- Ол да таусылған шақта, — дейді әкем,— жылқылар бір-бірінің құйрық, жалын; қойлар бір-бірінің жүнін жұлып жей бастайды... Осы құрғақшылықта, алысқа айдауға күші жоқтардың малы жаз айларында көтерем боп өле бастайды да, күші жететіндері «шөбі бар» деген алысқа айдайды.

- Со жылы,— дейді әкем,— біздің үйде мыңға тарта жылқы, үш мыңдай қой бар еді. Түйені көштің көлігіне ғана ұстайтын едік, оның саны жиырмадан аспайтын. Сиыр бізде атымен жоқ та.

- Жыл жайын көріп, жұтау қорқынышы басқа төнгеннен кейін,— деп жалғастырады әкем әңгімесін,— алысқа айдауға болмайтын қой-ешкіні, «келер жылы тұяққа тұяқ қайтарарсың» деп маңайдағы елге түгелге жақын үлестірдім, басы артық түйелерді «майын мін де, қыстай асырап бер» деп ауыл-ағайынға таратып, жылқыны «жері от» деген Орал тауына айдап жөнелдім... Сол кеткеннен хабар-ошар болмаған әкем, үйге қыс ортасы ауа бір-ақ оралады. Жасым ол жылы төрттен аз-ақ асқанмен, әкемнің қандай халде келгені есімде жақсы сақталған: «өлдім!» деп шыңғырған дауыстан шошып оянсам, көрдей қараңғы үйдің ішінде, қамыс арасында қорсылдап айбат шеккен қырдың қабаны сияқты біреудің күрілдеген былапыт сөзді ашулы даусы естіледі, шамасы, әкемнің даусына ұқсайды... «Өлдім» деген сөзді қайталай айтып шыңғырған шешемнің даусы сияқты... «Не болды, Әбеу-жан!.. Өлтірдің ғой, сорлыны!.. Тоқталшы!.. Басшы, ашуыңды!..» деп арашалаған дауыс әжемдікі!.. Шошып оянған бала-шағаның шулай жылауынан, қараңғы үйдің, іші азан-қазан!.. Тағы біреулердің арашалаған даусы естіледі... Әлден уақытта, қар көміп тастаған терезені әлдекім ашты да, тымық қараңғы үйдің ішіне көмескі сәуле түсе бастады. Сол кезде әкем де араша беріп, түндей түнерген кескінімен, босаға жаққа шеке түсіп отыра кетті... Сонда ғана білдік: «қырсыққанда қымыран іриді» дегендей, әкемнің Орал тауына айдап барған жылқылары жауынды жердің қалың көдесіне отырып жонын жайған шақта қыс түседі де, аз уақытта жаңбыр жауып, жер жылқының тұяғы батпайтын мұздақ боп қатады да қалады. Содан кейін, аштан бұрлыққан жылқы қырылып өле бастап тайды... Сақтап қалар амалы жоқ әкем, бірер жылқыны ғана, жылқыға жылқы беріп жергілікті халыққа асыратады да, өзге жылқыларының өлігін қардың астында қалдырып үйге қайтады... Со жылдың қысында, біздің арада да күні-түні түтеген көзді аштырмайды. Арасы алшақ ауыл мен ауыл қатынаса алмауы былай тұрсын, іргелері тақалған үй де бір-бірімен зорға араласып, түк көрсетпей түтеген боранда адасып кетпеу үшін, араларына арқан керіп қояды... Өткен жаз жерге шөп шықпағандықтан, халық қолы жеткен көл атаулының қамысын түгелімен отап алады. «Сарықопа» да осы күйге ұшырап, тап-тақыр бетіне, жел айдаған қар тоқырамайды да, көл төңірегіндегі ауылдарға кеп тығылады. Ауыл үстіне үйілген қардың, үйлер мен қоралар астында қалып, үй мен үй күртікті жырып қатынасады... Әкем ауылға осындай бір шақта, түнде келсе, есік алдын қар көміп тастаған... Терезе жаққа барса, оны да тып-типыл ғып кеткен... Аршиын десе, қолында күрек жоқ... айғай салса, шырт ұйқыдағы үйдің іші естімейді... Әкем көрші үйге барып, әрең дегенде оятады да, күрек пен кісі алып кеп, есік алдының күртігін жырып үйге кіреді... Үй оны сезбейді... Осыған ыза болған әкем, «ит ашуын тырнадан алады» дегендей, ұйқыда жатқан шешемді, төсегінен сүйреп алады да сабайды... Шешемді ұруына араша бергенмен, әкемнің бұл ашуы ұзаққа дейін тараған жоқ. Қар кетіп жер аяғы босай, қасына әлдекімдерді ерткен ол, Орал жағына кетті де, айдан артық уақытта, жиырма шақты арық жылқыны ғана айдап қайтты... Өзгесін, не «өлді» деп, немесе көрінеу көзге барымталап, тұрғын ел алып қапты... Әжемнің айтуынша, сол жылдан бастап, біздің ауыл да, үй де жаз айларында алысқа көшуді доғарып, арада бірер күн ғана түнеп жететін «Қызбел» бойын жайлайтын болған...

- Олай болатын себебі,— деп мақтанады әкем,— Ерназардың өзі қалмақтың қарасынан емес, хан тұқымынан екен. Ерназардан бергі аталарымыз бай да болған, тұқымы қаулап өскен де. «Қалмақ» аталатын бұл ру, әкемнің тұсында екі жүзден астам, бір старшын ел бопты.

- Жігіттеріміз,— деп мақтанады әкем,— әрі сайдың тасындай біркелкі ірі болған және шетінен жау түсіргіш батыр болған. «Қалмақ жүрген жерде салмақ бар» деп, біздің жігіттер тізелесе жүрген шақта, қандай рулы ел болса да батып тие алмайды екен. Әкем Жаман дейтін кісіден туған екен, сөйте тұра, ол «Жәутік баласы» боп кеткен. Жаман мен Жәутік бір әкенің баласы екен. Жаманы — момын болады да, Жәутігі — батыр болады. Менің әжем — Нарбота, осы Жәутіктің әйелі, төркіні Орынбор маңының атақты байы және биі — Дербесалы. Жәутікке қосылған әжем азғантай ғана жыл отасқанда, «Россияға бағындың» деп біздің елді Кенесары Қасымов шабады, осы соғыста оған қарсы қатты қайрат көрсеткен Жәутік, арпалыста найзаға ұшып өледі.

