«Федералды қ

білім беруді дамыту институты» федералды қ

ба ғ

ң о қ ыту ү

рдісінде пайдалану ү

шін о қ у құ

ралы ретінде

Пікірді ң

тіркеу н ө

9-шы басылым, стереотиптік

С34 Өнеркәсіп кәсіпорындарының электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі электр қауіпсіздігі: арнайы кәсіптік білім мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы / Ю.Д. Сибикин, М.Ю.Сибикин. — 9-шы басылым, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 240 б.

Электр қондырғыларымен жұмыс істеу кезіндегі аса қауіптілік себептері, пайдаланылатын электр қорғау құралдары, ЕҚСЖ стандарттарының талаптары және қолданыстағы қауіпсіздік ережелері, сонымен қатар өнеркәсіп кәсіпорындарының электр жабдығына қызмет көрсетуші және жөндеуші персоналдың қауіпсіз жұмыс өндірісін қамтамасыз ететін ұйымдастырушылық және техникалық іс-шараларды қарастырады. Оқу құралы «Электр жабдығын (салалар бойынша) жөндеу және қызмет көрсету бойынша электромонтер» кәсібінің кәсіптік топтамасына енетін пәнаралық курстарды меңгеру кезінде пайдалана алады.

Орта кәсіптік білім мекемелерінің студенттеріне арналған.

Бұл басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және оны кез келген тәсілмен құқық иеленушінің келісімінсіз                            қайта басуға тыйым салынады.

© безендіру.

Адам өміріндегі қызметтің барлық салаларындағы электр энергиясын кеңінен пайдалану, еңбектің энергиямен жарықтандырылуының тым өсуі, тұрмыста және өндірісте электр құралдарының бірден өсуі әдеттегідей адамның электр тоғымен жарақаттану қаупін арттыруға әкелді. Электр тоғының адамның сезім мүшелерімен сезінуі мүмкін белгілері немесе қасиеттері жоқ, ол оның адам үшін қауіптілігін арттырады. Электрмен жарақаттану қайғылы оқиғалардың жалпы санындағы маңызды үлесті құрайды. Электрші мамандарға және қатардағы пайдаланушыларға электр жабдықтарының және электр сымдарының жарамсыздығы салдарынан болған электр тоғының ұруынан немесе жануарлар мен өрттерден адамдардың өлімі немесе ауыр жарақаттануы жағдайларының көбісі белгілі болған жағдайлардың бірі. Электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі жұмыстарды қорғау тәсілдері мен құралдарын жетілдіру, басқарушы, нормативтік және нұсқаулық құжаттарды әзірлеу, кәсіпорындар мен ұйымдардың қызметтерін күшейту бойынша әлемдегі жинақталған тәжірибені ескере отырып орындайды. Электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету негіздері ықтималдық теориясы мен математикалық статистикада  базаланады. Жүйе элементтерімен өзара байланыстағы электр қауіпсіздігі мәселелерін шешу үшін алғышарттар жасалған: адам – электр қондырғысы – орта. Қолданысқа Еңбек қауіпсіздігі стандарттарының жүйесі (ЕҚСЖ), өндірістік жарақаттылықты зерттеу бойынша әдістемелік нұсқаулықтар сияқты электр қауіпсіздігі үшін маңызды құжаттар енгізілді.  Соңғы он жыл ішінде Электр қондырғыларын орнату ережелерінің (ЭОЕ), техникалық пайдалану ережелерінің (ТПЕ) қағидалары нақтыланды. Ал 2001 жыл еңбекті қорғау жөніндегі салааралық ережелер енгізілді (электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік ережелері – ҚЕ) енгізілді. Оқу құралы ЭОЕ, ТПЕ және ҚЕ, қолданыстағы ЕҚСЖ мемлекеттік стандарттарын және басқа да электр қауіпсіздігі бойынша нормативтік құжаттарды ескере отырып құрастырылды.

Электр қондырғылары

Электр қондырғыларын пайдаланудың маңызды шарты жоспарлы-алдын алу жөндеумен және жабдық пен желілерді кезеңдік алдын алу зерттеулерімен байланысты жұмыстарды уақтылы жүргізу болып табылады. Кәсіпорындардың электр шаруашылығын пайдалану бойынша ұйымдастырушылық және техникалық қағидалары экономиканың барлық салаларына міндетті Тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану ережелерінде жазылған. Әр кәсіпорынның В нақты жағдайларына сәйкес басшы, электр шаруашылығын пайдалануға жауапты ТПЕ базаланатын жергілікті нұсқаулықтарды бекітеді. Өнеркәсіптік кәсіпорындарының электр техникалық персоналының міндеттеріне жабдықтаушы ұйым мен кәсіпорын арасындағы бөлу шекараларынан цехтік қондырғыларға дейін электр желілері мен электр жабдығын пайдалану кіреді «1.1-сурет).

Электр қондырғыларын пайдаланудың құрылымдық басқаруы деп кәсіпорынның электрмен жабдықтаудың барлық элементтерінің жалпы өндірістік жүйенің бөлшектерінің бірі ретінде қалыпты қызмет етуін қамтамасыз ететін басқару органының өзара байланыс жиынтығы аталады. Пайдалану электр қондырғыларына техникалық қызмет көрсетуді, жөндеуді, пайдалануды және сақтауды қамтиды. Техникалық қызмет көрсету пайдаланудағы және резервте сақталатын электр қондырғыларының сенімділігін және дайындығын қолдауға бағытталған жөндеу аралық кезеңде жүргізілетін ұйымдастыру және техникалық іс-шаралардың жиынтығын білдіреді.  Электр қондырғыларының ресурсын қалпына келтіру үшін ағымдағы жөндеуден басқа күрделі жөндеу жүргізеді, оны орындау кезінде жабдықты пайдаланудан шығарады.

№ 1

1.1. сурет. Кәсіпорын аумағындағы қосалқы станциялардың аумақтық жоспары және орналасуы, қызмет көрсету жауапкершілігінің шекарасы №

Пайдаланудың негізгі бөлігі – электр қондырғыларын тікелей пайдалану. Кәсіпорынның барлық энергетикалық шаруашылығын басқаруды Өнеркәсіп кәсіпорнының бас энергетика бөлімі жүзеге асырады (1.2-сурет). Бөлім өндірісті энергияның барлық түрлерімен үздіксіз және тиімді жабдықтауды, сонымен қатар электр техникалық, жылу күшін және сантехникалық жабдықтар мен желілерді пайдалануды ұйымдастырады. Электр қондырғыларын қалыпты пайдалану үшін әр өнеркәсіп кәсіпорнында жабдықтардың, аппаратураның, толымдаушы заттар мен артық бөлшектердің қоймалық резерві жасалуы керек. Бұл тез арада электр қондырғыларының жоспарлы немесе жоспардан тыс жөндеуі кезінде ескісін резервтен алынған жаңа элементпен ауыстырудың арқасында тұрып қалу уақытын қысқартады. Сынған элемент жөндеуден кейін резерв ретінде қоймаға түседі. Оны жөндеу мүмкін болмаған немесе мақсатсыз болған жағдайда запасты жаңа бірлікпен толықтырады. Резервтік қондырғылар паркі номенклатура және саны бойынша нормаларға сәйкес келуі тиіс. Өнеркәсіп кәсіпорындарының электр шаруашылығын пайдаланудың басты міндеті электр қондырғыларының жарамсыздығынан өндірістік тоқтап қалулар болмаған, электр энергиясының тиісті сапасы қолданылған және электр энергиясы мен материалдарды ең аз көлемде жұмсау кезіндегі максималдық уақыт ішінде элект жабдығының паспорттық параметрлері сақталған кезде электр желілеріне және электр жабдықтарына осындай қызмет көрсетуді ұйымдастырудан тұрады. Электр қондырғыларына сенімді, қауіпсіз және тиімді қызмет көрсету және оларды жарамды күйде ұстау үшін қызмет көрсетуші персонал өз кәсіпорнының технолгиялық жағдайларын білуі, еңбек және технологиялық тәртіпті, қолданыстағы қауіпсіздік ережелерін және басқа да басқарушы материалдарды сақтауы тиіс. Әр кәсіпорында ТПЕ және ҚЕ орындауға жауапкершілік сол кәсіпорынның басшылығы бекіткен лауазымдық ережелермен белгіленген. Әр кәсіпорында әкімшілік бұйрығымен (немесе өкімімен) арнайы дайындалған инженерлік-техникалық персонал (ИТЖ) арасынан кәсіпорынның электр шаруашылығына жауапты жұмыскерді тағайындайды. Кәсіпорынның қалған электр техникалық персоналы оған жүктелген міндеттерге сәйкес ТПЕ және ҚЕ сақтауға жауап береді. Ұсақ кәсіпорындардың әкімшілігі электр қондырғыларына қызмет көрсетуді шарт бойынша мамандандырылған пайдалану ұйымына бере отырып немесе үлестік бастамаларда басқа осындай кәсіпорындармен біліктілігі бойынша персоналды пайдалана отырып қамтамасыз етеді.

1.2. сурет. Ірі өнеркәсіп кәсіпорны Бас энергетика бөлімінің шамамен келтірілген құрылымдық сұлбасы

Бас

Сантехникалық цех

Тиісті электр техникалық персоналсыз электр қондырғыларын пайдалануға тыйым салынады. Кәсіпорынның электр шаруашылығына жауапты жұмыскер мыналарды қамтамасыз етуі керек: Электр қондырғысының немесе қорғау құралдарының жарамсыздығын анықтаған жұмыскер тез арада ол туралы өзінің бастығына, ал болмаған жағдайда – жоғары тұрған басшылыққа хабарлауы тиіс. Егер жұмыскер қоршаған адамдарға нақты қауіп тудыратын жарамсыздықты анықтап, оны өз бетінше дұрыстай алатын болса, ол оны тез арада шешуі, ал кейін ол туралы тікелей бастығына хабарлауы керек. Жарамсыздықты дұрыстау техникалық қауіпсіздік ережелерін қатаң сақтай отырып жасалуы тиіс.

Электр қондырғыларындағы апаттар мен ақау үшін мыналар жауапты:

Оперативтік қызмет көрсетуді бір немесе бірнеше жұмыскер жүзеге асырады. Ауысымдағы немесе электр қондырғысындағы оперативтік персоналдың саны туралы шешімді электр шаруашылығына жауапты жұмыскер белгілейді. Оперативтік персонал бекітілген кесте бойынша жұмыс істейді. Кәсіпорынның, учаскенің, цехтың электр шаруашылығы үшін жауапты тұлғаның рұқсаты керек болған жағдайда бір кезекшіні басқамен ауыстыруға болады.

Екі ауысымда қатар кезекшілік етуге, әдетте, тыйым салынады. Электр шаруашылығы бойынша аға кезекші ауысым бойы энергия жіберу қызметкерлерінің электр жүктемесін азайту, қосылатын транзиттік жолақтарды қайта қосу, сонымен қатар энергия үнемдеуші ұйымдағы апаттық жағдай кезінде бөлек жолақтарды сөндіру бойынша талаптарын орындауға міндетті. Ауысым бойынша аға кезекші тез арада кәсіпорынға қосылған бір немесе бірнеше жолақтардың сөнуіне әкелетін апаттар туралы энергия үнемдеуші ұйымның диспетчеріне хабар беруге, цех бастығымен немесе кәсіпорынның диспетчерімен апаттық жағдайлар басқа технологиялық жабдықты сөндірумен байланысты барлық операцияларды келісуге міндетті. Жұмысқа келген кезде кезекші ауысымды алдыңғысынан қабылдауы, жұмыс аяқталғаннан кейін кестеге сәйкес келесі кезекшіге ауысымын тапсыруы тиіс. Жұмыстан ауысымды тапсырмай кетуге тыйым салынады. Кейбір жағдайларда жұмыс орнын жоғары тұрған жұмыскердің рұқсатымен қалдыруға болады.

Ауысымды қабылдау кезінде кезекші мыналарға міндетті:

Ауысымды тапсырған кезекші ол туралы өз ауысымы бойынша үлкеніне айтуға міндетті. Апатты жою уақытында, жабдықты қайта қосу өндірісі кезінде ауысымды қабылдауға және тапсыруға тыйым салынады. Апатты ұзақ мерзімде жою кезінде (екі ауысымнан артық) ауысымды тек әкімшіліктің рұқсатымен тапсыруға болады. Өнеркәсіп кәсіпорындарының цехтарындағы электр жабдығына қызмет көрсету жөніндегі электр жөндеушісінің міндеттеріне мыналар кіреді: Электр жабдығына және желілерге қызмет көрсету жөніндегі                    2-санаттағы электромонтер мыналарды істей алуы керек:

4-санаттағы электромонтер мыналарды білуі керек:

Электр жабдығына қызмет көрсету жөніндегі 5-санаттағы электромонтер мыналарды істей алуы керек:

Өнеркәсіптік кәсіпорындарда электр қондырғыларын пайдалануды негізінен жоспарлау-алдын алу техникалық қызмет көрсету және жөндеу жүйесінің (ЖАТҚЖ) базасында жүзеге асырады (1.3-сурет). ЖАТҚЖ жүйесінің болмысы электр қондырғысына күнделікті күтімнен басқа бірнеше белгілі уақыттан кейін жоспарлы алдын алу қарауларына, тексеруге, сынақтарға және әртүрлі жөндеулерге апаратындығында.

1.3-сурет. Электр қондырғыларын пайдаланудың құрылымдық сұлбасы

ЖАТҚЖ жүйесі қалыпты техникалық параметрлерді қолдауға, кейде бас тарту жағдайларын болдырмауға, қандай да бір жаңартудың нәтижесінде жабдықтың техникалық сипаттамасын жақсартуға, электр қондырғыларының сенімділігі мен қауіпсіздігін арттыруға мүмкіндік береді. ЖАТҚЖ жүйесі кәсіпорында электр қондырғыларын пайдаланудың тиімді нысандарын таңдауды және қолдануды қарастырады. Пайдаланудың ұйымдастырушылық нысаны жөндеу базаларының өндірістік қуаттылығына, жөндеу сапасына, энергия шаруашылығы жұмыскерлерінің санына, жөндеу мерзімдеріне және жөндеу жұмыстарының құнына әсер етеді.

Электр қондырғыларын пайдаланудың үш түрі ажыратылады:

Энергия шаруашылығын орталықтандырмай басқару жүйесінің келесі өнеркәсіп салаларындағы ірі және бірнеше орташа кәсіпорындарында артықшылығы бар: металлургиялық, көмір, химиялық, мұнай-газ, машина құрылысы, көп технологиялық цехтары бар салалар, және тағы да басқа. Электр шаруашылығын орталықтандырып басқару жүйесі кезінде кәсіпорынның барлық электр қондырғыларын ағымдағы және күрделі жөндеу, сонымен қатар артық бөлшектерін дайындау орталықтандырылған тәртіпте цехта немесе электр цехының құрамына кіретін электр жөндеу шеберханасында жүргізіледі. Кәсіпорынның барлық электр қондырғыларын (жалпы зауыттық және өндірістік цехтардағы) пайдалану және жөндеу кәсіпорынның бас энергетигіне бағынышты бір электр цехының (немесе энергия цехының) қарауында болады.  Кәсіпорынның электр техникалық персоналы техникалық және әкімшілік жағынан бас энергетикке бағынады.

Орталықтандырылған жүйе, әдетте, аса ұсақ кәсіпорындарда пайдаланылады. Бірақ оларды ірі кәсіпорындарда пайдалану мысалдары бар. Мұндай жүйенің кемшіліктеріне электр техникалық персоналдың санының көп болуына байланысты басқару күрделілігін және техникалық персоналдың электр жабдығын пайдалану шарттарын сақтауға жауапкершілігінің төмендеуін жатқызуға болады. Орталықтандырылмаған және орталықтандырылған басқару жүйлері кезінде электр шаруашылығын жүргізудің жалпы мәселелерін (электр энергиясын жұмсауды жоспарлау, электр энергиясының үлес шығындары нормаларын әзірлеу және оларды орындауды бақылау, электр қондырғыларының жұмыс тәртібін орнату, электр балансын және т.б.) Бас энергетик бөлімі шешеді. Пайдалану кезінде электр жабдығының қауіпсіз және сенімді жұмысын арттыруға маңызды деңгейде толық көлемде техникалық қызметті (ТҚ) ұйымдастыру және уақтылы өткізу ықпал етеді. ТҚ басты міндеті электр жабдығын жұмысқа қабілетті жағдайда қолдау болып табылады. ТҚ бойынша жұмыстарды электр жабдығын орнату орындарында жүргізеді. Электр жабдығына техникалық қызмет көрсетуді өндірістік және жоспарлы деп бөледі.

Өндірістік ТҚ электрлендірілген жұмыс машиналары мен механизмдеріне қызмет көрсетуші персонал жүргізетін пайдаланушылық қызмет көрсетуді (жұмыс басталғанға дейін және аяқталғаннан кейін тазалау, басқару, жұмысты бақылау), және кезекші электромонтерлер орындайтын кезекшілік қызмет көрсетуді (сөндірулерді және қайта қосуларды жүргізу, ұсақ жарамсыздықтарды жою, қажетті реттеулерді жүргізу).

Жоспарлы ТҚ кезінде электр жабдығын тазартады, тексереді, реттейді, майлайды және қажет болған жағдайда ұзақ уақытқа жарамсыз жеңіл алынатын бөлшектерін (шөткелер, серіппелер және т.б.). ауыстырады. ТҚ жүргізу электр жабдығын пайдалану кезінде туындайтын жарамсыздықтарды, немесе жарамсыздық тудыратын себептерді уақтылы анықтауға және жоюға мүмкіндік береді. Осылайша, өз негізінде техникалық қызмет көрсету электр жабдығының жұмысқа қабілеттілігін қамтамасыз етуге және жарамсыздықтардың пайда болуына және дамуына бағытталған алдын алу іс-шарасы болып табылады. ТҚ жүргізу уақытында электр жабдығын бұзуды немесе арнайы жабдық қолдануды талап ететін жарамсыздықтар анықталған жағдайда жөндеу (ағымдағы немесе күрделі) жүргізу қажеттілігі туралы мәселе шешіледі. Жоспарлы ТҚ пайдалану нысанына қарамастан электр жабдығының белгіленген жұмыс істеу кезеңі арқылы алдын ала құрастырылған кестеге сәйкес жүргізіледі. Жоспарлы ТҚ әсерлілігіне әр осындай қызмет көрсету кезінде орындалатын жұмыстардың кезеңділігі мен құрамы электр жабдығының конструктивтік ерекшеліктеріне, оның техникалық жағдайына, жұмыс тәртібіне және басқа да пайдалану шарттарына сәйкес келгенде қол жеткізіледі.

ТҚ сапасыз және уақытында жүргізбеу электр жабдығының жұмысқа қабілеттілігін төмендетеді, электр тоғымен жарақаттану қауіптілігін арттырады. Жөндеу жүргізуге шығыстарды көбейтеді және электрлендірілген машиналар мен қондырғылар көмегімен шығарылатын өнімнің құнын арттырады. Электр шаруашылығын басқару жүйесін таңдау кәсіпорынның көлеміне және қуаттылығына, өндірістік цехтарының мөлшеріне, оларды орнатылған электр қабылдауыштарының санына және қуаттылығына, кәсіпорын цехтарының аумақтық бытыраңқылығына, өндірістің технологиялық процесінің сипаттамасына және т.б. байланысты. Кейбір авторлар басқару жүйесін таңдау кезінде негізге ЖАТҚЖ жылдық жоспарының сомалық жоспарлы еңбек сыйымдылығын қабылдауды ұсынады. Өйткені, олардың пікірінше, ол ғана өнеркәсіптік кәсіпорындарының әртүрлі өз бағыты бойынша энергетикалық шаруашылықты салыстыруға мүмкіндік береді. Энергия шаруашылығы санатын бастапқы еңбек сыйымдылығында белгілеу кезінде оперативтік персоналдың еңбек сыйымдылығы да енгізіледі. СН 174-74 сәйкес кәсіпорындар 5 МВт дейін электр қабылдауыштарының белгіленген қуаттылығымен ұсақ, орташа – 5...75 МВт және ірі – 75 МВт және одан артық болып бөлінеді. Ұсақ және кейбір орташа кәсіпорындар үшін аса тиімді жүйе орталықтандырылған басқару жүйесі болып табылады. Бірақ орталықтандырылған басқару жүйесін ірі кәсіпорындарда да қолдану мысалдары бар (мысалы, Волжск автомобиль зауыты). Өнеркәсіптік кәсіпорындардағы электр қауіпсіздігі көбінесе электр жөндеу цехтарының (ЭЖЦ) тиімді жұмысына және оларды дұрыс ұйымдастыруға байланысты.

Электр жабдығын жөндеу сапасына келесі факторлар маңызды әсер етеді:

1. Цехтардағы қуаттылығы 100 кВт дейінгі, кернеуі 0,4/0,25 кВ  электр қозғалтқыштары

Механикалық

Құрастырма

Престі

Құйма

Сынақ станциясы

Аспаптық

Жөндеу механикалық

Көтергіш-көлік жабдығының және т.б.

Барлығы

Есептелмеген жабдыққа 15 % үстеме

Кәсіпорын бойынша БАРЛЫҒЫ

2. Қуаттылғы 0,4 кВ электр қозғалтқыштары 3.  Қуаттылғы 1 кВ электр қозғалтқыштары 4.  Қуаттылғы 3,6 және 10 кВ, қуаттылығы 100 кВт электр қозғалтқыштары 5. Қуаттылығы 1 000 кВТ дейінгі, кернеуі 10/0,4 кВ күш трансформаторлары Ескертулер: 1. Бір электр қозғалтқыштың орташа қуаттылығы орнатылған электр қозғалтқыштарының санына сомалық қуаттылықты бөлумен анықталады. 2.  15 пайыз үстемеде электр жөндеу цехының электр қозғалтқыштары, жылу, желдеткіш және басқа санитарлық-техникалық және инженерлк жабдық есептеледі.

