Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Құл-Мұхаммед М., төраға
Досжан А., төрағаның орынбасары
Асқаров Ә., жауапты хатшы
Қоғамдық кеңестің мүшелері:

Абдрахманов С.
Аяған Б.
Әбусейітова М.
Әйтімова Б.

Әлімбай Н.
Әуезов М.
Базылхан Н.
Байпақов К.

Биекенов К.
Бурханов К.
Ертісбаев Е.
Кенжеғозин М.

Қасқабасов С.
Нысанбаев Ә.
Өмірбеков Б.
Салғара Қ.

Сариева Р.
Сейдімбек А.
Сұлтанов Қ.
Таймағамбетов Ж.

Тұяқбаева Б.
Хұсайынов К.
«Мәдени мұра»
мемлекеттік бағдарламасын

іске асыру жөніндегі
қоғамдық кеңестің құрамы

жүз томдық
Батырлар жыры
42 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-382-4 (т. 42)
© Әдебиет және өнер институты, 2007

батырлар  жыры
енсе, екінші томға Айса, Жақсылық, Сейіт және Маңғыстау өңі­рі­
нен жазып алынған белгісіз жыршының нұсқалары ұсынылды.
Жалпы «Қарасай—Қази» эпосы қазақ арасында «Қобыланды

батырдан» кейінгі ең көп нұсқалы, халық сүйіп тыңдаған арна­
лы жырлардың бірі.
Аталған жыр нұсқаларын ел арасынан жинап, жазып алып,
бүгінгі ұрпаққа жеткізуші—Мұрат Құсниұлы, Ғұмар Қараш,

Ығылман Шөреков, Халел Досмұхамедұлы, Асайын Хангел­
дин, Т. Күнтуғанов, Қартбай Қылышұлы, Иманбай Ұйықбаев,
Төкен Кенжалин, Қ. Сыдиықов, Ш.Үсенбаев сынды халық
мұрасы жанашырларының еңбегі өте зор.

«Қарасай—Қази» эпосының сюжеттік желісіне ХVІ ғасырда
Ноғай ордасы мен Қырым хандығының тұсында өткен тарихи
оқиғалар арқау болған. Әйтсе де, жыршылар аласапыран кезең­
нің оқиғаларын сол күйінше бейнелеуден гөрі, эпосты көркемдік

тұрғыдан дамытып, өз қиялдарының елегінен өткізе отырып
жырлағанын көреміз. Халықтық шығармадағы көптеген тари­хи
оқиғалар жинақталып, жырдың бас кейіпкерлері—Қарасай мен
Қазидың маңайына топтастырылған. Эпикалық қуаты мол жыр­

да Қарасай, Қази мен Әділ сұлтанның Астрахан түбіндегі Қиғаш
тауында, сондай-ақ Кавказдағы Дербент қаласы төңірегінде
қалмақ, қызылбас елдерінің әскерімен болған ұрыс қимылдары
және Әділ сұлтанның жау қолына тұтқынға түсуіне қатысты

шытырман оқиғалар да кең қамтылады.
Бір айта кетерлігі, бұл аталған «Қарасай—Қази» жырының
варианттары бұрын-соңды еш жерде жарияланбаған. Мұның
өзі эпостану ғылымына қосылған құнды жаңалықтың бірі де­

сек қателеспейміз. Жыр мәтіндері ӘӨИ Қолжазба қоры мен
ОҒК Сирек қорында сақтаулы қолжазбалардан алынып, араб
әрпінен қазіргі әліпбиге түсірілді.
«Бабалар сөзі» сериясының негізгі ұстанымдарына сәйкес,

қырық екінші том ғылыми қосымшалармен толықтырылды.
Ғылыми қосымшаларға томға енген мәтіндерге жазылған
түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесе­
тін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге арналған түсініктер,

эпостың жинаушылары мен оның жырлаушылары туралы де­
ректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және ағылшын
тілдерінде жазылған түйін кірді.
Томның көлемі—27,25 б.т.

Он таңбалы Ұрымда,
Қырық таңбалы Қырымда,
Сан таңбалы санайда,
Он екі баулы ноғайда,

Баба Түкті баба өтті,
Едіге сұлтан хан өтті,
Төрехан, Мұса жана өтті.
Онан туған Орақ пенен Мамай-ай!

Орақ­Мамай күнінде,
Теңгерілген ноғай-ай!
Орақ деген ер өтті,
Мамай деген хан өтті.

Орақтан қалған қос жетім—
Қарасай, Қази бала өтті.
Әкесінен Қарасай қалды он бесте,
Қази қалды он үште.

Жетімге дұшпан көп болды,
Қарайтын кісі жоқ болды.
Мамай хан өліп қалған соң,
Иесіз болып елдері,

Ылай болып көлдері,
Ноғайдың сынып белдері,
Қызықты дәурен кең пейіл,
Басынан кетіп күндері.

Орақ­-Мамай анасы,
Ақылдың қара сабасы
Қорғанышы жоқ болып,
Қолында жетім қалғасын

Немере екі баласы,
Қарасай – Қази
(Айса Байтабынов нұсқасы)

батырлар  жыры
Кемпір елін жинады.
«Басшысыз халық болмас,—деп,
Хансыз халық оңбас»,—деп,

Шынтемір деген шал екен,
Жаннан асқан бай екен,
Баласы жоқ жан екен,
Бір перзентке зар екен.

Қартайғанда таққа мінсін деп,
Көтеріп көңіл жүрсін деп,
Хан Мамайдың орнына
Таққа халық мінгізді,

Шынтемір таққа мінеді.
Шынтемір таққа мінгенін
Орақ­Мамай анасы
Қараүлектей кемпірдің

Көңілі анық сүйеді.
Мамайдың тоқал шешесінен туған
Смайыл мен Тобаяқ,
Әли менен ер Сидақ

«Мирасымды бермед,—деп,
Қараүлек кемпір көрмед»,—деп,
Өкпелеп қатты жөнелді.
Хан болған соң Шынтемір,

Боз жорға аты астында,
Алтын қалпақ басында,
Қырық уәзірі қасында,
Қарала тазы соңында,

Қаршығасы қолында,
Ит жүгіртіп, құс салып,
Қара көлдің қасында,
Күміс төбе басында жүреді.

Қалмақтың ханы Темірханнан
Қырық кісі келеді.
Қырық кісі ішінде
Ханбегі деген ер еді,

Тілге жүйрік неме еді.
Келе сала Ханбегі,
Ханға сәлем береді.
Шынтемір хан сөйлейді:

Кідірсең жолдан қаласың.
Әскер жинап қасыңа
Ханбегі, қайда барасың?
Қалмақ, ноғай жан едік

Неге келдің жеріме,
Неге келдің еліме?!
Жұмыс болса, айт,—деді,
Осы арадан қайт,—деді.

Қарт бурадай шамданба,
Долданба, шалым, долданба.
Ат үстінде ырғалма,
Ақырма, маған шалым-ай,

Орақ­Мамай өлген соң,
Белгілі ғой халің-ай!
Бәлем, ноғай, қазағым,
Орақ­Мамай өлген соң,

Кеткен жоқ пе еді сәнің-ай!
Алмай қояр деп пе едің,
Орақтың төккен қанын-ай.
Кешегі кеткен Орағың

Самарқанда сандалды.
Мұнанайды мұнда алды,
Алаусамды анда алды,
Балуандыдан Батырхан.

Алшағыр мен Бабахан,
Жеті ханымды өлтіріп,
Алтын тағым құлаған
Қатын, балам жылаған.

Тұлымдымды тұл қылдың,
Айдарлымды құл қылдың,
Жібегімді жүн қылдың,
Туырлығымды тоқым еттің,

Керегемді отын еттің,
Қызымды қатын еттің,
Қатынымды жесір еттің,
Баламды жетім еттің,

батырлар  жыры
Елімді иесіз еттің,
Кетірдің сәнімді,
Шығардың жанымды,

Ағыздың қанымды,
Еріксіз алдың малымды.
Бәлем, ноғай, шал ноғай,
Бозжорға аттың үстінде шалқыма.

Тілегімді Құдай берді деп,
Көзімнің жасын көрді деп,
Орақ­Мамай өлді деп,
Кек алар кезек келді деп,

Со кегімді аламын
Еліңе бүлгін саламын.
Қазиға малды бақтырмай,
Қарасайға отты жақтырмай,

Орақ­Мамай шешесі,
Қараүлектей кемпірдің
Таяқ беріп қолына,
Саламын қойдың соңына.

Орақ­Мамай өлген соң,
Ісім келді оңына.
Зығырым оттай қайнайды
Орақ пенен Мамайдың

Қылығы түссе ойыма.
Мамайдан қалған жалғыз қыз,
Жібек шашын жүн қылмай,
Қара басын күң қылмай.

Қарасай менен Қазиды
Қара басын құл қылмай,
Ноғай, қазақ қор қылмай.
Сен құсаған хандардың

Етіңді кесіп тілгілеп,
Ит пен құсқа жем қылмай,
Алынбайды кегім-ай,
Білдің ғой сөздің жөнін-ай!

Жана бітім етемін,
Көне қойсаң өзіңе,
Жас ағып тұрған көзіңе.
Орақ пенен хан Мамай,

қарасай —қази
Не қылған жоқ өзіме?!
Ерегіссең, кәрі шал,
Орақ пенен Мамайдың

Ісін қылам өзіңе.
Азап үзді шідерді,
Ауылым көшіп үдерді,
Темірхан саған жіберді,

«Дегеніме көнсін,—деп,
Айдағанға жүрсін,—деп,
Айтқаныма көнсін,—деп,
Мамайдан туған Қымбатты

Тоқалдыққа берсін,—деп.
Қарасай, Қази қос жетім,
Құл болуға көнсін,—деп,
Дінімізе кірсін,—деп.

Айтқаныма көнбесе,
Дініме менің кірмесе,
Үш жылғы отаудан есеп бермесе,
Жер ортасы Қиғаш тау[ға]

Соғысуға келсін,—деп.
Шынтемір сонда сөйледі:

Ханға сәлем айт,—деді,
Он бес күн пұрсат бер,—деді,
Он бес күннен соң кел,—деді.
Дәл он бес күн болғанша,

Халқымды жинап алайын,
Ортаға сөзді салайын,
Кеңесіп елмен қарайын,
Көнемін десе көнейін,

Сұрағанын берейін.
«Көнбеймін» десе көп халық,
Соғысуға келейін.
Жолдасым жоқ, жорам жоқ,

Бұл арада не дейін.
Шынтемір елге келеді,
Елге хабар береді.
Елін жиып алады,

батырлар  жыры
Смайыл мен Тобаяқ
Қараүлектей кемпірдің
Дұшпанының бірі еді.

«Хан қоймадың мені»—деп,
Өкпелеп оған жүр еді.
Есебін тауып еске алып,
«Жетім бала, жесір қатындар

Бір қақсатармын»—деп еді.
Уәдесі есте жүр екен,
Смайыл мен Тобаяқ,
Ноғайлы елге сөйледі,

Айдауына жүрелік,
Бағыналық кірелік.
Әкесін жұтқан қу басты—
Ағасы жоқ, іні жоқ,

Қуарып тұрған сұм басты,
Мамайдан қалған жалғыз қыз
Тоқалдыққа берелік.
Орақтың қылған кесірін,

Өзіменен төлелік.
Қарасай, Қази жетімді,
Құлдығына берелік.
Біреудің салған бәлесіне,

Неге барып өлелік!
Ноғайда барды Ормамбет,
Ормамбет деген биі бар,
Елібайдай елші бар,

Толыбайдай сыншы бар.
Ноғайда бар екі би
Қасым би мен Қалу би.
Ноғай тұрып жиналды,

Ақыл таппай қиналды.
Қартайған әкең Ормамбет
«Не айтам» деп ойланды.
Қасым би мен Қалу би

қарасай —қази
Жердің жауған нұры жоқ,
Ел қорғаны қос жайсаң,
Екеуінің бірі жоқ.

Кел, Қарасай мен Қазиды
Бері шақырып алалық,
Құлағына салалық.
Бөрінің екі баласын,

Қандай екен сыналық.
Сол көнсе, біз де көнелік,
Сол өлген жерде өлелік,
Соған билік берелік.

Шақыртып Қарасайды алады,
Қарасай батыр келеді.
Сыпыра жырау сөйлей береді:

Орақтың екі баласы-ай.
Жаңбыр жаумай жерің тұр,
Балығы кетіп көлің тұр,
Панасы кетіп елің тұр.

Ақыл таппай ойланып,
Шешендер мен биің тұр.
Едігені ескі кек,
Еске түссе нелер жоқ.

Темірхан хабар салып тұр,
Мазамызды алып тұр.
Кілең жетім, қарағым,
Жақсыдан қалған тұяғым,

Сендерге торын жайып тұр.
Ел панасы кеткен соң,
Алтындарың мыс болып,
Қорғасын болып ағып тұр.

Мен дұшпанға көнбеймін,
Қолымнан арды бермеймін.
Мен дұшпанға бағынып,
Дініне оның кірмеймін.

батырлар  жыры
Қызылбастың жауына
Аяғына бас ұрман,
Басымнан дұшпанның сөзін асырман.

Мен болсам Орақ баласы-ай,
Атамның атын жасырман!
Атамның салған жолы бар.
Сасқанда жәрдем беретін,

Қысылғанда келетін
Баба Түкті Шашты Әзіз,
Едіге сұлтан пірім бар.
Жүрегімде зәрім бар,

Білегімде әлім бар,
Киюіме тоным бар,
Мен сияқты батыр бар,
Дұшпанға неге жалынар,

Жарау атқа ер салмай,
Емен найза қолға алмай,
Бес қаруды белге ілмей
Үзбелі де ілмелі,

Ақ сауыттан тон кимей!
Жабықпа, халқым, жабықпа,
Тарықпа, халқым, тарықпа,
Дұшпаннан қорқып, зарықпа!

Он бесіме келген соң,
Жау дыбысын білген соң,
Жалтармай мен шығайын жарыққа.
Не қылғаным дұшпанға

Қолдан арды бергенім!
Қызылбасқа бағынып,
Не қылғаным жүргенім?!
Мұнан да маған көп жақсы,

Он бесіме келгенде,
Халқымның ары үшін,
Қатын менен бала үшін,
Жылаған кемпір, шал үшін,

Оққа ұшып өлгенім!
Қарасай ақ құба, кең көкіректі,
Келбетті, жазық маңдай, бота көзді,

қарасай —қази
Айтты да жүре берді осы сөзді.
Қарасай кетіп қалған соң,
Әнжі Смайыл сөйледі:

Әкесіне тартып, қасарма
Болып туған ғой.
Онбестегі баланың ,
Не келеді қолынан?!