- Сол соғыста,— деседі елдің қарттары,— әжең Нарбота да еркектермен араласа соғысқа қатысып, талай жауды түсірген адам. Ол сөздеріне иланам: ең алдымен, әжем қапсағай, тарамыс денелі зор кісі және кескіні еркек сияқты ұсқынды кісі. Қайратына келсек, дыңдай жігіттің көтеретін жүгің мен ес білгенге дейін көтеріп жүрді. Ісі де, күші де осындай болғандықтан, өзің «еркек орнындағы кісімін» деп түсінгендіктен, сөздері батыр адамдай кесек болатын еді, біреуді тілдегісі келсе еркекшілеп боқтайтын еді... Күйеуі - Жәутік соғыста өлген осы әжемді, жұрт әмеңгерлік жолымен, қайнағасы— Жаманға қатын үстіне қосады. Содан әкем туады. Сол бір шақта біздің елдің балаларын піштіріп жүрген Қарағожа деген кісі, «атамыз — пайғамбардың туысы» деп әкеме — Әбуталыптың атын қосады. Кейін, жұрт ол атты қысқартып айтып «Әбеу» боп кетеді. Жәутіктен бала қалмаған екен, деседі, сондықтан, әжем Жаманға, «сенің өзге балаң да жетеді» дейді де, әкемді «Жәутіктің баласы» деп атайды, сонымен, әкем,— «Жәутіков Әбеу» боп кете барады. Расында солай деп ұға ма, әлде жүре келе тұз-еңбегі жараспады ма, Жаманның басқа балаларымен әкем өмір бойы араз боп, іргесін олардан аулақ салды, жаз да, қыс та бөлініп алысқа қоныстады... Әкем ержете, әжем де Жаманнан бөлініп кеткен... Әкемнің үйлену тарихы қызық. Шешемнің аты — Асылтас. Төркіні - Арғын руының ішіндегі ең беделді тұқымының бірі – Шақшақ Жәнібек. Шешемді алғаш Жаманның бір баласы атастырады да, қалыңдық ойнап жүрген шақта күйеу өледі. Әкем ол жылы он бес жаста екен. Өзі Торғай қаласында орысша оқып жүрген екен, шешем одан алты жас үлкен екен, бірақ, әкемнен басқа басы бос әмеңгері жоқ екен. Осы жайда екі ел бас қосып сөйлескенде, шешемнің төркін жағы әкемді жассынып, әрі «оқуда жүр» дегенді сылтау ғып, малға бітісуді ұсынады. Біздің «қалмақ» тұқымы ақылдаса кеп, төлеген қалың малды екі есе ғып қайырып алуға ризаласады. Осы топта әкем де бар екен дейді. Бұндай бітімге қарсы болған ол, сөзін өткізе алмауына көзі жетеді де:

— Бір бітім түгіл, мың бітім жасасаңдар да мейілдерің!.. Мен мұның ішінде жоқпын! — деп атына мініп, жападан-жалғыз еліне тартып отырыпты. Жұрт оның бұл сөзін шалдуарлыққа санап мән бермейді. Ауылға келген әкем, біздің рудың «басты» дейтін жігіттерімен ақылдасқанда:

— Жесірді жібермейміз,— деп қайрайды олар әкемді, - ақсақалдардың бітіскеніне қарамаймыз, төркінінің қапысын тауып алып қашамыз! Жігіттер осыған келіседі. Ақылдың ішінде әжем де болады. Қайда алып кету жайын кеңескенде:

— Менің төркініме!— дейді әжем.— Оларға ешкім де батып бара алмайды. Жігіттер жасырын түрде қам жасап жатқан шақта, шешемді «Тобыл бойындағы Қыпшақтың бір байы баласына әпермек бопты» деген хабар естіледі. Аз күннің ішіне ол байдың баласы шешемді алып қайтпақ боп, Қызбелді күздіктеп отырған біздің ауылдың үстін жанап өтеді. Жесірін алып, қаннен-қаперсіз келе жатқан оларды, түн жамылып сайда аңдып отырған әкем мен жігіттер бассалады да, шешемді алып қашады. Жанына әжемнің төркініне баратын жолды жақсы білетін бірер жігіт ерткен әкем, жолшыбайғы сирек елдің біріне соқпастан, суыт жүріспен тартып отырып, аз күнде, Жайық бойын жайлаған нағашысынан бір-ақ шығады. Әкемнің ерлігіне риза боп қуана қарсы алған нағашылары, амалы құрыған шешемді көндіріп, Орынбордағы Торғай облысының губернаторынан басына ерік қағаз әпереді. Бұл хабар Торғай мен Қостанайдың уездік начальниктеріне жеткеннен кейін, барымталасқалы жатқан рулар тоқырайды. Әкем мен шешем біздің ауылға бірер балалы болғаннан кейін ғана қайтады. Осындай жайларына қарағанда, әкем мен шешем тату болуға тиісті ғой. Расында олай болмайды. Шешем төркінінен жүкті келген. Соны көңіліне ауыр алған әкем, нағашысында жүрген шақта сыпайылық қып сыр білдірмейді де, елге келе, «отырса — басқа, тұрса — аяққа» дегендей, басынан таяқ айырмайды және жеңіл сабамай, көбінесе талдырып тастағанға дейін сояды... Кей уақыттарда көкала қойдай болған шешем, «жұрт көзіне көріне алмай, жұмалап, айлап... дегендей, шымылдық ішіне жатып алушы еді» деседі...

- Осы таяқтан,— деседі үлкендер, менімен бертінде сырласқан шақта,— сен туғанға дейін, бейшара шешең көз ашқан жоқ. Маған дейін шешем он бір құрсақ көтеріпті, соның екеуі — ұл, тоғызы қыз екен. Ұлдарының аты: Қошқарбай, Текебай. Қошқарбай жасында өлген. Тоғыз қыздың жетеуі тірі. Оларға: Алтын, Күміс, Кәукер, Меруерт, Құндыз, Жібек... деген сияқты ылғи асыл бұйымдардың аттары берілген сияқты. Шешемді әкем мен туғанға дейін сабады дегенмен, үздіксіз таяқ жей берген соң тілі шығады да, әкем қалай сабаса да шапылдаған тілін тартпайды. Осы өршеленудің аяғы жаман бір оқиғаға соғып, мен туардан төрт-бес жыл бұрын, шешемнен әрі қажыған, әрі оны кәрісінген әкем, әлде не кедейдің қызын тоқалдыққа алса, шешем оны, жаздыгүні жерошақта үлкен қазанда қайнап тұрған құртқа итеріп жіберіп, күйдіріп өлтіреді, жұртқа «шанышқақтаған сиыр қағып кетті» деген сөз таратады. Әкем мен шешемнің мен «сүт кенжесі» екем, сондықтан ба, әлде менен тоғыз жас үлкен Текебайдан кейін ұл көрмеулерінен бе, болмаса әжем мені бауырына сап, «Әбеудің емес», «Жәутіктің баласы» ғып өсіруінен бе, ес білген күннен бастап, мен туған үйімнің шалжаңдатқан еркесі болдым. Бірге тудым деп түсінетін әкемді, мен «Ағеке» деймін, жеңгем деп түсінетін шешемді «Жеңеше» деймін. «Әжеңнен қалай тудың?» дегендерге, «Аф дегенде аузынан түсіп қалдым» дейтін ем... Өзінен «туғаныма» күдігі болмасын дегендей, әке-шешемді жатырқасын дегендей, әжем мені тілім шыққан күннен бастап оларды боқтатып үйретті... Әжем туралы аз сөз: ел аузында ол «жұрт анасы» аталған адам, оған себеп — жаугершілік кезде «батыр қатын» аталуы бір болса, екіншіден — қолда бар асын аямайтын мырзалығы, үшіншіден — кішіпейіл мінезінің жағымдылығы, төртіншіден - ағайынды алаламай ұстайтын бүтіншілдігі, бесіншіден - қисыққа бұрмайтын әділдігі, алтыншыдан – сөзіне ел ұйытатын ақылдылығы, жетіншіден – уәдесіне беріктігі. Сондықтан, әжемнен ақыл сұраушылар да, оған кеп жүгінушілер де көп болған. Алдына келген адамға, әжем үнемі әділетін ғана айтқан. Әжем айтқан сөз тоқтаулы боп, оны ешкім бұзбаған... «Еркек орнына жүрді», «жұрт анасы болды» деген әжемнің, маған сіңірген еңбегі де, өмірімде өтеп бола алмайтын қарызым. Өзінің айтуынша, шешемнен шырылдап жерге түсе, кіндігімді кесіп көтеріп алған да, шаранаммен қойнына салған...

