді.

Ұзақ мерзімді жады миыңыздың әр жерінде шашыраңқы орналасқан. Оған назар аудару сегізаяғыңыздың қолдарымен "қол созуыңыз" керек. Ұзақ мерзімді жадыңызда шексіз дерлік сақтау орны бар. Бірақ оны тәжірибе мен процесс арқылы игеруіңіз керек.

ТҮСІНІГІҢІЗДІ ТЕКСЕРІҢІЗ Осы сұрақтарға жауап беру арқылы тарауды түсінгеніңізді тексеріңіз. Жаңа біліміңізді еске түсіру және түсіндіру оны күшейтеді. (Есіңізде болсын, жауаптарды алдымен ойыңызға шақырудың орнына, кітаптың соңына қарай салсаңыз, бұл көмектеспейді.)

Жұмыс жадыңыз мектеп сөмкесіне несімен ұқсайды?

Назар аудару сегізаяғы мидың қай жерінде "тұрады"?

Адамдардың жұмыс жады әдетте қанша ақпарат элементін сақтай алады?

Ұзақ мерзімді жадыңыз шкафқа несімен ұқсайды?

Ұзақ мерзімді жадыңыз мидың қай жерінде орналасқан? (Орындап болған соң, жауаптарыңызды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласыз.)

8-ТАРАУ ЖАДЫҢЫЗДЫ ҚҰРУҒА АРНАЛҒАН ҚУЛЫҚТАР

Нельсон Деллис өсіп келе жатқанда мүлдем қарапайым бала болған. Ол туған күндерді, азық-түлікті және есімдерді ұмытып қалатын. Егер бірдеңе ұмытылатын болса, ол оны ұмытатын. Бір күні әкесі үйге келіп, пеште жанып жатқан хот-догты көреді. Нельсон оны пісіруге қойғанын ұмытып кеткен екен. Бірақ жылдар өте келе, отыз бір жасында Нельсон АҚШ-тың Есте сақтау чемпионатында өнер көрсетті. Ол жарыстың соңғы кезеңінде болды. Оның қатал қарсыластары таңертең карталар мен сандарды жылдам жаттап, рекордтарды жаңартып, оны жеңіп кеткен еді. Нельсон есімдер бойынша жаңа рекорд орнатты (он бес минутта 201 есім). Бірақ ол әлі де артта болатын. Ол түстен кейінгі финалдық кезеңдерге жеңіске жету үмітін сақтау үшін барлық есте сақтау тәжірибесін қажет етіп кірді. Ол екі карта палубасын (104 карта!) мінсіз ретпен жаттап алуы керек еді. Нельсон шынымен АҚШ-тың Есте сақтау чемпионы бола ала ма? Қарапайым ұмытшақ адамнан жад атлетіне айналу мүмкін бе?

Нельсон Деллис қарапайым жады бар адамнан ерекше жад сарапшысына айналды. Ол мұны қалай жасады?

Ұзақ мерзімді жадқа тереңірек үңілу

Біз сіздің ментальды мектеп сөмкеңіздегі сегізаяқ туралы көп нәрсе білдік. Бұл — сіздің жұмыс жадыңыз. Бұл тарауда біз шкафыңызда не болып жатқанын мұқият қарастырғымыз келеді. Басқаша айтқанда, ұзақ мерзімді жадыңызды.

Ұзақ мерзімді жадыңыздың екі бөлігі бар:

Шкафыңыздағы сөреде жатқан тіс пастасы түтігі.

Шкафыңыздың қалған бөлігі. Қалайша? Тіс пастасы түтігі мен шкафтың қалған бөлігі ме? Бұлар — ұзақ мерзімді жадтың екі бөлігіне арналған метафораларымыз. Негізгі идея мынада. Тіс пастасы түтігіне бірдеңе салу қиын. (Көріп пе едіңіз?) Екінші жағынан, шкафтың қабырғасына сурет жабыстыру өте оңай.

Тіс пастасы түтігі шкафыңыздың "фактілер" бөлігі сияқты — яғни ұзақ мерзімді жадыңыз. Тіс пастасы түтігіне зат салу қиын! Назар аудару сегізаяғыңыз ұзақ мерзімді жадтан ақпаратты алып шыққаны сияқты, ол ұзақ мерзімді жадқа ақпаратты енгізеді де. Сегізаяқ ақпараттың факт немесе сурет екеніне қарай оны қайда қою керектігін шешеді. Миыңыз үшін фактілер тіс пастасы сияқты. Оларды сақтау қиын. Сондықтан ақпарат факт болса, сегізаяғыңыз сол фактіні тіс пастасы түтігіне сығып кіргізуге тырысады. Елестетіп отырғаныңыздай, бұл — күрес! Алайда, егер ақпарат сурет болса, сегізаяғыңыз оны жай ғана шкафтың қабырғасына жабыстыра салады. Бітті!

Факт дегенде нені меңзеп тұрмын? Бұл дата сияқты нәрсе болуы мүмкін. Айталық, кремний чипі ойлап табылған жыл, 1959. Немесе португал тілінде "үйрек" сөзі pato екендігі.

Мұндай фактілер абстрактілі. Оларды елестету оңай емес. Бұл оларды сақтауды қиындатады. Сурет ақпаратын есте сақтау әлдеқайда оңай. Ас үй үстеліңіздің айналасында қанша орындық бар? Көз алдыңызға ас үй үстелін елестетіп, орындықтарды санай аласыз. Сондай-ақ, азық-түлік дүкеніне баратын жолды оңай сипаттай аласыз.

Қулық мынада. Егер сіз есте сақтауға тырысып жатқан фактіні суретке айналдырсаңыз, оны оңайырақ есте сақтай аласыз. Егер сурет ерекше болса, оны есте сақтау одан да оңай. Ал егер сурет қозғалысты қамтыса, бұл оны одан да қаттырақ жабыстыратын сияқты. Нельсон осылай жасайды!

Нельсонның заттарды есте сақтауға арналған бес кеңесі

Нельсон Деллистің қазір керемет жады бар, өйткені ол оны дамыту үшін көп еңбектенді. Және оның кез келген нәрсені есте сақтауға арналған пайдалы кеңестері бар. Өлеңдер. Сандар. Сөздер. Шет тіліндегі сөздер. Мен Нельсоннан ақпаратты басқа қалай кіргізу және оны ұзақ уақыт есте сақтау туралы негізгі кеңестерін сұрадым. Оның ұсынғаны мынау.

Бірдеңені есте сақтағыңыз келсе, өзіңізге назар аударуды айту көмектеседі.

Фокус — назар аударыңыз! Қарапайым естіледі, бірақ өзіңізге назар аударуды айтыңыз. Өзіңізге жаттағалы жатқан нәрсенің маңызды екенін айтыңыз. Бұл көп көмектеседі. Есте сақтауға тырысып жатқан нәрсеңізге барынша зейін қойыңыз. Назарыңызды басқаруға неғұрлым көп жаттықсаңыз, назар аударуда соғұрлым жақсы боласыз!

Жаттығу. Нельсон: "Жаттықпасаңыз, ешнәрседе жақсы бола алмайсыз. Бұл әлемдегі кез келген нәрсеге қатысты", — дейді. Сондықтан заттарды есте сақтауға жаттығыңыз, мейлі ол мектептегі биология фактілері болсын, істер тізімі болсын немесе достарыңыздың телефон нөмірлері болсын (сіз оларды таң қалдыра аласыз, өйткені қазір мұны ешкім дерлік жасамайды).

Заттарды елестетіңіз. Сіздің жадыңызда абстрактілі фактілерге қарағанда суреттер әлдеқайда жақсы сақталады. Жаттап жатқан нәрсеңізді көз алдыңызда елестете алатын суретке айналдырыңыз. "Миыңыз бұл нәрсені бірден сіңіріп алады", — дейді Нельсон. Егер суретіңізге қозғалыс қоссаңыз, ол бейнені одан да жабысқақ етеді. Горилла бір басқа. Танго билеп жүрген горилла мүлдем басқа.

Сақтаңыз. Ақпаратты өзіңіз білетін нәрселермен байланыстырудың жолын табыңыз. Зәкір (anchor) табыңыз. Бұл суреттерді миыңызға оңай қайтарып алатын жерлерге орналастыруға мүмкіндік береді. Тіпті жаңа адамның есімі мен түрін өзіңіз білетін адаммен байланыстыру сияқты қарапайым нәрсе де жақсы зәкірлеу стратегиясы болып табылады. (Оның аты Дэн, менің Дэн ағам сияқты, бірақ ол әлдеқайда аласа.) Ақпаратты жадтан оңай алу үшін сақтаудың басқа жолдары бар. Біз олардың кейбірін кейінірек сипаттаймыз.

Еске түсіру. Еске түсіру. Еске түсіру. Осы тізімдегі алдыңғы қадамдардың барлығы ақпаратты басыңызға оңай кіргізеді. Бірақ ақпаратты қайта-қайта еске түсіретін осы соңғы белсенді еске түсіру қадамы оны ұзақ мерзімді жадта қауіпсіз сақтайды. Басында жиі еске түсіруге тура келеді, бірақ уақыт өте келе сирей береді. Флеш-карталар бұл жерде құнды. Quizlet — танымал флеш-карта қолданбасы, онда диктанттар, аудармалар, тесттер және ойындар бар.

Нельсонның өзі айтқандай, егер сізге назар аудару қиын болса, есте сақтау техникаларымен жаттығу назар аудару қабілетіңізді жақсартады. Және есте сақтауды да! Фокус пен есте сақтау бір-бірін күшейтеді.

Менің айтқым келгені мынау. Айталық, Нельсонға үш нәрсені есте сақтау керек:

Французша "грейпфрут" сөзі — pamplemousse. (Дұрыс айтылуы "помпла-мус".)

Нейрондар аксондар мен дендриттерден тұрады.

Мышьяк жеу зиянды.

Нельсон мынадай нәрсе ойлап табуы мүмкін:

Үрлемелі грейпфрутты үрлеп жатқан бұланның (moose) бейнесі. ("Пампер-мус" жеткілікті жақын болуы керек!)

Таң қалған зомби. Оның балтасы (ax) қаламмен бірге еденге түсіп кетті. Ол екеуін де көтеріп, балтаны арқасына байлайды, содан кейін жаза бастайды. Балта қосулы (Ax on), содан кейін жазады (den drites)!

Құсып жатқан адам. Егер мышьяк жесеңіз, ауырасыз!

Балта қосулы (Ax on), содан кейін жазады (den drites)! Негізінен, Нельсон өзіне есте сақтауға көмектесетін күлкілі визуалды әзілдер айтады. Есте сақтаудың ақымақ жолы болған кезде заттарды есте сақтау қаншалықты оңай екеніне таң қаласыз. Және оларды ойлап табу қызықты!

Міне, Альдің химия сабағынан мысал. Химияда "белсенділік қатары" деген нәрсе бар. Негізінен, кейбір химиялық заттар басқаларға қарағанда оңай жарылады. Не жарылатынын және не жарылмайтынын білген жақсы! Аль тест үшін осы тізімді білуі керек еді.

Аль бұл металдарды дұрыс ретпен жаттап алуы керек болды:

Калий (Potassium)

Натрий (Sodium)

Литий (Lithium)

Кальций (Calcium)

Магний (Magnesium)

Алюминий (Aluminum)

Мырыш (Zinc)

Темір (Iron)

Мыс (Copper)

Күміс (Silver)

Алтын (Gold)

Бұл дұрыс реттегі он бір "металл". Қиын, иә? Сіз оларды қайта-қайта дауыстап айта аласыз, бірақ бәрібір есте сақтамауыңыз мүмкін. Сондықтан сізге қулық керек. Альдің қулығы ғылыми зертханадағы спорттық форма киген оқушыны елестету болды. Ол спортпен шұғылдануға ынтық. Далада күн жарқырап тұр. Ол сынауық ұстаған мұғаліміне қарап тұр. Ол: "Өтінемін, ағай, математика мен ғылымды (zience) тоқтатайық. Оның орнына крикет, жүзу, гольф!" — деп жатыр. Әр сөздің бірінші әрпі әр металдың бірінші әрпі болып табылады. Бұл мнемоника деп аталады. Альдің мнемоникасы тест басталған бойда қатарды жазып алуға мүмкіндік берді. Содан кейін ол оны химия есептерін шығару үшін қолдана алды. Оған ғылымды (science) "zience" деп өзгертуге тура келді, бірақ бұл оған көмектесті!

Жад сарайы техникасы

Нельсон Деллис есте сақтау жарыстарында ессіз бейнелер жасайды. Бірақ ол мұны бір қадам алға жылжытады. Жеңіске жету мүмкіндігі болуы үшін Нельсон көптеген әртүрлі оғаш нәрселерді есте сақтауы керек. Жүздеген. Және оларды дұрыс ретпен орналастыруы керек.

Бұл үшін ол "жад сарайы" техникасын қолданады, ол жад құралы ретінде сізге таныс жерді пайдаланады. Бұл техника 2500 жылдан бері бар. Цицерон есімді әйгілі римдік жазушы оны сөйлеген сөздерін еске түсіру үшін қолданған. Заманауи зерттеулер бұл техниканы қолдану миыңызды өзгертетінін және жадыңызды жақсартуға көмектесетінін көрсетті.

Өзіңіз жақсы білетін жерді, мысалы, үйіңізді елестетіңіз. Содан кейін есте сақтау керек заттарды алып, үйіңізді аралап жүріп, оларды ойша жерлерге "қойыңыз". Олардың әрқайсысын елестеткенде бір таңқаларлық немесе ақымақ нәрсе бар екеніне көз жеткізіңіз. Оларға аздап қозғалыс қосыңыз. Содан кейін үйді аралап, оларды көріп тұрғаныңызды елестетіңіз. Тіпті олармен сөйлесіп көріңіз.

Айталық, сізге азық-түліктерді есте сақтау керек. Сүт, нан және жұмыртқа. Алдыңғы есіктен кіргенде одан сайын кеңірек жымиған күлімсіреген жүзі бар алып сүт бөтелкесін кездестіргеніңізді елестетіңіз. "Сәлем, Мистер Сүт. Сіз бүгін ерекше дәу көрінесіз", — дейсіз. Содан кейін қонақ бөлмеде диванда жайбарақат "жалқауланып" жатқан нан бөлкесін елестетіңіз. "Мисс Нан, сіз сондай қиынсыз (pain). Жай жатқаннан басқа істейтін жақсырақ ісіңіз жоқ па?" (Pain французша "нан" дегенді білдіреді. Өте ескі әзіл!) Қонақ бөлме арқылы ас үйге өтіңіз. Есікті ашқанда, есіктің төбесінен басыңызға жұмыртқа қорабы құлайды. Ағаңыз сізге күліп тұр. Ол тұзақ құрды. Оған не айту керектігін өзіңіз шешіңіз.

Идеяны түсіндіңіз бе? Бейнелер неғұрлым айқын және шектен шыққан болса, соғұрлым жақсы! Сіз бір жад сарайын а әрпінен басталатын испан сөздері үшін, екіншісін б әрпінен басталатын сөздер үшін және т.б. қолдана аласыз. Сіз тағы бір жад сарайын айтқалы жатқан сөзіңіздің негізгі идеяларын бірнеше түйінді сөздерге сүйене отырып есте сақтау үшін пайдалана аласыз. Сіз жад сарайларын сандардың ұзақ серияларын немесе карта ойынында қандай карталар шыққанын есте сақтау үшін пайдалана аласыз.

Үйіңіздің жоспары ментальды блокнот сияқты болуы мүмкін. Сіз тұрғыза алатын жад сарайларының саны орасан зор — сіз қалаңыздың немесе еліңіздің картасын, мектебіңіздің жоспарын, сүйікті серуендеу жолын немесе сүйікті бейнеойыныңыздағы жерлерді пайдалана аласыз. Жад сарайы техникасы — жад дағдыларын қалыптастырудың ең жақсы әдістерінің бірі. Жад сарайларының тағы бір жақсы жері — сіз зеріккенде, мысалы, мұғалімді күтіп отырғанда, оны күшейтуге көмектесу үшін жад сарайының бір бөлігіне қайта баруға болады. Есіңізде болсын, сіз сарайыңызға әртүрлі бағыттардан бара аласыз — тіпті тізімдерді керісінше қайта қарай аласыз!

Бұл неге жұмыс істейді?

Бұл ежелгі техника жұмыс істейді, өйткені сіздің миыңыз жерлер мен бағыттарды есте сақтауда керемет. Мұның бәрі ұзақ мерзімді жадыңыздың "сурет" бөлігі. Ғалымдар мұны кеңістіктік-визуалды (visuospatial) жады деп атайды. Және ол өте үлкен! Кейбір адамдарға бұл күштерді пайдалану үшін басқаларға қарағанда көбірек жаттығу қажет. Бірақ ол бар.

Біздің жадымыздың бұл бөлігі кездейсоқ фактілерді есте сақтаудан гөрі жерлер мен бағыттарды есте сақтауда әлдеқайда жақсы. Тас дәуіріндегі адамды ойлап көріңіз. Оған қалай жүру керектігін есте сақтау керек болды. Бұл ол үшін тастарды атаудан әлдеқайда маңызды еді. "Тастың бұл түрі кварц деп атала ма? Кімге бәрібір? Менің үңгірім қайда?"

Мектепке баратын жолды немесе қонақ бөлмеңіздің үйде қай жерде екенін соңғы рет қашан есіңізге түсіре алмадыңыз? Менің ойымша, бұл ұмытылмас ақпарат. Кездейсоқ нәрселерді есте сақтауға тырысқанда, оларды жақсы білетін нәрселермен байланыстыру керек. Үйіңіздің айналасындағы бағыт сияқты. Бұл оларды еске түсіруді әлдеқайда жеңілдетеді. Нельсон айтқандай, кездейсоқ заттарды жад сарайына орналастыру кезінде оларға назар аудару керек. Басында қиынырақ, бірақ тез үйреніп кетесіз.

Қосымша жад стратегиялары

Қиын ақпаратты есте қаларлықтай ету үшін басқа да нәрселерді жасауға болады:

Есте сақтағыңыз келетін ақпарат туралы әндер шығарыңыз. Кейде мұны сіз үшін басқа біреу жасап қойған болады. Мысалы, Google-дан "reactivity series song" (белсенділік қатары әні) деп іздесеңіз, көптеген нұсқаларды көресіз. (Бірақ тест кезінде оларды дауыстап айтпаңыз!)

Есте сақтауға тырысып жатқан ақпаратқа метафоралар ойлап табыңыз. Біздің мұны жақсы көретінімізді білесіз. Есте сақтағыңыз келетін объект немесе идея мен сіз білетін нәрсе арасындағы ұқсастықтарды ойлаңыз. Оның суретін салып көруге болады. Төмендегі сурет бензолдың химиялық байланыстарының қол ұстасып, құйрықтарын ұстаған маймылдарға қалай ұқсайтынын көрсетеді.

Бензолдың химиялық байланыстары қол ұстасып, құйрықтарын ұстаған маймылдарға ұқсайды.

Жақсы жазбалар жасаңыз. Біз бұл туралы кейінірек айтамыз, бірақ үйренгіңіз келетін материал туралы жазбаларды қолмен жазу (теру емес) ақпараттың сақталуына көмектеседі.

Өзіңізді есте сақтауға және түсінуге тырысып жатқан объект немесе идея деп елестетіңіз. Жұлдыз болу қандай? Немесе континент? Немесе мұздық? Немесе күн сәулесінде өсіп тұрған ағаш? Бұл ақымақ болып естілуі мүмкін, бірақ жұмыс істейді! Құмырсқаның өмірлік циклі немесе үйреніп жатқан кез келген нәрсе туралы шығармашылық жазба жазыңыз.

Кейбір адамдар сандарды белгілі пішіндермен немесе кейіпкерлермен байланыстыру сандарды мейірімді және шынайы етуге көмектесетінін байқайды. Мысалы, "2" саны аққуға ұқсайды, ал "5" кішкентай жылан сияқты ирелеңдейді. Сандарға тұлға беру сандарды есте сақтауға көмектесетін оқиғаларды құруды жеңілдетеді. "52"-ні есте сақтау оңайырақ, өйткені бұл аққуға ысылдаған жылан.

Ақпаратты басқа біреуге үйретіңіз. Анаңызды, әкеңізді немесе досыңызды отырғызып, ұзақ мерзімді және жұмыс жады туралы түсіндіргеніңізді тыңдатыңыз.

Қажет болса, алдымен жазбаларға сүйеніңіз. Содан кейін оларсыз көріңіз. Еске түсіруді жаттықтыру — ақпаратты миға енгізудің ең жақсы әдістерінің бірі. Ал басқа біреуге түсіндіру — еске түсіруді жаттықтырудың ең жақсы әдістерінің бірі.

Үйреніп жатқан жаңа идеяларды бекітуде ұйқының қаншалықты маңызды екенін ұмытпаңыз!

Осы тараудағы ұсыныстарымыздың біразы сізден шығармашылықты талап етеді. Кейбіреулеріңіз: "Бірақ мен шығармашыл адам емеспін!" деуіңіз мүмкін. Мүмкін қазіргі сәтте емес шығар. Бірақ кез келген нәрсе сияқты, жаттыққан сайын жақсара бересіз. Жасөспірімдер әрқашан шығармашыл. Кейде олар қалай екенін ұмытып қалады, бірақ олар әрқашан шығармашылықтарын қайта іске қоса алады!

Оқу кеңесі: Резеңке үйрек әдісі Бірдеңені үйренудің тамаша тәсілі — үйренуге тырысып жатқан нәрсеңізді бір затқа түсіндіру. Мысалы, резеңке үйрек — өте жақсы тыңдаушы. Үйреніп жатқан нәрсеңізді үйрекке немесе таңдаған кез келген затқа түсіндіріңіз. Бұл қиын және күрделі идеяларды түсінуге көмектеседі. Резеңке үйрек техникасының тиімділігі сонша, оны компьютерлік бағдарламашылар қолданады. Олар резеңке үйрекке кодтарының не істеуі керектігін жолма-жол түсіндіреді. Осылайша, олар кодтарындағы проблемалардың қай жерде екенін таба алады.

Жадты қорытындылау

Сіз қазір Нельсонның жад чемпионы болу үшін қолданған кейбір техникалары туралы жақсы түсінік алған боларсыз. Сонымен, Нельсон АҚШ-тың Есте сақтау чемпионатында жеңіске жетті ме? Иә! Ол жеңіп қана қоймай, төртінші рет жеңіске жетті! Нельсон былай дейді:

Олар менен жылдамырақ және жақсырақ болғаны сөзсіз, бірақ соңғы жарыста (екі карта палубасын жаттау) мен баяу және тұрақты болуға тырыстым, барлық 104 картаны мінсіз жаттап алғаныма көз жеткіздім. Соңында мен олардан ұзаққа шыдадым. Олар қателіктер жіберді, ал мен тағы да жеңдім.

Біз бұл тарауда ақпаратты ұзақ мерзімді жадқа жылжытуға көмектесетін кейбір құнды техникаларды үйрендік. Бірақ бір нәрсенің сарапшысы болу үшін шынымен қалай әрекет ету керек? Келесі тарауда менің кіші қызым сізге сарапшы болу туралы біраз түсінік береді. Немесе бермеуі де мүмкін. Көріп отырғаныңыздай, оның көлік жүргізуде кішкене проблемасы болды.

Енді сіз байқап көріңіз! Сіздің алғашқы жад тізіміңіз Нельсон Деллис бірдеңені жадта сақтаудың бес кеңесін атап өтті. Сіз жад сарайын жасап, Нельсонның кеңестерін ұзақ мерзімді жадыңызға сақтай аласыз ба? Нельсонның тізімі туралы ойланыңыз, содан кейін кітапты жауып, оны есіңізге түсіре алатыныңызды тексеріңіз.

ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

Ақпарат жадта екі түрде сақталады — фактілер және суреттер. Суреттерді есте сақтау әлдеқайда оңай.

Нельсон Деллистің бес есте сақтау кеңесі:

Есте сақтауға тырысып жатқан нәрсеге назар аударыңыз.

Есте сақтауға жаттығыңыз.

Есте сақтауға тырысып жатқан нәрсені суретке айналдырыңыз.

Суретті өзіңіз білетін нәрселермен байланыстыру арқылы сақтаңыз.

Идеяны бекіту үшін белсенді еске түсіруді қолданыңыз.

Жад сарайлары пайдалы, өйткені олар сіздің таңғажайып кеңістіктік-визуалды күштеріңізді пайдаланады. Жадыңызды қолдануға жаттығыңыз, сонда ол барған сайын жеңілдей түседі.

Есте сақтауға көмектесетін басқа бес әдіс:

Ән қолданыңыз.

Метафоралар ойлап табыңыз.

Жақсы жазбалар жасаңыз, жақсысы қолмен жазылған болсын.

Өзіңізді түсінуге және есте сақтауға тырысып жатқан нәрсе деп елестетіңіз.

Идеяларыңызбен бөлісіңіз. Оларды басқа біреуге үйретіңіз.

ТҮСІНІГІҢІЗДІ ТЕКСЕРІҢІЗ

Егер сіздің жадыңыз әрқашан нашар болған болса да, жақсы жадты дамыту мүмкін бе? Егер мүмкін болса, қалай?

Жад сарайы техникасын түсіндіріңіз.

Ақпаратты ұзақ мерзімді жадта сақтаудың екі әдісі арасындағы айырмашылықтарды түсіндіріңіз.

Фактіні суретке айналдыру фактіні есте сақтауды жеңілдетеді. Суретті жадта одан да жақсырақ сақтау үшін онымен не істеуге болады? Мысал келтіріңіз. (Орындап болған соң, жауаптарыңызды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласыз.)

9-ТАРАУ МИ БАЙЛАНЫСТАРЫ НЕГЕ МАҢЫЗДЫ (және Көлікті қалай арыққа түсіріп алмау керек)

Міне, менің қызым Рэйчел. Оның қаншалықты абдырап қалғанына назар аударыңыз. Ол көлікті артқа жүргізуді үйреніп жатыр. Көлікті артқа жүргізу қиын! Әйтеуір, басында солай. Айнаға қарау керек пе, әлде иығыңыздың үстінен бе, әлде алдыңызға ма? Ойланатын нәрсе тым көп! Дұрыс жолмен жүру үшін рөлді бұрыс жаққа бұру керек.

Бұл менің кіші қызым Рэйчелдің көлікті артқа жүргізуді алғаш үйреніп жатқан кезіндегі түрі. Ол қатты абдырап қалған еді!

Мұны сізге неге айтып отырмын? Өйткені бұл тарауда біз сізге күшті ми байланыстарын құру сіз ойлағаннан да маңызды екенін көрсетеміз. Неге? Өйткені ми байланыстары күрделі ақпаратты жылдам өңдеуге көмектеседі. Және біз Рэйчел мен көлік жағдайында не болғанын білгіміз келеді!

Еске сала кетейік, ми байланыстарының жиынтығы аксондары бар сол дендриттік тікенек-синапс байланыстарынан тұрады. Ми байланыстарының жиынтығы тұжырымдаманы немесе идеяны жақсы үйренген кезде ұзақ мерзімді "шкаф" жадында қалыптасады. Жақсы күшті ми байланыстарының жиынтығы назар аудару сегізаяғыңызға электрлік түрде жабысып, жұмыс жадыңызға қосылу үшін оңай.

Назар аудару сегізаяғыңызға жақсы күшті ми байланыстарының жиынтығына жабысу оңай. Бірдеңені алғаш рет түсінуге тырысқанда жұмыс жадыңыз бос болмайды. Назар аудару сегізаяғыңыздың барлық төрт "қолы" ақпаратты алмастырып жатады. Олар идеяларды біріктіруге тырысады, осылайша бұл идеялар байланысып, мағынаға ие болады.

Сіздің жұмыс жадыңыз ми байланыстарының жаңа жиынтығын жасауға тырысады. Жасалу кезең-кезеңмен жүреді. Біріншіден, жұмыс жадыңыз жаңа тұжырымдаманы анықтайды. Содан кейін сіз жаңа тұжырымдаманы қолдануға жаттығасыз. Біраз уақыттан кейін ол табиғи және ыңғайлы болып көрінеді. Себебі сіз ми байланыстарының жиынтығын жасадыңыз. Сіз ұзақ мерзімді жад шкафыңызда жаңа, әдемі байланысқан өрнек жасадыңыз. Дендриттік тікенектеріңіз бен синапстарыңыз бір мейірімді нейроннан екіншісіне қол созып, байланысты.

Назар аудару сегізаяғыңызға ми байланыстарының жиынтығына тығыз байланысу оңай. Бұл үшін сегізаяғыңыз бір қолын мектеп сөмкеңізден шығарады. Қол ментальды дәліздеріңіз арқылы ұзақ мерзімді жад шкафыңызға дейін сырғиды. Сол жерде ол өзіне қажетті ми байланыстарының жиынтығына электрлік соққы береді. Зап! — байланыс орнатылды. Кенеттен сегізаяғыңыз ми байланыстарының жиынтығын префронтальды қыртысыңызға қосты. Бұл — сіздің жұмыс жадыңыз. Сегізаяқ шкафыңызда сақталған ақпараттың мектеп сөмкеңізге түсуіне жол ашты. Енді сіз ақпаратты пайдалана аласыз. Оңай!

Ақпарат бір-бірімен әдемі байланысқандықтан, сегізаяғыңыз ақпаратқа толы ми байланысын "тарта" алады. Және ол оны бір қолымен тарта алады. Жұмыс жадының қалған үш қолы бос. Сіз сол бос қолдармен ойлана аласыз немесе басқа нәрселер жасай аласыз. Мысалы, сол бос қолдарды ми байланыстарының басқа жиынтықтарын ұстау үшін пайдалана аласыз. Осылайша сіз күрделі идеяларды немесе әрекеттерді байланыстыра аласыз.

Назар аудару сегізаяғыңыз көп жаттығу арқылы құрған ми байланыстарының жиынтығын оңай тартып алады. Сегізаяғыңыз ми байланыстарының тек төрт жиынтығын тарта алады, бірақ олар ми байланыстарының басқа жиынтықтарына жалғануы мүмкін, сондықтан ол сегіз, он немесе елу ми байланыстарының жиынтығын тарта алады! Осылайша сарапшылар жұмыс жадында тек төрт слот болса да, көп ақпаратты өңдеп, күрделі сұрақтарға жауап бере алады.

Егер жұмысты орындауға көмектесетін ми байланыстарының жиынтығы болмаса, жұмыс жадыңыз (сегізаяғыңыз) ессіздерше жұмыс істеуі керек. Ми байланыстарының жиынтығы болған кезде, сегізаяғыңыз демалып немесе басқа нәрсемен айналысып жатқанда, ол ұзақ мерзімді жад шкафыңызда жай ғана отыра алады.

Сегізаяғыңызға ми байланыстарының жиынтығы қажет болғанда, ол қол созады. Байланыстарға тиген бойда ол электрлік сигналды іске қосады.

Жаттығу арқылы сіз ұзағырақ ми байланыстарының жиынтықтарын жасау үшін байланыстарды бір-біріне қоса аласыз. Тарих, би, шахмат, ұшақ жүргізу, математика немесе ғылым саласындағы сарапшылардың бір ортақ қасиеті бар. Олардың барлығында жақсы, күшті байланыстары бар қысқа және ұзын ми байланыстарының көптеген жақсы жиынтықтары бар. Және бұл байланыстар жиынтығын басқа байланыстар жиынтығымен оңай байланыстыруға болады. Сарапшылар өзара байланысқан орасан зор ақпаратты назар аудару сегізаяқтарының құшағына лезде сүйреп әкеле алады!

Сарапшыларда ми байланыстарының жиынтықтары өте көп. Бірақ тұжырымдаманы жай ғана түсіну ми байланыстарының жиынтығын жасамайды. Ми байланыстарының жиынтығын жасау үшін жаңа тұжырымдаманы жаттықтыру керек. Түсіну мен жаттығу қатар жүреді. Неғұрлым көп жаттықсаңыз, үйреніп жатқан нәрсеңізді соғұрлым жақсы түсінесіз.

Сондай-ақ, түсіну маңызды болғанымен, түсінуге тым көп мән беру деген нәрсе болуы мүмкін екенін атап өткім келеді. Шахмат шеберлері, жедел жәрдем дәрігерлері, жойғыш ұшқыштар және басқа да көптеген сарапшылар жиі саналы ойлауды өшіріп, оның орнына жақсы дамыған ми байланыстарының кітапханасына сүйенеді. Бір сәтте не істеп жатқаныңызды саналы түрде "түсіну" сізді баяулатады және ағынды үзеді, нәтижесінде шешімдер нашарлайды немесе мәселелерді шешу қиындайды.

