Шығыс Қазақстанда Ақсуат жерінде мидай
жазық далада жатқан алып жұмбақ
тастың аты.

Бөрітостаған, Бөрітостаған,
Жұмбағыңды айтшы, кәрі тас маған?
Таңырқасын деп жердегі пенде,
Аспаннан бәлкім пері тастаған.

Жатырсың күтіп тағдырдан нені,
Айналып тасқа қаңғырған бөрі.
Емес пе екенсің ертеде келіп,
Құдайдың ұмыт қалдырған мөрі?

Толқытып тұрсың санама сыймай,
Әлемнің жеті ғаламатындай.
Кім екен тастап жапанға жалғыз,
Сыйлаған тағдыр саған осындай?

Бүп-бүтін іргем сөгіліп көптен,
Көз жасым қанша егіліп төккен.
Сен де бір мұңлық, мен де бір мұңлық,
Тауынан туған бөлініп кеткен...

Ұлы таулар, тебірен, жата бермей шалқалап,
Ұлы дала рухына басын иді шартарап.
Тәңірінің біздерге көктен түскен сыйындай,
Көктас көшіп келеді тарихымды арқалап.

Аруағыңнан айналдым, бабаларым, хас батыр,
Көз жасындай мөлдіреп қасиетің таста тұр.
Күн астында күңіреніп құлпытасың қалмаса,
Мың жылдардың үңірейіп арғы жағы бос жатыр.

Исі түркі жұртының тұмарындай, Көктасым,
Бұзып жеттің бүгінге ғасырлардың қақпасын.
Түмен-түмен қол ертіп, тік көтеріп даланы,
Түзегендей Күлтегін Астанама ат басын!

Екеніміз шын болса Ер түріктің ұрпағы,
Бізге қымбат Көктастың ұшып түскен ұнтағы.
Құдіретін әз тұтып Күлтегіндей киенің,
Ұл жасасын ұлтының бола білген ұлтаны!

Халқын ойлап түнеткен қабағына боз қырау,
Күлтегінді көргенде күндік жерден безді жау.
Өсиетін бабаның тастан тани алмасақ,
Жарқыраған не керек маңдайдағы көз мынау?!

Қуанышқа кенеліп қазағымның құшағы,
Көңіл құсы шарықтап сан қиырға ұшады.
Елтаңба мен Көк байрақ, Әнұранда ғана емес,
Күлтегіннің тасында Елдігімнің нышаны!

Еріксізден еңкейтіп енді ешкімге, Жасаған,
Иілмесін басымыз тар бұғаудан босаған!
Босағамда бүгілер тәкаппардың тізесі,
Төрде тұрса текті сөз бабам тасқа қашаған!

Жаза бассам жаңылып, шамырқанба, Киелім,
Бір өзіңе сыйынып, сөзден сауыт киемін.
Дамыл алып жатқандай ұлан-байтақ қазақтың
Әрбір сүйем жерінде сенің асыл сүйегің.

Сарыарқада, Сардарым, көтерілді күмбезің,
Жалт қаратып мұнартқан айдың жүзін, күн көзін.
Жеңіп бітіп жауыңды, кеттің бе ұшып ғарышқа,
Ғайып болып Ғайсадай жер бетінен мүлде өзің?

Сені қойған куә жоқ өз қолымен қабырға,
Тірілердің басыңа тіккен үйін қабылда.
Мәңгі мызғып жатырсың Хантәңірі, Қаратау,
Тарбағатай, Түркістан бәлкім Алтай, Сауырда.

Тыным бермей тәніңе жарық дүние тарлығы,
Топырағыңды жасыртқан Жаратқанның жарлығы.
Білетінім жалғыз-ақ – жаның сенің жәннатта,
Аруағыңа қарыздар бұл қазақтың барлығы.

Жауар күндей күркіреп сен қорғадың күллі елді,
Күллі дала дүркіреп атыңды атар күн келді.
Дарабозым, рухыңа төбе сайын дұға оқып,
Әсте көптік етпейді орнатсақ та мың белгі.

Салмақ түссе бел сынар - еңіреген ер шыдар,
Қаһарманы жоқ елдің көзден жасы тамшылар.
Астананың түбінде Көк Туыңды күзетіп,
Терістікке жон беріп жатқаның да жөн шығар!..

Армысың, Дулат Бабатайұлы,
Арыстан жүрек дала шайыры.
Сыймас қалыпқа сендей алыпқа,
Мекен болып па, қала тәйірі?!

Даладан мынау кернеген ән-күй,
Садаға кетсін сарай мен сәнді үй.
Шамына тисек кешірсін бізді,
Фирдауси, Жәми, Низами, Сағди.

Білемей ақын азуын Айға,
Пенденің жетпес назы құдайға.
Бөріде қайрат, айбат болмаса,
Бөлтірігінің азығы қайда?

Уа, шамырқанба, даланың ұлы,
Ұйқыңды бұзса қала дүбірі.
Ұлтыңның қайғы-қасіретін жырлап,
Рухыңның сөнбей жанады нұры.

Күңірене ме екен қарадай кісі,
Батпаса жанға дала қайғысы?
Төңкерді таудай тауқымет тасын,
Сендегі жырдың Толағай күші.

Жеріңде шайтан, жын аунағасын,
Ғарышқа шырқап шығандағасың.
Құндақтай көрде қалайша жатыр,
Көне алмай кеткен бұғауға басың?

Қиядан тайып атан құлаған,
Қиямет өтті ботаң жылаған.
Түсіме кірсең ғайыптан келіп,
Беріп кет, баба, батаңды маған!

Абай жалғыз қазақта, Абай дара,
Сөз бастаймын Абайсыз деп ойлама.
Ұмытсаң да шыққан күн, туған айды,
Ұмытасың Абайды қалай ғана?!

Абай - әлем шалқыған шетсіз-шексіз,
Түпсіз дүние тұңғиық көкжиексіз.
«Өзі де рас Алланың, сөзі де рас» -
Деген сөздің парқына көзің жеткіз.

Адам қайда барады, заман қайда,
Абай босқа артына алаңдай ма?
«Заман ақыр жастары болмасаңыз,
Жүрегінің түбіне терең бойла!».

Ана тілің аяулы – Абай тілі,
Әр халықтың өз тілі – қалайтыны.
Тілін білмей бөленген бесігіңнің,
Қазақпын деп жүресің қалай тірі?

«Қазағым!» деп күңіренген шерлі күнде,
Абай рухы бүгінгі Елдігіңде!
«Өлмейтұғын артында сөзі барда» -
Адамзатпен жасайды мәңгі бірге!

Зар-мұңым бар қайнап жатқан тұмадай,
Тағдырым бар тасқа қаққан сынадай.
Сөзден – сауға, ойдан – қайыр сұрамай,
Көкірегімнің көзі жанса шырадай –

Қасиетіңнің шапағаты тигені,
Айналайын аруағыңнан, ұлы Абай!

Өсиетіңді мәңгі тозбас мұрадай,
Қаршадайдан жаттап өстім дұғадай.
Өлең де бір оқтан қашқан құралай,
Саған жылар, Тәңіріге жыламай.

Шапаныңның шалғайымен қорғай жүр,
Айналайын аруағыңнан, ұлы Абай!

Үстінде ақ қағаздың жорғалаған,
Қаламым, қуат берші сен де маған.
Ешқашан шаршамашы, өтінемін,
Төгілсем өлең болып сорғалаған.

Тайпалған жүрісіңнен сен жаңылсаң,
Болдырған шабан аттай жолда қалам.
Қолдашы қасиетті қиеңменен,
Ақының жоқ еді ғой қолдамаған.

Абай да қайғы-мұңын саған шағып,
Күні жоқ «қазағым» деп зарламаған.
Ілияс, Мағжан, Қасым, Мұқағали –
Емес пе сенің киең қонған адам.

Алмасып саусағынан замандардың,
Солардан мұра болып маған қалдың.
Төгумен жүрек сырын өз әлінше,
Жармасып, талап қып жүр саған да әркім.

Қолында ақындардың жарқылдай бер,
Қор болмай шимайына надандардың.
Келемін саған ғана сүйенумен,
Ішінде ала-құла адамдардың.

Бауырында Барқытбелдің туған ұлмын,
Бесіктен белім шықпай мұң жамылдым.
Тіршілік көз алдымда жүз құбылды,
Жүніндей жалт-жұлт етіп қырғауылдың.

Жасырған жанарына жайдың оғын,
Сырына қанып өстім бұл дәуірдің.
Қаңбақтай жел аударған дөңгеледім,
Өтінде үдей соққан сұр дауылдың.

Бабамның басқан ізін қайталаумен,
Тау астым, тасты бастым, құмға кірдім.
Шарқ ұрып шартарапқа талпынғанмен,
Тартылып сым темірдей сында жүрдім.

Аңқылдап ақ тұмадай ақтарылдым,
Астынан кір іздесе тырнағымның.
Астында төс балғаның шыңдалдым да,
Алмастай жүзі қайтпас суғарылдым.

Осылай арпалысып аз ғұмырда,
Көріппін көрмегенін мың да бірдің.
Тон киіп, топты жарып, төрге шықсам,
Арқасы құдай берген тіл-жағымның.

Жүрегі туған елдің сәл ауырса,
Сырқырап сай-сүйегім бірге ауырдым.
Діңгегі болмасам да тіреп тұрған,
Сеп болар бөренеге сырғауылмын...

Сағымдай сан құбылған, айхай, Заман,
Сиқырлы қызығыңа жан тоймаған.
Өзіңе мұң шағамын оңашада,
Абыздай күңіреніп ой толғаған.

Теңіздей арпалысқан, айхай, Заман,
Кеме жоқ толқыныңда шайқалмаған.
Түбіңді тостағандай төңкерсем де,
Сынаптай сырың көп-ау байқалмаған?

Баянсыз көшкен бұлттай, айхай, Заман,
Жетер ме даусым саған айқайлаған?!
Жаңғыртып кең даланы шырқасам да,
Ішімде арман қанша айта алмаған?!.

Сары уызым,
Жүдеп едік сен кетіп;
Қайта келдің,
Байтақ елдің

Дәстүрімнің,
Жақсы ырымның
Нышанысың жол етер.
Берекелі,

Көже толы
Қазаныңа не жетер!?

Өң кірігізіп,
Келдің бұзып,
Тас бөгетін жалғанның,
Еркіндігім,

Алтын жібім –
Үзілгенім жалғандың!

Зарықтырып,
Тарықтырып,
Жоғалғаным табылдың.
Тынып қалған,

Құлыпталған
Ән мен күйім ағылдың!

Құт мерекем,
Күткен екем
Сені көптен шын аңсап,
Маздақтарым,

Боздақтарым
Бірге оралды ұран сап.

Сөніп барып,
Өліп-талып,
Жидым әрең есімді.
Арғымағым,

Жанды бағым –
Тау қыраным
Томағасын сыпырды.
Қарға «мықты»,

Жарға бұқты
Көрге кірген сықылды.

Жанын сақтап,
Арын сатпақ
Ұятсыздар күні үшін.
Өзі кесел,

Көзіне шел
Қаптағандар құрысын.

Мәңгі жанған,
Түнді жарған
Ғажап оттар жасасын!
«Елім!» деген,

Бөлінбеген
Азаматтар жасасын!

Кел, Наурыз!
Жандағы мұз
Шуағыңмен ерісін.
Гүлін жайып,

Тілім байып,
Тынысым бір кеңісін!

Еселенсін,
Өсе берсін
Қазағымның мерейі.
Іркілмесін,

Бүлкілдесін
Бұлбұлдардың көмейі!

Шөбім өніп,
Төлім өріп,

Шалқып жатсын кең далам.
Былғанбаған,
Уланбаған
Әлеміңді бер маған?!

Сарқылмайтын,
Тартылмайтын
Шаттық көлі бар қайда?
Оқ алмайтын,

Тоналмайтын
Тағдыр сыйла маңдайға!

Сен – елдігім,
Кемелдігім,
Сағынысып табысқан.
Бұрынғының

Бүгінгінің
Арманымен тоғысқан!

Жүз толғанып, мың ойланып,
Жылай берме, мұңлы ақын.
Күн шыққанмен шырайналып,
Қайта келер түн жақын.

Қонбады деп бүгін бақыт,
Жабырқама, налыма.
Кеткенменен күнің батып,
Таң атады тағы да.

Тұрлауы жоқ бұл өмірдің,
Таусылмайды күйбеңі.
Кімге керек жүрегіңнің
Жалын шалып күйгені?

Азап пенен сорға батқан,
Емессің ғой сен ғана.
Ақ қағазға сорғалатқан
Көздің жасын сан дана.

Мұңын тыңдап жырлағанның,
Жан көрмедім иліккен.
Басы айналды бұл қоғамның,
Байлық пенен биліктен.

Бал тамызсаң таңдайына,
Кісі бар ма сөз ұқпақ?
Жазылған соң маңдайыңа,
Талқысына төзіп бақ!

Пенделерге тағдырың бір,
Берсеңші, ақын, қол ұшын.
Ақыл-ойың қаңғырып жүр,
Ақтай алмай борышын...

Күн қылтиып көрінсе ай шөгеді,
Қара бұлттың көбесін жай сөгеді.
Әлдеқашан жұғынын ит жалаған,
Қаңсып жатыр жылдардың майшелегі.

Бұлдырайды елесі бұрынғының,
Жұртта қалған жүн-жұрқа жұлым-жұлым.
Көкжиектен арғыны көрсетпейді,
Құрып тастап келешек шымылдығын.

Тіл үйіріп таңдайға тамған шырын,
Емексітіп жетелер алдамшы күн.
Жанға қатер төнерін қайдан білсін,
Тәтті балға қанатын малған шыбын.

Бөлеп тұрса тіршілік сәулесіне,
Бұйырған дәм таусылмас пендесіне.
Бұл жалғанның әлегін елең қылмас,
Салып қойған азапты әуресіне.

Түзу түссе Тәңірдің көзі кімге,
Күлкі ойнайды өмірдің езуінде.
Тұңғиығын тағдырдың болжау қиын,
Төңкеріліп түспесе өзі бірде...

Көз жұмсаң ұмыт қалар пенделігің,
Емес пе бәрі бірдей көрдегінің.
Жақсының босағада бағасы кем,
Барлығы бекзат емес төрдегінің.

Білген соң қайта оралып тап бермесін,
Қашанда айту оңай өткенге сын.
Жасырған жұрттан жүзін көлегейлеп,
Сайқалдың кім сыпырар бет пердесін?

Берсе де бір күн ішін, бір күн сыртын,
Құл етер тіршілікке қайран құлқын.
Пейішке шақырса да періште кеп,
Сыбырлар құлағыңа сайтан, шіркін...

Тышқан аңдыған түлкі қулықтың
Құлағы қайда селтимес.
Күрсініп іштен, неге мұң жұттың,
Үмітім менің, жел тимес?

Жүдесең, мен де қаламын жасып,
Жүрегім қалай жырласын?
Жадырай салшы, қабағыңды ашып,
Көзімнің жасы құрғасын.

Бақыттың гүлі бүршігін жарса,
Жұпарын оның сеземін.
Егерде сенің кірпігің талса,
Талмай ма менің өзегім.

Дірілдеп тұрған сәулеңді әлсіз,
Төксеңші алыс кетпейтін.
Не пайда жарық жұлдыздан сансыз,
Жылуы жерге жетпейтін.

Сөнгенше мынау кеуденің нұры,
Түсерміз суға, отқа да.
Үмітпен өтер пенденің күні,
Үмітсіз – шайтан тек қана...

Майысқанда бұғанаң, қайысқанда қабырғаң,
Өлген досың үн қатып жататындай қабырдан.
Алақтайсың аспанға, далақтайсың далаға,
Бөркіңді ала қашқанда ала құйын қағынған.

Достық деген емес қой, сатып алар сары май,
Маңдайыңа жазғаны – жүрсең досқа жарымай.
Қасқыр шауып қойыңа, ұры түссе қораңа,
Жағаттаған жамандар өте шығар танымай.

Сыртын көріп жүгірме, түсі игіден түңілме,
Жетіп жатыр жалғыз дос тірек болса тіріңде.
Көңіл, шіркін, қалады насыбайдан бір атым,
Не бар, не жоқ білдің бе – шақшасының түбінде?

Ой жіберіп барласам, өткенімді аңдасам,
Базар етіп барымды күн кешіппін әрқашан.
Жоққа жүйрік жете ме, тасқа қылыш өте ме,
Бұйымтаймен келгенді бос қайтардым мен де сан.

Әлде кімдер ит қосса ырылдатып төбетін,
Астымда жоқ тағалы ат қаңқ еткізіп тебетін.
Қан сауласа, жамауға жүрегімнің жыртығын,
Қайыспас дос қайда бар, кесіп берер қоң етін?

Арпалысқан жалғанда жан берісіп, жан алған,
Сыңарынан адасып талай саңлақ жоғалған.
Көңіл көзі таныған бірін-бірі алыстан,
Егіз қозы секілді екі доста жоқ арман.

Арқасына ер батқан, тобығына тоң қатқан,
Толарсақтап, тайғанап, талай тұлпар жер қапқан.
Жел қатайса дедектеп, сайға кірсе өбектеп,
Қараңдайды кең дала қалбаңдаған қаңбақтан.

Арасынан қыл өтпес, құс қанатты екі інім,
Жаяу қалсаң тозбасын аяқтағы етігің.
Көзі күліп тұрғанмен, бүлк етпейтін бүйрегі,
Еті қалың байқасам, мынау заман бетінің!..

Дүр етіп көтерілсе көлдің құсы,
Қанатын кері тебер желдің күші.
Алмасып аласұрған көк толқынның,
Жартасқа маңдай соғар алдыңғысы.

Бұрқаса көкте дауыл алай-түлей,
Сығалап бұлт астынан қарайды үрей.
Жаратқан жайдың оғын жарқылдатса,
Түседі тәубасына талай дүлей.

Сімірген Айдың нұрын, күн қызуын,
Жалғанның қияр дейсің кім қызығын?
Тілейді жатса-тұрса бір Алладан,
Сөнбеуін жарқыраған жұлдызының.