Көшіп, қашып кетелік,
Сырдариядан зырқырап,
Әрмен қарап өтелік.
Күл болмаса, бүл болсын,

Ұнталсын да ұн болсын,
Аспанға ұшқан күл болсын,
Орақ-Мамай ауылын
Жұртқа тастап кетелік.

Әнжі Смайыл сөзіне
Көп ноғайлар нанады.
Құдай ұрып ноғайды,
Түн ортасы болғанда

Қонысынан көтеріліп,
Қашып барады.
Еділ, Жайық—екі өзен,
Әдіра мұнан қалады.

Ертең таңдар атқанда,
Екі бала ұйықтап жатқанда,
Үйден шығып Қараүлек,
Жан-жағына қарады.

Жан-жаққа көзін салады,
Таң-тамаша қалады.
Жайылып жатқан мал да жоқ,
Қыбырлап жүрген жан да жоқ,

Көп ноғайдың бірі жоқ,
Қараүлек қайта үйге кіреді.
Ұйықтап жатқан баласын
Оятайын деп еді,

Тағы да кемпір ойланды,
Қабыл еді-ау тілегім,
Ұзағынан тілейін.
2–166

батырлар  жыры
Мезгілсіз барып оятсам,
Екі бірдей қарғамның
«Жау келіп қалды» деген соң,

Қозғалтармын жүрегін.
Қозғалмасын жүрегі,
Істің болар себебі.
Күн сәскеге толғасын,

Ұйқысы әбден қанған соң,
Тамағына тойған соң,
Тысқа шығып, Қарасай
Жан-жағына қарады,

Төңірекке көзін салады.
«Ел қайда?!» деп сұрады.
Жүгіріп келіп Қараүлек,
Қарасайдай баланы

Таяқпен басқа ұрады.
Ұрып кемпір толғады,
Сөздің басы Құранды-ай:

Жеті атадан келе атқан,
Мынау бір алтын орда еді.
Таратпаған құралды-ай,
Қазақ, ноғай, ұранды-ай!

Қос жайсаңның барында,
Бәйгеден талай келтірдім,
Тай, жабағы, құнанды-ай.
Жайсаңым қолдан кеткен соң,

Алтын туым құлады-ай.
Басымнан кетіп базарым,
Бетімнен кетіп ажарым,
Қолдан кетіп құралым,

Кетіп отыр қажарым.
Сен, Қарасай, оңбадың,
Жатырың жаман болды ма?!
Қарғама тартып тумадың,

Жау мен елді білмедің,
Қарғамнан қалған қара атты
Алшаңдатып ойнатып,
Ауыздығын шайнатып,

қарасай —қази
Екі көзін жайнатып,
Салқынға сарай байлатып,
Қуарғыр, жетім, мінбедің!

Ноғайлы деген ел қайда,
Қатар құрбы, тең қайда,
Қу жетім, кімге сенесің?!
Әкең өліп қалған соң,

Білмедің бе шешеңнің
Қайырға шөккен кемесін?!
Ел көшті, жылқыны жау алды,
Атты қайдан мінесің?!

Қу жетім ақыл менен ойың қайда,
Кешегі ноғайға айтқан сөзің қайда?!
Ішімде тарқамайтын болды арман,
Адамға болды қорлық жаяу қалған.

Аңдыған сырттарыңнан жауларың көп,
Қалдырмай көп жылқының бәрін алған.
Жылқыны жау алыпты,
Мамай мінген Көкмойнақ,

Орақ мінген Тайқара ат,
Көп жылқының ішінде
Қиқумен кетіп барады,
Бауырынан жараған,

Шекесінен қараған.
Жау екенін білген соң,
Шекесінен қарады,
Құйрығын саурына салады.

Көп жылқыдан қоштасып,
Ол жылқыдан бөлініп,
Кейін қарай шабады.
Орақ пенен Мамайдың,

Моласына барады.
Алтын менен күміспен
Өнерлеп салған моланың
Қасына барып тұрады.

Жүгіріп келді Қарасай
Әкесінің басына,
Тайқара аттың қасына,

батырлар  жыры
Атқа келді жантақтап,
Ықылықтап, так, так-тап
Қара аттың төменгі ерні жыбырлап,

Жоғарғы ерні қыбырлап,
Тайқара атқа тіл бітті.
Әңгіме айтып, зырғытты:

Ораққа тартып тумадың.
Орақ өліп қалған соң,
Малым бар деп келмедің.
Әкемнен қалған мирас,—деп,

Қарасай, мені бақпадың,
Мақпалдан жабу жаппадың,
Жібектен арқан тақпадың,
Алтыннан қазық қақпадың.

Көп жылқыда жүргіздің,
Түгімді күнге күйгіздің,
Етіме салқын тигіздің,
Салақ құлды мінгіздің,

Тіпті есімнен кетпейді
Құлдың мініп шапқаны-ай,
Жаман терлік, сатпақ тоқым
Арқама қатты батқаны-ай.

Әкесінің барып қасына,
Құран оқып басына,
Тайқара атқа келеді,
Қарасай сөйлей береді:

Төрт аяғың сом болат,
Қолтығыңда қос қанат,
Танауыңа болайын,
Түбі түскен шелектей.

Құйрық­жалға болайын,
Бұхардағы жібектей.
Екі көзің шолпан жұлдыздай,
Түгің қара құндыздай.

Омырауың есіктей,
Ойынды етің бесіктей.
Белдемеңе болайын,

қарасай —қази
Қайырда жатқан сазандай.
Сауырыңа болайын,
Төңкерген қара қазандай.

Омырауыңа болайын,
Еділден шыққан аңғардай.
Тұяғыңа болайын,
Ұсталар соққан сандалдай.

Жүрісіңе болайын,
Қыз жанаған бойдақтай.
Келбетіңе қарасам,
Төрт қырлап жонған қайрақтай.

Жарауыңа болайын,
Үлектен туған тайлақтай.
Қара ат аузын ашып есінеп,
Қарасайды иіскелеп,

Жүгенге басын кигізді,
Ауыздықты тістелеп.
Қарасай мініп алады,
Кешегі кеткен жылқының

Соңынан кетіп барады.
Қару-қапшық бойда жоқ,
Өлем деген ойда жоқ.
Қималы құрық қолында,

Тіпті өлім жоқ ойында.
Жылқыны жау алыпты,
Ақсақ тай, жетім құлындар
Жол бойында қалыпты.

Мініп алып, «шу» деді,
«Шу» дегенде гуледі,
Табаны жерге тимеді.
Арандай аузын ашады,

Ақ көбікті шашады.
Көлденең жатқан қара тас
Қорғасындай басады.
От орынды тұяқтай,

Құйрық­жалы құрақтай;
Жазылған соң бауыры,
Ойнақтады лақтай.
Үш күн болған қалмақтың

батырлар  жыры
Кіші бесін уақытта
Артынан жалғыз құлапты-ай.
Қалмақтың басы Қараман

Еңіреген ер екен,
Еңіреген ердің бірі екен.
Бес қаруы белінде,
Арттан біреу келер деп,

Кедергіде жүр екен.
Қарасайды көреді,
Қараман сөйлей береді:

Жұрт өтірік айтып жүр екен.
Қой, қашайын қалама,
Жетейін қатын­балама,
Өліп қалармын далада.

Ашуланған ол—Орақ
Келмес менің шамама.
Біздің қалмақ—антұрған
Көтін қысып тек жүрмей,

Тары­-талқанын жеп жүрмей,
«Аулын Орақ шабам, деп,
Жылқысын мұның алам», деп.
Орақ бізге бола ма,

Орақ келсе қоя ма?!
Астымдағы боз атым,
Ораққа өтпес болатым.
Осы өлімнен құтқарсаң,

Жануар сені бағармын,
Бабыңды сенің табармын,
Сусынға сүтті берермін,
Арпа, сұлы ілермін.

Жалғыз балам—Досмамбет,
Досмамбеттей көрермін.
Шу, жануар, боз шолақ,
Келіп қалар ер Орақ,

Ақылсыз қалмақ бұл дурак.
Қазір Орақ келген соң,
Болып қалар шұп-шұнақ.

қарасай —қази
Әскерге салып келеді,
Қараман сөйлей береді:

Өтірік айтып жүр екен.
Шаңы шығып, бұрқырап,
Келе жатыр бір қара.
Мінген аты зырқырап,

Келе жатыр бір қара.
Бір болса да зор қара,
Мың қарадай көрініп,
Астына мінген атының,

Жал-құйрығы төгіліп,
Жер солқылдап, қара тастар сөгіліп.
Бәлем, қалмақ, сабыр ет,
Орақ, Мамай жылқысын

Олжа қылам деп пе едің?!
Шырмады сені әбілет.
Жылқы алмақ түгіл балам-ай,
Бас-басыңның қамын ет.

«Шу»,—деді де аулына қашып жөнелді.
Айтқан ауыз жұмғанша,
Ескен желдер тынғанша,
Қарасай келді ақырып.

Қойға тиген бөрідей,
Келген жерден жапырып.
Қарсы келген қалмақты
Қағып тастап барады.

Кесе келген қалмақты
Кесіп кетіп барады.
Шапшаң-шапшаң қалмақты
Шаншып кетіп барады.

Қалмақтың бәрі айдарлы,
Асыл туған Қарасай
Айқастырып байлады.
Қалмақтар бәрі шалбарлы,

Арыстан туған Қарасай
Шалбарлыны жалмады.
Бесінде келген Қарасай

батырлар  жыры
Күн батпай-ақ жылқыны жаудан айырды,
Кейін қарап қайырды.
Есіктің алдын тал көрді,

Балшықты жер, жар көрді.
Соғыспай қалмақпен қалуға,
Қарасай өзіне-өзі ар көрді.
Қарусыз барып, соғысты,

Балалықтың зарпынан,
Жан бармады артынан.
Қолындағы құрықтың,
Тек тұтамдайы қалып жүр.

Қарсы келген қалмақтың
Қаруын тартып алып жүр.
Қалмақтың мықты қаруы,
Өзіне бәле болып жүр.

Жеті күн соғыс салады,
Қалмағы құрғыр көп екен,
Ауыр әскер, қол екен—
Қарусыз соғыс салады.

Орақтың жетім баласы-ай,
Үш мың кісідей қалмақтың шамасы-ай,
Жарма жарын алады,
Жарма жары қалады.

Қызыл жарлы түбекке
Қарасайды қамады.
Бір жағы терең су екен,
Бір жағы биік жар екен.

Әдіра қалғыр, сол жердің
Оппа балшық бар екен.
Жамалдағыр Тайқара ат
Жалтақтап шауып жүргенде

Оппаға барып құлады.
Асыл туған Қарасай
Аттан түсе қалады.
Жалаң аяқ, жалаң бас,

Көзінен ағып қанды жас,
Қолында жоқ қаруы,
Жерден алып қара тас,
Қара тас алып соғысып,

қарасай —қази
Атын бермей бағады.
Үйде жатып апасы түс көреді:
Мамық төсек үстінде,

Жатыр еді шешініп,
Жатыр еді көсіліп,
Шошып кетіп түсінен,
Тұра келді өкіріп,

Көзінің жасы секіріп,
Тұра келіп сөйлейді:

Қырмызы алдым, зер салдым,
Жасаған Құдай,
Қайта-қайта зарлатып,
Мен қасқа сенің неңді алдым?!

Басыңды көтер, қу Қази,
Қуарып туған, сен Қази!
Қарағым жауға кеткенде,
Ұйықтағаның нең, Қази?!

Бір түйеде екі өркеш,
Бірінен соң күші жоқ.
Бір биеде екі емшек,
Бірі кетсе сүті жоқ.

Бір маңдайда екі көз,
Бірінен соң жарық жоқ.
Бір иінде екі қол,
Біреуі кетсе қару жоқ,

Қарасай қарғам нағып жүр?!
Сәуелім шайтан болмаса,
Қапаланып қамалып,
Қарағым қатты налып жүр,

Ортаға дұшпан алып жүр.
Үсті құтсыз ит еді-ау,
Тайқара аттың үстінен
Қарағым түсіп қалып жүр.

Атамнан қалған төрт бүркіт
Бауырымды бағып жүр.
Қази көтеріп басын алады,
Кемпірге көзін салады:

батырлар  жыры
Ат бар ма?—деп сұрады-ай.
Ат сұраған баланы
Жүгіріп келіп Қараүлек,

Таяқпенен ұрады-ай.
Салса балта, өте ме
Шағырлы таудың басына?!
Нелер кетіп, не кетпейді,

Ер жігіттің басына.
Қуарып туған қу Қази,
Болат едің, жасыма!
Қарасай атқа мінгенде,

Жау қарасын көргенде,
Жауды көрсе жасқанып,
Тұратын ба еді Едігенің тұқымы?!
Қызықпенен кіргенді,

Көп болғанда шіркіннің,
Қаруы жоқ, қапшығы жоқ,
Азырақ сасып жүрген-ді.
Тұра сала қу Қази

Беліне жүген салады,
Қолына тоқым алады,
Жылқыны қарап жөнелді.
Көп құдықтың басында,

Көп астаудың қасында
Отыр екен тоқсан құл,
Құлға салып келеді,
Құл бастығы Құлтай құл

Жетім қалған лағым.
Жалаң аяқ, жалаң бас,
Табаныңа кіріп қара тас.
Жабылып келді-ау қабағың,

Қалай болар талабың!
Көп жылқыны жау алды,
Орақ мінген қара атты,
Мамайдан қалған Көкмойнақ,

қарасай —қази
Жаяу Қази келеді,
Қабағын қатты түйеді.
Қабағын қатты түйгенде,

Бет алдына жан келмейді деп еді,
Алмадай мойнын бұрады.

Қалған жоқ па?—деп сұрады.
Құлтай құл сонда сөйледі:

Кешегі Мамай қанында,
Қойға мінген құла айғыр,
Түйеге мінген кер бие,
Болдырып қалды далада.

Сол екеуі қосылып, құлапты
Құрақты көл деген салаға.
Жылқыдан кеткен бір бүйір­ай,
Құланмен болған үйірі-ай,

Айғыр болса жалданып,
Бие болса қоңданып.
Биеге айғыр шауыпты,
Кіл көк бөрте ат тауыпты.