Тұжырымдаманы мықтап байланыстырмас бұрын оны әртүрлі қырынан түсінуге тырысу сізді одан сайын шатастыруы мүмкін. Бұл әсіресе математика сияқты салаларда шындық. Smartick және Kumon сияқты бағдарламалармен қосымша математикалық жаттығулар түсінуді тереңдететін күшті ми байланыстарының жиынтығын құруға көмектеседі. Мұндай бағдарламалар алға ұмтылмас бұрын білімнің әрбір бөлігін біртіндеп меңгеруге мүмкіндік беру үшін мұқият жасалған. Бұл тәсіл "шеберлікке оқыту" (mastery learning) деп аталады — бұл үйренудің тамаша тәсілі.

Қызым Рэйчелге қайта оралайық. Тараудың басында ол көлігін артқа жүргізуді үйреніп жатқан болатын. Және бұл оны күйзеліске түсірді! Ол мұны ешқашан жасай алмаймын деп ойлады. Бірақ ол қателік жасаған сайын көптеген кері байланыс алып, жаттықты және жаттықты. Ақырында, ол әдемі "артқа жүру" ми байланыстарының жиынтығын жасады. Оның ментальды соқпағы терең және бай болды. Ол оны көптеген әртүрлі жерлерде артқа жүру арқылы байланыстырды. Енді ол оңай артқа жүре алады. Оның "көлікті артқа жүргізу" ми байланыстары, басқа да көптеген көлік жүргізу байланыстарымен бірге, оны тәжірибелі жүргізуші етеді.

Рэйчел алғаш рет артқа жүруге тырысқанда, ол мұқият назар аударуы керек еді. Оның назар аудару сегізаяғы барынша қатты жұмыс істеді. Ол әртүрлі қадамдарды өңдеуге тырысу үшін барлық қолдарын пайдаланды. Басқа ақпаратты ұстауға назар аудару қолдары қалмады. Бірақ қазір ол байланыстар жиынтығын жасағандықтан, ол жай ғана "Мен артқа жүргім келеді" деп ойлайды. Оның назар аудару сегізаяғы қолын ұзақ мерзімді жад шкафына сырғытып жібереді. Ол "артқа жүру" ми байланыстарына жабысқан кезде кішкентай bzzzz соққысын жібереді. Қиын болған нәрсе енді оңайға айналды!

Рэйчел қазір көлікті оңай артқа жүргізе алады. Оның қаншалықты бақытты екенін қараңыз! Рэйчелдің сарапшылығы артқа жүрген кезде басқа нәрселерді істеу үшін жұмыс жадында үш қолды қалдырады. Музыка тыңдау немесе қауіпсіздік белдігінің тағылғанына көз жеткізу сияқты. Рэйчел қазір артқа жүруді жақсы меңгергені сонша, көп жағдайда ол мұны зомби режимінде жасайды. Бұл ерекше ештеңе болмаған жағдайда ғана...

Ақпараттың шамадан тыс жүктелуі

Бірақ ол артқа жүріп келе жатқанда біреу оның тұрағын алуға тырысса ше? Кенеттен ол зомби режимінен шығып, жағдай туралы жаңаша ойлануы керек. Бұл үшін оған сегізаяқтың барлық қолдары қажет болады. Ол басқа ештеңе туралы ойламауы керек. Әйтпесе, ол бәрін ұстап тұра алмайды. Ол соғылып қалуы мүмкін!

Егер жұмыс жадыңыздың атқаратын ісі тым көп болса, бірдеңені анықтау қиынға соғады. Сіз шатасасыз. (Психологтар когнитивті жүктеме туралы айтады. Когнитивті жүктеме — жұмыс жадында қолданылатын ақыл-ой күшінің мөлшері. Егер онда көп нәрсе болып жатса, жұмыс жадына көбірек заттарды жылжыту қиынырақ.) Жаңа нәрсені үйренгенде, жұмыс жадыңыз бір уақытта тек белгілі бір мөлшерді ғана есте сақтай алады. Сондықтан күшті, жақсы жаттыққан ми байланыстарының жиынтығын жасау өте маңызды.

Естеліктер осыдан жасалады (Егер алаңдамасаңыз!)

Сонымен, назар аудару сегізаяғыңыздың екі ерекше қылығы бар. Ол тек сіз назар аударған кезде ғана оянып, жұмыс істей бастайды. Және оның қолдарының саны шектеулі. Алаңдаушылық сегізаяғыңызға қиындық тудырады. Бұл оның бір қолын таңғышқа салып қойғанмен бірдей. Айталық, фонда теледидар қосулы тұр. Дыбыс назарыңыздың бір бөлігін алады. Сіз тыңдап отырмын деп ойламасаңыз да, ол сегізаяғыңыздың бір қолын пайдаланады.

Егер сіз оқуға тырысып жатқанда алаңдататын нәрселер болса, бұл назар аудару сегізаяғыңыздың бір қолын алып тастағанмен бірдей. Егер сіз алаңдасаңыз, жұмыс жадыңыз өз жұмысын өте жақсы атқара алмайды. Сегізаяғыңыздың заттарды ұстап тұратын қолдары азаяды. (Апельсинді екі қолдың орнына бір қолмен аршуға тырысып жатқаныңызды елестетіңіз.) Сондай-ақ, назарыңызды ауыстырсаңыз, бұл сегізаяқ үшін шаршатады. Ол ескі ақпаратты жіберіп, жаңа ақпаратты ұстап алуы керек.

Айталық, сіз үй тапсырмасын орындап жатырсыз. Досыңыз кіріп келіп, түскі ас туралы айта бастайды. Сегізаяғыңыз досыңыздың айтқанын ұстап алу үшін үй тапсырмасының кейбір ми байланыстарын жіберуі керек. Досыңыз кеткенде, ол бәрін қайтадан орнына қоюы керек. Ого! Бұл шаршатады. Сондықтан оқуға зейін қойған кезде "тапсырманы ауыстырудан" және үзілістерден аулақ болыңыз.

Назарыңызды ауыстырған сайын, сіз назар аудару сегізаяғыңызды әртүрлі байланыстар жиынтығы арасында қолдарын әрі-бері сермеуге мәжбүр етесіз. Бұл шаршатады! Егер сізде смартфон бар болса (бақытқа немесе бақытсыздыққа орай), ол туралы ойланыңыз. Достарыңызбен немесе отбасыңызбен бірге болғанда оны тексересіз бе? Назарыңызды смартфонға аударған бойда, қасыңыздағы адамдардан назарыңызды үздіңіз. Әңгімеге қайта оралу үшін уақыт керек. Кейде мұны байқайтыныңызға бәс тігемін. Оқуда да солай. Егер сіз қиын үй тапсырмасын орындап жатсаңыз және есептің ортасында телефоныңызға қарау үшін тоқтасаңыз, бұл барлық ми байланыстарыңызды тастап жібергенмен бірдей. Есепке қайта оралғанда, оларды қайтадан жинап алуыңыз керек. Сіздің байғұс кәрі назар аудару сегізаяғыңыз мұны шынымен шаршатады деп санайды.

Ләззат шеберлікпен келеді

Жаңа нәрсені алғаш үйреніп жатқанда, ми байланыстарын жасай бастағанға дейін, бұл жиі қиын және жағымсыз болып көрінуі мүмкін. Мысалы, велосипед тебуді үйренуді алайық. Басында тік тұрудың өзі қиын болды. Сіз жерге құладыңыз, кейде ауырды. Тік жүруді бастағаннан кейін тежегішті тым қатты баспауды және құламай бұрылуды үйрену керек болды. Бірақ бастапқы, қиынырақ оқу кезеңі өткеннен кейін, сіз жай ғана велосипедке секіріп мініп, тебе алатын болдыңыз. Сіз сарапшы болдыңыз. Тамаша!

Бұл бізді маңызды нүктеге әкеледі. Кейде сіз бір нәрсені әлі меңгермегендіктен одан ләззат алмайсыз. Сіз әлі де "велосипедімді қалай теңестіремін?" деген бастапқы кезеңдердесіз, онда бәрі өте қиын болып көрінуі мүмкін. Жай ғана бастаңыз! Алғашқы қадамдар көбінесе ең қиын болады. Процестен ләззат алыңыз және нәтижелердің келуін күтіңіз.

Негізгі идеялар

Осы тараудың негізгі идеяларын қарастырайық. Ми байланыстарының жиынтығын құру күрделі ойларды ойлауға көмектеседі. Сіз өзара байланысқан көптеген ақпаратты оңай шығарып ала аласыз. Ми байланыстарының жиынтығынсыз ақыл-ойыңыз шамадан тыс жүктелуі мүмкін. Рэйчел көлікті алғаш рет артқа жүргізуге тырысқан кездегідей.

Жаңа нәрсені үйренуге тырысқанда, сіз әлі ми байланыстарын жасамағансыз. Назар аудару сегізаяғыңыз барлық төрт қолын пайдалануы керек. Ол қатты жұмыс істеуі керек! Материалды байланыстырмаған кезде өзіңізді шатасқандай сезінуіңіз мүмкін. Түсінбейтін сияқтысыз. Әрине, бұл мүлдем олай емес. Сізге жай ғана ми байланыстарының кішкентай жиынтықтарын құрудан бастау керек. Жаттығу арқылы кішкентай ми байланыстары ұзарады. Сегізаяғыңыз оларды бірден тартып алып, олармен оңай жұмыс істей алады. Жаңа нәрсені үйренудің алғашқы қадамдары көбінесе ең қиын болады. Ми байланыстары жиынтығының кітапханасын жасаңыз, сонда сіз сарапшы болу жолында боласыз.

Келесі тарауда сіз Терри Сейновскимен жақынырақ танысасыз. Ол нейроғылым сарапшысы. Сіз оның әрқашан ондай болмағанын білесіз!

Кідіріс және Еске түсіру Осы тараудың негізгі идеялары қандай болды? Осы идеялардың кейбірін (сегізаяқ сияқты) көз алдыңызда бейнелермен елестете аласыз ба? Кітапты жауып, мұны жасаған кезде басқа жаққа қараңыз. Егер қиындық туындаса, идеяларды жазып көріңіз. Орындаған соң мына ұяшықты белгілеңіз: ☐

Енді сіз байқап көріңіз! Смартфонсыз жүру Егер сізде смартфон болса, келесі жолы үй тапсырмасын орындағанда оны басқа жерге қалдырыңыз. Помодоро аяқталғанша оны сол жерде қалдыруға міндеттеме алыңыз. Әйтпесе, жағдай қиындаған кезде жасырын қарап алуға азғырылуыңыз мүмкін. Ал бұл қайта қосылуды қиындатады!

ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

Ми байланыстарының жиынтығы — бұл жаттығу арқылы құрылатын ұзақ мерзімді "шкаф" жадындағы байланысқан нейрондар жолы. Ми байланыстарының жиынтығы жұмыс жадыңызға ақпаратты тезірек өңдеуге көмектеседі. Мұндай ми байланыстарын назар аудару сегізаяғыңызға ұстап алу оңай.

Егер сегізаяғыңыз назарын бір ми байланыстары жиынтығынан мүлдем басқасына ауыстыра берсе, ол шаршайды. Сондықтан алаңдаушылықтан және тапсырманы ауыстырудан аулақ болуға тырысыңыз.

Ми байланыстарының жиынтығынсыз, ментальды мектеп сөмкесіне тым көп нәрсе салуға тырысқанда шатасамыз. Біздің бәрімізде максималды когнитивті жүктеме бар. Біздің жұмыс жадымызда бір уақытта шеше алатын нәрселеріміздің шегі бар.

Жаңа нәрсені үйренудің алғашқы қадамдары көбінесе ең қиын болады. Сабырлы болыңыз және жұмысты жалғастырыңыз. Ми байланыстарының жиынтығы қалыптаса бастағанда және бірдеңені қалай істеу керектігін "түсінгенде" келетін сол бір ғанибет ләззат сәтін іздеңіз.

ТҮСІНІГІҢДІ ТЕКСЕР

Ми байланыстары неге маңызды?

Сенің зейін сегізаяғың не істейтінін түсіндір.

"Байланысқан" идеяның жақсы мысалы — аяқ киім бауын байлау. Алғаш рет үйренгенде, қатты зейін қою керек болды. Ал қазір сөйлесіп, теледидар көріп немесе ән айтып отырып-ақ оңай байлай аласың. Өзің байланыстырған басқа әрекетті немесе тұжырымдаманы ата.

Теледидар қосулы тұрғанда жұмыс істесең, зейін сегізаяғыңмен не болады?

Неліктен "тапсырмаларды ауыстырудан" (task switching) аулақ болу керек?

Үй тапсырмасын орындағанда телефонды не істеу керек? Неліктен?

Тұжырымдаманы түсіну ми байланыстарының жиынтығын жасай ма?

Бір нәрсенің сарапшысы болу үшін не істеу керек?

Егер сен жанып жатқан ғимараттан құтқарылуың керек болса, адамдардың қалай құтқарылғанын жай ғана көрген өрт сөндірушіні таңдайсың ба? Әлде жанып жатқан ғимараттан адамдарды құтқаруды іс жүзінде жаттыққан өрт сөндірушіні таңдайсың ба? Неліктен? (Болған соң, жауаптарыңды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласың.)

Суреттерге шолу жасалды ма және келесі тарауға дәптер дайын ба? ☐

10-ТАРАУ. КЛУБТАР МЕН ТОПТАР АРҚЫЛЫ ҮЙРЕНУ, ӨЗ МИССИЯҢДЫ ТАБУ ЖӘНЕ ТЕРРИДІҢ МЕКТЕПТІ ҚАЛАЙ ӨРТЕП ЖІБЕРЕ ЖАЗДАҒАНЫ ТУРАЛЫ

Сәлем, менің атым Терри Сейновски.* Танысқаныма қуаныштымын! Мен өскенде Барб пен Алдан өзгеше болдым. Бастауыш мектепте мен "ғылым адамы" болдым, бірақ тілдермен тіл табыса алмадым. Менің жертөлемде химиялық зертханам болды. Маған жарқылдар, жарылыстар және түтін бұлттарын жасаған ұнайтын. Жеті жасымда мен папье-машеден жанартау жасадым, ол түтін дабылын іске қосты. Мектептегілердің бәрі эвакуациялануға мәжбүр болды. Олардың бәрі менің мектепті өртеп жібере жаздаған күнімді есінде сақтап қалды!

Бұзақы Терри

Орта мектепте маған жаратылыстану сабақтары қызықсыз болды. Олар мен үшін тым қарапайым еді, өйткені мен алға озып кеткенмін. Мен көп сұрақ қоятынмын, бірақ маған сабақты бұзып отырғанымды айтатын. Мен "бұзақы" болдым. (Есіңде болсын, егер саған қызықсыз болса, бұл жұмыс тым оңай дегенді білдірмейді. Бұл сенің жеткілікті деңгейде қызығушылық танытпай отырғаныңды білдіруі мүмкін!)

Клубтас достарым және мен Кливлендтегі Сент-Джозеф орта мектебінің радио клубында Айға радиосигналдар жіберуге дайындалып жатырмыз. Ортадағы менмін.

Радио клубы мені құтқарды. Біз сабақтан кейін радио туралы білу және оларды құрастыру үшін жиналатын ғылым сүйер қауым едік. Біз Морзе әліппесін қолданып сигнал жіберуді жаттықтырдық. Тіпті өзіміз жасаған антенналарды қолданып, Айға радиосигналдар жібердік. Ақырында, мен өзіме ұнайтын кез келген сұрақты қоя алатын болдым!

Мектепте қанағаттанарлық тәжірибе алудың ең жақсы жолдарының бірі — өзіңе ұнайтын іс-шаралармен айналысатын мектеп клубтары мен топтарына қосылу. (Егер үйде оқысаң, жергілікті мектептерге қатысты немесе одан тыс клубтар мен топтарға қосылудың жолдары жиі табылады.) Егер мектебіңде ондай клуб болмаса (мысалы, "Қалай оқу керектігін үйрену" клубы!), жаңа клуб құру туралы сұраудан қорықпа! Өзің жақсы көретін істі бөлісе алатын достар табу — шынайы достықты дамытудың және шығармашылығыңды гүлдендірудің тамаша тәсілі.

Клуб мүшелері және мен орта мектептің шатырында радио антеннасын реттеп жатырмыз. (Сол жақтағы менмін.)

Сенің миссияң қандай?

Бір күні радио клубын басқаратын мұғалім маған сұрақ қойды: "Сенің миссияң қандай?" Мен білмедім, бірақ бұл мені болашақ туралы ойлануға мәжбүр етті. Маған есейіп, өмірде айналысатын іс табу керек болды. Мені гравитация мен ми қатты қызықтыратын. Гравитация қалай таралады? Неліктен менің миым кейбір нәрселерді (физика сияқты) тез үйренеді, ал басқаларын (тілдер сияқты) үйрене алмайды?

Ми және қалай оқу керектігі туралы қазіргі білгенімді сол кезде білгенімде ғой, шіркін. Мен Барб пен Ал сияқты тілдерді әлдеқайда жақсы меңгерер едім. Мен неміс тілі сабақтарына қатыстым. Бірақ кейінірек неміс қызымен жүргенде ғана тілдесуге жететіндей деңгейде үйрендім. Мүмкін, орта мектепте менде жеткілікті мотивация болмаған шығар.

Принстонда үйренгенім

Менің жолым болды, ғылымдағы мансабым жақсы өрбіді. Мен атақты профессор Карл Андерсоннан дана кеңес алдым. Сантьяго Рамон-и-Кахаль сияқты, Карл Андерсон да Нобель сыйлығын алған болатын. (Ол позитронды ашқан.*) Профессор Андерсон менен теориямен айналысқым келе ме, әлде экспериментпен бе деп сұрады. Мен: "Неге екеуімен де айналыспасқа?" дедім. Ол мұның мүмкін екенін айтып, Калтехтегі бір адамды мысалға келтірді, кейін мен онымен таныстым.

Өзің құрметтейтін адамнан кеңес алу өміріңе үлкен әсер етуі мүмкін.

Мен Принстон университетінің* магистратурасында физиканы көп оқыдым. Қара құрдымдар мен гравитация туралы қызықты жаңалықтар аштым. Жақсы тәлімгерлерім мен ақылды достарым болғаны үшін жолым болды. Қиын мәселелермен басқа адамдармен бірге жұмыс істеу шынымен көмектеседі. Сенің жарқырауыңа мүмкіндік беретін адамдарды тап. Жақсы идеялары бар адамдармен араласу сенің жеке жақсы идеяларыңды дамытуға көмектеседі!

Мен бетбұрыс кезеңіне жеттім. Физика мен гравитация туралы сұрақтарыма жауап алдым. Бірақ ми туралы әлі көп білмейтінмін. Нью-Йорк Янкиз бейсбол командасының философ-кетчері Йоги Берра бір дана сөз айтқан: "Жол айрығына келгенде, сол жолмен жүр". Мен биология жолын таңдадым.

Міне, мен Принстондамын. Қара құрдымдар менің назарым үшін мимен және басқа қызығушылықтармен жарысты. Ми жеңді.

Ми әлеміне секіру

Мидың жұмбақтары ғарыш жұмбақтары сияқты күрделі. Барб пен Ал сияқты, маған да негіздерге қайта оралуға тура келді. Басында қиын болды, өйткені басқалар көп нәрсені білетін. Бірақ мен физикадағы дайындығым биология туралы басқалар ойлай алмайтын жолдармен ойлауға көмектесетінін түсіндім. Пәндердің күтпеген жерден байланысатыны таңқаларлық!

Мен кітаптардан нейрондар туралы оқыдым. Алайда, олар маған Массачусетстегі Вудс Хоулдағы жазғы курста микроскоппен көргенде ғана шынайы болып көрінді. Мұнда маңызды сабақ бар. Ақпаратпен бірдеңе жасағанда оқу жанданады. Оны белсенді ет. Жай ғана оқыма. Мен нейрондардың көптеген түрлерінен электрлік сигналдарды жаздым. Орта мектептегі радио клубында радиосигналдар туралы үйренгенім шынымен көмектесті. (Біліміңнің қашан қажет болатынын ешқашан білмейсің.)

Жасанды милар

Жұмысымда мен миды компьютерлермен салыстыру үшін физика мен биология білімімді қолданамын. Кейбір жағынан олар ұқсас, ал басқа жағынан мүлдем өзгеше. Компьютерлер есептеулерді керемет жылдам жасайды. Олар бір нәрсені екіншісінен кейін найзағайдай жылдамдықпен орындауда керемет.

Бұл менің бүгінгі күнім, Ла-Холья, Калифорниядағы Солк институтында. Солк институты — нейробиология және медицина бойынша зерттеулер жүргізетін әлемдегі ең үздік институттардың бірі.

Милар басқаша. Олар әлдеқайда баяу және көптеген кішігірім нәрселерді бір уақытта орындау арқылы жұмыс істейді. Олар бірге жұмыс істейтін миллиардтаған кішкентай компьютерлер командасы сияқты. Әрбір нейрон — кішкентай "компьютер". Алдыңғы тараулардан білетініңдей, әрбір нейрон-компьютер басқа кішкентай компьютерлермен синапстар арқылы байланысқан. Бұл командалық жұмыс миға компьютерлер үшін өте қиын нәрселерді, мысалы, көру мен естуді орындауға мүмкіндік береді.

Біздің миымыздың қаншалықты ғажап екендігі туралы бәріміз үйренетін нәрсе бар. Басқа адамдармен тығыз жұмыс істеу және мидың қалай жұмыс істейтіні туралы көп ойлану арқылы мен "жасанды ми" жасаудың жолдарын таптым. Бұл сенің басыңдағыдай емес, электронды милар. Бұл компьютерлер ми сияқты үйренеді және сен сияқты мектепке баруы керек (шамамен). Оларда жасанды интеллекттің жаңа түрі — "ЖИ" (AI) бар, ол ешқашан шаршамайды және жалықпайды. Жақын болашақта ЖИ туралы көбірек естисің деп ойлаймын. Ғылыми фантастика шындыққа айналуда!

Нейробиологтар соңғы отыз жылда таңқаларлық жетістіктерге жетті. Бұрын біз мидың қалай жұмыс істейтіні туралы ештеңе білмейтінбіз. Қазір біз көп нәрсені, соның ішінде мидың қалай үйренетіні туралы көптеген мәліметтерді білеміз. Мысалы, жаттығу мен ұйқының есте сақтау қабілетін күшейтуге тигізетін маңызды әсерін білеміз. Мен жаттығуды күнделікті өмірімнің маңызды бөлігіне айналдырдым. Бұл маған жақсырақ ойлауға және үйренуге көмектесетінін білемін. Келесі тарауда жаттығу туралы көбірек білетін боласың. Сәтті оқу тілеймін!

Кідір және еске түсір Бұл тараудың негізгі идеялары қандай болды? Бұл идеяларды өз өміріңмен және мансаптық мақсаттарыңмен байланыстырсаң, оларды оңай еске түсіре алатыныңды байқайсың. Кітапты жауып, басқа жаққа қарап, осыны жасап көр. Болған соң мына ұяшықты белгіле: ☐

ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

Мектепте қызығушылығыңды шынымен оятатын нәрсені тап.

Радио клубының өзіндік нұсқасын тап.

Сұраудан қорықпа. Егер мектебіңде сені қызықтыратын іс-шаралар болмаса, оларды ұйымдастыруды сұра. Немесе мектептің көмегімен клубты өзің аша аласың.

Басқалармен жұмыс істеуге дайын бол. Шығармашыл адамдармен аралас, сонда өзіңде қаншама жаңа идеялар пайда болатынын көресің.

Мүмкіндігінше оқуыңды белсенді ет. Кітаптан оқығандарыңды іс жүзінде қолдан, сонымен қатар олар туралы оқы.

Миыңа таңдан! Бұл сен үшін бірге жұмыс істейтін миллиардтаған кішкентай компьютерлер сияқты.

Бір салада білім алу басқа салаларда көбірек идеялар бере алады. Пәндер байланысады. Физика биологияға көмектесе алады. Тіпті өнерге, спортқа немесе достар табуға да көмектесуі мүмкін!

Суреттерге шолу жасалды ма, тарау соңындағы бірнеше сұрақ шешілді ме және келесі тарауға дәптер дайын ба? ☐

11-ТАРАУ. МИЫҢДЫ ҚАЛАЙ ШЫНЫҚТЫРУҒА БОЛАДЫ

2015 жылы Джулиус Йего найза лақтырудан әлем чемпионы болды. Ол найзасын 92,72 метрге лақтырды. Ол соншалықты қатты лақтырғаны сонша, құлап қалды! Бірақ ол тез тұрып, жеңісін тойлады. Джулиустың тарихы ерекше. Ол Кенияның кедей бөлігінде, Африканың Рифт алқабы деп аталатын жерінде өскен. Найза лақтыруға қызығушылық танытқанда, оған өз найзаларын жасауға тура келді. Ол оларды ағаш бұтақтарынан жасады. Кенияда ең танымал спорт түрі — жүгіру. Дұрыс найзалар болмады. Бүкіл елде найза лақтырудан жаттықтырушы болмады, ал Джулиуста тіпті дұрыс аяқ киім де жоқ еді. Бірақ ол табанды болды. Джулиус жыл сайын жақсара түсіп, ақыры әлем чемпионы атанды. Жаттықтырушысы жоқ және қолдауы аз адам спортқа қыруар қаржы жұмсайтын елдердің спортшыларын қалай жеңді? Мен саған жақында айтып беремін.

Джулиус Йего найза лақтырудан әлем чемпионы болды. Ол найза лақтыруды өте ерекше жолмен үйренді. Әрине, Джулиустың жетістігінің бір бөлігі оның көп жаттығуына байланысты болды. Бұл тарау осы туралы. Жаттығудың оқуға қандай қатысы бар? Анықталғандай, қатысы өте көп және бұл тек найза лақтыруды үйренуге ғана қатысты емес.

Жаттығу миыңды шынықтырады!

Миыңның бір бөлігі фактілер мен оқиғаларды есте сақтау үшін өте маңызды. Ол гиппокамп* деп аталады. Төменде гиппокамптың қандай екенін көре аласың. Гиппокамп (сол жақта) грек тілінде "теңіз жылқысы" (оң жақта) дегенді білдіреді. Ұқсастықты байқадың ба?

Егер гиппокампты төңкерсең, оның миға қалай орналасқанын көресің. Техникалық тұрғыдан алғанда, мида екі гиппокамп бар — біреуі сол жақта, екіншісі оң жақта. Қызығы сол, ұйқы кезінде сен үйренген ақпарат гиппокамп нейрондарынан мидың сыртқы қабаты болып табылатын ми қыртысының нейрондарына ауысады. Ми қыртысы — сенің ұзақ мерзімді жадыңның (шкаф) үйі. Сондықтан ұйқы жаңа синапстық байланыстарды құруға көмектесіп қана қоймайды, сонымен қатар жаңа білімге орын босату үшін гиппокампты тазартады. Гиппокампы зақымданған кейбір бақытсыз адамдар амнезияға ұшырайды — олар бірнеше минуттан кейін болған ештеңені есіне түсіре алмайды. Қызығы, олар зақымдануға дейін үйренгендерін әлі де есінде сақтай алады. Яғни, олар ұйқы ми қыртысында бекіткен ертеректегі естеліктерді есінде сақтай алады. Мұның бәрі гиппокамптың есте сақтауға келгенде негізгі ойыншы екенін білдіреді. Гиппокампта күн сайын жаңа нейрондар пайда болады. Бұл мектептің баскетбол командасы сияқты. Жыл сайын жаңа ойыншылар келеді, ал ескілері кетеді. Жаңа ойыншылар көбінесе жаңа ойындарды үйренумен болады.

Егер сен ештеңе үйренбесең, гиппокамптағы жаңа нейрондар пайда болғаннан кейін көп ұзамай жоғалып кетеді. (Сол сияқты, егер жаңа баскетбол ойыншысы жаңа ойындарды үйренуге тырыспаса, ол командадан шығып қалуға бейім.) Алайда, егер сенде жаңа оқу тәжірибелері болса, жаңа нейрондар қалып, есте сақтауға мүмкіндік береді. Гиппокамптағы ескі нейрондар мен жаңа нейрондардан шыққан жаңа синапстар ми байланыстарының жаңа жиынтығын жасайды. Ұйықтаған кезде гиппокамптағы бұл жаңа ми байланыстары ми қыртысының ұзақ мерзімді жадындағы ми байланыстарын күшейтуге көмектеседі.* Жиырма жылдан астам уақыт бұрын менің бірлескен авторым Терри жаңа нейрондар туралы таңғажайып жаңалық ашуға көмектесті. Жаттығу жаңа нейрондардың өсуіне көмектеседі. Жаттығу жасағанда миың BDNF деп аталатын химиялық затты бөледі. Бұл "Brains Definitely Need Food!" (Миға нақты тамақ керек!) деген сөздің қысқартылған нұсқасы. (Мұны менің басқа бірлескен авторым Ал ойлап тапты. Бұл есте сақтауға көмектесуі мүмкін. "BDNF" шын мәнінде "brain-derived neurotrophic factor" — "мидан шыққан нейротрофиялық фактор" дегенді білдіреді. Бірақ бұл онша есте қалмайды.) BDNF жаңа нейрондарыңды күшті және сау етеді. Ол оларды зақымданудан қорғайды және басқа нейрондармен байланысу ықтималдығын арттырады. Сондай-ақ ол синапстар мен дендриттік тікенектер үшін қорек сияқты әрекет етіп, олардың үлкейуіне көмектеседі. Төмендегі суреттен дендриттік тікенектердің қалай үлкейгенін көре аласың. Жоғарғы сурет — BDNF әсер етпеген гиппокамптағы дендрит. Дендриттік тікенектердің ("бармақтар") жоққа тән екенін байқа. Төменгі сурет BDNF қолданылғаннан кейін не болатынын көрсетеді. О, ғажап! Дендриттік тікенектер биік және кең болып өскен! Бұл тікенектер синапстар арқылы басқа нейрондармен байланысуды жеңілдетеді. Егер үнемі жаттығу жасасаң, нейрондарың төменгі нұсқаға көбірек ұқсайтын болады, яғни көптеген басқа нейрондармен байланысып, сөйлесе алады!

Тыңайтқыш өсімдіктердің өсуіне көмектесетіні сияқты, BDNF нейрондардың өсуіне көмектеседі. Қосымша BDNF жаттығу арқылы өндіріледі. Сондықтан жаттығу жасағанда сен миыңа және әрине, денеңе де қамқорлық жасайсың!

Тамақ та миыңды қоректендіреді!

Сен жеген тамағың оқуыңа әсер ете ме деп ойлануың мүмкін. Жауабы — иә, әсер етеді! Шын мәнінде, егер сен жаттығу жасап, дұрыс тамақтансаң, бұл сенің оқу және есте сақтау қабілетіңе үлкен әсер етеді. Жаттығу немесе дұрыс тамақтанудың жеке өзінен гөрі әсері күштірек. Сонымен, дұрыс тамақтану деген не? Зерттеулер көрсеткендей, рационыңа жемістер мен көкөністерді қосу — жақсы идея. Түрлілігіне мән бер. Сарымсақ пен пиязды қамтитын пияз тұқымдас көкөністерде қант диабетінен бастап қатерлі ісікке дейінгі түрлі аурулардан сақтайтын химиялық заттар бар. Түсті қырыққабат, брокколи, шалғам және брюссель қырыққабаты кіретін қырыққабат тұқымдас көкөністер де сондай. Барлық түсті жемістер, соның ішінде апельсин, алмұрт, көкжидек, шие және таңқурай да өте пайдалы. Қара шоколадта жемістердегідей пайдалы химиялық заттар бар, тіпті одан да көп. (Бірақ қанты аз шоколадты таңда және шоколадты күннің екінші жартысында жеуден аулақ бол, өйткені ол ұйқыңа кедергі келтіруі мүмкін.) Жаңғақтар да пайдалы заттарға толы. Күніне бір уыс жаңғақ рационыңды жақсы толықтырады. Құрамындағы қоректік заттардың көбі өңделіп кеткен "жасанды тағамдардан" аулақ болуға тырыс. "Жасанды тағамдар отбасына" картоп фриі, чипсы, тауық наггетстері және қанты немесе ақ ұны көп кез келген нәрсе, мысалы, пончиктер, кейбір таңғы астар және газдалған сусындар жатады. Десерт — тағам тобы емес. Әркімнің ұстанатын ең пайдалы диета туралы әртүрлі пікірлері бар. Жерорта теңізі стиліндегі диета — жақсы таңдау. Аты айтып тұрғандай, бұл Грекия, Италия, Португалия және Испания сияқты Жерорта теңізі елдерінде қалыптасқан диета. Онда жемістер, көкөністер, балық, зәйтүн майы және дәнді дақылдар көп.

Сен көптеген дереккөздерден үйрене аласың!