Кәсіпорындағы электр жөндеу жұмыстарын ұйымдастырудың көлемі мен мақсатты нысанын аралас қызметтер нысан (1.1-кесте) бойынша ұсынатын бастапқы мәліметтер негізінде белгілейді. 1.1-кестедегі мәліметтерді электр жөндеу цехының жұмыс бағдарламасын есептеу үшін, ал 2... 5 т.т. – мамандандырылған жөндеу зауыттарына берілетін жөндеу жұмыстарының көлемі белгіленген тәртіпте анықтау және келісу үшін пайдаланады. Егер 1.1-кестедегі 1-т. мәліметтер алдын ала есептер үшін жоқ болса, электр жөндеу цехының бағдарламасын кәсіпорында орнатылған білдектердің жалпы санына байланысты 1.2- кестедегі мәліметтер бойынша, оны қажет болған жағдайда 1.1-кесте бойынша кейін нақтылай отырып, нақты белгілеуге болады. Шартты қуаттылығы 5 кВт орнатылған электр қозғалтқыштарының санын білдектердің санын 1.2-кестеде көрсетілген коэффициентке көбейтумен анықтайды. Жөндеудің шартты бірлігіне қуаттылығы 5 кВт қысқа бекітілген роторы бар бір асинхронды, 220/380 В кернеуіне қорғалып орындалған, ротордың айналу жиілігі 1500 мин -1 электр қозғалтқышын жөндеудің еңбек сыйымдылығын қабылдайды.  Егер орнатылған электр қозғалтқыштарының орташа қуаттылығы шартты қуаттылықтан 5 кВТ айырмашылығы болса, онда электр қозғалтқыштарының бұл санын келтіру коэффициентіне көбейтеді: P, кВт...        1        3        5        7        10        15        20        30        40        55        75        100 cp’

пр 0, 69  0, 78 1, 0 1, 19 1, 25        1,5        1,8 2,1        2,2 2,3        3,7        4,6 Ескертулер: 1. Кестеліктен ерекшеленетін электр қозғалтқыштарының орташа қуаттылығының белгілері үшін келтіру коэффициенті интерполяциялаумен анықталады.

cp

пр

1.2-кесте Кәсіпорында білдектер санына байланысты орнатылған электр қозғалтқыштарының санын анықтауға арналған коэффициент

3,2

3,2

Білдекті аспаптық өнеркәсіптік және аспап жасаушы 3,0 3,5

Ауыр өнеркәсіптік 3,5 4,5

Электр техникалық және электрондық өндірістік омышленности, средств связи 3,1 3,2

4,3

Жұмыскерлер мен жабдық жұмыс уақытының қорларын анықтауға арналған бастапқы мәліметтер

1 немесе 2

7,66

7,66

7,2

Жұмыс аптасының ұзақтығы

38,3

38,3

Бір жылдағы жұмыс күндерінің саны

Бір жылдағы демалыс күндерінің саны

Бір жылдағы жұмыскердің жұмыс ауысымының орташа ұзақтығы бірінші және екінші ауысымның ұзақтығы 8 с., ал үшіншісі «түнгі) – 7 с. құрайтындықтан анықталады.

Жұмыс аптасының орташа ұзақтығы келесі жұмыспен өтеусіз 1 түнгі ауысым жұмысының ұзақтығын қысқарту есебінен анқыталады.

Еңбектің зиянды жағдайларымен жұмыс істейтін жұмыскерлер үшін жұмыс уақытының қысқартылған ұзақтығы «Зиянды еңбек жағдайларындағы өндірістер, цехтар, кәсіптер, лауазымдар, онда жұмыс істеу қосымша демалыс пен қысқартылған жұмыс күніне рұқсат ететін тізімге» сәйкес анықталады.

Демалыс алдындағы күндері ауысымның ұзақтығы алты күндік жұмыс аптасында 2 с. қысқартылады.

Мереке алдындағы күндері ауысымның ұзақтығы 1 с. қысқарады.

Электр жөндеу цехының толық бағдарламасын құрастыру қажет болған жағдайда ондағы жабдықтар мен жұмыс істейтіндердің санын есептеу үшін еңбек- және білдек сыйымдылығы бойынша мыналар қажет:

1) күрделі жөндеуге жататын ауысым тоғының электр қозғалтқыштарының жылдық санын кәсіпорында орналастырылғаннан 15 % теңін қабылдау, оның ішінде фазалық ротормен — жөнделетін электр қозғалтқыштарының санынан 10 %;

Электр- радиомонтаждау және жинау жұмыстары, баспа монтажы (мысалы, кейбір электр бұйымдарын, өлшеу құралдарын, радио- электрондық жабдықты, байланыс құралдарын және т.б.) көп кәсіпорындарда электр жөндеу жұмыстарының көлемін белгілеу кезінде

0,1 0,1 0,1

0,5

0,3 0,3 0,2

Орам сұлбасын бөлшектеу 1,1 1,6

1,2

Секцияларды орау 0,5 0,7

1,6

0,7 0,2

Кептіріп сіңдіру 0,3

0,42 0,3

0,6

Барлығы 7,9

12,9 3,5

электр қозғалтқыштарының 1 және 2 т.т. белгіленген есептік санын электр құралын, сынау және басқа да электр жабдығын күрделі және ағымдағы жөндеуді есептеу үшін 10 % ұлғайтады. Төмен вольтты аппаратураны (қосқыштар, орнату автоматтары, реле және т.б.) жөндемейді, олар зықамданғанда жаңамен ауыстырады. Тарату қалқандарындағы, станциялардағы және басқару пульттеріндегі аппаратураны ауыстыру цехтарда орнату орындарында жүргізіледі. Жұмыскерлердің және жабдықтың бір жылдағы 365 күнтізбелік күн және 9 мерекелік күн есебімен жұмыс істеу уақыты қорларын белгілеу үшін 1.3-кестеде келтірілген мәліметтерді пайдаланады. Жұмыскерлер мен жабдықтың жұмыс уақытының қорларын РФ өнеркәсіп, ғылым және технология министрлігінің бас автопром ОНТП15-94 автомобиль өнеркәсіп кәсіпорындарын технологиялық жобалау салалық нормалары бойынша қабылдайды. Қуаттылығы 100 кВт дейін тұрақты және ауысымды тоқ электр машиналарын күрделі және ағымдағы жөндеуді жүзеге асырушы электр жөндеу цехының құрамына 1.4-кестеде келтірілген учаскелер кіреді. Шартты қуаттылығы 5 кВт электр қозғалтқыштарын күрделі және ағымдағы жөндеудің еңбек сыйымдылығы 1.5-кестеде келтірілген. Қуаттылығы 5 кВт бір электр қозғалтқышқа артық бөлшектерді дайындаудың еңбек сыйымдылығы 0,9 адам санын құрайды. L артық бөлшектерімен орталықтандырылған қамтамасыз ету деңгейінде T еңбек сыйымдылығы келесі мәліметер бойынша қабылданады: L                0        10        20        30        40        50        60        70        80 T                0,9        0,81        0,72        0,63        0,54        0,45        0,36        0,27        0,18 Шартты қуаттылығы 5 кВт кәсіпорындардың электр жабдығына күрделі жөндеу жүргізу үшін білдектер мен жұмыскерлер санын 5 000, 10 000 және 20 000 көлемі 1.6-кестеде белгіленеді.  Ағымдағы жөндеуге арналған жабдықтың минималдық жинағы 1.7-кесте бойынша қабылданады. ЭЖЦ ұйымдастыру немесе қайта жабдықтау кезінде оны қол электр- немесе пневмо құралмен, аспаптармен, құрылғылармен, жүк көтергіш қондырғылармен өндірістік процестерінң механикаландыру және автоматтандыру деңгейі У және  негізгі жабдықты пайдалану коэффициенті келесі белгілерден төмен болмайтындай етіп жабдықтау қарастырылуы керек:

Кәсіпорында орнатылған электр қозғалтқыштарының санына байланысты жабдықтар саны

Статор орамасының оқшауландырғышын күйдіруге арналған пеш Жұмыс кеңістігінің өлшемдері 900 х 700 х 900 мм, қыздыру темпера-турасы 400 °С

Машина бөлшектерін жууға арналған қондырғы Жұмыс кеңістігінің өлшемдері1 600х 1400 х х 1 150 мм, су температурасы  9 0 °С

Кәсіпорында орнатылған электр қозғалтқыштарының санына байланысты жабдықтар саны

5 000.8000 8001. 12 500

Оралатын сымның қимасы 45 мм

Электр қозғалтқыштарының статорларын салуға арналған диаметрі 900 мм айналу шеңбері бар үстел

Өлшемдері 1 100х х 1 250 х 1 725 мм

Кәсіпорында орнатылған жлектр қозғалтқыштарының санына байланысты жабдықтар саны

Өлшемдері 1 200 х 600 х х 810 мм

-1

Кәсіпорында орнатылған жлектр қозғалтқыштарының санына байланысты жабдықтар саны

5 000.8 000 8001. 12 500

/ч

Поршеньді қол сорабы

Кәсіпорында орнатылған жлектр қозғалтқыштарының санына байланысты жабдықтар саны

5 000.8000 8001. 12 500

Өлшемдері 1 875 х х 1 000 х 800 мм

Шашыратқыш пистолет

Сыр беруші бак

Май бөлгіш

м

1 000 кВт дейінгі электр қозғалтқыштарын және тқ күші 500 А пісіру трансформаторларын сынау

Әмбебап дөңгелек құбыры Иілетін құбырлар диаметрі 30... 60 мм, иілетін дөңгелек қиылысы 10.100 мм дейін

Кәсіпорында орнатылған жлектр қозғалтқыштарының санына байланысты жабдықтар саны

Кескіннің үлкен диаметрі 220 мм

Кәсіпорында орнатылған электр қозғалтқыштарының санына байланысты жабдықтар саны

Жүк көтергіштігі 5 кН, жебесінің шығуы 4 м, көтеру биіктігі 2,7 м

Е с к е р т у. Технологиялық және көтеру-көлік жабдығының құрамы нақты жобаларды әзірлеу кезінде нақтыланады.

1.7-кесте Учаскелер бойынша электр жабдықтарын күрделі және ағымдағы жөндеу үшін жабдықтар мен жұмыс орындарының минималдық саны

Кәсіпорында орнатылған электр қозғалтқыштарының санына байланысты жабдықтар саны

Кәсіпорында орнатылған электр қозғалтқыштарының санына байланысты жабдықтар саны

-1

Ағымдағы жөндеуден кейін электр қозғалтқыштарын тексеруге арналған қондырғы тақтасы, басқару пульті және өлшеу құралдарының  жинағы Қуаттылығы 100 кВт, кернеі 400 В  дейінгі элект қозғалтқыштарына арналған,  орнату тақтасының

2 000 х 1 500 мм өлшемдеріне

б

Ескерту.N— кәсіпорында орнатылған электр қозғалтқыштарының саны. Жаңа және ескі электр жөндеу цехтарын техникалық қайта құрастырып салуды ұйымдастыру кезінде қолданыстағы нормаларды, нұсқаулықтарды, мемлекеттік стандарттарды және еңбекті қорғау, қауіпсіздік техникасы, өрт және жарылыс қауіпсіздігі жөніндегі ережелерді басшылыққа алу керек. Еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы жөніндегі негізгі іс-шараларға мыналар жатады: Жарылыс-өртке қауіпті ғимараттарда әуе ортасында автоматты өрт сөндіру құралдары мен өрт сөндірудің автоматты құралдарымен жабдықталуға тиісті ғимараттар мен жайлардың бекітілген тізбесіне сәйкес жарылысқа қауіпті заттардың болуы туралы ескертетін автоматты дабыл жүйесі қарастырылуы керек. Органикалық ерітінділері бар  сіңіру лактары пайдаланылатын сіңіру-кептіру учаскелерінде сыртқы қабырғасының жанында терезе аралықтарының жеткілікті беттері бар ғимараттың шығу орындары немесе тез ашылатын жабындар міндетті түрде орналасуы керек. Сіңіру-кептіру және бояу уческелері басқа өндірістік учаскелерден кемінде 0,75 өртке төзімді шектеуімен жанбайтын қорғаныс құрылымдарымен оқшаулануы керек.

Лак пен ерітінділерге арналған сыйымдылығы 1 м

және одан жоғары сіңіру ванналарында ғимарат сыртында арақашықтығы 1 м немесе қабырғада аралық болған кезде 5 жерде орналасқан арнайы резервуарға апаттық ағуды қарастыру керек.  Ағу құбырының диаметрі 3...6 минут ішінде апаттық көлемінің барлығының ағуын қамтамасыз етуі керек. Кәрізге жіберу алдында бояу камераларының гидросүзгіштерінен және жуу машиналарынан ағын суларды ұстауыштар немесе кір көлемін санитарлық нормалармен рұқсат етілетін белгілерге дейін жеткізуге арналған тұндырғы арқылы өткізу керек. Сіңіру-кептіру және бояу учаскелерінің ғимараттарында жасанды желдеткіштердің болуына қарамастан табиғи түрдегі желдету құралдары (ашылатын форточкалар) болуы тиіс. Сіңіру-кептіру және бояу учаскелерінде желдету сөндірілген кезде мыналарды қамтамасыз ететін блокадалау жүйесі қарастырылуы керек: Көп қабатты ғимараттарда сіңіру-кептіру және бояу учаскелерін ғимараттың жоғары қабатында ғана орналастыру және кемінде екі шығу есігін қарастыру керек. Сынауға қатысы жоқ тұлғалардың сынау станциясына кіруіне қатаң тыйым салынады және оларға арнайы кедергілерімен, блокадалаумен және есіктерге дабыл қоюмен жол берілмеуі тиіс. Электр жөндеу цехындағы жабдықтан пайда болатын шу деңгейі дыбыс қысымының бақыланатын деңгейімен шектелген  (МемСТ 12.1.003 — 83). Жабдықтан пайда болатын шудың төмендетілген деңгейі ОВ-30 және ОВ-31 дірілді оқшауландыратын тіректерде орнатумен, сонымен қатар тиімді технологиялық режимдер мен құрылыс іс-шараларын қабылдаумен пайда болады. Көрсетілген ғимараттардың электр қондырғыларындағы электр қауіпсіздігін арттыру жөніндегі жұмыстың маңызды аспектісі нормативтік құжаттардың, әсіресе электр қондырғыларын стандаттау саласындағы, талаптарын жетілдіру және ретке келтіру болып табылады. Электр қауіпсіздігі бойынша (1.8-кесте) І қорғау сыныбын қолдану аясын кеңету үшін және Ресей мемлекеттік құрылысы, Ресей мемлекеттік стандарты және Ресей жылу энергия министрлігі 09.08.1993 ж. бекіткен

«Ғимараттардың электр қондырғыларындағы электр қауіпсіздігі бойынша І қорғау сыныбының электр жабдығын қауіпсіз пайдалануға арналған нормативтік базаны дамыту туралы» шешімін ескере отырып, Ресей электр энергетикасы департаменті және Бас мемлекеттік энергия қадағалаушысы 7.1.33-тармаққа қосымша абзац енгізу арқылы электр қондырғыларының құрылымдары ережелерінің (ЭҚЕ, 6-шы басылым, 1986 ж.) 7.1-бөліміне өзгеріс енгізді. «Ғимараттарда топтық қалқандалардан бастап штепсель розеткаларына дейінгі топтық желілер жолағы үш өткізгішті болып орындалуы тиіс (фазалық, нөлдік жұмысшы және нөлдік қорғаушы өткізгіштер). Стационарлық бір фазалық электр қабылдағыштарды қосу үш сымды жолақтармен орындау керек. Сонымен қатар нөлдік жұмысшы және нөлдік қорғаушы өткізгіштерді бір контактілі қыстырғыш астындағы қалқанға қосуға болмайды».

Осылай Ресейде қоғамдық ғимараттардың электр қондырғыларына

немесе PE әріптері, немесе сары-жасыл сызықтар Сол

7-ші басылымдағы ЭҚЕ топтық желілерді орындауға арналған талаптар келесі түрде жасалған.

Электр қабылдағыштарды қосу TN-S немесе

жерге тұйықтау жүйесімен 380/220 В желісінен орындалуы тиіс. Барлық ғимараттарда топтық, қабаттық және басқа қалқандардан бастап жалпы жарық беретін шамдарға, штепсель розеткаларына және стационарлық электр қабылдағыштарына дейін жүргізілетін топтық желілер жолағы үш сымды болып орындалуы керек (фазалық — L, нөлдік жұмысшы — N және нөлдік қорғаушы — РЕ-өткізгіштер). Әртүрлі топтық жолақтардың нөлдік жұмысшы және нөлдік қорғау өткізгіштерін біріктіруге жол берілмейді. Нөлдік жұмысшы және нөлдік қорғаушы өткізгіштерді жалпы байланыс режиміне қосуға жол берілмейді. Өткізгіштердің қиылыстары 7.1.45-т. Талаптарына жауап беруі тиіс. Сымдардың қиылысын таңдау ЭҚЕ тиісті бөлімдерінің талаптарына сәйкес жүргізілуі керек. Бір фазалық және үш сымды жолақтар, сонымен қатар үш фазалы  төрт- және бес сымды жолақтар бір фазалы жүктемелерді қосу кезінде егер фазалық өткізгіштер жез бойынша 16 мм

дейін және алюминий бойынша 25 мм

, ал үлкен қиылыстарда – фазалық өткізгіштердің қиылысынан кемінде 50 %, бірақ жез бойынша кемінде 16 мм

және алюминий бойынша 25 мм

қиылысса фазалық өткізгіштердің қиылыстарына тең нөлдік жұмысшы N-өткізгіштері болуы керек. PEN-өткізгіштердің қиылысы N-өткізгіштердің қиылысынан кем болмауы және фазалық өткізгіштердің қиылысына қарамастан жез бойынша 10 мм

және алюминий бойынша 16 мм

дейін, 16 бастап 35 мм

дейінгі фазалық өткізгіштердің қиылысуы кезінде 16 мм

кем болмауы тиіс – механикалық қорғау болған кезде және 4 мм

1995 жылғы қаңтарда халықаралық электр техникалық комиссия стандарттарының негізінде әзірленген МемСТ Р 50571 «Ғимараттардың электр қондырғылары» стандарттарының кешенінен бірінші қолданысқа енгізілді. Стандарттардың бұл кешені электр қондырғыларын жобалау, жинақтау, дұрыстау және сынау бойынша талаптарды қамтиды. Ол жерге тұйықтау жүйесі қосу электр желісінің және ғимараттың электр қондырғысының жалпы сипаттамасы болып табылады.

Жерге тұйықтау жүйесін топтастыру МемСТ Р 50571.2-94 312.2-т. келтірілген. 7-ші басылымдағы ЭҚЕ 1.7-бөлімінде (2002 ж.) көрсетілген стандартқа сәйкес келетін қолданыстағы жерге тұйықтау жүйесіне қатысты электр қондырғыларын топтастыру берілген. 1.7.3-тармаққа сәйкес 1 кВ дейінгі электр қондырғылары үшін келесі белгілер қабылданған:

Қосылу көзіне

1.4-сурет. Ауыспалы тоқтың

жүйесі:

Қосылу көзіне

1.5.-сурет. Ауыспалы тоқтың

1.6-сурет. Ауыспалы тоқтың

жүйесі: 1 — ауыспалы тоқтың қосылу көзінің нейтралін жерге тұйықтау; 2 — ашық өткізгіш бөліктер. Нөлдік қорғаушы және нөлдік жұмысшы өткізгіштер бөлінген жүйе бөлігіндегі бір өткізгіште біріктірілген

Қосылу көзіне

1.7-сурет. Ауыспалы тоқтың

жерге тұйықтаушы; 3 — ашық өткізгіш бөліктер; 4 — жерге тұйықтау құрылғысы. Электр қондырғысының ашық өткізгіш бөліктері жерге тұйықталған. Қосылу көзінің нейтралі жерден оқшауланған немесе үлкен қарсыласуы арқылы жерге тұйықталған.

Екінші әріп — жерге қатысты ашық өткізгіш бөліктердің жағдайы: Т — ашық өткізгіш бөліктер қосылу көзі нейтралінің жерге қатынасынан тәуелсіз немесе қосылу желісінің қандай да бір нүктесінен жерге тұйықталған; N — ашық өткізгіш бөліктер қосылу көзінің түбегейлі жерге тұйықталған нейтраліне қосылған.

Қосылу көзіне

1.8-сурет. Ауыспалы тоқтың ТТ жүйесі. 1-нұсқа: 1 — ауыспалы тоқ көзінің нейтралін жерге тұйықтау; 2 — ашық өткізгіш бөліктер; 3 — ашық өткізгіш бөліктерді жерге тұйықтау. Электр қондырғысының ашық өткізгіш бөліктері нейтральді жерге тұйықтаудан электрлік тәуелсіз жерге тұйықтау көмегімен жерге тұйықталған.