- Сонда, - дейді әжем,— мейірімінің түсуі сонша, — алдақашан суалған емшегімнен сүт сорғалап қоя берді... Мен сол қалпыммен шешемді емес, әжемді еміп өсіппін. Кейін сүті суалғанда, арда емген құнан я дөнен құсап, бес-алты жасқа дейін төсіне жабысып жүрдім!.. Осы жасқа дейін, әжемнің құшағынан басқа жерге қалғып көрген жан емеспін!.. Шіркін, әжемнің құшағы-ай!.. Ол құшақта мен өзімді жылы ұядағы балапандай сезуші едім!.. Жағынуым я жалтақтауым емес, «әжемнен тудым» деп түсінетін мен, бертінге дейін не әкеме, не шешеме, сүйгізу түгіл иіскеткен де бала емеспін. Сонда, өзімше, әкемді «бір әкеден туған ағам» деп, шешемді «жеңгем» деп, өзімді олармен теңдес көрем де, олардың алдында бала сияқтануға намыстанам. Осы намыстың мені бір пәлеге ұшыратқанын айта кетейін: біздің үй доңыздың жұтына ұшырап, қалың жылқыдан айырылған соң, ұсақ қара малымызды өткен жылы қарызға үлестіріп алғандардың көбі, тышқан жылының жазында қайтара алмай, шаруашылық күйі әлсіз болған соң, әкем «жұтамапты» деп естіген нағашысына бармақ болады да, нар түйеге мінген ол, әжемнің ұлықсатымен, мені алдына өңгеріп ала кетеді. Мен ол жазда төрт жаста екем. Осы сапарында, әкем менен айырылып қалады. Оқиға былай болады: жолда «Тосын» атты белесті қалың құм бар екен, оған жыңғыл, жиде сияқты ағаштардан жынысты орман өседі екен. Торғай өзені осы құм мен жыныстың арасын жара ағады екен. Тосынды бойлап келе жатқан әкем, бір сәтте түйесін орман ішіне, өзен жағасына шөгеріп, дем алып жатады да, әкелік мейірімі ұстай қап, мені оңашада сүймек болады. «Әжемнің баласы» боп дағды алған мен, ырқына көнбесем, күші жететін әкем, құшақтап ап, еріксіз сүйеді. Бұл «зорлыққа» ызаланып жылаған мен, әкемнің құшағынан бұлқынып босанам да, бақырып бетіммен қашам. Әкем қуып жетіп ұстаса, мен оның сақалынан жұлып, бетіне түкіріп... дегендей бой бермеймін... Соған ашуланды ма, әлде «қайда барар дейсің» деп ойлады ма, бұлқынған мені әкем босатып қоя береді де, өзі түйесіне қарай кетеді. «Бақырсам, дауысымды естіп тағы да ұстап алар» деп қорықтым ба екен, немене, мен қалың жыныс пен еркешті құм арасына сіңіп кете барам... Сол кеткеннен оралмайын... Жоғалтқан әкем іздесін де таба алмасын!.. Ал, осының арты неге соққан?.. Ашудың жаңа кіріп келе жатқан есімді буып тастауынан ба, әлде адасып кетуім бе, сол жоғалғаннан, мен із-түзсіз жоғалам!.. Түйесінің қасында аз уақыт отырған әкем, дыбысым шықпауына елеңдеп, кеткен жөнімнен олай іздейді таба алмайды, бұлай іздейді таба алмайды!.. Айғайласа дыбыс жоқ! Әкем жүгіре-жүгіре шаршайды, айғайлай-айғайлай даусы қарлығып, үні бітіп қалады... Енді не істеуге білмейді... Сол шақта күн кешкіреді... Түн болады... Маңайында ел жоқ, ессіз жатқан құм!.. Біздің Торғайдың құмдарында «қорқау» атты қызыл жүн қасқыр жүреді екен... бір кезде, әлдеқайда солардың және түлкінің ұлыған дауыстары естіледі... Енді не істеу керек?.. Түні бойы тиышы кетіп, көз шырымын ала алмаған, қалың тоғай мен құмның арасын үмітсіз кезген әкем таң атқанға дейін мені таба алмаған соң, ағашқа асылып өлгісі де келеді, өзеннің суына тұншыққысы да келеді.

- Солардың біреуін де істемеген себебім,— деп отырады әкем бертінде,— үміт дүниесі болғандықтан, «балам табылар» деп дәмеленгендіктен ғана еді. Мені сол маңайдан тағы екі-үш күн іздеп таба алмаған әкем, құм мен тоғайды біраз кезеді де, «манағы орынға оралмады ма екен» деген үмітпен, жоғалтқан жерге оралады. Сол арада шұбырған түйенің ізі кездеседі. Бұны керуен түйесінің ізіне жорыған әкем, «балам, мүмкін, соларға ұшыраған болар» дейді де, соңдарынан қуады. Жүрісі суыт па, әлде, бұл кешігіп қуды ма, керуен төрт-бес күнге дейін жеткізбейді. Ақыры, түйесін болдыртып, өлдім-талдым дегенде жетсе, мен солардың қолында болып шығам!.. Қазақша айтқанда, мені бұл жолғы өлімнен «құдай сақтаған». Керуен адамдарының айтуынша, олар Тосын құмның елсіз-күнсіз арасымен келе жатса, биіктей шарықтаған бүркіт, бір төңіректі орай қалықтап жүреді де қояды. «Сол бір тұста аң бар екен» деп жориды керуен. Аз уақыт жүрген керуен, бүркіт айналып жүрген тұсқа жетсе, құм арасындағы жазықтау тақыр екен дейді. Сол тақырда әлде не қараңдап қыбырлайды. Жолаушылар оны әуелі қонып отырған қарақұсқа жориды. Жақындаңқыраса, қара құс сияқты емес!.. Малдың адасып қалған төлі дейін десе, маңайда ел жоқ!.. Аңның ақсаған балапаны дейін десе, ешбір аң, бұлай жападан-жалғыз тастап кетпеуге тиісті!.. Сонда бұл не?!. Жолаушылар қараңдағанға жақындаған шақта, аспанда шарықтаған бүркіт, жердегіні ілуден үмітін үзгендей, әлдеқайда ұзай тартып отырады... Қараңдағанға керуен таянып келсе, шапанын шешіп қолына алған, тұрып-жығылып жүрген кіп-кішкене адам баласы!.. Ат жетер жерде ауыл жоғын білетін, маңайда жүргіншілер жоғын көріп келе жатқан жолаушылар, із-түзі жоқ айдалада кездескен кіп-кішкене баланы, «әлде, бұл, бала болып елестеген шайтан ба?» деп сескеніп, бірден қасына жолай қоймайды... біреулері, орай өтіп қашуды ұсынады... ал, жығыла-сүріне томпаңдаған жас бала, есі шығып кетуден бе, әлде жат адамнан қорқудан ба, бұлардан қашқан сияқтанады!.. Сонда, керуеннің біреуі тұрып, «не де болса ұстаймын осыны!» деп аттан қарғып түсе қалады да, қашқалақтап құлаған баланы ұстап қолына көтеріп алып, әлсіз тырмысқан үнсіз баланың кескініне қарап жіберіп: «сусын!» деп айғай салады серіктеріне... Біреуі ішіне малта салып торсыққа құйған судан аяқпен сусын әкеп бергенде, ерні кезерген, әлі кеткен баланың жұтуға шамасы келмей, ұрттаймын дегенде, езуінен төгіліп кетеді... Содан кейін, керуен адамдары баланың аузын ашып, сусынды көмекейіне тамызады... Тамағы жіпсіген баланың ептеп есі кіре бастайды...