Айдауымызға жүрмейді,
Көп жылқыға ермейді.
Көрінеді қарасы,
Қырық, отыз бар шамасы.

Аңдып барып бір көрдім—
Кер бие мен құла айғыр,
Кіл көк бөрте баласы.
Мекендеп жүрген жері бар,

Су ішетін көлі бар,
Қолыңа арқан ал,—деді,
Құрақты көлге бар,—деді,
Аяқ тұзақ құр,—деді,

Көрінбей өзің тұр, деді.
Сонда ұстап аларсың,
Есебін сөйтсең табарсың.
Құлдан енді көп арқан

Қу Қази қолға алады,
Жүгіріп көлге барады,

батырлар  жыры
Айнала аяқ тұзақ құрады.
Күн сәскеге толғанда,
Күннің көзі қызғанда,

Құла айғыр бастап, жануар
Үйренген жерге құлады.
Бір көк бөрте ат су ішті,
Бауырлап суды көп ішті.

Құрып қойған тұзаққа
Арнаулы барып сол түсті.
Қази көріп жүгірді,
Тұзаққа ат ілінді.

Адам көрмеген тағылар
Қазидан үркіп бүлінді.
Арқаннан ұстай алады,
Қази ерді тоқтатпай,

Сүйреп кетіп барады.
Сонда Қази ақырды:

Келмедің-ау қасым-ай.
Жетімдік, жастық—
Бәрі менің басымда-ай.
Бір тайды ұстап ала алмай,

Үлкендер мұрның кесілсін,
«Арыстаннан күшік туады»
Деген осыма-ай!
Табанын тасқа тіреді,

Тірегенде табаны,
Табандағы қара тас
Қорғасын бола береді.
Толғай, толғай тартқанда,

Тобығынан тасқа кіреді.
Көкбөрте атты ұстап алады,
Жүгені жоқ ері жоқ,
Күшінің тіпті жөні жоқ—

Ноқталап алып арқанмен,
Аулына қарап шабады.
Апасы енді-ау ақ Қымбат
Алтын кебіс жалтылдап,

қарасай —қази
Ақ маңдайы жарқылдап,
Алтын шашпау салпылдап,
Маржан тісі тізіліп,

Раушан көзі сүзіліп,
Күмістей қасы тігіліп,
Оймақтай аузы бүріліп,
Орақтан қалған алтын ер,

Алтын ерді құшақтап,
Үйден шықты-ау жүгіріп.
Көкбөрте атты көреді-ау,
Сауырынан сипалап,

Маңдайынан тәу етіп,
Танауынан сүйеді,
Ақ Қымбат толғай қоя береді:

Төрт аяғың сом болат,
Қолтығыңда қос қанат,
Үстіңде Қази—аманат!
Айналайын, Көкбөрте ат,

Мен қасқа сені білмедім,
Арпаменен сұлы ілмедім,
Сусынға сүтті бермедім,
Түгіңді күнге күйгіздім,

Етіңе ыссы-салқын тигіздім,
Мақпалдан жабу жаппадым,
Алтыннан қазық қақпадым.
Жал құйрығың шашақтап,

Жібектен арқан тақпадың.
Құдай-ау, айналайын құдіретің,
Болғанда Хақ Пайғамбар Мұқамбетім.
Бар еді-ау жетім бағар шын міндетің,

Зарлаған жетім-жесір біз үмбетің.
Әйелдің пірі сен едің,
Бипатима Бибісі-ай!
Иә, Қадиша, Мәрия-ай,

Қос қарғам саған аманат!
Ердің бірі сен едің,
Қазіреті ер Гали,
Дүлдүл мінген, Зұлпұқар,

батырлар  жыры
Сәм-сәм қамқам қылыш ілген—
Қос қарғам саған аманат!
Әулие саған ат айттым,

Құдай жолы қой айттым,
Қос қарғамның жолына
Шыбын жанымды тағы айттым!
Үйден шықты Қараүлек,

Көзсіз жерлер көл емес,
Зейілді болмай би емес,
Тәуекел болмай ер болмас.
Бірің ердің баласы,

Бірің ханның баласы—
Ұлым менен қызым-ау,
Қайғыланып, зарланып,
Жылауларың жөн емес.

Үзеңгісі үзбе алтын,
Сағалдырық сары алтын,
Доғасының бәрі алтын,
Қамшысының сабы алтын,

Қырмызыдан терлігі,
Шұғадан желдігі.
Жасы да жас демесең,
Әкесінен кем емес

Тап осының ерлігі.
Ұзын бойлы, терең ойлы,
Шүңірек көз, жар қабақ,
Ат жақты, қыр мұрынды,

Көзі көк, түсі шұбар еді,
Соғысқа жас күнінен құмар еді.
«Шу» деді де жөнелді,
Шаңды-шаңға қосады,

Шаң аспанға жосады.
Қашырған соң тоғын-ай,
Кетірген соң боғын-ай,
Астындағы Көкбөрте ат

Ор қояндай жосады,
Арандай аузын ашады.
Көлденең ұшқан дуадақ,

қарасай —қази
Секіріп үстінен асады.
Сайлы жерден ырғытып,
Тегістеу жерден зырғытып,

Алқайлы алқылдап,
Құйысқаны жарқылдап.
Аузынан аққан ақ көбік
Омырауда жалпылдап.

Басын тартса құрғырдың,
Бөксесі кетті қырындап,
Қос танауы пырылдап.
Көк найзасы жылтылдап,

Ақ алмасы жалтылдап,
Бес қаруы сартылдап—
Ұлы бесін болғанда,
Қарасын жаудың көреді,

Ә, дегенше келеді.
Жетіп келсе, Қарасай,
Суарып оғын алыпты,
Бабалары бағыпты.

Қарасай соғыс салып жүр,
Омыртқада он жара,
Қабыртқада бес жара,
Шұрқылтайда бір жара,

Шүмектеп қаны ағып жүр.
Өлетін екен Қарасай,
Бабалары бағып жүр.
Анда-санда қара аттың,

Жалын құшып қалып жүр.
Басы айналып батырдың,
Екі қары талып жүр.
Басы айналмай не қылсын,

Сорғалап қаны ағып жүр.
Қази батыр келеді,
Қарасай сөйлей береді:

Иесіз қалды-ау ауылым.
Көзді жерлер көл еді,
Шыныменен тілесек,

батырлар  жыры
Тілекті Құдай береді.
Жеті атадан бері қарап,
Тұманға елді шалдырмай,

Табасына қалдырмай,
Үзілмей әруақ келеді.
Аз кісіге көп олжа—
Жаудан малды қайырдық,

Қайтқанымыз жөн еді,
Қалмақтың қолы қатты ғой,
Сарқырап қандар ақты ғой,
Жаны құрғыр тәтті ғой,

Кел, қайтайық,—деп еді.
Қази сонда сөйледі:

Естімеймін сөзіңді.
Орақтан енді ұл туып,
Екі бөрі тең туып,
Жаудан қорқып қайтар ма,

Аттың басын тартар ма?!
Жарау атқа мінген соң,
Қару-қапшық ілген соң,
Жау қарасын көрген соң,

Қайғыны жігіт айтар ма?!
Онысын бізге кім айтар,
Қази менен Қарасай,
«Жаудан қорықты» демей ме,

Орақтың екі баласы-ай.
Қорықсаң, тұр сен ,—деді,
Қорықпаймын мен,—деді,
Қызығымды көр, деді.

«Шу» деді де, жөнелді,
Қалмаққа келіп тиеді.
Ай мүйізді ақ қошқар,
Қасқыр тартты қоңынан,

Күні туып оңынан,
Қази келді соңынан.
Кірген жері есіктей,
Шыққан жері тесіктей.

қарасай —қази
Қази тиді ақырып,
Әруағын судай сапырып,
Қалмақтың туын жапырып,

Айқай-сүрең салады,
Арқыратып салады,
Қиқу сүрен салады,
Қызықпенен қырады.

Ақ алмасты сермеді,
Сермесе қолы дендеді.
Қарсыласып, қағысуға
Қазиға кісі келмеді.

Сол кездері Қазидің
Көкпеңбек болып беттері,
Бетінен шығып түктері—
Екі көзі қанталап,

Әруағы анталап,
Жау қарасын көрген соң,
Қызыл қанға кірген соң,
Қойға тиген бөрідей

Құтырып кетті зәнталақ.
Қылышпенен шапқылап,
Көк найзамен сұққылап,
Тағы атты мылтықты,

Қалмақтың туы жығылып, ынтықты.
Қалмақтың ісі оңбады,
Қарсыласып қағысқан,
Қылышпенен шабысқан,

Кезекпен найза салысқан
Жауда кісі болмады.
Бес мың әскер қол еді,
Тапжылмайтын неме еді.

Бес жүз-ақ кісі қалыпты,
Қызылбас жаман тарықты.
Өлеміз деп қорықты,
Мінген аты зорықты.

Тасқанменен көппін деп,
Бір апатқа жолықты.
Қолдың басы Көкеман—
Ақылды қалмақ бұл еді,

батырлар  жыры
Ақылы көп ер еді.
Әскерін жауға алдырмай,
Көптен әскер басы болып жүр еді,

Жау үшін туған Орақтың екі баласы-ай!
Жеті атадан шынжырлы,
О, сендерге кімнің шарасы-ай!
Үйрек ұшып, қаз қонған,

Мамайдың қара сабасы-ай.
Көтіміз қысып тек жүрмей,
Әлімізді бір білмей,
Аламын деп жылқыңды,

Бастың келіп сылқымды.
Тыйдырдың ойын-күлкімді.
Енді қалған жеріме,
Көзімнің жасын көр,—деді,

Тілегімді бер,—деді,
Сұлуым болса, сүй,—деді,
Қырмызым болса ки, деді.
Жорға да көп, жүйрік көп,

Қалауыңды мін,—деді.
Айналайын, Қарасай,
Қолдарың сенің қатты ғой,
Жаны құрғыр тәтті ғой.

Батпансыған ерлердің
Талайы өліп жатты ғой.
Жылады қатын баламыз,
Иесіз қалды қаламыз,

Алыс емес арамыз,
Дегеніңе көнемін,
Айдауыңа жүремін,
«Өл» деген жерде өлемін.

Өкпе-бауырым ем болса,
Қарағым, саған беремін.
Ендігі қалған жерлерде,
Тілегімді бер деймін,

Көзімнің жасын көр деймін,
Бір шыбындай жанымды,

қарасай —қази
Сауғаға сұрап еңіреймін.
Қарасай өзі ер еді,
Кеудесі де кең еді.

Артын ойлап, Қарасай:
«Тілегің бердім»,—деп еді.
Қуарғыр Қази сөйледі:

Буынып алсам белге тоқ.
Қарасай атты көкеке,
Қайратың көп те, ақыл жоқ,
Мен сорлыда ғапыл жоқ.

Етекті кессе, жең болмайд,
Ежелгі дұшпан ел болмайд.
Дария құяр теңізге,
Бай қуанат егізге.

Нәсілі жаман қызылбас,
Түбінде тартат негізге.
Бізбен осы дос болмайд,
Бізбен осы дос болса,

Күндердің күні болғанда,
Көңіліміз ашық қош болмайд.
Уәде бұған бермелік,
Сөзіне мұның сенбелік.

Біз түгіл Орақ- Мамай ақыл сұраған,
Әлемге ақылы ұнаған
Анамызға баралық,
Құлағына салалық,

Сонан ақыл сұралық,
Не дер екен анам-ай,
Біз баралық соған-ай.
Қалмаққа Қази сөйледі:

Мен ауылға барамын.
Қараүлектей анамның,
Құлағына саламын.
Не дер екен сол анам,

Шешемнің тілін аламын.
Он бес күнде келемін,

батырлар  жыры
Оған дейін тырп етпе,
Жауабын сонда беремін.
Аулына келеді,

Қази сөйлей береді,
Сөйлегенде не деді:

Арнап келдім саған-ай.
Қарасай балаң туыпты-ай,
Атаға тартпай жаман-ай.
Барсам, балаң қашып жүр,

Қара тұман басып жүр.
Ер жігіттер тұра ма,
Жаудың көріп қарасын?!
Жігіттер бұйым көре ме

Жаудың салған жарасын?!
Балаң сонда шын айтты,
Қайтайық деп сөз айтты,
Қайтпадым сонда мен,—деді.

Жау қарасын көрген соң,
Қайтама екен ер!—деді.
Жауға салған қырғыным,
Қайратымды көр,—деді.

Жеңіліп қалмақ жылады,
Шыбын жанын сұрады,
Талай қалмақ құлады.
Қалмақ бізге бағынды,

Қыздарын беріп жалынды.
Қарасай сонда күлді деп,
Олжаны тәуір көрді деп,
Қыз беремін дегенге,

Қарасайдың жаны кірді деп,
Не қыл дейсің, анам-ай,
Қаратып келдім саған-ай?!
Сонда кемпір сөйледі:

Жанымды құрбан етейін.
Қос ботам кеткен мен мая,
Садаға етпей не етейін?!

қарасай —қази
Орақ-Мамай тірілді-ау,
Тірілгені білінді-ау.
Екі орданың ішінде,

Екі қарғам көрінді-ау.
Еділ, Жайық екі өзен—
Ел орнаған жер еді.
Алпыс екі саласы—

Мал орнаған жер еді-ау.
Шөлге шыққан суларға
Қарағай, қайың, тал орнаған жер еді.
Айдын-шалқар көлдерге,

Қараша қаз, үйрек, қу орнаған жер еді.
Ел қорғаны кеткен соң,
Сол қоныстан көтеріліп,
Он екі баулы ноғайлы—

Көшіп кетті еліміз.
Көшті дағы ел кетті,
Бармағын тістеп ер кетті.
Қайғыменен би кетті,

Қаралы болып қыз кетті.
Қоныстан тайып мал кетті,
Ботасын тастап нар кетті.
Бәрі кетіп қалған соң,

Қарасынсыз болған соң,
Мен сорлыны еңіретті.
Қарасайға «атқа мін», деді,
Мамайыма тартып ең,

Сөзің жұмсақ, қарағым,
Көкірегің кең,—деді.
Елеулі болсаң, ел ерер,
Басшылық қылсаң, көп ерер,

Басшысыз болсаң кім ерер?!
Қамқор болсаң ел келер,
Қорғамасаң кім келер?!
Мырза болсаң кім келмес,

Сараң болсаң дым келмес?!
Қарасай атқа міне көр,
Беліңе қару іле көр.
Түн ұйқыңды бөле көр,

батырлар  жыры
Түнделетіп жүре көр.
Кешегі кеткен ноғайды,
Қайтарып қонысқа алып келе көр.