Қосылу көзіне

Келесі (N әрпінен кейінгі) әріптер — бір өткізгіште біріктірілген немесе нөлдік жұмысшы және нөлдік қорғаушы өткізгіштердің функцияларын бөлу:

S — нөлдік жұмысшы (N) және нөлдік қорғаушы (РЕ) өткізгіштер бөлінген;

РЕ — 7" — қорғаушы өткізгіш (жерге тұйықтаушы өткізгіш, нөлдік қорғаушы өткізгіш, әлеуеттерді теңдестіру жүйесін қорғаушы өткізгіш);

f

Халықаралық электр техникалық комиссия (ХЭК) көптеген жылдар бойы ұлттық электр техникалық ережелерді бірыңғайлау бойынша жұмыс жүргізеді. ХЭК стандарттары Еуропаның барлық елдерінде және АҚШ, Канадада, Жапонияда бөлшектеп танылған. Бұл бірыңғайлықтың маңызды жетістіктерінің бірі электрлік қорғаушы іс-шаралардың бірыңғай жүйесін, оның ішінде қорғаушы жерге тұйықтау жүйесін:

Бұрын бүкіл әлемде — Америкадан бастап Австралияға дейін – жермен және қосылу көзінің жерге тұйықталған нейтралімен жабдықтардың тоқ өткізбейтін өткізуші бөліктерін (корпустарын) біріктіруге негізделген қорғау жүйесі қолданылған. Бұл жүйе дәстүрлі түрде

Ресейде «нөлдендіру», ФРГ «Nullung» және Австрияда РМЕ (Protectіve Multіple Earthіng) Ұлыбританияда, MEN (Multіple Earthed Neutral) деп аталады. Оның қорғаушы қызметі бірнеше рет жерге тұйықтау және тоқ өткізбейтін бөлігін корпуста әлеуеттің «нөлдік» көзінің нейтралімен біріктіру есебінен алу, яғни жер әлеуетіне тең үрдісінде негізделген. Нөлдендіру, бірқатар кемшіліктерге қарамастан, көптеген жылдар бойы барлық әлемдегі миллиондаған электр қондырғыларының негізгі электр қорғаушы құралы ретінде қызметті және қызметін жалғастыруда. Сөзсіз, ол көптеген адам өмірін құтқарды. Техникалық прогресс, электр жабдығын жетілдіру, электр өнеркәсібінің дамуы, оның ішінде қысқа тұйықталу тоғын шектеу қабілеттері бар қазіргі автоматтандырылған сөндіргіштердің, қорғаушы сөндіргіштердің сезімтал және сенімді құрылғыларының, мысалы ВД1-63, Астро УЗО пайда болуы өнеркәсіптік, әлеуметтік-тұрмыстық, арнайы маңыздағы электр қондырғыларын пайдалану кезінде электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша жаңа талаптар қойылды. ХЭК бұрын ескерілген электр қорғаушы іс-шараларын әзірледі және «нөлдендіру» орнына «қосылу көзін автоматты сөндіру көмегімен қорғау» атауымен іс-шаралар кешені пайда болды. Сонымен қатар нөлдендіру электр қондырғыларының көп бөлігінде әлі қолданыста, жоғалған жоқ. Ол қалды. Бірақ жаңа ережелер шегінде оны кейбір жағдайларда осы кешеннің құрамдас бөлігі ретінде ғана қолданылатынын қарастыру керек.

TN-S және

жүйелері еуропалық елдерде кеңінен қолданылады  (ФРГ, Австрияда, Францида және т.б.). TN-S жүйесінде электр қондырғысының барлық ашық өткізгіш бөліктері қосылу көзінің жерге тұйықтау құрылғысымен тікелей РЕ бөлек нөлдік қорғаушы өткізгіштерімен біріктірілген.

Электр қондырғыларын жинақтау кезінде ережелер қорғаушы өткізгіш (

жүйесінде біріктірілген нөлдік қорғаушы және нөлдік жұмысшы

өткізгіші РЕ нөлдік қорғаушы және

нөлдік жұмысшы өткізгіштеріне бөлінеді.

РЕ нөлдік қорғаушы өткізгіші барлық ашық өткізгіш бөліктермен біріктірілген және бірнеше рет жерге тұйықтала алады. Ал нөлдік жұмысшы N өткізгіші жермен бірікпеуі керек.

Еліміз үшін болашағы бар

жүйесі болып табылады. Ол қорғаушы сөндіру (УЗО) құрылғысын кеңінен енгізу кешенінде оларды түбегейлі қайта жаңартусыз электр қондырғыларындағы электр қауіпсіздігінің жоғары деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

TN-S және

жерге тұйықтау жүйелері бар ғимараттардың электр қондырғыларында тұтынушының электрлік қауіпсіздігі жүйелердің өзімен емес, осы жерге тұйықтау жүйелерімен және әлеуеттерді теңдестіру жүйесімен кешенде әсерлірек әрекет ететін УЗО қамтамасыз етіледі. Жерге тұйықтау жүйелері УЗО көмегінсіз қажетті қауіпсіздікті қамтамасыз етпейді. Өйткені электр құралының немесе қандай бір аппаратың корпусына оқшаулау өткен кезде УЗО болмаған жағдайда ол тұтынушыны желіден сөндіру тоқ берушілерден тыс қорғау құралдарымен – автоматты түрдегі сөндіргіштермен немесе балқымалы құралдармен жүзеге асырылады. Тоқ берушілерден тыс қорғау құралдарының тез әрекет етуі, біріншіден, УЗО тез істеуіне жол береді. Көптеген факторларға байланысты: қысқа тұйықталу тоғының қысқалығы, ол, өз кезегінде, фазалы және нөлдік өткізгіштердің қарсыласуымен, оқшауланған жердің бұзылған орнындағы ауыспалы қарсыласумен, жолақтың ұзындығымен, автоматтандырылған сөндіргіштердің дәл калибрленуімен және т.б. анықталады. Объектіде металл корпустардың, РЕ-өткізгішпен біріктірілген арматураның болуы электр жарақаттану қауіптілігін арттырады. Өйткені бұл жағдайда «тоқ өткізгіш – адам денесі - жер» жүйесінің қалыптасуы әлдеқайда жоғары. УЗО ғана адамды тікелей тию кезінде жарақаттан сақтап қалуға қабілетті. Электрлік қауіпсіздік жағдайларын қамтамасыз ету жоспарында электр қондырғыларын пайдалануды ұйымдастыру кезінде қарастырылған жерге тұйықтау жүйелеріне балама жаңаша зат, бірақ кеңінен қолданылатын әсерлі электр қорғаушы құрал – қосарлы оқшаулау болып табылады. Бұл бағыт «қосарлы оқшаулауды» жасауда электрлік қауіпсіз электр жабдықтарының  және электр құралдарының ассортиментін маңызды кеңейтуге мүмкіндік берген механикалық және электр оқшаулағыш сипаттамалары бар пластикалар мен керамикалар өндіру саласындағы химиялық өнеркәсіпке қол жеткізу нәтижелерінде мүмкін болып отыр. Осындай өнімдерді қолдану кезінде электрлік қауіпсіздік жағдайларын қамтамасыз ету жоспарындағы жерге тұйықтау жүйесінің түрі маңызды емес.

«Қосарлы оқшауланып» жасалған өнімдерді       белгісімен таңбалайды.

TN-C жүйесіндегі

жүйесін орындау ережелері PEN-өткізгішті кіріспе-тарату бөлігінде

и

1.10-сурет.

ЭҚЕ (7-ші басылым 7.1.36-т.) көрсетіледі: «...Нөлдік жұмысшы және нөлдік қорғаушы өткізгіштерді жалпы байланыс қысымына қосуға жол берілмейді». Бұл талаптың мәні байланыс қысымы бұзылған (жанып кеткен) жағдайда жерге тұйықталумен қорғаушы өткізгішті біріктіруді сақтау жолымен электр қауіпсіздігі жағдайларын қамтамасыз етуде. 1.11-суретте осындай қосылуды орындау үлгілері келтірілген — тарату қалқандарында.

|ф «И

10 мм

16 мм

pool

1.11-сурет. PEN-өткізгішіне

және

Нақты электр қондырғысындағы электр қауіпсіздігі жағдайларын қамтамасыз ету үшін әлеуеттерді теңестіру жүйесінің маңызы зор, оларды ХЭК стандарттарының талаптарына 364-4-41 және ЭҚЕ 1.7.82, 1.7.83, 7.1.87, 7.1.88-т.т., 7-ші басылымға сәйкес орындайды. Бұл ережелер жерге тұйықтауға жататын барлық өткізгіштерді жалпы шинаға қосуды қарастырады (1.12-сурет). Мұндай шешім электр қондырғысының жеке элементтерінде әлеуеттердің әртүрлілігіне әкелетін жерге тұйықтау жүйесіндегі кенет пайда болатын циркуляциялық тоқтардың өтуін болдырмауға мүмкіндік береді. ЭҚЕ, 7-ші басылым, әлеуеттерді теңестірудің негізгі жүйесін және қосымша жүйесін келесі түрде келтіреді. Ғимаратқа кіргізетін орында келесі өткізуші бөліктерді біріктіру жолымен әлеуеттерді теңдестірудің жүйесі орындалуы тиіс:

Кіргізетін орын Газ

1.12-сурет. Әлеуеттерді теңестіру жүйесін орындау үлгісі

Осындай өткізу бөліктері ғимаратқа кіретін орында өзара біріктірілуі тиіс. Электр энергиясын беру барысы бойынша әлеуеттерді теңестіруді қосымша жүйесін қайта орындау ұсынылады. Әлеуеттерді теңестірудің қосымша жүйесіне стационарлық электр қондырғыларының тиюге барлық қолжетімді ашық өткізу бөліктері, барлық электр жабдығының (оның ішінде штепсель розеткаларының) басқа өткізу бөліктері және қорғаушы өткізгіштері қосылуы тиіс. Душ ғимараттары үшін әлеуеттерді теңестірудің қосымша жүйесі міндетті болып табылады және ол ғимараттың сыртына шығатын басқа өткізгіш бөліктерді қосуды қарастыруы тиіс. Егер электр жабдығын нөлдік қорғаушы өткізгіштері бар әлеуеттерді теңестіру жүйесіне қосылған электр жабдығы болмаса, онда әлеуеттерді теңестіру жүйесі кіретін орында РЕ шинасына (қысымға) қосу керек. Еденге найзағайға қарсы орнатылған қыздыру элементтері жерге тұйықталған металл тормен немесе әлеуеттерді теңестіру жүйесіне қосылған жерге тұйықталған металл қабықпен жабылуы тиіс. 7-ші басылымдағы ЭҚЕ (2002 ж. 1.7.82, 1.7.83) әлеуеттерді теңестірудің негізгі жүйесін және қосымша жүйесін келесі түрде орындауды міндеттейді. 1 кВ дейінгі электр қондырғыларындағы әлеуеттерді теңестірудің негізгі жүйесі өзара келесі өткізгіш бөліктерді біріктіруі тиіс:

Ғимаратқа сырттан кіретін өткізгіш бөліктер олардың ғимаратқа кіру нүстесіне жақынырақ біріктірілуі тиіс. Әлеуеттерді теңестірудің негізгі жүйесіне біріктіру үшін барлық көрсетілген бөліктер әлеуеттерді теңестіру жүйесін өткізгіштердің көмегімен басты жерге тұйықтау шинасына қосылуы тиіс. Әлеуеттерді қосымша теңестіру жүйесі өзара барлық бір уақытта  қолжетімді ашық стационарлық электр жабдығының өткізу бөліктерін, сонымен қатар ғимараттың құрылыс құрылымдарын және штепсель розеткаларының қорғау өткізгіштерімен бірге

жүйесіндегі нөлдік қорғаушы өткізгіштерді және

және

Әлеуеттерді теңестіру үшін арнайы қарастырылған өткізгіштер немесе электр жолағының өткізгішті мен үзіліссіздігіне қатысты қорғаушы өткізгіштерге ЭҚЕ талаптарын орындайтын болса, ашық және басқа өткізу бөліктері пайдаланыла алады. Соңғы уақытта қазіргі тұрғын үйлердің және өндірістік ғимараттардың әртүрлі электр жабдықтарымен және жабдықталуының ілгерілеуіне және олардың электр қондырғыларының үнемі дамуына байланысты сумен жабдықтау және жылу жүйелері құбырларының тез тозу байұалады. Қысқа уақыт ішінде (жарты жалдан екі жылға дейін) жераты құбырларында, сонымен қатар әуе салмаларында мөлшерлері тез ұлғайып кететін жарықтар пайда болуда. Құбырлардың тез арада (питтингтік) тозуының себебі 98 % жағдайда олардың бойымен белгісіз тоқтардың өтуі болып табылады. Әлеуеттерді теңестіру жүйесін дұрыс орындаудың кешенінде УЗО пайдалану ғимарат құрылғылары элементтерін өткізгіштері бойынша, оның ішінде құбырлар бойынша белгісіз тоқтардың кетуін шектеуге және тіпті жоюға мүмкіндік береді.

Электр қондырғыларын пайдалану кезінде пайдаланылатын негізгі терминдер және анықтамалар 1.9-кестеде келтірілген.

Жұмыс істеушінің қорғау құралы Жұмыс істейтін қауіпті және (немесе) зиянды өндірістік факторлардың алдын алуға және немесе әсер етуін азайтуға арналған құрал

Ұжымдық қорғау құралы Өндірістік жабдықпен, жаймен, ғимаратпен, құрылыммен, өндірістік алаңмен конструктивті және (немесе) функционалды байланысты қорғау құралы

Электр қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған электр тоғынан зақымданудан қорғау құралы

Негізгі оқшаулағыш электр қорғаушы құрал Оқшаулағышы электр қондырғысының жұмыс кернеуін ұзақ уақыт ұстайтын және кернеуде болып тоқ өткізуші бөліктерде жұмыс істеуге мүмкіндік беретін оқшаулағыш электр қорғаушы құрал

Кернеуді алмай жұмыс істеу Кернеуде (жұмыс істейтін немесе өткізілген) тоқ өткізуші бөліктерге тигізіп орындалатын немесе жіберуге жол берілмейтін осы тоқ өткізгіштерден алшақта орындалатын жұмыс

Адамдарды белгілі бір әрекеттердің тікелей немесе мүмкін болатын қауіптілігін, тыйымдарын, ұсыныстарын немесе рұқсат етілуін ескертуге арналған. Сонымен қатар пайдалануы әсер етуі қауіпті және (немесе) зиянды факторларды болдырмайтын немесе төмендететін объектілер мен құралдардың орналасуы туралы ақпарат беруге арналған сигналды және контрастті түстерді, графикалық символдарды және (немесе) түсіндіру жазбаларын пайдаланып жасалған белгілі геометриялық форманың түстік графикасы

Бұзылмаған электр алаңының кернеуі Адамға жұмыс барысында болатынын болжайтын зонада белгіленетін адамның болуымен және өлшеу құралымен бұзылмаған электр алаңының кернеуі

Экрандалатын құрылғы Кернеудегі электр қондырғыларындағы жұмыс орындарында кернеуді төмендететін ұжымдық қорғау құралы

Қосымша оқшаулағыш электр қорғау құралы Осындай кернеуде электр тоғымен зиянданудан қорғауды өздігінен қамтамасыз ете алмайтын, бірақ негізгі қорғау құралын толықтыратын, сонымен қатар жанасу кернеуінен және қадамның кернеуінен қорғау үшін қызмет ететін оқшаулағыш электр қорғаушы құрал

Жанасу кернеуі Екі өткізгіш бөліктер арасындағы немесе оған адам бір уақытта жанасқан кезде өткізгіш бөлік пен жер арасындағы кернеу

Қадам кернеуі Адам қадамының ұзындығына  тең қабылданатын бір бірінен 1 м қашықтықта жер бетіндегі екі нүктенің арасындағы кернеу

Қауіпсіз арақашықтық Жұмыс істеушінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған жұмыс істеуші мен қауіптілік көзінің арасындағы ең аз рұқсат етілетін арақашықтық

Кернеуді нұсқаушы Электр қондырғыларының тоқ өткізу бөліктерінде кернеудің болуын немесе жоқтығын анықтауға арналған құрылғы

Кернеудің болуын дабылдаушы Персоналды тоқ өткізгіш бөліктерге жақындау салдарынан әлеуетті қауіпті зонада болуы туралы ескертетін, электр қондырғыларының тоқ өткізгіштерінде олар мен жұмыс істеушінің арасындағы арақашықтық кезінде кернеудің қауіпті арақашықтығын немесе болуын алдын ала (шамамен) бағалауға арналған  қауіпсіздікті маңызды арттыратын құрылғы

Жүрек бұлшық еттерінің тәртіпсіз қысқаруы тоқтың аз әсері кезінде де пайда болады Электр қондырғыларын электрлік қауіпсіз пайдалану бойынша негізгі нормативтік және директивті құжаттар тізбесі 1.10-кестеде келтірілген.

1.10-кесте Электр қондырғыларын электрлік қауіпсіз пайдалану бойынша нормативтік құжаттар

р/р №

Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі еңбекті қорғау салааралық ережелері (қауіпсіздік ережелері)

Жоғарыда жұмыс істеген кезде еңбекті қорғау бойынша салааралық ережелер

Өнеркәсіп жиілігінің (50 Гц) электр алаңдары әсер ету жағдайларындағы санитарлық нормалар және жұмыс істеуді орындау ережелері

Электр алаңының әрекет етуінен 400, 500 және 750 кВ кернеуімен РУ және ВЛ электр берілістеріне қызмет көрсететін персоналды қорғау бойынша басшылыққа алынатын нұсқаулықтар

ЕСЗКС. Металл және бейметалл бейорганикалық жабындар. Таңдауға жалпы талаптар

р/р №

МемСТ  12.1.002-91 ССБТ. Өнеркәсіп жиілігінің электрлік алаңдары. Жұмыс орындарындағы рұқсат етілетін кернеу деңгейлері және бақылау жүргізу талаптары

МемСТ  12.1.038. Өзг. 1 - 04.88 ССБТ. Электр қауіпсіздігі. Жанасу кернеулерінің және тоқтардың шектеулі рұқсат етілетін деңгейлері

МемСТ  12.1.051-99 ССБТ. Электр қауіпсіздігі. Кернеуі 1 000 В жоғары электр берілісі жолақтарының қорғау зонасындағы қауіпсіздік арақашықтығы

МемСТ  12.4.023. Өзг. 1 - 07.87. Өзг. 2 - 12.97 ССБТ. Бетті қорғау қалқандары. Жалпы техникалық шарттары және бақылау әдістері

МемСТ  Р 12.4.026-97 ССБТ. Дабыл түстері, қауіпсіздік белгілері және дабыл белгілері. Тағайындау және қолдану ережелері. Жалпы техникалық талаптары және сипаттамалары. Сынаулар әдістері

МемСТ  12.4.035. Өзг. 1 - 09.83. Өзг. 2 - 10.86. Өзг. 3 - 02.89. Өзг. 4 - 12.97 ССБТ. Электр пісірушілерге арналған бетті қорғау қалқандары. Техникалық шарттары

р/р №

МемСТ  12.4.154-85 ССБТ.  Өнеркәсіп жиілігі алаңдарынан қорғауға арналған жеке экрандау құрылғылары. Жалпы техникалық талаптары, негізгі параметрлері және өлшемдері

МемСТ  12.4.172-87 ССБТ. Өнеркәсіп жиілігі алаңдарынан қорғауға арналған жеке экрандау жинағы. Жалпы техникалық талаптары және бақылау әдістері

МемСТ  Р 12.4.189-97 ССБТ. Демалу органдарын жеке қорғау құралдары. Маскалар. Жалпы техникалық шарттары

МемСТ  Р 12.4.190-97 ССБТ. Демалу органдарын жеке қорғау құралдары. Оқшаулағыш материалдардан жасалған жартылай маскалар және төрттен бір бөлікті маскалар. Жалпы техникалық шарттары

МемСТ  1516.2-95 Салааралық стандарт «3 кВ және одан жоғары кернеуге ауыспалы тоқтың электр жабдығы және электр қондырғылары. Оқшаулағыштың электр төзімділігінің жалпы әдістері»

МемСТ  15.16.3-84 Салааралық стандарт «1-ден 750 кВ дейінгі ауыспалы кернеуге ауыспалы тоқтық электр жабдығы. Оқшаулаудың электр төзімділігіне қойылатын талаптар»

р/р №

МемСТ  4997. Өзг. 1 - 02.78. Өзг. 2 - 11.80. Өзг. 3 - 11.82. Өзг. 4 - 08.83. Өзг. 5 - 02.86. Өзг. 6 - 08.90. Өзг. 7 - 03.01

Диэлектрлі резина кілемдер

МемСТ  11516 (МЭК 900-87) Салааралық стандарт «Ауыспалы тоқтың 1 000 В дейінгі және тұрақты тоқтың 1 500 В кернеуінде жұмыс істеуге арналған қол құралдары. Сынақтардың жалпы талаптары және әдістері»

МемСТ  15152. Өзг. 2 - 01.76. Өзг. 3 - 04.81. Өзг. 4 - 08.83. Өзг. 5 - 05.87. Өзг. 6 - 07.94 ЕСЗКС. Тропикалық климатты аудандарға арналған резина техникалық өнімдер. Жалпы техникалық шарттары

МемСТ  20494-97 Оперативті оқшаулағыш штангілер және тасымалданбалы жерге тұйықтаулар штангілері. Жалпы техникалық шарттары

МемСТ  Р 51853-94 Электр қондырғыларына арналған тасымалданбалы жерге тұйықтаулар. Жалпы техникалық шарттары

р/р №

Коммуникациялық аппаратура

Ведомстволық құрылыс нормалары

РФ ІІМ Мемлекеттік өрт қызметінің нормалары

РФ Бас энергия бақылаушысының

Электр қондырғыларындағы қорғаушы сөндірушілерден қорғау құрылғыларын пайдалану бойынша уақытша нұсқаулар

380/220 В қондырғыларындағы УЗО қолдану және техникалық қызмет көрсету бойынша ұсыныстар

МемСТ  Р

Электр оғымен жарақаттанудан қорғау ережелері

Өндірістік электрлік жарақаттанудың қазіргі жағдайын талдау және оны ескерту жөніндегі ұсыныстар жыл сайын кәсіпорындардан түсетін өндірістегі бақытсыз жағдайлардың саны мен себептері туралы мәліметтерді зерттеуде негізделеді. Көптеген зерттеу мәліметтері бойынша өндірістік электрлік жарақаттану кәсіпорынның өндіріс сипаттамасына және ЭРЦ жұмысының әсерлілігіне байланысты. Бұл 2.1-кестеде келтірілген электр жарақатының мәліметтерімен расталады [3]. Ең көп электрлік жарақаттану электр энергетикасында байқалады. Өйткені, бұл саланың көптеген жұмыскерлері тікелей электр қондырғыларына қызмет көрсетумен айналысады. Химиялық, көмір және өнеркәсіптің кейбір басқа салаларында, сонымен қатар құрылыста электр қауіпсіздігі шамалы жақсырақ болады. Өндірістік электрлік жарақаттану жағдайларын электр қондырғылары бойынша бөлу 2.2-кестеде келтірілген. Мәліметтерді талдаудан (2.2-кестені қараңыз) барлық бақытсыз жағдайлардың жартысынан көбі әуе жолақтарына (ӘЖ), трансформаторлық шағын станцияларға (ТШ) және тарату құрылғыларына (ТҚ) келеді. Олардың 75% 6 және 10 кВ кернеуге келеді. Ең аса қауіптілікті кәсіпорындар мен құрылыстар аумағында орналасқа ӘЖ болады. Шамамен электр беріліс жолағындағы жарақаттың 60 % оларға автокрандардың, бұрғылау мұнараларының, баспалдақтардың және басқа ірі габаритті объектілердің тиюімен байланысты. Яғни нақты түрде жолақтарға қызмет көрсетумен байланысты емес. Қадамдық кернеумен жарақаттану жағдайлары көбінесе байланыс желілерге қатысты  (орташа деңгейден 8 есе артық). 380 және 220 В кернеуі бар қондырғылардан электр жетегі бар жылжымалы машиналар қауіпті — сорғылар, транспортерлер, жүктеуіштер, бетон араластырғыштар, электрленген экскаваторлар және т.б. Жылжымалы қондырғылар мен қол электрленген машиналардағы бақытсыз жағдайлардың 43-тен бастап 77 % дейінгісі машинаның корпусында кернеудің пайда болуынан болады. Бірақ орташа алғанда, барлық белгілер бойынша бұның себебі тек  13 % жарақатты көрсетеді.