Туған соң жер бетінде әркім жасар,
Арттағы алдыңғының орнын басар.
Бөлісіп қысқа өмірдің қуанышын,
Кәрі шал жас баламен қалжыңдасар.

Белгісіз кімнен кейін кім өлмегі,
Қайғы да – тіршіліктің бір ермегі.
Адымың жазылмаса амал бар ма,
Тұлпардың аяғындай шідердегі.

Алдыңнан атып тұрса жарқырап таң,
Арқаңнан салмақ түсер алты батпан.
Таңдайын тағдырыңның жібітер ме,
Қара су кірпігіңнен тамшылатқан.

Шықпаса жел жағыңа жанашырың,
Үзіліп жерге түсер қарашығың.
Сыйлысың сипай кетсең маңдайынан,
Мұңайған бір қазақтың баласының.

Болғанда ат көтерем, түйе жауыр,
Қолтықтан бір-біріңді сүйе, бауыр.
Орнынан ешкім қайта қозғалта алмас,
Түскен соң қара жерге сүйек ауыр...

Жалғасқан дүние, алмасқан өмір,
Сырыңды қойдым ұға алмай.
Құлазыр кейде марғасқа көңіл,
Құдыққа түскен құландай.

Сағымдай алдап сырғыта бермей,
Ұстатшы ойдың ұшығын.
Шығайын сыртқа мұң жұта бермей,
Онсыз да жанмын іші мұң.

Қым-қуыт қала, қиырда дала,
Келетін кім бар мені іздеп?
Көл-көсір елес миымда ғана,
Шалқиды шалқар теңіз боп.

Күрсініп кеудем ауа жұтады,
Буланды көзім дым көрмей.
Сұлбасы жұрттың қарауытады,
Қаптаған қара бүргендей.

Ізіңнен қалмас әр аттағанда,
Айдаһар-ажал желді өңеш.
Тұрағың сенің жаратқан, Алла,
Аспанда неге жерде емес?..

Бозбала күндер менен жеріген,
Көрген бір қызық түс екен.
Айналып ұшып төбемде жүрген,
Қызылды-жасыл құс екен.

Кәусардай мөлдір өмірге құштар,
Махаббат әнін мәңгі айтып –
Сүйкімді сазды сиқырлы құстар,
Келмейсің енді сен қайтып.

Жылқұсы қайта келеді шұбап,
Атқанда толқын көк сулар.
Қайтейін бірақ, қайтейін бірақ,
Ішінде соның жоқсыңдар.

Байқаймын, бір биіктеу белге шықтым,
Мүмкін мен жетер жерге сәл кешіктім.
Іздейді сол баяғы сәби-жүрек,
Ырғағын әлдилеген тал бесіктің.

Бесігім, ұясындай балапанның,
Нұрына шомылдырған жаңа таңның.
Балпиып балапандай жаттым білем,
Үстінде ақ мамықтай алақанның.

Жылуын рахаттың сезген денем,
Секілді әлі күнге өзгермеген.
Бақыттың бір мысқалы мен болармын,
Анамның алақаны безбендеген.

Бесіктен түсе сала еңбектедім,
Есімде бірте-бірте ержеткенім.
Басталған еңбектеуден өмірімді,
Өлеңмен ақ қағазда өрнектедім.

Келмейді өңеш созып өзеурегім,
Қалса деп армандаймын өз өрнегім.
Не керек айтып-айтпай ағайынға,
Шөліркеп ерінімнің кезергенін.

Жаз көшіп күлімдеген жарқын жүзді,
Қарсы алдық суық қабақ салқын күзді.
Енді өмір әкеміздей еркелетіп,
Мінгізбес мойынына еркін бізді.

Қар түскен тау жотасы ағарады,
Күн қайда бұлтқа кірген бағанағы?
Жел соқса сары қурай сұңқылдайды,
Жаз бойы қарқ болған қағанағы.

Қыстаудай жасап жатқан қыстың қамын,
Көңілің тиянақтар істің бәрін.
Жылжыған мысық табан мыстан уақыт,
Көрсете бастағандай тіс-тырнағын...

Лезде лаулап жанатындай,
Жаным менің төкті зар.
Үлбіреген қанатындай,
Көбелектің от құмар.

Жаға алмадым – жазық менде,
Жүрегіңе шамшырақ.
Төгілмесе нәзік сәуле,
Таң көзінен тамшылап.

Торығасың тоты құстай,
Тар қапаста қамаулы.
Қаңыраған бос ыдыстай,
Көңіл түбі қараңғы.

Омырауды шаң қаппасын,
Жолға шықсам, медет бер.
Қалбаңдаған қаңбақ – басым,
Енді қайда дедектер?

Ұшқанменен бұлтарып сан,
Өртенеді көбелек.
Құтқармаса бұл тамұқтан,
Сенің нұрың себелеп?!

Басқа түскен теперіштен,
Құтқаратын Құдай бар.
Мендей болып, уа, періштем,
Жанған отпен кім ойнар?

Жеттім десе соған күлем,
Біреу егер бақытқа.
Сұрап келші, ең алдымен,
Сордың дәмін татып па?..

Таң атқалы мүлгиді аспан желдетпей,
Төңірегім тұншығады дем жетпей.
Көксау бұлттар, күрік-күрік жөтеліп,
Сен де көкте тұрып алдың селдетпей.

Найзағайдан жарқылдаған от сөнбей,
Ой-хой, бұлттар, төгіп-төгіп өтсең ғой.
Жер мен көкті тазартып бір кетсең ғой,
Беу, дүние, менде құдірет жоқ сендей.

Жаумай неге қасарыстың, қырсықтың,
Көппен бірге мен де бүгін тұншықтым.
Білемісің, керек боп тұр бір тамшы,
Таңдайына шөліркеген шымшықтың?..

Жүзім қайтып тасқа шапқан қылыштай,
Жамырайды ойым-ойға жұғыспай.
Құлағыма шыңылдайды бір әуен,
Шыңыраудың түбіндегі дыбыстай.

Пәруардігер аяп бүгін пәрменін,
Құрып отыр барша қуат-дәрменім.
Шырылдайтын менің қызғыш құсым боп,
Осындайда бір жанашыр бар ма едің?

Жабыққанда жанарына жас келген,
Ақындардың азабын кім ескерген?
Уа, құдірет, қанат берсең, мен тұр ғой,
Көтеріліп кетпес пе еді тас жерден.

Талпына алмай болдым, міне, мүсәпір,
Қанаттасым, қараңды үзбей ұша тұр!
Не болғаным шабыт деген шайхы кеп,
Көмейіме тастамаса мүсәтір?!.

Топырағың торқа болсын, өлген сөз бен өлген ой,
Әуел бастан тағдыр жазған орның сенің көрде ғой.
Тіршіліктің тік қазығы қызыл тілге мызғымас,
Жанталасып жармасқанмен бұл пәниге пенде өгей.

Ардан безген алапестер иман тілеп Алладан,
Жалт бұрылып бас қойысты қыбылаға жалмажан.
Ақкөт торғай әр төбеде іннің аузын күзеткен,
Қысқа күнде қырық сатып, қайда ұясын салмаған?

Қарғыс атқыр антұрғанды Тәңір өзі кешірсін,
Миғұла мен малғұнның да мәртебесін өсірсін!
Жерден тажал бас көтеріп, көктен зауал төнбесе,
Жүрегіңде маздап жанған отыңды кім өшірсін?!.

Сайрашы тамылжытып, таң бұлбұлы,
Бір ауық жеңілдесін тағдыр жүгі.
Үніңмен үмітімді жалғай тұршы,
Үлбіреп үзілгенше жанның гүлі.

Жұтайын төксең-дағы жырды қанша,
Төбемнен соңғы жұлдыз сырғығанша.
Күн шығып, құстар шулап, жұрт оянып,
Сұр жылан жер бауырлап жылжығанша.

Басталса тіршіліктің арпалысы,
Тек жатпас аспан менен жер тағысы.
Сайрашы, жүрегіме нұрын құйсын,
Осы бір таңның таза қалтарысы.

Ғұмырын жырға қосқан күндіз өткен,
Мен де бір, байғұз да бір түн күзеткен.
Бұлбұлым, білемісің кең дүние,
Сағына күтіп отыр бізді көптен.

Сарқылғанда сабасынан күншуақ,
Түн түбінен шақырады бір шырақ.
Жұмыртқадан жырлап шыққан, төл құсым,
Саған да ертең уақыт жетер тыншымақ.

Өз әлінше әркім сайрар бұл күні,
Жырла, менің өз бақшамның бұлбұлы.
Сылаң қаққан сұлу аттай ғұмырдың
Қолдан сусып кеткенінше шылбыры.

Кең ғаламды отырғанмен ойға алып,
Жердің шарын шыға алмаспын айналып.
Тұмардай боп атамекен төсінде,
Топырағым мәңгі жатар байланып.

Елең қылмай екі дүние соғысын,
Жырла, ғажап ғасырлардың тоғысын.
Сусынымды қандыр әлем сырына,
Құйттай құсым, жаралдың ғой сол үшін.

Жалықпастан барлығын да жырлап бақ,
Сенің бағаң бара жатыр қымбаттап.
Тал бесіктің тәтті әуенін тербеші,
Жер бесікке салса мені құндақтап...

Тәуекелге жаным менің тас-түйін,
Сен болмасаң өмір құны – бес тиын.
Уілдеші бесіктегі сәбидей,
Іңкәр сезім, үніңді бір естиін.

Уілдеші, уілдеші, әлдиім,
Саған аян менің жұмбақ жан күйім.
Сеніменен таңда бірге оянып,
Сеніменен кеште бірге қалғиын.

Уілдеші, ойды оятып ұйқыдан,
Ләззәтына бөлесін бір сиқыр ән.
Селт етпесе өз обалы өзіне,
Шошынбашы тас кереңнің сиқынан.

Менің жаным сенің тәтті үніңде,
Сенің жаның тіршіліктің гүлінде.
Сайрашы бір нәзік құстың тілінде,
Жата бермей жүрегімнің түбінде.

Сайрашы бір, серпілейін, сергиін,
Өмір деген өте шығар жел-құйын.
Зарыққанда өзің іздеп келмесең,
Періштем-ау, саған барар жол қиын!..

Бір түлейін, сілкінейін,
Жалғастырып жолды қашық.
Ақ жаңбырдай сіркірейін,
Кеудемдегі шаңды басып.

Білесің ғой мән-жайымды,
Бетпақ шөлдей қалдым қаңсып.
Жібітейін таңдайымды,
Мөлдірім-ау, алдымнан шық!

Көкте жүрген кезбелердей,
Не сұрайсың көшкен бұлттан?
Жер бетінде аз ба мендей
Жоқты іздеумен бас қаңғыртқан?

Жата алмадым салқын белде,
Ат сауырын күн қақтырдым.
Таба алмаспын бәлкім мен де,
Құпиясын жұмбақ сырдың.

Тағдыр бізді аяған ба,
Кейпімді кеп көрсең еді?
Ей, мұңлығым, сәл аялда,
Мүсіркегің келсе мені?!

Әміріңе құлдық ұрдым, жұмса мені, ей, төрем,
Шөлден қазған шыңыраудай шымырлайды ой терең.
Қу медиен, құла дүзде қалғанымда қаңғырып,
Сөз киесі, өзің келіп құтқармасаң қайтер ем?

Тағдырымды, зар-мұңымды түсінетін сен ғана,
Саған ғана сыйынамын, сыйынғандай Аллаға.
Ей, жүрегім, тойып болған бақытқа да, сорға да,
Қасіреттің көз жасы боп ақ қағазға сорғала!

Не табамын сен болмасаң, айналамнан жұтаған,
Айырылды тозған торғай қорғалаған бұтадан.
Заман түрі жалаңдаған ақ балтаның жүзіндей,
Мың жылғы өскен бәйтеректі бір-ақ күнде бұтаған.

Дүниені дерт жайласа, жуырмаңда ем қонбас,
Көтеремге жүгін артқан көштің күні енді оңбас.
Қараңғыда тас маңдайын қайда ұрарын кім білсін,
Соқыр теке тәрізденіп қаңғалақтап қалған бас.

Сөз киесі, мүсіркей гөр, соңғы медет өзіңде,
Үзілмейтін қанат байла үлбіреген сезімге.
Адаспасын десең мені, жұлдызыңнан жарық төк,
Алақұйын ортасында аласұрған кезімде!

Өлең өлді деген жанның алдыменен өзі өлген,
Күпіршілік қылғандардың оңбайтынын сезем мен.
Жаратқанның жерге төккен ол-дағы бір зауалы –
Көктен тамшы бұйырмаса гүл ерніне кезерген.

Қаншама ақын ілінсе де қаһарына әмірдің,
Өлең көнбес қорлығына бұл пәнилік зәбірдің.
Кір шалмаған ақ қанаты күнәдан пәк сезімнің,
Пейіш төрін нұрландырып, жаққан оты Тәңірдің.

Талайларды тылсымына таң қалдырған бір ғалам,
Сәулесіне алдандырып, сырын ашпай жүр маған.
Аш өзегін жарып шыққан жапан түздің төл құсы –
Бозторғайдың жағы талмас таң бозынан жырлаған.

Шыныменен салса құдай көз қырын,
Құяды екен құлдарына өз нұрын.
Қайда жүрсің қоңырауың сыңғырлап,
Ай астында ойнақтаған, боз құлын?

Айдың сүттей сәулесіне шомылған,
Құдіреттің еркесі едің не қылған?
Ғайып болып көз алдымнан кетсең де,
Ғұмыр бойы қуып келем соңыңнан.

Қала берді мұңға батқан ай мұнда,
Жарқыраған жұлдыз кетті мойныңда.
Ойхой, менің мәңгі жұмбақ арманым,
Таптырмайсың, сарсаңға сап қойдың да.

Қас пен көздің арасында мен көрген,
Елеспісің қиялыма дем берген?
Аласұрып сені іздеген жүрегім,
Құс боп ұшып кетер ме екен кеудемнен?

Сені күтіп үмітімнің шырағы,
Күндіз-түні сөнбей жанып тұрады.
Қайда жүрсің қоңырауың сыңғырлап,
Ұстатпайтын періштенің пырағы?

Тамылжыған жазғы бақта бұлбұлдарды сайратып,
Тұрушы едің аспанымда жұлдыздарды жайнатып,
Көптен бері маған соқпай, қайда жүрсің, ей, Бақыт?

Сайрандатып, думандатып, таңға дейін тойлатып,
Жүруші едің тоты құстай еркелетіп, ойнатып,
Шыныменен мені ұмытып кеткенің бе, ей, Бақыт?

Биіктерге шарықтатып, тереңдерге бойлатып,
Жігерімді жанушы едің найзағайға қайратып,
Жыл құсындай қиқу салып оралсаңшы, ей, Бақыт?

Тастағанша қиянаттың көк семсері жайратып,
Шалқиыншы шаттығымның тайқазанын қайнатып,
Жарқыраған маңдайыңды көрсетсеңші, ей, Бақыт?

Тәңірі сені жібермесе жер түбіне айдатып,
Келетұғын кезің болды күн шыққанша ай батып,
Тұлпарыңды белдеуіме байласаңшы, ей, Бақыт?

Жастық шақпен, махаббатпен қоштасқалы қай уақыт,
Шақырғаннан басқа сені таба алмадым айла түк,
У берсең де өз қолыңмен беріп кетші, ей, Бақыт?

Адастырған аспанның ашығында,
Балалық шақ, қайдасың, жасырынба?!
Байқамаппын бақыттың өзі екенін,
Тепкен добым, ойнаған асығым да.

Көңілімнің қайығын қайраңдатып,
Күрсінемін өткенді ойлап жатып.
Тесілген доп, мүжілген асық болып,
Қайда қалды кім білсін қайран бақыт?

Алыстадың, балалық, қашан менен,
Жоқ еді ғой пиғылың қашам деген?
Топ еткізіп елеусіз тастап кеттің,
Арпалысып жүргенде асауменен.

Орындалған пенденің қай тілегі,
Іздегенмен табамын қайтіп оны?
Бозторғай боп бәлкім ол ұшып кетті,
Бар көлемі бармақтай дейтін еді.

Күн батты да таң атты арайланып,
Шеше алмадым жұмбағын сан ойланып.
Сілтегендей бағыты қайда екенін,
Жұлдыз біткен жусайды солай барып.

Сиқыр еді не қылған мезгіл деген,
Қолыңдағы қымбатты сездірмеген.
Балқан тауға айналды аяқ жетпес,

Айналайын, бата берме мұңға құр,
Іздегенің алыста емес мұнда жүр.
Бақыт деген басы жұмыр пенденің
Маңдайына бұйырады мың да бір.

Бақыт деген басқа қонар құс дедік,
Тынбай іздеп, ат үстінен түспедік.
Күттік оны кіріп келер қонақтай,
Шыққан күні түнде жақсы түс көріп.

Бақыт өзі қонады деп сәтте бір,
Күте-күте күйбеңдеумен өтті өмір.
Бір жалт етіп жоқ болатын сол бір құс,
Әлі күнге жерге түспей көкте жүр.

Оранғандар үлде менен бүлдеге,
Қол созады жұлдызға да, күнге де.
Бақыт деген қолыңдағы домбыра,
Сол сөйлесін, үндемеші, үндеме!

Мына өмірде сор мен азап таусылмас,
Қайғы толы қара құдық аршылмас.
Бақыт деген қасыңдағы жас сұлу,
Соны сүй де, махаббаттың мауқын бас.

Қайсы бірін айта берем түгендеп,
Көз қариды құбылғанда мың өрнек.
Бақыт мүмкін мініп жүрген тұлпарың,
Шідер салып, шылбыр тағып, жүгендеп.

Түпсіз терең тірлік атты тасқында,
Өз ғұмыры өзіне аян тастың да.
Бақытты, сен, күте берме аспаннан,
Бақыт бәлкім аяғыңның астында.

Бұлдыраған, нәзік сәуле, арасынан мұнардың,
Көк пен жерді жалғап тұрған құдіретіңе құмармын.
Көз жұмғанша шұрқ-тесік көңілімнің жыртығын,
Сенің алтын жібіңменен жамайтұғын шығармын.