Қарасай атқа мінеді,
Бес қару белге іледі.
Үріккен елдің артынан
Қарасай қуып жөнелді.

Шынтемір тіккен ордаға
Қарасай салып келеді.
Төрде отырған ханына
Иіліп сәлем береді.

Құдай ұрсын, Шынтемір,
Балаға көзін салмады-ау,
Сәлем берсе алмады.
Қарасай атты беренді,

Белдерден асып желдің бе?!
Түн ұйқыңды бөлдің бе,
Түнделетіп жүрдің бе?!
Қан үшін ханды берем деп,

Арнайы маған келдің бе?!
Қыршыныңнан қиылғыр,
Мен Ораққа ердім бе?!
Қалмақтан барып олжа алып,

Орақпен бірге келдім бе?!
Сөйледі сонда Қарасай,
Орақтың үлкен баласы-ай:

Сенің керегің жоқ маған-ай.
Сен кеткенмен, Орақтың қатын-баласы
Қалған жоқ қой қараң-ай.
Саған мені жұмсаған

Қараүлек деген анам-ай.
Сен кеткен соң қалғанбыз,
Әуелден жауға бола туған жазғанбыз.
Жылқымызды жау алып,

Жылқыны жау алғанмен,
Кетпеген екен әруақ бірден жоғалып.

қарасай —қази
Біз қалмақпен соғыстық,
Қалмақты жеңіп біз алдық.
Көзді жерлер көл-ау деп,

Көзсіз жерлер жол-ау деп,
Балалы адам тең-ау деп,
Баласыз адам кем-ау деп,
Сіз сияқты хандарды,

Перзентсіз болып жүр-ау деп.
Қызылбастың қорыққанда,
Батасы қабыл ел-ау деп,
Жеңгең саған жіберді.

Баласы құрсын, бармаймын.
Қартайғанда қалмақтың,
Алдаумен еріп мен саған,
Қолына түсіп қалмаймын.

Қарасай сонда ақырды,
Қатуланып қамданып,
Шамырқанып шамданып:

Айтып едім кеңдікпен.
Мен Орақтан туғасын,
Көрмейтін бе едім теңдікті?!
Өзім атқа мінген соң,

Артыңнан қуып келген соң,
Сөзіме неге сенбейсің,
Жүр десем неге жүрмейсің?!
Қайғыңды сенің жегенде,

Неге достықты көрмейсің?!
Есіктің алды қыршын тал,
Қыршылдама, кәрі шал.
Бұл сөзіме құлақ сал,

Айтқан менің тілімді ал,
Қонысыңды қайта сал.
Жылқы, түйе, қойыңды,
Мен табармын ойыңды,

Барсаң да, соған барасың,
Бармасаң да барасың,

батырлар  жыры
Бұл тілімді аласың.
Ұялмай, жұртқа тастап кеткен соң,
Орақтың қатын-баласын,

Білдің бе бала шамасын?!
Шынтемірдің қатыны-ай,
Жасынан-ақ көп еді
Білік пенен ақыл-ай.

Сөйлеуінші-ай тіл безеп.
Тай-құлыным ат болып,
Қартым бар деп келген соң,
Ағайын-тума, осы жақта

Ұлтым бар деп келген соң.
Қатар-құрбы, аға-іні
Жұртым бар деп келген соң,
Қайғы бізге не керек?!

Қарасай атқа мінген соң,
Қази атқа мінген соң,
Дұшпанды жеңіп берген соң,
Кел, көшелік, шалым-ай,

Ақылсыз болма ханым-ай.
Ел қорғаны қос жайсаң,
Жастығына сене алмай,
Азғырғанға шыдамай,

Қоныстан кеттік тайып-ай.
Шынтемір атқа мінеді-ай,
Көзінің жасын төгеді-ай.
Аузы-басы балпылдап,

Ақ сақалы салпылдап,
Қартайғанда қалмаққа
«Қорқам, ұстап бере көрме» деп еді.
Қарасай тұрып ақырды-ау,

Қасым би мен Қалу би,
Мұнда кел деп шақырды-ау.

Айтамын сөзді, халқым-ай,
Ноғай, қазақ жалпыңа-ай,
Тыныштық қой артың-ай.

қарасай —қази
Көшіңдер қайта жеріңе,
Көшіруге мен келдім—
Ноғайлы деген еліме,

Билік бермей көштіңдер,
Ормамбет, Қасым биіме.
Орақтан туған қос бала—
Біздер аман тұрғанда,

Келе ме дұшпан шеніңе?!
Шынтемірді ерітіп,
Қарасай батыр жөнелді.
Үркіп көшкен қалың ел,

Қайта көшті деп еді.
Шынтемір еріп келеді,
Жау қарасын көреді.
«Мені қалмаққа ұстап,

Берейін деп келе жатыр» деп еді.
Атқа қамшы басады,
Қарасайдың қасынан
Бұрыла келе қашады.

Қарасай қуды жалынып,
Аузы-басы балпылдып,
Етек-жеңі салпылдап,
Алтын кісе жарқылдап.

Қазидың өзі ер екен,
Қанды ауызды бөрі екен.
Қойға тиген бөрідей,
Көк найзасын шүйіріп,

Қызылбасты иіріп,
Қызыл жарлы түбекте,
Қызыл жардың қасында
Жалғыз өзі тұр екен.

Қази оны көреді,
Бірі қашып, бірі қуған,
Бұл немене деп еді?!
Айтқан ауыз жұмғанша,

Қу Қази салып келеді .
Жетіп келді қу Қази,
Түсі шұбар, көзі көк, сұр Қази.
Қазидың кейігенін біледі,

батырлар  жыры
Қарасай езу тартып күледі.
Жаудан қорқып жасқанып,
Бармай жүр атаң деп еді.

Қази оған болсын ба,
Ықтиярға қойсын ба,
Сүйреп ала жөнелді,
Қалмаққа алып келеді.

Қолдың басы Көкеман,
Қази келіп шабады.
Шабақтап найза салады,
Ат баурына алады.

Оямын екі көзіңді.
Ту сыртыңнан соямын,
Екі көзіңді оямын.
Дегеніме көнесің,

Айдауыма жүресің.
Жыл тәулігі болғанша,
Осы мезгіл толғанша,
Шынтемірдей ханыма,

Кәтепті қара нарыма,
Бір ұл мен бір қыз бересің.
Ұл мен қызды бермесең,
Келесі жыл болғанда,

Осы мезгіл толғанда,
Қызығымды көрерсің.
Көкемандай бейшара
«Бір ұл бір қыз берем» деп,

Ақыреттік дос болып,
Сеніменен жүрем деп,
Қазидың қолын алады-ау,
Қалмақтар кетіп қалады.

Түйе боздап, қой маңырап,
Жылқылары шырқырап,
Шаңдары ұшып бұрқырап,
Құлын-тайлар бұлтылдап,

Қонысқа малдар құлады.
Мамайдың кіші шешесінің баласы—
Смайыл мен Тобаяқ,

қарасай —қази
Әли менен ер Сидақ—
Төртеуінің қатыны-ай,
Мамайдың тума жақыны-ай.

Төрт қатынның жоқ екен,
Билік пенен ақылы-ай.
Бір-бір табақ алып,
Табаққа жеті-жетіден нанын салып,

Орақ пенен Мамайдың барды басына,
Моласының қасына.
Смайылдың қатыны,
Отыра қала жоқтады:

Алтын Орданың есігін ашқан, қайнаға,
Жетім қалды-ау қайнағаның ауылы.
Қайнаға кетіп, сен қалып,
Құдай ұрған қу шешей,

Құтсыз болды бауыры.
Тобаяқтың қатыны,
Отыра қалып жоқтады:

Шақшаң қалды шаңдақта,
Өлімнен қолың босанса,
Жеткенше үйге тайрақта.
Қараүлек келді қасына,

Баласының басына.
Қараүлек келіп толғады:

Тұзақты құрсам қолға түс.
Жоқтасам, өзім жоқтайын,
Бөтен қатын, көтің қыс.
Бай, бай Мамай, бай Мамай,

Халық білген, хан Мамай,
Қайғысыз өткен, нар Мамай,
Арманым саған бар, Мамай,
Перзентсіз қылды-ау бір Құдай!

Өлдің Мамай—қор болдың,
Ботасы кетіп боздаған,
Қартайған нар мен болдым.

батырлар  жыры
Мамайым бойға біткенде,
Ұшарына жеткенде,
Мен түсімде ай менен күн көрдім.

Ай менен күндей қылып,
Астанаға бірдей қылып,
Құдай-ау екі ұл бердің.
Алладан бұйрық келген күн,

Анаңды тастап жөнелдің.
Бауыры суық қара жер,
Көңілімді суытып,
Қарағымды иелендің.

Торайғырдай топайлы Мамай,
Аруанадай шоқайлы Мамай,
Қарағаштай бұтақты Мамай,
Сәукеледей шытақты Мамай,

Отырған жерің омақты Мамай,
Молдадан алдың сабақты, Мамай,
Жасыңнан болдың талапты Мамай,
Елді жасыңнан иеленген Мамай,

Басыңды мыңға теңеген Мамай,
Дұшпанға табан тіреген Мамай.
Былғарыдан саба ойдырған Мамай,
Алтыннан піскек қондырған Мамай,

Шаңырақ пен уықты
Сары алтыннан жондырған Мамай,
Жарқыраған алтынды
Шаңыраққа қондырған Мамай,

Тәрбие мен байлықты
Астанадан оздырған Мамай,
Құлыныңның желісін
Шын жібектен тақтырған Мамай,

Алтыннан қазық соқтырған Мамай,
Ел көшкенде жүгіңді
Жеті нарға арттырған Мамай,
Ал желіңнің қасына

Айнала атты шаптырған Мамай,
Қырмызы киіп қырынған Мамай,
Жорға мініп ұрынған Мамай,
Бай Мамай,

қарасай —қази
Ер Мамай,
Хан Мамай,
Кең Мамай,

Мен қайтейін, құлыным-ай,
Бермеді-ау перзент бір Құдай!
Мамай, Мамай, Мамай-ай,
Мамайымның барында

Тасыған судай ноғай-ай!
Сол құсаған Мамайға
Бермеді-ау перзент Құдай-ай!
Өлдің Мамай қор болдың,

Бүлінген ноғай ел болдың.
Қос жайсаңнан айрылып,
Қуарған кемпір мен болдым.
Зарыққан, зарланған,

Мен уақытқа кез болдым.
Бұл адасып айтқан сөзім-ай,
Ортақ екен өлім-ай,
Кім дүниядан өтпеген,

Кімге ажал жетпеген?!
Он сегіз мың ғаламды билеген
Жын-шайтанды өргізген.
Суда жүзген балықты

Кереметпен жүздірген.
Құмырсқаның тасты басқанын
Аллаға айқын білгізген—
Дәуіттің ұлы Сүлеймен.

Бұларға да бұл дүния
Екі айналып келмеген.
Батыр өтпес деп едім,
Қазіреті ер Ғали—

Жұмақтан шыққан дүлдүлі,
Оқ жыланнан жүгені,
Айдаһардан шылбыры,
Қам-қам, сәм-сем сермеген,

Жеңіліп жаудан көрмеген.
Бұларға да дүние боқ
Екі айналып келмеген,

батырлар  жыры
Пенде бар ма өлмеген?!
Жалғыз өтпес деп едім
Ыбырай ұлы Смағұл

Ғарапа таудың басында,
Әкесінің қасында.
Ата міндет борышын
Құрмандық болып шалынған.

Әуеден түсіп көк қошқар,
Сол себептен қалынған.
Құрмандыққа қой шалған,
Бұлар да өткен дүниядан.

Байлар өтпес деп едім,
Қырық түйе кійіт артқан,
Қайырымсыз Қарын да өтті дүниядан.
Бұл дүние тұрмайды,

Өлімге себеп болмайды.
Аман болсын артында
Қази менен Қарасай.
Өксімеймін Орақты,

Құрбысынан артық шырағым!
Айда, айда, ай Орақ,
Айбалтасы қанды Орақ,
Жарау атқа ер салған Орақ,

Емен найза қолға алған Орақ,
Елін жаудан қорғаған Орақ,
Жай бұлты торлаған Орақ,
Жасынан аруақ орнаған Орақ,

Қайырлы басын қайтейін,
Аман болсын Қарасай-Қази—қос тұяқ!
Айта берсем сөзім көп,
Қой десеңдер, қайран көп,

Құр айтудан пайда жоқ.
Орақ, Мамай кетіп артында,
Мен қалад деген ойда жоқ.
Осыменен қояйын,

қарасай —қази
Қарасай-Қази қарағым
Тілегін соның сұрайын.
Шынтемірдей ханыңнан

Кәрілігі кетеді,
Жиырмаға қайта жетеді.
Аппақ болған сақал-мұрт
Тапталып қайта бітеді.

Сексенге келген шалыңа,
Аппақ қардай ет бітті,
Нұрланып қайта бет бітті,
Сақал менен мұрт бітті,

Жауырын мен сырт бітті,
Бұғақ пенен ұрт бітті.
Жетпіске келген Ақтолқын
Жетпіс жасы кетеді,

Он беске қайта жетеді,
Қыз мүшесі бітеді.
Бойжетті қайта сүйріктей,
Кеуіп қалған қос шандыр,

Қайтадан шықты түйнектеп.
Күні үш айға толады,
Кемпір жерік болады.
Қатыр-қатыр қара тас,

Қатырлатып шайнады.
Қызу алып барады,
Көкше мұзға көлбеді,
Қоңыр күздей көрмеді.

Жатыр еді есіліп,
Қырмызы пешпент шешініп.
Түсіне кірді бабасы,
Келген екен шамасы.

Кемпірдің сөзі дым тәтті—
Алтын кебіс сартылдап,
Ақ маңдайы жарқылдап,
Лашын құстай ыңқылдап,

Қараша құстай сыңқылдап,
Маржан тісі тізіліп,

батырлар  жыры
Раушан көзі сүзіліп,
Оймақтай аузы бүріліп,
Сағағынан үзіліп,

Исі жұпар аңқыған.
Жанасқан адамның
Тамыры еріп балқыған.
Шалдың кіріп қойнына,

Қолын салып мойнына,
Ақтолқын сұлу оятты.
Шалға келіп сөз қатты,
Таңдағы ұйқы тым тәтті.