Джулиус Йегоға қайта оралайық. Ол қалай жақсара берді? Оның жаттықтырушысы немесе бай елдің артықшылықтары: спорт ғалымдары, психологтар және диетологтар болған жоқ. Джулиус туралы таңқаларлық нәрсе мынада. Ол YouTube-тен найза лақтыру туралы көптеген бейнероликтерді көріп, содан кейін өзі байқап көру арқылы чемпион болды. Ол интернет-кафеде (интернетке кіре алатын жер) сағаттап отырып, өз қаһармандарын зерттеді. Содан кейін Африка қырларында көп жаттықты. Соңында оған басқа елден жаттықтырушы келді. Бірақ ұзақ уақыт бойы оның барлық жаттығуы интернеттен болды. Кейін ол "Мистер YouTube Man" ретінде танымал болды! Мен мұны саған неге айтып отырмын? Бұл — шабыттандыратын оқиға. Бірақ ол сонымен қатар осы тараудағы екі маңызды саланы біріктіреді. Жаттығу және оқу. Мен саған кітаптан немесе мұғалімнен үйрену міндетті емес екенін көрсеткім келеді. Сен интернетті және басқа ресурстарды пайдаланып, өзіңді-өзің оқыта аласың. Және жаттығу, жаттығу, тағы да жаттығу арқылы, мүмкіндігінше кері байланыс ала отырып. Сонымен, Джулиус Йего чемпион спортшы болумен қатар данышпан да шығар? Мүмкін. Мен оны жеке танымаймын. Бірақ оның миы жай ғана YouTube бейнероликтерін көргеннен гөрі әлдеқайда жақсы қалыпта. Ол көрді және жаттықты. Ол жаңа ақпаратты үйренді және оны іс жүзінде қолданды! Бұл сен үшін де мақсат. Мен Терриді данышпан деп ойлаймын. Мен оның жаттығуды күнінің маңызды бөлігіне айналдырғанын білемін. Ол мұхит жағасында жүгіргенді ұнатады. Ол үшін бұл шашыраңқы режимге өтудің тамаша тәсілі. Көбінесе жүгіріп жүргенде оған ең жақсы идеялар келеді. Ол жаттығуды ұнатқандықтан және бұл миына пайдалы болғандықтан жасайды. Бірақ сонымен бірге жаңа идеялар оған профессор ретіндегі жұмысында көмектеседі.

Жаттығу: Денсаулыққа арналған әмбебап құрал

Жаттығу тағы бір сиқырлы нәрсе жасайды. Ол миыңа серотонин және дофамин сияқты басқа химиялық заттарды өндіруге мүмкіндік береді. Бұл химиялық заттар саған жаңа идеялар ойлап табуға көмектеседі. Олар ескі идеялардың жаңаларын құру үшін қалай байланысатынын көруге мүмкіндік береді. Содан кейін сен жаңаша ойлай аласың. Жүгіріп жүрген барлық кішкентай ой-тышқандар орманға жаңа көзқарас табатыны сөзсіз. Жаттығу тек денеңдегі барлық мүшелер үшін ғана емес, миың үшін де пайдалы. Ол түсінуді, шешім қабылдауды және зейін қоюды жақсартады. Ол есте сақтауға және тапсырмалар арасында ауысуға көмектеседі. Сондай-ақ адамдарға психикалық аурулардан айығуға көмектеседі. Кейбір психиатрлар жаттығу кез келген дәрі-дәрмектен күштірек дейді.

Кідір және еске түсір Кейде негізгі идеяны еске түсіру үшін басқа жаққа қарауға тырысқанда басың бос сияқты сезіледі. Немесе бір абзацты қайта-қайта оқып жатқаныңды байқайсың. Осындай кезде физикалық бірдеңе жаса — мысалы, бірнеше рет отырып-тұру, жерден көтерілу (отжимание), секіру немесе дөңгелек айналу. Бұлар сенің түсіну және еске түсіру қабілетіңе таңқаларлық оң әсер етуі мүмкін. Осы тараудың идеяларын еске түсірмес бұрын, қазір белсенді бірдеңе жасап көр. Болған соң мына ұяшықты белгіле: ☐

Енді сен байқап көр! Жаттығу жаса! Сонымен не күтіп тұрсың? Әлі отырып алып осы кітапты оқып отырсың ба? Далаға шық та, тышқан қу! Зомбимен күрес. Баспалдақты шаңсорғышпен тазала. Сегізаяқты қытықта. Шкафты тасы. Қандай жаттығу ұнаса, соны жаса. Шашыраңқы режимнен ләззат ал! (Бірақ кейінірек қайтып келіп, кітапты аяқтауды ұмытпа.)

Сен мұғалімдер мен кітаптардан ғана емес, интернеттен де үйрене аласың.

Жаттығу нейрондарың үшін, әсіресе жаңалары үшін өте пайдалы.

Жаттығу миыңа тамақ сияқты болатын химиялық затты (BDNF) жасауға көмектеседі.

Жаттығу жаңа идеяларды тудыратын химиялық заттарды бөледі.

Жаттығу — керемет шашыраңқы әрекет!

ТҮСІНІГІҢДІ ТЕКСЕР

Миыңның қай бөлігі фактілер мен оқиғаларды есте сақтау үшін өте маңызды? (Кеңес: Ол грек тілінде "теңіз жылқысы" дегенді білдіреді және оған ұқсайды.)

Миың мектептің баскетбол командасына қалай ұқсайды?

Миға BDNF қосылғанда, ____________________ биік және кең болып өседі.

Жаттығудың денсаулыққа пайдалы бес жолын сипатта.

Дұрыс тамақтанудың кейбір элементтері қандай? (Болған соң, жауаптарыңды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласың.)

Суреттерге шолу жасалды ма, тарау соңындағы бірнеше сұрақ шешілді ме және келесі тарауға дәптер дайын ба? ☐

12-ТАРАУ. МИ БАЙЛАНЫСТАРЫН ЖАСАУ

Комикстен қалай үйренбеу керек

Бала кезімде мен аздап қу болдым. Ата-анам менің пианинода ойнағанымды қалады, ал мен бұған онша қуанбадым. Бірақ мен олардың айтқанын істедім. Шамамен. Әр апта сайын мұғалімім маған жаттығу үшін жаңа ән беретін. Мен сондай-ақ бұрын үйренген ескі әндерді де жаттықтыратынмын. Ескі әндерді жаттықтыру әлдеқайда оңай және қызықты болды! Ата-анам фонда пианиноның дауысын еститін, бірақ менің не ойнап жатқаныма ешқашан мән бермейтін. Мен жаңа әнді жаттықтыруға бес минут жұмсайтынмын. Содан кейін алдымдағы нота қойғышқа комикс кітабын қоятынмын. Мен комикс оқып отырып, ескі әнді жиырма бес минут бойы қайта-қайта ойнайтынмын. Жалпы алғанда, бұл жарты сағаттық жаттығу болды. Мен пианинода ойнау қабілетімді жақсарттым ба? Әлде өзімді алдадым ба? Ата-анам менің не істегенімді түсінгенде не істеді?

Сарапшы болу

Кейін шегініп, ми байланыстары туралы еске түсірейік. Ми байланыстарының жиынтығы — бұл жақсы жаттықтырылған ой-соқпағы. (Есіңде болсын, біз оларды ормандағы кең, тегіс тышқан жолдары деп те ойлай аламыз.) Сенің зейін сегізаяғың ойлауға аздап көмек қажет болғанда дұрыс ми байланыстарына оңай қол созып, байланыса алады — әрине, егер сен оларды құруға уақыт бөлген болсаң. Тақырыпқа қатысты көптеген ми байланыстарының болуы — сарапшы болудың кілті.* Келесі беттің жоғарғы жағындағы пазлды (жұмбақ суретті) көрдің бе? Әр жолы сен ми байланыстарының берік жиынтығын жасағанда, бұл пазлдың бөліктерін қосқанмен бірдей. Жеткілікті байланыстар жасағанда, пазл толыға бастайды. Сен тақырыптың үлкен көрінісін көре бастайсың. Тіпті толтырылмаған бірнеше кішкентай байланыс бөліктері болса да, не болып жатқанын көре аласың. Сен сарапшы болдың! Бірақ жаңадан дамып келе жатқан ми байланыстарыңмен жаттықпасаң ше? Онда не болатынын беттің төменгі жағындағы өшкен пазлға қарап көре аласың. Бұл жуылып кеткен пазлды құрастыруға тырысу сияқты. Бұл оңай емес.

Әр жолы ми байланыстарының жиынтығын жасағанда, сен пазл бөліктерін біріктіресің. Байланыстарыңмен неғұрлым көп жұмыс істесең, олардың басқа байланыстармен қалай сәйкес келетінін соғұрлым жақсы көресің. Бұл байланыстардың үлкенірек жиынтығын жасайды. Жеткілікті байланыстар құрып, жаттыққанда, сен үлкен көріністі көресің! Сен сарапшы болдың.

/images/page2_06_img2.png

Егер байланыстарыңмен жаттықпасаң, олар өше бастайды. Бұл бөліктерді көруді қиындатады, ал бұл пазлды құрастыруды қиындатады.

Байланыстырудың артындағы екі негізгі идея

Бұл бізді маңызды сұраққа әкеледі. Ми байланыстарының жиынтығын қалай жасайсың? Бастауға көмектесетін екі негізгі идея бар — біреуі жаттығуды, екіншісі икемділікті қамтиды.

Мақсатты жаттығу (Жалқау оқуға қарсы)

Жеткілікті жаттыққанда, сен берік ми байланыстарын құра аласың. Бірақ қалай жаттығатының маңызды. Идея жақсы байланысқанда, жаттығу оңай және жағымды болады. Бірақ бұл "жалқау оқуға" айналуы мүмкін. Жалқау оқу ұйықтаған кезде берік жаңа нейрондық байланыстарға айналатын дендриттердегі жаңа күндізгі "төмпешіктерді" ынталандырмайды. Жаттығу кезінде комикс оқи алсаң, онда алға жылжитын уақыт келді. Оқуды жылдамдатудың ең жақсы жолы — жалқау оқудан аулақ болу. Егер білетін материалға тым көп уақыт жұмсасаң, жаңа материалды үйренуге уақытың болмайды.

Қиынырақ нәрселерге назар аудару идеясы мақсатты жаттығу деп аталады. Мақсатты жаттығу — оқып жатқан кез келген нәрседе тезірек сарапшы болудың жолы.

Оқуда икемділікті дамыту да маңызды. Мұны көрсету үшін бір оқиға: Айталық, сен озық технологияларды қолданатын экзотикалық планетадан "Лиф" (Жапырақ) есімді жаңа дос таптың. Сенің жаңа досың бұрын ешқашан балға немесе бұрағыш қолданбаған. Сен Лифке балға мен бұрағышты қалай қолдану керектігін үйреткің келеді. Когнитивті жүктеме* туралы білетіндіктен, сен Лифке бірден тым көп нәрсе үйретпеуге тырысасың. Сен Лифке балғаны қалай қолдану керектігін көрсетуден бастайсың. Ол көптеген шегелерді қағуды үйренеді. Бірнеше сағаттық жаттығудан кейін (Лиф — ебедейсіз жұлдызаралық дос), ол шеге қағу идеясын жақсы меңгереді. Келесіде сен Лифке бұранда бересің. Сенің таңданысыңа орай, Лиф бұранданы тақтайға балғамен қағуға тырысады. Неге? Өйткені Лиф қолданған жалғыз нәрсе — балға, сондықтан бәрі шеге сияқты көрінеді. Лиф мәселені шешу үшін қате техниканы қолданып жатыр, өйткені ол екі түрлі техниканың қайсысын қашан қолдану керектігін оқымаған және жаттықпаған. Тек белгілі бір техниканы немесе затты жаттықтыру ғана емес, сонымен қатар техникалар немесе заттар арасында таңдау жасауды жаттықтыру да маңызды. Бұл барлық тақырыптарды үйренгенде дұрыс. Үйренуге тырысып жатқан дағдының әртүрлі аспектілері мен техникаларын жаттықтыру араластыру (interleaving) деп аталады. (Жұлдызаралық досың Лифті есіңе түсір. Interleave — түсіндің бе?)

Міне, араластыру идеясын жақсырақ түсінуге көмектесетін кейбір көрнекіліктер. Сабақта үйреніп жатқан әдеттегі тақырыпты, айталық "7-тақырыпты" оқығанда, саған жиі 7-тақырыпқа қатысты үй тапсырмаларының топтамасы беріледі.* Міне, мысал (есеп нөмірлері мұғалім оқулықтан берген есептерге сілтеме жасайды):

Қарапайым тапсырма 7-тақырып 4-есеп 7-тақырып 9-есеп 7-тақырып 15-есеп 7-тақырып 17-есеп 7-тақырып 22-есеп

Бірақ араластырған кезде, айырмашылықты көру үшін басқа есеп түрлерін араластыра бастайсың. Төменде көлеңкеленген ұяшықтар 7-тақырып есептеріне араласқан әртүрлі тақырыптарды қалай қамтитынын байқа. Осылайша, сен тек 7-тақырыппен ғана емес, сонымен қатар 7-тақырып пен 4, 5 және 6-тақырыптар арасындағы айырмашылықтармен де ыңғайлы жұмыс істей аласың.

Араластырылған тапсырма 7-тақырып 4-есеп 4-тақырып 8-есеп 7-тақырып 9-есеп 6-тақырып 26-есеп 7-тақырып 15-есеп 5-тақырып 18-есеп 7-тақырып 17-есеп

Әртүрлі тақырыптармен араластырғанда, миыңның: "Тоқтай тұр, бұл не? Мен ана басқа нәрселерге қайта ораламыз деп күтпеген едім!" дегенін сезінесің. Бірақ содан кейін тақырыптар арасындағы айырмашылықтарды бұрын елестетпеген жолдармен көре бастағаныңды байқайсың.

Ми байланыстарының жиынтығын жасау

Енді біз әртүрлі пәндерде ми байланыстарының жиынтығын жасаудың ең жақсы жолдарын түсіндіре аламыз.

Фокус (Зейін қою) Ең маңызды қадам — біріншісі: фокус. Есте сақтау чемпионы Нельсон Деллис бізге есте сақтау үшін зейін қою маңызды екенін айтты. Бірақ фокус жалпы алғанда, байланыстырғың келетін кез келген ақпарат үшін маңызды. Сен зейін сегізаяғыңның барлық қолдарын пайдалануың керек. Теледидар жоқ. Телефон жоқ. Сен жаңа ми байланыстарын құрғалы жатырсың, сондықтан зейін қоюың керек. Мүмкін Pomodoro таймеріңді аларсың. Өзіңе: "Бұл маңызды — мен зейін қоюым керек!" деп айт. (Псс! Егер қатты зейін қоймасаң, жаңа ми байланыстарын жасай аласың ба? Мүмкін. Егер бұл өте оңай материал болса. Бірақ байланыстарды жасауға әлдеқайда көп уақыт кетеді.)

Оны жаса — Белсенді жаттығу! Егер сен жасап жатқан ми байланыстары физикалық әрекетті қамтыса, онда зейін қой және оны жаса. Мысалы, егер баскетболда допты себетке түсіруді үйреніп жатсаң, себетке түсіруді жаттықтыруың керек. Содан кейін оны қайтадан, мүмкін басқа бұрыштан жасауың керек. Қайтадан. Және қайтадан. Және қайтадан. Сен үнемі кері байланыс аласың, өйткені қате жасасаң, себетке түспейді. Сол сияқты, егер тіл үйреніп жатсаң, сөздерді қайта-қайта тыңдап, айтуың керек және мүмкіндігінше ана тілінде сөйлейтін адамнан кері байланыс алуың керек. Егер музыкалық аспапта ойнауды үйреніп жатсаң, жаңа әуендерді жаттықтыруың керек. Немесе сурет салуды үйреніп жатсаң, әртүрлі техникаларды байқап көруің керек. Өзіңді түзету үшін мұғалімдерден мүмкіндігінше кері байланыс ал.

Кілті — үйреніп жатқан нәрсеңді белсенді түрде жаттықтыру немесе өмірге әкелу. Басқа адамдарды жай ғана бақылау, немесе шешімге қарау, немесе бетті оқу бастауға мүмкіндік береді. Бірақ бұл сенің жеке оқу нейрондық құрылымдарыңды құруға көп көмектеспейді. Найза ұстаған Джулиус Йегоны есіңе түсір. Ол жай ғана YouTube-ті енжар қарап отырған жоқ. Ол техникаларға назар аударып, содан кейін оларды белсенді түрде жаттықтырды. Жаңа дағдыны бірнеше күн бойы жаттықтыр, әр түнде жақсы ұйықтағаныңа көз жеткіз. Бұл жаңа синапстық ми байланыстарының қалыптасуына көмектеседі. Сен орман соқпақтарын кеңейткің келеді — ментальды тышқаның үшін байланыстарды қалыңдатқың келеді. Сондай-ақ не істеп жатқаныңды "өзгертуің" керек. Футболда допты алып жүруді, пас беруді немесе қақпаға тебуді үйренуің керек. Және допты тартып алуды да білуің керек. Бұл допты қалай болса солай тебу емес! Бұл дағдылардың барлығы бөлек, бірақ байланысты. Футбол сарапшысы болу үшін әр дағдыны жаттығу кезінде бөлек жаттықтыру керек, содан кейін араластыру керек. Ойын қызған кезде реакцияларыңның автоматты болғанын қалайсың. Жекпе-жек өнерін, биді, қосымша тілді, тоқуды, дәнекерлеуді, оригамиді, гимнастиканы немесе гитараны үйреніп жатсаң да, бәрі бірдей. Араластырумен мақсатты жаттығу. Қиын нәрселерге назар аудар және оларды араластыр. Сарапшы осылай боласың.

Математика, ғылым және басқа абстрактілі пәндерге арналған арнайы кеңес

Айталық, сен математика немесе ғылымда ми байланыстарының жиынтығын жасауға тырысып жатырсың. Есепті өз бетіңше шығара аласың ба, көріп көр. Жұмысыңды көрсет және жауабын қарындашпен жаз. Жай ғана шешімге қарап: "Әрине, мен мұны білдім..." деп айтпа. Кішкене көмек алу үшін шешімге қарауға тура келді ме? Егер солай болса, бұл қалыпты жағдай, бірақ жіберіп алған немесе түсінбеген жеріңе назар аударуың керек. Келесіде, есепті шешімге қарамай қайтадан шығарып көр. Және қайтадан. Мұны бірнеше күн бойы жаса. Шешімге қарамауға тырыс! Басында есеп соншалықты қиын болып көрінуі мүмкін, оны ешқашан шығара алмайтындай көрінесің! Бірақ ақырында ол соншалықты оңай болып көрінеді, оны қалай қиын деп ойлағаныңа таңғаласың. Ақырында, шешімді қарындашпен жазудың да қажеті болмайды. Есепке қарап, ол туралы ойлағанда, шешім ән сияқты санаңда жылдам ағып өтеді. Сен жақсы ми байланыстарының жиынтығын жасадың.

Мұнда маңызды бір нәрсені байқа. Ми байланыстарын құруға көмектесу үшін сен белсенді еске түсіруді қолдандың. Жоғарыда айтқанымыздай, белсенді еске түсіру — оқуды күшейтудің ең күшті әдістерінің бірі. Мұндағы негізгі идея — сен шешімдерді соқыр жаттап алмайсың. Сен есептерге қарап, өз ми байланыстарыңды қалай құру керектігін үйренесің. Сол берік, әдемі байланыстар жиынтығы қалыптасқаннан кейін, қажет болғанда оны жұмыс жадына оңай шығарып алуға болады. Есепті өз бетінше шешуді (шешімге қарамай!) жеткілікті жаттықтырғанда, шешімнің әр қадамы саған келесі қадамды сыбырлайды.*

Жасөспірім кезімде математикадан нашар баға алуымның үлкен себебі — кітаптың соңындағы жауаптарға қарайтынмын. Мен сол жауаптарды қалай алу керектігін білемін деп өзімді алдадым. О, қатты қателесіппін! Қазір ересек адам ретінде математиканы қайта үйренуге тура келіп тұр. Бірақ тым болмаса қазір өзімді алдамау керектігін білемін! — Ричард Сейдел

Жазу қабілетіңді жақсартуға арналған арнайы кеңес

Математика және ғылым дағдыларын жақсарту үшін сипатталған әдістер жазу қабілетіңді жақсарту үшін жасай алатын нәрселерге өте ұқсас! Атақты мемлекет қайраткері Бенджамин Франклин жасөспірім кезінде өте нашар жазатын. Ол өз мәселесімен бірдеңе істеуге шешім қабылдады. Ол керемет жазбалардың бөліктерін алып, кейбір сөйлемдердің негізгі идеясының бір-екі сөзін түртіп алатын. Содан кейін ол тек негізгі идеяларды кеңес ретінде қолданып, сөйлемдерді басынан қайта құруға тырысатын. Өз сөйлемдерін түпнұсқалармен салыстыра отырып, ол түпнұсқалардың қалай жақсырақ екенін көре алатын — олардың сөздік қоры бай және прозасы жақсырақ еді. Бенджамин бұл әдісті қайта-қайта жаттықтырды. Ол біртіндеп түпнұсқалардан да жақсырақ жаза алатынын байқай бастады!

Атақты американдық мемлекет қайраткері Бенджамин Франклин жасөспірім кезінде нашар жазушы болған. Ол жазу байланыстарын белсенді дамыту арқылы өзін өзгертуге шешім қабылдады.

Бенджаминнің жазуы жақсарған сайын, ол өзіне кеңестерден өлең жазуды тапсырды. Содан кейін ол жазуында жақсы тәртіпті қалай дамыту керектігін үйрету үшін кеңестерді араластыра бастады. Байқа — Бенджамин жай ғана отырып алып, басқа адамдардың жақсы жазбаларын жаттаған жоқ. Ол жақсы жазбаларды санасынан оңай шығарып алу үшін жазу байланыстарын белсенді түрде құрды. Егер көркемдік қабілетіңді жақсартқың келсе, осыған ұқсас нәрсені қалай жасауға болатынын ойлай аласың ба?

Пианиноға қайта оралу

Сонымен, мен комикс оқып отырғанда пианиноны жақсы үйрендім бе? Мүлдем жоқ! Мен жақсы оқудың барлық дерлік ережелерін бұздым. Мен жаңа және қиынырақ материалға әдейі назар аудармадым. Оның орнына мен жалқау оқуды қолдандым, көбінесе өзім жақсы білетін әндерді ғана ойнадым. Әрине, мен жаңа біліміммен ұйықтадым, бірақ жаңа ақпаратқа күніне бес минут қана нақты оқумен көп алға жылжымағаным таңқаларлық емес. Мен ештеңені араластыра алатындай жеткілікті жаңа материал үйренбедім. Біртіндеп, тез жақсармағандықтан, мендегі азғантай қызығушылық жоғалды. Ата-анам менің оларға — және өзіме жасаған қулығымды ешқашан түсінбеді. Бүгінде, өкінішке орай, мен пианинода мүлдем ойнай алмаймын. Бұл екі есе ұят, өйткені зерттеулер музыкалық аспапты үйрену миың үшін көптеген жағынан пайдалы екенін көрсетуде. Бұл саған сансыз басқа дағдыларды оңайырақ үйренуге көмектеседі.

Сәттілік ханым талпынған жанға жақтасады.

Сәттілік ханым талпынған жанға жақтасады

Сен: "Бірақ, Барб, үйренетін нәрсе өте көп! Жаңа, абстрактілі және қиын нәрсені үйренуге тырысқанда, оның бәрінен қалай ми байланыстарын жасай аламын?" деуің мүмкін. Қысқа жауап — бәрін үйрене алмайсың. Ең жақсы тәсіл — ми байланыстарына айналдыру үшін кейбір негізгі тұжырымдамаларды таңдап алу. Оларды жақсылап байланыстыр. Менің "Кездейсоқтық заңы" деп атағанды ұнататын нәрсемді есіңе сақта: Сәттілік ханым талпынған жанға жақтасады. Жай ғана оқып жатқан бөліміңе назар аудар. Байланыстыру үшін ең маңызды ақпарат бойынша түйсігіңе сен. Ми байланыстары кітапханаңа бірінші есепті немесе тұжырымдаманы енгізгеннен кейін, ол не болса да, екінші тұжырымдама сәл оңайырақ кіретінін байқайсың. Ал үшіншісі одан да оңайырақ. Мұның бәрі оп-оңай емес, бірақ жеңілдей түседі. Сенің күш-жігерің үшін сәттілік саған күлімдейді.

Кідір және еске түсір Бұл тараудың негізгі идеялары қандай болды? Осы бөлімді оқып бітіргенің үшін өзіңді құттықтауды ұмытпа — әрбір жетістік ментальды арқадан қағуға лайық! Кітапты жауып, басқа жаққа қарап, осыны жасап көр. Болған соң мына ұяшықты белгіле: ☐

Енді сен байқап көр! Шеберлікке ми байланысы Жақсартқың келетін пәнді таңда. Алға жылжу үшін қандай дағдыларды немесе білімді мақсатты түрде жаттықтыру керектігін ойлан. Орындай алатын нақты тапсырмаларды анықта. Сол тапсырманы тастап, әрі қарай күрделірек тапсырмаларды мақсатты жаттықтыруға көшуге әкелетін шеберлік деңгейі қандай болатынын анық біл. Қағаз ми байланыстарының жиынтығын жасау үшін түрлі-түсті құрылыс қағазын жолақтарға қи. Әр жолақ байланыстар жиынтығындағы бір ілмек болады. Қаласаң, санаттарды немесе тапсырма түрлерін көрсету үшін түстерді қолдана аласың немесе жай ғана қызықты өрнекпен түстерді кезектестір. Қағаз жолақтарының әрқайсысына бір тапсырмадан жаз. Содан кейін қағаз жолақтарын байланыстарға айналдыр. Бір байланыстың екі ұшын бір-біріне жабыстыр, содан кейін тағы бір сақина қос, тағы біреуін қос, жазуды оңай оқу үшін әрқашан сақиналардың сыртында болуын қадағала. Бұл "мақсатты жаттығу байланыстарының" жиынтығы — сол пән бойынша жұмыс істеген сайын орындалатын қиын тапсырмалар тізімі. Тапсырманы меңгерген кезде, оның байланысын қиып алып, оны "меңгерілген тапсырмалар" жиынтығына қос. Бұл ми байланыстарының жиынтығы жаңа қиындықтарды меңгерген сайын ұзара береді және назар аударғың келетін қиын тапсырмалардың ыңғайлы тізімі болуы үшін "мақсатты жаттығу байланыстарына" жаңа тапсырмаларды қоса аласың.

Зелла гитара жаттығуы үшін байланыстар жиынтығын жасады. Ол бір байланысты тақырып ретінде қолданды — "ГИТАРА" — содан кейін назар аударғысы келетін мақсатты жаттығулар үшін байланыстар жасады. Олардың екеуі — ол жақсы меңгеруі керек жаңа аккордтар: (C9 және G), ал екеуі — осы кезеңде қиын және маңызды деп санайтын басқа тапсырмалар: білетін аккордтарының табулатурасын жазу және білетін аккордтарын қолданып ән дамытумен жұмыс істеу.

Психологияға қатысты негізгі терминдер

Белсенді оқу (Active learning): Белсенді оқу дегеніміз — үйреніп жатқан нәрсеңді өмірге әкелу үшін белсенді түрде жаттығу немесе бірдеңе жасау. Басқа адамдарды бақылау, шешімге қарау немесе бетті оқу бастауға көмектесуі мүмкін. Бірақ бұл сенің жеке оқу нейрондық құрылымдарыңды құруға көп көмектеспейді. Материалдармен белсенді жұмыс істеу ғана саған күшті ми байланыстарын құруға көмектеседі.

Белсенді еске түсіру (Active recall): Белсенді еске түсіру дегеніміз — идеяны, дұрысы алдыңда ешқандай жазба немесе кітап болмаған кезде, санаға қайтару. Үйреніп жатқан негізгі идеяларды жай ғана еске түсіру оларды түсінудің тамаша тәсілі екені дәлелденген.

Амнезия (Amnesia): Амнезия — өміріңдегі жаңа фактілерді немесе оқиғаларды есте сақтай алмау.

Когнитивті жүктеме (Cognitive load): Когнитивті жүктеме жұмыс жадында қанша ақыл-ой күші қолданылып жатқанын білдіреді. Егер саған бірден тым көп жаңа идеялар ұсынылғандықтан когнитивті жүктеме тым үлкен болса, жаңа ақпаратты оңай қабылдай алмайсың.

Мақсатты жаттығу (Deliberate practice): Мақсатты жаттығу дегеніміз — сен үшін ең қиын материалға назар аудару. Қарама-қарсысы — "жалқау оқу" — ең оңай нәрсені қайта-қайта жаттықтыру.

Факт жады (Fact memory): Біз факт терминін абстрактілі жад санатын көрсету үшін қолданамыз. Фактілерді суреттерге қарағанда ұзақ мерзімді жадта сақтау қиынырақ болуы мүмкін. (Психологтар өмір бойы жинақталған түстердің атаулары және басқа да негізгі фактілер сияқты жалпы білім болып табылатын ұзақ мерзімді жадтың бұл түрлерін "семантикалық" жад деп атайды.)

Араластыру (Interleaving): Араластыру дегеніміз — техникалар арасындағы айырмашылықтарды түсіну үшін үйренуге тырысып жатқан нәрсенің әртүрлі аспектілерін жаттықтыру. Алгебра оқулығындағы 4-тарау сені есеп шығару техникаларының бір жиынтығымен таныстырса, 5-тарау есеп шығару техникаларының басқа жиынтығымен таныстырады. Араластыру дегеніміз — екі түрлі техниканы қашан қолдану керектігін көру үшін 4-тарау және 5-тарау типті есептерді кезектестіру.

Ұзақ мерзімді жад (Long-term memory): Ұзақ мерзімді жад миыңның "шкафы" сияқты — естеліктерге арналған ұзақ мерзімді сақтау орны. Ұзақ мерзімді жадта көп ақпарат сақтай аласың. Ми байланыстарының жиынтықтары ұзақ мерзімді жадта сақталады.

Сурет жады (Picture memory): Біз сурет жады терминін суреттерді қамтитын естеліктер санатын білдіру үшін қолданамыз. Суреттерді фактілерге қарағанда ұзақ мерзімді жадта сақтау оңайырақ. (Психологтар сурет жадын "эпизодтық" жад деп атайды.)

Жұмыс жады (Working memory): Жұмыс жады — миыңның уақытша сақтау орны. Жұмыс жадын төрт қолы ғана бар сегізаяқ сияқты деп ойлауға болады. Себебі жұмыс жадында бір уақытта шамамен төрт элементті ұстап тұра аласың. Жұмыс жадының "қолдары" онда жасалған ми байланыстарының жиынтықтарымен байланысу үшін ұзақ мерзімді жадқа төмен қарай созыла алады.

Шешімге қарау немесе басқа біреудің жаттығуын бақылау жаңа нәрсені үйренуді бастауға көмектеседі. Бірақ жай қарау немесе бақылау ми байланыстарын құрмайды. Есеппен белсенді жұмыс істеу немесе әрекетті орындау — ми байланыстарын жасайтын нәрсе.

Сен ми байланыстарының жиынтығын мақсатты жаттығу арқылы жасайсың және күшейтесің. Бұл — тұжырымдаманың қиынырақ бөліктеріне бағытталған, қайталанатын жұмыс. Өзің білетін оңай нәрселерге көп уақыт жоғалтпа.

Араластыру — сарапшылық ми байланыстарының жиынтығын жасаудың тағы бір маңызды бөлігі. Пән ішінде ауысып отыр. Бұл саған тақырыпты тұтастай сезінуге мүмкіндік береді. Нейрондарың ақырында байланысып, сен бүкіл "пазлды" аяқтайсың.

Белсенді еске түсіруді жаттықтыр. Өзіңді сына. Басқа біреу сені сынасын.

Анаңа, әкеңе немесе досыңа өзіңе қиын болып көрінетін идея туралы үйрет. Мұны жазбаларсыз жасауға тырыс. Бұл ми байланыстарын күшейтудің ең жақсы жолдарының бірі және біліміңдегі олқылықтарды түсінуге мүмкіндік береді.

Бірінші тарауда үйренгеніңді есіңе сақта — суреттерге шолу жаса. Бұл санаңды жұмыс істегелі жатқан нәрсеге дайындайды.

ТҮСІНІГІҢДІ ТЕКСЕР

Тарауға қайта қарамай, пазл біздің тұжырымдамаларды қалай құрастыратынымыздың жақсы метафорасы екенін түсіндіре аласың ба?

Жеті жасар балаға "араластыру" идеясын қалай түсіндірер едің? Оны түсінуді жеңілдету үшін қандай мысал қолдана аласың?

"Жалқау оқу" деген не?

Пианинода жаттығу керек кезде комикс оқу туралы Супермен не айтар еді?

Математика, ғылым және басқа абстрактілі пәндерді оқуға көмектесетін арнайы кеңес қандай? (Болған соң, жауаптарыңды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласың.)

Суреттерге шолу жасалды ма, тарау соңындағы бірнеше сұрақ шешілді ме және келесі тарауға дәптер дайын ба? ☐

13-ТАРАУ. ӨЗІҢЕ МАҢЫЗДЫ СҰРАҚТАР ҚОЮ

Сабақ оқығанда музыка тыңдау керек пе?

