Ғұмыр жас
Жырлар
Алматы
«Раритет»

Алтайда Оспан батыр туы өрлеген,
Қасқайып құрбан болған – құр өлмеген:
«Қазақтың қасық қанын ішкендердің
Қырық жыл тілі күйіп жүрер» деген!

Қойын дәптерден
Тілтұмардай көгершін мен кептерге,
Тұрымтайдың теперіші өткенде,
Тұтамдай сөз өткізе алмай өктемге,

Теңдік үшін тебіскендей Тептерде,
Еруліге қарулы сай сәттерде,
Қырып-жойып оқпанмен де, оқпен де,
Құмбыл халық қара қанға бөккенде,

Қанды жұма қасіреті жеткенде,
Жер-жаһанда ішін тартып көп пенде,
Дүниені дүбір кернеп кеткенде,
Ортекелер орғығандай бөктерге

Өлеңдерім өріп шықты дәптерге...
Өртке, дертке, сертке малған – қысса-жыр,
Шыңыраудан қайнап шыққан құса бұл,
Оу, Алашым, ақыныңды шет көрме...

Жүргізе алмас перғауынға Мұса әмір,
Әмір етсе – Жаратқанның ісі әділ...
Шерін төккен шайырда жоқ бет-перде,
Тіліне ешкім сала алмайды тұсауыл!

* * *
Өз қазағым өз жерімде оққа ұшып,
Өртенемін өзегіме шоқ түсіп.
Өрлігімді қай қапасқа қамайын,

Өкініштен өлер болдым, ағайын,
Өзді өзімнен өрекпимін кек қысып!
Зая күндер зымыраса қайғы алып,
Запыранды зарын төккен қай халық?

Зар илетіп заһар заман зымыстан,
Зығырданды қайнатты ғой, туысқан,
Заңсыздықтар заңдылыққа айналып...
* * *

Аққан қан...
Аласұрдық жан шыдамай...
Аңкөс қол аңша қырды қалтырамай!
Айуандық –

Адамдықтың арғы беті,
Арасын ашып берген марқұм Абай.
Арандап Ай мен Күннің аманында
Алаштың арда сөнген шамшырағы-ай.

Сақсыры қанға толып сұрапылда,
Сарқылдап қайнап тұрған халқым Адай!
Сап дейін, ашуыңды ақылға жық,
Саф алтын сабырыңды сарқымағай.

Санасыз саудайыға билік берсең
Сандалып өз жаранын жау қылама-ай?
Сапырып салындыны сыпыратын
Сел-тасқын басыла ма сарқырамай?

Құдай мен мұнайымның арасына
Құмайды қыстырса әкеп парқы қалай?
Бет алдын баға алмаған басыр билік,
Болса еді ашуының артына абай.

...Болсаң бол, болмасаң да, бордай тозбай,
Бүтін бер береріңді жартыламай.
Қалың ел қанға бөгіп жатқан шақта
Қайран жыр қалар қалай хал сұрамай!?.

Біздің көлде қамыс бар еді
Жайқалған.
Біздің елде намыс бар еді
Найқалған.

Нар қамыс кетті өртеніп,
Ар-намыс қалды ерте өліп,
Қайтадан енді көктер ме шіркін, әй, қайдам?
Жоққа да жүйрік жетер ме? –

Айта алман деуші ем, айта алман!
Бар екен, шүкір!
Болыппын күпір бекерге,
Мың тағзым саған

Мірден мерт болған қайсар жан!
Шер жұтқан қазақ шөлдепті,
Тірі екен Намыс, өлмепті!
Намыс бар екен, жаратқан,

Көзқаман билік көздей де көздей боратқан
Кеудесі шұрық, көңілі сынық әр оқтан!..
Кісәпір көрсе мүсәпір болып қалмайтын,
Өр Намыс осы ерліктің жолын жалғайтын,

Мирас боп қалған Бейбарыс, Бекет, Барақтан!
Намыс тірі екен!
Қалыпты бірақ сансырап,
Бұғаулап, бұрап,

Дүрелеп, ұрып, қамшылап,
Шауып та жатыр, атып та асып, азаптап,
Шұбырып қаны, тамшылап,
Шығарда шықпай жан шыдап,

Жаралы Намыс беріспей жатыр қансырап,
Найзағай Намыс – қазаққа біткен шамшырақ!
Алашқа біткен тамшы бақ! –
Намысың тірі тұрғанда

Бұйым болып па,
Басыңа түскен сан сынақ!

Қолың сынғыр қол мерген,
Көзің шыққыр көз мерген,
Қарға жүнді қаттасын,
Үйрек жүнді оттасын,

Қырып-жойып атқасың,
Сірә, саған жүрек емес без берген!
Қорғаймын деп сөз берген,
Қорғаушылар қорлаушыға өзгерген,

Құралған ба бұл дүниенің діңгегі
Құрып кеткір сатқындар мен ездерден?!.
Шибөрілер шүріппе басып жынданған,
Шынтағынан шылқа қанға былғанған,

Шындық таппай шырқырады бұл жалған,
Шаш ал десе бас алатын сұмдардан.
Дырау, дойыр, дулығалы қазанбас,
Дүмді сойыл өз сабынан оза алмас,

Дүре салған дөкет қолдар, дәс қара,
Жарамайтын жан алудан басқаға,
Жусын қанша, ендігәрі, масқара,
Жөкемен де, қырғышпен де тазармас!

Мен сендермен болғым келмес базарлас,
Ақыретте қонғым келмес мазарлас...
Түнде сенің тұсыңа кеп, көз алмас,
Өз қолыңнан қаза құшқан бозаң жас...

Құдайдан күт! Жазасы оның – сотқа есеп,
Сенің қанды қолыңменен от көсеп,
Тасаланған тасырдың да өзі оңбас!

Жас қабірдің жанынан
Лаулап өрттей лала гүл,
Саптаяқтың сабынан,
Сығаласып қарауыл,

Ақиқаты арам қатқан,
Жараларын жалап жатқан,
Боздақтарын санап жатқан,
Боқырауда боздап қалған қала бұл...

Үріккен елі үдеріп,
Үңірейген көшесі,
Ұлын жоқтап жыр өріп,
Ұлып қалған шешесі,

Ұжданы – еш, тұзы сор боп,
Ұланы – опат, қызы қор боп,
Ұрпағының жүзі шер боп,
Үдірейген ұлы Үстірттің төсі осы...

Үзілмеген үміт қалса,
Үгілмеген жігіт болса,
Үкілеген үмбет барда қайтар бір күн есесі!

* * *
Алаштың ұлы, уысқа толмас аз-ақпыз,
Аспандап ұшқан ақ қаз да болып сөз аппыз.
Санамыз – санға,

Ойымыз онға бөлінген,
Қанымыз – жоса,
Жанымыз – құса қазақпыз.
Өзекті елміз өліммен бүгін беттескен,

Өз ныспым еді-ау, өзге жау да емес кектескен,
Өтімді жарып, өкпемнен теуіп, ет кескен,
Өрт кернеп тұрған көкірегімді оқ тескен.
Кім үшін сонда бабалар біздің от кешкен,

Қандасып жүріп, жандасып жүріп көп көшкен,
Қырық пышақ боп қырылсын деп пе ұрпағым?
Құмалақ-құлқын құртты ма майды бір қарын?
Қалайша бүгін қазақтың қамын оқ шешкен,

Қасиет, кие, обал мен сауап кетті естен?!
Ақжүрек-айбат астамға сөзі өтпестен,
Абыржып қалған аспанға қолы жетпестен,
Атойламай-ақ төзіммен мәңгі шектескен,

Адыраспанды арамшөп дей ме текке өскен?!.
...Көргенше мұны көгіме қайтып кетпес пе ем...

«Мұнай құнын білесің,
Алтын құнын білесің,
Қанның құны қаншалық?»
«Сутегін! – деп күлесің, –

Қанымды өлшеп көргем жоқ,
Ешкімге қан бергем жоқ.
Ердің құны – мың-ақ қой,
Қанға берер теңгем жоқ!»

...Қара қанды шолақ ат,
Қу жаныңды тонап ап,
Құтылады қой төлеп,
Қайран қанға обал-ақ!..

Жерге сіңген қан – өзен,
Көкке ұшқан жан – өзен.
Мүгедек боп қалды ғой,
Адам деген дәрежең!..

* * *
Ата Заңнан аттағыш атпалдарым,
Кешіре ме сендерді аққан қаным?
Жұқанасын жұртыңның жұлып жеген,

Жұқ болар ма арамнан тапқан малың?
Күрсінгенде кеудемнен атқан жалын,
Жетер енді табанға тапталғаным.
Көсегемді көгертер көсем қайда,

Күйін кешем қашанғы ақ қарғаның?!
Бостандықтың бұрмалап сатқан мәнін?
Ала түсер айт десе қабағандай,
Көзін ашқан күшігін талағандай.

Буырқанған балуанның күші тасып,
Байлап қойып әкесін сабағандай.
Ашу қысқан ақыл мен сана қалмай,
Таяқ алған тарихтан сабақ алмай.

Теміренін боратып топқа кезеп,
Қорғасынмен өз жұртын санағандай.
Шөке түсіп жататын шөк дегенде,
Халық деген көнбіс қой қара нардай...

Шегіменен шыдамның шарпысады
Көнбістігі кемді күн бағаланбай?!.

* * *
Асқынған кезде қоғам мен ғасыр кеселі,
Айқайлап шыққан арысты жасын деседі.
Ақиқат өліп, арамдық жайлаған елде

Ақынның тілін кеспейді, басын кеседі.
Биліктің тұрсын қолында құдірет мейлі,
Бәсіне боздақ басының құны жетпейді.
Бұрқырап аққан қаны да айналар жырға,

Басынан басқа ақынның түгі кетпейді.
Алды-артыңа да қаратпас айдабол заман.
Ақжайықтайын бұрқырап қайнаған ғалам.
Ақиқат үшін, ар үшін аттандап шапқан

Жүзім қосқан сұлыны қылғытқасын,
Жарау жонға желбуаз шыр жұққасын,
Жүйрігің де көрсетер жабы мінез,
Жемдорбаның ішінде шұлғып басын.

Жібек желмен жарысып, шауып өскен,
Жүйрік еді жалынан дауыл ескен,
Жемдорбаның ішінен желек тауып,
Жүнжіп қалды айнымай жарыместен.

Жұтқын құлдың арманы – мүлгу мәңгі,
Жүйрікке енді шыбындап, шұлғу қалды.
Жетекшіл ат үйірге үн қоса ма,
Жемнен басын алуға шын қиналды.

Жемдорбаның ішінде басын шұлғып,
Жылжып жатыр осылай ғасыр сырғып...
Жалын мүжіп үгілген алмас құсап
Жеміріліп жоғалды асыл шындық!..

Көтер басты, ауыл менен астана,
Тақсіретің тас төбеңнен басса да.
Бар дүние бойын тіктеп жатқанда
Бұғып қалар тамыры жоқ тас қана.

Көтер басты,
Еркіндікті ел сосын,
Сенің асқақ өр тұлғаңмен өлшесін.
Мешін күйі қала берер еді ғой,

Егер адам тіктемесе еңсесін.
Көтер басты, қатарға кеп тұр, бауыр,
Басы жоқты менсінбейді бұл дәуір.
Бір қарап қой Хантәңірі, Мұзтауға,

Санаңа зор салмақ түссе зілмауыр.
Өз жеріңе өзің би бол,
Мұң жұтпа,
Тура қара ар-намысқа, шындыққа.

Еркіндіктің есігінен еркін кір,
Өзіңді өзің байлап бермей құлдыққа.
Күмілжіме, көтер басты жоғары,
Жаңғырықсын азаттықтың өр әні.

Шаш ал десе бас алатын шабарман,
Басың болса бұғып біткен жоқ әлі.
Көтер басты,
Көтер басты, қандасым,

Осы жырдың өзің шырқа жалғасын.
Төбемізден төніп келген Ай – қылыш,
Мына жұрттың басы жоқ деп қалмасын!..
Көтер басты!!!

Жағымпаз бен жемқорлар жазады заң...
Келе ме оған, келмей ме, қазақ, ызаң?
Жығылғанда жұдырық жей бере ме,
Жаратқанға онсыз да жазалы жан?

Әділеттің ауылы тым шалғайда,
Жете алмасаң жаныңды кір шалмай ма?
Суырылған қазығы бұл тірлікке
Қайта айналып келетін мұршаң қайда?

Мына қоғам барады қайда беттеп?
Ауылдарды құрта ма пайда жоқ деп?
Табанынан бүр кеткен тұлғаларым
Қай шұңқырға құлатар тайғанап кеп?

Көзге шұқып көршінің төңкерісін,
Біле алмадық бағыттың оң-терісін.
Қалаулысы халықтың атана ма,
Сыпырғандар жұртының жон терісін.

Ұлтым менен ұрпағым бас иетін
Ұғымдардың ұмытсақ қасиетін,
Айтылмаған Сөздің де Атасы өлер,
Атасы өлсе – кім жерлеп, тас үйетін?

Сөз зираты
Айналып қашан соғасың, аралап қашан боласың,
Айтылмаған Сөздердің атасының моласын?
Айта алмаған ауыздың қабылдай ма тобасын?..

Айғақтайтын зират бұл Авгейдің ат қорасын.
Бұл бейітте ойыңнан қадір-құрмет жойылған,
Асатұғын бойыңнан, ақ тасқа айшық ойылған:
«Қақпақ болған құлдықта, тоқпақталған сұмдықта,

Айтылмаған Шындыққа Ескерткіш бұл қойылған...»
Обырларға жақ ашпай, озбырлармен таласпай,
Қонғанымен бақ-талай, қорғансызға қараспай,
Ақиқатты ақтамай, әділетті жақтамай,

Көкейіңде қалған сөз – шоландағы шанаштай.
Мына зират – жасырған ауру мен дерттікі,
Берілмеген серттікі, іште жанған өрттікі,
Күпті күдік, қауіптікі, айтылмаған анттікі,

Мысықкөмбе мылқаусып, майып болған мерттікі...
Салмас үшін тыңнан жол, бармас үшін құрбанға ол,
Жарылған бас – бөрікте, жең ішінде – сынған қол.
Тәуекелден тайсалған, жылмаң тіл мен бұлғаң бел...

Тірек таппай тұрған нөл, шағылған тау, тынған көл...
Бұл зиратта тегіннен, ұят – әлсіз өлімнен...
Қорғалмаған ар-намыс, ашу-ыза көмілген.
Бұғып қалған бұқпантай, әр қосаққа жегілген,

Сездірмеген ғашық сыр іш-құсасы сөгілген...
Айныған ант бір жақта, тайған сертің бір жақта,
Құр сүйеніп тіл-жаққа, құрбан болған қылжаққа...
Іркіндідей іріккен сөз, іріңдей ішті іріткен сөз,

Шықпай жатып үріккен сөз, шығара алмай шіріткен сөз.
Жанасалай жатыпты жантық айтқан жалған сөз,
Жыпыр-жыпыр жерленген алуан-алуан, алуан сөз,
Қоян жүрек қорқақ сөз, батылы жоқ балуан сөз,

Қырағылар көре алмай, күте-күте талған көз,
Құлағы сақ естімей, айташақ боп қалған сөз...
Айтар болсаң ақ сөзді алдыменен жаннан без,
Айтқан сөзде – ажал жоқ, болады әлі алдан кез,

Сен өзің де өшпейсің, өшпеген соң жанған қоз!
Шапқан атың келсе де, атқан жезің оралмас,
Батқан күнің келсе де, айтқан сөзің оралмас,
Отыз тістен шыққан сөз өз отауын көре алмас,

Тілге тыйым болса да жүйелі сөз жоғалмас.
Қыңырлықтан не таптың ауыл үй қоңсы қона алмас,
Қоңырлықтан не таптың қой аузынан шөп алмас?
Көкжал болсаң арлан бол азуын ешкім қаға алмас,

Тұлпар болсаң тарлан бол уақыттың шаңы қона алмас,
Шешен болсаң Майқы бол, айтарыңды айтып өл,
Қынапқа қайта қамалмас бір жарқ еткен ақ алмас!..
Құдайға рас!

Безейік деп пе ек ардан біз?
Безбейік десек жан жалғыз!
Түңіле де алмай жаннан біз,
Айтқан да сөзден танғанбыз...

Жеме-жемге келгенде
Жағымызды аша алмай,
Зәремізді баса алмай,
Үрей буып, үн өшіп,

Ашылғандай алдан құз,
Біздер бұғып қалғанбыз...
Олай шықсақ арланбыз,
Былай шапсақ тарланбыз,

Ақиқаттың алдында
Ат басын тартып алғанбыз.
Ауызды буып, жапсырып,
Тістедік тілді тас қылып.

Жақ ашуға жібермей
Басты-ау ауызбастырық...
Әлі де, міне, сол тірлік:
Сайлауды айтса серпілдік,

Жолдауды айтса желпіндік.
Тілімізді – тәубасыз
Кәлимаға келтірдік...

Тірлік үшін кем күндік,
Қанша үмітті жер қылдық,
Бостандық деп беркіндік,
Басталды деп Еркіндік! –

Билікке біреу сөз айтса
Жау көргендей жең түрдік,
Екілене есіріп,
Есесіне ел қырдық...

Бостандық деген құс еді,
Балапанын өлтірдік...
Мезгіл мӘтелдері
Ұрының арты – қуыс,

Қазының нарқы – жұғыс.
Жемқор менен заңқор
Қыз алысқан туыс.
Тас түйін бе – бұл іс,

Кесе алмайтын қылыш?!.
Жендеттің қолы – қанды,
Жалдаптың жолы – лаңды.
Жұмылғанда бәрі,

Жұртыңның басы – ләңгі,
Жері – бай, елі – жарлы...
P.S. Бола ма солай мәңгі?!.