Сен болмасаң, аспанымды соқыр тұман тұмшалар,
Жарқыраған Ай мен Күннің қабағын да мұң шалар.
Тас түнектің түкпірінде тастай қатып жатсам да,
Медетіңді күтемін тек, менде қандай мұрша бар?

Қыран құстай аспандап ана тілім,
Көтерілсе, қауырсын-қанатымын.
Шалатұғын қиырдан не болмаса,
Жарқылдаған көзінің болатымын.

Самғау ғана жарасар көк құсына,
Тегеуріні менмін ғой, топшысы да.
Уа, Тәңірім, бар болсаң шыныменен,
Жолатпа оны атылар оқ тұсына.

Жерге түссе қонатын тұғырымын,
Тұғыр болар тамырдың түбірімін.
Не болсам да болайын тілім үшін,
Керегіне жарасам ғұмырының.

Тұлпар болса алысқа арындайтын,
Тынысымын ешқашан тарылмайтын.
Тұяғымын немесе көк темірдей,
Тасқа соқса сынбайтын, жарылмайтын.

Үйлесімін табамын, жарасымын,
Тілімдікі бойдағы бар асылым.
Тұра шапса көк мұзда тайдырмайтын,
Табандағы немесе тағасымын.

Түскен кезде тағдырдың егесіне,
Тағасының боламын шегесі де.
Қасиетіңнен, ана тіл, айналайын,
Халқым менің көтерген төбесіне!

Тұлпарым да өзіңсің, қыраным да,
Намысым да өзіңсің, ұраным да!

Көз жұмылып, қараңғы көрге кірсем,
Сенің үнің жатады құлағымда!

Иманым да өзіңсің, құраным да,
Жағылатын басыма шырағым да.
Өлген соң да сен үшін күресемін,
Аруақ болып орнымнан тұрамын да!..

Ешкім жоқ түгел түстеп білдім деген,
Кім жортып, бұл далада кім жүрмеген?
Кім білсін қанша керуен келіп-кетті,
Қоңырауы күндік жерден күмбірлеген.

Шежіре-атамекен шартарабы,
Сан тарау сайрап жатыр жол сорабы.
Сөйлейді көне қала, көне қорған,
Көміліп құм астында қалса-дағы.

Ойлаған ерлер елдің болашағын,
Түгендер типыл болған қала санын.
Секілді талай шаһар тірлік кешкен,
Отырар, Сайрам, Қойлық, Баласағұн.

Жоқтайды іштен тынып шерлі дала,
Байға да, мекен болған жарлыға да.
Қайнаған қанбазарлы қалалардың
Томпайып жатыр енді орны ғана.

Құл болған қайда барса пұлға ғана,
Саудагер таңсық емес бұл далаға.
Тоздырып керуенсарай босағасын,
Сырғыпты бір қаладан, бір қалаға.

Батыры бес қаруын күнде асынған,
Даланы ол заманда кім басынған?
Жусаннан аласа боп жібек сатқан,
Шыққандар керуен тартып Шын-Машыннан.

Бабалар түсіне енер ұрпағының,
Тұрманы алтын-күміс тұлпарының.
Келгенде тебінсініп қас дұшпанын,
Сыйдырған қауызына бір тарының.

Аңыз ғой айта берсең бұрынғыны,
Айменен шағылысқан туырлығы.
Оң жақта аялаған аруының
Жібектен желбіреген шымылдығы.

Жібектен шашбауы да орамалы,
Сан ақын оралады оған әлі.
Қызынан қазақ асыл аямаған,
Кетсе де алдындағы қора малы.

Шығыстан жібек судай ағылыпты,
Торқаға байтақ дала малыныпты.
Батысқа бет түзеген керуендерді
Еуропа базары да сағыныпты.

Керуендер аман өтіп сан дауылдан,
Сабылып Батыс-Шығыс сауда қылған.
Өшірген Жібек жолын келе-келе,
Замана көк теңіздей аударылған.

Өзендей тынбай ағып сарқыраған,
Жетіпті осы күнге халқым аман.
Түбіміз асыл текті сақтар екен,
Патшасы алтын киіп жарқыраған.

Өткенім ұмытылмас енді өмірі,
Тұрғанда аталардың төрде жыры.
Ғасырлар қойнауынан кісінейді,
Сүйреткен жібек арқан телқоңыры.

Тарихым Жібек жолмен бірге өрілген,
Тамырын тани алмас кім көрінген?
Түгендеп дәуірлерді өткен-кеткен,
Ақынға жырлау үшін тіл берілген.

Бұл жолда сыры бұққан мың жылдардың,
Ізі бар қанды балақ қырғындардың.
Астында топырақтың тағдыр жатыр,
Үңіліп қарар болса бұл күнде әркім.

Әлемге ойран салған атысып сан,
Қадірін асыл бұйым Батыс ұққан.
Шыңғыстың жорығы емес ең әуелі,
Шығыстың шым жібекпен аты шыққан.

Сауданың не бір сиқыр сырын ашқан,
Керуен Қырым асқан, Үрім асқан.
Түйенің табанымен Жібек жолы –
Жазылған жер бетіне Ұлы дастан!

Өзегі ұлы жырдың менің далам,
Төсінде сансыз керуен дамылдаған.
Жасай бер, Көк байрақты байтақ жұртым,
Ешқашан көкжиегі тарылмаған!..

Бүгінгі жұртқа мәлім Жаңа – Семей,
Немене кешегі Алаш қаласы емей?
Шешесін көзге шұқып туған қызы,
Көрінді әкесіне баласы өгей.

Бұл Семей не көрмеді жаралғалы,
Жалғанның жал-құйрығы таралғалы.
Қазандай қайнап жатқан қан базардың
Қақпасы ескіргелі, жаңарғалы.

Ақтарсаң құпиясы күнде ашылған,
Қазына – қатпар-қатпар сыр жасырған.
Керуенді келіп-кеткен кім санапты,
Ресей, Тәшкен, Бұхар, Шын-Машыннан.

Құшағын айқара ашып келген елге,
Иіліп сусын берген шөлдегенге.
Семейдің дәмін татып, сыйын көрген,
Қашқын да, жиһангер де, саудагер де.

Қазақтың құт дарыған қаласында,
Халықтың кім жүрмеген арасында.
Қайыршы, ұры-қары, бақсы-балгер –
Бәрі де пана тапқан кеп сонда.

Семейдің қалқып ішкен қаймағынан,
Би-болыс, батыр-балуан, бай-бағылан.
Сал-сері, әнші-күйші, ақын-жыршы,
Келсе де кең даланың қай жағынан.

Төрінде тебіренген Абай барып,
Әр сөзі атқан таңдай арайланып.
Дүниеге ондай дана екі тумас,
Шықсаң да жер-жаһанды он айналып.

Семейдің кермесіне тоқтай қалып,
Шұлғыған не бір тұлпар ат байланып.
Желпіген жібек самал көшесінде,
Шоқан да серуендеген шоқтай жанып.

Бас қосса осында кеп бар алыптар,
Байқаймын шөгіп жатқан даналық бар.
Киелі топырағынан қуат алып,
Сұңқардай самғап ұшқан бала Мұхтар.

Бұл Семей себеп болған сан ұшқынға,
Сәулесін тартып жақын, алыстың да.
Жарқырап ізі жатыр Сұлтанмахмұт,
Шәкәрім, Әсет, Әлкей, Қаныштың да.

Сынаптай сырғи берсем ойдан-ойға,
Қызыл тіл бұлбұл құстай сайрамай ма.
Дариға, жақсылардың жыры бітпес,
Қажымұқан, Иса, Әміре, Майра қайда?

Тебітіп өте шықты аламан күн,
Тағдырын тасқа соғып әр адамның.
Айтқанмен түгендейсің қайсы бірін,
Қайысқан қазақ үшін қара нардың.

Батарын болжап елдің қара сорға,
Семейге ту қадаған Алашорда.
Алашқа ақжол тілеп күбірлеген,
Асқар тау, ұлан байтақ дала сонда.

Кезінде еріксізден жақ ашпадық,
Сонда да соқпағынан адаспадық.
Бесігін баламыздың «Бісміллә!» деп,
Алаштың рухымен аластадық.

Дұшпанның зіркілдесе зеңбірегі,
Күрсініп ел жүдеді, жер жүдеді.
Семейде құлағанмен Алаш туы,
Халықтың санасында желбіреді.

Еркелеп Ертіс аққан іргесінде,
Семейдің қанша тарих түрмесінде.
Әлихан, Ахметтердің қанын сорған,
Түрменің кегім кетті бүргесінде.

Ер өксіп есерсоқ пен ез қасында,
Арманы мөлтілдеді көз жасында.
Ғасырдың қасіретін арқалаған,
Семейдің өз қайғысы өз басында.

Семейдің айналасы – тау мен дала,
Төрінен тозақ оты сөнген жаңа.
Қалың ел ұйып-жатқан айран-сүттей,
Айқасқан бабалары жаумен ғана.

Күңіренер күлі қалған тау Дегелең,
Не деген тағдыр еді әурелеген?
Көзінен тіршіліктің жас тамады,
Жүрегі секем алып әлде неден?

Уа, Семей, бүкіл қазақ – сен дегенім,
Қазығы бақытымның елде менің.
Мен-дағы өзің құсап әр күн сайын,
Тәуелсіз таң нұрымен емделемін!..

Сүйінші! Хабар жетті Семейімнен,
Қалайша «Бәрекелді!» демейін мен!
Жүректің қуанышын жария ғып,
Жарқылда, төгіл өлең, көмейімнен!

Семейім, ерте кезден келе жатқан,
Етпейін тарихыңды неге мақтан!?
Қасыңда қосанжарлап қалмай қойған,
Құтылдың «Семипалат» деген аттан.

Ойға алсам тағдырымды бір заманғы,
Байланып қол-аяғым шырғаланды.
Күзеліп тұлпарымның жал-құйрығы,
Қанаты сұңқарымның жұлмаланды.

Илендік империя тоқпағында,
Еріксіз тізгін беріп жат қауымға:
Кокчетав, Шевченко мен Гурьев болып –
Көкшетау, Атырауым, Ақтауым да...

Келімсек күш көрсетіп сырымды алған,
Өксіді байтақ дала жырымдалған.
Қайдағы Семипалат – Жетішатыр,
Семейтау, Семей, сенен бұрын болған?

Қалпына келіп жатса жердің аты,
Артқаны әр күн сайын ел қуаты.
Тәуелсіз қазағымның арманы жоқ,
Осылай орындалса бар мұраты!

Жетеді өксіп тұрған қалам әлі,
Болса деп туған елдің қалағаны.
Павлодар, Петропавл деген атау,
Шаншудай бүйіріме қадалады.

Жас ұрпақ өз тарихын танығанша,
Тартармыз талай азап әлі қанша.
Ел болып қалың тобыр жарытпайды,
Құлдықтың сүйегінде табы қалса.

Семейім, зардап шектің сан сынақтан,
Алапат ұмытылмас сансыратқан.
Тажалдың тырнағының ізі өшкен жоқ,
Халқымды ғасыр бойы қансыратқан...

Кешегі ел есінде Алаш атың,
Ұлтымның рухына жарасатын.
Семейім, «Семей» деген байырғы атың,
Елдіктің көрсетіп тұр парасатын!

Шертеді шежіресін әр ғасырың,
Зулаған замандардың толға, сырын.
Айқындап алған атың құтты болсын,
Ақжолтай сапарында Елбасының!

Қасына аяқ басып бара алмайсың,
Жеріңді осы емес пе түрмелеген?

Байқашы, безіп кеткен құс баласы,
Суында балық бар ма, түс, қарашы?!
Шағанның жағасында шырқ айналып,
Бойына тарамай тұр ішкен асы.

Ағаның тілегімен зыр жүгіріп,
Қарадым ойдым-ойдым суға үңіліп.
Тұнық су телміреді тірлігі жоқ,
Түңілдім түбіндегі сырды ұғынып.

Буып тұр бір қасірет бар тынысты,
Құсы жоқ аспан қандай қорқынышты?
Күрсініп көздеріне жас алды да,
Екі ағам тостағанды сарқып ішті.

Дегелең күйіп кеткен жана-жана,
Тозақтан шыққандай бір жаңа ғана.
Екі ұлы Дегелеңнің мөлтеңдейді,
Тауға да, өзенге де, далаға да.

АҺ ұрып, азап тартқан тау-тасына,
Батып тұр ауыр салмақ арқасына.
Кетердей Дегелеңмен бірге шөгіп,
Екеуі алып мені ортасына...

Тайқазан түсті ғайыптан,
Несібе-нұрға байытқан.
Сүйінші сұра, бауырым,
Ертістен, Сырдан, Жайықтан,

Алатау, Алтай, Оралдан –
Басынан бұлты айыққан.

Мың жылда ғана бір келген,
Бақытты мұндай кім көрген!
Сүйінші сұра Наурызда,
Бәйшешек атқан гүлдерден.

Бәйтерек, шырша, қарағай,
Қараған, бұта-бүргеннен.
Күлімдеп шыққан күндерден,
Мақпалдай мамық түндерден.

Аймаққа түгел барып қайт,
Аяғың жетіп үлгерген.

Сүйінші сұра, жасқанба,
Кәріден және жастан да.
Өкпелеп кеткен достан да,
Өшігіп жүрген қастан да.

Ортаға тіккен Ордадан,
Қиырға қонған қостан да.
Жердегі барлық тіріден,
Құстардан сұра аспанда.

Томпайып жатқан өліден,
Тікейіп тұрған тастан да!

Тәңірім төксе несібе,
Төкпеймін жырды несіне!
Жетіқат көктен жіберген,
Шашайын шашу көшіне.

Астана төрін бетке алып,
Арқаның жеткен төсіне.
Жебеген барлық аруақты,
Алғайсың, жұртым, есіңе!

Ғасырға кетер ғасырдан,
Алланың сыйын жасырман.
Киелі құтым – Тайқазан,
Құйылған жеті асылдан.

Жаратқан өзі жарылқап,
Қасиет-құнын асырған.
Қақпағы қайта жабылмас,
Қазаққа мәңгі ашылған!

Дәуренің жүрер, бауырым,
Басталды сенің дәуірің!
Шуағын шашты ырыстың,
Наурызың менен сәуірің.

Сұңқарың серпіп қанатын,
Тұлпарың жазар бауырын.
Алшаң да алшаң басады
Қазағың жердің сауырын!

Аңғарсаң сөздің сарынын,
Айнытпай сырын таныдың!
Кеудеңе қонса бір сәуле,
Несібе-нұрға жарыдың!

Асыға сапар шегіп әр қиырдан,
Асына келдік баба дәм бұйырған.
Шұбартау, шырайналған қазығымсың,
Өзіңнен өзегіме нәр құйылған!

Жол тауып Жобалайлар сан қиыннан,
Сен үшін қан төгіліп, жан қиылған.
Шұбартау, шұбарала тағдырың бар,
Аумаған ұйтқи соққан жел-құйыннан.

Алтайда арғы түбің – қалың керей,
Жөн бе екен жеті атаңды мәлімдемей.
Атақты Ер Жәнібек – алтын туың,
Арыстан от азулы, жалын көмей!

Жалғасып бабалардан қалған ерлік,
Таныттың талай жерде ардагерлік.
Тағдырдың теліміне түстің бірақ,
Көрсетіп сайқал заман саудагерлік.

Жоғалды желмен ұшып дәстүр қанша,
Жұлмалап үйірлі жау қасқырларша.
Арқалап ел қайғысын ерлер өтті,
Кеудесін қара таспен бастырғанша.

Айт десең, мен айтайын соның бәрін,
Көпшілік бүгін сенің қолыңдамын.
Басыңнан будақ-будақ бұлттар көшкен,
Құдай-ау, неткен жұртсың сорың қалың?!.

Сұғынып келген сұмға сырыңды аштың,
Қырылып, Қытай астың, Қырым қаштың.
Жақсыңды жау оғына байлап беріп,
Ала көз аз ағайын ырылдастың.

Ит ішіп астаудағы ырысыңды,
Көңілдің күні кеше қыры сынды.
Кең қолтық, бауырларым, енді несін,
Былғайсың боққа шауып қылышыңды?..

Таң атпай күн шығар ма, ай батар ма,
Басқандай өткен өмір тайға таңба.
Рухың сөнбесін тек сыйынған ел,
Жобалай, Шақантайға, Байқотанға!

Мерейі үстем болсын аруақтардың,
Аруақты ел болмаса ардақтар кім?
Құт қонып, босағасын Қызыр шалсын,
Бабаңа бата қылған шаңырақтардың!

Үні өшсін кесір менен кектілердің,
Бақытың – Бостандығың деп білермін.
Атажұрт, топырағыңнан айналайын,
Кіндігі үзілмеген тектілердің!

Қара тоқты түсімде босағамнан маңырап,
Күбірлеймін ішімнен, көкірегім қаңырап.
Керегенің көзінен қол созады дәметіп,
Көмусіз де кебінсіз қалың аруақ жамырап.

Өлген жандар жылайды жанарынан жас төгіп,
Жіберсем деп ойлаймын байқұстарға ас беріп.
Ақсақалдың бірінен бата сұрап көріп ем,
Қара тоқтым кенеттен қатып қалды тас болып.

Тілегімді шалғанын ұға алмадым не қырсық,
Қанның иісі келеді әлде қайдан қоңырсып.
Жеті басты жалмауыз жерден басын көтеріп,
Көктен тажал төнеді – тас бұршақтай оқ ыршып...

Зіл-заладан шошимын құлағымды тұндырған,
Құлын даусы шығады тұңғиықтан шыңғырған.
Боз даланы күңірентіп боздақтарды жоқтаумен,
Қаралы көш барады малын айдап мыңғырған.

Қаралы көш дегенім – аттан түспес қазағым,
Қара тоқты дегенім – оттан түспес қазаным.
Құлын даусы дегенім – қыршын кеткен боздағым,
Зіркілдеген зіл-зала – көрген азап-тозағым!

Анда-санда өткендер кірмесе егер түсіме,
Жұмыртқалап кетпей ме жылан кіріп ішіме?!
Қызыр қонып басына, нұры жаусын Алланың,
Аруақтардың рухын ардақтаған кісіге!