Көзіңді жұмғаныңды қалаймын. Ой! Әлі емес! Осы абзацты оқып болған соң. Өзіңе төбеден төмен қарап тұрмын деп елестет. Қазір. Шашыңды көре алдың ба? Киіп жүрген киіміңді ше? Жүзің зейін қойып тұрғандай көрінді ме? Ол жақтан қандай оқушыны көре аласың? "Төбедегі сен" бүгінгі оқуың туралы не ойлайды? Сен тиімді оқушысың ба? Кіріктірілген өтірік детекторларыңды — дендриттік тікенектеріңді есіңе түсір!

Өзіңе төбеден қара. Оқуың қалай жүріп жатыр?

Суретші және ғалым болу

Біз сенің оқу ғалымы болғаныңды қалаймыз. Сен нені зерттеуің керек? Өзіңді. Біз сенің шетке шығып, не істеп жатқаныңа "төбеден" қарағаныңды қалаймыз. Сенің бірінші экспериментің? Музыка. Кейбір адамдар сабақ оқығанда музыка тыңдамау керек дейді. Бірақ біз бәріміз әртүрліміз және талғамымыз да әртүрлі. Музыка оқуыңа көмектесетінін байқайсың ба? Әлде алаңдата ма? Сен оқу ғалымы боласың, сондықтан кейбір бақылаулар жүргізуің керек. Сен өзіңнің қалай үйреніп жатқаныңды бақылап, не жұмыс істейтінін және не жұмыс істемейтінін ойлануың керек. Кейбір адамдар бақылауларын дәптерге жазғанды ұнатады. Біз сенің бос емес оқушы екеніңді білеміз және бұл бәріне бірдей келе бермейді, бірақ егер өзіңді шытырман оқиғаға дайын сезінсең, бірнеше күн байқап көруге болатын ұсыныс бар: Әр күннің соңында күнді жазып қой. Содан кейін күніңді бейнелейтін кішкентай сурет сал. Жақсы немесе жаман болсын, жай ғана сал — өнер туындысы қажет емес. Сурет салуға бар болғаны отыз секундтай уақыт кетуі керек. Не салдың? Бас бармақ жоғары ма? Гүл ме? Бақа ма? Етік пе? Суреттің сен үшін мағынасы болса болғаны. Содан кейін, егер дәптер арнасаң, сол күнгі оқуың туралы бірнеше жазба қоса аласың. Есіңде болсын, сен "төбеден" бақылап тұрсың. Саған сабырлы, сыртқы көзқарас қажет. Сен бұған ғылыми тұрғыдан қарап тұрсың. Оқуың қалай өтті? Pomodoro жасадың ба? Қанша? Екеу ме? Үшеу ме? Сен ерекше жақсы жасаған бірдеңе болды ма? Жақсырақ жасай алатын нәрсе болды ма? Сол күні оқуыңа не әсер етті?

(Айтпақшы, зерттеулер көрсеткендей, тезірек ұйықтауға көмектесетін бір нәрсе — келесі күні не істеуді жоспарлап отырғаныңның тізімін жасау. Бұл элементтерді жұмыс жадынан шығарып, босаңсуға және жақсырақ ұйықтауға көмектеседі.)

Егер дәптер идеясы ұнамаса, мүмкін бұл қосымша үй тапсырмасы сияқты көрінетіндіктен шығар, бұл қалыпты жағдай, бірақ оқу серігіңмен немесе анаңмен не әкеңмен сол күні оқуың қалай өткені туралы сөйлесіп көруге болады. Өзіңе сол сұрақтарды қой. Мысалы, музыка тыңдадың ба? Егер солай болса, оған беріліп кетіп, оқудан алаңдадың ба? Әлде ол сен үшін тыныштандыратын фон болды ма? Өзіңе адал болу маңызды. Бақылауларың туралы ойлана отырып, заңдылықтарды байқауға тырыс. Мысалы, жақсы ұйқыдан кейін күндерің жақсырақ өте ме? Немесе жүгіріп келгеннен кейін бе? Сабақ оқығанда телефоныңды қосулы қалдырсаң, ол алаңдата ма? Әлде телефоныңда зейінді арттыруға көмектесетін Pomodoro таймері бар ма? Музыканың белгілі бір түрлерін тыңдағанда өнімдірексің бе? Әлде музыка мүлдем тыңдамағанда жақсырақ оқисың ба? Ғалымдар музыканың оқуыңа әсері туралы не айтады деп ойлап отырсың ба? Біз саған бұл туралы айтуға дайынбыз. Бірақ алдымен, оқуыңа әсер ететін басқа да күтпеген факторлар бар.

Әртүрлі жерлерде оқу

Қай жерде оқитыныңды ойла. Әрқашан жатын бөлмеңде ме? Кітапханада ма? Досыңның үйінде ме? Далада, табиғат аясында ма? Әлде өзгертіп тұрасың ба? Басында біртүрлі көрінуі мүмкін, бірақ оқитын жерді өзгертіп тұрған жақсы. Неге? Бұл сенің достық зейін сегізаяғыңа қатысты. Шынайы тірі сегізаяқтарда заттарға жабысуға көмектесетін сорғыштар болады; біздің метафорамызда сорғыштар оқуыңды "жабыстыруы" немесе "сырғытып жіберуі" мүмкін. Зейін сегізаяғың материалды түсінуге көмектесіп жатқанда, ол басқа кездейсоқ нәрселерді де жинап алады. Мысалы, егер геометрияны кітапханада оқысаң, сегізаяғың тақырыпты түсіну үшін сенімен бірге жұмыс істейді. Бірақ ол сонымен бірге кітапхананың сезімін, иісін және көрінісін де аздап жинап алады. Кітапхананың кішкене дәмі байланыстарға жағылады. Егер геометрияны әрқашан кітапханада оқысаң, сегізаяғың соған үйреніп қалады. Ұзақ мерзімді жадтан геометрия байланыстарының жиынтығын шығарып алуға барғанда, сен байқамайсың, бірақ бұл ми байланыстарының жиынтығында "кітапхананың" бөліктері жабысып тұрады. Сегізаяғың геометрия байланыстарының кітапхана дәмі бар болуын күтеді. Сонымен не болыпты? Мәселе мынада. Сен әдетте емтихандарды кітапханада тапсырмайсың. Егер әрқашан кітапханада оқысаң, бірақ емтихандарың сыныпта болса, сегізаяғың шатасып қалуы мүмкін. Сыныпта сегізаяғың геометрия байланыстарын табуға қиналуы мүмкін, өйткені оған бағыт беретін кітапхана дәмі жоқ. Нәтижесінде емтиханды нашар тапсыруың мүмкін. Сондықтан, мүмкін болса, әртүрлі жерлерде оқыған дұрыс! Мектептер қай жерде оқу керектігі туралы көп таңдау бере бермейтінін білеміз, бірақ мүмкін болса, үйде әртүрлі бөлмелерде оқу арқылы араластыр. Осылайша, зейін сегізаяғың қай жерде оқып жатқаныңа қарамастан, ұзақ мерзімді жад шкафынан нәрселерді табуға үйренеді. Егер геометрияны дүйсенбіде кітапханада, сейсенбіде үйде және сәрсенбіде саябақта оқысаң — немесе тіпті әртүрлі күндері әртүрлі бөлмелерде оқысаң — сегізаяғың геометрия байланыстарын қай жерде болсаң да табуға үйренеді. Емтиханды жақсырақ тапсыра аласың! Шығармашыл бол және жағдайды өзгерту үшін өз айлаларыңды дамыт. Орындығыңды кейде бөлменің басқа бөлігіне жылжыт. Басқа түсті қаламмен жазбалар жаз. Шамыңды жылжыт. Оқуыңды аздап өзгерту үшін кез келген нәрсе жаса!

Аудиалды және визуалды оқу стильдеріне қатысты мәселе

Зерттеушілер адамдардың ақпаратты әртүрлі жолдармен өңдейтінімен келіседі. Бұл "аудиалды" (есту арқылы), немесе "визуалды" (көру арқылы), немесе "кинестетикалық"* (сезу арқылы) оқушылар туралы әңгімеге әкелді. Идея бойынша, кейбір адамдар тыңдау арқылы, басқалары нәрселерді елестету арқылы, ал басқалары ұстап көру арқылы жақсы үйренеді. Өкінішке орай, зерттеулер көрсеткендей, "қалаулы оқу стиліне" сүйену — яғни бірнешеуінің орнына бір сезім мүшесін қолдану — басқа жолдармен үйрену қабілетіңді әлсіретуі мүмкін. Мысалы, егер өзіңді "аудиалды оқушымын" деп ойласаң, тыңдау арқылы үйренуге тырысасың. Нәтижесі? Оқу тәжірибең аз болады. Егер оқуды жаттықтырмасаң, мысалы, емтихандарды қалай жақсы тапсырасың? Біз бірнеше түрлі сезім мүшелерін — есту, көру және, мүмкін, әсіресе қолмен сезінуді қолданғанда жақсы үйренеміз. Миыңның терең деңгейлерінде сен көресің және естисің. Сен көресің және иіс сезесің. Сен естисің және ұстайсың. Миың әлем туралы әсерлерін жасағанда, мүмкіндігінше көп сезім мүшелерінің қатысқанын қалайсың. Сондықтан кез келген нәрсені үйренгенде, барлық сезім мүшелеріңді пайдалануға тырыс. Өзіңді қалаулы оқу стилі бар адам деп ойлама. Өзіңді "бәрін қамтитын" оқушы деп ойла. Егер тарихтан белгілі бір адамның саған сөйлеп тұрғанын елестетсең немесе химиялық затты көз алдыңа елестетсең, бұл мультисенсорлық оқу болып саналады, бұл — ең тиімді түрі. Барлығы үшін.

Ұйқы — Сен ойлағаннан да маңызды!

Міне, оқу журналыңа арналған тағы бір нәрсе. Ұйқың қанды ма? Бұл сені таңқалдырады, бірақ жай ғана ояу жүру миыңда жағымсыз улы өнімдерді тудырады. Ояу жүрген сайын, уыттар жинала береді. Қандай қорқынышты ой! Бұл естілгендей жаман емес. Ұйықтаған кезде ми жасушалары кішірейеді және улы уыттар саңылаулар арқылы жуылып кетеді. Оянғанда улар кетіп қалады. Компьютерді қателерді тазалау үшін қайта жүктеуге болатыны сияқты, жақсы ұйқыдан оянғанда миың қайта жүктеледі. Бұл сенің түнгі жаңартуың! Егер жеткілікті ұйықтамасаң, барлық уыттардың тазалануына уақыт болмайды. Күні бойы маужырап, тежеліп, анық ойлай алмай жүресің. Нейрондарың жаңа синапстар өсіре алмайды. Ментальды тышқаныңның соқпақтармен жүгіріп, жаңа байланыстар жасауына уақыт болмады. Сәтсіздік!

Ұйықтаған кезде нейрондарың кішірейеді, бұл токсиндердің шайылып кетуіне мүмкіндік береді. Ұйқы — ең керемет шашыраңқы (diffuse) режим. Идеялар, бейнелер және білім бөліктері миыңда еркін ағылады. Мидың әртүрлі аймақтары байланысып, шығармашылық түрде қосылады және мәселелерді бірлесіп шешеді. Адамдар бір нәрсеге сенімді болмағанда, кейде «бұл туралы ұйықтап тұрып ойлану керек» (утро вечера мудренее) деп айтып жатады. Сенің ұйықтап жатқан миың, тіпті сен назар аудармасаң да, не істеу керектігін жақсы анықтайды.

Сонымен қатар, күндізгі қысқа ұйқы (мызғып алу) да оқуыңа көмектеседі. Түнгі кәдімгі ұйқы сияқты, күндізгі ұйқы гиппокампта уақытша сақталған ақпаратты мидың басқа бөліктеріндегі ұзақ мерзімді жады орындарына ауыстыруға мүмкіндік береді. Бұл қозғалыс гиппокампты «босатады», осылайша ол ұйқыдан кейін құйғың келетін жаңа ақпаратты оңай қабылдай алады. Бірақ күндізгі бірнеше қысқа ұйқы әр кештегі толыққанды ұзақ ұйқының орнын толтырады деп қателеспе. Олай емес.

Бұл қанша уақыт ұйықтау керек деген сұрақты тудыруы мүмкін. Адамдар әртүрлі болғанымен, жалпы алғанда, түнде кем дегенде сегіз сағатты «ұйқы мүмкіндігі уақытына» — яғни ұйықтап кетуге және ұйықтауға арналған уақытқа бөлу керек.*4 Бұл сегіз сағаттық ұйқы мүмкіндігі апта бойы тұрақты болуы тиіс — бұл демалыс күндері қуып жетуге болатын нәрсе емес. Ұйқы — күн сайын өзіңді қалпына келтіру және денсаулығыңды сақтау үшін жасай алатын ең жақсы нәрсе. Жасөспірімдер мен жастарға көбінесе түнде сегіз сағаттан да көп уақыт қажет болады.

Жақсы ұйықтауға көмектесу үшін, қараңғы түскеннен кейін iPad, компьютер экрандары және смартфондар сияқты көк жарық шығаратын кез келген нәрседен аулақ бол. Сондай-ақ, көк жарықты бұғаттайтын қолданбаларды жүктеп алуға болады.

Ұйқының қанбауы күшәла (мышьяк) жегенмен бірдей ұзақ мерзімді салдарға әкелуі мүмкін. Ұйқының жетіспеушілігі бүкіл денеңде улы өнімдердің жиналуына жол береді, ауруға, қатерлі ісікке және әртүрлі психикалық проблемаларға бейім етеді. Ұйқының жетіспеушілігі сонымен қатар жаңа нейрондар мен синапстардың өсуін тоқтатып, оқуды қиындатады.

Егер оқу күнделігін жүргізсең, алдыңғы түнде қанша ұйықтағаныңды және өзіңді қалай сезінетініңді жазып жүр. Бұл саған ұйқы мәселесінде қаншалықты жақсы нәтиже көрсетіп жатқаныңды түсінуге көмектеседі. Егер сен шаршап, күндіз ұйықтап қала берсең, онда саған ұйқы жетіспейтіні анық.

Және тағы бір нәрсе. Егер ұйықтар алдында аздап шоғырланған жұмыс жасасаң, ол туралы түс көру ықтималдығың жоғарылайды. Ал оқуың туралы түс көру сынақтарда көмектесуі мүмкін. Бұл ақпараттың жақсырақ сақталуына септігін тигізеді.

Ұйқыны жоғары басымдыққа қой. Сынақ алдындағы түні кеш жұмыс істеме. Бұл жақсы нәтиже көрсетуді қиындатады. Шаршаған мимен жасалған үш Помодородан гөрі, тың мимен жасалған бір Помодоро артық!

Ең алдымен бақаңды же!

«Ең алдымен бақаңды же» (Eat your frogs first) дегеніміз — оқу сессиясында жағымсыз немесе қиын нәрселерден бастаған дұрыс дегенді білдіреді. Осылайша, егер тығырыққа тірелсең, үзіліс жасап, басқа нәрсемен айналыса аласың. Бұл сен қайтып келгенде шашыраңқы режимнің (diffuse mode) фондық режимде жұмыс істеп, сені «тығырықтан шығаруына» мүмкіндік береді. Тіпті қиын тапсырманы жұмыс уақытының басында аяқтап тастауың мүмкін, бұл керемет сезім сыйлайды. (Әрине, егер саған бақа жеген ұнаса, метафораны өзгертуге тура келеді. Кейбір адамдар мұны «Тәтті тоқашыңды соңына қалдыр!» деп ойлағанды ұнатады).

Жұмысты аяқтау уақытын белгіле

Соңғы кеңес. Күн сайын оқуды аяқтайтын нақты уақытты белгілей алсаң, бұл көп көмектеседі. Мектеп мұның көп бөлігін бақылайтынын білеміз, бірақ үй тапсырмасын орындағанда, мүмкіндігінше белгілі бір уақытта тоқтауды жоспарла.

Мысалы, Кэл Ньюпорт колледж кезінде сағат 17:00-де жұмысты аяқтауды қатаң ұстанған. Нәтижесінде ол MIT-ден (Массачусетс технологиялық институты) компьютерлік ғылымдар бойынша докторлық дәрежесін (университеттік дәреженің ең жоғары түрі) алды. Бұл әлемдегі ең үздік университеттердің бірі, сондықтан бұл әдіс оған жақсы нәтиже берді. (Сен оның «Қалай үздік студент атануға болады» [How to Become a Straight-A Student] сияқты кітаптарын қарап көргің келуі мүмкін). Кэл өзінің тума талант емес екенін айтады. Оның орнына, ол жұмысты аяқтау уақытын қатаң белгілеу күндіз оқуға қатты зейін қоюға мүмкіндік беретінін байқады. Содан кейін ол кешке достарымен демалып, өмірден ләззат ала алды. Кэл оқыған кезде зейінін шоғырландыруды үйрену арқылы күйзеліс деңгейін төмендетті.

Кэл жұмыстан босаған кезде қолданатын «өшіру рәсімін» ұсынады. Сен де соған ұқсас нәрсе жасай аласың. Өзіңді ұшақ ұшқышымын деп елестет. Белгіленген уақытта кері санақ жүргізіп, соңында «Жүйелер өшірілді!» деп айт.

Бір ерекшелік. Ұйықтар алдында оқу күнделігіңе бірнеше жазба жасай аласың немесе күніңді ой елегінен өткізе аласың. Сондай-ақ, бекітуге тырысып жүрген нәрсеге соңғы рет көз жүгіртуге болады. Бұл сенің түс көруіңді және оқуыңды жандандырады. Бірақ ұйықтар алдында кем дегенде бір-екі сағат бұрын компьютер немесе смартфон сияқты артқы жарығы бар экрандардан аулақ болуға тырыс. Артқы жарығы бар экрандар миыңа «Оян!» деген жарық сигналдарын жібереді. Бұл ұйықтауды қиындатуы мүмкін.

Тарауды қорытындылау: Музыкаға қайта оралу

Біз бұл тарауда көп нәрсені қамтыдық. Енді аяқтап жатқанда, музыка тыңдау туралы зерттеулер не дейтінін айтуға уәде бергенбіз.

Міне, қорытынды: Ғалымдар сенімді емес! Кейде және кейбір адамдар үшін музыка пайдалы болуы мүмкін. Бірақ кейде музыка зиянды болса да, сені пайдалы деп ойлауға алдауы мүмкін.

Сондықтан «оқу ғалымы» болу өте маңызды. Оқуыңды ғалым сияқты бақылау музыка мен басқа әсерлердің саған қандай ықпал ететінін көруге мүмкіндік береді. Зерттеулердің музыка туралы беретін жалғыз нұсқауы мынау: Сенің «зейін сегізаяғың» қатты музыкаға және сөздері бар музыкаға оңай алаңдайтын сияқты. Сөздер сегізаяқтың бір қолын толтырып, оны тиімсіз етеді. Бірақ сөзі жоқ баяу музыка кейде не оқып жатқаныңа байланысты пайдалы болуы мүмкін. Есте сақтайтын бір нәрсе — сынақ тапсырған кезде музыка болмауы мүмкін (егер мектептегі музыка бөлмесіне жақын отырмасаң!). Түйін: егер оқығанда музыка тыңдағың келсе, бұл қалыпты жағдай болуы мүмкін. Бірақ абай бол. Мұны өзің сынап көріп, саған не жұмыс істейтінін анықтауың керек. Өзіңе адал бол.

Енді сен байқап көр! Оқу ғалымы сияқты ойлан

Бүгін жаңа әдетті бастауға тамаша күн: оқуың туралы ой жүгірту. ғалымдар нәрселерді мұқият бақылап, заңдылықтарды байқауға тырысады. Сен де солай істеуің керек. Күнделік қолданасың ба, әлде жай ғана күнді ой елегінен өткізуді әдетке айналдырасың ба, маңыздысы — бұл туралы ойлану. «Төбеден» қарап тұрғандай бақылауды ұмытпа. Біраз уақыттан кейін бұған үйреніп кететінің сонша, көзің ашық болса да, күндізгі іс-әрекеттеріңді көз алдыңа елестете алатын боласың! Егер сол күні бақылау жұмысы немесе сынақ болса, оқу ғалымы сияқты ойлау әсіресе құнды болуы мүмкін. Егер жақсы тапсырсаң, нені дұрыс істедің? Егер онша жақсы болмаса, не дұрыс болмады? Қай бөліктерді жақсы білмедің? Сол бөліктерді қалай оқыдың? Келесі жолы жақсырақ болу үшін не істей аласың?

Міне, күнделігіңде болуы мүмкін нәрселердің үлгісі немесе күннің соңында ойлануға болатын нәрселер:

Менің оқу күнделігім — Үлгі бет Күні: ________________ Күннің символы: Мен өзімді қалай дайындадым?

Алдыңғы түні қанша уақыт ұйықтадым? ________________ сағат

Бүгін қанша уақыт жаттығу жасадым? ________________ минут

Бүгін қандай тамақ жедім? ☐ Жемістер ☐ Көкөністер ☐ Жаңғақтар ☐ Ақуызға бай тағамдар ☐ Зиянды тағам жоқ

Қайда? Не? Қашан?

Мектеп сөмкем және шкафым

Жаңа үйренген нәрселерім:

Еске түсірген және қайталаған ескі нәрселерім: Қай жерде оқыдым? Орын 1: ______________ Орын 2: ______________ Орын 3: ______________ Бүгін жасаған Помодороларым (белгіле):

Бүгін жасаған кейбір ақылды істерім:

Бақа жұттым ба?

Сынақтарды шештім бе?

Біреуге үйреттім бе?

Күнге арналған істер тізімі жасалды ма? Менің жүйені өшіру уақытым: ______________

Кідір және еске түсір

Бұл тараудың негізгі идеялары қандай болды? Оларды қазір отырған жеріңде еске түсіре аласың, бірақ содан кейін идеяларды басқа бөлмеде немесе, тіпті жақсысы, далада жүргенде қайта еске түсіруге тырыс. Дайын болғанда мына ұяшықты белгіле: ☐

ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

Әркім әртүрлі. Сондықтан өзіңнің жеке оқу ғалымың болу маңызды. Оқуыңда не жақсы жұмыс істейтінін көре аласың. Ғалым сияқты ойлан және саған не көмектесетінін, не көмектеспейтінін анықтау үшін заңдылықтарды ізде.

Оқуға келгенде музыка пайдалы немесе зиянды болуы мүмкін. Музыканың оқуыңа қалай әсер ететініне «төбеден» қара.

Мүмкіндігінше әртүрлі жерлерде оқы. Бұл сенің «зейін сегізаяғыңа» оқыған бөлмеңнен басқа бөлмеде сынақ тапсырғанда өзін жайлы сезінуге мүмкіндік береді.

Әртүрлі сезім мүшелерін қолданып үйренуге тырыс. Көзің, құлағың, қолың — тіпті мұрның да үйренуге көмектеседі. Барлық сезім мүшелеріңді қолданғанда жақсырақ үйренесің.

Ұйқы жаңа синапстық байланыстарды құруға көмектесіп қана қоймайды, сонымен қатар токсиндерді шайып кетеді!

Ең алдымен бақаңды же. Қиын материалдардан баста, сонда үзіліс жасап, қажет болса шашыраңқы режимді қолдана аласың.

Мүмкіндігінше, жұмыс істеп жатқанда зейінді көбірек шоғырландыру үшін күнделікті жұмысты аяқтаудың нақты уақытын белгіле.

ТҮСІНІГІҢДІ ТЕКСЕР

Бұл тарауда оқуға тырысқанда онша пайдалы емес музыканың белгілі бір түрлері сипатталған. Осы тұжырымдарды өз сөзіңмен айтып бер.

Неліктен әртүрлі жерлерде оқу жақсы идея екенін түсіндір.

Өзіңде белгілі бір оқу стилі бар деп сенудің несі қате?

Математика сияқты абстрактілі нәрсені үйреніп жатқанда көру, есту және «сезуді» бір уақытта қалай қолдануға болады?

Ұйқының мидағы токсиндерге қандай қатысы бар?

«Ең алдымен бақаңды же» деген сөзді түсіндір.

Жұмыс істеп жатқанда тиімдірек зейін қоюға көмектесетін ең жақсы әдіс қандай (осы тарауда айтылғандай)?

(Дайын болғанда, жауаптарыңды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласың.)

Суреттерге шолу жасалды ма, тарау соңындағы бірнеше сұрақ шешілді ме және келесі тарауға дәптер дайын ба? ☐

14-ТАРАУ. ОҚУДАҒЫ ТОСЫН СЫЙЛАР

Пссс... Сенің ең жаман қасиеттерің ең жақсы қасиеттерің болуы мүмкін!

Сабақта біреудің қолы жауап беру үшін зымырандай көтерілгенін көрдің бе? Ал бұл кезде сен мұғалімнің не сұрағанын түсінуге тырысып отырсың ба? «Жарыс көлігі миының» жауабы дайын, ал сен сұрақты тіпті түсінбедің.

Егер сен баяу үйренуші болсаң, оқу саған арналмаған деп ойлау оңай. Бірақ бізде тосын сыйлар бар. Егер сен басқалардан баяу болсаң, сен де сондай жақсы нәтиже көрсете аласың. Кейде тіпті жылдам үйренушілерден де жақсы. Бұл қалай болуы мүмкін? Біз бұған жетеміз. Бұл тарауда біз көптеген оқу тосын сыйлары туралы сөйлесеміз. Кейде оқу туралы сенген нәрселерің шындыққа жанаспайды. Бейнеойындарды қарастырайық.

Бейнеойындар

Ата-анаң бейнеойындар үшін ұрса ма? Көптеген ата-аналар солай істейді. Жақында көретініңдей, бейнеойындардың жаман жақтары бар. Бірақ ата-анаңа арналған тосын сый бар. Бейнеойындардың кейбір түрлері оқуыңа шынымен пайдалы болуы мүмкін. Шын мәнінде, кейбір бейнеойындар ата-анаңа да пайдалы болуы мүмкін!

Экшн (Action) бейнеойындары зейінді шоғырландыруға өте ыңғайлы. Көңіл көтеріп жатқанда, сен зейін қоюды да үйренесің. Экшн бейнеойынын ойнаған кезде, сенің «менталды тінтуірің» мидың орталық маңызды жолымен жоғары-төмен жүгіреді. Бұл миыңдағы «фокус» жолы және оны көбірек қолданған сайын ол кеңейе түседі. Мықты бейнеойыншы болу дегеніміз — назарыңды бір нәрсеге аударғанда, шынымен зейін қоя аласың деген сөз.* Экшн бейнеойындары кейбір жағынан көру қабілетіңді де жақсартады. Сен экшн стиліндегі бейнеойындарды ойнамайтын адамдарға қарағанда бөлшектерді жақсырақ ажыратуды үйренесің. Тіпті тұманда да жақсы көре аласың!

Тек экшн бейнеойындары ғана пайдалы емес. Tetris сияқты ойындар кеңістіктік («SPAY-shell») қабілеттеріңді дамыта алады. Бұл дегеніміз — заттарды ойша оңай бұруды үйрене аласың. Бұл математика мен ғылымдағы маңызды дағды. Бейнеойынның барлық түрі пайдалы емес. Мысалы, The Sims — бұл «өмірді имитациялау бейнеойыны». Жақсы естіледі, бірақ ойынның бұл түрі психологтар «зейінді бақылау» деп атайтын нәрсені жаттықтыруға мүмкіндік бермейді. Егер шоғырланған немесе кеңістіктік ойлауды жақсартқың келсе, зерттеулер экшн немесе кеңістіктік бейнеойындарды ұстану керектігін айтады.

Бейнеойындардың кемшілігі — олар тәуелділік тудыруы мүмкін. Жаттығу, тамақтану және тіпті оқу сияқты, мұнда да парасаттылық маңызды. Егер бейнеойындар өміріңнің басқа бөліктеріне кедергі келтірсе, оны азайтатын уақыт келді. Ойын сенің басты құмарлығың болса да, жаттығу мен үзіліс жасау жақсырақ нәтиже көрсетуге көмектесетінін енді білесің. Сондай-ақ, санаңды оқудың басқа, мүлдем өзгеше түрлеріне ашу да көмектеседі.

Біз бейнеойындар ересектер үшін де пайдалы болуы мүмкін екенін айттық. Егер саған экшн стиліндегі ойындар ұнаса, оларды ата-анаңа көрсет! Иә, экшн стиліндегі бейнеойындар ата-анаңның жасы ұлғайса да, зейін қою және шоғырлану қабілетін жақсартуға көмектеседі. Тіпті Федералдық дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) «дәрі» ретінде мақұлдау жолында тұрған экшн бейнеойындары бар. Олар егде жастағы адамдардың ойлау қабілетін жақсарта алады. Эл ұлы Джейкобпен бірге бейнеойыннан ләззат алуда. Сондықтан келесі жолы анаң немесе әкең бейнеойын саған зиян десе, оларға осы кітапты көрсет. Тым көп бейнеойын ойнау сөзсіз зиян! Бірақ кейбіреулері жақсы болуы мүмкін. Егер ата-анаң саған қосылуды шешсе, бұл олар үшін де пайдалы болуы мүмкін!

Мүлдем басқа нәрсені үйрен

Егер сен құмар бейнеойыншы болсаң, бейнеойындардан мүлдем басқа нәрсені үйрену немесе жасау ойыныңа көмектесетінін айттық. Майлы бояумен сурет салу, сырықпен секіру, фин тілін үйрену, жонглерлік, жапон мангасы — егер ол басқаша болса, бейнеойындарыңа күтпеген жолдармен көмектесе алады. Шын мәнінде, егер сен қандай да бір нәрсеге құмар болсаң, мүлдем басқа нәрсе туралы аздап білсең, өз құмарлығыңда одан да жақсы бола аласың. Неліктен? Сен біз «ойық ойлау» (rut think) деп атайтын нәрсеге кептеліп қалуың мүмкін.* Сенің миың белгілі бір нейрондық жолдармен жүруге дағдыланғаны сонша, ол оңай өзгере алмайды. Ойлау қабілетің икемсіз болып қалады.

«Ойық ойлау» (Rut think) Мұны басқаша қарастыруға болады. Егер сен бір нәрседе керемет болуды шешсең, бар уақытыңды соған жұмсағың келеді. Бірақ шын мәнінде, сол салада керемет болуға тырысып жүрген басқалардың бәрі дәл солай істеп жатыр.

Егер сен олардың істегенін дәл қайталасаң, олардан қалай озасың? Тағы да таң қалуға дайынсың ба? Жақсартудың жолы — мүлдем басқа бағытқа бет бұру. Сен басқа нәрсе туралы білесің. Кез келген басқа нәрсе. Не үйренсең де, миың ол идеяларды негізгі құмарлығың үшін пайдалы етудің жолын табады, көбінесе метафора арқылы. Бұл маңызды оқу идеясы трансфер (ауысу) деп аталады. Бір салада құрған ми байланыстары басқа салада байланыстарды оңай құруға мүмкіндік береді. Мысалы, бейсбол добын ұруды үйрену көптеген доп ойындарында көмектеседі — және түптің түбінде физиканы жақсырақ түсінуге көмектеседі. Физиканы үйрену экономиканы үйренуге және әдемі қыш бұйымдарын жасауға көмектеседі. Идеяларды бір пәннен немесе әрекеттен екіншісіне ауыстыру шығармашылық қабілетіңді арттыруға көмектеседі. Бұл бір аймақтан екінші аймаққа бейімдеуге болатын үлгі сияқты.

Жазбаларды қалай алу керек

Міне, тағы бір оқу тосын сыйы. Адамдар көбінесе жазбаларды алудың ең жақсы жолы — оларды теру деп ойлайды. Өйткені, қолмен жазғаннан гөрі теру жылдамырақ болуы мүмкін. Және жазбалар ұқыпты болады. Жоқ. Қолмен жазба жазу жақсырақ. Тіпті жазуың нашар болса да.* Есіңде болсын, негізгі идеялардан ми байланыстарының жиынтығын жасауың керек. Бір қызығы, егер естігеніңді жай ғана теріп отырсаң, сөздер байланыстар жиынтығын құрмастан параққа түседі. Құлаққа кіреді, қолдан шығады, арасында терең ми жұмысы жоқ. Егер қолмен жазсаң, қағазға не түсетіні туралы біраз ойлануың керек. Бұл ми байланыстарының жиынтығын бастауға көмектеседі. Дендриттік тікенектерің өсе бастайды. Егер ұйықтар алдында жазбаларыңды соңғы рет қарап шықсаң, ұйықтап жатқанда дендриттік тікенектеріңнің одан да жақсы өсуіне мүмкіндік бересің!