* * *
Шап десе топқа шабатын,
Қап десе көпті қабатын –
Қанден;

Сат десе анасын сататын,
Ат десе атасын ататын –
Зәндем:
Біреуі өніп егізден,

Біреуі өрбіп сегізден,
Малғұн менен миғұла
Ит пен шошқа емізген!
Көшеліге – ауа жоқ,

Кещелікке дауа жоқ:
Білім берсең – отқа айдар,
Билік берсең – оқ сайлар,
Бишік берсең – қақпайлар...

Біз – бәрібір шоқ шайнар!?.
* * *
Бостандық –
Еркін жолын ерте аяқтап,

Қайтадан қалды бүгін төртаяқтап.
Қалғыған қайратың мен қуатыңды
Құрбанның намысы мен серті оятпақ.
Көрмедім киеңкіні өкіметтей,

Жаранын жүре алмайтын жетім етпей.
Бір қолы жанға мұрсат1 жариялап,
Бір қолы өлім сепкен екі беткей.
Қанаты қайырылған қоңыр қаздар,

Қоштасып,
Қиқуласа көңіл қозғар...
Мұнаймен мұртын майлап мардамсиды-ау,
Өз халқын жеңіп шыққан жеңімпаздар...

* * *
Жақсы да болса өз жұртым,
Жаман да болса өз жұртым.
Қаймананың қашаннан

Қоздырып жүр көз құртын.
Жақсы да болса өз елім,
Жаман да болса өз елім.
Ел дегенде өзегім

Өртенсе де төземін.
Жақсы да болса қандасым,
Жаман да болса қандасым.
Қандастарым қан жұтса,

Қайда сияр хан басым?
Жанынан безген нарға сын,
Жағалап жүрсе жар басын.
Жүрегімнен көріңдер

Жаңаөзеннің таңбасын!
* * *
Күнаһар қылықтары үшін Адам
Құдайдың қаһарына ұшыраған!

Жазмыштың ала жібін аттағанға
Жазылмыш жазаны да түсіне алам.
Қуып та, тұрып та аттың, жатып аттың,
Құдайға қылығыңды бақылаттың.

Танымас нысанадан өз тумысын,
Қатыбас қайырымсыз бақуат кім?
Қандауыз қайран мерген, халың қалай?
Қаруың күндіз-түні дамылдамай,

Қан шашып бұ дүниеден барғаныңда
Қоймасын о дүние қабылдамай...

* * *
Сіз – көктен түскен самауи,
Біз – жерде жүрген бәдәуи.
Белшеден баттық күнәға,

Бермеген соң сана-ми.
Сау басты салып саудаға,
Сан ұрдық тасқа, тауға да.
Сайтанды қосып сауғаға,

Сандалып жеттік тәубаға.
Біз кірмеген дау-шар жоқ,
Біз татпаған кәусар көп.
Арманда кетіп барамыз,

Ақ өлімге аңсар боп...
* * *
Құран деген – құр ән емес, нағыз ән,
Мүсілімге қасиетті мәні – заң.

Сүрелері сәуле құйып санама,
Жүрегіме зәмзәмінен тамызам.
Құран деген – құр сөз емес, кие жыр,
Құбыладан қызыр құяр ие – нұр.

Ай шуақты аяттарын аялап,
Жан-тәніңмен, ой-санаңмен сүйе біл!..

* * *
Ұранды біздер Құрандай көрдік,
Балалық шақта білместен.
Өмірді дұрыс сүре алмай келдік,

Әкелер қалай күн кешкен?
Өмірді дұрыс қалай сүруді,
Үйретпеді ешкім әлі де.
Дүние деген талай құбылды,

Жеткізбей тылсым мәніне.
Қалай сүреміз дұрыс өмірді,
Дұрыс өмірің болмаса?
Қоғамның тағы тіні сөгілді,

Тыныш дегені далбаса.
Жаңа жыл міне күрсіне кірді,
Табанымыздан сыз өтіп.
Кешеміз енді қисық өмірді,

Қисайған жерін түзетіп...
* * *
Жаратқанның әмірі ме
Қазақ бастан кешіп жатқан сорлы күй?

Құдай берген өміріңе
Өзін Құдай сезінгендер болды би...
Құдайсынып қаншама рет
Қоқаңдатты ажал шашқан құрығын.

Ақ өліммен алса деп ек,
Алла бізге өзі берген ғұмырын...
Сол пенделер құдайсынған
Тіршілігін істетпейді-ау тірінің.

Өлмеген соң шыдайсыңдар,
Бұл заманда өмір – өлім бір ұғым!..

* * *
Қапырық!..
Неткен қапырық...
Қарадан-қарап қапылып,

Өлетін болдық тұншығып,
Көметін болды аһ ұрып.
Ауаны тазартыңдаршы!
Опасыз сөзді отыра бермей сапырып...

Қапырық...
Неткен қапырық...
Ойлыны меңдеп ой-қауіп,
Ойсыздың көңілі тойға ауып,

Тұт жеген бұлбұл секілді,
Тұсалды тілім сайрауық...
Тіліңді бірақ не қылсын
Жүргендер кілең май қауып?

Қапырық...
Неткен қапырық...
Шытырман ойға шатылып,
Тал түсте тегіс тұншығып,

Болдық па сонша мақұлық?..
Шырмаудың бәрін жапырып,
Шықсақ қой тысқа атылып!
Арыңнан жұрнақ қалды ма,

Біткенде бәрі сатылып?
Ауаны тазартпаймыз ба,
Аруағымызды шақырып!?.
Қапырық... Қапырық... Қапырық...

Зайсан
Зайсаным – Қазақстан қақпасындай,
Құлыбы берік тұрған жатқа ашылмай.
Мен сені мәңгі-бақи жырлап өтем,

Жүректің қобдиында хат жасырмай.
Жерұйық, жаннат Зайсан, пейіш Зайсан,
Ғажайып, кереметтің аттасындай.
Мұхитқа құятұғын Ертісі бар,

Толқыны тулап аққан көп ғасырдай.
Тоныкөк, Күлтегіннің туған жері,
Тарихты тіліп өткен от-жасындай.
Орман-тау, өзен-көлдің сұлулығын,

Санасаң қалып қояр шотқа сыймай.
Жүрегім туған жерді сағынғанда
Ериді Самарқанның көк тасындай.
Бір шөкім Зайсанымның топырағын

Бермеймін алтынға да ат басындай!
* * *
Достым, бүгін құлақ ас бір ақылға,
Тіршіліктің күйбеңін тыя тұр да,

Таусылмайтын шаруаңды жия тұр да,
Баратұғын уақыт тап театрға!
Қайта оралар жоғалтқан қуатың да,
Қайта оянар намысың, ұятың да.

Жаңарасың, жайнайсың, жасарасың,
Сезім деген кездесіп сұрапылға!
Адам болып қайтпасаң қолыңды әкел,
Жүрші, досым, барайық театрға!

Айран көңіл мөлдіреп тазаратын,
Ақ ниет пен парасат сөз алатын,
Ана тілім айналып падишаға,
Асқақтатар биікке қазақ атын!

Кеттік, досым, тартайық театрға!
Ұшсын десең сезімің қанат байлап,
Бітсін десең бойыңа ғажап қайрат,
Жүрсін десең жүрегің жалап қаймақ,

Тұрсын десең жаныңда азат байрақ! –
Бар да, досым, бауыр бас театрға...

Есіл дәурен
Құр қалғандай несібеден,
Өкінемін несіне мен?
Өкінбей де, өрекпімей

Жатыр ағып Есіл-өзен.
Кездер түсіп есіме бір,
Қарай берем тесіле құр.
Өкіндіріп, өрекпітіп

Барады өтіп есіл өмір.
Тілегіміз қосылғанмен,
Жүрегіміз қоса ұрғанмен,
Баяғыдай күндер қайда?

Өтті-кетті есіл дәурен...
Өкпең болса өшіре жүр,
Кінәм болса кешіре біл.
Барады ағып Есіл-өзен,

Арбаттағы ару
Тұрсынай Оразбаеваға
Қазақтың бір қызы бар Тұрсынайдай,
Қолына қалам алған ұршық алмай.

Санасы сағыныштан сапырылған,
Сезімі сексен сері тұншығардай.
Шырайлы Шым шаһарын аңсағанда
Жүрегі байыз таппас жыр шығармай.

Арбатта бір ару жүр ұлтын ойлап,
Тіл үшін көтергенде жұрты байрақ,
Қаратау, Алатауын сағынады
Жүрегін жайлау менен жылқы жайлап.

Қызына құшақ жайса Шым шаһары,
Толады көкірегіне күн шапағы.
Мәскеудің магнитін жеңіп шығып,
Беттейді туған жерге жыр сапары.

Төркіні сұлулықтың сыршыл Ай ма,
Ай өзі сыр шертеді Тұрсынайға.
Арбат пен Арқа, Алтайды араласаң
Шіркін-ай, Тұрсынайдай жыршы қайда?

Ехе-хе-хей, ехе-хей!
Еспе желдей
Есіп мен
Еңкеймей кірдім есіктен,

Еңсесі биік Елазық, –
Еш көрмеген елі азып,
Ескірмеген жері азып,
Ергенекті ер келсе

Ернеуіңнен бер азық.
Ер жастанған Йылдырым
Екі иіні тола жүк.
Елі үшін туған ерке ақын

Еш аттай ма ала жіп?..
Ереймен мінез, ер көңіл
Ереуіл қылса – не жазық?
Еменнің ерек бұтағы

Еріксіз сынса – не жазық?
Ел-елден келген шайырлар
Еркелеп жетер, не қажып,
Ет жүрегі тоңазып...

Еримін десе ерісін
Егілем десе егілсін,
Егіл де тегіл төгілсін
Ерекше туған сара жұрт.

Ежелгі еркін түріктің
Еңкулеп келіп өрлеген
Ең төрісің, Елазық.
Ертегісің, Елазық

Ерке құсым, Елазық!
Ехе-хе-хей,
Елазық, Елазық, Хазаркөл...
12.06.2010,

Тасжүрек
Желкілдеген жанымның жас көгалын
Таптадың ғой, ойламай әсте обалын.
Нәзіктікті жамылған беріш бейнең,

Тасжүрегі екенсің тас қаланың.
Тасжүрегі екенсің тас дәуірдің,
Ғашық болдым несіне, босқа ауырдым?
Ғасырларға жүк болып қалар болды

Өте шыққан зымырап қас қағым күн.
Өзің көмген көрімнен аршып алып,
Құшқаныңмен көзіңнен қан шығарып,
Бері қарамас арыға бұрған бетім,

Табытыма қайтадан салшы барып.
* * *
Жаным-ау, қандай ғажап жымиысың!
Cан алғыс саған осы сыйың үшін.

Қараңғы көңілімде шам жанғандай,
Кеудеме толтырғандай гүл иісін.
Жаным-ау, қандай ғажап жымиысың!
Жаралған жан екенсің сүю үшін.

Өзектен өшіп кетті өкінішім,
Көңілден көшіп кетті күйінішім.
Жаным-ау, қандай ғажап жымиысың!..
Тағдырдың тосын тартқан сыйымысың?

Жалғанды тәрк етсем бе,
Жанарыңның
Жарқ етіп бір қараған қиығы үшін!?.

Шұңқыр
Жанарымды сиқырлады
Бетіңдегі шұңқырың.
Күлкі ұрлады,

Ұйқы ұрлады,
Желбіретіп жыр туын.
Көзіңдегі бұлақты іштім,
Қайнарында мұң тұр ма?

Байқамастан құлап түстім
Бетіңдегі шұңқырға.
Осы ма еді бар құмарым,
Қалдым сенің ырқыңда.

Мені жерлей салшы, жаным,
Бетіңдегі шұңқырға.
Ай, Перизат
(«Менің күнаһар періштем» фильмінде Сағдидің «О, Сорбон»

(«О, Керуенші») өлеңіне шығарылған парсының
халық әнімен айтылады)
Ай, перизат, аңсар жанға
Тағдыр дәйім гүл берер ме?

Жуынатын кәусар бар ма
Ақ қанатың кірлегенде?
Қ а й ы р м а с ы:
Сені ойласам, ей, перизат,

Жан-жүрегім қан жылаған.
Бар тілегім, ей, перизат,
Қайда жүрсең сен жүр аман.
У берсең де шөлдегенде

Бас тартпаймын сен дегенде.
Ай, перизат, суып ғалам,
Қаздар қайтып бара жатыр.
Мен өзіңді сүйіп қалам

Қ а й ы р м а с ы:
Жаншыса да ей, перизат,
Өкініштің сан салмағы.
Кештім сені, ей, перизат,

Қанша азапқа салсаң дағы.
Мен өзіңді сүйіп өтем,
Сені сүймеу күйік екен.
Көз жасыма, ей, перизат,

Батып кетті бір ақ кеме.
Сол кемеде, ей, перизат,
Мен де кеттім, бірақ неге?
Қ а й ы р м а с ы:

Ай, перизат, шыққан ақтап
Қылығымды ел теріс десін.
Судан таза, сүттен аппақ,
Сен мен үшін періштесің.

Кінәлі де емессің сен,
Күнәлі де емессің сен.

Көк бөрінің рухы
Ғасыр өтті,
Еңсені басып өтті,
Қосып берді қайғыға қасіретті.

Айға атылған арыстан мерт болды да,
Арда туған арғымақ басы кетті.
Тәуелсіздік!

Азаттығым!
Баға жетпес бағымсың ғажап құның.
Шам жарығы түсер ме өз түбіне,
Жемісіңді татар ма қазақ бүгін?

Бостандығым!
Атың озсын бәйгеге қосқан бүгін.
Өзің ғана қайтарып беретұғын
Әділдік пен шындықтың қашқан құнын!

Желтоқсанда жарқ еткен Алты Алашым,
Басыңдағы базарың тарқамасын!
Келер ұрпақ кермалдап кетпес үшін,
Тығырықтан сен бүгін жол табасың!

Қайран бабам белінде балта ұстаған,
Тағдырымен күні жоқ тартыспаған.
Көк бөрінің рухы жүрегімде,
Көктен тусам мен қалай байғұс болам?

Көк түріктің қаны әлі асыл күйде,
Ешқашан да, ешкімге басыңды име!
Ер қазақтың баласы еркін өскен,
Жаралған ғой жаныңмен жасын бірге.

Замандарды көп көріп тар-қысталаң,
Айбалтадай жарқ еттің шарға ұстаған.
Дүниені жібердің жап-жарық қып,
Желтоқсанның жасыны, алғыс саған!

Арқа, Атырау, Алатау, Ергенеқон,
Бір тілекті Тәңірім берген екен.
Бар қазақтың тасы өрге домаласын,
Құтты болсын, туған ел, төл мерекең!

Қадыр өтті...
Қадыр кетті, өмір енді қадырсыз,
Қадыры жоқ қу тірлікті танырсыз.
Дегбірі жоқ ду дүние дамылсыз,

Дымы құрып қалды бүгін тағы үнсіз.
Сапырылған ойларың да қадырсыз,
Шақырылған тойларың да қадырсыз.
Қайырылып қанат қалды қағусыз,

Майырылып болат қалды шабусыз,
Желбіреген үміт, сенім қадырсыз,
Селдіреген күдік, шегің қадырсыз,
Жаныңызды қай қайраққа жанырсыз,

Мәлімсіз...
Қадыр өтті...
Кетті бүгін қадырім,
Қаны қашып қуарғандай тамырым,

Суалғандай, сарқылғандай сабырым,
Тауға бітті томпайған бір төбешік,
Самал ғана сипайды оның қабірін.
Қадыр өтті...

Ертең біз де өтерміз,
Бұдан былай бұл өмірге бөтенбіз.
Өтер бұл қыс, өтер көктем, өтер күз,
Мәңгі жазға содан кейін жетерміз.

Бұл жалғанға неге келдік екен біз?
Қалды-ау бүгін қазағыңыз қадырсыз,
Кімге тастап кеттіңіз-ау, Қадыр, сіз?
Енді бізге сағымсыз Сіз...

Сағымсыз...
Жер астында ағып жатқан өзендей,
Бар қазақтың қанындағы ағынсыз...
Сағымсыз...

Тамшы
Кімге сенем?
Бал ішкен cоң у да іштім бір кеседен?
Мешеу болды өмірім митыңдаған,

Көсеу болды көңілім жыр көсеген.
Кімге сенем?
Сенімді қайдан алам?
Баяғыдай пәк сезім қайда маған?

Қайда кеткен көп досым қаумалаған,
Қаңбақ қуған желдеймін айдаладан.
Түскен болар тірліктің құны, сірә?
Ілікпейді құм – уақыт уысыма.

Сыртқа шықпай көмейге кептеледі,
Келіп қалған көбік сөз тіл ұшына.
Сенім қайда?
Тағдырым, сыр ақтаршы,

Көңілімді осады сұрақ-қамшы.
Түкпірімнен жанартау атылғанмен
Байланғаны кірпікке – бір-ақ тамшы...