- Көп бермеңдер,— дейді қартаң біреуі,— ындыны кеуіп қалған адам, сусынды мейірі қана жұтам десе өліп кетеді. Бойын сусынға тамшылап үйрету керек...

- Енді болмаса өлген екен,— депті әкеме жолаушылар,— таңдайы жіпсіген бала, сусынға ұмтылып жылай бастаған соң, аз да болса жұтқызып көрейік деп беріп ек, құныға сімірген бала, аяқты аузынан алғанда, маңдайынан тер құйылып, кезі алақтап талды да қалды... Содан, мен, кешкі салқын түсе әрең тірілем. Тауып алғандар маған ептеп сусын және тамақ бере бастайды...

- Содан кейін байқасақ,— депті жолаушылар әкеме,—жалғыз қаңғырып қорқып қалуынан ба, әлде, қисықтығы ма, осы баланы өзің, келгенге дейін еліктіре алмай қойдық!.. Берген тамақты ішкеннен басқа уақытта, қыңырая тырмысып, ырық бермейді...

- Мені де бассалмай, өзім бассалып жылағанда, жасы сорғалаған көзіме салқын қарадың да тұрдың, — дейтін еді әкем маған, ол оқиғаны еске түсіргенде, бертінге дейін... — Мені де жұрт «қаттысың» дейтін еді, сенің оның маған бітпеген, баяғы батыр атаңа біткен қаттылық. Атаңды жұрт «жаудың қабырғасын тірідей сөккенде шімірікпейтін батыл еді» деседі... Бұл сөзді әкем ғана емес, біздің қай тұқымнан екенімізді естіген керуеншілер де айтқан.

- Батыр аталарыңның аруағы ғой, бұл баланы жебеп-желеп сақтаған,— дескен олар әкеме,— әйтпесе құм ішінде қойдай өретін жыртқыш аңдар, немесе, анау төбесінде айналған бүркіт алдақашан жеп қояр еді!.. Мені жоғалтып тауып, қуанышы қойнына сыймаған әкем, ілгері жүрмей, өзіміздің ауылға кейін қайтқан... Одан кейін қасыма ертпеспін деп серт еткен әкемді, менің тағы да бір масқара қыла жаздағаным бар. Алтыдан жетіге шыққан жылымда, «Байқоңыр» аталатын жерде жұмысы болып жиналған әкем, «мен де барам» деп жылаған соң, әжем «енді есі кірді ғой, бетімен лақпас, ала кет» деген соң ертіп ала кеткен. Түйемен бір жұмада жетсек, «Байқоңыр» дегені, жерінің терең астында көмірі бар орын екен. Көмір қазушылардың аулында біз бір жұмадай жаттық. Жайлауға көшпей, жатақ жатып жұмыс істейтін ауылды бірінші көруім осы. Ауыл — «Байқоңыр» аталатын биіктеу жотаның іргесінен көктемде өзен сымақ су ағатын, жаз онысы құрғап қалатын жарқабақтың іргесіне орналасқан екен. Үйлердің бәрі не шымнан, не тастан қалаған кіп-кішкене. Бірен-саран үйде болмаса, қора деген жоқ, өйткені, оған қамайтын малдары жоқ. Үйме-жүйме орналасқан үйлердің жалпы саны жүзге тарта бар деседі, солардың бәрінің малы «доңыз жұтында кедейленіп қалдық» деген жалғыз біздің үйдің малына жетпейді. Есімді біліп қалған шағым, отырықшы ауылдың үй-жайларына менсінбей қараумен қатар, күн көрістеріне де көз жүгіртем. Біздің ауылдың ең кедей деген адамында сауындық түйе, сиыр, қой болып, өзгеге болмаса да, аққа тойып отырады, ал бұнда, айран, қатық, қымыран түгіл шайына ақ қататын үй де некен-саяқ. Көп үйдің бар тамағынан. Оны да бірталайы тойып жемей, тоқ-жарау... Етті ілуде бір-ақ үй татады екен. «Қарға тамырлы қазақ» дегендей, Байқоңырда да біздің бір ілік-шатыс табылып, барған күні бізге сойып берген жалғыз лағы, бұл ауылға бие сойғандай оқиға боп, сорпа-суанын көрші үйлердің қатын-қалашы қазан аузынан бөліп ішті... Малға сонша кедей бұл ауылдың барлық сауыны — жердің терең астынан қазып шығаратын тас көмір екен. Сол «сауынды» көргім келгенін әкеме айтып ем, «елім сағынып жүрсің бе?» деп ақырып тастады. Одан ұлықсат ала алмайтынымды көріп, бұл ниетімді одан жасырып орындау жабдығына кірістім. Бір күні оның да «сәті» түсе қалды: достасып үлгерген бір бала екеуміз көмір шығаратын құдықтың қасына барсақ, көмір көтеретін жәшік аузына кеп, сырттағылар аударып алып жатыр екен. Босаған жәшік құдыққа қайтадан түсер шақта, ішінде отырған жігітке, «мені де ала кет!» деп ем, «кел, отыра ғой!» деді анау. Серік балам сыртта қалып қойды да, мен жігітке еріп, құдықтың түбіне кете бардым... Елде, Қызбел жайлауында, тазалаған құдықтың түбіне түсіп көргенім бар еді, ол да терең сияқты еді, бірақ оның түбіне дейін саңлау түсетін еді... Ал, мынау, көрдей қараңғы біреуі!.. Және кетіп барамыз, кетіп барамыз... бірақ жетер жайымыз жоқ сияқты... Біраздан кейін менің басым айналып, құсқым келе бастады. Ол жәйімді жігітке сездірсем, «шыда, бала!— дейді күліп,— мал бағып қана күнелтетін ауылдың баласы екенсің... әкең бай екен!.. Байдың малы бейнетсіз өседі. Көр, міне, біз сияқтылардың тамақты қалай асырайтынын!» Қараңғыға құлдырай түсіп, ұзақ уақыт сүңгіген біз, әлден уақытта, әлденеге кеп тірелдік.