Электр энергетикасы 6,4

Құрылыс, құрылыс материалдарының өнеркәсібі 2,4

2,1

1,9

Металлургиялық өнеркәсіп 1,6 9,5

Көмір өнеркәсібі 1,6

Азық-түлік өнеркәсібі 1,4

Байланыс, автокөлік және шоссе жолдары кәсіпорындары 1,4

Теміржол көлігі, көлік құрылысы 1,5

9,3

1,25

Машина жасау және су құрылысы 1,1

Теңіз және өзен флоты 1,1

Текстиль және жеңіл өнеркәсібі 0,6

Сауда 0,5

Мәдени-ағарту, медициналық және ғылым мекемелері, оқу орындары 0,4

21,3

Олардың ішінде:

байланыс желілері 2,9

тасымалданатын және қол 2,8

байланыс жолақтары 1,9

Пісіру қондырғылары (барлығы) 5,8

5,3

Олардың ішінде:

Қыздыру қондырғылары 3,3

КТШ және КТҚ 8,3

Шамдар (барлығы)

7,6

Олардың ішінде стационарлық 2,5

Қалқандар, шкафтар 4,5

Электр көтергіштер 3,9

Ескерту. КТШ — кешенді трансформаторлық шағын станция; КТҚ — кешенді тарату құрылғысы; ЗРУ — жабық тарату құрылғысы. Электр пісіру қондырғыларының, сонымен қатар электр жетегі бар жылжымалы машиналардың және электрленген агрегаттардың үлкен қауіптілігі туралы өнеркәсіпте қолданылатын кейбір қондырғыларда электрлік жарақаттанудың әрі қарай келтірілген қатынастары бойынша айтуға болады, о.і:

Электр қозғаушылар        1 Электр пісіру қондырғыларының, сонымен қатар электр жетегі бар жылжымалы машиналардың және электрленген агрегаттардың үлкен қауіптілігі туралы өнеркәсіпте қолданылатын кейбір қондырғыларда электрлік жарақаттанудың әрі қарай келтірілген қатынастары бойынша айтуға болады, о.і:

Электрлік жарақаттану статистикасы жұмыскерлер қаншалықты жас болса, олардың электрлік жарақаттануы жиі екенін көрсетеді (2.1-сурет).

2.1-сурет. Әртүрлі жастағы тұлғалардың өндірістік электрлік жарақаттануы

Электрлік жарақаттану жиілігі

Жасы, толық жасы

Әрбір үшінші жарақатты электр жетегімен жұмыс істеу кезінде 20 жастан төмендегі жұмыскелер алады. Әр төртіншісін — әуе жолдарына қызмет көрсету кезінде, әр алтыншысын — электр сымдары мен шамдарды операциялар жасау кезінде, сонымен қатар трансформаторлық шағын станцияларда, тарату құрылғыларымен, тарату шкафтарымен және қалқандарымен жұмыс істеу кезінде (50 және одан жоғары жастағы жұмыскерлер — электрлік жарақаттың шамамен 9 %). Жарақаттың көбі 10 жастан артық стажы бар жұмыскерлерге (2.2-сурет) және қауіпсіздік техникасы бойынша ІV білікті топқа (2.3-сурет) келеді. Білікті тәжірибелі жұмыскерлердің жоғары жарақаттануы олардың электрлік қауіпті жұмыстардың негізгі көлемін орындауға байланысты болуымен түсіндіріледі. Яғни олардың тәжірибесі аздарға қарағанда қауіпке түсулері көбірек.

2.2-сурет. Әртүрлі стажы бар жұмыскерлердің өндірістік электрлік жарақаттануы, %: 1 — 1 айға дейін; 2 — 1 айдан артық 1 жылға дейін; 3 — 1 жылдан жоғары 3 жылға дейін; 4 — 3 жылдан жоғары 5 жылға дейін; 5 — 5 жылдан жоғары 10 жылға дейін; 6 — 10 жылдан жоғары 2.3-сурет. ТҚ бойынша әртүрлі топтағы электр персоналының өндірістік электрлік жарақаттануы, %:

Бұл өнеркәсіп кәсіпорындарының электр қондырғыларында және электр желілерінде қызмет көрсету, жөндеу және сынау кездерінде қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтау керектігін куәландырады. Өнеркәсіп кәсіпорындарында электр қондырғыларына және электр желілеріне қызмет көрсету, жөндеу және сынау бойынша жұмыстар жүргізу кезінде адамның кернеу астына түсу қаупі, яғни әлеуеті жер әлеуетінен айрықшаланатын нүктеге, немесе әртүрлі әлеуеті бар электр қондырғыларының екі нүктесіне тиюі туындайды. Өйткені электр желілеріндегі және электрленген жабдықта жұмыстарды жұмыскерлер электр техникалық қана емес, сонымен қатар басқа кәсіптің адамдары орындайды. Ең тегі электр қауіпсіздігі мәселелері өзекті болып отыр.  Электр тоғының, электр доғасының және электр магнитті алаңдардың қызмет көрсетуші персоналға қауіпті және зиянды әсер етуі электрлік жарақаттану және кәсіптік науқастану түрінде білінеді. Кернеу астындағы құрылғылар бөлігіне тию сәтіне дейін электр тоғы сезім органдарына әсер етпейді. Электр тоғына тиген кезде, ол адам денесінен өтіп, организмге термикалық, электрлік немесе биологиялық әсер етуі мүмкін. Бірінші әсер етуі жасушалардың қызуымен, күюге дейін, сипатталады. Екіншісі – адам организмінде сұйықтық пен қанның жиналуы, ал үшіншісі – жасушалардың бұзылуымен және қабынуымен және бұлшық еттерінің қысқаруымен білінеді.

электрлік жарақаттар терінің металлдануы, электрлік белгілердің, механикалық зақымдардың пайда болуы және электроофтальмия (доғалық электрлік пісіруден ультрафиолет сәулелерінің көздің сыртқы қабықтарының қозуы).

Жалпы электр жарақаттар тірі жасушаларды сіресіп қысқару жағдайына дейін қоздыратын электр тоғының соққысы нәтижесінде болады.

Жалпы электр жарақаттары мыналарға бөлінеді:

Клиникалық өлім дегеніміз зақымданушының өмірден өлімге көшкен жағдайы. Клиникалық өлім жағдайы 6...7 мин. созылады. Егер осы уақыт ішінде зақымданушыға оны өмірге қабілетті жағдайға әкелетін көмек көрсетілмесе, онда қайтпас үрдістер басталады. Өлім себептері мыналар болып табылады: демулауының жүрек жұмысының тоқтауы, электрлік шок. Электр тоғымен зақымдану деңгейіне әсер ететін негізгі факторлар мыналар болып табылады: адам денесіндегі тоқ жолы (2.4-сурет), тоқ күші, тоқ түрі (тұрақты немесе ауыспалы), сонымен қатар оның өту уақыты. Тоқтың өту бағыттарының аса қауіпті бағыттары «бас - қолдар», «бас - аяқтар» болып саналады. Аса таралған оқиғалар: «қол-аяқ» (2.5-сурет), «қол-қол» (2.6-сурет) ілмектері. Өйткені бұл кезде тоқ жүрек пен демалу органдарына зақым келтіреді. Адамның денесі арқылы өтетін тоқ күшін Ом заңы бойынша кернеуді адам денесіне қарсыласу қатынасы ретінде анықтауға болады.

2.4-сурет. Адам денесіндегі тоқтың өту жолдары

2.5-сурет. Адамның жерге тұйықталған нейтральмен  үш фазалы желінің бір фазасына тиюі

/////////, Адам денесінің қарсыласуы тию орнындағы тері бетінің жағдайына, организмнің жалпы физиологиялық және психологиялық жағдайына және т.б. байланысты. Ол бірнеше жүздіктен ондаған мың омдарға дейін өзгере алады. Егер тері терлеп тұрса, эмульсиямен немесе басқа ерітінділермен  суланса, тоқ өткізуші шаңмен бітелсе, онда қарсыласу тез арада төмендейді. Өнеркәсіп тоғы тыс қауіпті болады (50 Гц). Жоғары диіліктегі тоқтар әдетте электр шогына әкелмейді. Бірақ ұзақ уақыт әсер еткенде дененің кейбір бөліктерін күйдіруге немесе олардың қызып кетуіне әкелуі мүмкін. Өнеркәсіп жиілігіндегі ауыспалы тоқтың тітіркеніп әсер етуін адам 1,0...1,5 мА тоғы кезінде және 5,7 мА үнемі тоғында сезе бастайды.  Бұл тоқтар

межелік сезінерлік деп аталады. Олар адам үшін аса қауіпті емес: адам өз бетінше тізбектен ажырай алады. Егер ауыспалы тоқ 5 . 10 мА, онда тітіркеніп әсер ету сезінерліктей болады. Сіңірдің тартуына әкелетін бұлшық еттерде ауыру пайда болады. 10.15 мА ауыспалы тоқ және 50.80 мА тұрақты тоқ кезінде қолдар мен аяқтар бұлшық еттерінің ауырулары мен тартылуы өте күшті болатыны соншалық, онда адам 2.6-сурет. Оқшауланған нейтральмен 220 В жолақты кернеуінен үш фазалы желіден екі сымға тию:

1...3

қолдарын ашып, өзінен сымды алмастай, зақымдану орнынан кете алмайды. Бұл тоқтар

межелік жібермейтіндер деп аталады. Үлкендігі 25 мА және одан жоғары өнеркәсіп жиілінің ауыспалы тоғында тек қолдар мен аяқтардың емес, сонымен қатар кеуде жасушасының сіресіп қысқаруы болады. Жиілігі 50 Гц 50 мА тоғы кезінде демалу органдарының жұмысы өте қиындайды, ал 100 мА және одан жоғары тоқ кезінде және 300 мА тұрақты оғы кезінде 1...2 уақытында жүрек зақымданады. Бұл оның фибрилляциясында білінеді. Бұл тоқтар

фибрилляциялық деп аталады. Фирилляция кезінде жүрек қан айдаушы орган ретінде өз функцияларын орындамайды. Организмге оттегі жеткіліксіз келеді. Егер зақымданушыға уақтылы бірінші көмек көрсетілмесе биологиялық өлімге көшетін демалуының тоқтауына және клиникалық өлімге әкелетін оттегінің жетіспеушілігі болады. Тоқтың адамға ұзақ уақыт бойы әсер етуі зақымдану нәтижелеріне әсер ететін маңызды фактор болып табылады. Электр тоғымен зақымданудан қорғауды келесі мәліметтерді ескере отырып есептейді:

Тоқ, мА         2        6        50        75        100        250 Әсер ету ұзақтығы,... бастап 10 артық 10 кем емес        1,0        0,7        0,5        0,2 Есептеу кезінде адам денесінің қарсыласуы адамдардың жынысына және жасына байланысты екені ескеріледі: әйелдерде мұндай қарсыласу еркектерге қарағанда төменірек, балаларда – ересектерге қарағанда төменірек, жас адамдарда үлкен адамдарға қарағанда төменірек. Бұл терінің жоғары қабатының қалыңдығы мен қаттылық деңгейімен түсіндіріледі. Адам денесінің қарсыласуының қысқаша уақытқа (бірнеше минутқа) төмендеуі (20.50%-ға) сыртқы, кенеттен туындайтын, физикалық тітіркенуді болдырады: ауыру (соққылар, пісулер), жарық және дыбыс. Өйткені адам денесінің электр тоғына қарсыласуы  жолақты және тұрақты емес және ондай қарсыластықтармен есеп айырысу қиын, шартты түрде адам денесінің қарсыласуы тұрақты, жолақты, белсенді және 1 000 Омды құрайды деп саналады. Электр техникалық қондырғылардағы жұмыстың қауіпсіздігі ғимараттың алғалдылығына, оның температурасына, тоқ өткізуші ортасының мазмұнына (металл салмағына, қышқылдар мен тұздар  ерітіндісіне) және т.б. байланысты. Сондықтан, мысалы, металлды жақсы өткізгіш беті бар резервуарларда жұмыс істеу кезінде қауіпсіздің шарттары бойынша 12 В тең жіберіледі. Басқа, әдетте пайдалану ережелерінде

айтылатын, жағдайларда 42 В кернеуге рұқсат етіледі.

Электр техникалық қондырғыларды жасау кезінде үнемі қоршаған жағдайлар ескеріледі және электр қондырғыларын пайдалану кезінде электр тоғымен зақымдану мүмкіндігін төмендететін іс-шаралар қарастырылады. Электр желілері мен жабдықтары орналасқан өндірістік және тұрмыстық ғимараттар (2.3-кесте) орталары оқшаулағышты бұзуы мүмкін, одан адамның электр тоғымен жарақаттану қаупі ұлғаяды. Электр тоғымен жарақаттану қаупінің деңгейі бойынша ғимараттар жоғары қауіпсіз, жоғары қауіпті және ерекше қауіпті болуы мүмкін.

Құрғақ ауа, ыстық, шаң, химиялық және биологиялық белсенді орталарға тән белгілер жоқ. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы  6 0 % аспайды

Ауа температурасы ұзақ уақыт бойы + 35 °С асады Шаң Өндіріс шарттары бойынша ауаға сымдарға қонатындай, машиналардың, аппараттардың және т.б. ішіне қонатындай көлемде технологиялық шаң бөлінеді. Шаң өткізгіш және өткізбейтін болып бөлінеді

Өндіріс шарттары бойынша ауада (үнемі және ұзақ уақыт бойы) булар болады немесе электр жабдығының оқшаулағышына және тоқ өткізуші бөліктеріне бұзу әрекеті бар қалдықтар жиналады

Ерекше дымқыл Салыстырмалы ылғалдылық 100% жақын (төбе, қабырғалар, еден және ғимаратта орналасқан заттар ылғалды)

Жоғары қауіпсіз ғимараттарға мыналар жатады: тоқ өткізбейтін едендері, тоқ өткізбейтін шаңы бар, ыстық емес, ауа температурасы 4...35°С жоғары емес құрғақ ғимараттар; бір жағынан жермен жақсы байланыстағы ғимараттың металл конструкцияларына, машиналарға, аппараттарға, басқа жағынан – электр жабдығының корпустарына бір уақтылы жанасуы мүмкін емес ғимараттар.

Жоғары қауіпті ғимараттар санатына мыналар жатады: тоқ өткізгіш едендері, тоқ өткізгіш шаңы бар, ауа температурасы ұзақ уақыт бойы +35 °С асатын дымқыл ғимараттар; бір жағынан жермен байланысы бар ғимараттың металл конструкцияларымен, басқа жағынан – электр жабдығының металл корпустарына немесе конструкцияларына бір уақытта жанасуы мүмкін ғимараттар.

Өте қауіпті ғимараттарға мыналар жатады: ерекше дымқыл, өндіріс шарттары бойынша ғимараттың тоқ өткізгіш бөліктерінің оқшаулағышына бұзу әрекеті бар үнемі немесе ұзақ уақыт бойы булар болатын немесе қалдықтар жинайтын химиялық белсенді және биологиялық ортасы бар, ғимараттардың жоғары қауіпті санатын сипаттайтын екі немесе одан да көп көрсеткіштерді бір уақытта көрсететін ғимараттар. Тоқ өткізгіш едендерге ағаш, бүйірлі дымқыл және кір; металл, бетон және темір бетон дымқыл тақталар жатады. Өткізбейтіндерге ағаш, бүйірлі, құрғақ, таза едендер жатады. Еңбек қауіпсіздігіне әсер ететін маңызды фактор электр қондырғылары мен электр желілерінде қышқылдардың, газдардың, талшықтардың әрекет етуіне берік материалдарды пайдалану болып табылады (2.4-кесте). Электр жарақатына әсер ететін себептер техникалық, ұйымдастыру-техникалық, ұйымдастырушылық және ұйымдастыру-әлеуметтік болып бөлінеді.

себептерге мыналар жатады:

Электр жабдығында қолданылатын материалдарға қышқылдардың, газдардың және талшықтардың әрекет ету сипаттамасы

Аммиак тұз

5% 50% 5% 50% 5% 50% 5% 50% Мыс

н н н с н н д

н

Алюминий

н с н н н н с н с н н

Қорғасын

н н п п н с с с с

Қалайы д с с м д с н п п п с п

Никель д с н н д д п м н д п с

Қола н н н н н н н м н н п н Жез м н м н д н н

с с

п

Темір н н н н н н н н н с с с

Мақта-қағаз матасы н н н н н н н

н м с п

Фарфор п п п п п п н п п с п п

Вулканизацияланған резина с с м с с м н с с н п п Ескерту. Н — тұрақсыздық; М — төмен тұрақтылық; С — орташа тұрақтылық; Д — жеткілікті тұрақтылық; П — толық тұрақтылық.

Электр жарақаттарының статистикасын алдау адамдардың кернеуге түсуі келесі себептер бойынша болатынын көрсетеді, Кернеу асындағы тоқ өткізуші ашық бөліктерге тию........................................... 56

Оқшаулағыштың бұзылуының салдарынан кернеу астында қалған жабдықтың металл бөліктеріне тию........................................................................ 22

бөліктердің төмен қарсыласу заттарға тиюі ........................................................... 17

бөлшектеріне тию, қадам кернеуімен зақымдану .................................................... 3 Электр доғасы арқылы зақымдану ............................................................................ 2

Еңбек адамы туралы қамқорық үнемі Ресей федерациясының назарында. Елді экономикалық реформалау, экономиканы техникалық қайта жарақтау бойынша жүргізілетін үлкен жұмыс өндіріс деңгейін көтеруге ғана емес, сонымен қатар ресейліктердің еңбек жағдайларын әрі қарай жақсартуға, олардың денсалықтарын қорғауға бағытталған. Еңбек қауіпсіздігі стандарттарының жүйесін (ЕҚСЖ) әзірлеу қауіпсіздік техникасы мен өндірістік санитария бойынша қолданыстағы ережелерді, нормаларды, нұсқаулықтарды және басқа құжаттарды мұқият талдау негізінде КСРО-да басталды.  ЕҚСЖ әзірлеудің басында қауіпсіздік техникасы мен өндірістік санитария бойынша мыңнан астам салааралық және салалық нормативтік құжаттар әрекет етті. Жұмыс барысында кейбір құжаттардағы еңбек қауіпсіздігі талаптарын жаңарту және қайталанатындарын және келісілмегендерін жою мақсатымен бар нормативтік құжаттаманы қайта қарау қажеттілігі туралы қорытынды шығарылды.  Жұмыс негізіне еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі іс-шаралар кешенінің барлығының бірегей бағыты мүмкін емес жүйелік бағыт салынды. ЕҚСЖ-не еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі қызметтің түрлі бағыттарына жататын стандарттау объектілерінің стандарттары кіреді. Бұл бағыттар ұйымдастырушылық сипаттағы іс-шараларды, қауіпті және зиянды өндірістік факторлар түрлері бойынша мағыналар мен талаптарды рұқсат етілетін нормаларын әзірлеуді, қауіпсіз өндірістік жабдықтарды, өндірістік үрдістерді, жұмыс істеушілердің сенімді және әсерлі құралдарын жасауды қамтиды. Көрсетілген бағыттарға сәйкес ЕҚСЖ стандарттардың бес шағын жүйелерінен тұрады. Олардың әрқайсысы шифрмен белгіленеді: 0, 1, 2, 3 және 4. 0 шыған жүйесіне ұйымдастыру-әдістемелік стандарттар, 1 шағын жүйесіне – қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың түрлері бойынша талаптар мен нормалардың мемлекеттік стандарттары ғана жатады.