Жазба алудың жақсы тәсілі — беттің бір жағынан, шетінен шамамен үштен бір бөлігіндей жерден сызық сызу. Үлкен бөлікке алғашқы жазбаларыңды жаз. Содан кейін, оларды қайта қараған кезде, кіші бөлікке одан да қысқаша негізгі ойларды жаз. Содан кейін басқа жаққа қарап, сол негізгі ойларды еске түсіре аласың ба, соны тексер. Өзіңді сына. Сол байланыстарды тартуға жаттық! Жазба алудың сиқырлы формуласы жоқ. Негізгі идея — оларды қайталап, ми байланыстарын күшейту үшін негізгі ойларды бөліп алу.

Сенің жұмыс жадың нашар ма? Құттықтаймыз!

Міне, тағы бір оқу тосын сыйы. Нашар жұмыс жады кейде күшті жұмыс жадынан жақсырақ болады. Қалайша? Кейбір адамдардың жұмыс жады керемет. Олардың «зейін сегізаяғының» сегіз немесе одан да көп қолы болуы мүмкін және сегізаяқтың қармауыштары керемет жабысқақ. Олар көп нәрсені есте сақтай алады және ол есте қалады. Мұның несі ұнамайды? Бірақ нашар жұмыс жадының да артықшылықтары болуы мүмкін. Мысалы, егер зейін сегізаяғыңның үш қолы ғана болса, негізгі идеялардан ми байланыстарын жасау үшін көбірек жұмыс істеуің керек. Сегізаяғыңда көп ойларды ұстап тұруға жеткілікті қолдар жоқ, сондықтан идеяларды жеңілдету және бір-бірімен байланыстыру жолдарын табуың керек. Бұл дегеніміз, жұмыс жады нашар адам құрған ми байланыстарының жиынтығы таңқаларлықтай талғампаз жеңілдетулер мен шығармашылық секірістерді қамтуы мүмкін.

Жұмыс жады күшті адамға мұндай талғампаз, шығармашылық жеңілдетуді жасау қиынырақ болуы мүмкін. Олардың күшті жұмыс жады жеңілдету жолдарын іздеудің қажеті жоқ екенін білдіреді. Жұмыс жады нашар адамдар жиі ойларының санадан сырғып кететінін байқайды. Жаман естіледі, иә? Бірақ бұл жақсы болуы мүмкін! Зерттеулер көрсеткендей, бір ой санадан сырғып кеткенде, екіншісі пайда болады. Жұмыс жады нашар адамдар ерекше шығармашыл болуы мүмкін! Бұл шығармашылық әсіресе ADHD сияқты зейін «бұзылыстары» (біздің ойымызша, бұл термин «артықшылықтар» болуы керек) бар адамдарда байқалады. Жұмыс жады және зейіні нашар адамдар ми байланыстарын жасау үшін басқаларға қарағанда көбірек жұмыс істеуі керек болуы мүмкін. Бірақ оның өтемі — оларға шығармашыл болу оңайырақ болуы мүмкін. Олар талғампаз қысқа жолдарды көреді және басқалар байқамайтын идеяларға ие болады. Бұл өтем соған тұрарлық!

Жаяу турист миы және Жарыс көлігі миы

Сонымен, біз баяу ойлайтын адамның кейде «жарыс көлігі миы» бар адамнан қалай жақсы нәтиже көрсете алатынын біртіндеп көріп келеміз. Мұны былай ойлап көр. Миы жарыс көлігі сияқты адам мәре сызығына тезірек жете алады. Басқаша айтқанда, олар сұрақтардың жауабын тезірек таба алады. Ал баяу ойлайтын адам жауапқа әлдеқайда баяу жетуі мүмкін. (Кейбір адамдар кейбір пәндерде жарыс көлігі, ал басқаларында жаяу турист болуы мүмкін екенін есте сақта). Жарыс көлігі миы бар адам үшін бәрі бұлдырап өте шығады. Олар тез ойлайды және егжей-тегжейлерге аса мән бермейді. Ал «жаяу турист миы» бар адам әлдеқайда баяу қозғалады. Олар баяу қозғалғанымен, ағаштардағы жапырақтарды ұстап, ауадағы қарағай иісін сезіп, құстардың сайрағанын естіп, қояндардың кішкентай іздерін көре алады. Бұл дегеніміз, кейбір жағдайларда жаяу турист миы жарыс көлігі миына қарағанда тереңірек көре алады.

Сондықтан, егер кейбір немесе көптеген пәндерде жаяу турист миына ие болсаң, қуан. Бір нәрсені үйрену жарыс көлігі миына қарағанда көбірек уақыт алуы мүмкін. Бірақ сен оны жақсы үйрене аласың — шын мәнінде, сен оны байырақ және тереңірек үйрене аласың. Егер сенде жарыс көлігі миы болса, сен де қуана аласың. Бірақ жолдан шығып кетпеу үшін абай болуың керек, өйткені қайта жолға түсу қиын болуы мүмкін. Бұл туралы кейінірек толығырақ айтамыз. Келесі тарауда біз кітаптың ең маңызды тарауларының біріне көшеміз. Сынақтарға қалай дайындалу керек!

ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

Экшн бейнеойындары зейін қою қабілетіңді жақсарта алады. Олар сондай-ақ көру қабілетіңді жақсарта алады. Олар әсіресе егде жастағы адамдар үшін зейінін күшті сақтауға пайдалы болуы мүмкін.

Кеңістіктік бейнеойындар заттарды ойша бұру қабілетіңді жақсарта алады — бұл математика мен ғылымдағы маңызды дағды.

Бейнеойындардың бір кемшілігі — кез келген басқа жағымды әрекет сияқты, олар тәуелділік тудыруы мүмкін. Артық кетпеу үшін парасаттылықты қолдан.

Менталды икемділігіңді арттыру үшін құмарлығыңнан мүлдем басқа нәрсе туралы біл. Құмарлығыңа көмектесетін шығармашылық жаңа идеяларға жетелейтін байланыстарды көресің. Мүлдем басқа нәрсені үйрену «ойық ойлаудан» аулақ болуға көмектеседі.

Жазбаларды қолмен жаз. Бұл негізгі идеялардан ми байланыстарын оңайырақ жасауға мүмкіндік береді.

Нашар жұмыс жады жақсы нәрсе болуы мүмкін. Ол саған мыналарға мүмкіндік береді:

Басқалар байқамайтын талғампаз жеңілдетулерді көру.

Шығармашыл болу.

«Баяу» ойлайтындар пәнді немесе мәселені «жылдам» ойлайтындар сияқты жақсы түсіне алады. Баяу ойлайтындарға көбірек уақыт қажет болуы мүмкін, бірақ олар кейде пәнді жылдам ойлайтындардан жақсырақ түсінеді.

Енді сен байқап көр! Оны жазып ал

Физиотерапевтер («FIZZ-ee-o-THER-a-pists») қозғалысты қолдану арқылы адамдардың физикалық проблемаларын емдеуге көмектеседі. Испандық физиотерапевт Елена Бенито былай дейді: «Физиотерапевт ретінде мен қолдың миымызда көптеген байланыстары бар екенін білемін. Әрбір қолмен жазылған әріп миымыз бен қолымыздың арасында орасан зор ақпарат алмасуды жүзеге асырады». Елена Бенито біз үйренуге тырысып жатқан қиын нәрсені түсінуге көмектесуде қозғалыстың қаншалықты маңызды екенін біледі. Елена кеңес береді:

«Оқып жатқан қандай да бір нәрсені, мүмкін математикалық формуланы немесе өте ұзын сөйлемді түсінбесең... оны жай ғана жазып ал, бір рет, екі рет... Кейде бұл оның мағынасын түсінуге көмектеседі. Оны жазып алу менталды кедергілерден өтуге және ақпаратты миымыздың басқаша өңделетін басқа жеріне терең орнатуға көмектеседі».

Келесі жолы түсіну қиын нәрсеге тап болғанда, Еленаның әдісін қолданып көр. Оны жазып ал!

Кідір және еске түсір

Бұл тараудың негізгі идеялары қандай болды? Қай идея ең маңызды — әлде бірнеше бірдей маңызды идеялар бар ма? Кітапты жауып, басқа жаққа қарап, осыны жасап көр. Дайын болғанда мына ұяшықты белгіле: ☐

ТҮСІНІГІҢДІ ТЕКСЕР

Бейнеойындардың қай екі түрі ойлау қабілетіңді жақсартатын сияқты? Неліктен?

Бұл тарауда бейнеойындардың қандай жаман жағы айтылды?

Жақсы жазба алудың негізгі идеясы қандай?

«Ойық ойлау» (rut think) дегеніміз не?

Егер шығармашыл болғың келсе және өзің құмар нәрседе жақсырақ болғың келсе, не істеуің керек?

Трансфер дегеніміз не?

Неліктен нашар жұмыс жады басқалар байқамайтын талғампаз жеңілдетулерді көруге және шығармашыл болуға көмектесетінін түсіндір.

«Баяу» үйренуші «жылдам» үйренуші сияқты жақсы үйрене алатын пән немесе дағдыға мысал келтір, тіпті ол сәл көбірек уақытты қажет етсе де.

(Дайын болғанда, жауаптарыңды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласың.)

Суреттерге шолу жасалды ма, тарау соңындағы бірнеше сұрақ шешілді ме және келесі тарауға дәптер дайын ба? ☐

15-ТАРАУ. СЫНАҚТАРДЫ ҚАЛАЙ ЖАҚСЫ ТАПСЫРУҒА БОЛАДЫ

Бір маңызды ескерту. Егер сен кітаптың қалған бөлігін өткізіп жіберіп, тікелей осы тарауға секірсең, толық кітапты оқығандағыдай пайда ала алмайсың.

Сен бұл тарауды оқып отырсың, өйткені сынақтар маңызды. Бұл өмір шындығы. Идеалды әлемде біз бәрін қызықты болғаны үшін және шынымен білгіміз келгендіктен үйренер едік. Білім беруде ресми сынақтардан өтуден гөрі көп нәрсе бар. Бірақ сынақтар — бір нәрсені жақсы үйренгеніңді өзіңе (және басқа адамдарға) көрсетудің маңызды бөлігі. Олар мектептен колледжге немесе колледжден мамандыққа ауысқан кезде өмірдегі маңызды баспалдақтар болуы мүмкін. Сынақтар тіпті қызықты болуы мүмкін. Шынымен! Зерттеулер көрсеткендей, сынақтар — үйренуге көмектесетін ең жақсы әдістердің бірі. Бір сағат оқығаннан гөрі, бір сағат сынақ тапсыру арқылы көбірек үйренуге болады. (Сынақ кезінде біз тақырып туралы кез келген кішкене нәрсені еске түсіруге тырысамыз. Жай оқығанда олай емес). Еске түсірудің маңыздылығы туралы айтқанымыз есіңде ме? Ұзақ мерзімді жадтан бірдеңені сүйреп шығарғанда сол ми байланыстарын тарту? Біз еске түсіру оқуыңды күшейтетінін білеміз. Сөйтсек, еске түсіру — бұл өзіңе тапсыратын кішкентай сынақ екен. Мен жас профессор болған кезімде Ричард Фелдер есімді керемет инженер-педагогтан көп нәрсе үйрендім. Доктор Фелдер маған қалай жақсы сабақ беру керектігін көп үйретті. Ол студенттердің табысты болғанын қалайды. Міне, студенттерге сынақтарда табысты болуға мүмкіндік беру үшін доктор Фелдер әзірлегенге ұқсас сынаққа дайындық бақылау тізімі. Бұл бақылау тізімін қалай қолданасың? Жай ғана сұрақтардың көбіне «Иә» деп жауап беру үшін қажет нәрсенің бәрін жаса.

Сынақ алдында түнде жеткілікті ұйықтадың ба? (Егер жауабың «Жоқ» болса, қалған сұрақтарға жауаптарың маңызды болмауы мүмкін.) ______Иә ______Жоқ

Сабақтан кейін көп ұзамай жазбаларыңды қарап шықтың ба? Негізгі идеяларды оңай еске түсіре алатыныңды тексеру үшін шолу кезінде белсенді еске түсіруді қолдандың ба? ______Иә ______Жоқ

Соңғы сәтке дейін күтіп, сынақ алдында бәрін бірден жаттаудың орнына, көп күндері аздап оқыдың ба? ______Иә ______Жоқ

Оқу сессиялары кезінде мұқият зейін қойдың ба, үзіліс жасаған кезден басқа уақытта алаңдаушылықтан аулақ болуға тырыстың ба? ______Иә ______Жоқ

Әртүрлі жерлерде оқыдың ба? ______Иә ______Жоқ

Оқулығыңды немесе сынып жұмыс парақтарын мұқият оқыдың ба? (Жұмыс істеп жатқан нәрсеңнің жауабын іздеп жай ғана шолып шығу есептелмейді.) Оқып жатқанда, оқулықтың астын тым көп сызудан және бояудан аулақ болдың ба? Кітаптың негізгі идеялары туралы қысқаша жазбалар жасап, содан кейін оларды еске түсіре алатыныңды тексеру үшін басқа жаққа қарадың ба? ______Иә ______Жоқ

Егер оқуың есептер шығаруды қамтыса, негізгі мысалдарды ми байланыстарының жиынтығына айналдырып, шешімді тез еске түсіре алу үшін оларды өз бетіңше белсенді түрде шығарып, қайта шығардың ба? ______Иә ______Жоқ

Үй тапсырмасы есептерін сыныптастарыңмен талқыладың ба немесе тым болмаса шешімдеріңді басқалармен тексердің бе? ______Иә ______Жоқ

Әрбір үй тапсырмасын өзің белсенді түрде орындадың ба? ______Иә ______Жоқ

Түсінуде қиындықтар болған кезде мұғалімдеріңмен немесе көмектесе алатын басқа студенттермен сөйлестің бе? ______Иә ______Жоқ

Оқу уақытының көп бөлігін қиынырақ деп тапқан материалға арнадың ба? Яғни, мақсатты жаттығу жасадың ба? ______Иә ______Жоқ

Оқуыңды араластырдың ба (interleave)? Басқаша айтқанда, әртүрлі техникаларды қашан қолдану керектігін жаттықтырдың ба? ______Иә ______Жоқ

Негізгі идеяларды күлкілі метафоралар мен бейнелерді қолдана отырып, өзіңе және мүмкін басқаларға түсіндірдің бе? ______Иә ______Жоқ

Оқудан кейде физикалық белсенділікті қамтитын үзілістер жасадың ба? ______Иә ______Жоқ БАРЛЫҒЫ:

«Иә» жауаптарын неғұрлым көп белгілесең, сынаққа дайындығың соғұрлым жақсы болады. Егер үш немесе одан да көп «Жоқ» жауабын белгілесең, келесі сынаққа дайындалу жолыңды өзгерту туралы байыпты ойлан.

«Қиыннан бастау» техникасы: Қашан ажырату керектігін үйрену

Жылдар бойы студенттерге сынақты ең оңай есептерден бастау керектігі айтылып келді. Нейробиология бұл жақсы идея емес дейді. (Егер мүлдем оқымаған болсаң ғана. Онда қандай оңай ұпай жинай алсаң, соны алуың керек!) Сынақты бастағанда, мынаны істеуің керек. Оны жылдам қарап шығудан баста. Ең қиын есептер деп ойлағандарыңның жанына кішкентай белгі қой. Содан кейін қиын есептердің бірін таңдап, сонымен жұмыс істей баста. Иә, дұрыс — қиын есеп. (Ең алдымен бақаңды же!) Бұл есеппен бір-екі минут жұмыс істе — тығырыққа тірелгеніңді сезгенше. Тығырыққа тірелгеніңді сезген бойда оны қалдыр. Өзіңе сенімділікті арттыру үшін оңайырақ есепті ізде. Келесі кезекте соны жаса. Содан кейін мүмкін тағы біреуін. Содан кейін қиын есепке қайта орал. Енді біраз алға жылжи алуың мүмкін. Неліктен? «Қиыннан бастау» техникасын орындау миыңды қос процессор ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Қиын есепке назар аударуды тоқтатқан бойда, шашыраңқы режим (diffuse mode) іске қосылады. Шоғырланған режим (focused mode) оңайырақ есепті шешіп жатқанда, шашыраңқы режим фондық режимде басқа, қиынырақ есеппен жұмыс істейді. Егер ең қиын есептерге назар аударуды сынақ уақытының соңына дейін күтсең, сенің шоғырлануың шашыраңқы режимнің жұмысқа кірісуіне жол бермейді.

Бұл «қиыннан бастау» техникасын үй тапсырмасында да қолдануға болады. Үй тапсырмасындағы жиі кездесетін қателік — қиын есепті бастап, нәтиже шықпаса да, онымен тым ұзақ жұмыс істеу. Біраз жұмыс, тіпті аздап ренжу қалыпты жағдай. Бірақ егер реніш тым ұзаққа созылса, ажырату керек! Есеппен қанша уақыт жұмыс істеу тым ұзақ болып саналады? Мүмкін бес немесе он минут — бұл пәнге және жасыңа байланысты. «Қиыннан бастау» техникасы сынақтар үшін де, үй тапсырмасы үшін де жақсы, өйткені ол мидың екі режимін тиімдірек пайдалануға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ол ажырату және шеше алатын есептерге көшу бойынша құнды тәжірибе береді. Ажырату — студенттің сынақтағы ең үлкен қиындықтарының бірі болуы мүмкін — сен шеше алатын басқа, оңайырақ есептер болса да, уақытың таусылып қалуы мүмкін. Сынақта тығырыққа тірелгенде, үй тапсырмасын орындағанға қарағанда тезірек ажыратқың келуі мүмкін. Жалпы ереже: егер сынақта бір-екі минуттан артық тығырыққа тірелсең, әрі қарай жылжы!

Ең жақсы күйзеліс? Сынақ күйзелісі!

Зерттеулер көрсеткендей, сынақтан бірнеше апта бұрын белсенді еске түсіруді неғұрлым көп жаттықтырсаң, сынақ тапсырған кезде күйзеліс соғұрлым аз мазалайды. Сондықтан, егер сынақтар сені күйзеліске түсірсе, оқу барысында еске түсіруді жаттықтыру әсіресе маңызды. Шынын айтайық: сынақ тапсыруға отырғанда күйзеліске түсу оңай. Алақаның терлейді, жүрегің соғады және асқазаныңда мазасыздық сезімі пайда болады. Бұл күйзеліс кезінде денең химиялық заттар бөлгендіктен болады. Бір қызығы, бұл күйзеліс сезімдері сынақты жақсырақ тапсыруға көмектеседі. Мазасыз сезімдерді байқаған кезде, көзқарасыңды өзгертуге тырыс. «Бұл сынақ мені қобалжытып тұр» деп ойлаудың орнына, «Бұл сынақ менің барымды салуға жігерлендіріп тұр!» деп ойлап көр. Қобалжыған кезде кеуденің жоғарғы жағымен тыныс алуға бейім боласың.* Бұл «таяз» тыныс алу саған жеткілікті оттегі бермейді. Сен сынаққа еш қатысы жоқ дүрбелеңді сезіне бастайсың. Саған жай ғана оттегі жетіспей тұр! Егер сынақ алдында қобалжитын болсаң, терең тыныс алуды жаттықтыру көмектеседі. Терең тыныс алу үшін бір қолыңды ішіңе қой. Суретте көрсетілгендей, дем алғанда ол сыртқа қарай жылжуы керек. Сондай-ақ, желкендерің бар сияқты, тынысың арқаңды да кеңейтіп жатқанын елестетуге тырыс. Сынақтан бірнеше күн бұрын терең тыныс алуды жаттықтыр, сонда оған үйреніп кетесің. Оны байқап көру үшін айна алдында отыз секундтай қырыңнан тұр.

Таяз тыныс алу кеуденің жоғарғы жағында болады. Терең тыныс алу кеуденің төменгі бөлігінде болады. Терең тыныс алу дүрбелең сезімін азайтуға көмектеседі.

Сынақтағы табысқа арналған бірнеше соңғы ұсыныстар

«Ойық ойлаудан» (rut think) сақ бол. Есептің шешімін жазғаннан кейін, ол дұрыс деп ойлау оңай. Сынақты бір рет өтіп болған соң (егер уақытың болса), миыңды сынаққа жаңа көзқараспен қарауға алдап көр. Көзіңді жыпылықтатып, өзіңді қысқа уақытқа шашыраңқы режимге ауыстыру үшін басқа жаққа қара. Есептерді орындаған ретіңнен басқа ретпен тексер. Мүмкін болса, өзіңнен: «Бұл жауаптың мағынасы бар ма?» деп сұра. Егер сыныптағы аквариумды толтыру үшін он миллиард галлон су қажет деп есептесең, бірдеңе дұрыс емес! Кейде қатты оқисың, бірақ емтихан сен ойлағандай болмайды. Дегенмен, егер мұқият дайындалсаң, Сәттілік ханшайымы саған күлімдейді.

Кідір, еске түсір және ойлан

Бұл тараудың негізгі идеялары қандай болды? Осы тарауды оқығаннан кейін сынақтарға қалай басқаша дайындаласың? Дайын болғанда мына ұяшықты белгіле: ☐

ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

Сынақтарға дұрыс дайындалып жатқаныңа көз жеткізу үшін сынаққа дайындық бақылау тізімін қолдан.

«Қиыннан бастау» техникасын қолдан. Егер сынаққа жақсы дайындалсаң, сынақты қиын есептен баста. Содан кейін тығырыққа тірелгеніңді байқағанда өзіңді тартып алып, басқа, оңайырақ есеппен жұмыс істе. Қиынырақ есепке сынақтың кейінгі уақытында қайта оралуға болады. Уақыт аз қалғанда, сынақ соңында қиын есепті шешуге тырысқаннан гөрі, осылайша жиі көбірек нәтижеге қол жеткізе аласың.

Қобалжығанда немесе жүйкең жұқарғанда денең химиялық заттар бөледі. Сезімдеріңді қалай қабылдайтының маңызды. Егер ойыңды «Бұл сынақ мені қорқытты» дегеннен «Бұл сынақ менің барымды салуға жігерлендіріп тұр!» дегенге ауыстырсаң, бұл нәтижеңді жақсарта алады.

Сынақ алдында немесе сынақ кезінде дүрбелең сезім пайда болса, ішпен бірнеше рет терең тыныс ал.

Сынақта қате жіберу оңай. Миың сені, тіпті дұрыс болмаса да, жасағаның дұрыс деп ойлауға алдауы мүмкін. Бұл дегеніміз, мүмкіндігінше көзіңді жыпылықтатып, назарыңды ауыстырып, содан кейін «Мұның шынымен мағынасы бар ма?» деп сұрап, үлкен сурет тұрғысынан жауаптарыңды екі рет тексеруің керек. Есептерді алғаш орындағаннан басқа ретпен қарап шығуға тырыс.

Не істесең де, сынақ алдында мүмкіндігінше жақсы ұйықта.

Енді сен байқап көр! Өз сынақ сұрақтарыңды құрастыр

Сынаққа дайындалудың жақсы жолы — мұғалім сияқты ойлауға тырысу. Мұғалім қоюы мүмкін деп ойлайтын бірнеше сұрақ құрастыр. Қаласаң, бұл жаттығуды сол сынаққа дайындалып жатқан досыңмен бірге жасап көр. Сұрақтарың досыңның сұрақтарымен қаншалықты жиі сәйкес келетініне таң қаласың. Және құрастырған сұрақтарың сынақта қаншалықты жиі кездесетініне одан да қатты таң қаласың!

ТҮСІНІГІҢДІ ТЕКСЕР

Сынақ тапсыруға дайындықтың ең маңызды қадамы қандай? (Кеңес: Егер бұл қадамды жасамасаң, басқа ештеңе маңызды болмауы мүмкін.)

«Қиыннан бастау» техникасын қолданғанда сынақтағы қиын есепті қашан қалдыру керектігін қалай білесің?

Сынақ алдында дүрбелең сезіне бастасаң, өзіңді тыныштандырудың екі әдісін сипатта.

Сынақта қате жауаптарды ұстауға көмектесу үшін қандай менталды айлаларды қолдануға болады?

(Дайын болғанда, жауаптарыңды кітаптың соңындағы жауаптармен салыстыра аласың.)

Суреттерге шолу жасалды ма және келесі тарауға дәптер дайын ба? ☐

16-ТАРАУ. «КЕРЕК» СӨЗІНЕН «МҮМКІНДІГІМ БАР» СӨЗІНЕ АУЫСУ

Сантьяго Рамон-и-Кахаль есіңде ме? Нейробиолог болған «тентек бала»? Біз оның данышпан болмағанын айтқанбыз. Сөйте тұра, соңында ол Нобель сыйлығын жеңіп алды. Атап өткеніміздей, кейде Сантьяго өзін жаман сезінетін, өйткені ол өте тез үйрене алмайтын және жады онша жақсы емес еді. Бірақ соңында ол өзінде кейбір артықшылықтар бар екенін байқады. Бұл артықшылықтар кейде оған данышпандардан да жақсы нәтиже көрсетуге көмектесті. Бұл қандай артықшылықтар болуы мүмкін?* Біз Сантьягоның артықшылықтарына жақында тоқталамыз. Әзірге, құттықтаймыз! Сен өміріңнің соңына дейін көмектесетін оқу жаңалықтары арқылы жол салып өттің. Сондай-ақ көптеген қызықты метафораларға төздің. Электрлі төрт қолды сегізаяқтар, пинбол ойнайтын зомбилер, басыңдағы ормандағы тышқандар, ми байланыстары, синапстық шаңсорғыштар... Бұл кәдімгі мультфильмдер желісі болды!

Біз кәдімгі мультфильмдер желісіміз!

Сонымен, тамаша жұмыс! Сен қиын ғылымды үйренуде қиялыңды іске қостың. Барлық метафоралар көмектесті деп үміттенемін. Бұл тарауда мен кітаптың негізгі сабақтарын қайталағым келеді. Өйткені, қайталау оқудың кілттерінің бірі екенін қазір білесің. Бірақ алдымен саған маңызды сұрақ қойғым келеді. Мұның мәні неде? Шынымен. Менің айтайын дегенім, осы оқудың бәрінің мәні неде? Неліктен әуре болу керек? Бір қырынан қарағанда, біз елестету мүмкін емес кең ғаламның ортасындағы тастағы кішкентай тозаңдармыз. Әрі қарай оқымас бұрын, мен сенің сол сұраққа жауап беруге тырысқаныңды қалаймын: кез келген нәрсені үйренудің мәні неде? Бұған мүмкіндігінше әртүрлі жолдармен жауап беруге тырыс. Бес себеп табуды мақсат ет. Өзіңе ойлануға уақыт бер. Идеяларыңды түсіндіретін біреуді тауып, олардың не дейтінін көр. Немесе идеяларыңды жазып алуға тырысуыңа болады. Ең болмағанда, жауабың қандай болатынын іштей ойластыр. Содан кейін адамдар айтуы мүмкін кейбір идеяларды көру үшін бетті аш. Міне, адамдар оқудың «мәні» туралы айтуы мүмкін кейбір нәрселер:

Сен оқуың керек, әйтпесе анаң немесе әкең ойнауға жібермейді.

Сен оқуың керек, әйтпесе мұғалімің сені сабақтан кейін қалдырады.

Сен оқуың керек, өйткені заң солай дейді.

Сен оқуың керек, сонда мектепті бітіріп, колледжге түсіп, жұмысқа орналаса аласың.

Сен оқуың керек, сонда болашаққа мүмкіндіктеріңді ашық ұстайсың.

Сенің оқуға мүмкіндігің бар, сонда құмарлықтарыңның соңынан ере аласың.

Сенің оқуға мүмкіндігің бар, сонда ғаламның құпиялары туралы көбірек біле аласың.

Сенің оқуға мүмкіндігің бар, сонда апта сайын өзіңнің таңғажайып әлеуетіңді көбірек жүзеге асыра аласың.

Сенің оқуға мүмкіндігің бар, сонда адамзатқа әлемнің кейбір мәселелерін шешуге көмектесе аласың.

Сенің оқуға мүмкіндігің бар, өйткені сен білуге құмар адамсың.

Әрине, басқа да мүмкін жауаптар бар. Бірақ белгілі бір мағынада жоғарыда айтылғандардың бәрі шындық. Тізімнің ортасында не істегенімді байқадың ба? Мен «сен оқуың керек» дегеннен «сенің оқуға мүмкіндігің бар» (get to learn) дегенге ауыстым. Мен оны міндеттемеден — таңдау жоқ нәрседен — артықшылыққа өзгерттім. Яғни, жасай алатының үшін бақыттысың. Бұл екеуі де. Егер үй тапсырмасын орындамасаң, сабақтан кейін қаласың. Сондықтан, егер сабақтан кейін қалу ұнамаса, бұл үй тапсырмасын орындаудың дәлелді себебі. Бірақ бұл оқуға шабыттандыратын себеп емес. Жазадан құтылу үшін емес, оқуға қызығушылық танытудың жағымды себептерін көре алсаң, бұл әлдеқайда жақсы жұмыс істейді.

Үйрену бақыты! Біз өзімізді Жер деп аталатын жұмбақ таста, белгілі бір жерде және уақытта табамыз. Және біздің бас сүйегімізде (мүмкін) ғаламдағы ең озық технология бар. (Егер сенен және менен де ерекше ақыл-ойы бар өзге ғаламшарлықтар болмаса — бұл жағдайда олар туралы білу өте қызықты болады!). Бірақ құлағымыздың арасындағы таңғажайып құралды барынша пайдаланбау Жердегі уақытымызды ақымақтықпен босқа өткізу болмас па еді? Қалай тиімдірек үйрену керектігін неғұрлым жас кезіңде үйренсең, өмір бойы оның пайдасын көруге соғұрлым көп уақытың болады. Оқу — бұл артықшылық. Әлемнің кейбір бөліктерінде балалардың кітаптарға, компьютерлерге немесе мұғалімдерге мүлдем қолы жетпейді. Менің ойымша, біз мектепке қолы жетпейтін адамдардың алдында өз мүмкіндіктерімізді барынша пайдалануға міндеттіміз. Мен сені оқуыңда осы және басқа да себептермен жігерлендіргім келеді. Өйткені, Терри айтқандай, оқуыңның қашан қажет болатынын ешқашан білмейсің. Құмарлықтарыңның соңынан еру үшін қалай үйрену керектігін үйрен. Бірақ тек құмарлықтарыңның соңынан ерме. Бұл менің жас кезімдегі қателігім болды. Сен әлі елестете алмайтын есіктерді ашатын көптеген оқу түрлері бар. Құмарлықтарыңды кеңейт — бастапқыда үйрене аламын деп ойлаған пәннен тыс жаңа пәндерді үйрен және ләззат ал. Сен өмір жолыңда кездесетін кез келген жағдайға жақсырақ дайын боласың.

Әлем тез өзгеріп жатыр және ол одан да тез өзгеретін болады. Қалай үйрену керектігін үйрену — сен ие бола алатын ең жақсы қабілеттердің бірі.

Оқуда не істеу керек және не істемеу керек

Енді кітаптың негізгі сабақтарына қайта оралайық. Еске түсіру оқудың ең жақсы әдістерінің бірі екенін білесің. Міне, тараудың екінші сынағы. Осы кітаптың негізгі сабақтары деп санайтын нәрселердің тізімін жасай аласың ба, көрейік. Оқуыңа көмектесетін идеяларды, сондай-ақ аулақ болу керек қателіктерді қоса аласың. Кітаптағы ең сүйікті бес идеяң қандай? Ең азы бес идея ойыңа келмейінше қараушы болма! Бұларды ойлап табу үшін миыңды қинауға тура келсе, уайымдама. Сенің зейін сегізаяғың бұл ми байланыстарын әлі жиі ұстаған жоқ, сондықтан ол оларға енді ғана үйреніп жатыр. Тізімің менікінен сәл өзгеше болса, уайымдама. Егер кейбір негізгі идеялар сәйкес келсе, маңыздысы сол.* Міне, оқуыңа көмектесетін кітаптағы кейбір үздік идеялардың менің тізімім:

Қарқынды шоғырланған және босаңсыған шашыраңқы режимдердің екеуін де пайдалан. Егер ашулана бастасаң, басқа тақырыпқа ауысатын уақыт келді. Немесе физикалық жаттығу жаса!

Тәжірибе, қайталау және еске түсіру арқылы ми байланыстарының жиынтығын құр. Әр қадамды оңай еске түсіру үшін маңызды есептерді жаттықтыр. Шешімдер, тұжырымдамалар және техникалар миыңда ән сияқты ағылуы керек.

Араластыр (Interleave). Бір негізгі техниканы шамалы өзгерістермен жаттықтыра берме. Әртүрлі техникалар арасында ауысып отыр. Бұл техниканы қашан қолдану керектігін көруге мүмкіндік береді. Кітаптар әдетте араластыруға көмектеспейді. Әртүрлі тараулардағы идеялар арасында секіріп жаттығуды өзің жасауың керек.

Оқуыңды уақыт бойынша бөл. Кем дегенде бірнеше күн бойы жаттық. Бұл жаңа синапстардың қалыптасуына уақыт береді.

Жаттығу жаса! Жаттығу нейрондарыңды қоректендіреді. Сондай-ақ, ол жаңа және күштірек синапстарды өсіруге мүмкіндік береді.