— Түбіне жеттік, бала!— деді жігіт сол уақытта.

— «Жат!— дедім ғой,— деді жігіт жекіп.

— Басыңды көтерем деп не шекеңді, не маңдайыңды жарып ап жүрме, сұлап жатқан қалпыңнан қозғалма! — деп бұйырды... Со қалпымен біраз сүйреген жігіт, үйшік сияқты әлде не қуысқа жеткенде: — Ал, бала, түрегелуіңе болады енді! — деді. Түрегеп байқасам, үйшіктің төбесіне менің төбем, шамасы бір қарыстай ғана тимей тұр екен. Қараңғы көрдей үңгірге көзім енді үйреніңкіреп, жылтыраған шамның әлсіз жарығы күңгірттендірген төңірегіме қарасам, маңайым қасқырдың апаны сияқты, шұрқ тесік... Біздің елде «зорман» аталатын, үлкендігі мысықтай тышқан болады, өзі көп, терісі қымбат болады. Сол сорлыны ел аулағанда, ініне су құйса, тұншыққан бейшара іннің аузына келіп қап, аулаушыны көргенде, әрі қарай сүңгиді... Бірақ, онда алар тынысы жоқ бейбақ, суға әлденеше сүңгіп, бері қарай басын әлденеше қылтитады да, ақыры «өлсем тыныстап өлейін» дегендей, сопаң етіп бері қарай шыға келеді... Қараңғы үңгірден бірі шығып, бірі кіріп жатқан мына көмір қазушылардың халін, мен сол зорманға ұқсаттым. Артынан, есейген соң білсем, расында да олар «зорман» екен, ініне су құйып соғушылар, ағылшын капиталистері екен!.. Қазақта «адам үш күннен кейін көрге де үйренеді» деген мақал бар. Мен де сүйтіп, «шахты» аталатын қараңғы үңгірге тез үйреніп кеттім де, ертіп апарған жігітім, «ұзама, адасасың» деп сақтандырғанмен, кішкене ит-арбамен құдық түбінен көмір тасушыларға араласа, кейде жамбастай, кейде тік жүріп, жүгіріп кеттім... Сөйтіп жүріп, қалай адасқанымды білмей де қаппын. Бір кезде қарасам, көзге түртсе көрінбейтін қараңғы орында жүрмін. Алысырақта әлдекімдердің күмбірлеген даусының жаңғырығы естілген сияқтанады, бірақ, қай жақтан естілетінін шамалай алмаймын. «Осы жақта болар» деген жобамен, жан-жағымды сипай, әр жерге қақтыға-соқтыға, әр нәрсеге сүріне-қабына жүрсем, күмбірлеген дауысқа жақындау орнына, алыстай түскен сияқтанам... Бір кезде күмбірді де жоғалттым. Жан-жағым тып-тымық. Қап-қараңғы!.. Дауыстайын десем, тар қуыс жаңғырықтырып әкетіп, өз үнімнен өзім қорқам!.. Сөйтіп жүріп қысылдым ғой деймін,— сипап көрсем,— салқын, қараңғылықтың ішінде тоңу орнына, денем суға малып алғандай дымқос!.. Солайша біраз уақыт арпалысқаннан кейін, әлденеге сүрініп құладым да, орнымнан тәлтіректеп тұра алмай жығыла бердім. Содан кейінгі халым, шала ұйқыда түс көрген адамның халіндей болуға тиісті: жылан ба, жел ме, сұп-суық бір нәрсе бетімді, денемнің ашық жерін сипап өтіп жатқан сияқты... От па, әлденелердің отқа ұқсаған көзі ме, үлкенді-кішілі жарықтар жан-жақта жылтыраған сияқты... Олардан зәрем кеткен мен, қозғалар халым жоқ сияқты... Сонымен, ұзын сөздің қысқасы, көп кісі ұзақ уақыт іздеу арқылы, үш-төрт күн өткенде, аштан да, қорқудан да бұрлығып талып жатқан жерімнен табылам!.. Есімді одан кейін төрт-бес күн өткен соң әрең жинаймын... Бұл оқиғаны туыстарым бертінге дейін үрейлері ұша, өкіне еске алғанмен, мен өзім өкінбеймін, өйткені, сол жолы жоғалмасам, «шахты» дегеннің не екенін, «шахтер» дегеннің, әсіресе, капитализм кезіндегі «шахтер» дегеннің кім екенін, мүмкін, мен өмір бойы білмеген болар едім. Естелігімнің бұл тарауының аты, «Туған үйім туралы» еді ғой. Сол тақырыбымды аяқтап тастайын. Шешемнен туған балалардан жеті қыз, екі ұл тірі боп өскенін білесіздер. Үлкен қыздарын мен туған жылы, одан кейінгі екі қызының бірін мен есімді білмейтін шақта, біреуін мен ес біле ұзатқан. Қалған төрт қыздың ақырғысы, мен мал түлігі боп есейіп қалғанда ұзатылды. Мен туғаннан кейін, әкемнің шешемді алғашқы сабауы да, соңғы сабауы да, жылқыларын жұтатып қайтқан қыста ғана болса керек. Содан кейін ұрмаған әкемді, бұрын тілі шығып алған шешем басынғандай боп, бертін уақытқа дейін өзі тиіскенмен, әкем қол да қатпайтын еді, сөгіс сөздер де айтпайтын еді. Долы мінезді шешем, кейбір ашуланған шағында көтеріліп кетсе, әкем «қойсайшы!» деп қана отырып, қоймасын көрсе, «әй, иттің ғана баласы-ай!» дейтін еді де, шешемнің ашуы басылар деген шаққа дейін, атқа мініп кетер еді. Мен жетіге толып сегізге шыққан жылы, әжемнің аса бір зор қауіптен жүрегі жарылып өлді. Ендігі аз әңгіме сол оқиға туралы.

— Мені жіберсең жібер, ал, мына қаршадай баланы жіберуге құдайдан қорық!.. Өзіңнің Текебайыңмен бір жылда, бір көктемде туған бала еді ғой бұл!.. Қолыңда туып еді ғой!—деп, сақалынан жасы шұбырып жылағанда, суық түсін өзгертпеген әкем:

— Қағаз солай жазылыпты, оны өзгерту қолымнан келмейді. Және «жиырмада» десе де нанатын дардай жігіт!—деп қасарып отырып алды. Нұржан кеткеннен кейін, әжем әкеме:

— Қарағым-ай, обал ғой мұның!.. Көз жасынан қорқуың керек қой! Тізімнен босатсаң қайтеді?—деп жылап жалынғанда, әкем:

— Апа, сенің кірісетін сөзің емес бұл!— деп үйден шығып кетті...