Жүрсін Ерман
Өлең-жыр тыншын алған Жүрсін Ерман,
Жүрегі жын адасар тылсым орман.
Басталған Құлжанбайдан бір дария

Көңілдің шөлейтіне гүл шығарған.
Сизифтің тағдырына басын тігіп,
Қазақтың тасын тауға кім шығарған?
Айтысқа арып-ашып арық қазып,

Ол – Қыпшақ Сейітқұл ғой құм суарған.
Абайсыз тамып түскен алтын тамшы
Абай мен Махамбеттей жыршылардан.
Жырына жүрегіңнің құрышы қанған,

Бағасын бір балаңның білші, жалған!
Қозыдан – серт, Қодардан қырсық алған,
Қолында Қобыландының қылышы қалған,
Ей, жігіттер, болыңдар Жүрсін Ерман,

Бола алмаған жамандар жүрсін әрман!
Көнбіс
Қысқы күн қырық құбылып,
Жауын мен боран шұбырып,

Тасқын мен көшкін жаудырды
Жығылған жұртқа жұдырық.
Көсемнің өзі қайда екен,
Шешеннің сөзі қайда екен?

Сәбилер суға кеткенде
Сұбханның көзі қайда екен?
Жүрегім неге жылайды?
Көңілім неге ылайлы?

Көнтерлі көнбіс едік қой
Қарғамайықшы Құдайды...

Кел, Наурыз!
Жуанның жіңішкерер кезеңінде,
Жіңішкенің үзілер кезегінде,
Өшкенімді жандырып өзегімде,

Өлгенімді тірілтіп өз елімде,
Кел! Кел! Кел! Наурызым!
Ерісін сары мұзым! Кел! Кел!
Самарқанның көк тасын ерітіп кел,

Жамандықтан жаһанды жерітіп кел.
Ғайып Ерен, Қырық Шілтен, Би Батима,
Қызыр Ата, бәрін де ерітіп кел.
Игіліктің иінін идіріп кел,

Имансыздың иығын күйдіріп кел,
Әсемдікке әр қосып, әндетіп кел,
Төрт тарапты төр етіп, күй қылып кел!
Сәбилерді сүйіп кел, сүйдіріп кел,

Тұсауларды қиып кел, қидырып кел.
Қорғансызға пана боп игілік бер,
Панасызға құт мешіт үй құрып бер!
Наурызым, сары уызым, кел, кел, кел!

Жақсылықтан жер бетін жарыстырып,
Ақырзаман апаттан алыс қылып,
Жан біткенді жіберші жақындатып,
Ел біткенді жіберші табыстырып.

Сүйген жанға сенім – құл, үміт – көсем,
Жамалмай жүр жүрегім – сынық кесем.
Наурыздан нұр күту бекер шығар
Назарына періштенің ілікпесем?!

Ниетіңді, Наурызым,
Бұрмай-ақ қой,
Ғашығымның жүрегін жібітпесең!!!
Наурызым,

Сары уызым,
Ару қызым, кел, кел, кел!

Қызғалдақ
Құшағыма толып қызғалдақ,
Әкеліп ем бүгін Сізге арнап.
Ұсына да алмай,

Түсіне де алмай,
Мұңайып қайттым мұз қармап.
Қ а й ы р м а с ы:
Бояп ақ қарды-ай

Қызыл дақтардай
Шашылып қалған қызғалдақтарды-ай.
Айырылып бүгін өзіңнен
Боздап тұрған жаным – бозінген.

Сұлу көзіңнен
Жылу сезінгем
Соның бәрі қайда безінген?
Қ а й ы р м а с ы:

Бояп ақ қарды-ай
Қызыл дақтардай
Шашылып қалған қызғалдақтарды-ай.
Аппақ қарда жатыр қызыл гүл,

Моншақ болып көзден үзілгір.
Жанды сыздатқан,
Қанды мұздатқан,
Ай, махаббат, сенің ізің бұл!

Қ а й ы р м а с ы:
Бояп ақ қарды-ай
Қызыл дақтардай
Шашылып қалған қызғалдақтарды-ай.

Сыр саздары
* * *
Қос жүректей табысқан,
Ей, Байқоңыр, Төретам!

Қарағанда ғарыштан,
Бар адамға Жер – Отан!
Аңсап жүрек жыртылар,
Ей, Байқоңыр, Төретам!

Биікке адам ұмтылар
Қиып басын қарақан.
Сенде атамның мұңы бар,
Ей, Байқоңыр, Төретам.

Саған жетіп жығылар
Жер аңсаған сарыатан.
Еркін жанға өріс тар,
Көкке ұмтылар неге қан?

Сен бар жерде Жеңіс бар,
Ей, Байқоңыр, Төретам!

Төретам
Жеңіс Сейдоллаұлына
Төретамда жидеменен,
Жыңғыл гүлдеп жатқан шақ.

Жылда туған үйге келем,
Қайран сәби шақты аңсап.
Біздер үшін буған белін,
Анамды аңсап келемін.

Тамыр тартқан туған жерім,
Қай жұмақтан кем едің?
Қайран іні, қарындастар,
Қанаттанам сендермен.

Бауыр, достар, ауылдастар,
Бойыма күш, дем берген.
Туған жерім – шапағатым,
Зердемдегі зер кілем.

Ең алғашқы махаббатым,
Таңғы шықтай мөлдір ең...
Төретамда дала гүлін,
Самал сүйіп жатқан шақ...

Қайда менің бала күнім,
Іздесем бе аттан сап?!

Қазалыда
Қаз-қаз тұрған көктемді баласынып,
Қазалыда әлі жүр қарасуық,
Қонағуар құмарын тарқата алмай

Құшақтайды құйыны аласұрып.
Қалпағыңды жұлып ап, ала қашар,
Қара желдің кеткендей қабы ашылып.
Жусаны мен жантағы жаңа шығып,

Бұлтты аспанға қарайды дала сұлық.
Қонақүйге қолыңнан жетелейді,
Қарсы алдыңнан қонақжай қала шығып.
Гүл аңсаған өлкеге «Гүлдер» келді,

Алатау мен Алтайдан ән асырып!
Қалың гүлдің ішінде бір тобылғы,
Ақын жетті алдыңа жолы ашылып.
Ақ сөзінде алғаусыз жоқ асылық,

Көкірегін кернесе тамаша үміт.
Әйтеке мен Жанқожа, Жалаңтөстің,
Жұрағатқа қалдырған жобасын ұқ.
Сыр-ананың ежелден жағасы құт,

Қазағының қалмаған тобасы ұмыт.
Сүлейлердің жыр толы бау-бағына
Шаншысам деп келіп ем жаңа шыбық.
Айтқаныңды жатқанда Алаш ұғып,

Қарасуық деген не, қарасуық?!
Күннен ыстық жүрегін жайып салып,
Күтіп тұрса алдыңда ел асығып!
Қазыналы Қазалым, армысыңдар,

Кеудесінен жататын кен ашылып!
Алдыңда тұр Алаштың жүйріктері
Алып келген алыстан таң асырып!
Шапалақпен қолдаңдар таласа ұрып,

* * *
Дүниенің бары да, базары да,
Дүркіреген дүрмегі, ғажабы да,
Шығады екен алдыңнан Қазалыда,

Ығады екен азабы, тозағы да,
Қазалының кездессең қазағына!
Қайран қалам атына Қазалының,
Көп өткен-ау басынан азалы күн?

Қаза деген ауы ма балықшының,
Жазмышы ма құдайға жазалының?
Өлеңімен көрсетер өз ағынын,
Өз Ұлықбегі2 бар екен Қазалының!

Қазағының қайғысын ұғып өссе,
Қазалының тарихын жазады мың!
Өз Ұлықбегі бар екен Қазалының!

Қазалы тұр көгеріп, жасылданып,
Қара тал тұр желекке басын малып.
Қашан сенің көсегең көгереді,
Қазалыдан өрбіген асыл халық?

Жана берсін жолыңнан жасыл жарық
Бағымызды бастағы жасырмалық.
Бастықтарың кетпесін басын бағып,
Жастық шағың өтпесін масылданып.

Көк тәңірі Қорқыттың қолдай көрсін,
Көк аспанға жұлдыздан шашу жағып!
Жан дірілін жұртының жаза алатын,
Қазалыдан саңқ етсін ғазал ақын.

Қайғы-мұңын халқының сезе алатын
Қазалыдан жарқ етсін ғажап әкім.
Қай қияға салса да қазанатын,
Азаматың өрлетсін қазақ атын!

Қармақшыда
Р. Нұртаевқа
Қалайсың, Рзақұл дос, хал жақсы ма?
Көктем де келіп қапты-ау Қармақшыға.

Қорқыттың қасиетті туған жері
Киелі бесік болған бар жақсыға.
Жақсымен дос болуды мақсат көрем,
Өмірді сүрсем деуші ем жақсы атпенен.

Арманның орындалмас түгел бәрі,
Біреуі қырық қыздың ақсақ деген.
Қайдасың, сырлас інім, Рзақұлым?
Бүйрегі елге бұрған бір жақыным.

Ішіме сыяр емес сыр жасырын,
Білтелеп ағытайын, тыңда ақырын.
Сыр мынау сан сүлейді толғандырған,
Қаламын Тұрмағамбет қолға алдырған.

Үзілген Көшенейдің керуеніндей,
Сан дарын өнер үшін болған құрбан.
Жағалап жағалауын дарияның,
Қармағын құлаштаған қария кім?

Шынымен, Қармақшы атам қайта оралып,
Қам-мұңын ойлап жүр ме әр ұяның?
Аштық па? Қайдағы аштық бұл ғасырда?
Сезім – аш, көңіл – жетім, мұң – басымда.

Жүректі шер ұялап, кір басуда,
Әйтпесе, қайдағы аштық бұл ғасырда?
Қарын – тоқ, көйлек те – көк,
Жан – ашықты,

Жаныңмен кімдер, бірақ санасыпты?
Аралдай апшып болып кең пейілім,
Көксарай, кіші Аралдар жаңа шықты...
Шеккендей аспан азап бұлтсыздықтан,

Түбі азап шекпейміз бе ұлтсыздықтан?
Рухсыз ұрпақ келсе жетісерміз,
Қасиет, өсиетке құнтсыздықтан.

Мен неге ынтық болдым Қармақшыға?
Қорқытқа көңіл самғап бармақ, сірә?
Қобыздан жанға дауа тілеп келдім,
Қалайсың, Рзақұл дос, хал жақсы ма?..

Аманжол құдығы туралы баллада
Қарқаралы басында – қара құдық,
Ақындар атын бұрар арагідік.
Табиғат ентелейді жан-жағынан

Алғандай сол құдықты бала қылып.
Қартамыс Қаракемер қойнауында,
Көшелі Көшен таудың баурайында,
Аманжол Рахымжанның жұрты жатыр

Торқасы тамыр сыйлап тал-қайыңға.
Сол жерде шыр етіпті Қасым – арман,
(Өлеңде бір дәуірдің басы болған).
Орданың ойсыраған орны мынау,

Қорымын қой қораға тасып алған.
Тастарын қоржын тамның қына басқан,
Жуады жаңбырымен жылап аспан.
Қасымның көзін сүрткен сол бұлттар-ау,

Қас-қағым бірін-бірі қуаласқан.
Тетелес ғасырлармен жас шамасы,
Шөп басқан, жермен-жексен баспанасы.
Жұртына ақын қайта оралмапты

Жасында тигеннен соң тасқа басы...
Жас Қасым қозы қуып, жалбыз жұлып,
Жүгірген табанына кәрғыз кіріп.
Бұла шақ, бір ошақтың белгісіндей,

Бұзылмай аман қапты жалғыз құдық.
Айнала адыр-адыр нар жоталар,
Айналған алтын қазық арғы аталар.
Бұл құдық әулиенің қайнары екен,

Кәусары өлең болып өрілгендей,
Көзіме көркем елес көрінгендей.
Бұл құдық тұнығына жұлдыз түнеп,
Шелектен ай тамшылап төгілгендей.

Осы бір қара құдық шегенделген
Адамзат шөлін басар өлең берген.
Көз жасы сол құдыққа тырс-тырс тамып,
Періште кірпігінде көгенделген.

Басынан бақытын да ала қашқан
Жасынан не бір нәубет қара басқан.
Сонда да сарқылмаған осы құдық
Ақынның көз жасымен араласқан.

Тағдырдың жолы тарау, қаны қарау,
Жетімнің жүрегі өрт, жаны жамау.
Шоқ шайнап, от түкірген ақындығы
Қасымға осы сумен дарыған-ау?

Тәу етіп сол құдықтың суын іштік,
Шелектеп басымызға құйыныстық.
Арқалы Ақсұңқардың ақын ұлы
Арқырап жыр оқыса сүйіністік.

Мына әлем – сол әлем бе Қасымды ұққан,
Әлде ұқпай ұлы Ақынның басын жұтқан?
Жоғалтып алмап па екен қасиетін,
Айырылып қалмап па екен асылдықтан?

Мына ауа сол ауа ма Қасым жұтқан?
Уланбай қалып па екен не сұмдықтан?
Ақынның көз жасына қалған әлем
Жүр ме әлі зардап шегіп басырлықтан?

Ұлысын ұрып жығар тасырлықтан?
Десек те дәуір басқа, ғасыр бөлек,
Жамылып жаз жетсе де жасыл желек,
«Арпалыс алақұйын заманалар»

Өрт мінез өлеңінен шоқ тамардай,
Бүгіннің бар кеселі жоқ болардай:
Соғыстан қайтқанындай сылтып басып
Қасым да құдығына кеп қалардай.

Қасымсыз баспаналар қаңырап құр,
Көңілдер көншу іздеп аңырап тұр.
Талантты таланынан тарықтырар
Бұл өзі неткен заман тәңір атқыр!

Мүсін боп тұрса тұрар астанаңда,
Енді оған керек болмас баспанаң да!
Қыранға қажет те емес хан шатырың,
Ғұмыры ғасырды аттап басқан алға!

Жатқандай бірін-бірі жаңа біліп,
Тұңғиық Ғарыш пенен Қара құдық...
Қасым ақын тылсымын ұғам десең
Жолаушым, мойыныңды қара бұрып!

Қаға бер қанатыңды, Қарқаралы,
Ғаламды қасиетің тартар әлі.
Қасымның құдығынан дәм татсам деп
Шарқ ұрар дүниенің шартарабы.

Бұлықсып талай ұлың ержетуде,
Бұл құдық тереңімен тербетуде, –
Бала Қасым бейнесін сақтап қалған
Жалғыз фотоаппарат сол жер бетінде!

Ұлылық шүпілдеген қара өлеңнен
Ұрттасаң ұлан шөлің қана берген.
Құдыққа, Қасым аға, үңілемін
Суынан мөлт етердей бала бейнең!..

Шіңгіл
Армысың, Шіңгілдегі туысқандар,
Жүрегі алтын, білегі құрыш жандар.
Ән-күй боп сызылғанда сағынышы,

Жанымен, көңілімен ұғысқандар.
Беу, Шіңгіл – мөлдір мекен, мөлдір өзен,
Мөлдірлік алға шығар келді кезең!
Қайнарын қара Ертістің бір көрсем деп,

Мен бүгін тауға шығып, жерді кезем.
Қауышып наурызда қыз-көктеммен,
Өр Алтай еріп жатыр мұз бөктерген.
Алаштың армандас бір ақыны едім,

Арғынбек, Құрманбекті іздеп келген.
Өнердің ұясы екен Шіңгіл деген,
Таулары домбырадай күмбірлеген.
Қос ішек сенен бұрын шертіп берер

Сырыңды сыртқа жайып үлгірмеген.
Аспаннан ағып түскен күміс тасқа,
Дариға-ай, жүректегі жыр ұштасса...
Төбеңнен күміс түгіл алтын жауар,

Құт дарып, Құдай иіп, ырыс тасса!
Қызығар Қарғын тауға көкте қыран,
Қызыр жер жұлдыз түсіп, бақ дарыған.
Естісем Сұлубайдың сұлу үнін,

Бұлғын боп Ұлыүңгірге ақтарылам!
Белқайың, Сәукелетас, Жаятасым,
Тарихты қалғып кеткен оятасың.
Ебі тау, Күреңмөрін, Алтын қада,

Бұл қазақ қастерлемес қай атасын?!
Үзілген Армантыда қыршын арман,
Үздігіп талай ақын жыр шығарған.
Бұл Шіңгіл – Шыңғыс қаған бас иген жер,

Өр Алтай, шанақ Шіңгіл, тиек Шіңгіл,
Өзім деп келіп қалды тілекшің бір.
Шіңгілдің сұлуларын көрген кезде,
Еріксіз сыздайды екен жүрек құрғыр!..

Рүстемнама
Жаназа жыры
(Экспромт)
Қара Ертісім тартылды,

Қоңырау көлім3 сарқылды.
Аласарып Алтайым,
Ақсұңқарым шарқ ұрды.
Орманым қалды ойсырап,

Арманым өртке шарпылды,
Боздаттың ба, тағдыр-ау,
Бәске байлап мәрт ұлды?!.
Жас айғыздап алқымды,

Үміт өшті. Жан тынды.
Кете барды-ау ардағым,
Тұяқ серіппей мал құрлы.
Жез орнына жұмсаппыз,

Уыстағы алтынды.
Көрсеттің бе, Құдай-ау,
Тезің, тепкің, талқыңды?
Мені қойшы...

Қалайша,
Жұбатамын халқымды?
3 Қоңыраулы көл – Зайсан көлінің ежелгі аты.

* * *
Бұл не күш бауыр етті жұлып алған?
Өртеніп өзегімнің күлі қалған...
Аз ғана алдарқатып алып соғар,

Осы ма тіршіліктің құны жалған?..
Топшысы қайырылып қанатымның,
Қойнында тұншығамын қара түннің.
Жақсы адам Құдайға да керек дейтін...