Өзіңді сына. Басқалар сені сынасын. Басқаларға үйрет. Мұның бәрі еске түсіруге байланысты. Сынақ және еске түсіру — оқуыңды күшейтудің ең жақсы жолдары.

Оқуды тездету үшін күлкілі суреттер мен метафораларды қолдан. Есте сақтау сарайларын қолдануды баста.

Зейін қою және демалу қабілетін арттыру үшін Помодоро техникасын қолдан. Барлық алаңдататын нәрселерді өшір, таймерді 25 минутқа қой, зейін қой, содан кейін өзіңді марапатта.

Ең алдымен бақаңды же. Ең қиын жұмысыңды бірінші баста. Осылайша сен оны аяқтайсың немесе шашыраңқы режиміңнің көмектесуіне мүмкіндік беру үшін үзіліс жасайсың.

Кәдімгі сабақтарыңнан тыс белсенді үйрену жолдарын тап. Басқа түсіндірмелерді онлайн ізде. Басқа кітаптарды оқы. Клубқа қосыл. Егер қызықтыратын пән бойынша клуб таппасаң, оны өзің аша аласың ба, көр.

Ал мынау оқуда аулақ болу керек он қателік:

Ұйқының қанбауы. Ұйқы ми байланыстарын күшейтеді. Ол миыңдағы токсиндерді шайып кетеді. Егер сынақ алдында жақсы ұйықтамасаң, жасаған басқа ешнәрсең маңызды болмайды.

Пассивті оқу және қайталап оқу. Көзіңді бір материалдың үстінен жүгірте бермей, белсенді еске түсіруді жаттықтыруың керек.

Астын сызу немесе бояу (Highlighting). Алданба! Мәтіннің үлкен бөліктерін бояу немесе астын сызу басыңа ештеңе салмайды. Оқып жатқан негізгі ұғымдар туралы қысқаша жазбалар жаса. Мұны шетінде немесе қағаз бетінде жаса. Бұл жазбалар негізгі ұғымдардың ми байланыстарын құруға көмектеседі.

Есептің шешіміне көз жүгіртіп, оны түсіндім деп ойлау. Есепті өзің шешуің керек.

Соңғы сәтте жаттау (Cramming). Соңғы минутта оқу берік ми байланыстарын құрмайды.

Жалқау оқу. Тек оңай материалды жаттықтырма. Бұл допты алып жүруге ғана назар аударып баскетбол ойнауды үйренумен бірдей. Мақсатты жаттығуды қолдан — өзіңе ең қиын нәрсеге назар аудар.

Кітабыңды елемеу. Егер оқуда оқулық қолдансаң, бастамас бұрын кітабыңа немесе курс жазбаларына суретті шолу жасауды ұмытпа. Және есептерді шешуге кіріспес бұрын, оларды қалай орындау керектігі туралы оқуды ұмытпа!

Түсініксіз тұстарды ашпау. Түсінбейтін бірнеше тұс бар ма? Бұл дәл сынақта сұралатын тұстар болуы әбден мүмкін. Мұғаліміңнен немесе достарыңнан көмек сұрауды ұмытпа.

Алаңдаушылықтар. Оқыған кезде зейін қоя алатын жерді таңда. Смартфонды өшіріп, қол жетпейтін жерге қою жиі жақсы идея.

Достармен оқудың орнына әңгімелесу. Жақсы оқу топтары үйренуге көмектесетін тамаша әдіс болуы мүмкін. Бірақ оқудың орнына өсек айтатын «оқу топтарының» пайдасы шамалы.

Енді сен байқап көр! Сен мұғалім боласың

Терри, Эл және мен саған жақсырақ үйренуге көмектесу үшін осы кітапта қолымыздан келгеннің бәрін бөлістік. Енді сенің кезегің. Осы кітап арқылы оқу туралы ашқан жаңалықтарыңмен бөліс. Достарыңмен бөлісе аласың. Немесе ағаңмен, әпкеңмен. Немесе мектебіңдегі кіші оқушылармен. (Кіші балалар үлкен оқушылардан үйренуді жақсы көреді.) Тіпті ата-анаңмен және мұғалімдеріңмен бөлісе аласың. Оларға Элдің химияны үйренудегі шабыттандыратын оқиғасы туралы айтып бер! Суреттер сал. Күлкілі оқиғалар құрастыр. Есте сақтау сарайы техникасы туралы айт. Нейрондар мен ми байланыстарының не екенін және олардың неге маңызды екенін түсіндір. Есіңде болсын — әркімнің оқуда қиындықтары болады. Егер сен осы қиындықтарды жеңудің жолдарын тапсаң, олармен бөліс! Сабақтарды үйрету арқылы жақсырақ есте сақтайсың. Және бұл процесте көңіл көтересің. Сен мұғалім болып, бір уақытта басқа біреуге көмектесе аласың!

Сантьяго Рамон-и-Кахальға қайта оралу

Сантьягоның нейрондар туралы зерттеулері оны данышпандардың маңыздылығы — және қарапайым болып көрінетін адамдардың маңыздылығы туралы үлкен жаңалыққа әкелді. Сантьяго өзінің данышпан емес екенін мойындады. Ендеше оның сиқыры неде еді? Неліктен ол данышпандар сәтсіздікке ұшыраған жерде табысқа жетіп, ұлы жаңалықтар аша алды? Үш маңызды себеп бар. Біріншіден, Сантьяго мүмкіндіктерін ашық ұстады. Оның бастапқы құмарлығы өнер болды. Және ол одан ешқашан бас тартқан жоқ. Ол ғылымды үйренуді шешкенде өміріне жаңа нәрсе қосты. Бірте-бірте ғылым да оның құмарлығына айналды. Сантьяго екі түрлі салада қабілеттерін дамытқандықтан, Нобель сыйлығын жеңіп алды. Ол өзінің сүйікті өнерін сақтап қалудың жолын тапты және оны ғылымына қолданды.1 Сондықтан, өскенде Сантьяго сияқты бол. Мүмкіндіктеріңді тым тарылтпа. Әлем қазір күрделеніп барады. Бізге кеңірек қызығушылықтары мен дағдылары бар адамдар қажет. Бір тақырыпты терең үйренген жақсы. Бірақ құмарлықтарыңды кеңейтуге тырыс. Егер сен математикаға жақын болсаң, өнер, музыка және әдебиет туралы біл. Егер сен өнерге, музыкаға немесе әдебиетке жақын болсаң, математика мен ғылымды үйрен! Супер жұлдыз болудың қажеті жоқ. Тек болашақта саған көмектесе алатын есіктерді ашқың келеді. Қайталауға тұрарлық — оқуыңның қашан қажет болатынын ешқашан білмейсің.

Әлемге әртүрлі салалардағы таланттарды біріктіретін адамдар қажет! Екіншіден, Сантьяго табанды болды — ол істеуге тырысқан нәрсесінен бас тартпады. Сантьяго математиканы үйренуді шешкенде, ол негіздерге қайта оралып, баяу жоғары қарай жылжыды. Бұл оған қиын болды. Бірақ ол тоқтамады. Бір нәрсені анықтағысы келгенде, ол табандылық танытты. Табандылық — оқудың ең маңызды бөліктерінің бірі. Бірақ есіңде болсын, табандылық бір нәрсемен шексіз жұмыс істеу дегенді білдірмейді. Бұл шашыраңқы режимдегі үзілістерден кейін жұмысыңа қайта оралуды білдіреді! Үшіншіден, Сантьяго икемді болды. Өте ақылды үйренушілер дұрыс болуға тым үйреніп кетуі мүмкін. Дұрыс болу жағымды сезіледі, бірақ бұл сезім тәуелділік тудыруы мүмкін.2 Сантьяго кейбір өте ақылды үйренушілердің қорытындыға тез келетінін көрді.

(Өйткені оларда «жарыс көлігі» миы бар). Бірақ егер олардың қорытындылары қате болса, оны мойындау оларға қиын болуы мүмкін. Олар тіпті қателескенін анықтаудан әдейі қашуы мүмкін. Мұның бәрі қателесуі мүмкін екенін мойындағаннан гөрі жағымдырақ сезіледі. Олар дұрыс болудың «ойық ойлауына» (rut think) түсіп қалуы мүмкін. Сантьяго данышпан емес еді. Сондықтан ол қателіктерін түзетуге көп машықтанды. Кейінірек ғалым болған кезде, ол өзінің дұрыс немесе бұрыс екенін анықтаудың жолдарын белсенді түрде іздеді. Қателескен кезде ол ойын өзгертті. Бұл оған Нобель сыйлығын әкелген жаңашыл жаңалықтарды ашуға мүмкіндік берген маңызды бөлік болды. Біз бәріміз Нобель сыйлығын алуға мұқтаж емеспіз немесе қаламаймыз. Бірақ біз Сантьягоның үлгісінен құнды нәрсе аша аламыз. Оқудың ең маңызды бөліктерінің бірі — қателіктерді мойындау және ойыңды икемді түрде өзгерту. Егер мұны үйренсең, сенің тіпті ең керемет данышпандардан да көп үлес қосуға әлеуетің бар. Егер көпшілігіміз сияқты сен де данышпан болмасаң, бұл қалыпты жағдай. Сенің әлемге берерің әлі де көп. Қазір қаншалықты ақылды болсаң да, өзіңе және басқаларға жаңа есіктер ашу үшін осы кітаптағы стратегияларды қолдана аласың. Кейде оқу сапары жалғыз жүретін жол сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ сен ешқашан жалғыз емессің. Көз алдыңа елестету арқылы сен Терри, Эл және менің сенің менталды тінтуір жолдарыңда жаныңда жүріп, үйреніп жатқанда саған жанкүйер болып тұрғанымызды көре аласың. Біздің кітап жаңалықтары бақытты және мағыналы, ашу қуанышына толы өмір сүруіңе көмектесіп жатқан ғажайып зерттеуші алыптардың жұмысын көрсетеді. Терри, Эл және мен саған оқу сапарыңда сәттілік тілейміз. Және есіңде болсын: Сәттілік ханшайымы талпынған жанға жақтасады!

ТАРАУ СОҢЫНДАҒЫ ТАПСЫРМАЛАРДЫҢ ШЕШІМДЕРІ

2-ТАРАУ: Бәрі оп-оңай

Шоғырланған режимде болу дегеніміз — бір нәрсеге барынша зейін қою.

Шашыраңқы режим — бұл сіздің ойыңыздың еркін қалықтап, нақты ешнәрсеге назар аудармаған кезі. Шашыраңқы режимдегі сүйікті іс-әрекеттеріңізді өзіңіз таңдайсыз!

Пинбол машинасы мидың қалай жұмыс істейтінін түсінуге көмектеседі. Үстелдің екі түрі болуы мүмкін. Біріншіден, резеңке бамперлері бір-біріне жақын орналасқан машина болуы мүмкін. Бұл тығыз орналасу шоғырланған режимдегі сіздің тығыз шоғырланған ойлауыңызға ұқсайды. Бірақ бамперлері бір-бірінен алшақ орналасқан басқа үстел де болуы мүмкін. Бұл ойларыңыз әлдеқайда кең ауқымда шарлай алатын шашыраңқы режимге ұқсайды. Егер флипперлерді (қалақшаларды) пайдаланып зейініңізді ұстап тұрмасаңыз, ой-шар шоғырланған үстелдегі тесіктен түсіп, шашыраңқы үстелге өтіп кетуі мүмкін!

Шоғырланған және шашыраңқы режимдерге арналған басқа метафоралар: Футбол матчында: Матчтағы төреші сияқты қарау — шоғырланған режим. Матчтағы комментатор сияқты қарау — шашыраңқы режим. Google карталарында: Жақындату (Zoom in) — шоғырланған режим сияқты. Алыстату (Zoom out) — шашыраңқы режим сияқты. Жолды табу үшін жақындату мен алыстату арасында ауысып отыру қажет. Бақта: Шоғырланған режим қыстың соңында тұқымдарды мұқият арақашықтық сақтап отырғызуға ұқсайды. Шашыраңқы режим көктемге ұқсайды, бұл кезде бақ ауа райына, құстарға және жәндіктерге байланысты күтпеген тосынсыйлармен жайнап шығады.

Математика және жаратылыстану есептерін шығаруда тығырыққа тірелудің екі жолы бар. Біріншіден, есепті шығаруға кіріспес бұрын негіздерге жеткілікті түрде зейін қоймағансыз. Мұндай жағдайда сол негіздерді еске түсіру үшін кітапқа немесе жазбаларыңызға қайта оралуыңыз керек. Екіншіден, негіздерге қатты зейін қойдыңыз, бірақ тығырыққа тірелгенде үзіліс жасамадыңыз. Тығырыққа тірелгенде үзіліс жасау шашыраңқы режимнің сіз байқамайтын тұста, яғни сананың артқы жағында жұмыс істеуіне көмектеседі.

Қандай оқу әдетін өзгертетініңіз — өз еркіңізде!

3-ТАРАУ: Мен мұны кейін істеймін, сөз беремін!

Прокрастинация (кейінге қалдыру) — жасалуы тиіс нәрсені кешіктіру немесе кейінге шегеру.

Прокрастинация оқуыңызға зиян, өйткені дұрыс оқуға уақытыңыз қалмайды. Және сіз уайымдауға энергия жұмсайсыз. Бұл — екі жаққа да тиімсіз жағдай.

Ұнатпайтын немесе істегіңіз келмейтін нәрсе туралы ойлау аралшық қыртысын (insular cortex) іске қосады. Бұл ауырсыну сезімін тудырады. Ауырсыну сезімінен құтылу үшін біз назарымызды жағымдырақ нәрсеге аударып жібереміз. Мидағы ауырсыну бірден басылады, бірақ біз істі кейінге қалдырдық (прокрастинация жасадық).

Бұл түсініктеме өз еркіңізде!

Сыйақы — Помодоро процесінің ең маңызды бөлігі.

Помодоролар арасындағы үзіліс кезінде миыңыздың басқа бөлігін қолданатын нәрсе жасауға тырысыңыз. Егер жаңа ғана есеп жазсаңыз, әлеуметтік желіде жазба жазбаңыз. Ең жақсы үзіліс — орнынан тұрып, қозғалу.

Егер тапсырманы Помодоро сессиясы кезінде аяқтап үлгерсеңіз, жақсы. Бірақ Помодороның мақсаты — тапсырманы аяқтау емес. Бұл жай ғана 25 минут бойы барынша зейін қойып жұмыс істеу.

Зомби режимі — энергияны үнемдеудің тамаша тәсілі. Әрбір ұсақ-түйек туралы ойлану ми қуатын тиімсіз пайдалану болуы мүмкін.

Зомби режимі энергияны үнемдеуге көмектескенімен, жаман әдеттерге бой алдыруыңыз мүмкін. Мысалы, қажетті істің орнына жағымдырақ нәрсені істеу. Басқаша айтқанда, зомби режимі прокрастинацияға әкелуі мүмкін.

Күшәла (мышьяк) жегіштер күшәла жеуге үйреніп кеткен және оның өздеріне зиян тигізіп жатқанын түсінбеген. Сол сияқты, біз де істі кейінге қалдыруға үйреніп кетуіміз мүмкін және оның бізге қаншалықты зиян тигізіп жатқанын байқамауымыз мүмкін.

Белсенді еске түсіру (Active recall) — кітапқа немесе жазбаларға қараудың орнына, негізгі ақпаратты өз жадыңыздан шығару. Еске түсірудің бір жолы — бетті оқып шығып, содан кейін басқа жаққа қарап, сол беттегі негізгі идеяны еске түсіре алатыныңызды тексеру.

4-ТАРАУ: Ми байланыстары және ғарыш өзгеғаламшарлықтарымен көңіл көтеру

Нейрондардың басқа нейрондарға жіберетін сигналдары сіздің ойларыңызды құрайды.

Бұл жауап өз еркіңізде.

Аксон дендриттік тікенекті токпен ұрады. Басқаша айтқанда, сигнал бір нейронның аксонынан келесі нейронның дендриттік тікенегіне өтеді.

Метафора ескіріп, жұмыс істемей қалғанда, сіз жаңасын табасыз.

1900 жылдардың басындағы микроскоптар бүгінгі күнгілермен салыстырғанда онша жақсы болмаған. Ғалымдар миды бір үлкен өзара байланысқан желі деп ойлаған, өйткені нейрондар бір-біріне тым жақын орналасқандықтан, олардың арасындағы кішкентай саңылауды — синапстық саңылауды — көре алмаған.

Ми байланыстарының жиынтығы — бұл синапстық байланыстарды қайталап қолдану арқылы қосылған нейрондар. Ми байланыстары жаңа нәрсені үйреніп, онымен қайталап жаттыққан кезде дамиды.

Тышқандар орман соқпақтарымен жүгіреді, дәл сол сияқты ойлар нейрондар мен синапстар бойымен жүгіреді. Тышқан соқпақпен неғұрлым көп жүгірсе, соқпақ соғұрлым терең және кең болады. Сол сияқты, бір ойды неғұрлым көп ойласаңыз, нейрондық жол соғұрлым қалың және кең болып, ми байланыстары күшейе түседі.

Жаңа нәрсені үйренгенде, миыңызда жаңа байланыстар/синапстар/дендриттік тікенектер жиынтығын қалыптастырасыз. (Осы жауаптардың кез келгені жарайды.)

6-ТАРАУ: Ұйықтап жатып үйрену

Оқуға келгенде ұйқы маңызды, өйткені дәл сол кезде жаңа дендриттік тікенектер мен олардың синапс байланыстары шынымен "жарылып", үлкейеді. Сондай-ақ ұйқы кезінде ми үйренген ақпаратты қайталайды. Ұйқы кезіндегі қайталау барысында пайда болатын электрлік сигналдар дендриттік тікенектер мен олардың синапс байланыстарының тез өсуінің бір себебі болып табылады.

Дендриттік тікенектер өтірік детекторы сияқты, өйткені жаңа тікенектер мен олардың синапстары сіз үйренгіңіз келетін жаңа ақпаратқа шынымен зейін қойғанда ғана өседі — олар сіздің шын мәнінде зейін қоймағаныңызды біледі!

Жаңа идеяны жаттықтырғанда, оған қатысты синапс күшейеді.

Оқуды бірнеше күнге бөліп оқығанда (аралықтап оқу), дендриттік тікенектер мен олардың синапстық байланыстарын өсіруге көбірек уақыт болады. Нейрондық архитектураңыз күшейе түседі.

Байқап көріңіз!

Бұл жауап өз еркіңізде!

7-ТАРАУ: Мектеп сөмкелері, шкафтар және зейін сегізаяғы

Жұмыс жадыңыз мектеп сөмкесіне ұқсайды, өйткені ол қолжетімді жерде, бірақ шектеулі мөлшерде ғана ақпарат сыйдыра алады.

Зейін сегізаяғыңыз (жұмыс жадыңыз) маңдай алды қыртысында (prefrontal cortex) "өмір сүреді".

Адамдардың жұмыс жады әдетте шамамен төрт ақпарат бөлігін ұстап тұра алады. Алайда, кейбір адамдар төрттен көп, ал кейбіреулері азырақ ұстай алады.

Ұзақ мерзімді жадыңыз шкафқа (локерге) ұқсайды, өйткені ол көбірек "заттарды" сақтай алады. Шын мәнінде, оның ішіне көп зат сыятыны сонша, кейде белгілі бір затты табу қиынға соғуы мүмкін!

Ұзақ мерзімді жадыңыз миыңыздың әртүрлі аймақтарында шашырап орналасқан.

8-ТАРАУ: Есте сақтау қабілетін арттыратын қулықтар

Ұзақ мерзімді жадыны жақсарту әбден мүмкін. (Қазіргі уақытта қысқа мерзімді жадыны қалай жақсартуға болатынын білмейміз). Ұзақ мерзімді жадыны жақсарту үшін Нельсон Деллистің бес жады кеңесін (зейін қою, жаттығу, бейнелеу, сақтау және еске түсіру) қолдануға болады. Сондай-ақ жады сарайы техникасын, әндерді, метафораларды, жазба жазуды, басқаларды үйретуді немесе өзіңізді есте сақтағыңыз немесе түсінгіңіз келетін нәрсенің орнына қойып көруді пайдалана аласыз.

Жады сарайы техникасы — үйіңіз, мектепке баратын жолыңыз немесе қалаңыздың, штатыңыздың немесе еліңіздің картасы сияқты жақсы білетін жерді елестету. Содан кейін есте сақтағыңыз келетін фактілерге қатысты есте қаларлық бейнелер жасайсыз. Келесі кезекте оларды жады сарайыңыздағы таныс жерлерге орналастырасыз. Соңында, бейнелерді және олардың нені білдіретінін еске түсіруге жаттығасыз.

Біз ақпаратты ұзақ мерзімді жадыда екі жолмен сақтаймыз. Фактілерді сақтау қиын. Суреттерді сақтау оңай.

Бейнені жадыда жақсырақ сақтау үшін оны оғаш және есте қаларлықтай етіп жасаңыз. Және біраз қозғалыс қосыңыз. Қазанның үстінде хула биін билеп жүрген Кинг-Конг калий (potassium) элементінің қысқартылған атауы K әрпі екенін есте сақтауға көмектесуі мүмкін.

9-ТАРАУ: Ми байланыстары неге маңызды

Ми байланыстары маңызды, өйткені олар ақпаратты тезірек өңдеуге мүмкіндік береді. Зейін сегізаяғыңызға барлық жұмысты істеудің қажеті болмайды.

"Зейін сегізаяғы" — бұл зейін және жұмыс жады жүйелеріне арналған метафора. Оның тек төрт қолы бар, сондықтан ол шектеулі ақпаратты ғана ұстай алады. Ол ұзақ мерзімді жадыға қол созып, ақпаратты сол жерден тікелей жұмыс жадына әкеле алады.

Киіну — ми байланыстары қалыптасқан процедураның жақсы мысалы. Алғаш рет өз бетіңізше киінуді үйреніп жүргенде, бұл кейде бес минут немесе одан да көп уақытты алатын. (Қап — жейде теріс және арқасы алдына қарап қалыпты!) Енді киінуді "байланыстырып" алған соң, бұл жиі бір минутты ғана алады.

Алгебра есебін бастан-аяқ білуіңіз мүмкін, сондықтан әр қадамды белсенді түрде еске түсіре аласыз. Спортта, қолөнерде, математикада, ғылымда, биде, тілде және басқа да көптеген салаларда байланыстырған дағдылардың, техникалардың және тұжырымдамалардың көптеген мысалдарын келтіре аласыз. Тіпті "а" әрпін танудың қарапайым қабілетінің өзі — байланыстар жиынтығы, ал "мысық" сөзін тану — одан да үлкен байланыстар жиынтығы.

Теледидар немесе басқа фондық шу зейін сегізаяғыңызды алаңдатуы мүмкін. Бұл оның бір немесе бірнеше қолын алып қояды, сөйтіп жұмыс жадыңызды толық пайдалануды қиындатады.

Тапсырмаларды ауыстырудан (task switching) аулақ болу керек, өйткені бұл зейін сегізаяғына көптеген артық, қажетсіз жұмыс тудырады. Мысалы, сегізаяғыңыз бір ми байланыстары жиынтығымен жұмыс істеп жатуы мүмкін. Содан кейін ол басқа ми байланыстары жиынтығына ауысуы керек. Сосын қайтадан бірінші жиынтыққа. Мұндай нәрсе шаршатады!

Үй тапсырмасын орындап жатқанда телефоныңызды көрмейтін жерге қоюға болады. Егер үнемі телефонға қарай берсеңіз, ми байланыстарын түсіріп аласыз және оларды қайтадан көтеруге тура келеді. Тағы бір істей алатын нәрсе — телефондағы Помодоро жасауға көмектесетін қолданбаны пайдаланып, онымен достасу.

Жоқ, тұжырымдаманы жай ғана түсіну ми байланыстарының жиынтығын құру үшін жеткіліксіз. Байланыстар жиынтығын құру үшін жаңа тұжырымдаманы жаттықтыру керек. Түсіну мен жаттығу қатар жүреді. Неғұрлым көп жаттықсаңыз, үйреніп жатқан нәрсені соғұрлым жақсы түсінесіз.

Ми байланыстарының кітапханасын дамыту арқылы кез келген нәрседе сарапшы боласыз.

Егер мені өрттен құтқарып жатса, мен жанып жатқан ғимараттан адамдарды құтқаруды физикалық түрде жаттықтырған өрт сөндірушіні таңдар едім. Өрт сөндіру — әр секунд маңызды болатын қауіпті әрекет. Өрт сөндіруші айналадағы қауіпке тез және дұрыс әрекет ете алуы керек. Өрт сөндірушіге жоғары күйзеліс жағдайында да қолдана алатын жақсы жаттықтырылған ми байланыстарының жиынтығы қажет. Мұндай байланыстар жиынтығы жай ғана бақылау арқылы дамымайды.

11-ТАРАУ: Миды қалай шынықтыруға болады

Гиппокамп фактілер мен оқиғаларды есте сақтауға көмектесуде әсіресе маңызды.

Миыңыз баскетбол командасына ұқсайды, өйткені жыл сайын жаңа ойыншылар келіп, ескілері кетеді. Жаңа ойыншылар жаңа ойындарды үйрене алады. Сол сияқты, гиппокампта күн сайын жаңа нейрондар пайда болады және олар сізге "жаңа ойындарды" үйренуге көмектеседі.

Миға BDNF (мидан шыққан нейротропты фактор) қосылғанда, дендриттік тікенектер биік және кең болып өседі.

Жаттығу мыналарды жасайды: Миыңызға нейрондардың өсуіне көмектесетін тыңайтқыш сияқты BDNF өндіруге көмектеседі. Түсінуді, шешім қабылдауды және зейін қою қабілетін жақсартады. Тапсырмалар арасында ауысуға көмектеседі. Адамдарға психикалық аурулардан айығуға көмектеседі. Жаңа идеялар алуға көмектесетін химиялық заттарды бөледі.

Пияз және қырыққабат тұқымдас көкөністер, барлық түсті жемістер, қара шоколад және жаңғақтар — салауатты тамақтану үшін тамаша таңдау.

12-ТАРАУ: Ми байланыстарын құру

Пазл (құрастырмалы басқатырғыш) — тұжырымдамаларды біріктіру жолының жақсы метафорасы, өйткені әрбір пазл бөлігі ми байланыстарының жиынтығы сияқты. Сол ми байланыстары жиынтығымен жаттығу пазл бөлігінің түсін шығарады. Пазл бөліктерін (ми байланыстарын) жеткілікті түрде құрастырғанда, біз сарапшыға айналамыз!

Интерливинг (кезектестіру) карта палубасын кездейсоқ араластыруға ұқсайды. Палубаны араластыру кез келген картаның келуі мүмкін екенін білдіреді. Егер пәнді интерливинг арқылы жаттықтырсаңыз, кез келген жағдайға дайын боласыз. Бұл тесттердегі күтпеген сұрақтарға жақсырақ дайындалуға көмектеседі.

Жалқау оқу — тек өзіңізге оңай келетін немесе бұрыннан білетін нәрселерді ғана жаттықтыру.

Супермен: "Мен оқуымда ешқашан үлкен секірістер жасай алмаймын!" — дер еді.

Математика, жаратылыстану және басқа да абстрактілі пәндерді оқуға көмектесетін арнайы кеңес мынау: Алдымен есепті табыңыз. Содан кейін сол есепті миыңызда ән сияқты ағылғанша өзіңіз жеткілікті рет шығарыңыз.

13-ТАРАУ: Өзіңе маңызды сұрақтар қою

Сөзі бар қатты музыка оқу кезінде алаңдатуы мүмкін. Бірақ кейбір адамдар сөзі жоқ тыныш музыканың көмектесетінін байқайды. Әртүрлі адамдар оқығанда әртүрлі музыканы ұнатады, ал кейбіреулер музыканы мүлдем ұнатпайды. Бұл сізге байланысты.

Егер сіз әдетте бір жерде оқып, бірақ тестті басқа жерде тапсырсаңыз, зейін сегізаяғыңыз шатасуы мүмкін. Егер әртүрлі жерлерде оқи алсаңыз, қай жерде болсаңыз да ми байланыстарына жабысуға дағдыланасыз.

Егер тек тыңдау арқылы ("аудиал") үйренемін деп ойласаңыз, визуализация сияқты басқа оқу құралдарынан қашып, нәтижесінде жалпы оқуыңызға нұқсан келуі мүмкін. Шындығында, әркім мүмкіндігінше көп сезім мүшелерін пайдаланғанда жақсы үйренеді.

Теңдеуді көре аласыз. Теңдеуді дауыстап оқи аласыз. Осылайша, оны естисіз және аузыңызбен дыбыстағанда сезінесіз. Қолдарыңызды екі жаққа созып, теңдеудің бір жағы бір қолыңызда, екінші жағы екінші қолыңызда деп елестетіп көріңіз. (Бұл қандай сезім? Теңдеу "тепе-тең" бе?) Математикалық таңбалардың физикалық мағынасын елестетіп көріңіз. Мысалы, кейде көбейту белгісі итеру сияқты. Сондықтан үлкенірек санға көбейтсеңіз, қаттырақ итересіз!

Ұйықтаған кезде ми жасушалары кішірейеді. Бұл ми сұйықтықтарына мидағы токсиндерді шайып кетуге мүмкіндік береді.

"Бақаңды бірінші же" (Eat your frogs first) ең қиын нәрселерді бірінші істеуге тырысуды білдіреді. Бұл тығырыққа тіреліп, шашыраңқы режимнен шығармашылық серпіліс қажет болған жағдайда, басқа пәндерге уақытша ауысуға уақыт береді.

Оқуды аяқтаудың нақты уақытын жоспарлаңыз. Бұл оқу кезінде тиімдірек зейін қоюға көмектеседі.

14-ТАРАУ: Оқудағы тосынсыйлар

Экшн және кеңістіктік бейнеойындар ойлау қабілетін жақсартуға көмектеседі. Экшн бейнеойындары зейін қою қабілетін және көру қабілетін жақсартуға көмектеседі. Кеңістіктік бейнеойындар объектілерді ойша айналдыру қабілетін жақсартады.

Бейнеойындардың жаман жағы — олар тәуелділік тудыруы мүмкін. Сондықтан оларды шектен тыс пайдаланбау керек.

Жазба жазудың негізгі идеясы — ми байланыстарын қайталау және күшейту үшін естігендеріңізден негізгі тұстарды теріп алу. Мұны істеудің ең жақсы жолы — қолмен жазу. Қағаз парағын екі бөлікке бөліңіз, сонда бір жағына бастапқы жазбаларды жазып, кейінірек екінші жағына қайталау және негізгі тұстарды белсенді еске түсіру кезінде қысқаша жазбалар жасай аласыз.

"Қалыптасқан ойлау" (Rut think) санаңыздың белгілі бір ментальды жолдармен жүруге дағдыланып, ескі сүрлеуде қалып қоюын білдіреді. Ойлауыңыз икемсіз болып қалады.

Шығармашыл болу және өзіңіз құмар нәрседе жақсырақ болу үшін мүлдем басқа нәрсемен айналысуға біраз уақыт бөлуіңіз керек. Бұл ойлау икемділігін сақтауға және шығармашыл болуға көмектеседі. Метафораны қолдана отырып, идеяларды бір пәннен екінші пәнге — тіпті пәндер мүлдем басқа болса да — әкеле аласыз!

Трансфер (ауысу) — бір пәннен үйренген идеяны басқа пәнді үйренуге көмектесу үшін пайдалану қабілеті. Метафоралар бұл процеске көмектесе алады.

Жұмыс жадының нашар болуы зейін сегізаяғыңыздың қолдары аз екенін білдіреді. Сондықтан күрделі идеяларды есте сақтау қиынға соғады. Олармен жұмыс істеу үшін кейбір идеяларды байланыстыру керек. Бірақ байланыстыру процесі білгеніңізді жеңілдетеді! Бұл басқалар жіберіп алуы мүмкін қарапайым және талғампаз түсініктер мен шешімдерді көруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, кейбір ойлар зейін сегізаяғыңыздың қолдарынан оңай сырғып кетеді. Бірақ кейбір ойлар сырғып кеткенде, басқалары сырғып кіреді. Бұл шығармашыл болуға көмектеседі. Ақпаратты үйрену және байланыстыру үшін басқа адамдарға қарағанда көбірек жұмыс істеуіңіз керек пе? Иә. Бірақ бұл керемет өтемақы!

Көптеген дағдылар мен пәндерді тез немесе баяу үйренсеңіз де, жақсы меңгеруге болады. Мысалы, велосипед тебуді үйрену басқа адамға қарағанда ұзағырақ уақыт алуы мүмкін, бірақ сіз бәрібір велосипед тебуді жақсы үйрене аласыз. Көбейтуді үйрену ұзағырақ уақыт алуы мүмкін, бірақ сіз бәрібір көбейте аласыз. Өсімдіктің бөліктерін жаттау үшін екі есе (немесе одан да көп) ұзақ оқуыңыз мүмкін, бірақ сіз бәрібір өсімдіктің бөліктерін жаттай аласыз.