Қара тоқты түсімде босағамнан маңырап,
Телміреді аруақтар жан-жағымнан жамырап.
Шаңырақтан тік ұшқан түтінімді көрді де,
Бір бұлт келіп төбеме тоқтай қалды дамыл ап.

Атпаса деп тілеймін сол қара бұлт тас бұршақ,
Сіңіріме сүйеніп, жүргенімде аш құрсақ.
Итті мініп сапарға, есекті алып қосарға,
Не болғаны етекті албастыға бастырсақ?!.

Арсалаң, Сұлушоқы – жер төресі,
Өткізген балалықты өлкем осы.
Әрқашан өзіне ыстық көрінеді,
Арқардың ойнақтаған кер төбесі.

Арқаның аңсағанда сай-саласын,
Жылдарға алыс қалған ой саласың.
Бозторғай боз даласын ұмыта ма,
Төсінде жұмыртқасын шайқағасын.

Қалдырған қынасында қасқыр түгін,
Білуші ем таудың сырын, тастың тілін.
Қыдырып, қызық қуып жүруші едім,
Сүзілтіп сұлу қыздай ат кірпігін.

Өзекке өкініштен шоқ тамады,
Жастықтың жәрмеңкесі тоқтағалы.
Адасқан үйірінен асау көңіл,
Құлындай кісінейді ноқтадағы.

Ұяға балапандай бауыр басқан,
Бұл күнде алыстадық ауылдастан.
Жоқтыққа жомарттықпен жауап беріп,
Пейілдің қара суға балын қосқан.

Әркімге өз мекені жер шоқтығы,
Анықтай алмас ешкім өлшеп мұны.
Жүрекке алып ұшқан ем таба алмай,
Өлерміз сағыныштан өлсек түбі.

Бауырым, көп нәрсеге өкінем мен,
Бұл ағаң найзағайдың отын емген.
Қаратып екі жаққа екі бетін,
Бір тауды тағдыр шығар екі бөлген.

Амал жоқ бөлінгенді бүтіндеуге,
Бір басын қалың шүршіт түтіп жеуде.
Сөгілсе Тарбағатай жон-арқасы,
Менің де бел-омыртқам күтірлеуде.

Сол таудың сен де ұланы, мен де ұланы,
Әу, десек жақпар тасы жаңғырады.
Шертіп ең шерге толы шежіресін,
Шымырлап көкірегім қанжылады.

Сөйлеші тау тілінде, тас тілінде,
Аспанның күмбірлесін асты мүлде.
Барқытбел – бабаң жатқан алып бесік,
Бесіктің өксігенін естідің бе?

Уілдеп үлбіреген жан-жүрегім,
Мәңгілік сол бесікте қалды менің.
Жас буып жанарымды бара жатыр,
Бетін бұр басқа жаққа әңгіменің?..

Айбек-ау, Зайсан деген көл осы ма,
Маңырақ, Сайқан деген жер осы ма?
Бұл маңда бабаларым жатқан шығар,
Белгісіз дұға оқиын моласына.

Зайсанның толқын ұрмай жағасына,
Түсер ме асау көңіл сабасына.
Баласы тағзым етсе жараспай ма,
Баяғы өтіп кеткен бабасына.

Жанымның тұз сепкендей жарасына,
Шорғаның қарай берем даласына.
Тамыздың тамылжыған ыстығында,
Аңыздың кіріп кеттім арасына...

Ерлігі бабалардың жүр ауызда,
Қанықпын қаршадайдан бұл аңызға.
Зайсанның толқындары өкпелемес,
Ауылға аттың басын бұрамыз ба?

Емес пе алтын қазық ауыл деген,
Бауырды табыстырған бауырменен.
Ақынның аласұрған мінезі ғой,
Азырақ арпалыссам дауылменен.

Ұйтқыса көбелектей жел барында,
Ақынның еркелігін сен қабылда.
Армансыз алайын бір аунап-қунап,
Келгенше кім бар, кім жоқ енді ауылға?

Шөл қандырар кәусардай тас бұлағы,
Барқытбелдің жұпары мас қылады.
Көктегі бұлт қабағын қатты түйсе,
Жерде гүлдің көзіне жас тұнады.

Тастың тілін түсінер тау баласы,
Табылар ма іздесем жан дауасы.
Гүл көзінен көп нәрсе көріп тұрмын,
Қызықтырып, дүние, алдамашы?!

Қырық жыл шекарадан ел өткелі,
Гуілдеп қолтығымнан жел өткелі.
Таратып қырық үйді қырық жаққа,
Ауылымнан тағдыр мені бөлектеді.

Не келіп ел басына, не кетпеді,
Белгілі бір құдайға себептері...
Сай-сайда шашылғанға болды пана,
Саялы атажұрттың теректері.

Төгіліп айран-сүті шелектегі,
Босқан ел бөденедей дедектеді.
Бөрене көтереді енді бүгін,
Бесікпен көшіп келген бөбектері.

Туған ел қақпаса да шетке мені,
Өксітті өмірдің сан өткелегі.
Қырық жыл – қырық жамау тірлігімді
Төзімнің тарамысы көктегелі.

Жұртта қап текеметі төріндегі,
Қырық жыл – бір туғандар бөлінгелі.
Қырық жыл басылмаған сағынышым –
Сыңсыған сыңар аққу көлімдегі.

Қырық жыл тынбай сөйлеп шер тілінде,
Домбырам дамыл таппай шертілуде.
Көре алмай жалғыз ұлын көзін жұмған,
Сарғайып шеше жатыр көр түбінде.

Асқан соң замананың зары бастан,
Бұл қазақ бері қашқан, ары қашқан.
Қырық жыл күте-күте өз әкесін,
Қыз өсті мейірімге жарымастан.

Жылдарға өкпелемен алыстаған,
Әйтеуір өлмегендер көрісті аман.
Жеткенде қырық жылғы көшпен бірге,
Ақ үрпек балапан ем әлі ұшпаған.

Сабағын өмір тіктеп сынық гүлдей,
Қырық жыл өте шықты қырық күндей.
Келгенше жер ортасы – Көктөбеге,
Кірпікті құрғата алмай жүріппін ғой...

Барқытбелдің бауыры-ай жырақтағы,
Жамыраған жарыса бұлақтары.
Табар едім оймақтай үйдің орнын,
Таптырмайды-ау бесігім бірақтағы.

Ғажап еді көктемде гүл атқаны,
Иранбақтың өзі еді жұмақтағы.
Ай астында жарқырап жатыр ма екен,
Алтын астау секілді суаттары.

Балбыраған балауса құрақтары,
Көк шалғыны, шұрайлы шұраттары.
Керген кілем секілді көрікті еді,
Күнгей беті құлпырған шуақтағы.

Самалдайтын сауырда құр аттары,
Салқындайтын бауырда лақтары.
Шаңқылдаса аспанда түз бүркіті,
Шалқаятын шалдардың тұмақтары.

Су сылдыры сағынтып құлақтағы,
Шөлдедім ғой қурайдай қыраттағы.
Күрпілдеген қайдасың, қара саба,
Бал татыған қымызы, шұбаттары.

Жауабы жоқ өмірдің сұрақтары,
Бұғып жатқан қылыштай қынаптағы.
Уға айналып барады ойып түсер,
Көздің жасы – көңілдің сынаптары.

Келе ме көздің жасы төгілгісі,
Кеудемнің көтерілді шөгіндісі.
Керіліп керегедей тұрушы еді,
Тауымның қызыл-жасыл тобылғысы.

Қыраттың құлпырғанда тобылғысы,
Сайрайтын сан құбылып көңіл құсы.
Талпынып балапандай жүрегім де
Келетін күн нұрына шомылғысы.

Қиқулап құстар келген сол күндерде,
Тобылғы бүрлеуші еді торғын белде.
Аспанның асты түгел жұпар шашқан,
Жұмағын жер бетінің көрдіңдер ме?

Бақыттан қылмаған соң тағдыр кенде,
Жұмақтың жұпарынан сордым мен де.
Сол жұмақ Тарбағатай бөктерінде,
Жер емес жеткізбейтін жол жүргенге...

Көзімде тұнасың
Жас болып мөлдіреп.
Алдымнан шығасың,
Анамдай елжіреп.

Аяулы сезімсің,
Ешкімге қимаған.
Туған жер, өзіңсің
Өмірді сыйлаған.

Бәрі де есімде,
Балалық шағымның.
Ойнаған төсіңде,
Күндерді сағындым.

Жетемін елесің,
Шақырса бұлдырап.
Аңсаған енесін,
Құлындай құлдырап.

Өзіңсіз күнім күн бе екен,
Өзіңсіз түнім түн бе екен?
Тауыңда өрген киіктің
Тұяғы бүтін жүр ме екен?

Өзіңмен ғана нұрлы екем,
Өзіңмен ғана құнды екем.
Көгіңде ұшқан құстардың
Қанаты бүтін жүр ме екен?

Ай ма екен әлде жыл ма екен,
Айналып саған бір жетем.
Төсіңде жүрген бауырдың
Бауыры бүтін жүр ме екен?

Әлімсақтан талай ақын
Жырға қосқан мекенім –
Ей, сүйікті уәлаятым,
Сені жырлап өтемін.

Сен болмасаң тіршіліктің
Білмес едім не екенін

Сәулетіңді гүл жайнатып,
Сызған талай қыл қалам.
Сен болмасаң мұндай бақыт,
Бере салар кім маған?

Сенің ыстық құшағыңда
Бесік жырын тыңдағам.

Сағынады жаяу күнім,
Сәйгүліктің желісін.
Талай-талай аяулы ұлың
Басын тіккен сен үшін.

Ғұмыр бойы өтелер ме,
Саған деген борышым?

Қасиетті топырағым,
Ізі қалған бабамның,
Жүрегімнің асыл әнін
Саған арнап салармын.

Сендей гөзал сұлу жерді
Енді қайдан табармын?

Қияметті көрдім қанша,
Өзіңді аңсап зарыққан.
Сен деп өтем көз жұмғанша,
Жырлаудан еш жалықпан.

Ойхой, Шығыс Түркістаным,
Тас қамауда тарыққан...

Уыстап ұстағым кеп қашқан желді,
Ұлың ем кезіп жүрген аспан-жерді.
Жан баба, разы бол, басыңа кеп,
Қалақтай қалдырғанға тастан белгі.

Жалт етіп қас пен көздің арасында-ақ,
Дүние бізден де өтіп аласұрмақ.
Тозбас тек астыңдағы тілдей ғана,
Бұйырған қара жерден қара сырмақ.

Кең даланы кесіп өтіп жол жатыр,
Қалың зират – үнсіз қала жонда тұр.
Қара жолда көп жыл жортқан жолаушы,
Сол шаһарға тұрақтауға келді ақыр.

Тұрғындарын кезегімен қабылдап,
Өлі қала жата берер дамылдап.
Оянбайды жер-бесікке түскендер,
Құлағының түбіне кеп дабыл қақ.

Тіл қатпайды тылсым дүние мәңгі үнсіз,
Бұл арадан өте алмайсың сәл мұңсыз.
Ұшан-теңіз ұлы ұйқының қасында,
Ояу күнің тамшыдай-ақ мардымсыз.

Дүние жинап бір бес күндік елеске,
Алданады пенде көңілі – нәресте.
Сапар шегіп түбінде осы қалаға,
Соқа басың келетінін ал еске...

Қарағанды, таусылмас көмір кені,
Жазылмаған жыр едің көңілдегі.
Қазынаңа қиырдан бүлкілдеді,
Талай-талай тажалдың кеңірдегі.

Үстіңде бай, лықсыған астың да бай,
Көзге түспей байлығың жатсын қалай?
Ақсұңқарұлы емеспін Айтұлымын,
Алып қала, мені де жатсынбағай.

Таптырмайтын қаласың жан баққанға,
Кеншің болды Ғабиден, Әлжаппар да.
Қасым – тұлпар үстіңнен өткен шығар,
Арқасына аяздай ер батқанда.

Қалқып ішіп үйіренген бал қаймақтан,
Келімсектер кетсін бе кенді аймақтан?
Тағзым етіп кеп тұрмын топырғыңа,
Еркеш жатқан дамылдап, Евней жатқан!

Талпынып бір талшыбық,
Сарыарқаның тауында,
Тоңды талай малшынып,
Қара нөсер жауынға.

Таудың қия бетінде,
Жұлқылайды жел келіп.
Көк дауылдың өтінде
Өсе берді тербеліп.

Жүргізбекші әмірін,
Ақ боран да ұрғылап.
Тарамыстай тамырын
Таяныш қып тұр бірақ...

Мазамды алма сен менің,
Ерігіп жүрген шығарсың.
Өкініш толы кеуденің
Өксігін қайдан ұғарсың?

Дауылға кеуде тоспасаң,
Денеңді суық қарымас.
Тау асып, тасты баспасаң,
Табаның жерді танымас.

Аумаймын мен де шамасы,
Қойшының мінген атынан.

Шоқтығым жауыр, қарашы,
Сауысқан күнде шоқыған.

Іштегі көңіл жарасы,
Оқылар көздің отынан.
Үңілсе пенде баласы,
Жауырды жаба тоқыған?!

Замананың салмағы жауырында,
Көтеремін жеңілін, ауырын да.
Бір ғасырдың өрті жүр қанатымда,
Бір ғасырдың дерті жүр бауырымда.

Ұршығында айналып от пен желдің,
Ортасында ұйтқимын көк пен жердің.
Өмір деген тізбегі байқап тұрсам,
Арпалысқан алапат өткелдердің.

Қанатымды маздаған дауыл үрлеп,
Әлсін-әлсін шарпиды бауырымды от.
Кең аспанның астында ұшып келем,
Табан тіреп тоқтайтын ауылым жоқ.

Сүйегімді тапсырам саған ғана.
Жер пендесін жатырқап көкте жүрсем,
Алдаспаны аспанның, жалаңдама!

Көкте жүрмін дегенім әлде өтірік,
Қалықтадым қиялмен сәл көпіріп.
Қыран көңіл пенденің әдеті ғой,
Медет тұтар аспанды жерде тұрып...

Ақын Кәкей Жанжұнұлы ұшақ
апатынан опат болды.

Ел деп жүріп, шөлдеп жүріп, ағып түсті бір ақын,
Атамекен сағынышы тербетумен мұратын.
Жырларынан Баянөлке тауларының лебі есіп,
Былғанбаған Бұлғын суы сылдыр қағып тұратын.

Ақ сауыттан елес беріп ақ боз үйдің тұлғасы,
Найза ұшындай жалтылдайтын арулардың сырғасы.
Көрінетін қиян-кескі замандардың қойнынан,
Ай нұрымен ағараңдап тұлпарлардың қу басы.

Шежіресін шалқытатын қазақ пенен қалмақтың,
Сырына да қанық еді бер жақ пен ар жақтың.
Жасырмайтын бар арманын тонағанын ата жау,
Жүрегіне қадалғанын жылан тілді қармақтың.

Астананың ол да біраз болып көрді тұрғыны.
Мұқағали ағасындай тез оралған Мәскеуден,
Алматымен қоштасқаны әлі есімде бір жылы.

Аттанарда кірпігінен тамшылатып маржан жас,
Қолын бұлғап кетіп еді достарына армандас.
Қыршын өмір өзегіне тисе ажалдың қылышы,
Тас керең ғой мылқау көрдің қуысында қалған бас.

Тайғанақтап тұғырынан домбыраның тиегі,
Кемсеңдейді қайғы жұтып қара өлеңнің иегі.
Қара жердің тоңған қойны жылынбайтын сияқты,
Шашылмаса шартарапқа ақындардың сүйегі.

Еміреніп, елегізіп таң сарғая, күн бата,
Ұйқыдағы мұңлы жанды әлдилейді сұр жота.
Сорлап кетті сөресіне жете алмаған бір жүйрік,
Боздап кетті енесіне жете алмаған бір бота.

Көңілді алаң еткен қозғап көптен,
Шоқ жатыр көкіректе қоздап шөккен.
Бөлініп бозінгеннің ботасындай,
Бауырлар, армысыңдар боздап кеткен!

Ағайын, қош келдіңдер алыстағы,
Аңсаған атажұртпен табысқалы.
Бір кезде алыстағы өздеріңнен,
Көрінді жұлдыз жақын ғарыштағы.

Өзендей өмір өксіп тасып аққан,
Жел тұрса елеңдедің осы жақтан.
Шықпады түстеріңнен бұл топырақ,
Бабаңның қасиетті басы жатқан.

Сүрленген сарқытындай ескі аңыздың,
Сүрлеуі жатыр солар басқан іздің.

Ұшқан құс, кезген бұлттан сәлем жолдап,
Қамығып қара көзден жас тамыздың.

Мың тәубе Тәңірінің бергеніне –
Оралып Тәуелсіздік келгеніне!
Ат арып, тон тозатын заман емес,
Жеттіңдер құстай ұшып елге, міне!

Құшағын өздеріңе кең жаяды,
Аңырап атамекен сол баяғы.
Өткен мен кеткенді айтып не қыламыз,
Белгілі дүниеге ел баяны.

Ел-жұртпен төс қағысып амандасып,
Жоғары төрлетіңдер, қадам басып.
Жат жерде көз жұмғанға иман берсін,
Жазмыштан құтылмайды адам қашып.

Туыс па амандығын сұраспаған,
Білер ме ел қадірін қыр аспаған?
Көгінде Көк байрағын желбіретіп,
Есігін айқара ашып тұр Астанаң!

Несіне сөзді созып құбылтайын,
Бас қосқан құтты болсын Құрылтайың!
Табыссын шұрқырасып туған елмен,
Шұбырып соңдарыңнан құлын-тайың!

Құлпырғанмен кең жаһанның жамыраған гүл бағы,
Шешілер ме түйінделген шым-шытырық жұмбағы.
Сәби ғұмыр өксігіне құлақ түрмес көк аспан,
Жұбатпаса жылағанды қара жердің құндағы.

Шыңырауға шын батырса қараңғылық зынданы –
Көлеңкенің қоюланып, қас қарайып тынғаны.
Түн күзеткен періштенің кірпігінің талғаны –
Таң сарғая жұлдыздардың көзін ашып-жұмғаны.