Құрттайымнан қосылған,
Тәңірім қосқан шалым-ау.
Мен жүрмін осы күнде неғып-ау?!
Жатқанымнан тұра алмай,

Көсілген аяқ жия алмай,
Көкше мұзға көлбеймін,
Үш айлық баланың,
Қызуына шыдамай.

Ақ жүзіктей білегім,
Қабыл еді-ау тілегім.
Басылмайды жерігім,
Жеті басты айдаһар

Тауып бермей жүрегін.
Қартайғанда жасарып,
Тілеп алған балаң-ай,
Түсімде айтты бабам-ай.

Айдаһар түгіл, кесірткеге әлің жетпейді,
Қайдан іздеп табам-ай?!
Шынтемірдей ханың-ай,
Қарқ-қарқ күледі.

Қуанғаннан бейшара
Сөйлеп қоя береді:

Жоқ пе еді сен де ақыл-ай?!
Табылмас дүние болмайды—
Аман тұрса қамқорым,

қарасай —қази
Екі бірдей батыр-ай.
Шақыртып Қарасайды алады,
Қарасай үйге келеді,

Ханға сәлем береді.
Қол қусырып әдеппен,
«Шақырдың неге» деп еді
Ханың сөйлей береді:

Еліміздің панасы-ай,
Саған кімнің шарасы-ай?!
Қайтпас қара ақ болат—
Орақтың үлкен баласы-ай!

Сауыт кидім, бойда жоқ,
Қару ілдім, қолда жоқ,
Бүйтемін деген ойда жоқ.
Байтаққа хан атанып,

Балалы болам деген ойда жоқ.
Болыпты енді тілегім,
Бердің өзің себебін.
Шешең жерік болыпты,

Үш айына толыпты,
Өзің тауып бере гөр,
Жеті басты айдаһар,
Қарағым, соның жүрегін.

Қарасай сонда күледі,
Күле сөйлей береді:

Арыстан аш та, түлкі тоқ.
Айдаһар болса керегі
Қиын ба еді жылан боқ.
Мен анама барайын,

Құлағына салайын.
Дүнияда бар ма екен,
Шешемнен барып сұрайын.
Дүнияда бар болса,

Тақсыр, оны табайын.
Табылмайды жүрек деп,
Құйттай қылма уайым.
4–166

батырлар  жыры
Кемпірге салып келеді,
Үйде тұрып Қараүлек,
Шақыртты неге деп еді.

Қарасай сонда сөйледі,
Әңгіме дүкен құрады,
Кемпірге мойнын бұрады:

Жеті басты айдаһар
Бар ма екен деп сұрады.
Сонда кемпір сөйледі:

Алты күндік шөлі бар,
Күйген таудың басында
Айдаһардың іні бар.
Жеті басты айдаһар,

Сол арадан табылар.
Тайқара атқа мін,—деді,
Беліңе қару іл,—деді,
Жатпай-тұрмай жүр,—деді,

Ем бола қойса айдаһар.
Айдаһардың жүрегі,
Қабыл болса тілегі,
Істің болса себебі,

Әпкеліп, қарғам, бер,—деді.
Ел үшін еңбек етеді,
Халыққа даңқың кетеді.
Халық үшін қайыспас,

Сен сияқты ер деді.
Тайқара атқа мінеді,
Орақтан қалған ақ сауыт,
Мұны үстіне киеді.

Орақтан қалған бес қару,
Мұны да белге іледі.
Туғалы тіпті көрмеген,
Адам басып жүрмеген

Күйген таудың басына
Қарасай шауып жөнелді.
Ол күні жүрді күнімен,

қарасай —қази
Жана жүрді түнімен,
Кемпірдің айтқан сөзімен.
«Абылай аспас асудан»

Аса жортып барады.
Түлкі жортпас түлейден
Түнде жортып барады.
Қия-қия, қия жол

Қиялап кетіп барады.
Әрі-бері жүрген соң
Астындағы Тайқара ат
От орынды тұяқтай,

Екі көзі шырақтай,
Ойнақтады лақтай.
Күйген таудың басынан
Қиғаштап келіп құлапты-ай.

Он бес күнге толғанда,
Күн төбеден ауғанда,
Қарасай қайтпас ер еді,
Он алтыға шыққан жылы еді.

Жер өртеніп, тас күйген,
Топырақ жанып, аспанға жалын тиген—
Соған салып келеді.
Жүрген сайын қара аттың

Жүрісі енді асады.
Жанып жатқан шоқтарды
Қар үстіндей басады.
Бір түтін аспанға шығады зырқырап,

Үңірейген тесікті көреді,
Таймай салып келеді.
Жер өртеніп, тас күйген,
Айдаһардың демі екен.

Үңірейген тесік дегенім,
Айдаһардың іні екен.
Шыққан түтін дегенім,
Айдаһардың демі екен.

Айдаһар айбаттанып ысқырады,
Алты таудың тасын құйрығына қыстырады.
Бір тасты бір тасқа ұрып шақылдатты,
Шақпақтай тастың отын жарқылдатты.

батырлар  жыры
Аузынан қанды көбік бұрқылдатты,
Оғындай найзағайдың жарқылдатты.
Олардың екі елі кез тілдері бар,

Тілдерін найзағайдай жылтылдатты.
Қарасай одан қайтпады,
Уайым шегіп, қайғы айтпады.
Айдаһар сонда сөйледі:

Едігенің тұқымы—
Қарасай деген сен едің.
Дүниеде бір зиян
Қайтпас қара бұлтың бар,

Сенің тұқымың қылар деп едім.
Келетініңді білгенмін,
Топырақты өртеп, тасты жандырдым,
Бұдан да сен қайтпадың.

Құйрығыммен жер сабап,
Жер өртеп, тасты жандырдым,
Бұдан да сен қайтпадың,
Қайтамын деп айтпадың.

Болмай тұр менің тілегім,
Керек болды жүрегім.
Ел айналған ердің баласы
Сенен бір тілек тілейін.

Ер қадірін ер білед,
Ер білмесе кім білед?
Атадан туған жөн білед,
Анадан туған тон білед.

Тірі болса біреуге,
Біреуге-біреу кез келед.
Жанымды шыбын тілейін,
Қарағым, саған не дейін,

Құйрығымнан бір елі кесіп берейін.
Жерігі содан қанар деп,
Мақсатты кемпір болар деп.
Қарасай да ер еді,

Езіле тілегенін береді,
Бір елі құйрығын алады.
Бір елі құйрығын кесіп береді,

қарасай —қази
Бір елі құйрығы—он пұт,
он қадақ шықты деп еді.
Құйрығын кесіп алады,

Бөктеріп артына салады.
«Алла, тізгінді оңғар!»—деп,
Ауылына қарай шабады.
Он бес күн жүрген жеріне,

Қуанғаннан Қарасай,
Жеті күнде барады.
Ақтолқынға береді,
Нандай шайнап жеп еді,

Жерігі сонан қанады,
Шырадай көзі жанады.
Алты айына толғанда,
Қарны болды қабақтай,

Бұты болды таяқтай.
Тоғыз айға толғанда,
Тұруға кемпір зар болды.
Қарны кетті қампайып,

Борбайы кетті талтайып.
Еңкейе алмай кемпірдің,
Басы кетті шалқайып.
Мезгіліне толған соң,

Мезгілді күні болған соң,
Кемпір бір күн толғатты.
Толғағы болды тым қатты.
Тоғыз күндей толғатып,

Туа алмады бұл кемпір.
Кемпір жатыр туа алмай,
Тууға себеп бола алмай.
Шақырып Қарүлекті алады,

Кемпірден ақыл сұрады,
Қарүлек сонда сөйледі:

Еңіреген ердің бірі екен.
Сырты шойын, сүйегі темір,
Дүзі жарқын, өзі алтын,
Билер халқын.

батырлар  жыры
Шақырт та енді соны ал.
Жайшы кемпір келмесе,
Жайшы жайын білмесе,

Біле алмадым мен,—деді.
Қарүлек тағы сөйледі:

Арыстан туған жігіттің
Елге тиер пайдасы-ай.
Үмітін үзіп жүргенде,
Жеңгең менен ағаңның

Сағынып көрген баласы-ай.
Жайшы кемпір келмесе,
Туа алмайды-ау шамасы-ай.
Қарасай, атқа мін,—деді,

Беліңе қару іл,—деді,
Қақпақты таудың астында
Жайшы дейтін кемпір бар,
Жылдам алып кел, деді.

Қарасай атқа мінеді,
Осы іштегі балаға
Тілектес болып жүреді.
Қақпақты жауға жөнелді,

Күндіз-түні шабумен,
Он бес күн кәміл толғанда,
Қақпақты деген тау екен,
Қақпақты таудың астында

Жайшы кемпір бар екен,
Күркесін кемпір көреді,
Қарасай салып келеді,
Кемпірге сәлем береді.

Қайтпайтұғын ерсің-ау.
Қияпатыңа болайын,
Асылдан туған шерсің-ау.
Хан Мамайдай қабақты,

қарасай —қази
Сенің өзің кімсің-ау?!
Қарасай сонда сөйледі:

Мен болғанда кім едім—
Ноғайлы деген ел едім.
Атамның атын сұрасаң,
Едіге сұлтан, Нұрадын.

Әкемнің атын сұрасаң,
Орақ пенен Мамай-ай,
Өзімнің атым—Қарасай,
Қарасай деген мен едім.

Іздегенім сен,—деді,
Үлкейген ханым бар еді,
Балаға тым-ақ шөл деді.
Баласын кемпір туалмай,

Тууға себеп бола алмай,
Мені саған жіберді,
Жанынан қорқып шыдамай.
Сонда кемпір сөйледі:

Ақ қайраңдай жортамын,
Бармас едім, Қарасай,
Негізді тұқым ер едің,
Әруақтан қорқамын.

Мына қырдың астында,
Атым бар, атымды алып кел,—деді,
Қарасай шауып жөнелді.
Жетіп келсе, Көкшолақ—

Мойынында жалы жоқ,
Борбайында қоңы жоқ,
Тастаған тіпті жүні жоқ,
Адам көрер сыны жоқ,

Қарны болса қабақтай,
Бұты болса таяқтай,
Жал-құйрығы түсіпті,
Арқадан ірің тамып тұр,

Арқадан аққан іріңі
Тұқайынан барып тұр.
Қалың шыбын гуілдеп,

батырлар  жыры
Арқаның үстін алып тұр.
Шолақ құйрық, қылы жоқ,
Жеткен жерін қағып тұр.

Қарасай атты көреді,
Ұстап алды деп еді,
Атты көріп күледі,
«Өзі арық, өзі кәрі, өзі жауыр,

Несін мінед, деп.
Мұнымен қалай жүред, деп
Қара атқа қалай еред, деп».
Кемпірге алып келеді.

Желқомды ерді салады,
Таңғышпенен таңады.
Жіп қамшыны қолға алып,
Кемпір мініп алады.

Әрі-бері жүрген соң,
Манағы жауыр көк мәстек—
Төрт аяғы қара алтын,
Кесер басы сары алтын,

Үстіндегі түгінің
Жары күміс, жары алтын
Ауыздығын шайнады,
Екі көзі жайнады.

Басын тартса, тұрмады,
Ортекедей ойнады.
Басын тартса құрғырдың,
Бөксесі кетті қырындап.

Жүре-жүре бұл кемпір,
Бөдене болып жөнелді,
Аспанмен ұшып пырылдап.
Мазақ қылған Қарасай,

Қылпын көрмей қалады,
Бай Орақтың баласы-ай.
Кемпірдің аты гуледі,
Кемпір сонда сөйледі:

Орта жолда келерсің,—
Деді де, кемпір жөнелді.
Тамаша қылып Қарасай,

қарасай —қази
Қарай берді деп еді,
Кемпір үйге кіреді,
Ақтолқынды көреді.

Қатындар отқа май салған,
Сонан қалды деп еді.
«Қарасай батыр келсін деп,
Еңбек еткен ер еді-ау,

Еңбегі тым-ақ көп еді-ау,
Туғанын өзі көрсін»,—деп,
Ханның алтын телпегін
Кемпір киіп жөнелді,

Орта жолда Қарасайға қайтып келеді.
Қарасай кемпірді ұстады,
Ауылға бармай қайттың,—деп.
Жәдігөй кемпір екенсің,

Тіпті, өтірік айттың,—деп.
Жібермеймін мен,—деді,
Алдағаның нең?!—деді
Сонда кемпір сөйледі:

Нанбасаң, міне, көр,—деді.
Туатұғын бұл бала,
Өзіңнен де артық ер,—деді.
Дүбірін көрмей тұлпардың,

Туа алмайды бұл бала.
Аулыңа бар,—деді,
Әскерің жинап ал,—деді,
Жауда келіп қалды,—деп,

«Аллалап» ұран сал, деді.
Сонда бала туады,
Дауасы сонан болады.
Қарасай аулына барады,

Әскерін жинап алады,
Сәскелік жерге барады.
Туын алып қолына,
Жау да келіп қалды деп,

Ауылға қарап шабады.
Бір ұл менен қыз туды,

батырлар  жыры
Өтірік емес шын туды.
Ұл балаға қарасаң,
Басы бақыр қазандай,

Тереңнен шыққан сазандай.
Омырауы есіктей,
Ойынды еті бесіктей.
Саусағына қарасаң,

Құмға біткен көсіктей.
Қыз балаға қарасаң,
Екі көзі жаудырап,
Тұлымшағы жалбырап,

Алмадай беті албырап,
Нағыз үш күн болған соң,
Шынтемірдей ханыңыз,
Жаһаннан асқан байыңыз,

Баласы жоқ шалыңыз,
Асау сойып ақыртты,
Мая сойып бақыртты,
Қол астын қоймай шақыртты.

Осы шалың той қылды,
Той малына сойғаны:
Ту бие мен қой қылды.
Молдалар келіп қамалды,

Сәлдесі қара қазандай.
Ишан молда қамалды-ай,
Баланың атын таба алмай.
Шариғатпен қоям деп,

Кітабын алып қарады-ай.
Қази түсті көреді,
Қазиға аян береді,
Қази келіп сөйледі:

Баланың атын таба алмай,
Айтып кетті бабам-ай.
Шынтемір, малың бере бер,
Мен айтқаныма қарамай.