— Қаптап келеді!.. Аттан!.. Қаш!..— деді ол есіней есеңгіреп, үрейі ұшқан әкеме. Қайрақбайдың «әне!» деген жағына қарасақ, дауыл көтерген сияқтанып қалың шаң көрінеді... Аттың екпіні жер қозғалтқандай дүсірі естіледі... Ол көрініске үрейлене түскен әкем, белдеуде байлаулы, ерттеулі тұрған Жылан-сырттың аяғындағы кісенді, дірілдеген денемен әрең ағытты да, атқа ырғып мініп алды.

— Мылтығым!—деді ол жылап тұрған шешеме!..

— Ойбай, қайтесің мылтықты?.. Жөнел!— деген шешемді әкем қамшымен басқа тартып жібергенде, сұп беріп үйге кіріп кетті... Мына қорқыныштан зәресі ұшып талықсыған сияқты болған әжем, кигіз үйге сүйене берді, мен оны ұстай ап, сүйемелдеуге әлім келмеген соң, жерге қатты құламасын дегендей, шамам жеткенше демей бердім... Бір кезде, маңдайынан тарамдана қан шұбырған шешем, әкемнің төрде, керегенің басында ілулі тұратын қосауыз мылтығын алып шығып, алыстағы дүсірден астындағы аты ауыздықпен алысып тыпыршыған әкеме ұсына бергенде, мылтықты іліп алған ол:

— Оқшантайы қайда? — деді шешеме ақырып.

— Ойбай, қаш!— дедім жылап жіберіп, талықсыған әжемді тастай беріп, аты ойнақшыған әкемнің қасына барып. Менің даусым әсер етті ме, әлде, жүйткіп келе жатқан халық дауылының сұрапыл екпіні еркінен тысқары ұшырып әкетті ме, болмаса қалың дүсірге делебесі қозып алған атына ие бола алмай қалды ма, әкем «жаудың» дауылынан ықтай, беталды құла дүзге тарта жөнелді!.. Жылан-сырттың шын жүйрік екенін сонда ғана байқадым. Садақтан тартқан жебедей сүйрие, басын жіберген соң-ақ зымырай жөнелген ол, ауылдан лезде алыстай беріп, аздан кейін өзің емес, соңында ұзара шұбалған шаңын ғана көрсетті... Оның есік алдынан шұбала көтерілген шаңының арты басылмай-ақ, ауылға қалың шаң да кіріп, көз көргісіз тұманына бүкіл ауылды бүркеді де жіберді, сол шаңның ішінде сапырыла қаптаған қалың салт, қазаға қамалған балықтай шопырлады...

— Қашты!— деген шаң-шұң дауыс естілді қалың тұманның арасынан!..

— Қу!.. Жет!.. Босатпа!..— деген айғайлар тұтаса шықты...

— Құтылды, әже!— дедім, құтылған-құтылмағанына көзім жетпесе де.

— Қуғыншылар қайда?..

— Білмедім,— дедім біле тұра, әжемнің көңіліне қаяу салғым келмей... Сол кезде үйден шешем де шығып, әжемнің қасына келді. Одан да әжем әкемнің жайын сұрай бастады. Тығылып қалғанына ұялғандай болған шешем күмілжи қалды. Онысын жамандыққа жорығандай болған әжем, «неге күмілжисің?!.» деп үрейленген кескін көрсетті... Сонда ғана мен, көрген-білгенімді, шынымды айта бастап ем:

— Көп қой, көп қуса жетпей қоймайды ғой!— деп әжем жылап жіберді... Оған не дәлел қайыруды білмей отырған шағымызда, әкем қашқан жақта, алыста гуілдеген бос бөшкенің үніндей боп әрең естілген дүсір үдей бастады. Біз түрегеп қарасақ, арты сиреген шаң, тағы да қалыңдап, жел аударған бұлттай, бері қарай қайтадан ауып келеді... Бұл, әрине, әлгінде ауыл үстін баса шауып кеткен қалың қолдың қайтадан ойысуы... Кең даладағы көшпелі ауылда туған адамның бәріне белгілі: «Қайтып келген қыз жаман, қайта шапқан жау жаман» дегендей, кей уақытта ауыл үстін баса өткен дауыл қайта оралса, үйлерді шетінен төңкере құлатып, уық, керегесінің тас-талқанын шығарып, жасау-жиһазын, аяқ-табағын шашып кетеді... Ауылға қайтып оралған мынау қалың, қол, бізге қайта оралған сұрапыл дауыл сияқты боп көрінді.

— Ойбай, әже!— деді шешем сол шақта, дауылдың екпінімен үрейленген кескінмен жатқан әжемнің басын көтермек боп,— кірейік, үйге!

— Қозғама! — деді әжем, шешемнің қолын итеріп,— алатын құдай болса, қайда тығылсаң да табады. Жүрегімнің өрекпігені басылған жоқ. Тұруға шамам жоқ. «Сасқан үйрек артымен жүзеді» дегендей, шаңдатқан қалың дүсір жақындап қалған шақта, сүйемек болған әжемді тастай беріп, шешем үйге кіріп кетті. Тырп етпей жатуға әжем де шыдай алмады ғой деймін, дүсір таянып қалған шақта, толқын соққан қайықтай, сасқалақтаған бейнемен еңбектей жылжып, біресе ілгері, біресе кейін толқыды... Қимылына қарағанда түрегеп те кетерлік ойы бар сияқты, оған дәрмені жетпейтін сияқты... Менің сүйеп жібергім-ақ келіп мықшыңдаймын, бірақ ауыр денеге шамам жетпейді... Бір кезде қалың шаң ауылды тағы да жауып кетті... Бұдан бір жыл бұрын, жаздың ыстық шағында, Текебайға еріп далада жылқы арасында жүр ем, еріккен Текебай атынан түсті де, қалтасындағы сіреңкесін алып, бір түп қуаңдау көдеге от бере қойды. Сол оттық өзі көтеріп жіберді ме, әлде, әлдеқайдан құйын кеп қалды ма, тып-тымық күнде дауыл көтеріліп, отты үрлей жөнелуі бар емес пе!.. Сол дауылдан өршіген өрттің алдындағы көп елді науыт қылғаны бар... Мына қалың дүсір де сол сияқтанып, тып-тыныш ауылға, сұрапыл желді ала келуі бар емес пе?! Жел көтеріле ұйытқыған қалың шаң, дауылды күнгі қардай борап адамға дем алдырмай тұншықтырып жіберді... Осы дауылдың екпінінен бе, әлде қаптай шауып келгендер сүйрей жөнелді ме, табиғаттың талай дауылына мыңқ етпейтін біздің сүйегі ауыр, кигізі жаңа аппақ үлкен үй төңкеріле кеп құлап, әлде не күшпен ілгері сүйретіліп кете барды... Әжем екеуміз оның астында қала жаздап, бір шетінен бұралаңдап әрең шықтық... Сол кезде, аттарынан жапыр-жұпыр түсе қалған көп салтты бізді қоршай қойды... Кескіндеріне көзім түсіп еді, өткен қыста біздің қораға түсем деп қамалып қап, соғуға қуған қарулы адамдардан құтылмасын білгендей, арсылдап қарсы шапқан қасқырлар сияқты!.. Қабуға ұмтылған қасқырдан сескенгендей, әжем жанталаса түрегелді де, құлынын қорғаған биедей, мені бауырына баса қойды... Жыртып жерліктей боп жақындай қамаған топтан зор денелі, тозыңқы, кірлі киімді, буырыл қаба сақалды біреуі, өзгелерінен бізге бұрын таянып, құтырған бурадай тісін шықырлата, қанталаған ашулы көзін найзадай қадай, құшағын жазған қолының саусақтарын, аңды бүрер бүркіттің шеңгеліндей тарбита қойды да:

— Ә, кәрі қаншық! — деді әжеме төніп кеп,— бөлтірігің қолға түспегенмен, сен түстің бе?..