Тыным алған тіршіліктің төсегінен тұрғаны –
Айғай-шудан құдіреттің құлағының тұнғаны.
Күн мен түннің шұғыласына алма-кезек шомылған
Жан иесі байыз таппас байланғанша тіл-жағы.

Бөлемесе рахатқа бейіш нұры ондағы,
Зая кетер Жаратқанға жалынғаның мұндағы.
Пешенеңе жазылмаса Алла разы қылмағы,

Күнің қараң қурап ұшқан жапырақтай жылдағы.
Гүл қайғырмас үлбіреген көбелектің қанатын
Жұлып түссе қызыл тікен – қызғаныштың тырнағы.
Шөлдегенін елең қылмас сексеуілдің құмдағы,

Қысы-жазы жайнап тұрған жасыл шырша шыңдағы.
Тиянақсыз дүниенің түпсіз сыры таусылмас,
Соза берсем сүріндірмес сүрлеуге сап жырдағы.
Оянбаса ұйқыдағы ғасырлардың мұң-зары,

Шыға қоймас шіріп қалған дәруіштің құмғаны.
Шыңылдайды шыңырауда шөгіп жатқан қара тас,
Қасиетті ата қоныс күңіренсе қырдағы...

Армысың, асыл жұртым, арман елім,
Тау асып, тасты басқан, тарлан елім!
Ту ұстап, тұлпар мінген бабалардың
Жұртында жұрнағы боп қалған елім!

Ноқтаны басыңдағы бақтай көріп,
Өзіңді күні кеше алдап едің.
Азуын айға білеп арыстандай,
Дариға, өтті-ау талай ардагерім!?

Қолына өз тізгінін алған, елім,
Жұлдызы маңдайдағы жанған, елім!
Шықсам да жердің бетін жүз айналып,
Тірегім сенен басқа бар ма менің?!

Барасың тілден безіп, діннен азып,
Жармасып құйрығына әр кеменің.
Кім үшін атқа қонды, отқа түсті,
Ойлашы, басы қайда Хан Кененің?!

Қазағым, сенің қамың ойлағаным,
Бұрқылдап тайқазандай қайнағаным.
Қасқырдай анталаған қазынаңа,
Көздері қанталайды айналаның.

Біріңді бірің шалып сүріндірсең,
Бұйырмас босағаңа байлағаның.
Көлденең көк аттыға жем боларсың,
Алдыңда бес ешкі боп айдағаның.

Сағымын қуа бермей айдаланың,
Жөн шығар тұңғиыққа бойлағаның.
Айрылып ата дәстүр, салт-санадан,
Аңдамай қара жерде тайғанадың.

Жоғалды қыздан ұят, ұлдан намыс,
Айтайын қасіретін қай баланың?
Ішіңді құрт жеген соң кімге керек,
Сыртыңды жылтыратып майлағаның?..

Қызырдың рас болса дарығаны,
Қызыл тіл сөзден несін тарығады.
Қарасаң замандарға көз жіберіп,
Ақынның некен-саяқ жарығаны.

Халықтың қаһарына мінгендігі –
Қайраққа қара пышақ жанығаны.
Ұлықтың сөзі-түзу, көзі- қисық,
Аядай айналасы танығаны.

Бәрінен сорақысы – ата жаудың,
Итінің іргеңе кеп сарығаны...

Кісіге не келсе де тек құдайдан,
Келмеске кемеңгерлер кетті қайран.
Бұл күнде Тезек төре көрінбейді,

Сөз тыңдар Сүйінбай мен Бақтыбайдан.
Жалғыздың жарға бұғып жаны қалмас,
Жалпыны шарпығанда отты майдан.
Серкенің ай мүйізді соңына ермей,

Қора толды шартық пенен шатаға,
Қыста туған арамзаны атама!
Қотан жұтап – қозы ермегі саулыққа,
Қошқар біткен қырылғандай о, тоба?!

Тұқымы азды қасқа менен төбелдің,
Тозған ұрпақ қарымтасын төлер кім?
Әлдеқашан өткен бабам тіріліп,
Менен жауап сұрай қалса не дермін?..

Бір Алланың пәрменінде адамзатты аздырса,
Пендесіне жараспайды жаратқанды жазғырса.
Іштен шыққан шұбар жылан шағып туған шешесін,
Ит қабады өз иесін сары сайтан азғырса.

Буына мас бейшаралар ақша менен алтынның,
Құтырына күл шашады аруағына халқымның.
Шолтаңдаған шолақ қайық шамдандырса теңізді,
Қаһарына ұшырайды құдіретті толқынның.

Аспан жерге құламаса аударылып бұл жалған,
Сасық шошқа қырға шықпас өз боғына былғанған.

Болашақтың қиып түсер қылышынан құтылмас,
Құнсыздардың қара басы қалтасына құл болған...

Сенің әкең мәнсапты,
Менің әкем малсақ-ты.
Сенде сарай оншақты,
Менде саулық оншақты.

Сенің әкең халықты
Қанжылатып жер сатты.
Менің әкем маңдайдан
Тамшылатып тер сатты.

Сенің шешең мойнынан
Ағытқан жоқ моншақты.
Менің шешем қолынан
Тастаған жоқ келсапты.

Жер мен көктей қарасам,
Екі арамыз алшақ-ты.
Сен жалайсың бармақты,
Мен сорамын саусақты.

Аққан байлық сай тапты,
Байдың көңілі жай тапты.
Балпаң-балпаң басасың,
Бай баласы байпақты.

Байпағым бар екен деп,
Таптай берме Байтақты!
Көлденеңнен ит қосқан,
Тоқтат енді айтақты.

Мына заман ырқыңа
Көнбейтінін байқатты.
Шала молда дін бұзар,
Шала қазақ тіл бұзар,

Елді бұзған дәл сендей,
Көрмедім мен найсапты?!

Жетісуда бай өткен Маман деген,
Мектеп ашқан, алысып наданменен.
Байлық деген білгенге қолдың кірі,
Адам күні қашанда адамменен.

Маман-Тұрысбек малына мастанбаған,
Адамдықпен атағы аспандаған.
Дарақының қолына байлық тиіп,
Оңды-солды жалғанда шашқан жаман.

Дүние, шіркін, тайдырмас кімді жолдан,
Қайыры жоқ не пайда күллі малдан?
Маман-Тұрысбек армансыз, ағайындар,

Алтын басып жатқандар жамбасына,
Жарқанаттай жабысқан жар басына.
Сараңбайдың тұқымы толыр жүр ғой,
Маман байдың жұрнағы бар ма, сірә?

Дүние – сиқыр бір сағым,
Арбайды көзін қуса кім.
Ындыны кепкен пенденің
Тажал боп жайлар құрсағын.

Естілсе судай сылдыры,
Таба алмас тіпті күн нұры.
Ұстатпас қолда тұрса да,
Сайтанның құрық-шылбыры.

Қызықсаң, қашып жоғалар.
Құлудай қатқан қу басың
Соңында доптай домалар.

Қуғанмен қанша жалықпай,
Күйдірер оты тамұқтай.
Жаныңды оңай суырар,
Ойықтан алған балықтай.

Баянсыз мынау заманда,
Базарға барып бақ сынар.
Саудасыз нәрсе адамға,
Еш жерде, бауырым, жоқ шығар.

Іздесең дәрі дауаға,
Саудаға кірмей жоқ шара.
Бір жұтым таза ауа да
Сатылар ертең ақшаға.

Алмасын құдай берерін,
Жүрейік аман-сау ғана.
Тұрса да тасып өнерің,
Түседі басың саудаға.

Азайып туыс, досың да.
Кіршіксіз ар мен ұятың
Саудаға түссе шошынба!

Сауданы кім бар тауысқан,
Дүниенің түбін көз көрмес.
Заманнан заман ауысқан,
Өмірдің заңы өзгермес.

Соңында шулы ғасырдың,
Қаралы түтін, көк тұман,
Құны жоқ алтын басыңның,
Арзансың арық тоқтыдан.

Жүдеді тозып ауылым,
Жыртылған тондай жағасы.
Басыңды сақта, бауырым,
Қымбаттап қалар бағасы!

Естимісің, ескі досым, оянбайтын ұйқыдағы,
Ызыңдайды құлағыма тіршіліктің сиқыр әні.
Бет пердесі белгісіздеу бұғып жатқан келер күндер,
Кім біледі қандай күйде көрсетеді сиқын әлі.

Үкі тағып, үміт артып қарайтындай жұртым маған,
Қалмаған соң амал қанша беттің ары жыртылмаған.
Аза бойым қаза болар бұл жалғанның азабынан,
Қара тышқан қожа болса ін аузында жылтыңдаған.

Босағада ит мүлгиді, мысық төрде көзін жұмған,
Қайран менің, қазағым-ай, бәріне де төзім қылған.
Таудай байлық неге керек түймедейі тимеген соң,

Сен сезбейсің, есіл досым, күн батқанын, таң атқанын,
Қара жердің бесігіне бөлеген соң жаратқаның.
Мына заман қазан-қазан құрт қайнатып жатқанымен,
Көрген жоқпын қайыршыға көбігінен жалатқанын...

Қайқы мүйіз тағдырға,
Тайқы маңдай соғылды.
Қан аралас жаңбырға,
Қарашығым шомылды.

Ал құйын үйірген,
Шөлді кездім текке бір.
Оқ тигендей бүйірден,
Бүк түсумен өтті өмір.

Шашылғаным жиылмай,
Бүтін іргем сөгілді.
Ырыздығым бұйырмай,
Итаяққа төгілді.

Жар бол, Алла тағала!
Сенің көзің түспесе,
Пенде көзі – ноғала.

Таң атады, күн шығады,
Құбылмаса Көк Тәңірі.
Тыныс жетпей тұншығады,
Тас астында шөп тамыры.

Шырылдайды босқа жылап,
Оята алмай тау сілемін.
Жоқ қой, әттең, таста құлақ,
Еститұғын даусын оның...

Оралып алыс күндер неге ғана,
Тынысын тыңдатпайды көне дала?
Жайнаған жұлдыздардың жанарынан
Алланың нұры жауып өліарада.

Күшіне құдіреттің таң қаласың,
Кенеттен жадыратса кең даласын.
Жамандық төніп түнгі бесігіне,
Жыландай арбамаса жан баласын.

Өртеніп өң пен түстің ортасында,
Жасайсың тіршіліктің арқасында.
Мысқалдап үміт шөлін қандырасың,
Батпандап жан азабын тартасың да.

Зуылдап жеткізбейсің, желмая күн,
Ентелеп қуа-қуа талды аяғым.
Өкпелеп қашып бара жатқандайсың,
Япыр-ау, сенен осы немді аядым?

Қашанда қуған – қиын, қашқан – оңай,
Ізіңнің адастыра бастағаны-ай!
Елітіп елесіңе қала берем,
Тәттіге алдарқанған жас баладай.

Соны ойлап мұңданамын, қайғыланам,
Жазықты болдым саған қай күнәдан?
Қисынсыз қолқа салған жерім бар ма,
Әпер деп аспандағы айды маған.

Жүйрік күн, жүйтки берсең, өтер заман,
Қызығым осы көрген жетер маған.
Әйтеуір мұратына елім жетсін,
Болайын мен-ақ саған жете алмаған.

Уақыттың көре алар ма пенде түбін,
Шолғанмен шартарабын жер бетінің.
Басымды баспалдақ қып төсер едім,
Толса егер соныменен кем-кетігің...

«Қараймын көкшіл далаға,
Толқимын іштей, ойланам.
Ұлы ғой Кавказ, жан аға,
Өзіңе жету қайда оған!»

Ғамзатов айтқан сол сөзді,
Қайталап таулар шынында;
Жете алмай саған қол созды,
Ақ бұлттар Кавказ шыңында.

Қырандар ұшты саңқылдап,
Тебіреніп жатты тастар да.
Найзағай оты жарқылдап,
Атыңды жазды аспанға.

Кавказдан даңқы зор Мұхтар!
Ән-күйді судай сапырып,
Жырлады сені таулықтар.

Еске алып ыстық сезіммен,
Мен-дағы ойға қаламын.
О, Мұха, көрдім өзіңнен,
Құдіретін туған даланың!

Көкала толқын жосылып,
Ағады зулап жыл мәңгі.
Тау менен дала қосылып,
Жоқтайды асыл тұлғаңды.

Өзіңмен өткен күндерін,
Сағына жырлап тау ұлы.
Шертеді шерлі бубенін,
Езіліп іші-бауыры.

Күрсінсе кірпік ілмедім,
Мендегі мұңлы домбыра.
Толқимын неге – білмедім,
Кеудеме нұрың қонды ма?!

Ойымды тербеп әрдайым,
Түсіме жиі кіресің.
Жарқырап жауһар маңдайың,
Далаңды шарлап жүресің.

Келсе бір еркін құйғытқың,
Таулардың алып батасын:
Жұлдыздай аққан жүйріктің
Үстінде бара жатасың!

Бір жұлдыз тіл қатады ғарыш жақтан,
Әйгілеп ел мұратын Қаныш тапқан.
Тәңірі өзі таңдап сүйген ұлға,
Ақыл мен ой тізгінін тең ұстатқан.

Жақұттай жалт-жұлт етіп сан қырынан,
Жаһанға сәуле шашты жан нұрынан.
Қазақтың дара біткен шоқтығындай,
Жотасы биік тұрды барлығынан!

Сыйса да бір басына бүкіл ғалам,
Тағдыры көрінбейді бүтін маған.
Көзіме елестейді оны ойласам,
Арыстан айдаһарға жұтылмаған.

Тік қасық қашанда көп әзір асқа,
Күреспей өткен күннің бәрі босқа.
Тапсырып аманатын кете барды,
Тақуа Тарих деген кәрі досқа.

Өткен жоқ оң мен солын абайламай,
Алаштың ақ туына қарайламай.
Қанышқа емес пе еді үсті түгіл,
Жетіқат жердің асты шарайнадай.

Ақтарып тұңғиықтың мол кенішін,
Толғанды шер толқыны кернеп ішін.
Қаныштың таусылмайтын өзі кеніш,
Ғасырлар керек зерттеп көрмек үшін!

Заманның зікір салып әміршісі,
Оған да мың құбылған өмір түсі.
Дүние жүз толғанса қайта тумас,
Қаныштай қара жердің тамыршысы!

Тектінің күні түссе дүбәраға,
Тіріде дөң басына шығара ма?
Ақсиған азу тісі алты қарыс,
Заманның түрі мынау шұбарала.

Жұтынса жалмауыздай жалған бұлай.
Жаныңды қайтып бермес алған құдай.
Таусылмас, толастамас тағдыр оғы,
Талайды атып түскен ақ жамбыдай.

Тартқанмен тарамыстай ой сіңірін,
Уақыттың шешкен кім бар қайшылығын?
Көңілдің түкпірінде үңірейген,
Қуыстың толтырасың қайсы бірін?

Тарихтың етек-жеңі жұлым-жұлым.
Уландық үндеместен жұта-жұта,
Мыстанның мысқалдаған зұлымдығын.

Шет болып Аллаға да, аруаққа да,
Шайнадық өкініштен бармақ қана.
Астынан аяғының құйын ойнап,
Қазаққа дауыл тұрар жел жоқта да.

Үстінен түспейтұғын ағаш аттың,
Япыр-ау, неткен жұртпыз ала шапқын?
Арылмас өмір бойы азабынан,
Бықсыған түтініндей жер ошақтың.

Әзәзіл айғай салып жатырында,
Тауықтай таң бозынан шақыруда.
Қанышқа бір ескерткіш қойды әйтеуір,
Алматы бұл ғасырдың ақырында.

Жатқаны жол басшыда бар масқара,
Мойныңды бұрғызбаса қандасқа да.
Келді ғой кісі бойы мыс бұйырмай,
Ағызған мыс мұхитын марқасқаға!

Өйтпесек есер қазақ боламыз ба,
Көрінген ши жүгірткен арамызға?
Соны айтып күңіренеді,
Жер бетіне

Жетеді мұратына талпынған жан,
Маздаса өмір оты шалқып жанған.
Келер ме қайта айналып, шіркін, жалған,
Аттанған сол бір бала Елтінжалдан!?

Кім білсін Алтынжал ма, Елтінжал ма,
Жер аты жоғалмайды ел тұрғанда.
Елтінжал тебіреніп жатқаны анық,
Шыр етіп дүниеге ол туғанда.

Елтінжал – алтын бесік, күміс құндақ,
Тербетті жөргегінен нұр ұшқындап.
Киелі, қасиетті атамекен,
Қашанда туған ұлын тыныс қылмақ!

Алыстан атырабын сағым жуған,
Уа, шіркін, Елтінжал-ай, сағындырған!
Кіндігін Ғабитінің Қызыр кесіп,
Аспанның ақ сүтіне шомылдырған!

Соңында сөзі қалған ер өлмейді,
Елтінжал ертелі-кеш елеңдейді.
Қиырға қыз-қарағай мойнын созып,
Оралып Ғабең бір күн келер дейді.

Толтырып айналасын өлең-жырға,
Топ бастап түседі әлі Ғабең мұнда.
Құстары Елтінжалдың ұйықтамай жүр,
Кеп қалса қайтеміз деп таң алдында.

Көрінсе ай маңдайын жарқыратып,
Құшады қуаныштан халқы бақыт.
Шулайды орман-тоғай шүйіншілеп,
Аспанға анадайдан бөркін атып.

Дәм татпай көптен туған аймағынан,
Қайда жүр, кешікті ғой қайран ұлан?
Барлауға болашақты кетті ме әлде,
Ғасырдың аман шығып ойранынан?

Айырылып қатарының қаншасынан,
Қырғынды кешіп өтті қан сасыған.
«Бейімбет жау болса егер, мен де – жау!» деп,
Қатерге басын тікті жан шошыған.

Сұмырай судай төккен қызыл қанды,
Тарихтан жасыра алмас ізін мәңгі.
Қаламның ұшыменен Мүсірепов,
Қасірет мұхитының мұзын жарды!

Үрейден үн шығармай тысқа мүлде,
Жүз өліп, жүз тірілдік қысқа күнде.