Несіне жақсы болып жаратылдың?!.
Бұл өзі неткен тағдыр соры қалың?
Бұлқынсам бір қайғыға жолығамын.
Өнердің құрбаны боп кеткенің бе,

Отызда орда бұзған оғыланым?!
Қонбады ұясынан ұшқалы жыр,
Өнердің – шырқап шығу – ұстамы бұл.
Берген соң үйіп-төгіп сонша дарын,

Несіне қияды екен қысқа ғұмыр?
Өнердің өшіргенге көкте күнін,
Мен бүгін өткен жылға өкпелімін.
Дәуірдің құлағында қалар ма екен,

Дауысы көкке ұлыған көкбөрінің?..4
* * *
Баянсыз неткен
Өмір – тақ? –

Күздің де күні таусылды.
Тасқала тартты қоңылтақ,
Сағынып сенің даусыңды.
Қараша кетті, қыс келіп,

Қыс келгенінен не пайда?
Қара жер жатыр түс көріп,
Түс көргенінен не пайда?
4 Бөрінама – Рүстем Есдәулеттің поэмасының және жыр кітабының

Өмірдің өзі – сахна,
Ойнайды Ажал басты рөл.
Жығылды рух ақ ұра,
Жанардан аққан жасты көр.

Аспанмен мен де астасам,
Боз қырау болып терезем.
Сарқылу білмес ешқашан
Сағыныш түсті сары өзен.

* * *
Қайтейін...
Қу дүние, қырсығыңды-ай,
Зырлайсың сұм тағдырдың ұршығындай.

Басыңда бас иіп тұр Асанәлі,
Біздің Алтай тауының бір шыңындай.
Тірліктің дәмі кетті ерініңде,
Бүгін – у,

Кеше болған гүл-шырындай.
Отқа түскен көмірдей жүрегімді,
Қысады қайран қайғы шымшуырдай.
Қала бердің,

Қарағым,
Тасқа айналып,
Кете бардым көзіме жас байланып.
Таулар тұрды көрісіп, құшақтасып,

Төбемізден қара бұлт көшті ойланып.
Әппақ қарда қызғалдақ қызарады,
Құрсауланған қабірдің мұз алабы.
Нұрлы бейнең кенеттен тасқа айналып,

Тасқа айналып ғұмырың ұзарады...
Қайран жүрек жатса да мұз көрмеде,
Қатқан тоңнан қайырым іздер неге?
Тепкісіне тағдырдың төзу үшін,

* * *
Торғыннан торқа жамылып,
Тарбағатайдың бөктері,
Ұялас ұлды сағынып,

Ұлиды қырда көк бөрі.
Жыл толды міне, тұғырға
Қона алмай қойды жас сұңқар.
Аламан бәйге – ғұмырда

Шаба алмай қалды хас тұлпар.
Жанданып бүгін жан-денем,
Қара ту мәңгі құлар ма?
Қара ту құлағанменен

Жығылған жыға тұрар ма?
Қайғыдан бүгін қайралсам,
Алтайдың тауын айналсам,
Қолыма қыран қонар ма?

Қаншама қыран қонса да,
Рүстем құрлы болар ма?
Беу, әттең, дүние, қайран-ай,
Несіне тұрсың сайрамай?!.

* * *
«Өлдің, Мамай, қор болдың...»,
Сынақ – ауыр!..
Таптап жүре береді мына дәуір.

Серілер мен перілер, сал-сүлейдің
Баршасына бұйырған сыбаға бұл.
Мақтаменен бұл заман бауыздайды,
Бауыздайды, қаныңды ағызбайды.

Байыздамас жаның да байыздайды,
Жүрегіңді жалмайды жауыз қайғы.
Бөгу үшін, ей, қоғам, нұрға кілең,
Дарындарды қаншама құлданып ең.

Азып-тозған ағзаңа
Асылдардың
Қасық қаны болмады-ау мың да бір ем?..

Қоби тауы
«О дүниенің ішінде
Қоби деген бір тау бар,
Қайнарын татсаң қанарсың.

Асқынса ауру, сырқаулар,
Тыйылса самғау, шырқаулар,
Сол таудан мені табарсың...» –
Деді Рүстем түсімде,

Құпия – жұмбақ пішінде.
Қоби тау!..
Таныс бұл ат тым,
Тауы ма екен жұмақтың?

Шыңы ма екен ғайыптың?
Астында қалдым сұрақтың...
Ол жақтан келген пенде жоқ,
Жауабын берер бірақ кім?

Алтайдың асқақ баласы,
О дүниеде де, шамасы,
Ойпаңға толмай көңілі
Тау жақта жүр-ау, қарашы!

Қол созым болса Қоби тау
Алтаймен бар ма таласы?
Ебіл де дебіл тірлігім,
Егілтіп мені жүр бүгін,

Екі дүние арасы,
Ертістің екі жағасы.
Көрсетші маған, қарағым,
Қобидың қайда қарасы?..

Өскемен – Алматы,
2009–2011

Салауат
Жылымайтын ызғарға,
Ерімейтін мұздарға,
Жібімейтін тоңдарға,

Таусылмайтын жолдарға
Қор боп кеткен қуатыма салауат!..
Торға талай сүрінді,
Орға талай жығылды,

Сорға талай ұрынды
Мінез деген сыңарезу жарау ат.
Ұшқын едік, от болдық,
Көмір едік, шоқ болдық,

Темір едік, оқ болдық.
Көрдік қилы махаббат пен ғадауат.
Аз да болдық, көп болдық,
Аш та болдық, тоқ болдық,

Бар да болдық, жоқ болдық,
Шүкір, тәуба, барлығына – қанағат!
Айтылмаған әніміз,
Ашылмаған мәніміз,

Салқындаған жанымыз,
Сарқылмаған қанымыз.
Соңымызда қалар ма сау-саламат?
Иілмеген басымыз,

Киілмеген тәжіміз,
Отырмаған тағымыз,
Бұйырмаған бағымыз –
Бір Құдайға аманат!

Тістену
Нені жек көресің деп,
Кімге кектенесің деп,
Сұрама менен...

Поль Элюар
Тістенемін!
Кейде мен тістенемін,
Салып ұрып білемін қыс келерін.

Азабынан әлемді құтқара алмай,
Қарсы қояр ажалға түк таба алмай,
Тістенемін.
Білемін күш керегін.

Ғалам – ұлы,
Жер – алып,
Кішкенемін.
Мен, бірақ үлкен-үлкен түс көремін.

Тістенемін қол жетпей жұлдыздарға
Біреуінен солардың түскен едім.
Қайырылып қайта ұшып құс келгенде,
Тақытынан түсуге қыс көнгенде,

Былтырғы өскен шіліктер өнбей қалды,
Амал-шараң қайсы енді тістенбеуге?
Тістенесің,
Тістеніп, ашынасың,

Түк келмейді қолыңнан, шашыласың.
Арықтықты қампайып, жасырасың.
Бұл уақытқа айлаң жоқ,
Амалсыздан

Бас ұрғың келмесе де бас ұрасың.
Сен отырар ақ кеме жүзіп кеткен,
Қай толқынның жалына асыласың?
Күресіп-ақ, тіресіп күштілермен,

Көктем де, әне, қаһарлы қысты жеңген.
Жыртқыш емес адам боп жаралған соң,
Тістеніп өлу үшін тісті берген!

Қысқытұрым
Асқар таудың өлгені
Басын мұнар шалғаны...
Қара жердің өлгені

Қар астында қалғаны...
Бұқар жырау
Орай да борай қар жауып,
Орын да қалмай тебінге.

Орамал салған оймауыт,
Оранды дала кебінге.
Толассыз басса қар егер,
Тобасыз көмер, білемін.

Өлді де қалды Қара жер,
Өң-түссіз, ұстап жүрегін.
Жұрты жоқ қара жамылған,
Жоқтауға әлде жоқ шама?

Қайысар емес қабырғаң,
Қара жер өліп жатса да.
Аруланбастан сүйемі,
Ақзуы желмен ашылып.

Ақ сөңке болып сүйегі,
Ағарып жатыр шашылып.
Асыр сап бүкіл аң мен құс
Аунап жүр қунап сонарда...

Апырмау, өмір – көрген түс,
Аяғы саят болар ма?
Жоқтаусыз дағы жерлеусіз,
Жаназасыз да тергеусіз,

Беу, неткен жаман өлім бұл
Қайғырған пенде көрмейсіз...
Құдайым басқа салмасын,
Өзге өлімменен өлгейсіз!..

* * *
Жалғыз сен бе, бауырым,
Жер бетінде сенделген,
Жалғыздықпен ауырып,

Сағынышпен емделген.
Тірілетін күнде өліп,
Жалғыз сен бе – жас ұлан –
Ғашықтыққа құл болып,

Айырылған басынан.
Жалғыз сен бе – ойлы жан –
Тасқында тал қармаған,
Шәрбат ішіп қайғыдан,

Мұңнан мейіз талмаған.
Бір қарап қой артыңа,
Біз де сендей болғанбыз.
Жетпей өмір нарқына

Шығып қалдық жолдан біз.
* * *
Құтырдық,
Құмарлықтың қақтық шаңын,

Қызықтың майын ішіп, жақтық шамын.
Жүрегім неге, бірақ шымшылайды,
Жадыма оралғанда жастық шағым?
Мен қалай мұңал кезді айыптайын?

Мүбәрак мұңасамды байыптайын.
Көңілім неге, бірақ орнықпайды,
Ескегі суға кеткен қайықтайын?
Өзектің бір өкініш түкпірінде,

Өрекпіп өлпеңдегі шық тілінде,
Шыңғырып, өлгенінше шырқыраса
Шалатын құлақ қайда түп-түбінде?

Күн, ай, жылдар, ғасырлар
Күндер, күндер, күндер-ай зымырауық!
Түс ауғанша кетеді ғұмыр ауып...
Құлағыма жетеді қабаттасып,

Тақымдаған таңдардың дүбірі анық.
Арман деген алыста маңырайды,
Ақсақ қойдың жасындай құны қалып.
Аузы күйген ғашықтай абдыраймын,

Сүймейтұғын еріннен сүйіп алып.
Күндер, күндер, күндер-ай зымырауық...
Айлар, айлар, аптыққан айларым-ай,
Бұрқ-сарқ етіп қазандай қайнадым-ай.

Топан суға кеткен бе тоғытылып,
Мамыражай шақтарым қайда, Құдай?
Опасы жоқ өмір ме – ойдағы жай,
Тобасы жоқ көңіл ме тойдағыдай,

Бәрі, бәрі, сейіліп ақ сағымдай,
Қолын бұлғап қалып-ақ қойғаны ма-ай?
Айлар, айлар, аптыққан айларым-ай...
Жылдар, жылдар, жылдар-ай жамырасқан,

Жылжи-жылжи білінбей қадірі асқан.
Қабын ашып, жылдарды саулатты ма,
Қарс түйген қабағын тәңір-аспан?
Өмір мынау – өртеніп, өңі қашқан,

Тамыр мынау тарамыс, қаны қашқан.
Сабыр мынау – ілінген сіңіріне
Сынып қалған сабағы адыраспан...
Жылдар, жылдар, жылдар-ай жамырасқан!..

Ғасыр, ғасыр, ғаламат ғасырларым,
Жайратуда жарқылдап жасындарың.
Алдарыңда сонда да бас ұрмадым,
Ашынғаным, қайнаған, тасынғаным,

Өзегімді өртеген өкінішті,
Өздеріңнен өйткені жасырмадым.
Бағып-қағар бәрібір сендер емес
Қазан ұрған ғұмырдың жасыл бағын...

* * *
Өтті ғой өзгеше жаз, өзгеше күз,
Кетті ғой елге есеміз, сөзге есеміз.
Сен мені ақын ғой деп қорашсынба,

Біз әлі кездесеміз,
Біз әлі кездесеміз

Жер астында!..
Көңілің бір ұйтқыса толастар ма?
Арындар көк дөненің дөң асқанда.
Біз әлі кездесеміз,

Біз әлі кездесеміз,
Біз әлі кездесеміз

Көк аспанда!..
Бір ғасыр көріспеппіз кем дегенде,
Өзгеріп кетіппіз ғой сен де, мен де.
Біз әлі кездесеміз,

Біз әлі кездесеміз,
Біз әлі кездесеміз

Пернелерде...
Түркістан маршы
Түркі халқы, тізеңді жаз, түрегел,
Тізерлеген тығырыққа тірелер.

Түбі түркі түгенделер кез келді,
Бірлік болса – қорлық болмас, біле бер!
Атажұртың – Алтайың тұр арқаңда,
Тізе қосып, бас біріктір, тарт алға.

Бірігіңдер, бірігіңдер, түркілер,
Үміт жүктеп, сенім артып әр таңға.
Сәт те келді қанат сермеп сілкінер,
Күн де туды көк аспандай күркірер,

Қай қашанғы көз жасымыз сіркірер,
Бірігіңдер, бірігіңдер, түркілер!
Қағанаттың қалқанындай қаһарман,
Көк түрікпіз көк тәңірден бата алған.

Жер-жаһанда қалмас үшін қатардан.
Бірге болсын атар таң мен татар дәм.
Бір атадан, бір анадан жаралдық,
Бір Алтайдың бесігінен таралдық.

Бірігіңдер, бірігіңдер, бауырлар,
Түгенделсек төрімізге толар құт.
Тіліміз бір, діліміз бір қандаспыз,
Күлтегін мен Тоныкөкке жалғаспыз.

Бірігіңдер, бірігіңдер, бауырлар,
Ата жұртта бас қосайық алғаш біз!
Тау текті едік талқан болдық тарыдай,
Өтеміз бе өр намысты жанымай?

Бірігіңдер, бірігіңдер, бауырлар,
Ортақ жолды оңғара көр, а, Құдай!
Өлең
Суарылған сияқты көз жасына,

Өлең кейде қоймайды жазбасыңа.
Тыншып жатқан көңілге ойран

салып,
Қайдан маған тап болдың,
Қайран шабыт,
Қонған бақыт секілді таз басына?

Ұйқы түгіл күлкіге зар боласың,
Құтылмайсың қашсаң да,
Таң қаласың...
Өртеңнен соң қаулаған жас талдайын,

Жаңбырдан соң ашылған аспандайын
Өлең деген емдей ме жан жарасын?
Алдыңа алып әлемді отырғанда,
Санаң – көкте,

Ісің жоқ оқырманда.
Көкірекке келгенде келісті өлең,
Тілдесесің белгісіз періштемен
Сол періште көз берер соқырларға!

Қажылық
Иншалла!
Мен де бардым қажылыққа,
Қажылық пешенеме жазылып па?

Санамда сыналаған сәуле қалды,
Секілді қалған кеме Қазығұртта.
Дін баққан дуалы ауыз діндар да емен,
Жете алман құдай жолын қуғанменен.

Алланың алдында бір қайта тусам
Ақындық арызымды тыңдар деп ем.
Білмеймін кімге айтып жүр жұрт арызын?
Үмбеттің орындадым бір парызын.

Аздаған ұятты едім Алла алдында,
Жасадым сол үшін де мың тағызым.
Жауығып жалмауыз бен мыстан маған,
Жазмышпен жағаласар күш қалмаған.

Кейде мен шөлейттей боп құс қонбаған,
Нұр күтем құдыреті кұшті Алладан.
Жүрегім –
Зәмзәм суы тұмасындай,

Тілегім –
Хазіреттің дұғасындай.
Күнәм бар Омар Хаям күнәсындай,
Бағым да, содан ба екен, жүр ашылмай.

Ақ сөзің адыра қап асыл алмас,
Жігерің құм болған соң ашынар бас.
Ақын боп туғаннан соң амалың не,
Бір Алладан басқаға бас ие алмас!

Өтесің, Уақыт...
Өтуден басқа не тындырасың, Уақыт, сен,
Құмарым қанып дәміңнен сенің татып па ем?
(Көрген де емес жарасып менің

жұлдызым
О бастан тіпті Уақытпен сосын Бақытпен).
Өте бер,Уақыт, кете бер, мейлің,

қират, бар!
Онсыз да мені өлтіріп жүр ғой, қинап хал.
Үй аман болсын аналар бесік тербеткен,
Дін аман болсын әкелер жатқан зираттар.

Қу құлқын десе ындыны құрып жанығар,
Ақылы азған адамзат деген жануар.
Махаббат шығып, саясат кірген жүректер
Құбыла келе құбыласынан жаңылар.

Қанымды кейде, сорымды кейде қайнатып,
Заулаудан басқа нені білесің, әй, Уақыт?
Жаны бар сөзді Тәңірім өзі өлтірмес,
Күңіренсе де Күн шығып,

Мәжнүн тал
Аспан баяғыда ашылған,
Жаңбыр аяғы да басылған.
Сен несіне жылап қалдың,

Мәжнүн тал,
Көктің қолы сипағанға шашыңнан?
Мейлі, шеріңді қозғасын,
Аман-есен ғой өз басың...

Қыздардың әдетін қайдан алғансың,
Қит етсе сығатын көз жасын?
Бұлтымен басқанға,
Жаңбырын шашқанға,

Емексіп, егіліп,
Еліктеме аспанға!
Мүбада,
Желмен сүйісу күнә ма?

Сірә да.
Бұлттар сөзінде тұра ма?
Қой, қалқам,
Мәжнүн боп кетсең де жылама!..

Өмір
Өмір деген –
өлімменен жарысу,
жыл құстары жетпес жерден әрі ұшу;

тыным таппай, тоқтар жерде тоқтамай,
бармайтұғын бас жақтарға барысу;
әрі әуен,
әрі өлең,

әрі шу,
нәр татып кеп, зәр ішу, не дәрі ішу;
шоқтан шығып төске түскен темірдей
көп тоқпақтан көз ашпақ боп қарысу;

сүт пе, бал ма, у ма, әлде сарысу?
ыстықпенен, суықпенен танысу;
өкпең барда өкпелесіп біреумен,
бауыр барда біреулермен табысу;

жүрек барда –
өліп-өшіп қауышу,
сезіміңмен, нәпсіңменен алысу;
өсіп-өніп, көшіп-қонып,

күн жетсе
құсқа айналып, Құс жолымен әрі ұшу...