3.1-сурет. Электр қауіпсіздігі бойынша стандарттардың құрылымдық сызбасы 2 шағын жүйе жабдық қауіпсіздігі талаптарының стандарттарын біріктіреді. 3 шағын жүйе өндірістік үрдістерге қауіпсіздік талаптары стандарттарынан тұрады. 4 шағын жүйеге жұмыс істеушілерді қорғау талаптарының стандарттары жатады. ЕҚСЖ стандарттарының иерархиясы — үш кезеңді (3.1-сурет). Бірінші кезеңде 0 шағын жүйесінің стандарттары орналасқан, екінші кезеңде – 1 шағын жүйесінің стандарттары, ал үшінші кезеңде – 2, 3, 4 шағын жүйелерінің стандарттары. Электр қауіпсіздігі бойынша бірінші стандарттар (МемСТ кешені 12.2.007.0—75... 12.2.007.14 — 75 «ЕҚСЖ. Электр техникалық бұйымдар. Жалпы қауіпсіздік талаптары») 1975 ж. әзірленді. Ал бірінші электр қауіпсіздігі СЭВ стандарты (СТ СЭВ789 — 77 «қол электр машиналары. жалпы қауіпсіздік шаралары») — 1977 ж. Электр қауіпсіздігі бойынша 30-дан астам ЕҚСЖ стандарттары әзірленген. Негізгі стандартта қауіпті және зиянды өндірістік факторлар топтамасы берілген. Осы стандартқа сәйкес қауіпті және зиянды өндірістік факторлар табиғи әрекет етуі бойынша бөлінеді.

Қауіпті және зиянды өндірістік факторлар тобына мыналар жатады: • статистикалық электрлердің, электр магниттік сәулелердің асырылған кернеулері, электр және магниттік алаңдардың асырылған кернеуі;

«Электр қауіпсіздігі» түсінігіне электр тоғының, электр доғасының, электр магниттік алаңының және статистикалық электрдің қауіпті және зиянды әсер етуін ескерту кіреді. Көрсетілген факторларға арналған талаптар мен нормалар келесі стандарттармен регламенттелген: «Кернеуі 400 кВ және одан жоғары өнеркәсіп жиілігі тоқтарының электрлік алаңдары. Жалпы қауіпсіздік талаптары»; «Радио жиіліктердің электр магниттік алаңдары. Жалпы қауіпсіздік талаптары»;

«ЕҚСЖ. Электр қауіпсіздігі. Жалпы талаптар»; «Электр қауіпсіздігі. Жанасу мен тоқтар кернеулерінің шектеулі рұқсат етілетін деңгейлері»; «Электр алаңдары. Жұмыс орындарындағы рұқсат етілетін деңгейлер және бақылау жүргізуге қойылатын талаптар». «Электр қауіпсіздігі. Жалпы талаптар» мемлекеттік стандартында электр тоғының және электр доғасының қауіпті әрекет етуінен қорғау құралдарының тізбелері, сонымен қатар электр қондырғыларында жұмыс жүргізу кезінде электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша техникалық және ұйымдастырушылық іс-шаралардың тізбелері келтіріледі. Стандартта электр қауіпсіздігі деңгейі байланысты болатын белгілер топтамасы ерекше орын алады. Бір белгілер электр қондырғысын сипаттайды (номиналдық кернеуін, тоқтың түрі мен жиілігін, қондырғыны электрге қосу тәсілін, мобильдігін және т.б.), басқа белгілер сыртқы ортаны сипаттайды (электр қауіптілігі деңгейіне қатысты ғимарат санатын, климатты факторларды). Электр қауіпсіздігі деңгейін анықтау белгілерінің қатарына жұмыс жағдайлары да жатады (кернеуді сөндіру мүмкіндігі, тоқтың таралу зонасына түсу және т.б.). «ЕҚСЖ. Электр қауіпсіздігі. Жанасу және тоқтар кернеулерінің шектеулі жіберілетін деңгейлері» мемлекеттік стандартын дұрыс түсіну үшін электр тоғы қауіптілігінің деңгейі көптеген факторларға байланысты екенін білуі керек: түрінен, тоқ жиілігінен және күшінен, оның адам денесінен өту жолдарынан (тоқ ілгегі), тоқтың адамға әсер етуі ұзақтығынан, жеке тұлғаның медициналық-биологиялық ерекшеліктерінен, сыртқы орта жағдайларынан. Нормаларды организмнің бір реакциясынан ғана емес, бірнешесі бойынша белгілейді: сезіну, жүректің жібермеуі және фибрилляциясы («сезілетін тоқ», «жібермейтін тоқ» және «фибрилляциялық тоқ» түсініктерінің анықтамасын мемлекеттік стандарттан қараңыз).

Адамның жиілігі 50 және 400 Гц тұрақты және ауыспалы тоқты өндірістік және тұрмыстық тағайындау электр қондырғыларымен өзара әрекет ету кезінде «қол-қол» және «қол-аяқтар» аса қауіпті ілгектері бойынша адам арқылы өтетін жанасу кернеулері мен тоқтардың шектеулі рұқсат етілетін деңгейлері (ШРД) әзірленген. ШРД қондырғылардың номиналдық кернеуі (1 кВ-дан 1 кВ жоғары кернеумен), қосылу көзі нейтралінің режимі (оқшауланған, жерге тұйықталған), электр қондырғыларының жағдайы (қалыпты, апаттық), тоқтың адам организміне әрекет ету уақыты (0,08 с-тан 10 мин-қа дейін) және организмнің әсер етуі бойынша дифференцияланған. Теориялық тұрғыдан электр қауіпсіздігінде қауіптіліктің, адамға қауіп төнушілік жоқ шарттарының жоқтығы түсінеді. Электр қауіптілігінің шынайы түсінігі салыстырмалы. Электр қаупінің деңгейін білу теориясы мен математикалық статистиканы есептей отырып бағалауға болады. Жабдықтың қауіпсіздігіне — қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың бірқатарының қалыптасуы бірінші көздеріне қойылатын талаптар — 2 шағын жүйесінің ЕҚСЖ стандарттарында жазылған. Бұл шағын жүйенің негізгі стандартында қауіпсіздіктің жалпы талаптары, жабдықтың нақты тобына арналған қауіпсіздік талаптары стандарттарын жасаудың ерекшеліктері жазылған. Мемлекеттік стандарт та құрылымның негізгі элементтеріне, жабдықты басқару органдарына, оның құрамына кіретін қорғау құралдарына қойылатын қауіпсіздік талаптарын белгілейді. Мысалы, қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың мүмкін болатын әсер етудің регламенттелген деңгейіне дейін ескерту немесе шектеу; осы факторлардың туындауына ықпал ететін себептерді жою бойынша; басқару органының құрылғысына және орналасуына және т.б. қойылатын  талаптар. Жабдықтың барлық жылжымалы бөліктері, егер олар қауіптілік коды болып табылса, шектелуі болуы керек. Егер машинаның атқарушы органдары адамдар үшін қауіпті болса, бірақ шектелмейтін болса, онда машинаны жұмысқа кірістіру туралы ескертетін дабыл, машинаны автоматты түрде тоқтату, тежеу және оны энергия көздерінен сөндіру құралдары қарастырылуы керек. Жұмыс үрдісі басталғанға дейін қорғау құралдары дайын болуы немесе олардың сөнуі немесе жарамсыздығы кезінде үрдісті жүргізу блокталуы тиіс. Қорғау құралдары өз функцияларын үзіліссіз орындауы немесе қауіптілік төнген кезде және адам қауіпті зонаға жақындаған кезде жұмыс істеуі керек.

Қорғау құралының әрекет етуі қауіпті (немесе зиянды) өндірістік фактор жойылғаннан бұрын тоқтатылмауы тиіс. Қорғау құралының кейбір элементтерінің жұмыс істемей қалуы басқа құралдардың қорғау әрекеттерін тоқтатпауы немесе қосымща қауіптілік жасамауы керек. Қорғау құралдары қызмет көрсету және бақылау үшін қолжетімді болуы тиіс, ал қажетті жағдайларда олардың әрекет етуін автоматты бақылау құралдарымен қамтамасыз етілуі тиіс. Жұмыс органдарының алынбалы, ашылмалы және жылжымалы қоршаулары, сонымен қатар сол қоршаудағы немесе жабдық корпусындағы есіктерде, қақпақтарда, қалқандарда олардың кенеттен алынуын және ашылуын болдырмайтын құрылғылары болуы, немесе жабдықтың жұмыс істеуін тоқтатуды қамтамасыз ететін кедергілері болуы тиіс. Электр техникалық бұйымдар механикалық жарақаттардың, техникалық күюлердің, есту қабілетін жоғалтудың, электр жарақаттарының, электр күюлердің көздері болуы мүмкін. Сондықтан стандартта электр техникалық бұйымдарды пайдалану кезінде туындауы мүмкін қауіпті және зиянды факторлардың тізбесі келтіріледі: электр қауіпті факторлар, сонымен қатар 45 °С  жоғары температураға дейін қызатын жылжымалы бөліктер, бұйымның конструкциясында пайдаланылатын қауіпті және зиянды материалдар, шу, ультрадыбыс, дірілдеу, жылу, оптикалық және рентгендік сәулелендіру. Электр техникалық бұйымдар конструкциясында уақытша қоршаулар мен жылжымалы жерге тұйықтаулардан басқа электр тоғымен зақымданудан ұжымдық қорғаудың барлық құралдары қарастырыла алады. Бірақ бұл құралдарды өткізу деңгейі дайындау кезеңінде бірдей емес. ЕҚСЖ стандарттары электр техникалық бұйымдарға бұйымдарды дайындау кезінде ғана орындалуы мүмкін қорғау құралдарына қойылатын талаптарға ғана көрсетеді. Мысалы, қабықтар, әдетте, бұйымның ажырамас конструктивті бөлігі болып табылады (басқа бұйымдардың құрамына кіретін бұйымдардан басқа), сондықтан қабықтарға қойылатын талаптар қарастырылатын стандартта толығымен келтіріледі. Бұйымды дайындау кезеңінде толық өткізілметін қорғау құралының мысалы қорғау жерге тұйықтау құрылғысы болып табылады: жерге тұйықтаушылар және жерге тұйықтау сымы, әдетте, жабдықты жеткізу жиынтығына кірмейді. Сондықтан оларға қойылатын талаптар келтірілмейді. Оларда локалдық қолданылатын құралдарға талаптар да көрсетілмейді, пісіру трансформаторларының бос жүрісі кернеуін шектеушілерге қойылатын талаптар. Бұл талаптар пісіру жабдығының стандартында жазылады. Мемлекеттік стандартта оқшаулағышқа, қабықтарға жерге тұйықтаушыларға, кедергілерге және басқа қорғау құралдарына қойылатын талаптардың болуы қорғау құралдарына арнайы стандарттар әзірлеу қажеттілігін жояды.

Стандарт әзірлеушілерге қорғау құралдарының арқасында ғана емес, тиісті сызбалар мен элементтерді таңдау, автоматтандыру құралдарын қолдану үрдісінде қауіпсіздікке қол жеткізуді нұсқайды. Бұл нұсқау талаптарда бұйымның өздігінен қосылуын және сөнуін болдырмауға, оны жинау, қарау, қызмет көрсету және т.б. үрдісінде бұйымды бақылау қауіпсіздігін қамтамасыз етуде көрсетіледі.

Осы кешенге кіретін қалған 14 стандарт та осындай үрдіспен жасалған. Кешен түрінде орындалған бұйымдарға мемлекеттік стандарт талаптары таратылмайды. Мысалы РУ, сынау қондырғылары және тағы да басқа.  Мұндай қондырғыларға қойылатын қауіпсіздік талаптары ЭҚЕ, сонымен қатар нақты қондырғыларға арналған техникалық құжаттамада жазылған. Бұл стандарт сонымен қатар жарылыстан қорғалған электр жабдықтарының және көлік құралдарының (еден және әуе көлігінен басқа) құрамына кіретін бұйымдарға да таратылмайды. Басқа бұйымдар осы стандартқа сай болуы тиіс. Бұйымнан бас тарту белгілерін құрастыру кезінде жалпы қауіпсіздік талаптарын бұзу фактісін ескеретін шектеулі жағдай түсінігіне қатысты «Техникадағы сенімділік. Терминдер және анықтамалар» стандартында көрсетілгендей, бұйымның қауіпсіздік қасиеттерін уақытынан бұрын жоғалту фактісін ескеру керек. Осылайша, қауіпсіздік көрсеткіштерінің бас тартпаушылық және ресурс ретінде сенімділік көрсеткіштерімен байланысы байқалады. Сонымен қатар қауіпсіздік мен жөндеуге қажеттілік көрсеткіштері арасында да байланыс бар. Мысалы, бұйымды қалпына келтірудің орташа уақыты тек оның конструктивтік ерекшеліктеріне, жұмыс істемей қалған элементке қолжетімділігіне емес, сонымен қатар жөндеу-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу қолайлылығы мен қауіпсіздігіне байланысты. Сенімділік пен қауіпсіздік көрсеткіштерінің байланысы бұйымның сенімділігі жоғары болған сайын, оны сирек жөндеу керектігінде көрсетіледі. Сонымен бірге егер жөндеу персонал үшін қауіптілікпен қатар жүрсе, онда ол өмірін жиі тәуекелге қояды. Және керісінше: бұйымның сенімділігі төмен болса, оның жөндеу қажеттілігіне қойылатын талаптар, яғни қызмет көрсету қауіпсіздігі жоғары болуы тиіс.

Өндірістік үрдістерге қойылатын қауіпсіздік талаптары 3 шағын жүйе стандарттарында жазылған. Бұл шағын жүйенің негізгі стандарты өнеркәсіптің барлық салаларының өндірістік үрдістері үшін жалпы қауіпсіздік талаптарын және өндірістік үрдістер топтарына қойылатын қауіпсіздік талаптарына арналған ЕҚСЖ стандарттарын жасау ерекшеліктерін белгілейді.

Оның негізінде нақты өндірістік (технологиялық) үрдістерге қойылатын қауіпсіздік талаптарына арналған мемлекеттік және салалық стандарттар кешені құрылады. Технологиялық үрдісті ұйымдастыру және жүргізу кешенді механикаландыруды, автоматтандыруды үрдістерді және операцияларды дистанциялық басқаруды қолдануды, еңбек демалысты тиімді ұйымдастыруды, жұмыс істеушілерді қорғауды және жабдықты апат кезінде сөндіруді қамтамасыз ететін басқару және бақылау жүйесін қарастырады. Бұның өндірісте электр қауіпсіздігі деңгейін арттыруға да тікелей қатысы бар. Өндірістік үрдістерге арналған стардарттарда, өндірістік жабдыққа арналған стандарттардағыдай тек электр қауіпті факторлардан қорғау емес, осы үрдісті жасау кезінде туындауы мүмкін барлық қауіпті және зиянды факторлардан қорғау қарастырылады. Өндірістік үрдістерге арналған электр қауіпсіздігі бойынша стандарттарды үрдістердің (жұмыстардың) өздері сияқты келесі топтарға бөлу мақсатты болып келеді: Электр техникалық үрдістерге арналған ЕҚСЖ стандарты «ЕҚСЖ. Электрлік сынаулар және өлшеулер. Жалпы қауіпсіздік талаптары» барлық бұйымдардың сынауларына таратылады: электр техникалық, электрондық және бейэлектр техникалық, сонымен қатар қолданыстағы электр қондырғыларының сынауларына арналған. Стандартта келтірілген сынаулар топтамасы сынау объектісінің қызмет ету кезеңіне байланысты (дайындау, жинақтау, пайдалану, жөндеу), оны орналастыруға (сынау стендінде, стендтен тыс), сонымен қатар құрал мен сынау объектісі арасындағы электрлік байланысты жүргізу қажеттілігіне байланысты қауіпсіздік бойынша барлық ерекшеліктерді қамтиды. Бұл топтама осы стандартқа енген жалпы талаптарды әзірлеу кезінде пайдаланылды, оны нақты сынауларға арналған талаптарды белгілеу үшін басшылыққа алу керек. Бұйымдарды жинақтау немесе жөндеу үрдісінде жүргізілетін сынақтар қауіпсіздк шаралары бойынша егер сынау уақытында олар қолданыстағы электр қондырғыларының бөлшектері болып табылмаса, бұйымдарды дайындау кезіндегі сынауларға теңестіріледі.

Стандартта дайындау кезеңінде сыналатын электр қондырғылары қолданыстағыларға жатқызуға талап етілмейді делінген. Мемлекеттік стандартта келтірілген қауіпті және зиянды факторлардың ПДУ белгілеуші нормативтік құжаттама тізбесі еңбекті қорғау жөніндегі инспекторлар үшін бағалы анықтамалық болып табылады. «ЕҚСЖ. Электр пісіру жұмыстары. Жалпы қауіпсіздік талаптары» стандартында пісіру жұмыстары үшін бастапқы маңызы бар санитарлық-гигиеналық талаптармен қатар электр қауіпсіздігінің қажетті талаптары келтірілген: пісіру қондырғылары қосыла алатын желінің максималдық кернеуі; бір пісіру доғасына жұмыс істеу кезінде пісіру тоғының бірнеше көздерге қосылу жағдайы; пісіру қондырғыларын оларды көшіру кезінде сөндіру қажеттілігі; электродтарды ауыстыру кезінде пісірушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету тәсілдері және т.б. «ЕҚСЖ. Құрылыс. Электр қауіпсіздігі. Жалпы талаптар» стандарты электр қауіпсіздігі мәселелерін көрсетеді. «ЕҚСЖ. Ағаш өңдеу. Жалпы қауіпсіздік талаптары» стандарты ағаш өңдеу кезінде кездесуі мүмкін қауіпті және зиянды факторлар қатарында электр кернеуін, статикалық электрді және электр магниттік сәулелендіруді көрсетеді. Электрлік цифрландырылған машиналарды қолданбай орындала алатын өндірістік үрдістерге арналған стандарт үлгісі «ЕҚСЖ. Тиеу-түсіру жұмыстары. Жалпы қауіпсіздік талаптары» стандарты болып табылады. Жеке және ұжымдық қорғау құралдарына қойылатын талаптар ЕҚСЖ мемлекеттік стандарттарының (олардың саны 100-ден артық) негізгі бөлігін құрайтын ЕҚСЖ 4 шағын жүйесінің стандарттарымен белгіленеді. Қорғау құралдарына арналған стандарттарда құралдардың өздеріне қойылатын талаптар (оның ішінде құралдардың қауіпсіздік талаптары), бақылау әдістері және оларды пайдалану ережелері жазылады. Қорғау құралдарының санаттары мен түрлеріне арналған стандарттар сонымен қатар осы санатағы құралдардың топтамасын қамтиды.  Бұйымдардың (оқшаулау жабындары, қабықтар, тұрақты қоршаулар, жерге тұйықтаушы пышақтар, бекіту құрылғылары) конструкциясына жататын ұжымдық қорғау құралдарына қойылатын талаптар  тиісті бұйымдарға арналған

стандарттарда, сонымен қатар ЭҚЕ жазылады; электр жабдығының және 1 кВ дейінгі кернеудегі аппараттардың қабықтары үшін тиісті мемлекеттік стандарттар бар. Ұжымдық қорғау құралдарына қойылатын жеке талаптар ЕҚСЖ 2 шағын жүйесінің стандарттарында да жазылады. Осы шағын жүйенің барлық стандарттарында оқшаулаға және жерге тұйықтауға қойылатын, ал қол электр машиналарының стандарттарында – қосарлы оқшаулағышқа қойылатын талаптар келтіріледі. Кейбір стандарттарда түрлендіретін бояуға, трансформаторға, кедергілерге, пісіру транформаторының бос жүру кернеуінің шектеуішіне және т.б. қойылатын талаптар жазылады. Уақытша қоршауларға және жарық дабылына қойылатын талаптар да элект сынаулары мен өлшеулеріне арналған стандартта жазылады. Қорғап сөндіру құрылғылары (ҚСҚ) қорғаудың аса дамығандарының қатарына жатады. ҚСҚ деп адам үшін рұқсат етілмейтін кернеу астындағы бөліктерге (тоқ өткізуші және тоқ өткзбейтін) бір фазалық (бір полюсті) тиюі кезінде және (немесе) электр қондырғысында берілген мағынадан асатын жылыстау тоғы туындаған кезде электр қондырғысын автоматты түрде сөндіруге арналған құралдарды айтады. Стандартта  жылыстау тоғы деп нейтральмен оқшауланған жүйедегі және үнемі тоқ жүйесіндегі кернеу астындағы фаза (полюс) мен оқшаулау қарсылығының төмендеуі нәтижесінде жер арасынан өтетін тоқ деп түсіндіріледі, ал жерге тұйықталған нейтраль жүйесіндегі – нөлдік сымдағы тоққа параллельді желі учаскесі бойынша өтетін тоқ, нөлдік сым болмаған жағдайда – нөлдік кезеңділік тоғы. Бұл стандарт үшін, басқа стандарттар үшін сияқты жалпы қауіпсіздік талаптары, бастысы – стандартталатын объектілердің топтамасы. Оның тоғыз негізгі және сегіз қосымша белгілері бар. Әр белгіде екіден бастап жетіге дейінгі позициялар бар. Қорғап сөндіру құрылғысы мына топтарға біріктіріледі:

Стандарттарды енгізу мемлекеттік стандарттау бойынша жұмыстың маңызды, аяқтаушы кезеңі болып табылады (МемСТ 1.20 — 69 «ГСС. Мемлекеттік стандарттарды енгізу тәртібі. Негізгі ережелер»). Егер барлық талаптары орындалса стандарт енгізілген, ал керісінше, онда жазылған талаптардың ең болмаса біреуі сақталмайтын болса, стандарт енгізілмеген  болып саналады. Стандартты енгізу – ол бұйымға арналған техникалық құжаттаманы әзірлеуді немесе қайта қарауды (технологиялық үрдіс), кәсіпорынды жаңа шикізатпен, материалдармен, жабдықпен қамтамасыз етуді, егер олар енгізілетінмен байланысты болса, басқа стандарттарға өзгерістер енгізуді, және соңғысы, барлық мүдделі қызметтерді стандарт мәтінімен қамтамасыз етуді білдіреді. Осындай стандарттарды енгізу жөніндегі толық емес іс-шаралар тізбесінен де оның қандай қиын және жауапты жұмыс екенін көруге болады.