Ғабеңнің қаһармандық куәлігі –
Бесеудің жазған хаты Сталинге!

Жырлауға жетер ме оны жыр құлашы,
Болмаса Мұхтар, Сәбит тұрғыласы.
Көтеріп ұлттың туын келе жатыр,
Заманның заңғар ойлы сұңғыласы!

Мағжандай демесеңіз атылмады,
Найзағай төбесінде шатырлады.
Алыптар ортасында маңғаз басып,
Әнеки, Елтінжалға жақындады.

Елтінжал жүз жасаған ұлын күтіп,
Сайрайды бұлбұлдары құбылжытып.
Тамсантып Ғабең соққан сөз сарайы,
Әлем тұр таңдайының суын жұтып.

Көз салып қолмен төккен өрнегіне,
Марқайып отыр өзі төрде, міне!
Еліне осы жолы есеп беріп,
Кетпекші бір ғасырлық еңбегіне!

Қарсы алып ардақтысын мына ғасыр,
Той өтер Елтінжалда ұлан-асыр.
Ғаламның Ғабең шертсе шежіресін,
Тереңнен төңкерілмей тұра ма сыр!

Сыртылдап алтын сағат күміс баулы,
Білмейді уақыт бір сәт тыныстауды.
Тапсырды ұлы Ғабең ұрпағына,
Тәуелсіз елдің Туын тік ұстауды!

Білмеймін Алтынжал ма, Елтінжал ма,
Жер аты жоғалмайды ел тұрғанда.
Тұсынан Елтінжалдың нұрын шашып,
Рухы жарықтықтың жарқылдауда.

Айқастан аман шығар мыңнан бірі,
Ақындар – арпалыстың құрбандығы.
Өлеңнің қағанағы жарылған күн –
Қасымдай хас тұлпардың туған күні.

Қызғыштай қорып өтсе сөз мұрасын,
Қалайша ақындарды жазғырасың?
Халқының қасіретін мөлдіретіп,
Төгілген көз жасымен жазды Қасым.

Артынан ажал қуып тақымдаса,
Бола ма айдаһардай ақырмаса?
Қаламын қанжар етіп майдандасты,
Қасына Жебірейіл жақындаса.

Айтарын айтып кеткен бір ғасырға,
Қасымның кеуде соғар кім қасында?
Атанса Қарқаралы өнер шыңы,
Ту тігіп Қасым соның тұр басында!

Жасқанбай жалын атқан шерлі күнде,
Қасымның Қасымдығы ерлігінде.
Алдымен аруағына қарыздармыз,
Біздерді ақын десе ел бүгінде.

Оқысаң отты жырын дауылдағы,
Басылар жүрегіңнің ауырғаны.
Қасым ғой қабыланға қарсы шапқан,
Өлеңнің Момышұлы Бауыржаны!

Манастың ата жұртында
Өзіңсің таудай бір тұлға.
Еңіреп туған, ер Түкем,
Қазақ пен қырғыз ұлтында.

Ұлылық нұры ішіңде,
Арыстан-айбат сыртыңда.
Жасыңнан түстің жасқанбай,
Тағдырың салған мың сынға.

Басыңнан талай шайқадың,
Қайғының қара бұлтын да.
Қақ жарып мұздың қабатын,
Қамалдың бұздың құлпын да.

Таудағы тарғыл бұғыдай
Бір шыңнан тарттың бір шыңға.

Екі елге бірдей ес болдың,
Заманның кетпей ырқында.
Той болса төрде отырдың,
Қазақ пен қырғыз ғұрпында.

Езуден енші бердің де,
Жарты құрт тұрса ұртыңда,
Қазаққа таңдап мінгіздің,
Жүйрік жүрсе жылқыңда!

Сен десе қазақ шапқылар,
Аяғы келсе сылтуға.
Атойлап шықсаң дайынбыз,
Жағасын жаудың жыртуға.

Мұқаңдай ыстық құшағың
Тоңғанда бізді жылтуда.
Жасай бер менің, ер Түкем,
Тотыдай түлеп, құлпыр да!

Жан едің жібек мінез, майда қоңыр,
Жан аға, сенен де өтті-ау қайран өмір.
Сыздайды сыр алдырып жүрек, шіркін,
Түскенде жақсы күндер ойға не бір.

Шыдаған қиындыққа көнбіс ағам,
Сабаздар некен-саяқ сен құсаған.
Оралмас биік шыңға кеттің шығып,
Жетер ме созсам қолым енді саған?!

Жазушы ең солдан оңға, оңнан солға,
Қағазға үңілуші ең таңнан-таңға.
Түбіне мына дүние жеткізбеді-ау,

Сағымдай көкжиекте бұлдыраған,
Тар соқпақ өмір жолың мың бұралаң.
Сіркіреп ауық-ауық тұрушы еді,
Төбеңде тағдыр бұлты тұнжыраған.

Өткеріп көзден өмір елестерін,
Есімде талай кеште кеңескенің.
Жас алып жанарыңа отырушы ең,
Сағынтса Омарғазы, Дәнештерің.

Өксігі өзекті өртеп қайран жердің,
Жағасын еске алушы ең Сайрам көлдің.
Тартушы ең бар қазақты бауырыңа,
Демеуші ең қай рудан, қайдан келдің.

Келген соң бұл дүниеге өсесің де,
Табанға тағдыр кілем төсесін бе?
Асының жайлауында туыпсың да,
Құлжаның ержетіпсің көшесінде.

Ілінбей қызыл қытай пышағына,
Оралдың атамекен құшағына.
Оқыдың, отау тіктің, төрге шықтың,
Көнбестен қатал тұрмыс тұсауына.

Екшейді өмір өзі кім қандайын,
Сыйлады білген қазақ Құрманбайын.
Үстінен көш өтсе де мыңқ етпейтін,
Қайыспас қара нарым, кең маңдайым!

Кең қолтық, мырза мінез, момын ағам,
Ізіңнің үлгі еді ғой бәрі маған.
Отыз жыл қасыңа еріп еркеледім,
Болдым да әрі бауырың, әрі балаң.

Ойлапсың ұлттың қамын бала жастан,
Кезің көп қиянатпен жағаласқан.

Кісілік көкірегің толып тұрған,
Құдайдың қазынасы едің маған ашқан.

Үйіңде қаламың тұр тыным алған,
Шығатын өзің жоқсың күліп алдан.
Біздерді енді қайта кезіктірмес,
Ортада ажал деген Ұлықорған.

Көнбеске амал бар ма мәңгі бұған,
Артыңда медет болып қалды мұраң.
Кіршіксіз жаны таза, жайсаң аға,
Іздеймін елесіңді таң нұрынан!

Асқақтатып ағасын аспандатты демеңдер,
Менен бұрын бағасын беріп қойған кемелдер.
Көкірегі күй сандық - ән мен жырдың қоймасы,
Алдарыңда, ағайын, сырлы сазды кемеңгер.

Бала күні белгілі бәйшешегін қар көмген,
Даралығы әйгілі өнер сүтін арда емген.
Төрт пұшпағын дүниенің түгел шолып келеді,
Өркешінде жылдардың желмаядай зар желген.

Асанқайғы емес ол жерұйықты іздеген,
Бәйжігіттің көзі ғой бірге жүрген бізбенен.
Күй жалғасып келеді, ән жалғасып келеді,
Маң-маң басып келеді Мұқан салған ізбенен.

Тарландарға қосылған тай күнінен марғасқа,
Жеті бүктеп жетпісті басып отыр жамбасқа.
Сұлтаны боп жұртының, ұлтаны боп ұлтының,
Кесіп берген қоң етін қасындағы қандасқа.

Шыңға шыққан өнердің ауыр жүгін арқалап,
Рахмади ұлына көз тігеді шартарап.
Түбін қусаң Тұғырылдай хан тұқымы емес пе,
Шыңғысханға ұқсайды шіренгені шалқалап.

Маңғаздығын Ғабиттің қадыр тұтқан Ерағам,
Желп етпейді мақтауға жан-жағынан бораған.
Есенейдей шалқыған болмаса да байлығы,
Өнері ғой мыңғырып өрген малы қорадан.

Бұдан артық не керек бір басына адамның,
Шұғыласына шомылса шабыттанған ғаламның.
Өнер сүйген қазақтың мөлдіреген аспаны,
Елжірейді сазына Еркеғали ағамның!

Жырлары ғасырларға жалғасатын,
Тудырған ақындарды ел жасасын!
Жасыңнан поэзия аспанында
Жасындай жарқылдады Олжас атың!

Сыйынып бабаларға қолдайтұғын,
Жыр жаздың арпалысып, алмай тыным.
Шуластық туды деп бір сұңқар ақын,
Ғарыштың биігінде самғайтұғын!

Қанаты жатырқаған тар заманды,
Самғай бер, Сұңқар ақын, самға мәңгі!
Айбынды тауларыңды төмендетпей,
Келесің асқақтатып кең далаңды!

Оқыдық «Аз и Я»-ны басқа жастап,
Кірпікке қуаныштан жас қонақтап.

Бүгінгі Мусин-Пушкин ести сала,
Жүгірді Кремльге сасқалақтап.

Демедің тарихшылар бас қатырсын,
Оятып, тіл бітірдің тасқа тылсым.
Ақынға қару ұстау жараспайды,
Қаламмен қамал бұзған хас батырсың!

Білесің арқаңда ауыр жүгің барын,
Жолыңнан азаматтық жығылмадың.
Аузынан аждаһадай жалын шашқан,
Көмейін кесепаттың тығындадың!

Дарқандық, мейірім мол мінезіңде,
Жаралған жан емессің құл езуге.
Қазақтың қасиеті де бір өзіңде,
Қазақтың қасіреті де бір өзіңде!

Болсын деп саған тартқан дүлдүл ақын,
«Олжас!» деп қойдық талай ұлдың атын.
Олжеке, таяныш бол!
Туған елің

Тұлпарға жердің түбі алыс болмас,
Сұңқарға жардың басы қоныс болмас.
Қазақтың Олжасысың қайда жүрсең,
Болмайсың ешқашанда орысқа Олжас!

Жақсы аға, жаның таза бал бұлақтай,
Жырларың жұпар атқан таңғы бақтай.
Жетпісің құтты болсын жетіп келген,
Далаңды дүбірлетіп арғымақтай!..

Өзіңді сүйемін мен, Олжас жолдас,
Жаныңды ешкім оңай жаулай алмас.
Жырыңа қаншама рет жанып-күйгем,
Жалынға лаулап тұрған кім шарпылмас?

Табынып әуел бастан талантыңа,
Балағам әр сөзіңді саф алтынға.
Өмір-шың, шыңға қорқақ шыға алмайды,
Батырға жеңіс те бар, жоғалту да.

Әрі пәк, әрі жомарт, әрі күшті,
Жырыңнан жас жүрегім қанып ішті.
Бірбеткей мінезің бе – сол да сөз бе,
Тұтқының болғам сенің бағынышты.

Ақынсың өзгелерден жырың бөлек,
Сүйемін, сені сүйе білу керек.
Сен тіпті қоңырлатып ән салсаң да,
Қиырдан ел таниды үніңді ерек.

Айнымас әділдіктен, бетін бұрмас,
Өмірге сендей ақын қайта тумас.
Сүйесің көп нәрсені бұл дүниеде,
Сүйемін сол үшін де өзіңді, Олжас!

Білемін дұшпаныңды алыс-жуық,
Ыстықсың тартқан сайын олар суық.
Бір рет былғанған соң көкірегің,
Ешкім де тазарта алмас кірін жуып.

Ұнатам, тіпті шалыс басқаныңды,
Самғасаң сапырасың аспаныңды.
Пір тұтам еңсеңді де елден биік,
Жылуын жүрегіңнің шашқаныңды.

Шаршамай шартарапты шарладым мен,
Тартыстым талай-талай жауларыңмен.
Сырымды жайып салғам, алғаш сені,
Өмірдей сүйіп тұрып бар жаныммен.

Егіліп жылай берме, серпіл, аға,
Жылаумен көздің жасы сарқыла ма?
Ақыны Алатаудай күңіренсе,
Қайыспай қабырғасы ел тұра ма?

Айырылдың балапаннан бауырдағы,
Қиын-ақ жүрегіңнің ауырғаны.
Қазақтың қара нары емес пе едің,
Қасқайып көш бастайтын дауылдағы.

Не болар қалың елің сен жыласаң,
Қайғыға тізгін беріп қалжырасаң.
Алдыңда айдаһардай аңдып жатқан,
Басынан қасіреттің қарғымасаң?

Сарғайып ерте сөнсе көк жұлдызы,
Бір сәтке жабырқайды жердің жүзі.
Еліңе өзің көңіл айтқаның жөн,
Құралай емес пе еді елдің қызы?

Ағажан, үгілмеші, бүгілмеші,
Қайғының қармағына ілінбеші.
Астынан қабағыңның шуақ шашып,
Жымиып бұрынғыдай күлімдеші.

Тағдырдың талқысы мен тезіне көн,
Алланың қылған ісі өзіне жөн.
Қарашы, мынау байтақ дүниеге,
Ақынның ойға толы көзіменен.

Кім келіп бұл өмірге, кім кетпеген,
Өтерміз біз де сол бір дүрмекпенен.
Еңсеңді төмендетіп, еңкейтпеші,
Басыңды бүкіл қазақ құрметтеген.

Қайтемін сөзді созып, айта беріп,
Көңілді жырларыңмен байтақ едік.
Халықтың керегіне туған ұлсың,
Жігерлен, тұғырыңа қайта қонып!

Семейде отыр Ибрагимнің Төкені,
Іздей қалсаң, мұражайда мекені.
Санамаймын жазғаны мен сызғанын,
Бар қазаққа белгілі кім екені.

Шырақшы емес, ол – Абайға шабарман,
Абайға құл болған жанда жоқ арман.
Алпыс жылғы азабының қисабы –
Алпыс тал шаш самайында ағарған.

Ертісті өзі меншігіне алғандай,
Емен-жарқын аралдағы ормандай.
От пен суға мойымаған сүйегін,
Тарбағатай жартасынан жонғандай.

Төкен осы – сырты қара, іші аппақ,
Қазақ көрсе жүргені ылғи құшақтап.
Арамдар мен надандарға кезіксе,
Өткір сөзбен өлтіреді пышақтап.

Төкен осы – жапырағын жұтатпай,
Жел өтінде желбіреген бұтақтай.
Иә, болмаса мұражайдың төрінде,
Сөйлеп тұрған бейне кісі – кітаптай.

Кейімесе қажығанда бәзі бір,
Дүниенің оған көп пен азы бір.
Ірілердің ортасында ізетті,
Інілердің ортасында қазымыр.

Орындалған емес ешбір жоспары,
Сүйенетін сеңгір тауы – достары.
Сағынары – Серікқалиев Зейнолла,
Табынары – Сүлейменнің Асқары.

Қандай кісі жақсы көрмес Төкенді,
Кейде дана, кейде қисық әпенді.
Қалыбына сыймай қалып қара шал,
Танытпаса жарар еді көкемді?!.

Күресіп халқың үшін қаршадайдан,
Өткердің арпалысып қанша майдан.
Боз қырау самайыңнан төгіліп тұр,
Бозарған сәттеріңдей шаршап ойдан.

Жан әпке, барлығы да көз алдыда,
Көрдік қой тажалды да, ажалды да.
Сағымдай бұлдыратып артқа тастап,
Замана бізден-дағы озар мына.

Ақыры бірі келіп бірін сатты.
Солардың сырын біліп, сырт айналып,
Өзіңе Мұқағали мұңын шақты.

Сәбидің ести қалсаң тілін тәтті,
Сағындың қыз күніңді тұлымшақты.
Өлеңнің өлкесінде ойнақ салған,
Сипадың кекілінен құлыншақты.

Мінезің найзағайдың мінезіндей,
Ойнатар көкте жасын кім өзіңдей!?
Қоғамның іші қайдан тазарады,
Бес батпан бетіндегі кір езілмей?!

Шыққанда желе-жортып мұнша қырға,
Кісіге қиын екен мұң шағу да.
Туатын алдымызда ғажайып күн,
Уақыттың бүлкілдейді құрсағында.

Құйылған өлең-жырдан бар тұлғасы,
Қазақтың маржан төккен Марфуғасы.
Аққудай қанатыңды еркін қағып,
Астана аспанында жарқылдашы!

Тереңнен ақтарылса сөз тұнбасы,
Сезімнің саған аян сарқылмасы.
Төрінен ақ сарайдың осынау бір,
Сараның сіңілісі, саңқылдашы!

Апатай, жасқанбашы, тартынбашы,
Жүйріктің жұртқа мәлім алқынбасы.
Жөңкілген Жетісудың өзеніндей,
Төгілші, тасқындашы, қарқындашы!

Елімнің еркелеткен Марфуғасы,
Есіліп ақ жібектей толқындашы.
Ілияс ағасына тартып туған,
Өзге емес қазағымның қолтумасы!

Ақынның ардақталса алтын басы,
Бақыт жоқ одан асқан ең турасы.
Сағыныш өртегенде өзегіңді,
Сайрамның самалымен салқындашы!

Келгенде қара өлеңнің Марфуғасы,
Халайық, көңіл қойып, сәл тыңдашы.
Қайтемін тағдырына терең бойлап,
Белгілі өзінен сөз артылмасы!..

Алпысқа келіп қапсың, асыл аға,
Отыз жыл біз ергелі қасыңа да.
Тауыстың көз майыңды ақ қағаз бен
Үңіліп туған жердің тасына да.

Тербеген тал бесігін кең даласы,
Ұлтыңның сенсің нағыз бел баласы.
Домбыра, қобыз үні емдемесе,
Қазақтың жазылар ма жан жарасы?!

Еңіреп қаршадайдан елім дедің,
Жақсымен жалғыз дәнді бөліп жедің.
Ағайын арасына сызат түссе,

Пәленің бастан кештің не түрлісін,
Заманың қожаңдатып шоқындысын.
Қолыңа таяқ ұстап келе жатсаң,
Ахмет Байтұрсынов секілдісің.