Тілазар
Үйрете алмай дұрыс өмір сүруді,
Еңбегі еш боп әкем өтті.
Құрулы

қақпан жатса іздеп барып ұрынар
Ақын болдым
Кірулі есі, шығулы.
Татпай жатып анам берген қатықты,

Аттап кетіп Алла берген уақытты.
Басқа тептім бір бұйыртқан бақытты,
Бал орнына уын тағдыр сатыпты.
Оңды-солды сермей-сермей

қылышты.
Жолатпадым жуықтаған ырысты.
Айырмастан дұрыс пенен бұрысты.
Төрден қашып жағаладым бұрышты.

Тілазарда болушы еді хал қандай,
Оң-солым мен алды-артымды

аңғармай,
Бәрін жаптым бір есіктен басқаның
Өзімді-өзім құрбандыққа шалғандай.
Есім кетіп сұлулыққа ұмтылдым,

Тәж-тақ үшін бас тігетін хандардай.
Сегіз құрсақ – сегізі боп бар қайғы,
Сағыныштан Анам да әне қартайды.
Екеуіміздің екі басқа мұңымыз

Жаңбыр. Жасын
Адырналар майысып,
Қабырғалар қайысып.
Жебе жауып, жай ұшып,

Аспан мен Жер сайысып.
Бадана көз бадалып,
Бағып қалды балалық.
Жебе жаңбыр жауып тұр,

Қара жерге қадалып.
Ақ садағы мөңіреп,
Темірені еңіреп.
Астаң-кестең бар әлем,

Тұлан тұтып төңірек,
Жаным кіріп жатырмын
Жауса екен деп көбірек.

Не жетпейді?
«Не жетпейді?» деймісің,

қарындасым?
Білемісің, бақыттың табылмасын?
Жетіспейтін жоғың көп бұл жалғанда,
Санауға да жетпейді өмір жасың.

Таң атады, зымырап күн батады,
Қатал уақыт әмірін тыңдатады.
Тұңғиыққа «күмп» еткен тастай болып,
Мәңгілікке ғұмырың шым батады.

Жетіспейтін – Уақыт қой – бүкіл қайғы,
Құрығынан ешкім де құтылмайды.
Құлағыңның түбінен қол сағатың,
Тиын санап тұрғандай тықылдайды.

Көрінген жоқ артық боп ақша маған,
Жетпейді деп бірақ та қақсамағам.
Жылап тапқан байлықтан пайда қанша,
Бармақтай бақ тимейді бақсам оған.

Өтіп жатыр бұл бастан күпір кей күн,
Жетіспеске – жеті нан! –
Түкірмеймін.
Көңілімнің түбінде бір құрдым бар,

Әке. Қос ішек
Его зарыли в шар земной...
Сергей Орлов
Арулап біз өзіңді жерге беріп,

Сен кеттің жер шарымен дөңгеленіп.
Жер шарын сүймей қалай тұра аламын.
Қойнында жатқаннан соң ұлы адамым.
Сағынып, Әке, сені көзімді ілем,

Желеуің, жебеуіңді сезіп жүрем.
Құдайдың құпиясына қол сұқпай-ақ,
Тірілтіп алсам деймін өзіңді мен.
Өзіңді өлеңімде тірілтемін,

Сыйлаймын өлмейтұғын ғұмыр кенін.
«Алыстан ақсақалың кеп қалды!» деп,
Алдыңнан кемпіріңді жүгіртемін.
Мен сені жаратамын шабытымнан,

Кетесің тұрып сонда табытыңнан.
Күннен-күн, жылдан-жылға жасаңғырап,
Ұмытар дерт дегенді кәрі тұлғаң.
Сен менің жырларымда жанданасың,

Күлесің, қуанасың, таң қаласың.
Бар менің өлең дейтін патшалығым,
Сен келіп сол өлкеге хан боласың!
Қайран, Әке!!!

Тауды аңсадым
Тауларымды сағындым,
Тауларымды.
Тау дегенде жүрегім қақ жарылды.

Тарғыл тасты құз-шатқал түсіме еніп,
Ақ бұлаққа ақтардым арманымды.
Қалай ғана көз жаздым тауларымнан?
Тұрушы еді қаумалап жан-жағымнан.

Тас қияға таңылып қабырға жол,
Тар қолтықта ат-арбам аударылған.
Тауларымды сағындым.
Тауды аңсадым.

Тұмшалады миымды алуан сағым.
Тауға шықсам шабытым тұтанатын,
Кім өшірген жанымның жанған шамын?
Құса-мұңнан көңілім ала шаңыт,

Аласарып барамын,
Аласарып!..
Тауларымды сағындым асқақтаған,
Өрмелейін шыңына бара салып.

Күрең бұлттар
Несіне күркірейсің,
Күрең бұлттар,
Деймісің қадіріңді білер жұрт бар?

Сенің де жүйрігіңді шаптан түртіп,
Шамыңа тиді ме екен кілең қырттар?
Не шығар сен екеуіміз жылағаннан?
Жақсы ғой басың асау, бұла болған.

Шақырып жынымызды
Шамырқансақ
Апшысы қуырылмай ма мына жалған?
Көрсете бермесін деп сайрап қылық,

Ақынға қоймақ па екен қой бақтырып?
Құр босқа күркіремей,
Күрең бұлтым,
Шеріңді тарқатып ал жай лақтырып!

Жүрек көкке ұлыды,
Жүгі жаншып иықтан.
Зеңгір көлді Зайсаным,
Заңғар шыңды жайсаңым.

Өшпесін деп мен жүрмін,
Өзің жаққан ой шамын.
Сен жетерсің өлмеске,
Мен кетермін келмеске,

Көз ұшымен қоштасып,
Кірпік қағар сол кеште...
* * *
Ұшқан құстан сәлем айт Зайсаныма.

Ескен желден сәлем айт Сайханыма.
Айырбастап жұмақты тас қалаға
Кеткенім бе сандалып сайтаныма?
Құс ұшырмай басымнан әлпештеген,

Құштар елді ойласам өркештенем.
Бұлтқа қолды сермеген бұла күнім
Бұлақ-тұмаң бар ма еді мен кешпеген?
Албырт жүрек несіне ақталады,

Аулақ қашты Алтайдың ақ маралы.
Таудан төмен құлаған көшкін-көңіл,
Қаратпады, қайырылып, тоқтамады.
Ауылым-ау, алдыңда айыптымын,

Кете барғам қалтылдап қайық-күнім.
Шикі өкпе едім өрекпіп өлең қуған,
Қандай жаза кессең де лайықтымын.
Топырағыңды, туған жер, иіскеп мен,

Қарыздан қайтқан қойша күйіс кеткен.
Құшағыңда шашылып қалсам деймін,
Құмай құстай құлаған күміс көктен.

Самырсын
Сағындым сені, Сауыр шың,
Сауырдың сәні – самырсын.
Өсіп ем саған өрмелеп,

Тентекті сол бір танырсың.
Самғап бір саған жетер ме ем
Қанат пен бітіп қауырсын?
Қаншама құқай көрсем де

Сынбаған менің сағымсың!
Сауырдың сәні – самырсын,
Жапырағы жасыл сабырсың.
Сыныңды бұзбай сақтаған,

Сүйейді-ау сені тәңір шың.
Сағынып сені еске алам
Басыма түссе ауыр сын.
Қабаққа біткен самырсын,

Қара жер сенің тамыршың,
Көк аспан асқақ әміршің,
Көңілім саған сабылсын.
Ұмытпан сені ешқашан,

Сыңар ұлар
«Отырмын Бөрік таудың төбесінде,
Қалқатай, сағындырмай келесің бе.
Көзіме бір ақ көйлек көрінеді,

Ол сен бе, әлде сенің елесің бе?».
Қара өлеңнен
Алтайымның басында мұнары бар,
Адасады мұнарда сыңар ұлар.

Сыңар ұлар секілді күй кештім-ау,
Күн болар ма көңілден мұң арылар?
Неге менен, ұларым, алыстайсың,
Талып жеткен алыстан дауыстайсың.

Түгенделер күн қайда төрт құбылам,
Талқанымды таттырып тауысқайсың.
Қайырылмай қайран күн текке кетіп,
Қашан, қалай бұл өмір кеткен өтіп?

Жүрек жатыр көтермей жерден басын,
Сүтке тиген мысықтай өкпелетіп.
Қобыз тартқан қайғыдан кемді күнім,
Қымыз ішкен қызықтан өлді жылым.

«Мың бір түннің» ертегін ұйып-тыңдап,
Ес жиғандай отырмын енді бүгін...
Мына тірлік аз күндік тұрақ маған,
Ұйқы-күлкі дегеннен жырақтағам.

Берген қарыз секілді күліп келіп,
Қайтқан борыш секілді жылап барам.
Ол сарынға бұл сарын қосыларсың,
Келешекке тіршілік көші барсын.

Сыңар ұлар дауысы естілгенде
Ұлар үнді Ұлықбегін есіне алсын.

Бауырмал
«Үлкейген дейді бауырың!..»
Ұлғайса болар ұлғайған,
Артатын ылғи ауырын

Өмірдің өзі бір майдан.
Бұл бауыр нені көрмеген?
Бүгінгі халі – ауыр хал.
Шөлдемес жерде шөлдеген

Шектен тыс болып бауырмал.
Жатырқау білмес бұл басым,
Құшаққа кірсе келіп кім,
Бауырмал болып туғасын

Бауырға баса беріппін.
Көрмеді нені бұл бауыр?
Ащы мен тәтті қос жақтап,
Көтерген жүгі зілмауыр,

Уды да ішті тостақтап.
Тасбауыр болып кетпеуге
Таразыдайын тартылған.
Өрекпіп жүрген от кеуде

Өкініш-өртке шарпылған.
Тағдырым салған сынаққа,
Төзейік енді, сабыр ет.
Өкпе жоқ менде, бірақ та

Ішімнің бәрі – бауыр-ет.
Алматыға Сауырдан кеп,
Аңқылдадым бауырмал боп.
Бауырыма бастым бәрін,

Бостан-босқа ауырғам жоқ.
Бауырыма кіріпті әркім,
Жыланды да жылытқанмын,

Бір сұр жылан шағып мені,
Сырын кештеу ұғып қалдым...
Жауындарда, дауылдарда,
Қорғаладым қауымдарға.

Ғадауат қой ғұмыр сүрмек
Ғадамзатта бауыр барда...
Қанатқаққан
(жыр-аңыз)

Бұл ғұмыр – дария-дәурен, ғазал-дастан,
Ғазалды жаза алмастан мазам қашқан.
Көңілдің архивіне көміп едім,
Көнедей көп сүрленіп, тозаң басқан.

Ер өткен Бақанаста Кәмей деген,
Бағы асқан бай да демен, кедей демен.
Сияғы жантақпенен жанасса да
Қиялы көк аспанды шенейлеген.

Аңыздың маңызын да есептемей,
Жүрсек те мойын бұрмай өсекке кей,
Бұл тарих елеуішпен елегенде,
Кепсерден өтпей қалған кесек Кәмей.

Ер Кәмей алмағайып түс көріпті,
Сол түсін бір көргенде үш көріпті.
Өз түсін өзі жорып,
Жаранына

Жар салып, жинатыпты күш-көлікті:
«Мен үшін ашылып тұр көкке қақпа,
Ұшамын қанат байлап Мекке жаққа.
Беріңдер сексеуілден тау тұрғызып,

Ағайын, қол қусырып текке жатпа!
Жолымды өткелектер сан күрмеді,
Жұмсап тұр бір қиырға тағдыр мені.
Аталар аян беріп:

«Көкке ұшасың,
Қанатын аққу құстың алдыр» деді.
Қанаты аққу құстың қайда, ағайын,
Қанеки, әкеліңдер, байланайын.

Ұшайын құрбан шалып, құран ашып,
Атамның аянынан айналайын.
Жосықта жөпшеңкіден жасқанбап ем,
Жазмыштан құтылмайсың қашқанменен.

Жұрт құсап жер бауырлап жүре алмаймын,
Меккеге мен барамын аспанменен!».
Біздерге жеткізгендей уәлі аңыз,
Ер Кәмей жігіт екен дуалы ауыз.

Ел-жұрты сексеуілді тау қып үйді:
«Ғажапты көреміз деп, міне нағыз».
Түйемен түп тамырдан суырғанда,
Қалмапты бір сексеуіл жуыр маңда.

Ілеге сол бір жылы аққу қонбай,
Қанаты бірқазанның бұйырғанда.
Бақанас – құмды-нулы, сабатты аймақ,
Іленің суы жатты жалап қаймақ.

Біреулер тұрған кезде тамақты ойлап,
Биікте Кәмей тұрды қанат байлап.
Әзелден әуелеуге ақын ғашық,
Төменде тілеулес ел мақұлдасып,

Қанатын қомдап қойып Кәмей тұрды,
Көңілі көк аспанмен жақындасып.
Сыбырсыз, сілтідейін жел тыныпты,
Сабырсыз, сақабатты ел тұрыпты.

Көрсетіп жұрт көрмеген ер қылықты,
Секіріп Кәмей сері серпіліпті!
Қиялы сол қазақтың жыраққа ұшты,
Ғаламның тарту күші, бірақ күшті.

Сексеуіл төбесінен секіргенде
Қанаты қалбаң қағып құлап түсті.

Кәмей ер құлап жатып көтерем боп,
Айтыпты: «Аманатты өтегем жоқ.
Бірқазан болдым, әттең,
Аққу болсам –

Сыңғырлап Меккеге ұшып кетер ем!» деп.
Қанатты ғасырлардың басы болған,
Адамды аспандатар асыл арман.
Тоқтар мен Талғаттарды көкке тартқан,

Кәмейдің ұлы ерлігін
Жасыра алман.
Жасартып жататұғын кексе құмды.
Кім бар-ау тұғыр еткен сексеуілді?

Құм шөлмен тіршілікке көп таласып,
Сексеуіл бұл ғұмырда көп шегінді.
Береке Бақанасқа егіз біткен,
Ұша алмас қырғауылы семіздіктен.

Қояны тоқтыдайын томырылып,
Аңшысы арылмаған қолүздіктен.
Іле су, аман болсын ақ шағалаң,
Бірқазан құсыңды да жат санаман.

Өмірі естен кетпес осы аңызды
Естіп ем Өмірзақтай жақсы ағадан.
Жеткен соң бір ұшқыны нұр ғазалдың,
Десем де бұлттан биік жыр жазармын;

Аққудың қауырсыны қат болған соң,
Қанатын қалам еттім бірқазанның...

Шаһар
Сұмырай заман, сұр дала,
Саңырау сана, сұм қала.
Еңіреу, өксік көкірек,

Меңіреу, марту, мұң-нала...
Өткеннен жеткен жылнама...
Кеткеннен келген жылнама,
Ұрандап өткен ұлтымның

Рухын енді ұрлама!
Сұмырай заман, сұм қала,
Сұрқылтайыңды бұлдама.
Сарғайып қалған анамның

Сырлары сіңген сырғаға.
Сарсылып өткен бабамның
Садағы сынған жылғада.
Сарқылмай жеткен біздерге

Сарқыты – тіл мен діл ғана!
Бөгенбай қанын төккен жұрт,
Қабанбай нардай шөккен жұрт.
Сарғана белден аса алмай

Абылай қайғы шеккен жұрт.
Хан Кене аруақ шақырып,
Қамалын бұзып кеткен жұрт.
Қажымұқан қарсы келгеннің

Қабырғаларын сөккен жұрт.
Иманды болмай қайтеді,
Иманжүсіптер өткен жұрт?
Қойнына салып құранын,

Мойнына тағып тұмарын,
Астана жұртын айналған,
Аталар айтып ұранын.
Қараөткел жақтан естимін,

Ғазиздің салған бір әнін.
Жесірлер көзін жұмған жер,
«Алжирдің» қарғап «жұмағын».
Сәкеннің сұлу аққуы

Аңсайды бүкіл ақындар
Мағжанның киген мұрағын.
Арқаның белін армандап,
Күйгенжар төсін қормалдап,

Қорғалжынға қонған қасқалдақ,
Сарыарқаға өскен сарғалдақ.
Қоянды қайта оянды,
Атбасарға да қонған бақ.

Сусамыр көзді сусатар,
Сусыған ойды жусатар,
Саудагер заман келгенде
Самарқаннан әкеп су сатар.

Тарыққанда халық зарығып,
Кезігіп кезең мұнша тар,
Ұйытқыған ойды ұйытып,
Басталып керуен, бір сапар,

Бейіштен ескен самалдай,
Алтыннан соққан қамалдай,
Ғажайып, ғазиз жамалдай,
Арқаның арда төсіне

Атыңнан айналайын, Жасыбай көл,
Сен енді мен келгенде тасымай көр.
Тұманбай ақын
Жүр әне жағалауда ақын тасып,

Жүрегі Жасыбаймен жақындасып.
Сезімі самырсынмен сыр шертісіп,
Көңілі көк аспанмен ақылдасып.
Тереңнен қайнап шыққан қара қайнар,

Қақ жарған қара тасты қарағайлар.
Бұқар, Мұса, Мәшқүрдей орам ойлар,
Әлкей менен Қаныштай нар ағайлар,
Аруақты ардақтаған Қорабайлар.