— Жігіттер! — деді ол артындағыларға, — оны да құтқармаймыз, қашқанмен!.. Ұлпы-отанымен тұқияда түгін қалдырмай өртеп жіберетін иттің үйі бұл!.. Ұстаңдар, мына шешесін!.. Табыңдар, қатын-балаларын!.. Бәрін де жинап алып кетеміз!.. Оралмай көрсін, бұларға!.. Не істер екеміз, содан кейін!.. Шетінен бауыздап, Торғайдың суына ағызамыз!.. Қалың жау бізге лап қоя бергенде, әлдекімнің «тоқта!» деген қатты даусы естілді, жалт қарасам,— әнеугі Нұржан! Айғайлап қалған даусы шыға, ол екі қанатын кең жайды да, бізге ұмтыла берген топтың алдына кесе көлденеңдей берді... Ешкім оны кимелей жөнелмей, сығылыса тақалып қалған топ, таянып кеп тоқырай қалысты...

— Әбеудің жауыз екені рас,— деді Нұржан,— оған не істесек те рауа!.. Бала-шағасының, әсіресе, мына қарт шешесінің жазығы жоқ!..

— Шуламаңдар! — деді Нұржан, жұрт тағы да тын бола қалды.— Әбеудің тепкісін менен артық көргендерің жоқ. Ата-бабамнан бері қоңсы боп талай таяғын жесем де, талай сөгісін естісем де, бұл шешейдің жақсылығынан басқасын көрген емен!.. Баласының бұзықтық істеріне бұл жауапты емес. Бұзық баласы қолға түссе, «сулы жерде асып, сусыз жерде қуырып жесеңдер де» мен іштеріңдемін. Шешесіне, қатын-баласына тигізбеймін!.. «Шегініңдер!» дегендей, жайған қанатын түсірместен, Нұржан топқа қарай жылжып еді, аналар кейін шегіне берді... Шегінгендер жырақтаңқыраған шақта:

— Қандай жақсы адам еді, әже!—дедім мен. Әжем:

— Расында да жақсы жігіт еді!— деп күрсінді де қойды...

- Тек! – деп жекіп тастайды ол,— айт пен той деп отырсың ба? Адамның қырғыны емес пе, соғыс деген?..

- Қарағым, өзге барса да сен бармашы сол соғысқа! — деп көзінен жасы сорғалап отырып жалынса:

- Менде емес ол ықтияр, апа-жан,— деп жұбатпақ болады әкем, - мен ауылда қойын бағып, қойыртпағын ішіп қана отырған байдың бірі емеспін, болыс боп, үкіметтің қызметінде жүрген адаммын. Елден мен қашайын деп қашпағанымды өзің білесің. Еріксіз қашырған өздері. Үкіметтің бұл әскерін әкеп отырған мен де емеспін, құдаң Жақаш та емес. «Жол білесің, ел білесің» деп оны да еріксіз ертіп әкепті, мені де жолдан ұстап ап еріксіз әкелді, әйтпесе, Орынборға барайын да, ел желігі басылғанша тығылып жатайын деп ойлаған ем. Енді, ертіп әкелген олар, менің бармаймын деген қылжағыма көне ме? Бұл сөзге сенген сияқтанған әжем, «енді қайттім, құдай-ау!» деп жылап алады да, «суға кеткен тал қармайды» дегендей, әкеме:

— Амалың болмаса бар, бірақ қолыңнан қан төге көрме, қарағым!—деп жалбарынады... Ол күндері біздің ауылда ұйқы-күлкі көрген жан болған жоқ. Қайдан көреді, ұйқы-күлкіні?.. Алғашқы келген әскер үстемеленіп, саны күн сайын көбейіп жатыр. Олардың бойларына асынып келген қаруларынан басқа, атпен әкелген қаруларының да қисабы жоқ. Солардың ішінде «зеңбірек» атты орасан зор мылтықты, бала — біз түгіл, үлкен адамдардың да бірен-сараны ғана болмаса, былайғылары естігені ғана болмаса, өмірінде көрген жоқ екен. Білемін деген адамдардың айтуынша, «бұл зеңбіректер, алты қырдың астында жатқан қалың қолдың тас-талқанын шығарады!» Бұл сөзді естіген біреулер:

— Япырай, бұдан не жан қалар екен? — деп үрейленсе, енді біреулер:

— Бүкіл халық боп, қасарысып алыспасын де; егер алыса қалса, зеңбірек түгіл, оның әкесіндей қару да ештеңе істей алмайды; оған мысал, Кенесары; ол орыс әскерінен қолға түсіріп алған қаруларымен, әсіресе, зеңбірекпен қырғызды жаулап алуға барғанда, ел болып көтерілген қырғыздар, зеңбірек-меңбірегімен күлін көкке ұшырған жоқ па еді?.. Егер ел болып қасарысып алысса, бұл жолы да сөйтеді!..— деседі. Соңғы сөздерді айтқан адам әулие екен... Көптен бері беймаза болып жүрген мен, бір күні түнде тастай қатып қаппын да, бие сауында әрең, ояныппын, күн шаңқай түс боп қапты, ұйқым әбден қаныпты, іңірде төсегіне мені құшақтай қалғыған әжем, өз ұйқысы әлдеқашан қанғанмен, мені оятып алам ба деп жата беріпті. Бұған дейінгі күндерде, біздің ауылдың үсті сапырылысқан әскерлердің қимылына тасыр-тұсыр, у-ду болып жатушы еді, бүгін құлаққа ұрған танадай тып-тыныш!.. Әжемнен оның себебін сұрасам:

— Әскерлер түнде аттанып кеткен,— дейді үрейленген кескінмен.

— Қайда?..

— Қайтесің, қалқам, оны сұрап!— деп әжем ауыр күрсінеді.