Жел өтсе іргемізден жалаң қабат,
Ертеңге көңіліміз алаңдамақ.
Арман не артыңдағы асау толқын,
Түзесе көштің бетін саған қарап?!

Емес пе бақ пенен сор егіз деген,
Уызын тағдыр саған емізбеген.
Ақселеу атың машһүр болғанымен,
Сен де бір Асанқайғы жоқ іздеген.

Бойымен, ойымен де заңғар аға,
Өзіңсіз ортамызда сән бола ма?!
Алыстан мен мұндалап көрінетін,
Асқар тау жарасады кең далаға!

Ел үшін соғып жүрегі, ел үшін талса білегі,
Жігітті өрге жетелер, көтерер көптің тілегі.
Тарпаңнан туған құлындай даланың арда түлегі,
Алқалы топтың туындай абыройың аспан тіреді.

Жарқылдап өстің жасыңнан, сарбаздай жарақ асынған,
Жаралған оттай жасыннан, тұяқсың туған асылдан.
Сөзің жоқ бастан асырған, сырың жоқ жұрттан жасырған,
Дұшпанды қудың қасыңнан, кеудесін керіп басынған.

Нөсерді кештің селдеткен, боранды көрдің желдеткен.
Есікке бітер қасиет, бесікке біткен жөргектен,
Жаныңды ұқты ел көптен, қазақтың мұңы тербеткен.

Әркімнің жөні бір басқа, сен де бір жүйрік марғасқа,
Жарымай келем мен қасқа өзіңдей батыр жолдасқа.
Қайраткер, шіркін, қайда бар ысқырып тұрсын айдаһар,
Қоң етін кесіп беретін қарындас пенен қандасқа.

Түзейсің елдің қисығын, жамайсың жолдың жыртығын,
Сүрінбей өтсін жолаушы жерінде қазақ жұртының.
Іргеңде жылан жатпасын, сыртыңнан кезеп атпасын,
Қызғаныш деген қаскүнем қанды ауыз қара мылтығын.

Қабыл ал, бауыр, толғанып жыр жаздым өзің жайында,
Өрнекті сөзге өзек боп жүресің әркез ойымда.
Жарқырап айдай төрде отыр қазақтың барлық тойында,
Сарқырап ақсын бұлақтар сен жүрген жолдың бойында.

Қымбат қой елге қашанда өзіңдей ердің бағасы,
Арқаңа жапқан шапанның малынсын нұрға жағасы.
Тау асып тасты бассаң да, желдіртіп жүзден ассаң да,
Астыңа мінген атыңның түспесін сынып тағасы!..

Балуанның күші, ақынның мысы басқанда,
Тіл шығады екен тұншығып жатқан тастан да.
Қаршадай күннен күреске түскен, бауырым,
Қазақтың туын көтердің биік аспанға.

Арғы атаң қажы, бергі атаң ақын болғанда,
Өз әкең палуан – соққысы қатты сом балға.
Қазақтың туы ешқашан төмен түспейді,
Солардан қалған асылдың көзі сен барда.

Жетелер шыңға бабаға біткен батырлық.
Айқасып жатсаң шетелде кілем үстінде,
Айғайға басып аруақты талай шақырдық.

Тау менен дала тегіне тартқан, арысым,
Тұлғаңды сенің болашақ түгел танысын.
Қажымұқанның қасиет тұтып киесін,
Келесің қорғап ұлтыңның ұлы намысын.

Елдікті жырлап жар салып жатсақ біз бүгін,
Сен ұстап тұрсың спорттың алтын тізгінін.
Әлемді шарлап жеңістің туын желбірет,
Қадірлей түссін қазақтың Тәуелсіздігін!

тұсаукесерінің дастарханына кешігіп
барғандағы шыққан өлең.

Қазақ қазақ бола ма кешікпеген,
Өлең деген өзенді кешіп келем.
Мен қалайша Несіпбек бола алмаймын,
Сыңарым тұр сұңғыла Несіп деген!

Саусағыңнан түспесін алтын қалам.
Спорт деген мұхиттың айдынында,
Жығылмасын желкенің жалтылдаған!

Бәйтерексің сыйлайтын бұтаны да,
Бұлбұл қонсын тек қана бұтағыңа.
Бүкіл қазақ жиналсын әр қиырдан,
Бал арадай үймелеп кітабыңа!

Қуатжан, көз жазыпсың Балташыңнан,
Баланың ішіндегі ерке асылдан.
Үсікке ұрыныпты абайсызда,
Жауқазын гүлі жайнап ерте ашылған.

Адамның бұрын-соңды жаратылған,
Ажалға ешбірі жоқ ара тұрған.
Сен тұр ғой Лұқпан Хакім, ұлы Абай да
Мезгілсіз қайырылған қанатынан.

Қайғыны қарсы алмасаң ақылменен,
Жалғанның бас-аяғы жақын деген.
Білесің Базары мен Назарынан
Айрылып зар илеген ақын Кенен.

Іздесең толып жатыр төңіректен.
Бұл ажал жортып жүрген Жошыны алып,
Қаһарлы Шыңғысты да еңіреткен.

Болған соң өзіне жөн бір Алланың,
Қайырып қайта бермес шын алғанын.
Амал не өле-өлгенше тарқамайды,
Кеудеңе шер боп қатқан бұл арманың.

Қайғыңды бөлісетін халқың барда,
Хақың жоқ серпілмеуге, талпынбауға.
Қайтесің жылайсың да, шыдайсың да,
Жұлынбас жапырағы жан туған ба?

Үміттің шорт үзілген жібін жалға,
Жетелеп желкілдеген ғұмырды алға.
Егіліп жылай берме, ақ бестінің
Соңында ізін басар құлын барда.

Тәтті ғой көрінген соң бала балдан,
Жұлдыздай жарқ-жұрқ етіп жана қалған.
Немерең – Алдиярың аман болса,
Бауырың бүтінделер жараланған!

Көтерер азаматсың нардың жүгін,
Жеңеді жазғырғанмен тағдырды кім?
Қайғыға қайратыңды қарсы қойып,
Кере жұт келе жатқан таңның нұрын!

Аман жүр, айналайын, Адай інім,
Жақсының жанына ерген талайының.
Асылдың өзің де бір сынығысың,
Емессің жұқанасы қалайының.

Жігіттің не мықтысын мен де көрдім,
Атының қатты тартқан шап айылын.
Бар болсаң барлығыңды көре алмайды,
Жоқ болсаң бере алмайды ағайының.

Төбеңе әңгір таяқ ойнатады,
Байқаусыз бола қалса сәл айыбың.
Өнерді кие тұтқан құр қалмайды.
Есігін ашып көңіл сарайының,

Жүргендей сезінесің кейде өзіңді,
Ішінде жыртқыш пенен жабайының.
Кісіден құны қымбат осы күні,
Шошқаның қорсылдаған торайының.

Қазаққа дауа бар ма жете алмаған,
Біз түгіл қадіріңе Абайының.
Бағзыдан келе жатқан басын бұрмай,
Бұл өмір солай, інім, солай інім!

Жауласпа жалғыз ауыз сөзге бола,
Жараспас тарақ ұстап таз балаға.
Құйрығың бір-ақ тұтам шолтаңдаған,
Күпсініп көрінгенмен көзге ғана.

Көңілің көр тышқандай жер кемірген,
Жүйрікті көре алмайсың желге мінген.
Қызыл шоқ – қызғаныштан өртенесің,

Қайтесің өзіңдегі жоққа жылап,
Сасыған қара доңыз боққа құлап.
Сорлының санасына сөз қонар ма,
Әу баста жаралған соң ақпақұлақ.

Ей, бейшара, танымасаң кісіні,
Мен боламын жолбарыстың күшігі.
Сен боласың салпаң құлақ есектің,
Арам қанды адам тектес пішіні.

Мен емеспін сеніменен еншілес,
Саудагерсің сұмпайымен көршілес.
Тор тоқымай тұра алмайды өрмекші,
Боқ шоқымай қарға көңілі көншімес.

Құс баласы ұясында жатады аз,
Қаңқылдаумен күн өткізер ата қаз.
Көкке ұшуға жазбаған соң Жаратқан,
Көлшігінде малтығанға бақа мәз.

Суырдай ыңқиттаған ін түбінен,
Кісінің, сақта құдай, сімтігінен.
Мен-дағы сағыныштың көз жасымын,
Үзілген қара өлеңнің кірпігінен.

Тырнадай жүнін жұлған, тыраш бала,
Тұнығын жүрегімнің ыластама!
Сиырдай шалшық ішкен сасық бақай,
Жасыңнан иіскегенің шуаш қана.

Танауың қайдан сезсін гүлден иіс,
Қайырған, қара торпақ, күнде күйіс.

Жұлығы жұлым-жұлым, жаман шәркей,
Жарытып берем дейсің кімге киіс?

Даланың мен бір жортқан аш бөрісі,
Тағдырдың жанға батқан тас беріші.
Күмпиген қуыс кеуде қу шығарсың,
Су тиген көн етіктей бас терісі.

Тірлігің тасбақадай тарбаңдаған,
Тасқынға түсіп кетіп тал қармаған.
Анадан сүттей таза туғанменен,
Әр жерде аузын былғар арланбаған.

Кісінің сімтігінен сақта құдай,
Бүлдірер елдің ішін оттап ұдай.
Артының қандайлығы өзіне аян,
Бетінің айғыз-айғыз сатпағын-ай!

Мына тұстан атойлап, ана тұстан,
Бір-бірімен қазақпыз көп атысқан.

Арыстанның ойнайды аруағымен,
Тірлігіне мастанған қара тышқан.

Тірі мысық көрінсе тұра қашар,
Кім бар оның сөзіне құлақ асар.
Арыстанның аруағы ашуланса,
Тышқан байқұс тыпырлап тыраң асар...

Уақыт күйін кім солардай шерте алар,
Тылсымдарға кім төтеден жол табар?
Дүниенің төрт бұрышы секілді,
Бар ғылымның түп атасы – төрт амал.

Өмір заңы айнымайды тегіннен –
Қосу,
Алу,
Көбейтуден,

Бөлуден.
Төрт мезгілден тұрады адам ғұмыры –

Туу,
Өсу,
Қартаюдан,
Өлуден.

Тіршіліктің шешілмеген есебі,
Әлі талай қолдан-қолға көшеді.
Королевқа ғарыш кілтін ұстатқан,
Архимедтер, Галилейлер кешегі.

Жету үшін алыстарға тым анау,
Аздық қылар телескоптан сығалау.
Өмір бойы шешілмейтін бір жұмбақ,
Мүмкін адам жүрегінде шығар-ау?

Көк желкеме көк дауыл үйіріліп,
Ауық-ауық өтеді құйын ұрып.
Бастың іші солқылдап шыдатпайды,
Шағып жатқан секілді бүйі кіріп.

Шықпай қойдым айналып емханадан.
Ем табармын, япыр-ау, қайда барып,
Еңкеймей тұр тағдырым шалқалаған.

Беймәлім маған, қалқам, есімің де,
Кездестік емхананың есігінде.
Ауырып аласұрған біз ғана емес,
Аспан да, жер де сырқат осы күнде.

Сырқаттың белгілі ғой жайы қандай,
Күн қайда жарлы көңіл байығандай.
Тұрмай ма бізді қойып жалпақ әлем,
Дертінен дауасы жоқ айыға алмай.

Әйтеуір келешекке көңіл сенер.
Пенденің қолынан түк келер емес,
Таппаса бір қисынын Тәңір шебер...

Қараймын да тірліктің сүреңіне,
Ер саламын көңілдің күреңіне.
Жортқан киік секілді пенде, шіркін,
Көреді екен бәрін де жүре-жүре.

Иек артқан таулардың сілеміне,
Батқан күннің үңілдім реңіне.
Атқан таңның нұрына кеуде тостым,
Тамар ма деп бір тамшы жүрегіме.

Әлсін-әлсін неге осы тоқтай қалам?
Жүрегімді зақымдап кетті ме екен,
Ыстық қаным ызадан көп қайнаған?

Табанымның астында дірілдейді жар басы,
Опырылып түсердей шетін бассаң болмашы.
Тірлік торын тоқыған қолы шебер, Тәңірім,
Жібін созып жылдардың сәл-пәл ғана жалғашы.

Асықтырып барады астаң-кестең бұл өмір,
Жібімейді қабағы қарағанмен күле бір.
Азу тісін қайраған көк бөрісі қатердің,
Ауылымның түбінде ит үргізіп, міне, жүр.

Әуел бастан белгілі аш бөрінің тірлігі,
Қарғып түсіп қораңа шулатады бір күні.

Алтын басың домалап айдалада қалмай ма,
Өмір деген боз аттың қолдан шықса шылбыры.

Сырын алған сырқатты жырға ғана емдетіп,
Алданасың көңілдің бес саулығын төлдетіп.
Қиналғанда жердегі жатағыңнан жерініп,
Қызығасың құстарға ұшып жүрген желдетіп...

Таң нұрына таласып көз жанарым,
Аман тұрсам төсектен мәз боламын.
Жалап өткен жарғанат қанатындай,
Өмір неге осынша тез, қарағым?

Келе жатқан кідірмей ілгеріден,
Менен де ұзап барады күн-керуен.
Көк дөненге көңілім мінгенімен,
Енді қанша білмеймін бірге жүрем?

Май тамызған ақын көп тілдерінен,
Сөз сарайын күзетіп күн көріп ем.
Келді-кетті демеңдер бір жолаушы,
Опырылса өзегім діңгегінен.

Күтіп алар келешек өз қонағын,
Қашан қайрат біткенше қозғаламын.
Жемтігіне айналмас жәндік бар ма,
Ажал деген ашқарақ тазқараның.

Жәндік емен жұтылар, атым – адам,
Рухым сөнбес тұрғанда отым аман.
Жылу болып кіремін керек қылсаң,
Жыртқыштардың көзіне шатынаған...

Қызықтап аз ғұмырды көрдік елес,
Тағдыр жоқ ат арымас, ер жүдемес.
Жалғыз-ақ жүрген сайын қылаң ұрған,
Уақыттың сақал-шашы селдіремес.

Дидары думандатқан әз ортаны,
Адамның жаны тозбас, тозар тәні.
Ауласы қоқыстанса дүниенің,
Алласы мезгіл-мезгіл тазартады.

Өзгермей өмір салты сол баяғы,
Жапырақ жылда көктеп, сарғаяды.
Көн қатса қалыбына қайта барып,
Тәңірге пенде байқұс қол жаяды.

Бірақ та бара бермес ол да ұзаққа,
Түскенше адам әлек жан тұзаққа.
Жалғаннан жортып өтер бір жолаушы,
Ер салып үміт деген жалғыз атқа...

Қорғаның боп тұрайын қарауылда,
Мен құлайын, құлыным, сен ауырма.
Сен ауырсаң төбемде күн тұтылып,
Қозғалады қара жер табанымда.

Шылбырыңды ерте үзіп жетегімнен,
Құлыным-ау, қиянда жеке жүрген.
Саған жеңіл болғанмен маған ауыр,
Дірілдейді жүрегім жөтеліңнен.

Ауырмашы аяулы, алтын балам,
Қабағыңды көрсетші жарқылдаған.
Өмір деген алапат көк толқында,
Кіп-кішкентай қайығым қалтылдаған.

От баспа, оң-солыңды байқа балам,
Толып жүр айналаңда сайтан адам.
Бағасын балапанның біле бермес,
Ұяда жұмыртқасын шайқамаған.

Қалсаң да орта жолда атың өліп.
Сыпайы сырттарынан көрінгенмен,
Бір-бір ит іштерінде жатыр өліп.

Көзімді ашсам жайнаған күнді көрем,
Нұрды көрем бұлттарды тілгілеген.
Тауды көрем, көремін көк орманды,

Кең даланы, өзенді, көлді көрем,
Құсты көрем қанаты желбіреген.
Сені көрген көзімнің арманы жоқ,
Таңғажайып дүние мөлдіреген...

Әттең, шолақ дүние-ай, құйрық-жалын күзеген,
Жүзге жасым жетер ме жазсам саған жүз өлең?
Мүйіздейді күнде кеп қабырғасын қорамның,
Қатер деген бір дойыр қара бұқа сүзеген.

Әукесімен жер сүзіп арам қатқыр қарасан,
Күндіз-түні жатқаны бұрқылдатып қара шаң.
Азынаймын борандай амал таппай мынаған,
Алды-артымнан құлаған қатарымды санасам.

Шыққан күн мен туған ай көктен жерге телмірген,
Жаратқанның мөріндей тірлігіңе сендірген.
Көргенменен қыршынның шырақ оты сөнгенін,
Шыбын жаны қай жақта шырқырап жүр мен білмен?

Жасым жүзге ұзармас жазғанменен өлең-жыр,
Қара бұқа мүйізін сындыра алмай келем бір.
Медет күткен өлеңнен мені сен де мүсірке,
Нұрдай шалқып рухың, рахатқа бөленгір...

Арманым – аққуым,
Алысқа талпынып,
Ұшып ең шарқ ұрып,
Ашулы бұлттардың үстінде.

Найзағай отына қанатың шарпылып,
Қайырылып жерге түстің бе?

Арманым – аққуым,
Көрік боп көңілге,
Серік боп сенімге,
Шарықтап, шалқып қал бұл күнде.

Арманым – аққуым,
Жылайды кеудеңде,
Жүрегің шерменде,
Мұң шағып бір нәзік елеске.

Өмірдің өзі де айналып келгенде,
Алданыш қана емес пе?

Дертімді менің қозғама,
Онсыз да ғұмыр аз ғана.
Айта алмай кеткен сырым бар,
Жадырап тұрған жазға да.

Адасып жүрген ақ бөкен!
Қай жаққа ауып барасың,
Қай жақтан пана табасың?
Өзегі өксік дүние-ай,

Ақ боран шығар алдыңнан.
Қорғансыз болып туған соң,
Жақсылық күтпе тағдырдан.

Шексіз ғой мынау қара жер,
Өзіңді өзің пана көр.
Ажалдан қашқан, тіршілік,
Сағымдай зулап аға бер!

Қайғымды қалыңдаттың неге менің,
Қасымда ұшып-қонған, көбелегім?
Жаныңа керегіңді қайдан табам,
Білмеймін өзіме де не керегін?