15-ТАРАУ: Тестті қалай жақсы тапсыруға болады

Тест алдындағы ең маңызды қадам — түнде жақсы ұйықтағаныңызға көз жеткізу!

"Қиыннан бастау" әдісінде тығырыққа тіреліп, ашулана бастағанда қиын есепті қалдырып кетуіңіз керек.

Тест алдында дүрбелең күшейгенін сезсеңіз, ішпен терең тыныс алуды жаттықтырыңыз. Сондай-ақ, ойыңызды "Бұл тест мені қорқытты" дегеннен "Бұл тест менің барымды салуыма шабыттандырды!" дегенге ауыстырыңыз.

Тесттегі қате жауаптарды ұстау үшін көзіңізді жыпылықтатып, назарыңызды ауыстырыңыз, содан кейін "үлкен сурет" (жалпы көрініс) перспективасын пайдаланып жауаптарыңызды екі рет тексеріңіз. Өзіңізден: "Мұның шынымен мағынасы бар ма?" — деп сұраңыз. Есептерді алғашқы орындаған ретіңізден өзгеше ретпен қарап шығуға тырысыңыз.

ҰСЫНЫЛАТЫН РЕСУРСТАР

Мұнда біз осы кітапта қамтыған көптеген тақырыптарға жаңа көзқарас бере алатын құнды ресурстар берілген.

Веб-ресурстар

[LINK https://www.khanacademy.org]Khan Academy[LINK]. Бұл керемет ресурс. Әр бейнені көргеннен кейін неғұрлым белсенді
жаттығу жасасаңыз, соғұрлым жақсы!
[LINK https://www.smartickmethod.com]Smartick[LINK]. Бұл бағдарлама дұрыс тәжірибеге негізделген математиканың берік
іргетасын қамтамасыз етеді. Егер математикадан қиналсаңыз, бұл тамаша ресурс. Егер математиканы жақсы білсеңіз, бұл
ресурс одан да жақсы нәтижеге жетуге көмектеседі.
[LINK https://www.brainhq.com/]BrainHQ[LINK]. Өз мәлімдемелерін растайтын жақсы ғылыми негізі бар санаулы "когнитивті
жақсарту" бағдарламаларының бірі — әсіресе егде жастағы адамдарға зейін қою мен шоғырлануды жақсартуға көмектеседі. Егер
әжеңіз немесе атаңыз бұрынғыдай алғыр емеспін деп шағымданса, бұл бағдарлама оларға арналған!
[LINK https://kids.frontiersin.org/]Frontiers for Young Minds[LINK]. Балаларға арналған ғылым, балалар редакциялаған,
ғалымдар жазған және балалар мен жасөспірімдер алқасы қараған ашық ғылыми журнал.
[LINK https://qbi.uq.edu.au/]The Queensland Brain Institute[LINK]. Бұл институтта тамаша мақалалар, подкаст және журнал
бар.
[LINK http://www.brainfacts.org/]BrainFacts.org[LINK]. Миыңыздың қалай жұмыс істейтіні туралы түрлі ақпарат беретін
тамаша веб-сайт.
[LINK https://www.youtube.com/watch?time_continue=113&v=qPix_X-9t7E]The Nervous System, Crash Course[LINK]. Бұл күлкілі
әрі танымдық.
[LINK https://www.youtube.com/watch?v=bEx60e_45-Q]“5 Memory Tips to Get You Started,” by Nelson Dellis[LINK]. АҚШ-тың
төрт дүркін жады чемпионы Нельсон Деллистің жадыға қатысты кеңестер беретін тамаша бейнелер сериясы бар — бұл бастауға
көмектесетін жақсы бейне. Сондай-ақ Нельсонның 219-беттегі Remember It! кітабын қараңыз.
[LINK https://www.coursera.org/learn/learning-how-to-learn]“Үйренді үйрену: Powerful Mental Tools to Help You
Master Tough Subjects,”[LINK] Барб Окли мен Терренс Сейновскидің Калифорния университеті, Сан-Диего арқылы ұсынатын
жаппай ашық онлайн курсы.
[LINK https://www.coursera.org/learn/mindshift]“Mindshift: Break Through Obstacles to Learning and Discover Your Hidden
Potential,”[LINK] Барб Окли мен Терренс Сейновскидің Калифорния университеті, Сан-Диего арқылы ұсынатын жаппай ашық
онлайн курсы.

Ми туралы жасөспірімдерге арналған кітаптар

Оқуда қиындықтары бар адамдарға арналған нейроғылымға негізделген үздік бағдарламалар

(оқуда қиналатындар, дислексиясы, есту процесінің бұзылуы, аутизм спектрінің бұзылуы және жалпы оқу қабілетінің бұзылуы бар адамдарды қоса алғанда) [LINK https://www.scilearn.com]https://www.scilearn.com[*LINK*], атап айтқанда, олардың "Fast ForWord" және "Reading Assistant" бағдарламалық жасақтамасы.

Ағылшын тілін үйренушілерге арналған нейроғылымға негізделген бағдарлама [LINK https://www.scilearn.com]https://www.scilearn.com[LINK], атап айтқанда, олардың "Reading Assistant" бағдарламалық жасақтамасы. (Дүние жүзінде көптеген бағдарламалар мен орталықтар бар.)

Ересектерге арналған оқу туралы кітаптар

The Art of Changing the Brain: Enriching the Practice of Teaching by Exploring the Biology of Learning, авторы
James E. Zull (Sterling, VA: Stylus Publishing, 2002).
The Art of Learning: An Inner Journey to Optimal Performance, авторы Josh Waitzkin (New York: Free Press, 2008).
Deep Work: Rules for Focused Success in a Distracted World, авторы Cal Newport (New York: Grand Central
Publishing, 2016). Оқу көбінесе зейінді қатты шоғырландыруды қажет етеді және Кэлдің кітабы осы бағытта керемет идеялар
береді.
I Am Gifted, So Are You!, авторы Adam Khoo (Singapore: Marshall Cavendish, 2014). Бізге Адамның жеке тарихы мен
практикалық түсініктері ұнайды.
Make It Stick: The Science of Successful Learning, авторлары Peter C. Brown, Henry L. Roediger III және Mark A.
McDaniel (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2014). Ересектерге арналған оқу туралы ең сүйікті кітаптарымыздың
бірі.
A Mind for Numbers: How to Succeed in Math and Science (Even If You Flunked Algebra), авторы Barbara Oakley (New
York: Tarcher/Penguin, 2014). Өзіміз айтсақ та, бұл шын мәнінде оқу туралы керемет жалпы кітап — ол Learning How to
Learn идеяларының кейбірін байланыстырады, бірақ көптеген қосымша түсініктерді қамтитын ересектерге арналған
перспективадан.
Mindshift: Break Through Obstacles to Learning and Discover Your Hidden Potential, авторы Barbara Oakley (New
York: TarcherPerigee, 2017). Бұл кітап оқу арқылы өзіңізді қалай өзгертуге болатынын зерттейді — кейде сіз ойлағаннан да
артық!
Peak: Secrets from the New Science of Expertise, авторлары Anders Ericsson және Robert Pool (New York: Eamon
Dolan/Houghton Mifflin Harcourt, 2016). Айтпақшы, Андерс "ментальды репрезентация" деп атайтын нәрсе біз Learning How to
Learn кітабында "ми байланыстарының жиынтығы" деп атайтын нәрсеге ұқсас.
[I]Remember It! The Names of People You Meet, All Your Passwords, Where You Left Your Keys, and Everything Else You Tend
to Forget[I], авторы Nelson Dellis (New York: Abrams Image, 2018). Ересектерге арналған жадыны дамыту туралы ең жақсы
кітаптардың бірі.

ИЛЛЮСТРАЦИЯЛАРҒА СІЛТЕМЕЛЕР

Barb Oakley, photo by Rachel Oakley, courtesy Barbara Oakley.

Terrence Sejnowski, courtesy the Salk Institute and Terrence Sejnowski.

Alistair McConville, photo by Sarah Sheldrake, courtesy Alistair McConville.

Barb Oakley with Earl the lamb, courtesy Barbara Oakley.

Phil Oakley in Antarctica, courtesy Philip Oakley.

Magnus Carlsen and Garry Kasparov, image courtesy CBS News.

MRI scanner at Narayana Multispeciality Hospital, Jaipur, by GeorgeWilliams21, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:MRI_Scanner_at_Narayana_Multispeciality_Hospital,_Jaipur.jpg.

Sagittal brain MRI, by Genesis12~enwiki at English Wikipedia, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sagittal_brain_MRI.jpg.

Pyramid of dimes, courtesy the author.

Pomodoro timer, Autore: Francesco Cirillo rilasciata a Erato nelle sottostanti licenze seguirÃ OTRS, http://en.wikipedia.org/wiki/File:Il_pomodoro.jpg.

Public domain image by Douglas Myers, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:EEG_cap.jpg.

Uploaded into the German Wikipedia by Der Lange 11/6/2005, created by himself, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Spike-waves.png.

Santiago Ramón y Cajal in Zaragoza, Spain (ca. 1870), https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Santiago_Ram%C3%B3n_y_Cajal,_estudiante_de_medicina_en_Zaragoza_1876.jpg.

Alistair McConville as a boy, photo courtesy Alistair McConville.

Alistair McConville with students, photo by Sarah Sheldrake, courtesy Alistair McConville.

Alistair McConville with Violet, photo by Sarah Sheldrake, courtesy Alistair McConville.

Photo of Guang Yang, courtesy Guang Yang and NYU Langone Health.

Inverted light microscopy image of neuron altered from original image, courtesy Guang Yang.

Image credit: modified from patellar tendon reflex arc by Amiya Sarkar (CC BY-SA 4.0); the modified image is licensed under a CC BY-SA 4.0 license, obtained from https://www.khanacademy.org/science/biology/behavioral-biology/animal-behavior/a/innate-behaviors.

Photo of Nelson Dellis, courtesy Nelson Dellis.

Monkeys in a benzene ring formation, from Berichte der Durstigen Chemischen Gesellschaft (1886), p. 3536.

Conventional benzene ring modified from http://en.wikipedia.org/wiki/File: Benzene-2D-full.svg.

Tom Morris, https://en.wikipedia.org/wiki/Rubber_duck_debugging#/media/File:Rubber_duck_assisting_with_debugging.jpg.

Terry with members of the radio club, photo courtesy Terrence Sejnowski.

Terry and fellow club members adjusting a radio antenna, photo courtesy Terrence Sejnowski.

Terry at Princeton, photo courtesy Terrence Sejnowski.

Julius Yego, photo by Erik van Leeuwen, attribution: Erik van Leeuwen (bron: Wikipedia). —erki.nl, GFDL, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=42666617.

Https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hippocampus_and_seahorse_cropped.JPG.

Image of “BDNF-based synaptic repair” by kind permission of Bai Lu, after “BDNF-based synaptic repair as a disease-modifying strategy for neurodegenerative diseases,” Nature Reviews Neuroscience 14, 401 –416 (2013).

Benjamin Franklin, by Joseph Siffred Duplessis, National Portrait Gallery, Smithsonian Institution, gift of the Morris and Gwendolyn Cafritz Foundation, http://npg.si.edu/object/npg_NPG.87.43.

Al enjoys a video game with his son, Jacob, photo by Sarah Sheldrake, courtesy Alistair McConville.

Elena Benito on a Segway, photo courtesy Elena Benito.

Dime solution, image courtesy the author.

Барлық басқа иллюстрациялар Oliver Young-тікі.

АЛҒЫС БІЛДІРУ

Penguin баспасындағы редакторымыз Джоанна Нг-ге алғыс айтқымыз келеді. Ол керемет редактор және бұл жоба соның арқасында әлдеқайда жақсы болды. Біздің әдеби агентіміз Рита Розенкранц ерекше қолдау мен бағыт-бағдар берді. Адам Джонсон мұқаба дизайнын керемет жасады. Шейла Муди тамаша көшірме редакторы болды, ал Сабрина Бауэрс жоғары деңгейдегі макет жасады. Сондай-ақ жарнама және маркетинг саласындағы қырағы қолдауы үшін Марлена Браун мен Роше Андерсонға алғыс айтамыз.

Келесі тұлғаларға көмектері үшін ризамыз. (Есімі байқаусызда назардан тыс қалған кез келген адамнан кешірім сұраймыз.)

Unas and Ahmed Aamir; Ben, Maureen, Cooper, and Crash Ackerly; Cathi Allen; Arden and Eileen Arabian; Bafti and Iliriana Baftiu; Maliha Balala; John Becker; Robert Bell; Elena Benito; Pamela Bet; Annie Brookman-Byrne; Keith Budge and Bedales School; Paul Burgmayer and students; Christina Buu-Hoan and Kailani and Gavin Buu-Doerr; Meigra and Keira Chin; Romilly Cocking; Ruth Collins; Christine Costa; Massimo Curatella; Andy Dalal; Simon and Nate Dawson; Yoni Dayan; Javier DeFelipe; Pablo Denis; Sudeep Dhillon; Melania Di Napoli; Matthieu Dondey; Catherine Dorgan and family; Susan Dreher; Dina Eltareb; Richard Felder; Jessica Finnigan and family; Shamim Formoso and students; Jeffrey Frankel; Beatrice Golomb; Jane Greiner; Maureen Griffin and students; Tarik Guenab; Gary Hafer; Greg Hammons; Paula Hoare; Richard Hypio; Shaju and Isabella Jacob; M. Johnson; Karine Joly and her sons Horatio and Valerius; Jonneke Jorissen; Kalyani Kandula; Sahana Katakol; Tanya and Laura Kirsch; Jake Kitzmann; Cristina Koppel; Barbora Kvapilová; Loi Laing; Aune Lillemets; Susan Lucci; Beate Luo; Jennifer and Matthew Mackerras; Genevieve Malcolm; Kyle Marcroft; Anaya, Nafisa, and Mohamed Marei; Max Markarian; David Matten; Susan Maurice and students; Jo, Lulu, Ewan, and Jacob McConville; Zella and Jeremiah McNichols; Jim Meador; Jill Meisenheimer; Gerry Montemayor; Mary Murphy; Aleksandra Nekrasova; Patricia Nester; Michael Nussbaum; Philip, Roslyn, and Rachel Oakley; Jennifer Padberg; Saadia Peerzada; Violeta Piasecka; Michael Pichel; Jocelyn Roberts; Rev. Dr. Melissa Rudolph; Dennis Ryan; Leslie Schneider; Grace Sherrill; Julia Shewry; Maya Sirton; Vince Stevenson; Ray Symmes; Jimi Taiwo; Lauren Teixeira; Louise Terry; Barbara Tremblay; Donna and Hannah Trenholm; Bonny Tsai; Bonnie Turnbull; Robert Van Til and Oakland University; Vickie Weiss and students; Alan Woodruff; Arthur Worsley; Julia Zanutta. Және Violet (ит).

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

Жақсы сілтемелердің қандай болатынын түсінуіңіз үшін біз мұнда ең маңызды материалдардың кейбіріне сілтемелер беріп отырмыз. Егер сіз көбірек ақпарат алғыңыз келсе, Барбтың A Mind for Numbers (Tarcher/Penguin, 2014) және Mindshift (TarcherPerigee, 2017) кітаптарындағы әлдеқайда толық сілтемелерді қараңыз.

Anacker, C, and R Hen. “Adult hippocampal neurogenesis and cognitive flexibility linking memory and mood.” Nature
Reviews: Neuroscience 18, 6 (2017): 335–346.
Anderson, ML. After Phrenology: Neural Reuse and the Interactive Brain. Cambridge, MA: MIT Press, 2014.
Anguera, JA, et al. “Video game training enhances cognitive control in older adults.” Nature 501, 7465 (2013): 97–101.
Baddeley, A, et al. Memory. New York: Psychology Press, 2009.
Bavelier, D, et al. “Brain plasticity through the life span: Learning to learn and action video games.” Annual Review of
Neuroscience 35 (2012): 391–416.
Beilock, S. Choke: What the Secrets of the Brain Reveal about Getting It Right When You Have To. New York: Free Press,
2010.
Belluck, P. “To really learn, quit studying and take a test.” New York Times, January 20, 2011.
http://www.nytimes.com/2011/01/21/science/21memory.html.
Bird, CM, et al. “Consolidation of complex events via reinstatement in posterior cingulate cortex.” Journal of
Neuroscience 35, 43 (2015): 14426–14434.
Bjork, EL, and RA Bjork. “Making things hard on yourself, but in a good way: Creating desirable difficulties to enhance
learning.” Chapter 5 in Psychology and the Real World: Essays Illustrating Fundamental Contributions to Society, MA
Gernsbacher, RW Pew, LM Hough,and JR Pomerantz, eds. New York: Worth Publishers, 2011, pp. 59–68.
Brown, PC, et al. Make It Stick: The Science of Successful Learning. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2014.
Burton, R. On Being Certain: Believing You Are Right Even When You’re Not. New York: St. Martin’s Griffin, 2008.
Butler, AC. “Repeated testing produces superior transfer of learning relative to repeated studying.” Journal of
Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition 36, 5 (2010): 1118.
Carpenter, SK, et al. “Using spacing to enhance diverse forms of learning: Review of recent research and implications
for instruction.” Educational Psychology Review 24, 3 (2012): 369–378.
Christoff, K, et al. “Mind-wandering as spontaneous thought: A dynamic framework.” Nature Reviews Neuroscience 17, 11
(2016): 718–731.
Coffield, F. “Learning styles: Unreliable, invalid and impractical and yet still widely used.” Chapter 13 in Bad
Education: Debunking Myths in Education, P Adey and J Dillon, eds. Berkshire, UK: Open University Press, 2012, pp.
215–230.
Cowan, N. “The magical number 4 in short-term memory: A reconsideration of mental storage capacity.” Behavioral and
Brain Sciences 24, 1 (2001): 87–114.
DeCaro, MS, et al. “When higher working memory capacity hinders insight.” Journal of Experimental Psychology: Learning,
Memory and Cognition 42, 1 (2015): 39–49.
DeFelipe, J, et al. “The death of Cajal and the end of scientific romanticism and individualism.” Trends in
Neurosciences 37, 10 (2014): 525–527.
Di, X, and BB Biswal. “Modulatory interactions between the default mode network and task positive networks in
resting-state.” Peer Journal 2 (2014): e367.
Dresler, M, et al. “Mnemonic training reshapes brain networks to support superior memory.” Neuron 93, 5 (2017):
1227–1235.e6.
Dunlosky, J, et al. “Improving students’ learning with effective learning techniques: Promising directions from
cognitive and educational psychology.” Psychological Science in the Public Interest 14, 1 (2013): 4–58.
Dweck, CS. Mindset: The New Psychology of Success. New York: Random House, 2006.
Ericsson, KA. “Exceptional memorizers: Made, not born.” Trends in Cognitive Sciences 7, 6 (2003): 233–235.
———. “The influence of experience and deliberate practice on the development of superior expert performance.” Cambridge
Handbook of Expertise and Expert Performance 38 (2006): 685–705.
Ericsson, KA, and R Pool. Peak: Secrets from the New Science of Expertise. New York: Eamon Dolan/Houghton Mifflin
Harcourt, 2016.
Felder, RM. “Memo to students who have been disappointed with their test grades.” Chemical Engineering Education 33, 2
(1999): 136–137.
Gallistel, CR, and LD Matzel. “The neuroscience of learning: Beyond the Hebbian synapse.” Annual Review of Psychology
64, 1 (2013): 169–200.
Gobet, F, et al. “What’s in a name? The multiple meanings of ‘chunk’ and ‘chunking.’” Frontiers in Psychology 7 (2016):
102.
Guida, A, et al. “Functional cerebral reorganization: A signature of expertise? Reexamining Guida, Gobet, Tardieu, and
Nicolas’ (2012) two-stage framework.” Frontiers in Human Neuroscience 7, doi: 10.3389 /fnhum.2013.00590. eCollection
(2013): 590.
Guida, A, et al. “How chunks, long-term working memory and templates offer a cognitive explanation for neuroimaging data
on expertise acquisition: A two-stage framework.” Brain and Cognition 79, 3 (2012): 221–244.
Guskey, TR. “Closing achievement gaps: Revisiting Benjamin S. Bloom’s ‘Learning for Mastery.’” Journal of Advanced
Academics 19, 1 (2007): 8–31.
Hunt, A, and D Thomas. The Pragmatic Programmer: From Journeyman to Master. Reading, MA: Addison-Wesley Professional,
1999.
Karpicke, JD, and A Bauernschmidt. “Spaced retrieval: Absolute spacing enhances learning regardless of relative
spacing.” Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition 37, 5 (2011): 1250.
Karpicke, JD, and JR Blunt. “Retrieval practice produces more learning than elaborative studying with concept mapping.”
Science 331, 6018 (2011): 772–775.
Kirschner, PA, et al. “Why minimal guidance during instruction does not work: An analysis of the failure of
constructivist, discovery, problem-based, experiential, and inquiry-based teaching.” Educational Psychologist 41, 2
(2006): 75–86.
Lin, T-W, and Y-M Kuo. “Exercise benefits brain function: The monoamine connection.” Brain Sciences 3, 1 (2013): 39–53.
Lu, B, et al. “BDNF-based synaptic repair as a disease-modifying strategy for neurodegenerative diseases.” Nature
Reviews: Neuroscience 14, 6 (2013): 401.
Luksys, G, and C Sandi. “Synaptic mechanisms and cognitive computations underlying stress effects on cognitive
function.” Chapter 12 in Synaptic Stress and Pathogenesis of Neuropsychiatric Disorders, M Popoli, D Diamond, and G
Sanacora, eds. New York: Springer, 2014, pp. 203–222.
Maguire, EA, et al. “Routes to remembering: The brains behind superior memory.” Nature Neuroscience 6, 1 (2003): 90.
Moussa, M, et al. “Consistency of network modules in resting-state fMRI connectome data.” PLoS ONE 7, 8 (2012): e44428.
Oakley, BA. A Mind for Numbers: How to Excel at Math and Science. New York: Tarcher/Penguin, 2014.
Oakley, BA. Mindshift: Break Through Obstacles to Learning and Discover Your Hidden Potential. New York: TarcherPerigee,
2017.
Partnoy, F. Wait: The Art and Science of Delay. New York: PublicAffairs, 2012.
Patston, LL, and LJ Tippett. “The effect of background music on cognitive performance in musicians and nonmusicians.”
Music Perception: An Interdisciplinary Journal 29, 2 (2011): 173–183.
Phillips, DC. “The good, the bad, and the ugly: The many faces of constructivism.” Educational Researcher 24, 7 (1995):
5–12.
Qin, S, et al. “Hippocampal-neocortical functional reorganization underlies children’s cognitive development.” Nature
Neuroscience 17 (2014): 1263–1269.
Ramón y Cajal, S. Recollections of My Life. Cambridge, MA: MIT Press, 1937 (reprint 1989). Originally published as
Recuerdos de Mi Vida in Madrid, 1901–1917, translated by EH Craigie.
Rittle-Johnson, B, et al. “Not a one-way street: Bidirectional relations between procedural and conceptual knowledge of
mathematics.” Educational Psychology Review 27, 4 (2015): 587–597.
Roediger, HL, and MA Pyc. “Inexpensive techniques to improve education: Applying cognitive psychology to enhance
educational practice.” Journal of Applied Research in Memory and Cognition 1, 4 (2012): 242–248.
Rogowsky, BA, et al. “Matching learning style to instructional method: Effects on comprehension.” Journal of Educational
Psychology 107, 1 (2015): 64–78.
Rohrer, D, et al. “The benefit of interleaved mathematics practice is not limited to superficially similar kinds of
problems.” Psychonomic Bulletin Review (2014): 1323–1330.
Rohrer, D, and H Pashler. “Recent research on human learning challenges conventional instructional strategies.”
Educational Researcher 39, 5 (2010): 406–412.
Rupia, EJ, et al. “Fight-flight or freeze-hide? Personality and metabolic phenotype mediate physiological defence
responses in flatfish.” Journal of Animal Ecology 85, 4 (2016): 927–937.
Sapolsky, RM. “Stress and the brain: Individual variability and the inverted-U.” Nature Neuroscience 18, 10 (2015):
1344–1346.
Schenk, S, et al. “Games people play: How video games improve probabilistic learning.” Behavioural Brain Research 335,
Supplement C (2017): 208–214.
Scullin, MK, et al. “The effects of bedtime writing on difficulty falling asleep: A polysomnographic study comparing
to-do lists and completed activity lists.” Journal of Experimental Psychology: General 147, 1 (2018): 139.
Settles, B, and Hagiwara, M. “The best time of day to learn a new language, according to Duolingo data,” Quartz, Feb 26,
2018. https://qz.com/1215361/the-best-time-of-day-to-learn-a-new-language-according-duolingo-data.
Shenhav, A, et al. “Toward a rational and mechanistic account of mental effort.” Annual Review of Neuroscience 40, 1
(2017): 99–124.
Shih, Y-N, et al. “Background music: Effects on attention performance.” Work 42, 4 (2012): 573–578.
Smith, AM, et al. “Retrieval practice protects memory against acute stress.” Science 354, 6315 (2016).
Sweller, J, et al. Cognitive Load Theory. New York: Springer, 2011.
Szuhany, KL, et al. “A meta-analytic review of the effects of exercise on brain-derived neurotrophic factor.” Journal of
Psychiatric Research 60 (2015): 56–64.
Thompson, WF, et al. “Fast and loud background music disrupts reading comprehension.” Psychology of Music 40, 6 (2012):
700–708.
Thurston, WP. “Mathematical education.” Notices of the American Mathematical Society 37, 7 (1990): 844–850.
van der Schuur, WA, et al. “The consequences of media multitasking for youth: A review.” Computers in Human Behavior 53
(2015): 204–215.
Van Praag, H. “Exercise and the brain: Something to chew on.” Trends in Neurosciences 32, 5 (2009): 283–290.
Van Praag, H, et al. “Running enhances neurogenesis, learning, and long-term potentiation in mice.” Proceedings of the
National Academy of Sciences of the United States of America 96, 23 (1999): 13427–13431.
Vlach, HA, and CM Sandhofer. “Distributing learning over time: The spacing effect in children’s acquisition and
generalization of science concepts.” Child Development 83, 4 (2012): 1137–1144.
Waitzkin, J. The Art of Learning: An Inner Journey to Optimal Performance. New York: Free Press, 2008.
Walker, M. Why We Sleep: Unlocking the Power of Sleep and Dreams. New York: Scribner, 2017.
White, HA, and P Shah. “Creative style and achievement in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder.”
Personality and Individual Differences 50, 5 (2011): 673–677.
Willingham, D. Why Don’t Students Like School? A Cognitive Scientist Answers Questions About How the Mind Works and What
It Means for the Classroom. San Francisco, CA: Jossey-Bass, 2010.
Xie, L, et al. “Sleep drives metabolite clearance from the adult brain.” Science 342, 6156 (2013): 373–377.
Yang, G, et al. “Sleep promotes branch-specific formation of dendritic spines after learning.” Science 344, 6188 (2014):
1173–1178.
Zull, JE. The Art of Changing the Brain: Enriching the Practice of Teaching by Exploring the Biology of Learning.
Sterling, VA: Stylus Publishing, 2002.

ЕСКЕРТПЕЛЕР

2-ТАРАУ: Бәрі оп-оңай

Кітаптың соңында бізге қонаққа келгеніңіз құтты болсын! Бұл — бірінші ескертпе. Бұл ескертпелердің көпшілігі біз осы кітапта ұсынып отырған кейбір идеялардың дереккөзін іздеуге қызығушылық танытуы мүмкін ересек оқырмандарға арналған. Біз әрбір дереккөзді бере алмаймыз — онда ескертпелер кітаптың қалған бөлігінен әлдеқайда үлкен болып кетер еді. Бірақ біз маңыздырақ және қызықтырақ деп санайтын кейбір дереккөздерді бере аламыз. Жақсы зерттелген кітаптарда әдетте ескертпелер болады, сондықтан кітаптың артындағы зерттеудің құнды екенін өзіңіз тексере аласыз. Ескертпелер сонымен қатар кітап авторы қызықты деп тапқан, бірақ қосымша тақырып болып табылатын басқа ақпаратты береді. Кейде бір нәрсені сілтемеге немесе ескертпеге қою екіұшты мәселе болып жатады. Егер ескертпелерді өткізіп жіберіп жатсаңыз, уайымдамаңыз. Кітабымыздағы бұл бірінші ескертпе шоғырланған режим туралы көбірек ақпарат береді. Когнитивті психологтар шоғырланған режимнің шағын желілерін "тапсырмаға оң желілер" (task positive networks) деп атайды. Xin Di және Bharat B. Biswal есімді екі ғалым 2014 жылы осы тұжырымдама туралы мақала жариялады. Мен бұл мақалаға қысқаша "Di and Biswal, 2014" деп сілтеме жасаймын. Сол мақала туралы толық ақпаратты әдебиеттер тізімінен таба аласыз. Бұл кітапта біз "шашыраңқы" режим деп атайтын нәрсені нейробиологтар әртүрлі жолдармен қарастырады. Кейде зерттеушілер бұл режимді көптеген әртүрлі нейрондық тыныштық күйлерінен тұрады деп санайды (Moussa et al., 2012). Басқа уақытта олар бұл режимді "дефолттық режим желісінің" (default mode network) баламалы әртүрлі формалары деп санайды. Ми демалып жатқанда қолданылатын мидың әртүрлі бөліктеріне тамаша шолу жасау үшін "Пайдаланылған әдебиеттер" бөлімінде көрсетілген Kalina Christoff және оның бірлескен авторларының мақаласын қараңыз (Christoff et al., 2016). (Ескерту: біз жиі "et al." сөзін қалған авторлардың тізімін білдіру үшін қолданамыз.) Ескерту: Christoff-тың мақаласы, біз ескертпелерде ұсынатын көптеген мақалалар сияқты, өте күрделі.

Joanna Łukasiak-Hołysz-қа алғыспен.

https://www.famousscientists.org/7-great-examples-of-scientific-discoveries-made-in-dreams/.

Тиындарды көрсетілгендей жылжытыңыз — жаңа үшбұрыштың төмен қарап тұрғанын көрдіңіз бе?

3-ТАРАУ: Мен мұны кейін істеймін, сөз беремін!

Karpicke and Blunt, 2011; Bird et al., 2015.

Smith et al., 2016. Біз "белсенді еске түсіру" (active recall) деп атап отырған нәрсе әдебиетте әдетте "еске түсіру тәжірибесі" (retrieval practice) деп аталатынын ескеріңіз.

Karpicke and Blunt, 2011.

4-ТАРАУ: Ми байланыстары және ғарыш өзгеғаламшарлықтарымен көңіл көтеру

Ramón y Cajal, 1937 (қайта басылым 1989).

Иә, біз нейротрансмиттерлердің қатысатынын білеміз. Бірақ біз күрделіліктің терең деңгейіне барудан аулақ болғымыз келеді.

Адамдар бұл сөз тіркесін алғаш рет 1949 жылы канадалық нейропсихолог Дональд Хебб қолданған деп жиі айтады. Бірақ бұл сөз тіркесі — Хеббтің негізгі идеяларының бірін қорытындылаудың жылдам әдісі ғана. Хеббтің теориясы күрделірек, мұны кез келген нейробиолог сізге қуана айтып береді.

Кітабымызда біз "ми байланыстарының жиынтығы" (set of brain-links) тіркесін қолданамыз. Ми байланыстарының жиынтығын құру процесін байланыстыру (linking) деп атаймыз. Нейробиологтар оның орнына chunk және chunking терминдерін қолданады (қараңыз: Guida et al., 2013; Guida et al., 2012). Когнитивті психологтар ұқсас тұжырымдама үшін ментальды репрезентация терминін қолданады (қараңыз: Ericsson and Pool, 2016). Біз ми байланыстары терминін қолдануды жөн көрдік, өйткені chunk термині нейроғылымда жақсы қалыптасқанымен, шатастыруы мүмкін. (Шатасу туралы талқылауды Gobet et al., 2016 қараңыз.) Ал ментальды репрезентация термині ми байланыстары термині беретін нейрондардың байланысу сезімін бермейді.

Anacker and Hen, 2017.

Оқу сонымен қатар жаңа нейрондардың пайда болуына түрткі болатын сияқты. Жаңа нейрондардың тууы мен өсуі "нейрогенез" деп аталады. Бұл бүгінгі нейроғылымдағы өте қызу сала және зерттеушілердің әлі көп нәрсені үйренуі керек. Қараңыз: Anacker and Hen, 2017. Оқырмандарға маңызды процестердің қарапайым суретін салып жатқанымызды еске салғым келеді. Оқу мен есте сақтауға қатысты басқа да көптеген процестер бар. Мысалы, Gallistel and Matzel, 2013 қараңыз.