Жартасты жарып шыққан самырсындар,
Менің де жүрегімді жанырсыңдар.
Сұлтанмахмұт, Жүсіпбекті танырсыңдар,
Найзағайға ұрынған тәңір шыңдар.

Басына бұлт байланған Баянаула,
Көліңді көк ала үйрек саялауда.
Бұл заман нар ұлдарын аямауда,
Қалайсың, ақыныңды аялауға?

Су бойында сыланған патшайымдар,
Аққу биін билеген ақ қайыңдар.
Баянның мөлдіреген көлдеріне,
Інжу деп, меруерт деп ат қойыңдар.

Қырандар қарғаларға таяу қонбас,
Сондықтан қанаттыға аяу болмас.
Астынан атын тартып алсаң дағы,
Қанаты бар ақындар жаяу қалмас.

Баянтау, шырқап шыққан қыраның көп,
Жауһарсың жер жаһанда сынарың жоқ.
Иненің жасуындай Жасыбайым,
Қала гөр қол жетпейтін жұмағым боп!

Тастаяқ
Мұхтар Құл-Мұхаммедке
Ақынға
Абзал ердің сыйы сынды,

Ардақтап Мұхтар маған кий ұсынды,
Атамның ақ таяғы секілденіп,
Жылытып бара жатты уысымды.
Зерлеген сүйегімен пілдің аппақ,

Талай дос таңдай қақты кийді мақтап.
Тастаяқ жаққаннан соң қолайыма
Дуалап тартар болды бильярд жақ.
Тастарды тасқаяқтай қағыстырып,

Талаймен таланымды жарыстырып,
Жеңгенде
Көкірегім көкке шықты,
Жеңілсем –

Қылғындырды намыс-құрық.
Мылтықты мергендей боп жырау адам,
Тасадан
Тасты көздеп сығалағам.

Зілденіп тұрғам кейде
Зевстей боп,
Жасынмен жұлдыздарды қуалаған.
Деуші едім

Найза ұстаған сақшыдаймын,
Найзасыз енді қалай бақ сынаймын?!
Тал-түсте тастаяғым қолды болып,
Айырылған қобызынан бақсыдаймын!..

Мұзарт шыңдай тұратұғын мұнартып,
Қол жетпеген арман едің құны артық.
Сенің атың дұғамыздан түспеген,
Қасиеттеп тағатұғын тұмар қып.

Кешіп жүріп қан аралас көз жасын,
Аңсап едік, құштарланып, құмартып.
Азаттықты ар-намысқа сыңар қып,
Сұлап едік самырсындай құлар тік.

Қаншама ақын атыңды атап көз жұмған,
Жүректер мен жүйкелерге жүк артып.
Сыңғырлаған бұлақтарды суалтып,
Сыбдырлаған құрақтарды қуартып,

Үміт нұры үзілерде үздігіп,
Келген едің жыл құсындай қуантып.
Енді бүгін қадіріңді қашырдық.
«Сенген қойым сен болсаң...» деп кінә артып...

Сұс-ызғарын шашады,
Сұп-суық жел сумаңдап.
Қалбаң-қалбаң қашады
Құла түзде қу қаңбақ.

Қайда өніп, қайда өсті?
Қайда қалды тамыры?
Қаңғып жүрген жарыместі
Қайтер көктің тәңірі?

Туған жер бар – Отан жоқ,
Байыздатпай жел айдап,
От басыңа опаң жоқ,
Тегін білмес о, бейбақ.

Тікенегі ырғаңдап,
Түйе-тайлақ жегенде,

Кім сенеді
Қу қаңбақ
Өсіп-өнді дегенге?
Қарап тұрсаң обал-ақ,

Тамыры жоқ, тегі жоқ,
Бара жатыр домалап
Шайтандардың добы боп.
Шалғайына сүрініп

Шайтандар жүр шаңдақта,
Футбол ойнап жүгіріп,
Таласады қаңбаққа.
Оған да ортақ көк аспан,

Оған да ортақ ай нұры.
Құла түзге жарасқан
Қу қаңбақтың тағдыры.
Ұшар жерін жел білген,

Қонар жерін сай білген,
Қауышуға келдім мен,
Қаңбақ, сенің қайғыңмен!

(Түсімде туған өлең)
Жылау көрдің ертерек,
Аспан өлді. Жас қалдың.
Ағушы едің еркелеп

Арасында тастардың.
Дүлейлі бұлт, дауылды,
Қара албасты басқан күн,
Сыпыртқы қып жауынды

Мерт
Жақсы адамдар, мен сендерге ғашықпын,
Жанарларың жадыраған ашық күн,
Жақсылықты жақсылықпен қашан да

Қайтаруға асықпын!
Тоқтарбек Қызықбаев
Осылай деп жыр жазған қайран ағам,
Енді мұнша мейірім қайда маған?

Қалай ғана көз жазып қалдым екен,
Қара сөзден деп жүріп қаймақ алам?
Тағдыр тасыр талайды тас қаптырған,
Көзден бұл-бұл ұша ма асқақ тұлғаң?

Алтайымның асқар бір шыңы едің ғой,
Иығымен бұлттарды жасқап тұрған.
Өлшеміндей өр едің Биіктіктің,
Саған қарап өлеңнен уық тіктім.

Ағам бар деп жасымнан арқаланып,
Ұясына иттікті қуып тықтым.
Құлағымен ін қазып, ілік таба,
Жүгіргенде біреулер құрықты ала.

Өлшеміндей Кеңдіктің көрінуші ең,
Қараушы едің бәріне күліп қана.
Жаныңдағы шеріңді жырға ақтардың,
Бірге күйіп, жырыңмен бір қақталдың.

Жарқылдаған ішінде шумақтардың,
Сөнбесіне сенуші ең нұрлы оттардың.
Алдымызда сыйласар аға қалмай,
Тірлігінде әмісе бағаланбай,

Кемел кезде кемесі суға кетіп,
Қалған ғаріп қайда бар жараланбай?
Елі дархан қазағым, даласы кең,
Ақыныңмен сен қашан санасып ең?

Нар ұлдарың неліктен жығылады
Жазылмайтын жүректе жарасымен?

Бұл не деген салт болды өрт шалатын,
Көкіректің түбінде дерт қалатын.
Соғыссыз-ақ, ай-күннің аманында
Ақын біткен аңдаусыз мерт болатын?

Жүрген жырау бар ма еді аһ ұрмастан,
Жанындағы жарасын жасырмастан?
Жазатайым жығылған бәйтерегім,
Жайдың отын басынан асырмастан.

Асау жырдың шоқтығын уыстаған,
Ақындардың бәрі де туыс маған.
Қанат бітіп, көкке ұшып бара жатыр,
Түсіп кеткен қолыңнан күміс қалам.

Домбыраның дүмнен сынған мойынын
Дәретхана тазартуға қойған кім?
Көрдім дағы ойландым:
Мынау сағақ күй ұшқан,

Мынау құлақ ән бұлағы құйысқан,
Періштелер ұялаған пернелер
Менің мұңлық өз көңіліммен туысқан,
Сусып шығып уыстан

Домбыраның киелі аққу мойыны
(Құдды құнсыз қотыраштың сойылы)
Қалай ғана орын алған қуыстан?
Мынау неткен мешіндік пен мешеулік:

Жау түсірер көк найзаны көсеу қып.
Айға білер алдаспанды боққа сап,
Дүмше дәлдүр көрсетпек пе көсемдік?
Мынау сүңгі бұдан былай сұстанбас,

Бұл бұтаққа бұдан былай құс қонбас...
Саусағынан сыр саулатқан сиқырлы
Сүмбіл қолға бұл домбыра ұсталмас...

Байғұс жүрек, шошы мейлі, шошыма,
Домбырамен сен де жыла қосыла.
Жақсылықтар озды деген заманда,
Жамандықтар тозды деген заманда

Жеткен жерім,
Шыққан төрім осы ма?

Темір табалдырыққа
тірелгенде бірде мен
темір торлы бөстекке
аяқ сүртіп кірген ем...

Сонда қалай білмегем:
табандардың батпағын,
өкшелердің сатпағын
тазартқан да аршыған

(неткен-неткен нар шыдам?!) –
сол төсеніш – (талайларды әуре еткен) –
сарқыт сынды батырлық пен дәулеттен,
бір жасасқан талай-талай әулетпен,

Асан қайғы заманынан сау жеткен,
теміреннен қорғап баққан жігітті
тоғыз көзді кіреуке боп шығыпты!..
Білмеген жан у ішіпті... осылай,

Ата рухын ұрпақтары ұмытты...
...Кім ұқпады, кім ұқты:
сол кіреуке жатқан екен өткізбей
босағадан тамам былық-шылықты...

Етігіңді байқап сүрткін, жас тұлға,
Тарих жатыр табаныңның астында...

* * *
Қылтыңдаған қыз едің қылдырықтай,
Бұл-бұл ұштың көзімнен бұлдырықтай.
Томағасыз басыма тұман түсті,

Енді сенен көктегі күн жуықтай.
Бір желіде бірге өскен құлыншағым,
Қайда кеттің желбіреп тұлымшағың?
Қимас қалқа, қайдасың, сүйген сәуле,

Қатар жортқан қыраттар бүгін сағым.
Сен дегенде тілегім сөзге айналды,
Сен дегенде жүрегім көзге айналды.
Өтері мен өтпесін білмей уақыт,

Жылағанын, күлгенін сезбей қалды.
Дидарыңды көрсем деп кәусар шашқан
Қанатымнан әл кетіп, қауқар қашқан.
Мұздан ба еді, жүрегің тастан ба еді,

Жаралған-ау, тас болса гауһартастан.
Миуа бағым мизамда мәуе бермей,
Қанатымнан қайырылдым әуе көрмей.
Құс жолынан құлдадым жұлдыз санап,

Сәуле іздеген жаурыннан сәуегейдей.
Жылдар өтіп барады жол қараған,
Қайта-қайта көктейді тал-қараған.
Секер салған серкенің тұлыбындай,

Жыртығымнан сағыныш сорғалаған.
Қылтыңдаған қыз едің қылдырықтай,
Бұл-бұл ұштың көзімнен бұлдырықтай.
Бұл-бұл ұштың көзімнен бұлдырықтай,

Ақжайық аруы
Көз қандай,
Келбет қандай, шырай қандай,
Көркінен күннің өзі нұр алғандай.

Аш белі ақ қайың боп бұралғандай,
Өлеңге өзі келіп сұранғандай.
Апталған айдан аппақ мынау маңдай,
Қызықпай қарау қайда, құмарланбай.

Қылығы –
Құс аузынан гүл алғандай,
Тұнығы –
Жұлдыздарды суарғандай.

Сезімі –
Ақжайықты бу алғандай,
Көңілі –
Желбіретіп ту алғандай,

Тілеймін жан тәніммен, күмән қалмай
Сол Жайық қалса екен деп ылайланбай...
Қайыспас қайың
Нұртас Исабаевқа

Дүние жерге айналып түскен ұршықсыз,
Шіліңгір шөлде кірпіктен құлар ыршып тұз.
Сарқылмай қалған бір бұлақ болса жапанда
Ол сенің ғана бұлағың болар кіршіксіз.

Қатыгез тағдыр заңдарын мейлі ұқтырсын,
Ықтырсын кейде, сесімен бізді бұқтырсын.
Сүрініп біздер, жығылып-тұрып жүргенде
Қайыспас қайың, майыссаң дағы нық тұрсың.

Құзырлы шағың құшағын саған жұрт ашқан,
Ғұмырлы жасың жаныңда дария жыр тасқан.
Мылтықсыз мірден мертіккен біздің ұрпақтың
Ғарасат көрген парасатысың, Нұртасжан!

Ұзатқанда
Менен туған жырлардың ең сұлуы,
Мен өсірген жемістің ең шырыны;
Шабытымның жаралған шұрайынан,

Тал бойынан табылмас кемшілігі;
Ет жүрегім осынау дүниеге
Еркелетіп жіберген елшілігі –
Қызым менің барады ұзатылып.

Ұзатылып барады Назым қызым,
Тіршіліктің ерітіп қалың мұзын.
Бүршік жарған көктемде, гүлін ашып,
Басқа бақта өткізбек жазын, күзін.

Ұзатылып барады Назым қызым.
Жаратылған жат жұртқа жазмыштан,
Ұясынан жаутаңдап қазым ұшқан.
Қимастық пен қуаныш тайталасып,

Күпті көңіл тылсым бір саз ұғысқан.
Ардағыңды алысқа қимағасын,
Ет кескендей етіңнен қиналасың.
Жүрегіңнің тамырын жұлғандай-ау,

Ішке сыйып, сыртыңа сыймағасын.
Жыр оқыңдар, жігіттер, ән айтыңдар,
Достарымның қатарын қарайтыңдар.
Бұл өмірде онсыз да жетіп жатыр,

Құр құдық
Құрығына көнбей құлдықтың,
Сырығына төзбей сұмдықтың,
Ар үшін безіп жанынан

Арманда кеткен мұңлық кім?
Обаған көмей жебір жер,
Оны да ойсыз қылғыттың.
Құдыққа солай құлады

Құланы күллі құрлықтың.
Құдықтың қуыс түбінен
Ұмтылған Айға шындық – шың;
Қайрылар бізге түрі жоқ

Құмартса дағы кіл мықтың.
Кәусарын берер сол құдық,
Жылжыса жылдар, сырғып күн.
Таза ақыл менен жүрексіз

Бар ма екен құны тірліктің?
Әркімнің жаны – құр құдық,
Түбіне қандай сыр бүктің?
Ішіңнен қазған құдыққа

Кімді әкеліп, кім жықтың?
Эпосқа еліктеу
Сүйгенің қандай дейсің сен:
Күнді көр де – өзін көр,

Түнді көр де – көзін көр.
Айды көр де – қасын көр,
Дарияны көр де шашын көр.
Ай мен жұлдыз, күн – бәрі

Жіп есе алмас жолына.
Перизат, хордың қыздары
Су құя алмас қолына!
Мұнтаз мінез, шырақ ой,

Талшыбықтай тұла бой.
Балауыздай бал ерін,
Бұл қызды сүймеу күнә ғой?!.
...Сүйгенің қандай дейсің сен!

Ұйқы-1
Өзіме
Ұйқы деген – өлімнің баспалдағы,
Өрмелейсің орныңа аспандағы.

Оянасың өмірге ғашықтықтан
Өліктердің – ояну басты арманы.
Өмір – ұйқы,
Өлгенде оянасың,

Өлі ұйқыға қалайша тоя аласың?
Бірде тәтті түс көріп, бірде сұмдық,
Жазмышыңның татасың қоябасын.
Өлімісің Сен өзің, тірімісің,

Көп өліктің, жоқ әлде, бірімісің?
Қайран ата-бабамыз қалдырған ба
Тұқым етіп өзіне тірі мүсін?
Көлеңкелер жарықты буындырып,

Лақтырады түнекке туын жығып.
Уын құйып қаныңа ұйықтатады
Жүрегіңді әлпештеп суындырып.
Ұйқы-2

Балама наз
Уақыт үнсіз ұрланып бара жатыр,
Оянбайсың келсе де заманақыр.
Көзіңді ашшы, қазағым,

Екі ортада
Ескіріп қап жүрмесін жаңа ғасыр.
Басқалардан қалғисың екі есе көп,
Мың мызғуға табасың жете себеп.

Өзге ұлтқа да аздаған ұйқы қалдыр,
Бар ұйқыны алып па ең жекешелеп?

Ұлықбек көшесі
Алматыда көше бар «Ұлықбек» деген,
Өсіп-өніп бойында жұрт көктеген.
«Көше бердік атыңа, жусаңшы», – деп,

Құрдастарым қалжыңдап түртпектеген.
Алматыда көше бар «Ұлықбек» деген,
Жапырағын жинауға құнт жетпеген.
Көше болып бір Ұлықбек жарқыраса,

Бір Ұлықбектің басынан бұлт кетпеген.
Алматыда көше бар, аты «Ұлықбек»
Самалы жүр серуенге шақырып кеп.
Маған ұқсас құбылма мінезі бар,

Кей күндері кететін қапырық боп.
Қиған маған өзінің аты-жөнін,
Жұлдызшыға жаныммен жақын едім.
Екеуімізге бір көше жетіп жатыр,

Мен өзім де көшенің ақыны едім...
Он алты жас
Өз деміне өртенген он алты жас,
Көз жетпейтін биікке созар құлаш.

Кеудесіне жүрегі сыйып-сыймай,
Қызды көрсе қалтырап болар тыраш,
Беу, он алты жас!
Естігенде жүректің ыстық үнін,

Сол он алтым есіме түсті бүгін.
Айдағаның бес ешкі болғанымен
Жер жаратын еді ғой ысқырығың,
Ох, он алты жас!

Маған да бір он алты кез келіп тұр,
Ойсыз тауда орғыған өзге елік бір.
Тілің жетпей тұрса да тілегің көп,
Айтарыңды аянбай көзбен ұқтыр.

Елік те емес, еліктің ерке лағы,
Мөлт-мөлт етіп көзінде шер тұнады.
Он алтының орманы адастырар,
Қамшылама, Кендебай, керқұланы.

Қайран он алты...
Айлы соната
Аспандағы Ай – анау,
Тіліміндей қауынның,

Керек шығар аялау
Айлы түнін ауылдың?..
Маужыраған түн мынау,
Жұлдыздары самсаған.

Шам түбінде, құрбым-ау,
Осы түнді аңсағам.
Тағдыр салып қылбұрау,
Тақымдаудан шаршағам…

Көре алармын кімді жау,
Дос еді ғой барша адам?
Төсті керіп тұрмын-ау,
Түнге төсеп мақпалдай.