Ұлдың аты Әділ деп,
Қыздың аты—Ілия,
Осы екеуі болмаса,

қарасай —қази
Неге керек, Шынтемір,
Иесі жоқ жиған дүния?!
Алтыннан болды шүмегі,

Мақпалдан болды түбегі,
Жібектен болды тартқысы,
Қырмызы болды жапқышы.
Әділ алты жасқа келеді,

Қызығын шалың көреді,
Еріні тұшып сүйеді.
Алтыға Әділ келгенде,
Шынтемірге ажал келеді,

Келгенін шалың біледі.
Қарасай мен Қазиды-ау,
Шақырып алды деп еді,
Шынтемір ханың сөйледі:

Жас болсаң да екеуің,
Елдің болдың панасы-ай,
Ноғайдың болдың ағасы-ай.
Үйрек ұшып, қаз қонған

Мамайдың қара сабасы-ай.
Тағыңа енді өзің мін,
Атаңнан қалған тақ еді,
Айналайын Қарасай,

Екі бірдей асылзат—
Алтыда қалды-ау жалғызым,
Екеуіңе аманат!
Туысқан тума жоқ еді,

Жеті атадан бұл шаңырақ
Біреу болып келеді.
Бас өспей, мал өскен
Шаңырақ бұл еді.

Буынып алсам белге тоқ.
Арыстан аш та, түлкі тоқ,
Тәуекел ерде қайғы жоқ,
Хандығыңды алмаймын.

батырлар  жыры
Бағына көзім салмаймын.
Он бесіне келгенше,
Тағына өзі мінгенше,

Балапанын қорғаған
Көк бүркіттей қорғаймын.
Дүниеден Шынтемір жөнелді,
Алтыдағы баласын

Қарасай мен Қазиға
Аманат қылды деп еді.
Шынтемір дүниеден қайтып кетті,
Тапсырып бала жайын айтып кетті.

Жүргенде үйтіп-бүйтіп сол арада,
Он беске он алты мен бала жетті.
Әділ таққа мінеді,
Хан болып елді биледі,

Қамырдай қылып иледі.
Қарасай-Қази, Қобылан болмаса,
Үстіне адам кірмеді.
Әділ таққа мінген соң,

Ақылың көп ағеке-ау.
Ас берейін әкеме,
Көресің қалай сен?—деді.
Таққа мінгенімді білдіріп,

Байтақ елге көргізіп,
Ас берейін,—деп еді.
Қарасай қабыл көреді,
«Істесең істе»,—деп еді.

Оң таңбалы Ұрымға
Отыз кісі жіберді.
Қырық таңбалы Қырымға
Қырық кісі жіберді.

Сан таңбалы санайға,
Және кісі жіберді.
Қазақ пенен ноғайға
Шақыртты қоймай,—деп еді.

қарасай —қази
Күдір деген дөңдерде,
Лай болмас көлдерде,
Бес жүз тоқсан үй тікті.

Үй басына он табақ,
Сырты болды сары алтын,
Сыры болды қара алтын.
Тостағаны, қасығы,

Бақыраштың бәрі алтын,
Соның бәрін соқтырды.
Орта бойлы, терең ойлы,
Кең көкіректі, келбетті—

Тор бесті атты жетектеп,
Қобылан келді бұл асқа.
Қазтуғанның жиені,
Хан Мамайдың күйеуі—

Үзеңгісі үзбе алтын,
Құйысқаны құйма алтын,
Сағалдырық сары алтын,
Жүгенінің бәрі алтын,

Қамшысының сабы алтын,
Алты нарға қос артып,
Ақ боз атты жетектеп,
Телағыс келді бұл асқа.

Қой мойынды, қоян жақ,
Қоймай шапқан, үкі аяқ.
Құла шұбар ат мінген,
Көк болаттан тон киген,

Жауатын қардай түнерген,
Жау дегенде жөнелген—
Уәлидің Құбықұл
Құлаша атты жетектеп,

О да келді бұл асқа.
Айсаның ұлы Ахмет—
Хан шақырса бармаған,
Ханның тілін алмаған,

Ерегіссе ханды жаулаған,
Көтеріп қылыш сермесе,
Тірілей адам қалмаған,
Дұшпанның көңілін сындырған,

батырлар  жыры
Достың көңілін тындырған,
Бір соғыстың ішінде,
Тоқсан бес балта сындырған,

Тарлан атты жетектеп,
О да келді бұл асқа.
Теңгелік судың бойында,
Тіпті, өлім жоқ ойында,

Жаманбайдың Әуезі,
Ала бесті жетектеп,
Бұ да келді бұл асқа.
Елібайдай елшіңіз,

Кертағыны жетектеп,
Бұ да келді бұл асқа.
Бай Тоғанда хан Тоған,
Ақылы көп, ми толық,

Кеудесі сонша кең Тоған,
Желкүреңді жетектеп,
Бұ да келді бұл асқа.
Сары жалаулы жау қалмақ

Жансыз келді бұл асқа.
Көк жалаулы көк қалмақ,
Көбейіп келді бұл асқа.
Қыл жалаулы қызылбас,

Қызығып келді бұл асқа.
Жұрт иіріліп тұрғанда,
Жиналған кісі көреді,
Қарасай, Қобылан ер еді.

Телағыс пен үшеуі
Сол жиналған кісіге
Басшылық қылып жүреді.
Қалмақтың басы Темірхан—

Он екі айлық жер еді,
Алты айшылық шөл еді,
Барса деген ханына
Қағазбен хабар салыпты,

Сонан хабар алыпты.
Қырымның қырық батырын
Алдайын деп ойлады,
Өтірік айтып, сол тесікке айдады.

қарасай —қази
Сол жиынның ішінде
Қызыл пешат басулы,
Құс қанаты қоюлы

Бір сәлем хат келеді.
Ноғайда молда көп еді,
Хатты ашып көреді,
Еңіреп қоя береді.

Қағазды оқып бере алмай,
Біреуіне-біреуі ұсынып,
Молдалар тұр қысылып.
Он бес жасар хан Әділ

Қағазды қолға алады,
Қырмызы күрең аттың үстінде.
«Оқу ойдан артық емес» деген мақал
Осы арадан қалады.

Әділ патша оқыды,
Оқыды да сөйледі:

Темірханның аты бар.
Әуелі хат жазыпты
Қарасай-Қази ағаға.
Екінші хатты жазыпты

Телағыс, Қобылан саған да.
Үшінші хатты жазыпты
Ахметтей бабаға.
Аяғында жазыпты

Ханы ғой деп маған да.
«Мұсылмандыққа көндің,—деп,
Ноғайға бала бердің,—деп.
Тесіктегі Қызылбас—

Олар келсе жан қалмас.
Астарында бедеу ат,
Қолдарында ақ алмас.
Ай, солар шабатын болды менің елімді,

Қиятын болды желімді,
Көрсететін болды көрімді,
Дос болсаң, Қарасай-Қази,
Сол жауыма барып кел.

батырлар  жыры
Құшақтасқан досымыз,
Сол жауыма бармасаң,
Осы жауды алмасаң,

Барса туырлығымды тоқым қылады,
Керегемді отын қылады,
Қызымды қатын қылады,
Қатынымды жесір қылады,

Баламды жетім қылады,
Төгеді [қызыл] қанымды,
Шығарады жанымды,
Талап алад малымды,—

Хатында айтып жалынды.
Хатын оқып, хан Әділ
Қарасайға сөйледі:

Бармаймысың, Қарасай,
Еліміздің ағасы-ай,
Ноғайлының панасы-ай?!
Қарасай сонда сөйледі:

Буынып алсам белге тоқ,
Жау десе менде қайғы жоқ.
Достан хабар келгенде,
Досқа зәбір тигенде,

Бармай батыр тұрар ма,
Бармаған батыр оңар ма?!
Қорыққан соң зарланып,
Хат жазған шығар Темірхан.

Көп жиналған құралға,
Кел, баралық,—деп еді.
Қу Қази сонда сөйледі:

Көпестер жегер күймесін,
Сендердің тентек болғаның—
Кесірің елге тимесін.
Атаңа нәлет ит қалмақ

Алдап жұмсап жүрмесін.
Бәріңіз кетіп далаға,
Кесіріміз тимесін

қарасай —қази
Ауылдағы қатын-балаға.
Атаның жауы дұшпанға,
Дұшпанға кісі нана ма?!

Жорға емес жортақ-ау.
Ер Орақтың әруағы,
Бәрімізге де ортақ-ау.
Қанша айтсаң да Қарасайды айт,

Қайғышыл Қази қорқақ-ау!
Сонда Қарасай сөйледі:

Шаңқан қандай, боз қандай,
Сендер қандай, мен қандай?!
Кіл ақылсыз, сор маңдай,
Ал жүремін десең, жүре ғой!

Ақ түйе сойып, ант етті,
Көкірекке ұрды Құранды,
Аузына алды Құдайды.
Қырымнан шыққан қырық батыр,

Бәйгеге атты шаптырмай,
Жарауымен мінелік,
Қалмақты шауып келелік,
Сөйдеді де жөнелді.

Шешемнің құлағына саламын,
Бар десе шешем барамын,
Барма десе қаламын.
Кілең тентек, кесір-ай,

Қыларсыздар баланы жетім, қатынды жесір-ай,
Осы істерің оңбайды,
Көңіліме қонбайды.
Қарасай, Қобылан қосылса,

Елді шаппай қоймайды.
Шынтемірдің Әділі
Әскер басы болады.
Он екі айлық жеріне,

батырлар  жыры
Алты айшылық шөліне,
Қызылбас Барса ханның еліне
Кілең тентек жөнелді.

Жөнелгенде кім кетті,
Кілең жайсаң ер кетті.
Ер кеткенде кім кетті,
Қарақыпшақ ер Қобылан,

Тор бесті атпен бұл кетті.
Мың қаралы қол жүрді,
Ахмет батыр сол жүрді.
Телағыс батыр бұл жүрді,

Құбығұл батыр бұл жүрді.
Қару-қапшық бойда жоқ,
Тіпті, өлім деген ойда жоқ,
Әуез тентек бұл жүрді.

Төрт жерден туын байлады,
Әділ әскерін алысқа айдады.
Жүрейін деп тұрғанда,
Әділмен бірге туысқан,

Маржан тісі тізіліп,
Раушан көзі сүзіліп,
Ақ маралдай керіліп,
Аш күзендей бүгіліп,

Іші оттай күйініп,
Қабырғасы сөгіліп,
Қарындасы Ылия,
Әділге келді жүгіріп.

Маңдайдағы құндызым,
Аспанда шолпан жұлдызым,
Әпекемді аңыратып,
Мен сорлыны зарлатып,

Қай жаққа кетіп барасың,
Халық билеген жалғызым?!
Әскерің жауға бармай ма,
Сенен бөтен батыр көп,

Әскер басы болмай ма?!
Әскерін жауға жіберіп,
Хан үйінде қалмай ма?!

қарасай —қази
Сонда Әділ сөйледі:

Еділден көшкен ел деме.
Қарағым, қалқам, бауырым,
Құр далаға сөйлеме.
Сапар еткен жерінен,

Қайтама екен ер неме?!
Қайтатын қатын мен деме!
Мен әуелі айтпаймын,
Айтқанымнан қайтпаймын,

Саған неге тоқтаймын?!
«Қош, аман!» деп күлісіп,
Әзілдесіп, сөйлесіп,
Хан нөкері жөнелді.

Қази үйге келеді,
Кейігенде Қазидың,
Беті-аузы қисайып,
Екі көзі қызарып,

Аузынан көбік бұрқырап,
Аспанға атып зырқырап,
Ажары кетед,—деп еді.
Кейігенін Қазидың

Қараүлек тұрып біледі,
Қараүлек сөйлей береді:

Халық үшін туған баласың.
Шамырқанып, шамданып,
Буырқанып, бусанып,
Қарағым, қайда барасың?!

Тіпті ақылсыз болды ғой
Қарасай деген балаң-ау,
Мен де келдім саған-ау.
Барса деген қалмаққа,

Әскер жинап барам-ау,
Барайын ба, анам-ай?
Бармайын ба, анам-ай?
Өзің айтшы маған-ай.

батырлар  жыры
Сонда кемпір толғады:

Тәңірі оңдаса аман жол,
Оңдамаса жаман жол.
Талай батыр барған жер,
Ала алмай онан қалған жер.

Әкең Орақ ала алмай,
Тәуекел қылып бара алмай,
Сол Орақтан қалған жер.
Тәуекел бәрің еткен соң,

Әскерді жинап кеткен соң,
Неғыл дейін саған-ай,
Барсаң баршы, балам-ай!
Жолды еді қой Көк бөрте ат,

Төрт аяғы сом болат.
Жалғыз еді-ау хан Әділ,
Екеуіңе—аманат!
Тар жерде, қарғам, қағыспа,

Атадан жалғыз демесең,
Ақ болат еді-ау Қобыланың,
Қарсысына барыспа,
Қош, аман,—деп жіберді.

Әділ кетіп қалған соң,
Үш күндік жерге барған соң,
Ылия түсті көреді.
Шешесіне зарланып,

Еңіреп қоя береді,
Еңірегенде не деді:

Қалыппыз ғой қараң-ау.
Келерін де білмеймін,
Келмесін де білмеймін.
Жалғыз туған, анам-ау,

Көрген түсім жаман-ау,
Айтайын, шеше, саған-ау.
Менің көрген түсімде,
Түнде көрген ісімде

қарасай —қази
Бөтенді Құдай жақтады-ай.
Ұзын арқан таққанмын,
Жуан қазық қаққанмын,

Қазығым қалды омырылып,
Арқаным қалды үзіліп.
Орда қалды жығылып,
Шаңырақ қалды бөлініп,

Саба қалды тілініп,
Керегеге ілініп.
«Қарқара ма екен» деп едім,
Басым жағы қара екен.

«Шарайна ма екен» деп едім,
Бетімдегі жара екен.
Көргенімнен, мамеке-ай,
Көрмегенім бар екен.

Осы жаудан келмейді,
Құлыным—жалғыз ағекем.
Кемпір тұрып сөйледі:

Мен де көрдім бір түсті,
Оңдырмады Алла бұл істі.
Ар жақ пенен бер жаққа,
Қызғыш пенен тарғаққа

Екеуі сапар етеді.
Кешегі кеткен жаңғыздың
Соңынан қуып бармаққа.
Үлкен кісі басшы алып,

Бір баланы қосшы алып.
Құрақты көлдің басында,
Қособаның қасында
Қарасын бір әскердің көреді.