Неғұрлым көп жаттықсаңыз, ми байланыстарыңыз соғұрлым күшейе түседі. Нақты процестер біз мұнда ми байланыстары жиынтығындағы символдық қос нейрон жұбымен көрсеткеннен әлдеқайда күрделі. Шындығында, жекелеген синапстардың байланысы артады; байланыстар жиынтығына көбірек синапстар мен нейрондар қосыла алады; сигналдарды оқшаулап, жылдамдатуға көмектесетін миелинизация ("MILE-en-nation") деп аталатын процесс жүреді; және басқа да көптеген процестер өрбиді.

Anderson, 2014.

Ақылды болу ақшадан маңыздырақ. Өмір спектакль сияқты: Әр адам әртүрлі рөлді ойнайды және белгілі бір дәрежеде өнер көрсетеді.

Осы бөлімнің идеялары үшін Elena Benito-ға алғыс (электрондық хат алмасу, қараша 2017).

6-ТАРАУ: Ұйықтап жатып үйрену

Yang et al., 2014.

Carpenter et al., 2012; Vlach and Sandhofer, 2012.

Karpicke and Bauernschmidt, 2011.

7-ТАРАУ: Мектеп сөмкелері, шкафтар және зейін сегізаяғы

Жады туралы зерттеуге бағытталған ең жақсы кітаптардың бірі — Baddeley et al., 2009.

Cowan, 2001. Сондықтан техникалық тұрғыдан алғанда, бізде мұнда төртаяқ (quadrapus) бар.

Qin et al., 2014.

Anguera et al., 2013.

8-ТАРАУ: Есте сақтау қабілетін арттыратын қулықтар

Біз бұл ескертпені ми туралы жақсырақ түсінігі болуы мүмкін тереңірек оқитын оқырмандар үшін қостық. Сіз семантикалық және эпизодтық жадының биологиялық тұрғыдан нақты айырмашылығы неде екенін ойлап отырған боларсыз. Қазіргі уақытта біздің білуімізше, семантикалық жады маңдай және самай қыртыстарымен байланысты, ал эпизодтық жады, кем дегенде бастапқыда, гиппокамппен байланысты сияқты. Бірақ жадыны түсінуде әлі көп жұмыс істеу керек!

Бұл кеңестерді Нельсонның YouTube бейнесінен де таба аласыз: https://www.youtube.com/watch?v=bEx60e_45-Q.

Ericsson, 2003; Maguire et al., 2003; Dresler et al., 2017.

Hunt and Thomas, 1999, 95-бет.

Нельсон Деллистің Барб Оклиге хаты, 2 қыркүйек, 2017 жыл.

9-ТАРАУ: Ми байланыстары неге маңызды

Алдыңғы тарауда біз "ми байланыстарының жиынтығы" деп атап отырған нәрсені нейробиологтар кейде "нейрондық чанктар" (neural chunks), ал когнитивті психологтар "ментальды репрезентациялар" деп атайтынын айтқанбыз.

Ұзақ мерзімді естеліктер мидың көптеген әртүрлі желілерінің анатомиялық ұйымдасуында жасырын түрде болады. Сенсорлық кірістер немесе мидың басқа аймақтарынан келетін кірістер нейрондардың ішкі жиынтығын электрлік және биохимиялық тұрғыдан белсендіре алады. Сондықтан біз "байланыс" (link) дегенде, шын мәнінде "белсендіруді" (activation) меңзейміз.

Rittle-Johnson et al., 2015.

Бұл саланың егжей-тегжейлі талқылауын A Mind for Numbers кітабының 184-бетінен бастап және ілеспе ескертпелерінен қараңыз.

Partnoy, 2012, 73-бет. Партной былай деп жалғастырады: "Кейде бейсаналы түрде не істеп жатқанымызды дәл түсіну табиғи стихиялылықты өлтіруі мүмкін. Егер біз тым өзімшіл болсақ, инстинкттеріміз қажет болған кезде оларға кедергі келтіреміз. Дегенмен, егер біз мүлдем өзімшіл болмасақ, инстинкттерімізді ешқашан жақсарта алмаймыз. Бірнеше секунд ішіндегі міндет — шешімдерімізге әсер ететін факторларды білу... бірақ олар жасанды және тиімсіз болатындай дәрежеде олардан хабардар болмау" (111-бет).

Guskey, 2007.

Sweller et al., 2011.

Shenhav et al., 2017; van der Schuur et al., 2015.

Осы бөлімнің идеялары үшін Elena Benito-ға алғыс (электрондық хат алмасу, қараша 2017).

11-ТАРАУ: Миды қалай шынықтыруға болады

Van Praag et al., 1999.

Szuhany et al., 2015.

Lu et al., 2013.

Van Praag, 2009.

Lin and Kuo, 2013.

12-ТАРАУ: Ми байланыстарын құру

Thurston, 1990, 846–847 бб.

Ericsson, 2006.

Butler, 2010. Студенттер үшін ең тиімді болып көрінетін оқу әдістерін қамтитын екі тамаша мақала — Roediger және Pyc, 2012, сондай-ақ Dunlosky және т.б., 2013. Оқу туралы соңғы зерттеулерді және оларды өмірде қалай қолдану керектігін қамтитын ересектерге арналған кітаптар — Brown және т.б., 2014, және әрине Oakley, 2014, сондай-ақ Oakley, 2017. Роберт пен Элизабет Бьорктың «қалаулы қиындықтар» (desirable difficulties) туралы еңбегі де осы жерде маңызды — шолу үшін қараңыз: Bjork және Bjork, 2011.

Rohrer және Pashler, 2010; Rohrer және т.б., 2014.

Phillips, 1995; Kirschner және т.б., 2006.

Rittle-Johnson және т.б., 2015.

Бұл идея үшін Зелла МакНиколсқа алғыс айтамыз (электрондық хат алмасу, Джереми МакНиколс, 7 желтоқсан, 2017).

13-ТАРАУ: Өзіңізге маңызды сұрақтар қою

Baddeley және т.б., 2009, 8-тарау.

Бұл бөлімдегі кейбір ақпараттар Барбтың Mindshift MOOC курсындағы бейнебаянынан алынған: [LINK https://www.coursera.org/learn/mindshift/lecture/K0N78/2-9-integrate-all-your-senses-into-learning-the-pitfalls-of-learning-styles]...[LINK]. Бет Роговскийдің зерттеуін қараңыз: Rogowsky және т.б., 2015. Сондай-ақ Беттің Терримен вебинарын қараңыз: [LINK http://www.brainfacts.org/sensing-thinking-behaving/learning-and-memory/articles/2016/learning-styles-hurt-learning-101216/]...[LINK]. Бұл вебинарда Бет мұғалімдердің «оң жақ оқу стиліне үйретуге» баса назар аударуы олардың сотқа тартылуына әкеп соғуы мүмкін екендігі туралы маңызды ой айтады. Басқа ресурстарға Coffield, 2012 және Willingham, 2010 еңбектеріндегі тамаша талқылаулар кіреді.

Xie және т.б., 2013.

Walker, 2017.

Осыған орай, жақында жүргізілген бір зерттеу (Settles және Hagiwara, 2018) Duolingo тіл үйрену қосымшасындағы ең жақсы үйренушілер — демалыс күндерін қоса алғанда, күн сайын ұйықтар алдында қайталау жасайтындар екенін көрсетті.

Patston және Tippett, 2011; Shih және т.б., 2012; Thompson және т.б., 2012.

Каляни Кандулаға алғыс білдіреміз (электрондық хат алмасу, 22 қараша, 2017).

14-ТАРАУ: Оқудағы тосынсыйлар

Bavelier және т.б., 2012; Anguera және т.б., 2013; Schenk және т.б., 2017.

DeCaro және т.б., 2015.

White және Shah, 2011.

15-ТАРАУ: Тесттерді қалай жақсы тапсыруға болады

Belluck, 2011; Karpicke және Blunt, 2011.

STEM пәндерін оқу бойынша пайдалы ақпараттардың үлкен жиынтығын алу үшін доктор Фелдердің веб-сайтына кіріңіз: [LINK http://www4.ncsu.edu/unity/lockers/users/f/felder/public/]...[LINK]. Оның бастапқы тест бақылау тізімін Felder, 1999 еңбегінен табуға болады.

Smith және т.б., 2016.

Sapolsky, 2015; Luksys және Sandi, 2014.

Beilock, 2010, 140–141 бб.

Rupia және т.б., 2016.

16-ТАРАУ: «Мәжбүрмін» дегеннен «Мүмкіндігім бар» дегенге көшу

DeFelipe және т.б., 2014.

Burton, 2008.

ТАРАУ СОҢЫНДАҒЫ ЕСЕПТЕРДІҢ ШЕШІМДЕРІ

Метафоралар үшін Mindshift MOOC курсының комментаторлары Викрант Карандикар, Хуан Фран Гомес Мартин және Деннис Сепедаға алғыс айтамыз.

АВТОРЛАР ЖӘНЕ ИЛЛЮСТРАТОР ТУРАЛЫ

Доктор Барбара Окли — оннан астам тілге аударылған Mindshift және A Mind for Numbers бестселлер кітаптарының авторы. Терренс Сейновскимен бірге ол «Үйренді үйрену: Powerful Mental Tools to Help You Master Tough Subjects» (Қалай оқу керектігін үйрену: Қиын пәндерді меңгеруге көмектесетін қуатты ақыл-ой құралдары) атты жаппай ашық онлайн курсын (MOOC) бірлесіп құрды және сабақ береді. Бұл миллиондаған студенттері бар әлемдегі ең танымал жаппай ашық онлайн курс. Окли туралы New York Times және Wall Street Journal сияқты басқа да басылымдарда жазылды. Ол корпорацияларда, университеттерде және қауымдастықтар мен институттардың кең ауқымында жиі сөз сөйлейді. Оның тиімді оқу және тиімді оқыту туралы терең мағыналы және қызықты негізгі дәрістері мен семинарлары ондаған елдерде ұсынылды. МакМастер университетінің Жаһандық цифрлық оқыту бойынша Рамон-и-Кахал атындағы құрметті ғалымы ретінде ол бүкіл әлем бойынша тиімді онлайн оқыту материалдарын жасау бойынша кеңес береді және семинарлар өткізеді. Окли сонымен қатар Электр және электронды инженерия институтының (IEEE) мүшесі, Мичиганның «Жыл профессоры» және Рочестердегі (Мичиган) Окленд университетінің инженерия профессоры. Оның зерттеулері мен қызығушылықтары оны нейроғылымға да, MOOC жасауға да алып келді. Оның басты назары — нейроғылыми зерттеулерге негізделген практикалық түсініктерді ұсыну арқылы бүкіл әлемдегі білім беруді жақсарту. Ол инженерия саласындағы ең жоғары оқыту марапаттарын, соның ішінде STEM педагогикасындағы көрнекті техникалық инновациялары үшін Америкалық инженерлік білім беру қоғамының Честер Ф. Карлсон сыйлығын және биоинженериялық білім берудегі үлгілі жұмысы үшін Тео Л. Пилкингтон сыйлығын жеңіп алды. Оның жұмысы туралы толығырақ barbaraoakley.com сайтынан біліңіз.

Доктор Терренс (Терри) Джозеф Сейновски — Говард Хьюз медициналық институтының зерттеушісі және Солк биологиялық зерттеулер институтының Фрэнсис Крик атындағы профессоры, онда ол Есептеу нейробиологиясы зертханасын басқарады. 2004 жылы ол Фрэнсис Крик атындағы профессор және Солк институтындағы Крик-Джейкобс теориялық және есептеу биологиясы орталығының директоры болып тағайындалды. Сейновски сонымен қатар Сан-Диегодағы Калифорния университетінің биология ғылымдарының профессоры және нейроғылымдар, психология, когнитивті ғылым, компьютерлік ғылым және инженерия кафедраларының адъюнкт-профессоры болып табылады, онда ол Нейрондық есептеу институтының тең директоры қызметін атқарады. Сейновски Джеффри Хинтонмен бірге Больцман машинасын ойлап тапты және сөйлеу (NETtalk) және көру қабілетіндегі қиын мәселелерге оқыту алгоритмдерін қолданудың негізін қалады. Оның Тони Беллмен бірге Тәуелсіз компоненттерді талдауға (ICA) арналған infomax алгоритмі машиналық оқытуда, сигналдарды өңдеуде және деректерді өндіруде кеңінен қолданылды. 1989 жылы ол Neural Computation журналының негізін қалады, бұл нейрондық желілер мен есептеу нейроғылымындағы жетекші журнал және оны MIT Press басып шығарады. Ол сондай-ақ жыл сайынғы NIPS конференциясын қадағалайтын коммерциялық емес ұйым — Нейрондық ақпаратты өңдеу жүйелері қорының президенті. Терри — АҚШ-тың үш ұлттық академиясына: ғылым, медицина және инженерия академияларына сайланған он екі тірі ғалымның бірі.

Алистер МакКонвилл — Англияның Гэмпшир қаласындағы Bedales мектебінің оқу және инновациялар жөніндегі директоры. Ол Кембридж университетінде теологияны оқыды, содан кейін бірнеше британдық тәуелсіз мектептерде философия, дінтану және классикадан сабақ берді. Ол 2012 жылы Гарвардтағы «Ақыл, ми және білім» қозғалысына қатысқаннан бері нейроғылым мен білім беруге қызығушылық танытты. Оның мақалалары олардың Mind, Brain, and Education журналында жарияланды және ол Times Educational Supplement үшін білім беру мәселелері туралы кеңірек жазады. Ол Ұлыбританиядағы бірқатар білім беру конференцияларында сөз сөйледі. МакКонвилл — тәуелсіз мектептер инспекторы және мектеп басқарушысы, сонымен қатар Итон колледжінің Инновациялар және зерттеулер орталығының басқарушы комитетінде отырады. Ол білім беру саласындағы зерттеулерді сыныптағы тәжірибемен байланыстыруға бағытталған Research Schools International қозғалысының белсенді қатысушысы. Bedales мектебінде ол бірегей, прогрессивті оқу бағдарламасын қадағалайды. Ол сондай-ақ шошқа, ара, тауық және үш бала өсіреді. Қазір оның химиядан орта білім туралы жалпы сертификаты (GCSE) бар.

Оливер Янг — ағылшын орта мектептеріндегі дизайн және технология мұғалімі, бірқатар тәуелсіз және мемлекеттік қаржыландыратын мекемелерде жасөспірімдермен жұмыс істейді. Лондондағы (Англия) Әулие Мартин өнер мектебінде оқығаннан кейін ол мұғалім болмас бұрын техникалық иллюстрация саласында жұмыс істеді. Ол «F1 in Schools» байқауында табысқа жетті және Лондонның Сити және Гильдс институтының «Компьютерлік дизайнның параметрлік модельдеуі» сыйлығын алды. Янг теледидардағы Robot Wars бағдарламасына Shellshock атты роботпен қатысты және ол Дизайн және технология қауымдастығының Designing журналы үшін компьютерлік дизайн және өндіріс туралы мақалалар жазды. Ол Полюсті токарь станогын айналдырушылар және жасыл ағаш ұсталары қауымдастығының белсенді мүшесі және An Amoeba Called Joe графикалық романының авторы. Ол сондай-ақ үш баланың бірлескен авторы, «Арсенал» футбол клубына жанкүйер және рок-топта гитарада ойнайды. Оливердің жұмысы туралы толығырақ oliveryoung.com сайтынан біліңіз.

ЕСКЕРТПЕЛЕР

Сөйлем соңындағы * белгісі (жұлдызша) нені білдіреді деп ойлап отырған шығарсыз. Жұлдызша — бұл «сілтемені» (footnote) білдіретін таңба. Бұл дегеніміз, сол беттегі нәрсе туралы қосымша ақпарат алу үшін беттің төменгі жағына қарауыңызға болады деген сөз. (Міне, ол осында!) Басқа таңбалар да қолданылуы мүмкін, мысалы, беттегі екінші сілтеме үшін қанжар белгісі немесе үшінші сілтеме үшін қос қанжар. Сілтемеде әдетте қосымша тақырыпқа қатысты немесе оқырмандардың шағын тобына ғана пайдалы қызықты ақпарат болады. Егер сіз қызықпасаңыз және кішкене қосымша мәлімет алғыңыз келмесе, сілтемеге қараудың қажеті жоқ. Қалай болғанда да, бұл сілтеме осында, егер сіз neuroscience сөзінің қалай дыбысталатынын білмесеңіз: оның дыбысталуы «new-row-science».

Психология (дыбысталуы «sigh-KOL-odgy») — бұл біздің неге осылай ойлайтынымыз және әрекет ететініміз туралы ғылым. Кейбір әзілқойлар психология — бұл сіз түсінбейтін сөздерді қолдана отырып, сіз бұрыннан білетін нәрсені айтатын ғылым деп айтқанды ұнатады. Психология шынымен де маңызды идеялар үшін үлкен сөздерді қолданады. Біз бұл кітапта оларды сіз үшін аударуға тырысамыз.

Бұл кейде «мәтіндік серуен» (text walk) деп те аталады.

Diffuse сөзі «diff-YOOS» деп дыбысталады. Focused сөзінің соңында -ed бар екенін, ал diffuse сөзінде жоқ екенін байқаңыз. Diffuse сөзі «жұқалап жайылған» дегенді білдіреді.

Егер сіз сөйлемнің соңында, сілтеме таңбасынан кейін тұрған кішкентай «1» саны нені білдіреді деп ойласаңыз, ол «соңғы ескертпені» (endnote) білдіреді — бұл кітаптың соңында, әдетте тақырыпқа қатысты зерттеулер туралы қосымша ақпараты бар ескертпе бар екенін айтады. Қаласаңыз, кітаптың соңындағы бірінші соңғы ескертпені қарап шығыңыз. Бұл сізге соңғы ескертпелердің не істейтінін түсінуге көмектеседі.

ADHD — Зейін тапшылығы және гиперактивтілік бұзылысы (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) дегенді білдіреді. Жалпы айтқанда, бұл зейін қоюда және импульстарды басқаруда қиындықтардың болуын білдіреді. Барлық балаларда бұл белгілі бір дәрежеде болады, бірақ ADHD кезінде ол әдеттегіден де қатты байқалады.

Бұл қанша уақыт алатыны көптеген факторларға байланысты болуы мүмкін. Мысалы, сізге кенеттен тұрып, топ алдында он минуттық презентация жасау керек делік. (Тосынсый!) Қобалжу мен сөйлеуге деген кенеттен толық назар аудару сіздің ойыңызды бұрын істеп жатқан нәрсеңізден мүлдем басқа жаққа бұрып жіберуі мүмкін. Қайтып келгенде, тіпті он немесе он бес минут жоқ болсаңыз да, сіз тұрып қалған нәрсеңізге жаңа көзқараспен қарауыңыз мүмкін. Бірақ басқа уақытта, тіпті бірнеше сағаттың өзі ойыңызды одан бөлуге жеткіліксіз болуы мүмкін. Мұндай жағдайда жақсы ұйқы керемет әсер етуі мүмкін.

Бұл «pro-KRAS-ti-NAY-shun» деп дыбысталады. Соңғы бөлігі «nation» сөзімен ұйқасады.

Егер сіз он мен он екі жас аралығында болсаңыз, он немесе он бес минуттық Помодоролардан бастағыңыз келуі мүмкін.

Бұл жерде бір нәрсені анықтап алу маңызды. Сантьяго жай ғана оның жады нашар деп ойлаған жоқ — оның өмірбаянында егжей-тегжейлі сипатталғандай, оның жады шынымен нашар болды. Бұл дегеніміз, егер сіздің жадыңызда орташа деңгейден төмен болса және кейде оқуда қиналсаңыз, сіз үшін әлі де көп үміт бар! Бұл туралы кейінірек толығырақ.

Бұл «ra-MON-ee-ka-HALL» деп дыбысталады.

Аксон қолының ұшындағы «саусақтар» бутондар (түймешіктер) деп аталады. Басқа нейронға сигнал жіберетін нейронда бірінші нейронның бутоны екінші нейронның дендриттік тікенегіне жабысады. Екі нейрон тек синапстық саңылау арқылы бөлінген. Осылайша, бутон мен дендриттік тікенек синапстық саңылау арқылы бір-біріне «сүйіспеншілік» жібере алатын ерлі-зайыптылар сияқты.

Біз бұл жерде бәрін өте қарапайым етіп көрсеттік. Бірақ бұл кешкі астағы әңгімеге ұқсайды — сахна артында күрделі айла-шарғылар жүріп жатуы мүмкін. Сигнал шынымен де дендриттен жасуша денесі арқылы аксонға, содан кейін келесі нейронның дендритіне өтуі мүмкін. Бірақ жолдың әр қадамында сигналдың барысы дендриттік тікенектің дендритте қай жерде орналасқаны және нейронға қанша басқа сигналдар келіп жатқаны сияқты көптеген әртүрлі факторларға байланысты.

Нейрондар бір біртұтас желіні құрайды деген идея «торлы теория» (reticular theory) деп аталды. Бұл Сантьягоның кішкентай саңылаулар арқылы бір-біріне сигнал жіберетін көптеген кішігірім нейрондар бар деген идеясына қайшы келді. Сантьягоның идеясы «нейрон теориясы» деп аталды.

Дегенмен, барлық синапстарда саңылау бола бермейді. Кейбір нейрондарда тікелей электрлік байланыс болады. Бұл тікелей байланыстар ми қыртысының дамуының ерте кезеңінде жиі кездеседі, бірақ олардың көпшілігі ересектердің миында жоғалады.

«ЭЭГ» электроэнцефалограмма дегенді білдіреді (дыбысталуы «elek-tro-en-SEF-a-lo-gram»). Бұл әдіс зерттеушілерге мидағы электрлік белсенділікті көруге көмектесу үшін адамның басының сыртына қойылған дөңгелек металл дискілерді пайдаланады.

Ағылшын тілі мұғалімдері сөздерге өте ұқыпты. Олар менің кейде метафораларға ұқсас аналогия немесе теңеу қолданып жатқанымды техникалық тұрғыдан атап өтуі мүмкін. Бірақ бұл кітапта сізге оңай болуы үшін мен метафора сөзін қолдануды жөн көремін.

«Guang» сөзі «swan» сөзімен ұйқасады, ал «Yang» сөзі «young» сияқты дыбысталады.

Бұл кейде керемет және өте күлкілі физик Ричард Фейнманның құрметіне «Фейнман техникасы» деп аталады. Міне, Барбтың досы Скотт Янгтың (оқу саяхатшысы!) осы техника туралы бейнебаяны: [LINK https://www.youtube.com/watch?v=FrNqSLPaZLc]...[LINK].

Жарайды, мүмкін мектепте сіздің шкафыңыз жоқ шығар. Немесе бар болса, мүмкін ол өте кішкентай шығар. Қалай болғанда да, бізбен бірге ойнаңыз және жақын жерде заттарыңызды салатын үлкен шкафыңыз бар деп елестетіңіз.

Айтпақшы, сіздің зейін сегізаяғыңыз шашыраңқы режимде ұйықтап жатыр. Сегізаяқтың қолдары әлі де кездейсоқ қозғалып, жаңа байланыстар жасай алады. Шығармашылық осыдан шығады!

Адамдар қартайған сайын, алпыс жасқа және одан асқан шақта, олардың сегізаяқ ұстауы босауы мүмкін. Бірақ 14-тараудан көретініңіздей, экшн стиліндегі бейнеойындар сол ұстауды қайтадан күшейтуге көмектеседі. Зерттеулер көрсеткендей, бейнеойындар алпыс жастағы адамның зейін қою қабілетін жиырма жастағы адамның деңгейіне қайтара алады!

Психологтар бұл екі түрлі санатты семантикалық (фактілер) және эпизодтық (суреттер) деп атайды.

Кремний чипі — бұл компьютердің нейронға баламасы.

Нельсонның Remember It! кітабы өте жақсы. (Ол ересектерге арналған.)

Менің тегім «say-NOW-ski» деп дыбысталады.

Позитрон («PAWZ-ih-tron») — бұл электронның оң нұсқасы сияқты.

Магистратура (Graduate school) — бұл университеттегі оқудың неғұрлым тереңдетілген бөлігі. Әдетте университеттегі оқудың алғашқы үш-бес жылы сізге «бакалавр» дәрежесін алуға мүмкіндік береді. Содан кейін кейбір адамдар университетте оқуын жалғастырып, магистратурада неғұрлым тереңдетілген «дипломнан кейінгі» зерттеулер жүргізеді.

Біз шыдай алмаймыз. Гиппокамп зейнетке шығу сөзінде не айтты? «Естеліктер үшін рақмет».

Техникалық тұрғыдан алғанда, ақпараттың гиппокамптан ми қыртысына ауысуы кезінде бекітілуі «жадыны шоғырландыру» (memory consolidation) деп аталады.

Есіңізде болсын, көптеген ми байланыстарының болуы жай ғана көптеген фактілерді жаттап алумен бірдей емес. Филдс медалін (бұл математикадағы ең жоғары жүлде) жеңіп алған Уильям Терстон былай дегенде ең жақсы айтқан шығар: «Математика таңқаларлықтай сығымдалады: сіз бір процесті немесе идеяны бірнеше тәсілмен кезең-кезеңімен пысықтау үшін ұзақ уақыт күресуіңіз мүмкін. Бірақ оны шынымен түсініп, оны тұтастай көретін ментальды перспективаға ие болғаннан кейін, жиі орасан зор ментальды сығымдалу болады. Сіз оны мұрағаттап, қажет болғанда тез және толық еске түсіре аласыз және оны басқа ментальды процестің бір қадамы ретінде пайдалана аласыз. Бұл сығымдалумен бірге келетін түсінік — математиканың нағыз қуаныштарының бірі». Терстон әдемі, жақсы құрылған ми байланыстары жиынтығының күші туралы айтқан.

Есіңізде болсын, когнитивті жүктеме — бұл жұмыс жадында жасалатын ақыл-ой күшінің мөлшері.

Педагогтар кейде араластырылмаған тапсырманы «блокталған» тапсырма деп атайды, өйткені пән бір блокта өңделеді. Айтпақшы, араластыру (interleaving) жақсы, өйткені ол сіздің зейін сегізаяғыңызға әртүрлі әдістерді саналы түрде салыстыруға мүмкіндік береді. Бұл сізге қандай әдістерді таңдау керектігін анықтауға мүмкіндік беретін жаңа «шешім қабылдау» байланыстарын дамытуға көмектеседі. Ал тапсырманы ауыстыру жаман, өйткені сіз зейін сегізаяғыңызды тақырыптан тақырыпқа сүйреп жүресіз. Бұл сіз тапсырманы ауыстырған сайын сегізаяғыңызды қажетсіз жұмыс істеуге мәжбүр етеді. Араластыру оқулық жазушылар үшін жиі қиынға соғады. Себебі әр тараудың соңында сол тарауға бағытталған сұрақтарға табиғи қажеттілік бар. Бұл дегеніміз, араластыру сізге, оқырманға байланысты!

Көбейту кестесі сияқты кездейсоқ жаттау пайдалы болуы мүмкін. Себебі кестелерді миыңызға енгізген кезде миыңыз табиғи түрде өрнектер мен қатынастарды талдай бастайды. Енгізу процесі сандарды және олардың бір-бірімен қалай байланысатынын табиғи түрде жақсырақ сезінуге көмектеседі. Бірақ әдеттегідей, не істеп жатқаныңызды түсінбей жай ғана жаттап алу ешқашан жақсы идея емес. (Бұл шет тіліндегі сөзді оның мағынасын түсінбей жаттап алу сияқты. Кейінірек оны қалай қолдана аласыз?) Әртүрлі есептерді қолдануға неғұрлым көп машықтансаңыз, сандарды сезінуіңіз соғұрлым терең және бай болады.

Бұл «kin-es-THET-ick» деп дыбысталады. Кинестетикалық дегеніміз — ұстау немесе сезіну арқылы үйрену. Мысалы, сіз бал, губка немесе болат бұранда сияқты әртүрлі материалдар туралы оларға қарап қана қоймай, оларды сезіну арқылы біле аласыз.

Ұйқы зерттеушісі Мэттью Уокер түсіндіргендей, гендерімізге байланысты біздің шамамен 40 пайызымыз ерте тұруды ұнататын «таңғы типтер». Тағы 30 пайызы кеш жатып, кеш тұруды ұнататын «түнгі үкілер». Қалғандары екі түрдің қоспасы. Ересектерден айырмашылығы, жасөспірімдерде жиі оларды түнгі үкі мәртебесіне қарай жылжытатын ішкі «ұйқы сағаттары» болады. Бұл жасөспірімдерге, тіпті қаласа да, ерте ұйықтауды қиындатуы мүмкін. Өкінішке орай, көптеген мектептерде жасөспірімдерге қажетті және қалаған ұйқыны алуға мүмкіндік бермейтін тым ерте басталу уақыттары бар. Бірнеше мектеп кейінірек басталу уақытына ауысты және нәтижесінде тест ұпайларының айтарлықтай өскенін көрді.

Сіз бұл оқу журналының көшірмесін [LINK https://barbaraoakley.com/books/learning-how-to-learn]...[LINK] сайтынан таба аласыз.

Мен бейнеойындар сіздің жұмыс жадыңызда үлкейтпейтінін атап өтуім керек. Жұмыс жадын үлкейту сегізаяққа көбірек қол қосу сияқты, бұл қиын. Егер сіз үлкенірек жұмыс жадын беретін ойындардың жарнамаларын көрсеңіз, күдіктенуіңіз керек. Қазіргі уақытта зерттеушілер адамдарға үлкенірек жұмыс жадын құруға қалай көмектесуге болатынын білмейді. Егер сізде жақсы жұмыс жады болмаса, оқуды жалғастырыңыз. Сіз кейбір ерекше артықшылықтарға ие екеніңізді білесіз! Айтпақшы, Нобель сыйлығының лауреаты Сантьяго Рамон-и-Кахалдың негізгі жады проблемасы оның нашар жұмыс жады болғаны деп болжауға болады. Сантьяго өзінің өмірбаянында сипаттағандай, оның әкесі ақпаратты ұзақ мерзімді жадыда сақтау үшін есте сақтау айлаларын қолдануға өте шебер болған. Сантьяго сол айлалардың кейбірін әкесінен үйренген болуы мүмкін. Бірақ Сантьягоның әкесі ұлына жұмыс жадын жақсартуға көмектесе алмады, өйткені біз бүгінгі күнге дейін жұмыс жадын қалай жақсартуға болатынын білмейміз. Бұл Сантьяго үшін жаман естілуі мүмкін, бірақ шын мәнінде олай емес еді. Сантьягоның нашар жұмыс жады, сірә, Сантьягоға «данышпандар» жіберіп алған нейроанатомияның қарапайым негізгі принциптерін көруге мүмкіндік берген сиқырдың бір бөлігі болған сияқты. Сонымен, тағы да айтамын, егер сізде нашар жұмыс жады болса, ілесу үшін кейде көбірек жұмыс істеуіңіз керек болуы мүмкін. Бірақ бұл кейде басқа «ақылды» адамдарға қарағанда қарапайым және анық көруге мүмкіндік беретін керемет сыйлық болуы мүмкін!

Психологтар бұл жалпы идеяны «Einstellung» немесе «функционалды бекіту» деп атайды. Бірақ бұл сөздерді есте сақтау қиын болуы мүмкін, сондықтан біз «қасаң ойлауды» (rut think) жөн көреміз.

Егер сізде қолмен жазуды қиындататын жағдай болса, жазбаларыңызды терсеңіз де жақсы болады. Бірақ естігеніңізді жай ғана теру сияқты ақылсыз тұзаққа түсуден аулақ болыңыз. Құлағыңызға кіргеннің бәрін терудің орнына, негізгі идеяларды қорытындылау үшін теруді баяулатуыңыз керек.

Бұл бақылау тізімінің көшірмесін [LINK https://barbaraoakley.com/books/learning-how-to-learn]...[LINK] сайтынан жүктеп алуға болады.

Таяз тыныс алу жаман идея сияқты көрінеді. Ендеше, адамдар қобалжыған кезде неге бұлай істейді? Бұл көздердің табиғи қозғалыс детекторлары екендігіне байланысты. Қатып қалу арқылы жануар кейде ашық жерде болса да байқалмай қалуы мүмкін. Таяз тыныс алу немесе тіпті тынысты бір сәтке ұстап тұру жануарға немесе адамға мүмкіндігінше қозғалмай тұруға көмектеседі. Келесі жолы досыңызға құсты немесе жануарды көрсеткенде, досыңыздың реакциясын бақылаңыз. Сіз досыңызға көргіңіз келетін нәрсені тікелей көрсетіп тұрсаңыз да, досыңыз ол қозғалмайынша оны жиі көре алмайды.

Егер сіз данышпан болсаңыз, Сантьягоның кейбір тәсілдерін енгізудің жолын таба аласыз ба?

Сіз «Оқуға көмектесетін 10 үздік идея және аулақ болу керек 10 қателік» тізімін [LINK https://barbaraoakley.com/books/learning-how-to-learn]...[LINK] сайтынан таба аласыз.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.