Ба

қылау сұрақтары

ҚОНДЫРҒЫЛАРЫНА ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ КЕЗІНДЕ ҚОЙЫЛАТЫН ЖАЛПЫ ҚАУІПСІЗДІК ТАЛАПТАРЫ 18 жасқа толмаған тұлғалар электромонтерлер және электр қондырғыларындағы жұмыстарға жұмыскерлер ретінде жіберілмейді. Электр қондырғыларына қызмет көрсетуші персоналға ерекше талаптар қойылады. Электр қондырғыларын пайдалану бойынша жұмысқа қабылдау кезінде жұмысқа түсуші міндетті түрде медициналық қараудан өтеді. Электр қондырғыларға қызмет көрсету жөніндегі электромонтерлер үшін  олардың электр қондырғыларында жұмыс істеуге кедергі болатын ауруларына мыналар жатады: Қауіпті, зиянды заттар және кәсіптік ауруларды ескерту мақстаныда кезеңдік медициналық қараудан өтуді талап ететін жұмысты жүргізу кезіндегі жағымсыз өндірістік факторлар туралы мәліметтер 4.1-кестеде келтірілген. Медициналық куәландыру емханаға жеке жіберу арқылы жүзеге асырылады. Медициналық куәландыруға ұжыммен жіберуді ресімдеуге рұқсат етілмейді.

Кәсіптік ауруларды ескерту мақсатында жұмысқа тұру кезінде алдын ала міндетті жұмыстар жүргізу кезіндегі өндірістік факторлар және кезеңдік медициналық қараудан өтулер

Қолданыстағы электр қондырғыларына (ауыспалық тоқ генераторларына, жоғары вольтты трансформаторларға, электр берілістерінің және т.б. шағын станциялардың, жолақтардың ашық тарату құрылғыларына (АТҚ) қызмет көрсету жөніндегі жұмыстар

Шамалы қорғасынның, балқытпаның орталықтандырылмаған ерітіндісімен байланысты жұмыстар

24 айда 1 рет Компаундтар негізінде эпокисдті смолаларды және пластмассаларды пайдаланумен жүргізілетін жұмыстар

12 айда 1 рет Полимерлерді, пресс-материалдарды, времний органикалық біріктірулер лактарын пайдаланып жүргізілетін жұмыстар

24 айда 1 рет Дірілдеуді генерацияландыратын қол машиналарымен жұмыс және дірілдеуді генерацияландыратын машиналардың жанындағы жұмыс

12 айда 1 рет Тұрақты магниттік және электрлік алаңдар көздерімен жүргізілетін жұмыстардың барлық түрлері

24 айда 1 рет Жоғарыға көтерумен (жоғары өрмелеушілер) байланысты, сонымен қатар көтеру құрылғыларына қызмет көрсету жөніндегі жұмыстар

24 айда 1 рет Электромонтер медициналық комиссияның қорытындысын кадрлар бөліміне қайтарады, онда ол жұмыс істеушінің жеке ісінде сақталады, ал зауыттың еңбекті қорғау жөніндегі инженері кіріспе нұсқаулығын және қауіпсіздік техникасын оқытуды тіркеу журналына, сонымен қатар қауіпсіздік техникасы жөніндегі куәлікке және электромонтер жұмыс орнына келетін бағыттаушы қағазға белгі қояды. Жұмыскерді кәсіпорынның штатына есепке алу туралы бұйрық келуші кіріспе нұсқаулығын игергеннен кейін ғана шығарыла алады.

Қауіпсіздік ережелері бойынша нұсқаулық сипаты мен уақыты бойынша кіріспе, жұмыс орнында бірінші рет, қайтадан, жоспардан тыс және ағымдағы (4.2-кесте) болып бөлінеді. «Еңбекті қорғау жөніндегі кіріспе нұсқаулығын тіркеу журналы» еңбекті қорғау жөніндегі инженерде сақталады, ал «Жұмыс орнындағы нұсқаулықты тіркеу журналы» - шеберде. Бұл журналдар қатаң есеп беру құжаттары болып табылады, сондықтан олар бауланған, ал олардың беттері – нөмірленген болуы тиіс. Электр қондырғыларына қызмет көрсетуші персонал өздігінен жұмыс істеуге тағайындалғанға дейін немесе басқаға ауыстырылған кезде жұмыс орнында өндірістік оқудан өтуге міндетті. Сабақтарды оқушы кәсіпорын, цех, учаске бойынша бұйрықпен немесе өкіммен бекітілген кәсіпорынның электр техникалық персоналының құрамынан тәжірибелі персонал өткізеді. Дайындау аяқталғаннан кейін арнайы білікті комиссия оқушының техникалық пайдалану, қауіпсіздік ережелері, лауазымдық және пайдалану нұсқаулары, қызмет көрсететін жабдығы бойынша техникалық минимум бойынша білімдерін тексереді. Біліктілік комиссиясы емтихан тапсырушының білімін бағалайды, оның білімін тексеру нәтижелерін тиісті журналға жазады, оған анықталған біліміне сәйкес біліктілік тобын береді және сол электр қондырғысында жұмыс істеу құқығына арналған куәлік береді. Қауіпсіздік ережелері бойынша бес біліктілік тобы белгіленген.

жұмысқа қабылданған, бірақ әлі қауіпсіздік техникасы ережелері және өндірістік нұсқаулары бойынша тексерістен өтпеген жұмысшы-электриктерге; тек электр техникалық ғимараттарды жинау үшін бөлінген, сонымен қатар бұрын біліктілік тобын алған, бірақ қазіргі уақытта білімдерін тексеру туралы мерзімі өткен  куәлікпен жұмыс істейтін жұмыскерлерге береді. Бұдан басқа, І біліктілік тобы кейбір өндірістік жұмыскерлерге (электр техникалық емес персонал) беріледі: электр технологиялық қондырғыларға қызмет көрсетушілерге (электр пештері, электрлік сүзгілер және т.б.), егер жұмыс сипаттамасы бойынша оларға жоғары біліктілік тобын беру талап етілмесе; электр жетегі бар жылжымалы механизмдерге қызмет көрсетушілерге; электр құралдарымен жұмыс істеушілерге; крандармен, механизмдермен немесетасымалдау кезінде әуе жолдарының сымдарына тию қаупі бар габариттік емес жүктермен жабдықталған автомашиналардың жүргізушілеріне, сонымен қатар ғимараттарда және жағымсыз жағдайлар туындаған және электрлік қауіпсіздік бойынша қажетті білімдері болмауынан электр тоғымен зақымдануы мүмкін жерлерде жұмыс істеушілерге.

о

Кіріспе Электромонтерлерді жұмысқа қабылдау кезінде жабдыққа, жұмыс стажына және лауазымына қарамастан қауіпсіздік техникасы бойынша ЕҚСЖ талаптарын ескере отырып әзірленген,  кәсіпорынның бас инженері бекіткен және кәсіподақ комитетімен келісілген бағдарлама бойынша 2...2,5 сағат бойы дәріс-әңгіме түрінде нұсқаулық жүргізіледі. Нұсқаулықты өткізу және білімдерін тексеру туралы «кіріспе нұсқаулығын тіркеу журналында» нұсқаулықтан өтушінің және нұсқаулықты өткізушінің міндетті түрде қолдары қойылған жазба жүргізілуі тиіс. Еңбекті қорғау жөніндегі инженер немесе осы мақсатқа бұйрықпен тағайындалған басқа жұмыскер

Жұмыс орнында бірінші рет Жұмыскер учаскеге (цехқа) келгеннен кейін жұмыс орнында қауіпсіздік техникасы бойынша бұйрықтар мен нұсқауларды меңгеру және нұсқаулықтан өтуші жұмыс орнындағы нұсқаулықтың

негізгі мәселелерін игеруі үшін қажетті уақыт бойы жұмыс орнында еңбектің қауіпсіз тәсілдері мен әдістерін көрсете отырып жеке нұсқаулық жүргізіледі. Барлық электромонтерлер жұмыс орнындағы бірінші рет нұсқаулықтан өткеннен және ПТЭ және ПБ, лауазымдық нұсқаулары бойынша білімдерін тексергеннен кейін бірінші 2...5 апта бойы (стажына, жұмыс тәжірибесі мен сипаттамасына байланысты) жұмысты шебердің немесе бригадирдің қадағалауымен орындайды, одан кейін оларды өздігінен жұмыс істеуге жіберу ресімделеді. Өздігінен жұмыс істеуге жіберілуі «Нұсқаулықты тіркеу журналында» (нұсқаулықтың жеке карточкасында) нұсқаулық датамен және өткізушінің қолымен  белгіленеді Басқаруына электромонтер жіберілген жұмыстарды басқарушы (шебер, учаске, цех бастығы)

Қайтадан ПБ және нұсқаулар бойынша білімін тексеру және арттыру мақсатында 6 айда бір рет жеке немесе электромонтерлер тобымен бағдарлама бойынша жұмыс орнында жүргізіледі

Басшылығында электромонтер жұмыс істейтін электр цехының шебері, бастығы

Жоспардан тыс Жоғары тұрған ұйымның бұйрықтары бойынша жұмыс орнында бірінші рет өткізілген нұсқаулық бағдарламасы бойынша, сонымен қатар электромонтерді басқа цехқа, басқа учаскеге жіберу кезінде, технологиялық үрдіс өзгерген, жабдық айырбасталған немесе еңбек қауіпсіздігіне әсер ететін басқа факторлар кезінде, жұмыстағы 30 күнтізбелік күнге үзіліс, электромонтер қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулар ережелерін бұзған кезде жеке жүргізіледі Басшылығында электромонтер жұмыс істейтін учаске немесе электр цехының шебері, бастығы

Ағымдағы Жіберілген наряд ресімделген жұмыс алдындағы нұсқаулық, жұмыстар өндірісіндегі нарядта белгіленеді

Басшылығында электромонтер жұмыс істейтін шебер

Осы топтағы электр техникалық персоналға қойылатын талаптар көлеміндегі білімі бар электр техникалық персоналға

кемінде 10 ай жұмыс істеген және осы топтың электр техникалық персоналына қойылатын көлемде білімі бар (емтиханда анықталады) ІІ топтың электр техникалық  персоналына беріле алады. І біліктілік тобы бар жұмыскерлердің электрлік қауіпсіздік бойынша білімдерін тексеру жыл сайын және жұмысқа кіру кезінде жүргізіледі. І біліктілік тобын қауіпсіздік ережелері бойынша әдетте кәсіпорынның немесе цехтың электр шаруашылығына жауапты бір қызметкер (комиссия емес), немесе оның жазбаша нұсқауы бойынша біліктілік тобы ІІІ-тен кем емес электр техникалық персоналдың жұмыскері береді. І бліктілік тобы тікелей жұмыс орнында электрлік қауіпсіздік бойынша білімдерін тексергеннен кейін беріледі, ол арнайы журналда белгіленеді. Бірақ куәлік берілмейді. ІІ топ осы қондырғыда кемінде 1 ай жұмыс стажы бар (тәжірибеленушілерден стаж талап етілмейді) орта білімді және электр техникалық білімі минимум, сонымен қатар электр тоғымен зақымдану қауіптілігін анық білетін және электр қондырғыларын пайдалану кезінде алдын алудың негізгі шараларын білетін электромонтерлерге беріледі. ІІІ топ орта білімді, жалпы жұмыс стажы кемінде 3 жыл және олардың екеуін ІІ топта бола тұрып істеген электромонтерлерге беріледі. Электр техникалық білімдерден және электр тоғымен зақымдану қаупі, алдын алу шаралары және бірінші көмек көрсету туралы анық білуінен басқа ІІІ топ жұмыскерлері Электр қондырғыларын техникалық пайдалану ережелерінің және Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік ережелерінің олардың міндеттеріне кіретін бөлімдерін білуі тиіс. Әрі қарай персоналдың білімдерін тексеру туралы құжаттардың нысандары келтіріледі (1...3-нысан).

1-нысан Электрлік қауіпсіздік бойынша І топ персоналының қауіпсіздік бойынша білімдерін тексеру журналы

«Электр қондырғыларының ПТЭ» және «Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі ПБ» білімдерін тексеру журналы

Тегі, аты, әкесінің аты, лауазымы және осы лауазымда жұмыс істеу стажы Алдыңғы тексеріс датасы, білімінің бағасы және электрлік қауіпсіздік бойынша тобы

Тексеріс датасы және себептері Білімінің жалпы бағасы, электрлік қауіпсіздік бойынша тобы және комиссия қорытындысы

1. Сидоров Александр Иванович, электр жабдығын жөндеу бойынша электромонтер,

«Электр қондырғыларының ПТЭ» және «Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі ПБ» білімдерін тексеру туралы куәлік

(қолы)

Ережелер мен нұсқауларды бұзған тұлғалар қосымша кезектен тыс тексеруге жатады. Мөрсіз, тексеру нәтижелері туралы белгілерсіз, біліктілік комиссиясы төрағасының және кәсіпорынның электр шаруашылығына жауапты тұлғаның қолдарысыз, сонымен қатар кезекті тексеріс мерзімі өткеннен кейін куәлік жарамсыз. Қызметтік міндеттерді орындау кезінде куәлік жұмыскерде болуы тиіс. Жұмыскерлер электр қондырғыларында жұмысты жүргізу қауіпсіздігіне қадағалау жүргізе алуы тиіс.

ІV топты алу үшін орта білімді және кемінде 3 ай, ал кәсіптік училище бітіргендер – алдыңғы топта кемінде 2 ай жұмыс стажы болуы керек. ІІ топты беру үшін қажетті білімдерден басқа  ІV топты алу үшін тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану ережелерін және Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік ережелерін білу және осы электр қондырғысының барлық элементтерін еркін ажырата алу, сонымен қатар электр қондырғыларында жұмыстарды қауіпсіз жүргізуді ұйымдастыра алу керек.

V топ білімді аяқтаған және алдыңғы топта кемінде 3 ай жұмыс істеген шеберлерге, техниктерге және инженерлерге, сонымен қатар алдыңғы топта кемінде 2 жыл стажы бар инженерлік-техникалық лауазымдағы шберлер мен инженерлерге беріледі. V біліктілік тобын алу үшін ІV топты беруге арналған қажетті білімі, және  тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану ережелерін және Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік ережелерін білу ғана емес, сонымен қатар ережелердің әр тармағының талаптары не үшін екені туралы анық білуі, бұдан басқа жұмыс кешенін қауіпсіз ұйымдастыра алуы және кез келген кернеуде оларды қадағалай алуы тиіс. Оперативтік және оперативтік-жөндеу персоналының жұмыскері тәжірибелі жұмыскердің басшылығында ұзақтығы кемінде 2 апта міндетін атқарушы болып тәжірибеден өтуі керек.

Өздігінен жұмыс істеу және тәжірибеден өту рұқсаты міндетті түрде цех бойынша өкіммен ресімделеді. Қауіпсіздік бойынша арнайы білімдерден басқа электромонтер еңбекті қорғау және өндірістік санитария бойынша жалпы талаптарды білуге және сақтауға міндетті. Осы мақсатпен әр жаңадан келген жұмыскерді қауіпсіздік техникасының негізгі талаптарымен және өртке қарсы шаралармен, жарық және дыбыс дабылдарымен, сонымен өатар цехтағы және зауыт аумағындағы өту жіне жүру жолдарымен таныстырады. Кәсіпорынның аумағында болған кезде көлік дабылдарына, ескерту көрсеткіштеріне және жазуларға мұқият болу керек. Көлікті қозғалыс жолдары бойынша жүруге тыйым салынады, әсіресе теміржол жолдарымен жүру қауіпті. Теміржол құрамдарының вагондары қысқа уақытқа тоқтаған кездерде олардың астынан һтуге болмайды: локомотивтік кенеттен қозғалуы ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Жылжымалы автомашиналардың, теміржол вагондарының, көтеру крандарының жанындағы тар өтпелерден өтуге болмайды, ол жерлерде жарақаттану жеңіл. Ашық құдықтар мен тарншеялардан қауіптену керек. Барлық құдықтар мен траншеялар қоршалуы немесе тығыз қақпақтармен немесе жабындармен жабылуы керек. Кәсіпорынныі аумағында әртүрлі жүк көтергіш құрылғылар жұмыс істейді. Жүктерді шынжырлармен, тростармен, қапсырмалармен, ілмектермен және әртүрлі басқа құрылғылармен ұқыпсыз бекіту өнеркәсіп жабдығын крандар, көтергіштер, электрлік лифттер көтерген және жылжытқан кезде бақытсыз жағдайға ұшыратуы мүмкін. Сондықтан көтеру-көлік құрылғыларының жұмысы уақытында дабылдарға және басқа ескертулерге өте мұқият болу керек. Кәсіпорынның аумағындағы қауіпсіздік ережелері тиісті өз бөліктерінде және цехтардың аумақтарында толығымен таратылады.

Жұмыс орны деп белгілі жұмысты орындауға арналған және сол жұмыстың сипаттамасына сәйкес жабдықпен, құрылғылармен, құралдармен және материалдармен жабдықталған сол жұмыскерге (немесе жұмыскерлер бригадасына) бекітілген, цехтың өндірістік алаңының, шеберхана аралығының белгілі учаскесі аталады. Электр жабдығына қызмет көрсету жөніндегі электромонтерлерге әртүрлі слесірлік жұмыстарды және жинақтау жұмыстарын жиі орындау керек болады. Сондықтан олар осындай жұмыстарды жүргізу кезінде қауіпсіздік техникасы ережелерін нықты білулері және оларды қауіпсіз

орындауды ұйымдастыра алуы керек.

Жұмыс орнын ұйымдастыру еңбекті ұйымдастырудың маңызды бөлігі болып табылады. Жабдықтарды, құралдарды және материалдарды дұрыс таңдау және жұмыс орнында орналастыру жұмыс істеу үшін жағымды жағдайлар жасайды. Жұмыс орнын тиімді ұйымдастыру ең аз күш пен құралдар шығындарында қауіпсіз жұмыс жағдайларын және еңбектің жоғары өнімділігін қамтамасыз етуді ұйымдастыру деп түсініледі. Жұмыс орнын өндірістік тапсырманың мазмұны мен өндіріс түріне байланысты ұйымдастырады, бірақ көптеген жұмыс орындары, әдетте, слесірлік қысқыштар орнатылған және бекітілген слесірлік үстелдермен  жабдықталады. Жұмыс басталар алдында жұмыс орындалатын құралдың қандай жағдайда екенін тексеру керек (4.1-сурет). Қозғалыстарды үнемдеу және қажетсіз іздеулерді болдырмау мақсатында жұмыс орнындағы заттар үнемі және уақытша пайдаланатындар болып бөлінеді. Олар үшін тұрақты сақтау және орналасу орындары бекітіледі. Дайындамалары бар ыдыстан және жабдықтан (үстелден) жұмыскерге дейінгі қашықтық жұмыскер қолдың қозғалыстарымен ғана пайдалана алатындай болуы керек.