Бетегелі далалық,
Мен барған соң артынан,
Ойына түсер балалық.
Мал шыдамас жауырға,

Шыдамайды адам бауырға.
«Көкекелеп» сен барсаң,

батырлар  жыры
Қайтпас па екен ауылға?
Қарасын Ылия көреді,
Жалаң аяқ, жалаң бас,

Табанға кіріп қара тас.
Әділ де, сірә, жоқ еді-ау,
Туысқан, тума, қарындас.
«Жалғызымдап!» бақырып,

«Көкекелеп!» шақырып,
Ылия келеді жүгіріп,
Табаны тасқа ойылып,
Табанынан аққан қара қан,

Бес саусағы жуылып.
Сонда Ылия толғайды-ау:

Боз үйдегі бостаным,
Сермеп салған құрығым,
Алтыннан соққан сырығым,
Атадан туған жалғызым,

Ақ үйдегі ажарым,
Ауылдағы базарым,
Көрген түсім тым жаман,
Не қылып сенен қаламын?!

Сөздің басы Құранды-ай,
Шығарған Құран бір Алла-ай.
Жеке туған, хан Көке-ау,
Қазақ, ноғай ұранды-ай,

Кіндіктен жалғыз Көке-ау,
Кімге тастап барасың
Байлық, хандық мұраңды-ау?!
Жүйрігім едің тұмарлы-ау,

Сұңқарым едің шынарлы-ау.
Елде жүрген базарым,
Сен едің менің ажарым,
Айдаһардай қажарым.

Көкеке-ау кетсең, келмейсің,
Мен қасқаны құшақтап,
«Бауырым» деп сүймейсің.
Ботасынан айрылған,

қарасай —қази
Айқасып сәлем бермейсің.
Күмісте жүген айшықты-ау,
Былтырғы құлын тай шықты-ау,

Сен кеткен соң мен қасқа,
Кімге тұлға боламын,
Садақа қыл да, алып кет,
Мен құсаған қаншықты-ау!

Әділ батыр көреді,
Еңірей қоя береді:

Түбің қылдай деп еді.
Шықпай жатып ауылдан,
Өлгенде көрген, қарағым,
Неге біз көрдің, деп еді-ау.

Сарала туы салбырап,
Шашақтары жалбырап,
Астындағы Көкбөрте ат,
Асығып-ақ кетті жауына,

Жетіп келді жанына.
Қуарғыр Қази сөйледі:

Үйінде қалды кім?—деді.
Қарындасы Аққолаң—
О да кімнен кем еді?
Келе жатыр кіл жалғыз,

Тәуекел еткен ер,—деді.
Қатарым болсаң, барарсың,
Қатын болсаң, қаларсың.
Әйелді көріп еңкілдеп,

Тұла бойың селкілдеп,
Нәсілің жаман адамсың.
Мен, мен едім, мен едім,
Мен болғанда кім едім?!

Едіге сұлтан, Нұрадын,
Менімен неғып тең едің?!
Әкемнің аты ер Орақ,
Ағамның аты Қарасай,

Өзі жалғыз, ұлты аз
Келе жатыр ғой бұл Қобылан,

батырлар  жыры
Қыдырбайдың баласы-ай!
Сол кездері Әділдің
Көкпеңбек болды беттері,

Сұп-сұр болды еттері.
Астындағы күреңді,
Салып кетті сауырына.
Сауысқан, қарға тойынды,

Санынан аққан қанына,
Жаман батты жанына.
Шу деді де Әділ жөнелді:

Бір Құдайға аманат
Менің қалған ауылым!
Аман болсам келермін,
Келе қойсам, құлыным,

Хан баласы ханзада,
Бай баласы мырзаға,
Таңдауыңа берермін.
Сонда Ылия жылады,

Етпеттей барып құлады,
Жылағанда не деді:

Жылатпа мен құсаған сұмырайды.
Ағалы қызда арман жоқ,
Інілі қызда жалған жоқ.
Туысқан, тума, ағайын,

Сүйенер халық қалған жоқ.
Ішім де жалын, сыртым шоқ,
Жалғызға көзді-ау сала жүр,
Қағысқан жерден қайраң көп,

Жалғызға болар қайлам жоқ.
Тек жылауым болмаса,
Енді саған менің пайдам жоқ.
Орамал бар да, бөркім жоқ,

Жалғызым кетті-ау, көркім жоқ.
Артыңнан іздеп баруға,
Қор қылып Құдай жаратты,
Қара баста еркім жоқ.

қарасай —қази
Зарлап келед анасы,
Қайырылмай кетті баласы.
Сонда анасы толғады-ау:

Тілегің тілеп қақсадым.
Қорғаным жоқ, панам жоқ,
Өлгенде көрген жалғызым,
Мені қайда тастадың?!

Қайырылмады хан Әділ,
Қайырылмасын білген соң,
Баласын анық көрген соң,
Баладан күдер үзген соң,

Ақтолқын кемпір ақырды-ау,
«Қарасай», деп шақырды-ау:

Қарағым жалғыз, сен екеу,
Ер Орақтың баласы-ай.
Астыңда бар-ды Тайқара ат,
Жолыққайсың саламат,

Қарғам саған аманат.
Тілегіңді тілейін,
Егіз туған көк бұйра
Садақаға берейін.

Белдерден асып желермін.
Мен, мен ермін, мен ермін,
Мен белгілі күреңмін.
Алып келіп балаңды,

Қолыңа кемпір берермін.
«Шу!» деді де жөнелді,
Он екі айдай жол жүрді,
Алты ай кәміл шөл жүрді.

Аттарынан жал кетті,
Астына мінген атының
Борбайынан қоң кетті,
Батырлар жаман меңдетті.

батырлар  жыры
Тасбақа болды азығы,
Темірден болды қазығы.
Мойны болды ырғайдай,

Биттері болды торғайдай.
Өлдім-талдым дегенде
Жапан көлге құлады.
Не күндей әскер шұбады,

Он бес күн жатып сол жерде,
Аты болса аунады,
Өздері болса қунады.
Жал мен жая шайнаған,

Алуа-шекер талмаған—
Кілең байдың баласы,
Ішуіне асы жоқ,
Қоға мен борық қоймады.

Көйлектерін ау қылып,
Судан шабақ аулады.
Дәл он бес күн болғанда
Әскерлерін жинады,

Әскерін көлге қамады,
Басына түртіп санады.
Аман екен әскері,
Әділ ханың сөйледі:

Осы күнгі қарты едің,
Көптен қалған көн едің,
Қайыспайтын қайғысыз,
Ахмет аға, ер едің.

Тар жер, тайғақ кешуде,
Саған да сеніп келемін.
Тарлан атқа мін,—деді,
Беліңе қару іл,—деді.

Талай келген өзіңе
Бұл белгілі жер,—деді.
«Қандай екен жерлері,
Қалың ба екен елдері?»,

Ахмет, көріп кел, деді.
Ахмет атқа мінеді,
Бес қаруын белге іледі,

қарасай —қази
Қабағын түйіп түнеріп,
Жауған қардай түнерді.
«Алла дізгінді оңғар!» деп,

Қызылбасқа жөнелді.
Ар жағында Темірхан
Он бес күндік жер еді.
Он бес күн кәміл болғанда,

Ахмет салып келеді.
Болаттау деген тау екен,
Төбесі көкке тиіп тұр.
Биіктігін қарасаң,

Көшкен бұлтты іліп тұр.
Төбесінде қара тас,
Күн көзіне шыдамай,
Қорғасын болып еріп тұр.

Төбеден аққан сортағы
Таудың бауырына келіп тұр.
Ол таудың ол шеті мен бұл шеті,
Тоқсан жылдық жер екен.

Ортасында тесік бар,
Болаттан салған есік бар.
Қазулы тұрған көр емес,
Қазулы көрден кең емес,

Жан баратын жер емес,
Ахмет оны көреді.
Қорықпаған батырдың
Қорықты көңілі деп еді.

Ахмет тұрып ойлады:
Орақта кеткен кіре алмай,
Кіруге Орақ сене алмай.
Орақ кірмеген жеріне

Мен-ау неғып кіремін?!
Кірсем бұған өлемін.
Қой, қайтайын, қайтайын,
Әділге барып айтайын.

Кірсе, кірер Қарасай,
Жас неме ғой сол кірер,
Қыдырбайдың баласы-ай.
Сол үшеуі болмаса,

батырлар  жыры
Адамның келмес шамасы-ай!
Мен кірермін, кірермін,
Кіргенменен жау таппай,

Бұл тесікте өлермін.
Ахмет келді қайтып-ай,
Көргенін түгел айтып-ай.
Ахмет айтқан сөзіне

Жұрт тамаша қалады,
Бәрі де мұның нанады.

Қарасай ханнан сұрады.
Хан Әділ сонда сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Саған кімнің шарасы-ай,
Баба Түкті Шашты Әзіз,
Едігенің баласы-ай.
Тай қара атқа мін,—деді,

Шақыр-шұқыр көк болат
Беліңе орай іл,—деді,
Қареке-ау, барып кел, деді.
Қарасай сонда күледі,

Көк бүркіті келеді,
Келгенін әруақ біледі.
«Алла, бір дізгін оңғар!»—деп,
Қарасай шауып жөнелді.

Қарасайдай батырдың
Алдының бәрі сауық-ай,
Өлең-әнді салып-ай.
Жауға тигенде жөнелді,

Тайқара атпен шауып-ай!
Он бес күндік жеріне,
Жеті күнде барады.
Тар тесіктің аузында

Едігенің аты бар,
Қара таста хаты бар:
«Бұл араға кім кірер?!
Жеті атаға келгенде,

қарасай —қази
Шынжырлы біздің тұқымнан
Егіз туған қос жайсаң,
Тәуекел етсе, сол кірер».

Қарасай мұны көреді,
Түсе қала қара аттан,
Бабасы жазған қара тас
Құшақтап барып сүйеді:

Құдайына қой айтып,
Қабағын тастай түйініп,
Ақ сауытын киініп,
Көк найзаны шүйіріп,

Атасына сиынып,
Тесікке кірді Қарасай.
Бұл тесікке кіреді,
Тар тесікке бұл сыймай,

Шабылған қақ сал бұл қара,
Төрт аяғын бүгеді.
Ол тесіктің іштері
Қап-қараңғы түн еді.

Ар жағы мен бер жағы
Он бес күндік жер еді.
Он бес күнде тесіктен
Қарасай өтті деп еді.

Ар жағына қараса,
Он екі қабат оры бар,
Тоқсан қабат торы бар.
Оған барған батырдың

Маңдайының соры бар.
Тар тесіктің аузында,
Бір тұлпардың ізі бар.
Буы жатыр бұрқырап,

Жап-жаңа тышқан боғы бар.
Қарасай оны көреді,
Қарауыл екен деп еді,
Ізбенен қуып жөнелді.

Қызылбас басы Брансуз,
Іннің аузын бағатын.

батырлар  жыры
Жалби ақысына ант ұрған
Айына бір қыз алатын,
Соның жүрген ізі екен,

Атының тышқан боғы екен.
Қарауылды ұстап алайын,
Артынан қуып барайын, деп,
Қарасай қуып жөнелді.

Атаңа нәлет Брансуз,
Енді артына қарады,
Қараға көзін салады.
Қызылбас сонда сөйледі:

Періште болсаң, қайама.
Өліп қалған ер Орақ,
Тіріліп көрден қала ма?!
Белде, белде белер ме,

Белден асып желер ме,
Бес қару белге ілер ме?!
Қарасай, Қази қағыңғыр,
Қара көңіл ер Қобылан,

Әлде, солар келер ме?!
Қобылан келсе оңбайды,
Қази келсе қоймайды,
Қарасай өзі қандай-ды?!

Жалғызбын деп жалығып,
О да жаудан таймайды.
Үшеуінің бірі деп,
Кім болса да ірі деп.

Есебін тауып келгені—
Ит ноғайдың ері деп,
Қара дәу тұрды қалшиып.
Қарасай салып барады,

Алайын десем оңайсың,
Алмайын десем ноғайсың.
Ел шетінде елбектеп,
Жау шетінде көлбектеп,

қарасай —қази
Жүзің айдай қаламқас,
Ноғай қайда барасың?!
Қарасай сонда сөйледі:

Мен болғанда кім едім?!
Ежелден енді қан төккен
Едігенің тұқымы,
Менің атым—Қарасай,

Мен Орақтың баласы-ай.
Сен құсаған қызылбас,
Елімнен іздеп келемін.
Екеуі тұрып қағысты,

Жаман сөзге барысты.
«Қашпа балам, қашпа!» деп,
Қашпаласа қалады.
«Тайма балам, тайма!» деп,

Таймаласа қалады.
Қыл жалаулы көк сүңгі
Қақ жүректің басы деп,
Өлер жерің осы деп,

Біріне-бірі салады.
Ұңғысынан омырылып,
Әдіра болып қалады.
Қолға алмас алады,

Шын болаттан соқтырған,
Қызыл қанға суарған.
Өткенін адам білмеген,
Егер де қанға тимесе,

Қынабына симаған.
Жарқылдатып екеуі,
Бірін-бірі шабады.
Тасқа шапқан пышақтай,

Бұ да әдіра қалады.
Кіл болаттан соқтырған,
Шынжырдан бауды тақтырған,
Қолға шоқпар алады,

Ауырлығы жүз пұттай,
Ұңғысынан омырлып,

батырлар  жыры
Бұ да әдіра қалады.
Замананы қуырып,
Тақымнан балта суырып,

Шын болаттан таптатқан,
Темірші саптатқан,
Бірін-бірі шабады.
Тасқа шапқан пышақтай,

Жерге қаққан жебедей,
Тоңды шапқан немедей,
Бұ да әдіра қалады.
Қой жауырын, қол масақ,

Екеуі тұрып атысты,
Сарыжаны тартысты.
Сауытқа тиіп тақылдап,
Оты шығып жарқылдап,

Бұ да әдіра қалады.
Бес қаруды тауысты,
Ат үстінен алысты,
Екеуінің аты да,

Шөге-шөге қалысты,
Аттан түсе қалады,
Беліне шынжыр салады.
Енді екеуі алысты,

Айғыр, нардай шайнасып,
Жағаласты, шалысты.
Қарасай тұрып ақырды,
Ақырған ащы дауысы,

Тау үстінде қара тас,
Шыққан шөпті жапырды.
Манағы айтқан қызылбасты
Көтеріп алып үйірді.

Етегімен жеңімен,
Қызылбастың лебімен,
Брансуз мінген Көк қасқа ат
Омақа асып жығылды.

Қызылбас жерге торс етті,
Қара жерлер солқ етті,
Топырағы бұрқ етті,
Аузынан қаны жылп етті.