Ішімдегі бір қырау
Еріп бара жатқандай…

Жұлқылайды жапырақты жел ерке,
Қоңыр мақпал жамылады кең өлке.
Алтын самай қайыңдарды қалғы деп
Етегінен тартқылайды көлеңке.

Ай да туды айшығындай пүліштің,
Күмбез көкте көзін ашты мың ұшқын.
Көкжиекті қимай сіңіп барады
Көк шыңдарға кірпік тіреп күміс күн.

Бүкіл дала тыныштыққа бөленді,
Кешкі нұрлар майдай еріп жөнелді.
Аспандайын дәптеріне түн – ақын
Жұлдыздармен жазып жатыр өлеңді.

Жеті жаста,
Тайға міндік, жарыстық,
Балалықтың сол кез неткен қаны ыстық!
Шалғын иісін ауаға орап сімірдік

Артта жатты будақ-будақ шаң ұшып.
Жаңа көрдім:
Дала неткен кең еді,
Басып өттік талай төмен төбені.

Монтиып бір көгендегі қозыдай
Ақша бұлттар төбемізден төнеді.
Тай сүрінді-ау,
Тұяқ шалған тас па екен?

«Жығылдым-ау!»
(Тершіп кетті жас шекем).
Ауыртпады мамық майса қағып ап
Туған жерде құлаған да жақсы екен…

Айналам ағаш гүл жарған,
Күлкіге толы көк тоғай.
Сезімге сусар қыздарға
Шаттық ап келген көктем-ай…

Көгілдір гүлдер құшақтап,
Мен дағы келем киіп көк.
Бұлбұлдар отыр бұтақта
Өзінен әні биіктеп.

Балауса талдың бүршігін
Көк моншақ дерсің қарасаң.
Иіріп отыр ұршығын
Күрсініп бақта жан апам.

Күрсінді неге –
Бүршік көк
Ойлантты ма екен тал мына?
Балауса кезі ұршық боп

Үйірілді ме екен алдына…
1970 ж.

Астанаға күз келіпті-ау тағы да,
Бір кездегі көрік, сәулет бақшада аз.
Дәурен сүрген бұтағынан-тағынан,
Құлап жатыр жапырақ боп Патша – Жаз.

Жапырақ пен жаңбыр жерге бас ұрып,
Шытырлаған шығарады саз бөтен.
Қимастықпен Алатауға асылып,
Жылап тұрған бұлттар емес, жаз ба екен?

Сағат Әшімбаевқа
У-шу қала.
Төбеде күн тұр күліп,
Мен келемін жүрегімді жыр буып.

Асфальт жол жатыр алда шыңылтыр.
Жатыр алда көкірегін нұр жуып.
Көзді арбап жарқылдайды ол айнаша,
Мен келемін ойларыммен арбаса:

Асфальт жақсы-ау,
Құрып кеткір табанның
Қара жерге іңкәрлігі болмаса!
1971 ж.

Терезені жапшы дейсің,
Жаппаймын,
Жабуға да батпаймын.
Жауып қайтем, ашық тұрсын, досым-ау,

Табиғаттың барлық көркі осынау.
Ашық тұрсын сұлулықтан несібе,
Мен өзімді бөлем одан несіне.
Балғын қайың шашын өрсін бөлмеме

Көбелектер қонақтасын төсіме.
Тереземнен үйге кірсін шың-құздар,
Жанарымнан от ұрласын жұлдыздар.
Мен жаппаймын тереземді дәл бүгін,

Жас тәнімді өпсін менің түнгі ызғар.
Өпсін мені аппақ ерні Айдың да,
Ұмыт болсын бір сәт барлық қайғым да.
Мен жатайын рахаттан талықсып

Өзім туған табиғаттың қойнында.
Бөлшегімін табиғаттың өзінің,
Терезеден төнсін оның көзі мың.
Күннің нұры оятқан соң қытықтап

Қоңырауын қақсын таңда сезімім!
1971 ж.

Көлеңке жұлдызды тығылды ұрлап,
Шыңырауға ептеп кіріп.
Күн шықты шығыстан туын бұлғап,
Жал-құзды ерттеп мініп.

Жантайған жотаны күн-батырдың
Семсері турап, тілген.
Бозторғай беткейде жырлап тұрды
Беттегі сияқты мең.

Сұңқарлар сұңқылдап көз ілмеді,
Тауына ән арнады.
Отымды үрледі көзімдегі
Сауырдың самалдары.

Өстім-ау осы таудың төменінде
Ойнақтап жорға тайдай.
Ал оны жүрмін әлі өлеңімде
Мен бірақ ойната алмай.

Табиғат пен Ақын
Бұл жалғанда екеу ерке:
Бірі – ақын,
Бірі – табиғат долылықтан тұратын.

Бір-біріне айбат шегер екеуі,
Тек екеуі бірін бірі ұғатын.
Табиғатта сезім жоқ деп ойламан:
Ол да – ақын!

Білер мұны бойлаған.
Ақыныңды ақын еткен табиғат,
Кез келгенде мұндай сана болмаған.
Бірін-бірі жүрсе дағы тірсектеп,

Бөлек өмір сүре алмайды бір сәт те.
Ол екеуі – екі қылыш!
Қашан да
Армандайды жалғыз қынға сыйсақ деп!

1971 ж.
Қобалжу
Өз ісіме жүз ұялам, жүз налып,
Кеудемдегі жүрек емес, сыздауық...

Бір досымды өкпелетіп алдым мен,
Бәрі сенің кесіріңнен, қызбалық!
Дөңбекшимін түн ұйқымды төрт бөліп,
Ең сұрапыл сәттерімді өткеріп.

Тағдыр тепсе обал жоқ деп өзіме,
Тістенемін иттен арман жек көріп.
Өрекпіген өз ісіме күйінем,
Өз-өзіме қара бұлттай түйілем.

Дар алдында ән салуға бар едім,
Ар алдында иманымды үйірем.
1971 ж.

Серпінді үндер сері өзендерден жарып сең,
Көмілуші еді, көк сағымдарға жазық бел.
Көгілдір аспан сыпырып бұлтын тастайтын
Баянын Бақыт тартқанда шалқар шабытпен.

Көкжиектерден кеткенше тарап шұғыла,
Клавиштерге қараушы едім қызыға.
Күйлермен кербез қосыла сонда мың арман
Көкірегімнен кететін ұшып сызыла.

Бозамықтанған бұлт басты таудан жел тұрып,
Бұрқырап бұл сел басатын үйді толтырып.
Бүлдірген бөктер шыңға ағам сонда ұқсайтын
Босағасынан бұлақтар аққан жөңкіліп.

Сұңғыла саусақ секіре ойнап, сызылтып,
Жарлардан жақпар жатушы еді жыр ыршып,
Баяныменен отырғанда ағам от болып,
Қам көңілдерден кететін барлық күз үркіп.

Жанарларынан жарқылдай түсіп сан қылыш,
Қомданысынан байқалушы еді жалын күш.
Күйлердің топан қапталын басып тұратын
Шаттыққа толы ертеңге деген сағыныш.

Сол күйлер енді желпімес таңғы самалдай
Самала бұлақ тұр енді заулап аға алмай.
…Тұр қазір баян Бақытты іздеп жаутаңдап
Дүниеден басқа сиқырлы саусақ таба алмай!…

Мен сені, Аға, тұнық таң
Нұр өргенінде іздедім.
Аптығып жүріп тұйыққа
Тірелгенімде іздедім.

Өзіңмен қатар қыздарды
Ұшыратқанда іздедім.
Көзімнен
Ойлап күнді алғы

Ұшқын атқанда іздедім.
Жаныма талай ізгі ойлар
Бөктергенімде іздедім.
Жұп жазбай жүрген кезді ойдан

Өткергенімде іздедім.
Іздедім сені көктемнен,
Бақ малынғанда шықтарға.
Іздедім сені көк белден

Ақтарылғанда Бұқтарма.
Көктемі өтпей қызғалдақ
Ерте өлгенінде іздедім.
Кеудемді жалын-мұң қармап,

Өртенгенімде іздедім.
Жапанда алар бір тыным
Пана жоқ болғанда іздедім.
Жауыма атар мылтығым

Дара оқталғанда іздедім.
Іздедім сені ұшқанда
Ширыққан күйі шектердің,
Шұғыласы келіп құшқанда

Өзіңнен қалған көктемнің!..
1970 ж.

Көргенім жоқ мен оның түсін өңдеп,
Күткеніммен «бақыттың құсы ма ең?» деп...
Ағам айтқан:
«Асықпай алдағы жаз,

Үйге келін, бауырым, түсірем!» деп.
Сонда ағамның көздері күлімдеді,
Әнтек қана еріні дірілдеді.
Иығымнан ақырын қағып қойып:

«Солай, інім, жеңешең сұлу!» деді.
Қырларыма кетті ағам гүл қаптатып,
Сайларыма сыбызғы үн сырғақтатып.
Белдеріме

Бір бұлақ бұлғақтатып,
Жүрегіме жарқын ой құндақтатып.
Ағам кетті кеудеме көш өрлетіп.
Сағындырған хаттары кешеу жетіп.

Айдай сұлу жеңгемді көрсем деумен,
Айлар өтті көп ойды нөсерлетіп.
Аңсап күткен көңілдің бұла бағы,
Қайран жеңге,

Құс па едің қиядағы?
Аппақ арай ұйыған ақша жүзің
Көрмесем де көзіме ұялады.
Орға құлап, әттең-ай, жорға аттарым,

Қара ала бұлт кеудемді торлап қалың,
Жеңге күтіп алыстан жүргенімде...
Айырылып ағамнан сорлап қалдым...
Қақ айырды жүректі аспан құлап,

Талқан болды кеудемде аққан бұлақ.
Жеңге жүзі көзімде көлбеңдеді,
Оңашада опынып жатсам жылап.
Ғашық еткен ағамды от жанары,

Кім ең, жеңге, пері ме ең бақшадағы?
Жанарымнан жүзіңді жуа алмады
Талай жаңбыр көзімнен ақса дағы...
1970 ж.

Бейнеңді асыл аңсаумен іздедім сені, жан ағам,
Мінезіңе ұқсап жатқан соң керілген мынау даладан.
Зымыран ойдың тізгінін тұрақтата алмай қолыма,
Іздеумен сені зау-тасты, жарларға қайттым соғыла.

Сен болып мені шақырып көкжиектегі бар сағым,
Жете алмай сонда шаршадым, шаршаған сайын аңсадым.
Сен болып маған жымыңдап саңылаулы аспан қараған,
Сен болып көкірегінен қоңырау қаққан бар адам.

Сені іздеп қара нөсерде найзағайларға қарсы ақтым,
Сені іздеп, аға, жол қылдым арасын қосып алшақтың.
Сұңқылдап ұшып сұңқардай заңғарға бардым «ағалап»,
Тұманды қудым таулардан қанатымменен сабалап.

Қайранда қалған ізіме қалғанша қара қақ тұнып
Мен сені ойлап жүруші ем арманымды алға лақтырып.
Түбінен іздеп дарияның, толқынды жүрдім кескілеп,
Қиясын шолып құздардың құзарда қалдым кеш түнеп.

Іздедім сені аңсаумен белімді бүкпей белеңнен,
Шатырлы аспан шатырлап тұрса да төніп төбемнен.
Аңсадым сені иісіне елтіп тұрғанда гүлзардың,
Кеудемнен ескен бір самал желпіп тұрғанда құздарды.

Бір дүбір шықса жырақтан кеудемді бір ой мекендеп,
Жүгірдім солай алқынған жүрегің болар ма екен деп!
Аңсаймын сені алау гүл толған кезде де жолыма,
Аңсаймын сені бақытым қонған кезде де қолыма.

Сағынам сені, жолымды тауысқанымша сағынам,
Аяқтап жырды, қабірде қауышқанымша сағынам.
1971 ж.

Көп жыл бұрын қайтыс болған жас ағам,
Түсіме ылғи кіреді әлі, жасаған...
Көріп, біліп, бағып жүрген тәрізді
Менің бүкіл тірлігімді тасадан.

Жап-жас жігіт жиырма беске толмаған,
Жас та болса қалды аға боп ол маған.
Сұңқар сері, сұңғыланың серкесі,
Көшелінің көсемі еді сол заман.

Сыймай кетті...
Сыйғызбады бұл мекен...
Сығыр тағдыр көрсетті ғой түр бөтен.
Не сыры бар түсіме ылғи кіргендей?

Желеп-жебеп, демеп мені жүр ме екен?
Беу, жан ағам, жасы кіші баламнан,
Суретіңді сүрте алмаймын санамнан.
Менен қандай іні шықты, білмеймін,

Сендей аға тапқан жоқпын ғаламнан!
2000–2008 жж.

Шанағына шаң жұқпас сал домбыра,
Осы менің бабамнан қалған мұра.
Қалған мұра… жігерді қамшылаған
Үніменен әрнені ойға алдыра.

Қалды маған мұра боп:
Тау, бұлақтар,
Сырғаларын сілкіген таңғы бақтар.
Қалды маған мұра боп:

Боз інгендер,
Тұяғынан от ұшқан арғымақтар.
Қалды маған:
Кең дала, көк теңіздер,

Жарма жолдар, жосылған көп-көп іздер,
Бәрі-бәрі домбыра шанағында
Оны үйренді деймісің текке біздер?!
Сөйлетемін мен оны күн құрғатпай,

Жыр жазбаймын мен оны бір жырлатпай.
Орманына ойымның енбеймін мен
Өз қолымда қара орман судыр қақпай.
Жанар берем мен оған жаудыратып

Ән салдырам, біресе зар жылатып.
Шертіп өтем! Ілмеймін керегеге
Дарға асылған адамдай салбыратып!
1972 ж.

* * *
Ақша қар, айлы аспанда қылаулайсың,
Сен маған қайта оралған қиялдайсың.
Сен келген бір жапырақ аспан ба едің,

Зер салсам зеңгір көктен бір аумайсың.
Ақша қар, қалықтайсың аспанымда
Ән салып ақ бұлттардың астарында.
Сен менің ең бақытты сәтімдей боп,

Бұлдырап жоғаласың қас қағымда.
Ақша қар, өзің үшін құлпыру – құт,
Дамылда жер бетінде бір тыным қып.
Тумайсың еру үшін,

Туасың сен,
Өмірге беру үшін бір сұлулық!
Жауасың жамырай да, жалғаса да,
Ерисің, ерімеуге бар ма шара!

Сүйем мен, сүйем сені, о сұлулық,
Бойыңда жылылығың болмаса да!
1971 ж.

* * *
Жалықтым, әбден тойдым даңғазаға,
Жүйкеңді жүндей түтсе жан қала ма?
Жүйрікке жайдақ мініп жетсем бе екен

Жусаны желкілдеген маң далаға.
Көңіл ғой атой берген айдаладан,
Әйтпесе қайран жүйрік қайда маған?
Айналма автобустың маршруты

Тұсаса қадамымды қайда барам?
Кеңдікті тәрк етіп кеп тығылғаным –
Тар қапас құшағы екен, ұғынғаным!
Арыны

Арқандаулы арғымақтың
Арқырап басылғандай – бүгін халім.
Самал жел желпіп өтсе анда-санда,
Серпіліп, сергіп қалам қай-қашан да.

Сол сәтте арқан үзер асау мінез
Сыбырлап дейді маған: «Самға! Самға!»
1975 ж.

* * *
Ымыртта, ызғын қолатта
Ырдуан арба ырғалып,
Қопаңдап қойып қорапта

Ылдимен үйге құлдадық.
Екеуіміз – атам және мен,
Елеусіз ғана келеміз.
Ен дала төсі – қараөлең,

Елтиді желге денеміз.
Қыр үстін өртеп отымен,
Қырмызы жүзбен күн батты.
Қызыға қарап отыр ем,

Қайырылып атам тіл қатты:
«Батысқа, балам, қызықпа,
Батқан күн – біздің күніміз,
Көкжиек деген сызыққа

Сіңгенше ғана тіріміз.
Уақыт зулап улы оқтай,
Уатып өтер төзімді.
Сондықтан, балам, күн батпай,

Айтып қал айтар сөзіңді», –
Деді де демі дірілдеп,
Демігіп маған қарады.
Батқан күн нұры біріндеп

Көзінен балқып тарады.
Қарашығында мұң тұрды,
Аядым қартты құнысқан.
Қайырылып артқа күрсінді

Таң іздегендей Шығыстан.
1974 ж.

Туған жердің табынтқан қырқа-белін,
Қайран ата, соқақол диқан едің.
Қабіріңе бітіпті қызыл бидай,
Қызыл бидай кекілін сипап едің.

«Диқансың ба, бәрібір, ақынсың ба,
Досың болар туған жер, ақылшың да.
Топырақта бақыт бар, ұғын» деуші ең,
Сол топыраққа оранып жатырсың ба?

«Мен – атаңның өлмеген арманы» деп,
Қызыл бидай маған сыр толғады көп.
Кеттің бе екен ренжіп маған, ата,
«Кетпеніме мұрагер болмады» деп.

Жатты ма екен уыстап қолдарың дән,
Қызыл бидай өсіпті дәл жаныңнан?..
Сағындым ғой атаның алақанын,
Қызыл бидай, сипашы маңдайымнан...

Таң демінен тоңазып желең төсім,
Ат суардым суаттан мен ертесін.
Жұлдыздары еріген қуқыл аспан,
Тықпалайды көзіме көлеңкесін.

Терістіктен самал бар тиіп-қашқан,
Сылдырайды тұсамыс иыққа асқан.
Тіреліпті суатқа суыртпақ жол,
Қапталында төбелер иықтасқан.