Бірақ ол кезде, аз ғана күштің көмегімен байланыстыра жасалатын еңбек тәсілдері, әсіресе детальдарды дайындау кезінде жоғары дәлдікті қажет ету кезінде, жұмысқа қолдың ұсақ бөліктерін қосады (қол буыны немесе тек саусақтар). Электроментердің тұрып және отырып жұмыс істеген кездегі горизонтальдық жазықтығындағы қолдарының 1, 2, 3 жетуі 4.2-суретте көрсетілген. Бұл зоналар оның жұмыс барысында пайдаланатын заттары жұмыскердің корпусынан қандай қашықтықта болуын белгілейді. Жету зоналарын сақтау жұмыскерді артық қозғалыстардан босатады. Ең ыңғайлы, тиімді зона еденде әр қол үшін шамамен 300 мм радиусындағы доғамен белгіленеді. Жетудің максималдық зонасы орта бойлы монтер үшін корпустың иілуінсіз 430 мм және корпустың 30° артық емес иілуімен 650 мм.  Заттардың көрсетілген шектерден алысырақ орналасуы  қосымша, әрі қарай, артық қозғалыстарға әкеледі, яғни жұмыс уақытының қажетсіз шығынын болдырады, жұмыс істеушінің шаршауын тездетеді және еңбек өнімділігін төмендетеді. Қолдардың жету зоналары вертикальдық жазықтықта тұрып жұмыс істеген кезде (4.2-суретті қараңыз) жұмыс істеушінің бойын ескере отырып барлық зарттарды тиімді орналастыруды белгілеуге мүмкіндік береді. Электр слесірлердің, кезекші электроментерлердің және жұмыскерлердің еңбек қозғалыстарын бес топқа бөлуге болады: Жұмыс істеушінің шаршағанын төмендету үшін аз буындар қатысуы керек. Қауіпсіздік техникасы ақаулары бар құрал жарамды құралға тез арада айырбасталуы керектігін талап етеді (4.1-суретті қараңыз). Балға жұмсақ болаттан немесе ағаштан жасалған сапқа тығыз кигізілуі керек. Сабы босаған балғаны үстелге немесе басқа заттарға ұра отырып «дұрыстауға» болмайды, бұл саптың одан әрі босауына әкеледі. Сонымен қатар қырғыштардың, егеулердің және басқа құралдардың саптары тығыз киілуі керек. Бос киігізілген саптар жұмыс уақыты кезінде құралдан жеңіл шығып кетеді, сол кезде құралдың өткір бұрышымен қолды қатты жарақаттап алуға болады. Сабы жоқ қол құралын пайдалануға тыйым салынады. Сомындық кілттер сомындардардың және бұрандамалардың бастарына сәйкес келуі тиіс; ауыздары майысқан және жарылған кілттерді пайдалануға, кілттерді түтікпен, басқа кілттермен немесе басқа тәсілмен  ұзартуға рұқсат етілмейді, қысқыштардың, алынбалы заттардың жарамдылығын бақылап отыру керек.

Дененің 30' артық емес бұрышқа алдыға қарай еңкеюі кезінде қолдардың жетуінің максималдық зонасы

(а)

және вертикальдық (б)

жазықтықтардағы жұмыс зоналары, сонымен қатар қозғалыс кезіндегі (в)

горизонтальдық жазықтықтағы қолдардың жету зоналары

Цех кезекші электромонтерінің жұмыс орнында (4.3-сурет) мыналар болуы тиіс: технологиялық жабдық (4.3-кесте), ұйымдастыру жабдығы (4.4-кесте), лауазымдық нұсқаулық, басты электр қондырғыларының электрлік сызбалары, цехты немесе учаскені қосу сызбалары, пайдалану журналы, қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулық, қарау кестелері және электромонтердің орналасқан жерінің ауысымдық-сағаттық көрсеткіш-күнтізбесі.

Жұмыс орны техникалық эстетика талаптарына сәйкес ресімделуі керек. Электр қозғаушыларына және білдектерді басқару пульттеріне қызмет көрсету кезінде киімдер мен шаштардың айналатын детальдарға түсуін болдырмау үшін соңғылары сенімді қоршалуы керек.

Орташа алынғыш

Үлкен алынғыш

Слесірлік қысқыштар

1 600 х 800 х 750 мм Екі тамбадан, үстел бетінен, артық детальдары мен телефондары бар үстел шкафынан, жеткізілген 380 В кернеуі және алынатын 6, 12, 24, 36 127 және 220 В кернеулері бар үстел таратушы қалқанынан, батырманы басумен цехтан электромонтерді шақыруға мүмкіндік беретін дабылдаушы пульттан тұрады

Электр қондырғыларын бұзу, тазалау, жуу және жинау кезінде пайдаланылады. Салмағы 100 кг дейінгі жүкті тасымалдау үшін көлік құралы ретінде қызмет етеді. Тербелетін мойынтіректермен дөңгелектерге орнатылған

Жөндеу кезінде пайдаланылатын ірі құрылғыларды және артық құралдарды сақтауға арналған

Құралдарға арналған тасымалдаушы сөмке Кезекші электромонтер құралдарды және өлшеу заттарын тасымалдау кезінде пайдаланады

Диаметрі 400 мм орындық Тіреу-ауналу бөлігінен, орындықтан және жылжымалы тіреулерден тұрады. Конструкция жұмыскерлердің жеке ерешеліктерін ескереді және аса ыңғайлы жұмыс позасын қарастырады Білдектердің қасында жұмыс істейтін электромонтерлер киімдері мен шаштарының жағдайларына қарауы тиіс. Жұмыс алдында жеңнің қайырмасын түймелеу, ал шаштарды бас киімнің ішіне жинау керек. Жұмыс орнынан кеткен кезде электромонтер өзінің жұмыста болған уақытын күнтізбе-көрсеткіште белгілейді. Бірнеше электромонтерлер жұмыс істейтін цехта пайдаланушы (оперативтік) журналды үлкені немесе олар қызмет көрсететін учаске бойынша электроментерлердің әрқайсысы жүргізеді. Цех энергетигі және шебері журналдағы жазбаны күнделікті қарауы, оған қол қоюы және электр қондырғыларының жұмысындағы анықталған жарамсыздықтарды жою үшін қажетті шаралар қабылдауы тиіс. Электр қондырғылары электр тоғымен зақымданудан қорғау тәсілдері бойынша түрлі санаттарға және тоқ жүргізуші немесе жылжымалы бөліктермен жанасудан және қабық ішіне басқа денелер мен судың кіруінен қорғаудың түрлі деңгейлеріне жатады.

4.5...4.-кестелерде бұйымдар сипаттамалары, қорғау деңгейлері және паспорттық мәліметтері бар тақтаға жазылған олардың шартты белгілері келтірілген. Ғимаратқа олармен жұмыс істеу кезінде қауіпті өндірістік факторлар жасайтын заттар бөлуі мүмкін машиналарда, білдектерде, агрегаттарда, жолақтарда қолданыстағы санитарлық нормалармен талап етілетін жұмыс зонасындағы микроклимат пен ауаны қамтамасыз ететін санитарлық-техникалық құрылғылар (желдету жабындары, ауа қабылдағыштар, жергілікті сорғылар, сүзгілер және т.б.) болуы тиіс. Бұл құрылғылар машинаның конструкциясына немесе оның жиынтығына кіруі және электрмен жабдықтаудың орталықтандырылған жүйесіне қосылуы керек. Сорып алу желдеткіші автономдық жүйесі бар машиналардың электр сызбасында осы жүйелерді машиналардың жұмысшы органдарын қосуға қатысты 2.5 с алдын ала автоматты қосылу және жұмысшы органдар тоқтатылғаннан кейін 25.30 кедергісімен автоматты түрде сөндіру қарастырылуы керек. Екі және одан да көп жеке орналасқан басқару станцияларымен жабдықталған, үнемі екі және одан да көп жұмыскер қызмет көрсететін және қызмет көрсету кезінде персоналдың жылжуын талап ететін  машиналар автоматты ескерту (қосылу алдындағы) дабылмен жабдықталуы тиіс.

4.5-кесте Адамды электр тоғымен зақымданудан қорғау тәсілі бойынша электр техникалық бұйымдар санаттары

Ең болмағанда, жұмысшы оқшаулағышы бар және егер олар ІІ немесе ІІІ санаттарға жатқызылмаса, жерге тұйықтау үшін элементтері жоқ бұйымдар

Ең болмағанда, жұмысшы оқшаулағышы, жерге тұйықтау үшін элементтері және қосылу көзіне біріктіру үшін жерге тұйықтау тарамдарысыз сымы бар бұйымдар

Ең болмағанда, жұмысшы оқшаулығышы және жерге тұйықтау элементі бар бұйымдар

Қосарлы немесе күшейтілген оқшаулағышы бар және жерге тұйықтау үшін элементтері жоқ бұйымдар

42 В кернеуімен не ішкі, не сыртқы электрлік жолдары жоқ бұйымдар

Персоналды жылжымалы немесе тоқ жүргізуші бөліктерімен жанасудан және жабдықты қабығының ішіне басқа қатты заттардың кіруінен

жабдықты қабығының ішіне судың кіруінен

Адам денесінің бетінің үлкен учаскесінің қабық ішіндегі тоқ жүргізуші немесе жылжушы бөліктермен байқамастан жанасуынан қорғау. Бұл бөліктерге алдын ала ойлап жетуден қорғау жоқ. Жабдық диаметрі кемінде 50,0 мм басқа ірі қатты заттардың кіруінен қорғалған Конденсатталған су тамшыларынан қорғау. Вертикальды түрде қабыққа кіретін конденсатталған судың тапшылары  қабыққа араластырылған жабдыққа зиянды әрекет етпеуі керек

Саусақтардың тоқ өткізуші немесе қабық ішіндегі жылжымалы бөліктермен жанасу мүмкіндігін қорғау. Жабдықты диаметрі кемінде 12,0 мм орташа көлемді басқа қатты денелердің кіруінен қорғау Су тамшыларынан қорғау.  Вертикальға 15° аспайтын бұрышта иілген қабыққа  кіретін тамшылар қабыққа орналастырылған жабдыққа зиянды әрекет етпеуі керек

Құралдың, сымның немесе қалыңдығы 2,5 мм асатын сол сияқты заттардың тоқ өткізуші немесе қабық ішіндегі басқа жылжымалы бөліктермен жанасуынан қорғау. Жабдықты димаетрі 2,5 мм кем емес басқа заттардың түсуінен қорғау Жаңбырдан қорғау.  Вертикальға 60° аспайтын бұрышта иілген қабыққа кірген кезде жаңбыр қабыққа  орналастырылған жабдыққа зиянды әрекет етпеуі керек

Сымның, құралдың немесе қалыңдығы 1 мм аспайтын басқа ұқсас заттардың қабық ішіндегі тоқ өткізуші бөліктермен мүмкін болатын жанасуынан қорғау. Жабдықты қалыңдығы 1 мм кем емес басқа ұсақ қатты денелердің кіруінен қорғау Шашыраулардан қорғау. Қабыққа тиетін кез келген бағыттағы шашыраулар қабыққа орналастырылған жабдыққа зиянды әрекет етпеуі керек

Персоналды тоқ жүргізуші немесе қабық ішіндегі жылжымалы бөліктермен жанасуынан толық қорғау. Жабдықты зиянды шаң жиынтықтарынан қорғау Су бұрқасындарынан қорғау. Кез келген бағытқа қарай ағатын су  қабыққа орналастырылған жабдыққа зиянды әрекет етпеуі керек

Персоналды тоқ жүргізуші немесе қабық ішіндегі жылжымалы бөліктермен жанасуынан толық қорғау. Жабдықты шаң түсуден қорғау

Қатты шашырау кезінде су қабыққа кірмеуі керек

Суға батыру кезде қорғау. Су стандартта көрсетілген қысым кезінде қабыққа кірмеуі керек

Стандартта көрсетілген қысым кезінде суға ұзақ уақыт батыру кезінде қорғау. Су қабықтың ішіне кірмеуі керек

Ескерту. ІP — Іnternatіonal Protectіon.

Машиналарда электр жетегін басқару тізбегіне кернеуді беру туралы және қауіпсіздік кедергісін қосу туралы автоматты қызмет ететін жарық дабылы болуы тиіс. Стационарлық алаңдарға көтеру үшін машиналарда ені 0,7 м баспалдақтар болуы тиіс (4.8-кесте). Стационарлық баспалдақтарда алаңдарымен биіктігі кемінде 1 м сүйеніш және асты биіктігі 0,10... 0,15 м бірыңғай жиектелуі тиіс. Алаңдар төсемдері тұтас және беті бұдырлы болуы тиіс.

Жұмыс істеу кезінде статистикалық электрлік туындайтын машиналарда алаңдар төсемдерінде диэлектрлік жабындар болуы тиіс.

Алаңдар мен баспалдақтардың тірек элементтері кемінде 0,5 ■ 10

Н/м

(500 кгс/м

) жүктемесіне есептелуі керек.

Айналмалы жұмыс органдары машина корпусының ішіне орналасуы, ал, оған мүмкін болатын қолжетімді учаскеде — қорғау қоршауларымен жабдықталуы керек. Жетек электр қозғаушыларын технологиялық операцияларды орындау кезінде аз пайдаланылатын машина зонасына оған қызмет көрсету, жинау және бұзу кезінде қауіпсіз қолжетімділікті қамтамасыз ете отырып орналастырады. Электр қозғаушыларын машиналардың берік көтергіш элементтеріне немесе машинаның корпусына және ғимараттың еденіне дірілдеуді беруді шектейтін дірілдеуіш құрылғыларды қажет болғанда пайдалана отырып жеке іргетас тақталарына орнатады. Электр аппараттарын жанбайтын материалдардан орындалатын және жинау және қызмет көрсету үшін ыңғайлы орындарда орналасқан шкаф түріндегі қалқандарға орналастырады. Басқару органдары станциялардың беткі (бүйір) жағына немесе басқару пільтіне шығарылуы тиіс. Басқару станцияларында механикалық берілістерді, пневматикалық, гидравликалық және машинаның электр жетегіне жатпайтын басқа коммуникацияларды орналастыруға жол берілмейді. Станциялардың есіктеріне құлыптар орнатылады, олардың есіктері арнайы кілтті қолданбаса ашылмайды. Электр басқару қалқандарында қосылушы кабельдер және сымдар клеммалы жинақты айналып өтіп кіре беріс коммутациялық аппаратураға тікелей қосады. Жұмыс істеу кезінде ұшқындар немесе электр доғасы пайда болуы мүмкін коммутациялық аппаратураны жануды және өрт болуды  болдырмау мақсатында жабық (тығыздалған) немесе қорғалған шкафтарда орнатады. Жылжымалы тоқ жүргізуші бөліктері (ажыратқыштар, магнитті қосқыштар, реле және т.с.с) бар аппараттарды машинаға тізбектің өздігінен тұйықталуы болмайтындай, ал аппараттардың қозғалмалы бөліктері сөндірілген жағдайда тоқтан ажыратылатындай етіп орнатады. Машинаның жылжымалы механизмдерінде орнатылатын электр қозғаушыларын және электр аппараттарын қосуды көп рет июге және уақалауға төзімді мыс тарамдары бар арнайы майысқақ кабельдер бойынша, немесе персоналдың кенеттен тиіп кетуін болдырмайтын жылжымалы тоқ алушылар арқылы жүзеге асырады. Агрегатты (жолақты) басқарудың электр сызбасында агрегаттың (жолақтың) құрамына кіретін жеке машиналардың орталық басқару пультінен қосылуына кедергі жасауды қарастырады.

Машинаның электр сызбасында апаттық жағдай туындаған кезде электр жабдығынан кернеуді тез сөндіру мүмкіндігін қамтамасыз ететін кіріспе сөндіруші аппаратын (автомат, ажыратқыш, пакеттік сөндіргіш) қарастырады. Сөндіру батырмаларын машинаның жұмыс істеу зонасына жақын орналастырады және басқару пультіне шығарады. Батырмалармен басқару күші 3 Н аспауы керек, тұтқыштармен  — 10 Н, сермерлермен — 40 Н. Иінтіректі тұтқыштарды жоғарыға, өзіне, оңға ауыстыру, айналмалы тұтқыштарды сағат тілі бойынша айналдыру, жоғарғы немесе оң жақ батырмаларды басу механизмді қосуға, жылдамдықты ұлғайтуға, алға жылжытуға, машинаның элементтерін көтеруге және т.с.с. сәйкес келуі керек. Кері әрекеттер иінтіректі тұтқыштардың төменге, өзінен, солға ауыстыруна, айналмалы тұтқыштарды сағат тіліне қарсы айналдыруға, төменгі немесе сол жақ батырмаларды басуға сәйкес келуі керек. Батырмаларды итергіштер, айналмалы тұтқыштар бірелген жағдайда сенімді бекітілуі керек. Шалқаймалы, алынбалы, жылжымалы қоршаулардың және стационарлық қоршаулардың жылжымалы элементтерінің (есіктерінің, қақпақтарының, қалқандарының) ыңғайлы тұтқалары немесе қапсырмалары болуы керек және оларды шешу немесе ашу күші  аусымына 2 рет қолдану кезінде 40 Н (4 кгс) және аусымына 1...2 рет пайдалану кезінде 120 Н (12 (кгс) аспайтындай етіп орналастырылуы керек. Ілмектерге орналастырылатын және жоғарыға ашылатын қаптамалар, қақпақтар және басқа қорғау қоршаулары ашық күйінде сенімді бекітілуі тиіс. Стационарлық қоршаулардың астына немесе бүйіріне қарай ашылатын қаптамалары, есіктері және қақпақтары, сонымен қатар алынбалы қоршаулар оларды жабық (жұмыс істейтін) күйінде сенімді ұстап тұруға арналған құрылғылармен (автоматты жабылатын құлыптармен)  жабдықталуы тиіс. Қорғау қоршауларының тұтас материалдан жасалған қабырғалары, ал қажетті жағдайларда — көрінетін, жанбайтын материалдан және саңылауының ені 7 мм аспайтын жалюзилерден қарау терезелері болуы керек. Шалқаймалы және алынбалы қоршаулардың сол қоршауларды көтергіш конструкцияларға тығыз жабысуын қамтамасыз ететін тығыз төсемдері мен бекітпелері болуы тиіс.

Ба

қылау сұрақтары

Электр қондырғыларына қызмет көрсету кезінде металл конструктивтік бөліктер қалыпты тоқ жүргізуші болып табылмайтын және кернеу астында болмайтын, электр тоғының тізбегі элементтерімен бірігетін және оның салдарынан жер әлеуетінен өзгешеленетін әлеует алатын жағдайлар болады. Машиналарда, аппараттарда, жолақтарда конструкцияның тоқ өткізбейтін бөліктеріне тұйықталу

корпусқа тұйықталу деп аталады. Бұл жағдайларда арнайы қорғау құралдары (резеңке саусақты қолғаптар, галош және т.с.с.) жоқ адам осы бөліктерге тие отырып, кернеу астына түсуі мүмкін: оның денесінен организм үшін қауіпті немесе өлімге әкелетін тоқ өтеді. Электр қондырғыларына қауіпсіз қызмет көрсетуді қамтамасыз ету үшін қорғаныштық жерге тұйықтауды, нөлдендіруді немесе қорғап сөндіруді пайдаланады.

5.1-сурет. 1 000 В дейінгі кернеу желілеріндегі жерге тұйықтау сызбасы

Қорғау түрін таңдау генераторлар мен трансформаторлардың жұмыс режиміне байланысты. Шағын шамалы тойтарыс беру резисторы арқылы жерге тұйықтау құрылғысымен біріктірілетін генераторлар мен трансформаторлардың нейтральдары

тікелей жерлендірілген (5.1-сурет, а) деп аталады. Жерге тұйықтау құрылғысымен біріктірілмеген нейтральдар тікелей немесе мықты тойтарыс беру резисторы арқылы біріктірілген (мысалы, кернеу трансформаторлары)

Кернеуі 1 000 В дейінгі ауыспалы тоғының электр қондырғыларын конструктивті түрде тікелей жерлендірілген немесе оқшауландырылған нейтральмен орындайды, ал тұрақты тоқ электр қондырғыларын – тікелей жерлендірілген немесе оқшауландырылған орташа нүктемен. Ауыспалы тоқтың төрт сымды желілерінде міндетті түрде нейтральді тікелей жерлендіру болуы тиіс.

деп оның тоқ жүргізбейтін бөліктерін жиынтығында жерге тұйықтаушы және жерге тұйықталатын сымдарды көрсететін жерге тұйықтау құрылғысымен алдын ала болжап біріктіру аталады. Ол оқшауланған нейтральмен желілерде жұмыс істейтін электр қондырғыларында кеңінен пайдаланылады. Ол кезде адамға әсер етуі мүмкін бір уақытта жермен және корпуспен біріктірілген әлеуеттердің әртүрлілігін шектеу мақсаты бар электр жабдығы корпустарының жермен (5.1-суретті қараңыз, б) тікелей металлдық байланысы жүзеге асырылады.

Қорғаныштық жерге тұйықтау рөлін сызба үлгісінде қарастырамыз (5.2-сурет).

әрпімен жерге қатысты кабельдік немесе әуе желісі фазасының ыдысы белгіленген, ал

әрпімен фазаның белсенді қарсыласуы белгіленген. Жерге тұйықтау жоқ кезде фазалардың бірінің корпусына тұйықталу болған сәтте қозғаушының корпусына тиген адам фазалық кернеудің әрекетіне ұшырайды (5.2-сурет, а). Мұндай қауіптілікті болдырмау үшін қозғаушы корпусын сенімді түрде жерге тұйықтау керек (5.2-сурет, б). Бұл жағдайда фазалардың біреуінің оқшаулағышы бұзылған кезде қозғаушы корпусына соңғысы жерге қатысты кернеу астында болады

Адам денесіне тиетін и ч

кернеуі, және ол арқылы өтетін  1 ч

тоқ (5.2-сурет, в) тиісінше тең: и

ч = ^ч = Т^з ;

ч =

онда

s

Жерге тұйықтауға жататын күш электр жабдығының бөліктеріне (5.3-сурет) мыналар жатады:

5.2-сурет. Қорғаныштық жерге тұйықтау рөлін түсіндіру сызбасы

5.3-сурет. Жерге тұйықтау желісінің құрылғысы: а

Өзінің орналасу сипаттамасы және бекіту тәсілі бойынша қондырғының басқа жерге тұйықталған металл бөліктерімен сенімді байланыстағы электр жабдығы жерге тұйықтауға жатпайды: Білдектерде және басқа механизмдерде жеке электр қозғаушыларды және аппараттарды жерге тұйықтаудың орнына электр жабдығының корпусы мен тұғыр арасындағы сенімді электр байланысын қамтамасыз еткен жағдайда білдектер тұғырлары мен механизмдерін тікелей жерге тұйықтауға рұқсат етіледі.