Құйылып өзегіме жалын көптен,
Күйім бар күйіп-жанып қаным кепкен.
Өксиді жараланған жыр жүрегі,
Бір тамшы ем таба алмай қалың көптен.

Қиянат қиып түссе жыр қанатын,
Төбеме төңкерілер бір қара түн.
Сондайда көңілді өзің жұбатпасаң,
Шығармын шынында да жынданатын...

Күлімдеп тұрып күндерді қарсы аламын,
Сезбеген болам тағдырдың салқын қабағын.
Арнасы терең, ағыны қатты өзендей,
Ағады тулап, барады зулап заманым.

Жұта алмай еркін даламның жұпар самалын,
Арманның құсын кеудеме қанша қамадым.
Туған ел үшін тамыздық етіп жанымды,
Өшкенше атым, үміттің отын жағамын.

Өрнегі жұмбақ өмірге қайран қаламын,
Шешуін таппай өтермін мен де, қарағым.
Кінәлай көрме, қайтадан жалғай алмасам,
Ғайыптан бір күн үзілген гүлдің сабағын...

Мың жылға нүкте қойып сен де міне,
Кетесің еріп дәуір керуеніне:
Ғасырым, көз танитын - өз тарихым,
Қош енді, ризамыз бергеніңе!

Өткеріп сан сүргінді алашапқын,
Шығардың майданынан ғарасаттың.

Көк байрақ сен сыйлаған желбіреп тұр,
Баянды белгісіндей болашақтың!

Қайтеміз қоштасарда салғыласып,
Өмір ғой жататын бұл мәңгі ұласып.
Жалғасың – келер ғасыр жарылқасын,
Қазаққа жақындатып жолды қашық!

Айтумен жүрміз Азаттық жырын,
Тартумен жүрміз азаптың жүгін.
Өзінің тілін ит те біледі,
Итке бермесін қазақтың күнін!

*****
Ит жатпаса іргеңе,
Оған таста бірдеңе.
Бар екенін білдірер,

*****
Сардардың сүрінсе аты ең алдағы –
Жау жағадан, етектен бөрі алғаны.

Жусап жатқан жылқыңды үрітеді,
Көк шегіртке кісінеп көгалдағы.

*****
Қырғанменен күйесін,
Қазан түбі ағармас.
Қырсық шалса иесін,

*****
Тілдей торғын табылмаса тоқымыңа жиектік,
Құрым киіз қайдан болсын көк қошқарға күйектік.
Қаптап өскен қалың орман күйіп кетсе күл болып,

Көсемі батырлардың қарт Бөгенбай.
Автор.

Жырауды жаратқан ғой сөзге Құдай,
Қосылып қыл қобыздың боздауын-ай?!
Үмбетей түптен тартып толғап кетті,
Болғанын бір сұмдықтың сезді Абылай.

Жиналған билер менен өңкей батыр,
Төнгендей түнереді заманақыр.
Жыраудың соққан желдей суық сөзі,
Үйіріп қара бұлтты келе жатыр.

Езеді ауыр қайғы, еңсереді,
Ерлердің түсіп кеткен еңселері.
Жас жуып үлпілдеген ақ сақалын,
Кемсеңдеп Бұқар жырау теңселеді.

Аһ ұрған Баймұрат та, Байдалы да,
Алланың амалы жоқ байламына.
Көкшенің шоқылары ойға шомып,
Қарайды іштен тынып аймағына.

Қаралы хабар жетіп қалың елден,
Қамығып хан алдына бәрі келген.
Бурадай қаңтардағы бұрқылдайды,
Арқаның ақ бораны сары белден.

Боз қырау, бу атады кермедегі –
Аттардың алыс жолдан терлегені.
Іргесін ақ орданың үрей кернеп,
Біртіндеп шаңыраққа өрмеледі.

Дегендей ажал менен адам егіз,
Күңіреніп, бебеулейді қара қобыз.
Сексен көл мұз астында мұңға батып,
Өксиді өкіргендей атан өгіз.

Үмбетей барған сайын сұрланады,
Айтатын сұмдық еді бұл хабары.
Жаныштап қара қылды, байыз таппай,
Саусағы сағақ бойлап сырғанады.

Үмбетей өзі батыр, өзі жырау,
Қатайды кәрлі қыстай көзі қырау.
Естіртіп Бөгенбайдың ақ өлімін,
Сондағы сорғалатқан сөзі мынау:

«Уа, Алатаудай Ақшадан
Асып тудың, Бөгенбай!
Болмашыдай анадан
Болат тудың, Бөгенбай!

Құбыла соққан байтақтың
Ордасындай, Бөгенбай!
Темір жұмсап, оқ атқан
Қорғасындай, Бөгенбай!

Қозы Маңырақ, Қой Маңырақ,
Арасы толған көп қалмақ.
Қалмақты қуып қашырдың,
Қара Ертістен өткізіп,

Алтай тауға асырдың!
Ақшәуліге қос тігіп,
Ауыр қол жиып алдырдың:
Қалмаққа ойран салдырдың,

Қабанбай мен Бөгенбай,
Арғын менен Найманға
Қоныс қылып қалдырдың.

...Ей, Абылай, Абылай,
Сөзімді тыңда тағы да-ай!
Өзіңнен біраз жасы үлкен,
Дөмпеш таудай басы үлкен,

Жасыңда болған сырласың,
Үлкен де болса құрдасың,
Сексеннен аса бергенде,
Қайырылмас қаза келгенде,

Ақ туы құлағандай аспандағы,
Көзінен Абылайдың жас парлады.
Міне, енді Бөгенбайдан айырылып,
Қазақтың ұшқаны ма бастан бағы!?

Үн-түнсіз қалды отырып шөккен нардай,
Өксіткен өзегінен шоқ тамғандай.
Тоқтады қара қобыз ыңыранып,
Қайғының қаралы үнін төккен зарлай.

Сырғанап омырауға көз жастары,
Келгендер көңіл айтып, сөз бастады.
Қайырды сөз аяғын барып-барып,
Алдымен Бұқар жырау жүз жастағы.

Абылай не заманда тілге келді,
Күрсініп бір сөйледі, бір бөгелді.
Қимайды өлді деуге көңіл, шіркін,
Кешегі көз алдында жүрген ерді.

Қиналып, қимағанмен жоқ Бөгенбай,
Тәңірге айта алады өкпе қандай?
Күңіреніп көк аспан да көппен бірге,
Бір сәтке хас батырды жоқтағандай.

Амал жоқ ажал жетіп өлгендерге,
Қалады қу сүйегі көмген жерде.
Ес жиып, еңсе тіктеп, кең толғанып,
Абылай көңіл айтты келгендерге.

Жалғыздық көреді екен адам басы,
Болмаса арқа сүйер замандасы.
Қырық күн дауыс айтып қатын-қалаш,
Жоқтады Бөгенбайды хан ордасы.

Өткенге көз жіберіп оңды-солды,
Қырық күн хан Абылай ойға шомды.
Іздеді аласұрып батырларын,
Бастайтын қарақұрым қалың қолды.

Қаһары қалың қолға татығандай,
Туар ма енді қайтып батыр ондай!?
Батырлық бабасынан желі тартқан,
Аруағын бүкіл қазақ шақырардай.

Арғында арғы түбі – Қанжығалы,
Естісе елең еткен ел құлағы.
Атысқа, шабысқа да бірдей мықты,
Аңдысқан ата жауы қанжылады.

Атасы – ер Әлдеуік қазақ асқан,
Жері жоқ батырлықтан жаза басқан.
Ежелгі Есімханның заманында,
Қатаған хан Тұрсынмен жағаласқан.

Тектілік танылмаса ерге біткен,
Не шығар қаптап жүрген боркеміктен?
Ерліктің ата жолын жалғастырған,
Туады Ақша батыр Әлдеуіктен.

Ту ұстап, тұлпар мінген батыр Ақша,
Дауылдай дүркіреген жауға шапса.
Нөкерін қасына ерген өкпелетпей,
Қылдай қып бөліп берген олжа тапса.

Демей ме төбел туар марқасқадан,
Артық боп жаратылған ол басқадан.
Сексен мың сарбаз ертіп өз соңынан,
Тұсында Тәуке ханның қол бастаған.

Ғасырлар шапқан аттай зулап өтті,
Жарысқан тұлпарларды тулақ етті.
Алланың әмірімен ер Бөгенбай,
Тұсына Абылайдың тура кепті.

Жау тисе ел шетіне әлде қандай,
Тұрар ма еркек кіндік ерге қонбай?
Абылай тумай жатып әйгілі боп,
Үш жүзге аты шыққан ер Бөгенбай!

Жарқылдап найзағайдай алдаспаны,
Серкедей суырылып қол бастады.
Бөгенбай дөңге шықса дүбір салып,
Дұшпанның жарға бұқты жер басқаны.

Абылай не көрмеді ғұмырында,
Жоңғардың кете жаздап жұмырында.
Тұрғанда сескенбейтін қалың жаудан,
Қабанбай, Бөгенбайлар тұғырында.

Түсіріп жауға шапса жасын көктен,
Дүлейдің алған талай басын кекпен.
Өмірі өкінішсіз есіне алса,
Өңкей бір көкжалдардың қасында өткен.

Дегенге батыр өлді кім сенеді?
Көңілі қара тұман бүркенеді.
Қол бастар қаһармандар ортасында,
Орыны Бөгенбайдың бір төбе еді.

Ажал кеп көк найзасын шаншығанда,
Айтыпты ханға сәлем жан шығарда.
Емендей иілмеген есіл ердің
Ерлігі қанша жырла тауслар ма?!

Абылай толғанады аласұрған,
Айырылып әкесіндей жанашырдан.
Енді жоқ Бөгенбайы, Қабанбайы,

Айықпай хан көңілі торығудан,
Өзегі өртенеді жалын ұрған.
Ең алғаш Бөкең еді-ау орысты да,
Еділден бері өткізбей кері қуған.

Жасында ары шапты, бері шапты,
Қара су ерлігінен теріс ақты.
Бөгенбай атой салып шыққан кезде,
Төрелер бұғып жатты жаны тәтті.

Қазақтың Тәуке өлген соң бағы қашты,
Бытырап, бордай тозып арып-ашты.
Бола алмай әкесіндей елге тұтқа,
Босбелбеу Болат ханды қара басты.

Әз Тәуке өле-өлгенше ел деп өткен,
Елінің бірлігіне шөлдеп өткен.
Дариға, оны-дағы алып тынды,
Қармақтай ілген ажал желбезектен.

Қазақты сақтап қалған сан қатерден,
Әз Тәуке атанбаған ол бекерден.
Қақ жарған хан болған соң қара қылды,
Әспеттеп төбесіне ел көтерген!

Ол заман Қалден-Серен қалмақ ханы,
Құйылып құмырсқадай жау қаптады.
Мұрнының келді ұшына қазақ жаны,
Батырлар бас қоса алмай жан-жақтағы.

Төбеден от тастаған ойраттардан,
Қалың ел қанға батып жайрап қалған.
Жасауға зеңбіректі көмектесіп,
Қалмақты қазаққа орыс айдап салған.

Қарудан зәресі ұшып гүрсілдеген,
Жүрегі жалпақ жұрттың дүрсілдеген.
Зымиян ақ патшаның саясаты ол,
Қысылып қолтығыма кірсін деген.

Қиратып керегесін ұрыс күнде,
Тағдыры елдің тұрды қыл үстінде.
Артпаса хан қауқары қарашадан,
Тізгінін ұстатады ұлыс кімге?

Батарын білгеннен соң азап-сорға,
Бас қосты Қарақұмда қазақ сонда.
Ұран сап ер Бөгенбай сол жиында:
«Жоңғарға, - деді, - жұртым, мазақ болма!».

Көмейге ашу қысып сөз келгесін,
Батырдың өңі қалай өзгермесін?
Суырып қынабынан жарқ еткізіп,
Қылышпен бір-ақ осты өз кеудесін.

«Таласса қорқау келіп тұрағына,
Қасқыр да қам жасамай тұрады ма?
Қайтармай жаудың бетін, - деді айғайлап, -
Кірмейді мына қылыш қынабына!».

«Айбозым, көрсеттің, - деп, - ерлігіңді!» -
Сөзіне Бөгенбайдың ел жығылды.
Атады Бас батыр деп бірауыздан,
Табады одан артық енді кімді?

Жеткізіп Тәңір өзі баққа қолды,
Сол жиын бастағандай аққа жолды.
Сайланып Әбілқайыр бас қолбасшы,
«Аруақ!» деп бүкіл қазақ атқа қонды.

Быт-шыт боп дүлей дұшпан талқандалды,
Бөгенбай ерлігіне ел таң қалды.
Сай-сайға қашып-пысып қалмақ біткен,

Қазақтың қаһарланған мысы басты,
Ес кетіп, есеңгіреп, түсі қашты.
Көршіге тыныш жатқан ұрынам деп,
Бәлеге ұлы қаусар ұшырасты.

Жинады қайта бірақ қалмақ есін,
Өткізіп өздерінше хан кеңесін.
Сәмеке, Әбілқайыр, Әбілмәмбет,
Бірігіп бәтуаға келмегесін.

Белгілі болды тағы тоқтамасы,
Атадан келе жатқан тақ таласы.
Құзғынның төнгендігін қайдан көрсін,
Қарғаның кіргеннен соң боққа басы.

Абылай көктей шолып осы жайды,
Көзінен кек ұшқыны шашырайды.
Ес қатпай хандар кетсе бет-бетімен,
Дариядай дұшпан қалай тасымайды?

Оңай ма тақта отырып ел билемек,
Баладай бабын тауып әлдилемек?
Буынан биік мансап басы айналса,
Байлыққа қашан болсын хан күйлемек.

Сұрапыл қайта шапқан жаудың беті,
Халықты содан қорғау – ер міндеті.
Жағада жартас қашып құтылмайды,
Құласа опырылып жардың шеті.

Басталды бітпес майдан ұзын-сонар,
Қыс түссе қаңтардағы қызыл соғар.
Айқаспен Бөгенбайдың өмірі өтті,
Кім оның қырда жортқан ізін шалар?..

Қазақты қырсық тағы шырғаламақ,
Басынан бақ-дәулеті сырғанамақ.
Ішқұса, ызалы жау атажұртты,
Ит жеген терідей ғып жұлмаламақ.

Ұлыған үрей кернеп кең даланы,
Басынан Қаратаудың шаң борады.
Қуырып қуырдақтай жалпақ жұртты,
Сиғызды бір қауызға хан-қараны.

Шетінен тұлпар мінген желді аяқты,
Шығыстан дүлей дұшпан селдей ақты.
Серкенің сақалындай бауыздалған,
Арқаның ақ көдесін қан боятты.

Тоқтатар Тәңір ғана тасығанды,
Қазақтың айдалада басы қалды.
Алтайды, Жетісуды, Түркістанды,
Табанда тырп еткізбей басып алды.

Қалайша қиып берер жатқа жерді,
Батырлар атой алып атқа қонды.
Шайқаста Бәсентиін Малайсары,
Атылған ту сыртынан оқтан өлді.

Жығылса алтын туы желбіреген,
Ажалдан кім құтылар белгілеген?
Аңыз бар сол соғыста Малайсары,
Қазақтың өз оғынан өлді деген.

Шабады соны ойласа қан басына,
Сырқырап Абылайдың жамбасы да.
Майданды Әбілқайыр тастап кеткен,
Кім кепіл жаза басып қалмасына?..

Бар сыры жетпегенмен бұрынғының,
Естиміз болғандығын ырың-жырың.
Ашылар сан сұмдықтың бетпердесі,

Жау келсе жағаласып жұлқысқалы,
Қалады қасіреттен кім тысқары?
Қашанда сырттан келген жаудан қиын,
Іштегі ағайынның қырқысқаны.

Адасып ақылынан хан жаңылды,
Бөлініп қазақ қолы қақ жарылды.
«Бөрі жер бөлінгенді» деген сөздің,
Мәнісін кейбіреулер сонда білді.

Дәме қып Әбілқайыр дара тақтан,
Хан еді қатарынан оза шапқан.
Қырқыстың құрбаны боп өзі-дағы,
Қолынан Барақ сұлтан қаза тапқан.

Талайлар билік құрған өрге шығып,
Еліртіп бір бес күндік әурешілік.
Ақыры бақталасқан бәрінің де,
Түбіне жетіп тынған пендешілік.

Намысын ел қайғысы жанығанда,
Суырылды ер Бөгенбай тағы да алға.
Тимесе маңдайына қатты соққы,
Құдайын дүлей дұшпан таныған ба?

Сарбаздың қайыр күтпей қашқанынан,
Бөгенбай атой салып тастады ұран.
Ержүрек батырлардың басын қосты,
Секілді шеттерінен аш қабылан.

Бөгенбай Қабанбаймен екі арыстан,
Еңкейген екеуінен ата дұшпан.
Сілтесе найзалары қатар тиіп,
Садақтан атқан оғы қатар ұшқан.

Бөгенбай, Қабанбайдың соңына ерген
Батырлар асып туған қалың елден.
Шетінен мен атайын, сен тұр дейтін,
Найзагер, бәрі дию, бәрі мерген.

Олжабай, Наурызбай, Шөңкей, Шөрек,
Жасыбай, көкжал Барақ, ер Жәнібек.
Ханкелді, Бердіқожа, Баян, Жантай,
Баймұрат, Байғозы, Атан, Райымбек.

Тілеуке, Ақтанберді, Төбет, Жадай,
Дәулетбай, Таңсықожа, Мамыт, Мамай.
Жарылғап, Еспембет пен ер Қасабай,
Шыңғожа, Бұқа, Жауғаш, Кенже, Ақпанбай.

Тоқтамыс, Бармақ, Досай, Сарыбай, Тайлақ,
Түрі жоқ батырлардың жаудан таймақ.
Кіші жүз табыннан бар ер Бөкенбай,
Қол бастап бес қаруын келген сайлап!

Құжынап құмырсқадай қалың қалмақ,
Қазақтың малын да алмақ, жерін де алмақ.
Жұмылған жұдырықтай өңкей батыр,
Қалмақтың төбесіне ойран салмақ.