Шығыс белдеу жарқырап жез айылдай,
Құс жолы өшті ғасырдың тозаңындай.
Бояулары алмасқан дүниеге
Қарай бергім келді бір көз айырмай.

Мынау, міне – таңдағы әнші дала,
Құлақ тігем бозторғай даусына да.
Мынау – суат, соған кеп сүңгіпті жол
Осылайша жол біткен таусыла ма?

Жоқ, жүрекке мұң сүтін емізбейін,
Жарқын жолдан үмітті мен үзбейін.
Суатқа кеп сіңетін сүрлеу ғой бұл,
Таң қойнына сіңетін жол іздейін.

Жаумады бұлт күмбезді кезгенімен,
Аспан тұр өзі терлеп өз демінен.
Жанары жасаураған осы аспанды
Біреудің көргендеймін көздерінен.

Көрдім мен кең дүниенің солғын шағын,
Сөніпті көкжиектен торғын сағым.
Бурыл бұлт бірсін-бірсін жер тарпиды
Тамшысы бұрқылдатып жолдың шаңын.

Жау, жаңбыр, ағыл-тегіл, астан-кестең,
Бұл да бір бағым болсын бастан кешкен.
Менің де нөсерлейтін мінезім бар
Кеудемде найзағайлы аспан көшкен.

Аспан-ау, сен бір жатқан ақын әлем,
Ғашықпын нөсеріңе, отыңа мен.
Селдетсең – жас кеудемде терезе бар,
Мен соны ашып тастап отырар ем!

Болады аспаннан да сыр бағуға,
Адам – бұлт, жауу үшін тырбануда.
Селдет, бұлт!
Долы дауыл қуып кетіп,

Күні ертең зар боларсың бір жаууға!
1974 ж.

Өткен – өтті, бұл шақта дала да өзге,
Жас толады ойласаң қара көзге.
Текеметтің үстінде ойнаушы едік
Бауырсақтай шашылып бала кезде.

Туырлықтың түрілген етегінен,
Таң кіретін самалдың жетегімен.
Боз жусанның иісіне елтуші едік
Бейхабар боп көктемнің өтерінен.

Кетер ме естен өрімдей өндір шақтар,
Көрпе астында жандық біз – мөлдір шоқтар.
Қайталанбас тәтті бір түс секілді
Тәтті-тәтті түс көрген сол бір шақтар.

Балақ түріп барушы ек жаз балыққа,
Қалдырушы ек қанша із саздауытқа.
Толқын кешіп жүрсек те сезбеппіз ғой
Толқын – дәурен тұрмасын бәз қалыпта.

Өткен іздер бір кезде алшаң жүріп,
Таптырмайды-ау бұл күнде сарсаң қылып.
Жолымызды біз, сірә, тауысармыз.
Қайта өтуді сол ізбен аңсап жүріп.

* * *
Шағылға барсаң шілдеде
Торсықтап сусын бөктергін.
Тамсаусыз болса тілге де

Сорасы келер көк тердің.
Шағылдың күні шағырмақ
Шекені қысар құрсаулап.
Сағағын аттың сабындап,

Шашасын тұтар құм саулап.
Құмдауыт жердің оты асыл
Қолатын іздеп барарсың.
Үркітіп буған масасын

Соныға түсіп орарсың.
Құмдауыт жердің түгі бал,
Тұсамасаң да ат тұрар.
Сонаны сезбей қыруар

Осқырынбастан оттығар.
Құлаштай шауып шалғынды
Қарымыменен еркектің,
Жаныған шақта шалғыңды

Жотаңды сүйер өртеп күн.
Жейдеңді шешіп лақтырып,
Торсықтан жұтсаң ашымал.
Кенезең кеңіп ашылар,

Милықтан терің жосылар.
Дегдімей жатқан дестеге
Демігіп сонда құлашы.
Ширап бір қалсын бос дене

Арам тер шықсын шығасы.
Бусанып, шыпшып, сорғалап,
Бойыңнан шықсын арам тер.
Бойкүйездіктен сонда да

Құтыла алмасаң маған кел!
1975 ж.

Менің әжем ақын жан болмаса да,
Маман адам жүрекке жол жасауға.
Төр алдында отырар қолмен – түбіт,
Көңілімен ой түтіп қай-қашанда.

Әсіресе, әжемнің көзі нұрлы,
Демде ұйытып әкетер сезіміңді.
Шүйке бүккен аялы алақаны,
Себетіндей ақ сүттей мейірімді.

Аясында жүріп сол алақанның,
Кішіпейіл, зерделі бала атандым.
Уысындағы шомылып шуақ-селге,
Жүрегіме мол жылу, мол от алдым.

Аясында бесікке бөленген ем,
Аясында қол созғам өлеңге мен.
Мейірімі шексіз мол сол қолдарға,
Қарызым бар шексіз мол төленбеген.

Сол алақан мұңайсам жадыратқан,
Тоңдырмаған өтсе де небір ақпан.
Сол алақан көңілдің жайлауына
Ойларымның қозысын жамыратқан.

Мен сүретін алдымда өмір қанша?
Есейгенше бөлмеппін көңілді онша:
Сипады ма лақтырып тастау үшін
Маңдайыма жазылған сорым болса?!.

Көгілдір таулар, көк таулар,
Көзімнің ұшын шектеген,
Баурайы – бақша, бақ-баулар,
Етегі қырат, көк белең.

Гүл-өрім ашып іреңін
Жайнап бір қапты жағалау.
Бұлақ та сұлу дүниенің
Табанын сүйіп ағады-ау.

Бозторғай сазы төгілген,
Буыныңды алар масайтып.
Осынау өндір өмірге
Кетерсің қалай қош айтып?!

Батыста жүзген қызыл бұлт,
Күнменен күліп қоштасқан.
Мұнарын көктен сырылтып,
Дидарын, міне, ашты аспан.

Қиялдап кейде отырам,
Қиыла қарап көкке мен.
Сөйлеймін бұлттың атынан
Жаңбырым барда төкпеген.

Ақын ба шабыт отынан
Жанып бір, еріп кетпеген?!
Адам ба тәйір, сұлулық
Санасына әсер етпеген?!

Жүрерсің қалай бұл жерде
Біреуге деген өкпемен?!
Біреуге деген қызғаныш,
Біреуге деген кекпенен?!

Сұлулыққа да санасы
Тазармас жанды жек көрем.
1975 ж.

* * *
Туған үйімнің терезесінен
Қазақстан даласы көрінеді.
Аспанында ақша бұлт керіледі,

Ақша бұлтқа жолдаған сәлемімдей
Ошағымның түтіні өріледі.
Менің терезелерім таңға ғашық,
Қапталында тұрады бау жарасып.

Уысыма ізіңді қаттаймын деп
Алақаны жатады жолдар ашып.
Тереземді ақ жаңбыр жуады кеп,
Тамшысында мөлдіреп тұрады көк.

Мен үйімнен шығамын туған жердің
Жүгіруге ерке бір бұлағы боп.
Туған жермен жанмын мен тынысым бір,
Туысым бір, жауым бір, ырысым бір.

Жүрегімде тербетем туған жерді
Жырламаса Отанын құрысын жыр.

Терезе нұрға боялды,
Таң келе ме сібірлеп?
Құс ұйқы қарт оянды,
Шүкірлігін күбірлеп.

Айтты сосын: «Қарағым,
Жата берме, жұрт күлер.
Шығын кешші даланың,
Шықарға шық, сыртты көр».

Тәтті ұйқыда немере,
Ашар емес көзін де.
Сырт қызығы не керек,
Өз қызығы өзінде.

Күркілдеді шал әрең
Күнестеп күн көзінде.
Естімеді оны әлем
Өз шуылы өзінде.

Шатыраш шаһар үстіне
Шапақтап қонған шақта нұр,
Жөнекей көзге түсті де,
Жүгіндім барып қартқа бір.

Көзіндей көзі қыранның,
Жүзіне жылдар жол салып.
Түбінде биік кранның
Тұқшиып отыр томсарып.

Қолында – қайың таяғы,
Қамыққан сынды шал мына.
Қырғын боп өткен баяғы
Қызығын еске алды ма?

Сақалын уақыт сиялап,
Санаумен жүр ме күн-айын?
Өңінде тұрған ұялап
Өкініш пе, әлде уайым?

Қатпады жауап сөзіме
Тістеніп, қолын бір сермеп.
Өңменнен өткен көзі мен
Әжімі ғана тұр сөйлеп...

Өзегі беріш қайыңның
Құнарда жатты тамыры.
Долданған талай дауылдың
Жүрмеді оған өмірі.

Тамыры терең өркеннің
Өресі биік болмақ-ты.
Жаз келе желек бүркенді,
Желегін желпіп жел қақты.

Ұя-жай іздеп қашықтан
Сайрады келіп бұлбұлдар.
Қоналқа қуған ғашықтар
Олар да жетті құрғырлар.

Бұйығы бойы таралып,
Бұрымын төгіп, өрді ол.
Саясын жайлап халайық,
Сіңірдей сүрлеу келді жол.

Сонан соң, сұғып бәкісін,
Сорды ғой сөлін адамдар.
Жібермей тағы хақысын
Қопарды түбін қабандар...

Мизамға мезгіл құлады,
Тырналы сазбен тыраулап.
Қапалы қайың жылады
Қабығын сөлі бұлаулап.

Қараша келе қар түсті
Қымталды күллі қолтықтар.
Қапталға қайың майысты,
Қолаңын көме толқып қар.

Жарықтық көктем құт берсе,
Қалың ну болар шағы бар.
Бүршікке бұтақ біткенше
Адамның ісі түзелер,

Қабанның тісі қағылар!
1975 ж.

Найзағай жарқылдаса
Жарқ етіп жан дүнием
Түлейді жаңғырумен,
Армандарым айтардай маған сәлем

Көктемнің жаңбырымен.
Найзағай жарқылынан
Қара бұлт жоғалады,
Ақша бұлт жаралады,

Дүниеге мөлдір бір нұр таралып
Жер жаһанның билігін сол алады.
Найзағай отпен осса жыртылатын,
Бұлт емес балғын жүрек!

Қалмайды ол қалғып, жүдеп,
Жаһанның жарқылымен оянады
«Дүние жаңғырды!» – деп.
Найзағай ойнағанда

Жарқ еткен сәл нұрымен
Дүние тазарардай шаң-кірінен,
Босардай иық біткен бар жүгінен.
Өкініш қылмас едім өтсем егер

Жарқ еткен найзағайдың тағдырымен.
Асылы менің жаным туыс болар
Оты бар, нұры бардың барлығымен!
1975 ж.

Сен – жартассың,
Ақын – толқын.
Келді саған еркелеп,
Уа, Дүние, ақыныңды еркелет!

Он есе артық оның жүгі өзгеден,
Ол көргенді көре алмайсың көзбенен.
Жұрттан бұрын жаралайды ақынды
Жауыз оғы жақсылықты көздеген.

Жаһанды ол балайды өз үйіне,
Қайғы-мұң мен шаттыққа да бұл ие.
Шабытына өртенеді от болып
Мәңгі жарық болсыншы деп дүние.

Сел болғысы келеді оның шөл көрсе,
Жел болғысы келеді оның көл көрсе.
Желкендердің құзырына жұмсар-ау
Қолына оның қара дауыл, жел берсе!

Ол жылайды жыламаған бұлт үшін,
Ол күледі ұмытылған күлкі үшін.
Өмір деген өз анам деп еркелеп,
Ол жыртады жақсылықтың жыртысын.

Сен – жартассың,
Ақын – толқын,
Келді саған еркелеп,
Келді саған көкірегін өртеп от.

Жыры бар ма, мұңы бар ма тыңдашы,
Уа, Дүние, ақыныңды еркелет!
1974 ж.

Күн астында – киіз үй,
Керегесі көнерген,
Көк түтінін желөрген.
Сықырлауық бесікте

Жетім сәби жылайды.
Ана әлдиін есітпей
Жұбанбайтын сыңайлы.
Қаралы әке қасында

Домбырасын бұрайды,
Жетім сәби жылайды...
Күй басталды қоңырлап,
Қам көңілден шер ұрлап,

Шайқалғандай шаңырақ
Күй салмағын ауырлап.
Шерлі, шерлі, шерлі күй
Жан түбінен келді күй.

Жұбау тартқан жүректің
Жүйесіне болды би.
Жетімдік те несіп пе,
Жұмыр басты пендеге?

Ұл жылайды бесікте,
Күй жылайды пернеде.
Киіз үйге күй сыймай
Кең жақанға ұмтылды-ай.

Күйік буған күйшінің
Мұнша әуезден жүрегі
Жүрген қалай жыртылмай?!
Жармасады-ау мұң-нала

Осындай да тұлғаға!
Жетім сәби жұбанды,
Жұбанбады күй ғана...
Жыл қанаты желдетті,

Шерлі күйдің шандозы
Шаттық күйін өрлетті.
Құлағыма сол жетті,
Жүрегіме сол жетті,

«Күй қазақтан туды ма,
Қазақ күйден туды ма?»
Осы ой мені тербетті!
1975 ж.

Қайда естідім бұл әнді,
Жан досымдай сыралғы,
Жүрегіммен тілдескен,
Қайда естідім бұл әнді?

Жанға жақын әуен бұл
Жетсе дағы жырақтан.
Жыры ма екен әжемнің
Жөргегімде жұбатқан.

Келді қайта оралып,
Қаршадайдан таныс ән
Қасиетті балалық
Әнің келді, өзің жоқ.

Қалай ғана табысам!
Асылық па, тегінде,
Жазға ұласып көктемім,
Ой тоқтатар кезімде

Ойсыз күнді көксеуім?!
1975 ж.

* * *
Киіз мінез күн еді неткен мынау
Мүйізінен шыңдардың кеткен қырау.
Бүршігінен бу шығып шіліктердің

Бозторғай боп жырлайды көктем жырау.
Көкжиекте бұлттардың қабағы ашық,
Шұғылаға аунайды араласып.
Күн астында болатын Күнікей қыз

Күмісіңді уыстап, далаға шық!
1975 ж.

Түнедік тауда.
Таң жақын,
Тұрлаусыз екен тауда түн,
Иектің жатыр астында

Иірген қойдай Алматың.
Райлап көктің қабағы
Іңірден ірең тарады.
Үркер де үркер жұлдыздар

Үйірлеп үркіп барады.
Жатырмын шөпте шалқамнан,
Жер сызы өтті арқамннан.
Құбыладағы қом бұлттың

Күнгейін күптеп өрт алған.
Кеудесін нұрмен күрмеп бел,
Кемерге қонды күн – кептер.
Арқамнан өткен сызымен

Ыстық қой маған бұл бөктер.
1974 ж.

* * *
Осынау жиырма жасымда
Қанша көңілді қалдырдым екен,
Қанша үмітті талдырдым екен –

Жоқ есте.
Қатал ма уақыт расында,
Тентек жүрегің жайланады екен,
Тентек күндерің айналады екен

Елеске.
Қашан да мынау өмірде
Қалады барлық жақсылықтарың,
Ізгілік толы пәк қылықтарың

Жадыңда,
Ұмытылады, тегінде,
Жат қылықтарың – қақтаса жанды,
Жамандық иісі жоқ болса мәңгі

Қаныңда.
1974 ж.

Зайсанда, туған үйімде,
Зымыран ойдан көз ілмей,
Отырмын міне бүгінде
Баяғы бала кезімдей.

Сезімнен тілім байлаулы,
Өткеннен беріп бір хабар,
Бүгін де, міне, ойналды
Күйтабақ, пластинкалар.

Айқара ашық әйнектен
Үңілем түнге елеңдей.
Қарайды күліп Ай көктен
«Келдің бе, ұлым?» – дегендей.

Жаңғырған көкірегімде
Жаңа бір саздар шырқалар,
Ойналса туған үйімде
Күйтабақ, пластинкалар.

* * *
Жүрегім-ау, сен кеудеме сыймадың,
Мен бөлмеме сыймадым.
Беу, тентегім, неге бұлай туладың,

Бұлқынысың бүгін маған беймәлім.
Бүгін менің отырғым жоқ бөлмемде,
Асау көңіл әлденеге шөлдеуде.
Аула жаққа жанар нұрым тартады

Бір сәйгүлік тұрғандайын белдеуде.
Лақтыра сап қағаз бенен қаламды,
Мұңнан безіп тұмандатқан санамды.
Сырып тастап үстелді де жолымнан,

Сырып тастап қабырғаны – қамалды,
Тартып кетсем деймін мен
Қара жерге қадай басып қадамды.
Тар құндаққа қалай қиып кеткенмін

Кең құшағын ашып жатқан даламды?!
1974 ж.

Отты аспан гүрілдейді
Тұяқтар дүбірлейді,
Таулар селкілдейді,
Баулар желкілдейді.

Жерде де емес,
Көкте де емес,
Шабыттанған ақынның кеудесінде!
Ол – жебе

Зымырайды ғасырдың кермесінде.
Ол – қазір күй
Безілдейді әлемнің пернесінде.
Ол – құдірет!

Бүкіл дүние тек соның уысында!
Ешкім, сірә, жетті ме екен
Мұндай билікке тумысында!
Оның кеудесінде долы боран бар,

Оның кеудесінде ащы ойға толы ән бар
Дайын тұрған ақтарылуға.
Оның кеудесінде жүрек емес –
Жұмыр жер бар,

Бұлқыныстар, дірілдер бар,
Оның кеудесінде түнек емес –
Бар жүрекке от тілеген жалындар бар,
Көлеңкелерді кескілеген сағымдар бар.

Түйдек-түйдек көш тілеген,
Кідіруді білмеген, естімеген,
Арналарын тепкілеген,
Аппақ нұр – ағындар бар.