қарасай —қази
Салмағымен жығылып,
Көтен шегі үзіліп,
Атаңа нәлет қалмақтың

Іші-бауыры шырқ етті.
Басын кесіп алады,
Қанжығаға таңады.
Тесіктен кіріп еркіндеп,

Ханға келді бүлкілдеп,
Қарасай келіп сөйледі:

Қайтпайтын ердің бірі екен,
Ахметтің айтқан сөзі—
Өтірік емес шын екен.
Болаттау деген тау екен,

Ол шеті мен бұл шеті,
Тоқсан жылдық бар екен.
Төбесі көкке тиіп тұр,
Көшкен бұлтты іліп тұр.

Төбесінде қара тас,
Күн көзіне шыдамай,
Қорғасын болып еріп тұр.
Төбеден аққан сортағы

Етегіне келіп тұр.
Ортасында тесік бар,
Болаттан салған есік бар.
Тесігіне қарасаң,

Қазып қойған көр емес.
Қазған көрден кең емес,
Ар жағы мен бер жағы,
Он бес күндік жер екен,

Қараңғы іші көр екен.
Ол тесіктен өттім деп,
Ар жағына жеттім деп,
Ар жағына қарасам,

Он екі қабат оры бар,
Тоқсан қабат торы бар,
Әскері тым-ақ көп екен.
Айқай салып ат мініп,

Ат құйрығын шарт түйіп,
6–166

батырлар  жыры
Ерлердің кірер жері екен.
Кіре қойған ерлерге,
Олжасы тым-ақ мол екен.

Қызы сұлу, ат жүйрік,
Салтанатты ел екен.
Брансуз деген батыры
Қарауылда жүр екен,

Тым-ақ әлді неме екен.
Жеті күн соғыс мен салдым,
Өле жаздап мен қалдым.
Кейігенсін өлтіріп,

Басын кесіп мен алдым.
Алып келдім, тақсыр, басын-ай,
Жаудың ісі осылай.
Басты көзі көреді,

Жиналды әскер деп еді.
Ортасына алады,
Бұл неғылған адам деп,
Таң-тамаша қалады.

Әділ хан тұрып ақырды,
Басты көрген әскерді
Шөптей қылып жапырды.
Ханың сонда оттады,

Оттады демей не дейін,
Ахмет пен Қарасайдың
Дымын қоймай боқтады:

Қарт емессің, шайтансың,
Жауға бармай қайтасың,
Өтірік қайғы айтасың!
Сақалыңды күзейін,

Олай демей, не дейін?!
Хан шақырса бармаған,
Ханның тілін алмаған,
Айдаһардың тіліне

Қолын салып барлаған.
Айдаһар деп жүргенің,
Кесіртке ұстап алған-ды.
Бір қатынның мойнына

қарасай —қази
Алып барып салған-ды.
Тіпті, өтірік қой, Ахмет—
Айдаһарға барғаның,

Ініне қолың салғаның.
Рас емес, өтірік,
Соның бәрі жалған-ай.
Ай, Қарасай, Қарасай,

Қарасай, сені кім айтар,
Орақтың деп баласы-ай?!
«Орақ жауға кеткенде
Ақсақ ноғай молдамен

Ойнас болды шешесі» деп,
Рас екен шамасы-ай.
Малды баққан малшының,
Інді баққан жалшының

Басын кесіп алдым деп,
Жеті күн соғыс салдым деп,
Өле жаздап қалдым деп,
Мұнан да батыр болар ма?!

Орақтан бүйтіп бала туар ма?!
Қарасай мен Ахметті
Жеті атадан қоймай боқтады.
Қази қылышты қынабынан суырды,

Әділге қарап жүгірді.
Кесейін сенің басыңды,
Қияйын сенің шашыңды.
Қарасай айтса нанбайсың,

Ахмет айтса нанбайсың,
Мықты болсаң, сен неме,
Өзің неге бармайсың,
Не қаяды шайнайсың?!

Қарасай саған жетпей ме?!
Жеті атадан қоймай боқтадың,
Әруақ атып кетпей ме?!
Жетіп келді Қарасай,

Қазидың жалғыз ағасы-ай,
Әлім жетпей тұр деп пе ең,
Тапсырып еді анасы-ай.
Қазидың келді қасына,

батырлар  жыры
Қолындағы дойырмен
Қасындағы Қазиды
Тарта бір жіберді басына-ай.

Сонда Қобылан ақырды,
Нар түйедей бақырды:

Жалғызға әлі келе ме?!
Ханға қарап жүгіріп,
Жаман ырым бастадың.
Ханға қылыш суырып,

Екеу болсаң сен,—деді,
Жалғыз едім мен,—деді.
Мықты болсаң, сен Қази,
Жекпе-жекке кел, деді.

Қарағым, неге долдандың?!
Белде, белде беліп пе ең,
Белден асып желіп пе ең?!
Елден шыққан кіл тентек,

Тас тесіктің аузында
Күш сынасуға келіп пе ең?!
Еділ, Жайық жер қайда,
Ноғайлы, қазақ ел қайда,

Ата қайда ана мен,
Қатын қайда баламен?!
Қайда біздің еліміз,
Аға, іні, теңіміз?!

Біреуге-біреу шамданған—
Бұ да біздің кеміміз.
Қойға тиген бөрідей,
Тар тесіктің аузына

Қарасай, Қази жөнелді.
Әскер үшке бөлінді,
Осал мен мықты білінді.
Қызылбасқа өтуге

Жеті батыр бөлінді.
Ең әуелі кім жүрді?
Қарасай, Қази ер жүрді.

қарасай —қази
Мұның артынан кім кетті?
Тор бесті атты тебініп,
Асау нардай желігіп,

Қобылан батыр бұл жүрді.
Төртінші де кім жүрді?
Телағыс батыр сол жүрді.
Бесіншіде кім жүрді?

Тарлан атты тебініп,
Жауға қарап ебініп,
Ахметтей шал жүрді.
Алтыншыда кім жүрді?

Құла шұбар ат мінген,
Көк болаттан тон киген,
Қабағы қалың түнерген,
Құбығұл батыр бұл жүрді.

Жетіншіде кім жүрді?
Өлең айтып, ән салып,
Екі дүзді ақ алмас,
Сермегенде жау қалмас,

Өзі кедей, өзі таз
Әуез батыр бұл жүрді.
Жетеуі шықты бөлініп,
Әскерлер қалды шегініп.

Тесікке таман жақындап,
Қарт бурадай сақылдап,
Алшағыр ұлы Көбен-ай,
Қарабекұлы Жемен-ай,

Бұл да жүрді қала алмай.
Тоқтап-тоқтап келеді,
Тіке шауып бара алмай.
Алдыңғы кеткен жетеуі

Атының басын тартпады,
Сапарынан қайтпады.
Тесіктен бастап кім кірді?
Қарасай, Қази ер кірді,

Екеуі қатар тең кірді.
Екіншіде кім кірді?
Батыр Қобылан сол кірді.
Үшіншіде кім кірді?

батырлар  жыры
Самарқанды сонда алған,
Мұнанайды мұнда алған,
Қалмаққа бүлгін бұл салған,

Ахмет батыр сол кірді.
Төртіншіде кім кірді?
Жау дегенде жайнаған,
Сай тасындай ойнаған,

Тебінгіден тесе атқан,
Үзенгіден үзе атқан,
Өкпеден оғын өткізген,
Өгізтауда оқ атса,

Шағанға оғын жеткізген,
Құбығұл батыр сол кірді.
Бесіншіде кім кірді?
Ала жолақ бөз байлап,

Шақырып ұран ойбайлап,
Әуез батыр сол кірді,
Артынан Ахмет батыр бұл кірді.
Алдыңғы кірген үшеуі

Тар тесіктен өтеді.
Айбалтасын қолға алып,
Қази менен ер Қобылан
Тар тесікті кеңітіп,

Бұлар да өтіп кетеді.
Он екі қабат орына,
Құрып қойған торына
Үш күн бұрын жетеді.

Кірейін десе есік жоқ,
Сығалауға тесік жоқ,
Алты күн жүрді жағалап.
Жеті күнге толғанда,

Күн сәскеде болғанда,
Қази менен Қарасай,
Орақтың екі баласы-ай,
Қорғанды шауып жағалап,

Алыс жерден жол жүріп,
Тұяғы тозған тұлпардың
Аяғын алды тағалап.
Айқайлап шапты қандаққа,

қарасай —қази
«Едіге» деп ұран салады,
Туларын қолға алады.
Екеуінің тұлпары

Он екі қабат орлардан,
Тоқсан қабат торлардан
Зеңбіректей зырғыды,
Ор текедей ырғыды.

Асыл туған ер Қобылан,
Қандаққа қарап тебініп,
Жауға қарап ебініп,
Секіргенде тор бесті,

Оры менен торынан
Жұқпай кетіп жөнелді.
Әділ келіп қалыпты,
«Баратын ерлер бар ма деп?»

Әскерге көзін салыпты,
«Аллалап» салып ұранды,
Қыздырайын деп әскерді
Айнала Әділ шауыпты.

Әділ ханның кигені,
Қырмызы, мақпал беренді,
Әскердің жүрмейтінін біледі.
Мінген аты күрең-ді,

Жетеуінің соңынан,
Жалғыз шауып келеді.
Әділ келсе алыстан,
Алдыңғы келген жетеуі,

Бәрі де кірді деп еді.
Шауып жүрген шабыс бар,
Айқайлаған дауыс бар,
Мылтық оғы зулаған

Қызылбаста ұрыс бар.
Кіргенін жауға біледі,
Соғысты көзі көреді.
«Жалғыз еді Әділ, деп,

Келсең, бұған кірме!» деп,
Орақтың ұлы Қарасай
Алақандай ақ қағаз
Қыстырып кетті деп еді

батырлар  жыры
Тобылғының басына,
Қаратастың қасына.
Әділ мұны көреді,

Хан Әділдің ойына
Үлкендік сонда келеді.
«Мен бұлардан кем бе едім,
Кеммін деп жүр ме едім?!

Енесін ұрған Қарасай,
Жалғыз деп зәбір береді
Орақтың екі баласы-ай.
Баба Түкті Шашты Әзіз,

Пері, шайтан
Бұлардың ата-бабасы-ай».
Тоқсан қабат торынан
Аман-есен өтеді.

Он екі қабат орына
Екпінімен аттың жетеді.
Үсті құтсыз ит екен,
Жамалдағыр күрең ат

Өмілдірік үзіліп,
Халық билеген ханыңды
Орға тастап кетеді,
Әділ орда қалады.

Шылбыр жібек шұбатып,
Тізгінін басып ойнақтап,
Екі көзі жайнақтап,
Жамалдағыр күрең ат

Көп қиқуға барады.
Қарасай соғыс салып жүр,
Қази артын бағып жүр.
Қарасай соғыс салыпты,

Қылышын қанға малыпты.
Үш күн соғыс салғанда,
Үш жүз қала алыпты.
Қобылан соғыс салады,

Үш күндіктің ішінде
Бес жүз қала алады.
Телағыс соғыс салады,
Екі жүз қала алады.

қарасай —қази
Құбығұл соғыс салады,
Үш жүз қала алады.
Әуез соғыс салады,

Екі жүз қала алады.
Ахмет соғыс салады,
Тоқсан қала алады.
Сол соғыстың ішінде

Ахмет мінген тарлан ат
Омақаса құлады.
Құлап жатқан жерінде
Ахметтей шалыңды

Қызылбастар қамады,
Қара таспен жабады.
Астындағы тарланнан
Айрылып Ахмет қалады.

Екі бұты таяқтай,
Айғыр қуған саяқтай
Ахмет жаяу қашады.
Сүрініп етегін басады,

Өлемін деп сасады.
Ахмет сонда ақырды,
Қолтығынан оқ тиіп,
Қара қанды қақырды.

«Қарасай мен Қобылан-ай,
Қайдасың?!» деп шақырды.
«Қобылан» деген бір дауыс
Құлағына келеді.

Барқыраған бұл дауыс
Шалдың даусы екен деп,
Шауып жетіп келеді.
Көтеріп шалды жерден,

Қобылан алады.
Тарлан аттың үстіне
Ахметті салады.
Қобылан Ахметке сөйледі:

Өзіңді-өзің бақ,—деді.
Түтеп тұрған мылтық көп,
Шауып тұрған қылыш көп,

батырлар  жыры
Қызылбаста ұрыс көп.
Пұршасы болмай ер Қобылан,
«Шу!»—деді де жөнелді.

Сол соғыстың ішінде,
Әділдің мінген күрең ат,
Қарасайға көрінді.
Қарасай жылап бақырды,

«Қазижан!» деп шақырды.
Қимылда, Қази, қимылда,
Көрінді ғой күрең ат
Анасы мен анамыз,

Етті бізге аманат.
Аманатты баға алмай,
Жалғызға көзді сала алмай,
Бізден болды-ау қатты ұят.

Жамалдағыр күрең ат,
Тоқымың жоқ, ерің жоқ,
Сөйлесер едім тілің жоқ,
Үстіңдегі Әділді

Жаудан өлді дер едім—
Сорғалап аққан терің жоқ,
Үстіңе салған ерің жоқ.
Халық билеген ханым жоқ,

Күрең ат, сенің сәнің жоқ.
Маған неге тимеді-ау,
Әдліге тиген ажал оқ,
Тірі десем, хабар жоқ.

Қарасай кетті бір жермен,
Қази кетті бір жермен,
Қобылан кетті бір жермен,
Әрқайсысы кетті әр жермен.

Қобыланның жүрген жағынан
Сарқыраған қан шықты.
Қазидың жүрген жағынан
Тырп етпейді, сау шықты.

Қарасай жүрген жағынан
Ойбайлаған шу шықты.
Өңгесінің жүрген жерінен
Ат тозаңы, шаң шықты.

қарасай —қази
Күн батқан соң түн болды,
Түнде түн болды,
Күнде түн болды.

Зеңбіректің түтіні,
Аттың тозаңымен
Ат құлағы көрінбейтін
Қап-қараңғы күн болды.

Сол соғыстың ішінде
Телағыс мінген Ақбоз ат—
Ер тоқымы бауырында,
Құйысқаны сауырында

Ойнақтап жүрген көрінді.
Қарасай соны көреді,
Еңірей қоя береді.

Енді не бетіммен көрем? деп еді.
Әділ менен Ағыстың,
Кеткені ғой намыстың,
Екеуінде де інісі жоқ, аға жоқ,