Егер ПУЭ барлық талаптарын қанағаттандыратын жерге тұйықтауды орындау технологиялық үрдіс шарттары бойынша мүмкін болмаса (мысалы, алюминий және басқа зауыттардың электролизді ванналарына қызмет көрсету зонасында) немесе айтарлықтай қиындықтар тудырса, онда оның орнына электр жабдығына оқшауланған алаңдардан қызмет көрсетуге болады. Соңғылары қауіп төндіретін жерге тұйықталмаған бөліктерге тию тек осы алаңдардан мүмкін болатындай етіп орындалуы керек.  Электр жабдығының жерге тұйықталмаған бөліктеріне және жермен байланысы бар ғимараттардың немесе жабдықтың бөліктеріне бір уақытта тию мүмкін болмауы керек. Трансформаторлардың орамының оқшаулағышы бұзылған кезде жоғары кернеуден төменгі кернеуге ауысуды қорғау үшін бұл қондырғыларда трансформаторлар орамын тесулік сақтандырғыш арқылы жерге тұйықтайды.  Жоғары кернеудегі тоқтың төменгі кернеудегі тоқ желісіне түсуі кезінде тесулік сақтандырғыш электрлік бұзылады және трансформатордың төменгі кернеуінің орамы жерге тұйықталады.

Табиғи жерлендіргіш ретінде мыналар пайдаланылады: жерге салынған кабельдердің қорғасын қабықтары; ғимараттардың металл конструкциялары (фермалар, колонналар және т.с.с.); өндірістік тағыйындалған металл конструкциялар (кранасты жолдар, тарату құрылғыларының каркастары, галереялар, алаңдар және т.с.с.); электр сымдарының болат құбырлары; ұңғылардың қаптама құбырлары; жанатын және жарылысқа қауіпті қоспалардың, кәріз және орталық жылыту құбырларынан басқа барлық тағайындаудағы ашық салынған металл, стационарлық құбырлар. Егер табиғи жерлендіргіштер болмаса немесе оларды пайдалану қажетті нәтижелер бермесе, онда бұрыштық немесе дөңгелек болаттан жасалған және газ өткізгіш құбырлардан жасалған өзектер түріндегі

Бұрыштық болатты таңдау топырақтың сипатына және өзекті толтыру тәсіліне байланысты. Өзектерге арналған газ құбырларын 2 диаметрімен қатты және орташа және

х /

дюмін -  жұмсақ топырақтарда пайдаланады, және үнемдеу мақсатымен, әдетте, сапасыз құбырларды пайдаланады. Өзектердің ұзындығы мен оларды салу тереңдігін климаттық жағдайларға байланысты таңдайды. Мәңгі тоң топырағы мен жерасты жерінен басқа топырақтар үшін жерге тұйықтаушылар үшін диаметрі 12 мм дөңгелек болатты қолдану ұсынылады. Топыраұұа ұзындығы 5 м дейін осы болаттан өзектерді тез толтыру технологиясы игерілген (электр бұрғысының көмегімен және дірілдеу тәсілімен). Қиылысы 50 х 50 х 5 мм ұзындығы 2,5... 3,0 м бұрыштық болат өзектерінің орнына мұндай өзектерді пайдалану  уақытты үнемдейді және жинақтау жұмыстарының қиындығын төмендетеді, сонымен қатар диаметрі 12 мм және ұзындығы 5 м болат өзектің тоқтың таралуына қарсыласуы қиылысы 50 х 50 мм ұзындығы 3 м болат бұрыштан жасалған өзекке қарағанда шамамен 2 есе аздығының арқасында метталлды маңызды үнемдейді.

Жерге тұйықтау сымдары ретінде басты түрде диаметрі 5 (ғимарат ішінде) және 6 мм (жерде) дөңгелек болатты; қалыңдығы 4 мм болғанда қиылысы 24 (ғимарат ішінде) және 48 мм

жолақты болатты пайдаланады.

Жерге тұйықтаушылар әртүрлі орындарда жерге тұйықтаушыларға біріктірілген кемінде екі сымдармен жерге тұйықтау магистральдарымен байланысты болуы керек. Жерге тұйықтаушы құрылғыларының жұмысы жерге жерлендіруден тоқтың таралуымен байланысты. Тоқ жүргізуші бөліктердің оқшаулағышы бұзылған кезде жерге тұйықталған электр жабдығының корпусына жерге тұйықтаушы құрылғы мына әлеуетті алады

фшах _

-^з^з.

Жерге тұйықтаушы құрылғыдан алыстаған сайын жер бетінің әлеуеті нөлдік әлеуеті бар нүктеге қатысты төмендейді. Ф әлеуетінің жерге тұйықтаушыға дейінгі қашықтығына байланысы жерге тұйықтаушы түрімен және жерге тұйықтаушы орналасқан топырақ қасиеттерімен анықталады.

5.4-сурет. Тоқтың жерде бір вертикальдық жерге тұйықтаушыдан таралу кезіндегі әлеуеттерін тарату сызбасы

Жерге тұйықтаушыдан 15...20 м қашықтықта ф нөлге тең (5.4-сурет). Егер жерге тұйықтаушыға адам жақындаса, онда оның аяқтары жердің әртүрлі әлеуеттерінде болады (әдетте қадам ұзындығы 0,8 м), оның салдарынан адам денесінен электр тоғы өтеді. Адам бұл жағдайда жерге тұйықтаушыға жақындауы бойынша және қадамның ұзындығы ұлғайған кезде үлкейетін қадам кернеуінің әрекетінде болады.

және ф

Қадам кернеуі ол 40 В аспайтын болса қауіпсіз болып саналады. Шынайы түрде ол желілерде 1 000 В астам кернеумен адам үшін қауіп төндіреді. Бұл жағдайда қадамдық кернеуден қорғау үшін диэлектрлі аяқ киімдерді пайдаланады. Қадам кернеуіне түскен жағдайда қауіпті зонадан шағын қадамдармен немесе бір аяқта секірумен шығу керек. Тікелей жерлендірілген электр қондырғыларында қысқа уақытта сөнетін желінің зақымданған учаскелерін сенімді автоматты түрде сөндіру қамтамасыз етілуі керек. Бұл мақсатпен 1 000 В дейінгі кернеудегі тікелей жерлендірілген электр қондырғыларында, сонымен қатар тікелей жерлендірілген орташа нүктесі бар тұрақты тоқтың үшсымды желілерінде

нөлдендіру міндетті — электр жабдығы корпустарының электр қондырғысының жерлендірілген нейтралімен металлдық байланысы (5.5-сурет). Фазалық және нөлдік қорғаныш өткізгіштерінің өткізгіштігі корпусқа тұықталу кезінде сақтандырудың балқымалы элементінің номиналды тоғынан кемінде 3 мәрте асатын қысқа тұйықталу тоғы болатындай болып таңдалуы керек. Нөлдендіру сызбасы келесі элементтерді қамтиды: қосылу жүйесінің нөлдік сымы, қосылу көзінің нейтралін жерге тұйықтау (жұмысшы жерге тұйықтау) және нөлдік сымды қайтадан жерге тұйықтау. Қосылу желісінің нөлдік сымы  нөлдендіру сызбасында фазаның корпусқа тұйықталуы және осы тұйықталудың бірфазалы қысқаша тұйықталуына айналуы кезінде тоқ үшін аз ғана қарсыласуымен тізбек құруды қамтамасыз етеді. Нөлдік қорғаныш 0 з

және нөлдік жұмысшы 0 р сымдар деп ажыратылады (5.5-сурет, б). Нөлдік қорғаныш сымы тоқ көзінің тікелей жерлендірілген жабдықтың нөлдендірілген бөліктерін біріктіру үшін, ал нөлдік жұмысшы сым — электр қабылдағыштарды фазалық кернеумен қосу үшін қызмет етеді.

а

5.5-сурет. Электр жабдығын нөлдендіру сызбасы: а

Бірақ нөлдік сымды бөлу сызбасын сирек қолданады. Көптеген жағдайларда әрі жұмысшы, әрі қорғаныш функцияларын бір уақытта орындайтын бір нөлдік сымды пайдаланады (5.5-сурет, а).

Нөлдік қорғаныш сымдары ретінде мыналарды пайдалануға болады:

Нөлдендіру магистральдары және олардың тармақтары қарау үшін қолжетімді болуы тиіс. Бұл талап нөлдік желілерге және кабель қабықтарына, сонымен қатар құбырлар мен қораптарға өткізілген нөлдік қорғаныш өткізгіштеріне таратылмайды.  Нөлдендіру магистральдарынан электр қондырғыларының нөлдендірілетін бөлігіне дейінгі тармақтарды жасырын салуға болады (қабырғада, таза еден астына), бірақ мұндай тармақтардың біріктірулері болмауы керек. Трансформаторлардың нейтраліне біріктірілетін (жұмысшы жерге тұйықтау) жерге тұйықтау құрылғысының тойтарыс беруі 5.1-кестеде келтірілген мағынадан аспауы керек. Бұл тойтарыс берулер  табиғи жерлендіруді және кемінде екі бөліну желісінің кезінде 1 000 В дейінгі кернеумен әуе жолдарының (ӘЖ) нөлдік сымын қайта жерлендіруді пайдалануды ескере отырып қамтамасыз етілуі тиіс.

Жерлендіруге эквивалентті трансформатор нейтраліне жерлендіру: жасанды және қайта

нөлдік сымды жасанды

Нөлдік сымды қайта жерлендіру, эквивалентті: барлық қайта жерлендірулерге

әр қайта жерлендіруге

Ескерту. 100 Ом артық жерлендірулер орналасатын р топырақтың үлестік электрлі тойтарыс беруі кезінде рұқсат етілетін тойтарыс беру 0,01 р есе үлкейтуге рұқсат етіледі, бірақ он еседен артық емес.

Бірақ бұл кезде 5.1-кестеде келтірілгеннен артық емес тойтарыс беруі бар жасанды жерлендіргітер де қарастырылуы керек. Электр қондырғылары нөлдендіруге жататын ӘЖ соңдарында немесе ұзындығы 200 м асатын тармақтарда, сонымен қатар ғимаратқа кіретін орындарда нөлдік сым қайтадан жерге тұйықтауға жатады. Нөлдендіруге жататын электр қондырғыларын орналастыру кезінде ғимараттан тыс жерде электр қондырғысының ӘЖ нөлдік сымын қайтадан жерлендірудің жақын жердегі жерлендіруге немесе қосылу көзінің нетралін жерлендірушіге дейінгі арақашықтығы 100 м аспауы керек. Әр ӘЖ нөлдік сымын барлық қайтадан жерлендірулері жерлендіру құрылғыларының жалпы тойтарыс беруі 5.1-кестеде келтірілген мағыналардан аспауы керек. Бұл кезде әр қайтадан жерлендірулері жерлендіру құрылғысының тойтарыс беруі 5.1-кестеде келтірілген мағыналардан аспуы керек. Желінің апаттық учаскесінің барлық фазаларын немесе полюстерін толық 0,2 с аспайтын уақытқа сөндіруімен автоматты түрде сөндіруді қамтамасыз ететін қорғау жүйесі

қорғаныш сөндіру деп аталады. Қосылу жүйесінің нейтралінің жағдайына қарамастан корпусқа бір фазалық тұйықтауэлектр жабдығының корпусына жерге қатысты кернеудің пайда болуына әкеледі. Оны корпус пен жер арасында берілген  әлеуеттердің әртүрлілігі пайда болған кезде бұзылған электр жабдығын сөндіруді қамтамасыз ететін әмбебап қорғанышты құру кезінде пайдаланады. Сөндіруді оның жұмыстарының жарамдылығын біруақытта бақылаумен автоматтармен жүзеге асырады. Бұл жүйе тағайындауы бойынша жерлендіру жүйелерімен бірдей. Қорғаныш сөндіруінің маңызы кернеуде астында қалыпты болмаған оның металл бөліктерінде пайда болатын болса, электр қабылдауышын автоматты түрде сөндіруге негізделген. Бұл жүйе оқшауландырылған және тікелей жерлендірілген нейтралі бар жүйе үшін қолданыла алады. Адамды оның оқшаулағышы зақымданған кезде жалғыз электр қабылдауыштың корпусында туындайтын кернеуден сақтау кезінде екі жағдай мүмкін болады: электр қабылдауыш жерге тұйықталмаған және электр қабылдауыш жерге тұйықталған. Бірінші жағдайға  байланысы ажыратылған (9) жағдайы сәйкес келеді (5.6-сурет). Қорғалатын электр қабылдауыштан бірнеше қашықтықта жерге жерлендіруші (7) орнатылған (егер корпуспен (1) электрлік байланысы болмауы тиіс табиғи жерлендіргіш болмаса.  Қорғаныштық сөндірушінің шарғысы (6) болады, ол оған кернеу берілген кезде желілік түйістіргіш (3)  орнындағы электр жабдықтау тізбегін ажыратады.

Сөндіргіш шарғысы (6) сөндіргішті ысырманың (4) көмегімен тұйық жағдайда ұстап тұрады. Сызбада түйістіргіштер (3) серіппемен (2) ажыратылып көрсетілген. Шарғы орамының бір жағы электр қабылдауыштың корпусына, басқасы – шығарылған жерге тұйықтаушыға (7) біріктірілген.  Электр қабылдауышының және шығарылған жерге тұйықтауыш (7) арасындағы оқшаулағыш зақымданған жағдайда фазалық кернеу пайда болады. Сөндіргіш шарғысы (6) кернеу астына түседі, және онда тоқ пайда болады. Оның білігі (5) тартылады және ұстап тұратын ысырманы (4) босатады. Серіппе (2) желілік түйістіргіштердің (3) байланысын ажыратады, және электр қондырғысының қосылу тізбегі ажыратылады. Электр қабылдауышының корпусындағы жанасу кернеуі жоғалады, олмен жанасу қауіпсіз болады. Егер электр қабылдауыштың корпусы жерге тұйықталса, жерге тұйықтаушының (8) ажыратқышы (9) қосылып тұруы тиіс. Электр қабылдаушының корпусындағы оқшаулағышта жарамсыздық пайда болса кернеу пайда болады. Туындайтын кернеу мағынасы жерге тұйықтаушыға тойтарыс беруге көбейтілген тоқтың жерге тоғысуына тең жерге тұйықтаушыдағы кернеудің түсуін анықтайды. Екі жағдайда да маңызды айырмашылық жоқ. Қорғаныштық сөндіргіштің көмегімен қорғаудың негізі зақымдалған электр қабылдауышын тез сөндіру болып табылады.

ПУЭ сәйкес қорғаныштық сөндіруді мыналарда пайдалану ұсынылады: • қауіпсіздік бойынша жоғары талаптар қойылатын нейтральмен оқшауландырылған электр қондырғыларында (жерге тұйықтау құрылғыларына қосымша) (5.7-сурет). Шарғыда жерге тоғысу тоғының релесі Р пайда болған кезде ажыратушы байланыс Р түйістіргішті басқару тізбегінде Л ажыратылады және түйістіргіш өзінің басты байланыстарымен Л электр қозғаушыны Д желіден ажыратады;

5.7-сурет. Оқшауландырылған (а) және жерге тікелей жерлендірілген нейтральмен (б) электр қондырғысын қорғаныш сөндіру сызбасы :

о

Қорғаныштық сөндіру әмбебаптылығымен және тез әрекет етуімен ерекшеленеді, сондықтан оны тікелей жерлендірілген және оқшауландырылған нейтральмен желілерде пайдалану перспективті. Қорғаныштық сөндіргішті 380/220 В кернеуі бар желілерде пайдалану әсіресе мақсатты. Қорғаныштық сөндіргіштің жетіпеушілігі — коммутациялық жабдық байланыстары жанып кеткен немесе сымдар үзілген кезде сөндірудің болмауы. Әртүрлі тағайындаудағы және кернеудегі электр қондырғыларын жерге тұйықтау үшін аса төмен тойтарыс беретін бір жалпы жерге тұйықтау құрылғысын пайдалану керек (5.3-суретті қараңыз). Тікелей жерлендірілген 1 000 В дейінгі кернеуі бар қондырғыларда трансформаторлар мен генераторлардың нейтральдарын біріктіретін  жерге тұйықтау құрылғысының тойтарыс беруі 4 Ом артық болмауы керек. Қуаттылығы 100 кВ-А және одан төмен трансформаторлар мен генераторлар үшін жерге тұйықтаушы құрылғылар 10 Ом дейін тойтарыс бере алады.  Осындай тойтарыс беру мағыналарын шектеулері оқшауландырылған нейтралі бар 1 000 В дейінгі кернеудегі қондырғылардағы электр жабдығын жерге тұйықтауға арналған жерге тұйықтау құрылғылары үшін орнатылған. Адам түсіп қалуы мүмкін кернеуді талдамалы түрде анықтау мүмкін емес, ол көптеген факторларға байланысты (әсіресе, қабылдаушылардың жерге тұйықтауларының қатынасына және электр энергиясының көздеріне). Егер айтылған екі жерге де тұйықтаушының тойтарыс беру мағыналары үлкен болмаса, онда адам түсіп қалуы мүмкін кернеу мағынасына желі параметрлерінің қатынасы және басқа да факторлар қатары әсер етеді. Сондықтан 1 000 В дейінгі кернеудегі желілер үшін жерге тұйықтаушылардың тойтарыс беруінің нақты мағынасын анықтау керек емес. Егер жерге тұйықтаушы құрылғы бір уақытта жерге тоғысудың аз ғана тоғымен (500 А және одан төмен) 1 000 В жоғары кернеудегі электр қондырғыларында пайдаланылатын болса, онда жерге тұйықтаушы құрылғының тойтарыс беруі

R < 125/1, онда R — көп, маусымдық ауытқуларды, жерге тұйықтаудың тойтраыс беруін ескере отырып, Ом; І — жерге тоғысудың есептік тоғы, А.

Егер жерге тұйықтаушы құрылғы бір уақытта жерге тоғысудың үлкен тоқтарымен (500 А жоғары) 1 000 В артық кернеудегі электр қондырғыларында пайдаланылатын болса, онда жерге тұйықтаушы құрылғысының тойтарыс беруі жылдың кез келген уақытында 0,5 Ом аспауы тиіс. Ол кезде жасанды жерге тұйықтаушы элементтерді (құбырлар, түтікті болат, болат жолақтар және т.б.) мүмкіндігінше электр жабдығы орналасқан алаңда электрлік әлеуетті тең таратуды қамтамасыз ететіндей етіп орналастыру керек (ғимараттар айналасындағы контурлар, әлеуеттерді кіретін орындарда, кіре берістерде түзету және т.с.с.). Кез келген тағайындаудағы жерге тұйықтау құрылғылары үшін бірінші кезекте табиғи жерге тұйықтаушыларды және жерге тұйықтаушы өткізгіштерді пайдалану қажет. Егер табиғи жерге тұйықтаушылар болмаса немесе оларды пайдалану талап етілетін нәтижелерді бермесе, онда бұрыштық және түтікті болаттан, болат жолақтардан жасалған өзектер түріндегі жасанды жерге тұйықтаушыларды қолданады. Бұрыштық болатты таңдау топырақ сипаттамасына және өзектерді толтыру тәсіліне байланысты. Өзектердің ұзындығы мен оларды толтыру тереңдігін климаттық жағдайларға байланысты таңдайды. Мәңгі тоң топырақ пен жерасты жерінен басқа барлық топтар үшін жерге тұйықтаушылар үшін диаметрі 12 мм түтікті болатты пайдалану ұсынылады. Жасанды жерге тұйықтаушы өткізгіштер ретінде өлшемдері 5.2-кестеде көрсетілгеннен кем болмауы тиіс түтікті және жолақты болатты қолданады. Жерге өткізілген ашық жерге тұйықтаушы сымдар жерге тұйықтауыштар рөлін де орындайды.

Жолақты болат: қиылысы, мм

қалыңдығы, мм

Бұрыштық болат (жолақтар қалыңдығы

2,5

қалыңдығы), мм

Жерге тұйықтаушы құрылғыларының зраядтардың тарауына тойтарыс беруі топырақтың үлестік тойтарыс беруіне байланысты, өйткені зарядтардың тарауына негізгі тойтарысты топырақ көрсетеді. Топырақтың р үлестік тойтарыс берулерінің жақындатылған орташа мағыналары, Ом:

Топырақ         1-10

Құм         7-10

Құмайт         3-10

Қара топырақ         2-10

Саз         0,4-10

Шымтезек         0,2-10

Бұл мағыналар климаттық зоналарға және жерге тұйықтаушының түріне байланысты

м

Ом асса, онда жасанды жерге тұйықтаушыларды жасау қосымша іс-шаралар өткізуді талап етеді. Табиғи жерге тұйықтаушылардың зарядтардың таралуына  тойтарыс беруін тек жақындатып есептеуге болады. 5.4 және 5.5-кестелерде келтірілген мағыналарды р пропорционалды қайта есептеу және  К м

м

0. +5 +24. +26

Жауын-шашындардың орташа жылдық саны, см

Жерге тұйықтаушылар және салу тереңдігі кезіндегі

м

2 м тереңдікте салынған металл құбырлары зарядтарының таралуына тойтарыс беруі, Ом (топырақтың үлестік тойтарыс беруі р = 1 * 1о

0,25 0,2

зарядтарының таралуына жалпы тойтарыс беруі өзара экрандау әсер ету есебімен мына формула бойынша есептеледі

Rq^

Табиғи жерге тұйықтаушылардың зарядтардың таралуына жалпы тойтарыс беруі: ±