— Ағекем қайда?— десем, әжем жауап бермейді де, теріс қарап кемсеңдеп, күндігінің ұзын ұшымен көзін сүртеді. Жылағанын абайлаған мен, әжемді басқа сұраулармен мазаламаймын да, ішімнен «соғысқа кеткені ғой» деп жоримын. Соғыс!.. Ертегілерден естуімше қызық болатын бұл соғысты көргім кеп кетеді... Бірақ, мені кім апарады оған?.. Мен енді, кімнің жеңіп, кімнің жеңілгенін көруге асығам. Ол тілеуімді «құдай» ұзаққа созған жоқ. Үш-төрт күн өткен соң, «әскерлер көтерілген қазақтарды қырып жатыр» деген хабар естіліп қалды. Оған нанып жүрген шағымызда, біздің, араға жараланған әскерлер келе бастады. Оларға арнап, ауылдан алысырақ, жерге шатырлар тігілді де, мылтықты қарауылдар жабайы халықты маңайлатпайтын болды. Естуімізше, сол шатырларға орналастырылған жаралыларды дәрігерлер емдеп жатыр... Емге келмейтіндері өліп жатыр. Онысы рас. Қызбелдің бір дөңіне, үстіне кіреш қадаған молалар өз көзімізше орнай бастады. «Неге мұнда көмеді?» десек, «жаздыгүні алыстағы қалаға жеткізгенше, өлік сасып кетеді» деп жауап беріседі. Бұл жәйді көрген жұрт «егер әскерлер қазақтарды қырып жатса, мұнысы не?!» деген күдікке келе бастайды... Соғысты көрген біреулердің айтуынша, екі жақ қолма-қол айқасып қалған бір шақта, көтерілген қазақтар әскердің өзің қырып жіберген....Оның куасы, мына күн сайын көбейе келіп жатқан жаралылар мен өліктер... «Өлген әскерде де қисап жоқ» деседі. Қолма-қол айқасты көргендердің, аузын ашып, көзін жұмып мақтайтыны — Амангелді батыр. Олардың сипаттауынша, «Амангелді: оқ өтпейтін, қылыш кеспейтін, отқа салса күймейтін, суға салса батпайтын, қалың қолға қорықпай кіріп, турап шығатын, ертегіде сипатталатын батырдың өзі!» Көріп келгендердің оның қолына берер бағасы, «өлмей берісер, тірідей қолға түсер түрлері жоқ!.. Өздері қандарын торсыққа құйып алған; қорықпай шайқасып, аянбай соғысады!..» Әкемді де біреулер мақтап кеп жатыр. Олардың айтуынша, әскерді бастап барған нағашым, әскер бастықтарымен бергі жақта тоқырап қалған да, әкем соғысушылармен араласып, майданға кіріп кеткен. Оны мақтаушылар да — «соғысқа қорықпай қойып кететін батыр екен, алысқан жауына аяуы жоқ батыл екен, сілтегені теріске кетпейтін мерген екен, алысқанының қапысын табатын тәсілқой екен, өз денесіне қару дарытпайтын епті екен!» деп көтермелеседі. Бұл мақтауға мен қуанғанмен, әжем мен жеңешем қуанбай: «құдай-ау, сақтай гөр!» деп қан жыласады... Бір күні келген жаралылардың ішінде әкем де болып шықты. Оны бізге көрсетпестен, жаралы солдаттардың шатырына апарған екен. Бұны әлдеқалай естіген әжем, екі өкпесін қолына ала, мені жетектей, шатырға қарай ұшты. Жақындап барған шақта, кесе-көлденеңдей тұра қап, мылтығын безеп жібергісі келмеген қарауылдарды әжем кимелей жөнелді. Ол кісінің аса өжет және аса қарулы екенін сонда ғана көрдім: дыңдай жас солдатты кимелей жөнелгенде құлатып кете жаздады... Бұлай тырмысып арпалысудан не шығары белгісіз еді, егер аржағынан бастықтарының біреуі келіп қалмаса, жанжалға жүгіріп келген оған, әжем қазақшылап мән-жайын айта бастап еді, анау түсінген тәрізді болды да, бір солдатқа «бастап апар!» дегенді ымдағандай болды. Ол бізді шатырлардың біріне алып кірсе, аппақ киінген, жаралары таңылған көп адам екен. Солардың арасында жатқан әкемнің өзі бізді танып дыбыс бермесе, біз оны танымаған болар ек. Қалай танисың: басын, кеуде тұсын, екі қолын ақ шүберекпен шандып байлап тастапты, оның әр жерінен қара күреңденген қанның жұғыны сезіліп тұр!.. Соғыс қорқынышынан ба, қансыраудан ба, бұрын қаны ойнайтын әкемнің нұрлы беті, кәзір сақарға салған сүйектей сұп-сұр!.. Сөйлеуге шамасы жоқ па, әлде бізді көрген соң толғанып кетті ме, әкем үлкен көзін әжем екеумізге тек қана жаутаңдатып төңкере қарады да, тіл қатпады. Тыйының қаттылығы ма, әлде қорқып кетті ме, қанын ішіне тартып сұрлана қалған әжем де тіл қатпай, әкемнің кескініне жаутаңдай қарап, сілейе қалды... Үстеріне ақ киген дәрігерлердің біреуі қазақ екен. Ол әкем мен әжемнің жан толқынын сезген сияқтанып, араларына дәнекер бола қалды. Әжеме оның баяндауынша, әкемнің басында және денесінде найза мен қылыштан түскен біраз елеулі жаралар бар, бірақ олары — қауіпсіз, дәрімен аз күнде жазылып кетеді. Әкемнің хал-жайын түсініп алған әжем, «дәрісінің керегі жоқ. Үйге апарып бақсыға емдетем» деді. Дәрігердің айтқан сөздеріне ол құлақ аспады. Екеуі түсінісе алмайтын болған соң:

— Жүр, алып кетем!—деді әжем әкеме!

— Әрі тұр!—деп әжем итеріп қалғанда, делегейлене құлап барып әрең оңалды. Төсектен түскен әкеме, әжем иығын тоса беріп,— сүйен, маған!—деді. Сүйенген әкемді әжем шатырдан алды да шықты. Ере шыққан дәрігер, сол маңайда жүрген манағы бастыққа бірдемелерді айтып еді, анау «әкете берсін!» дегендей қолын бір-ақ сілтеді... Сүйемелдеген әкемді әжем үйге алып келді де, «маңайда жүр» деген бақсыға ат шаптырды. Тез табылған бақсы, — «семіз боз биені сойдырам да, жынын жылыдай құшақтатып, шелді терісіне ораймын» деді... Осы емнен тәуірлене бастаған, жаралары қара-қотырлана бастаған әкем, төсектен түрегеп отыруға, далаға өзі шығып келуге іліккен шақта, біздің ауылда және бір жаңалық боп қалды: енді ауылға жаралы әскерлер ғана емес, сау әскерлер де ағылып келе бастады. «Неге?» деген сұрауға жалтара жауап бергендерімен, «жау» атаған адамдарынан сырғып келе жатқандары жүрістерінен де, түрлерінен де көрініп тұр. Сондай күндердің біреуінде, бір топ солдат, «жаудан қолға түсті» деген бір топ адамды айдап келді. Оны таңсық көрген балалар, жақындап барып қарасақ, бәрі де қазақ... бәрі де еркек... ішінде жастары да, егделері де, кәрілері де бар... бәрінің де киім-кешектері далба-дұлба... үсті-бастары аққан қаны тарамдана қатқан жара... кескін-келбеттері әлем-тапырық... сүлбелері құрып, аяқтарын зорға сүйретеді... Әрі ауыр халдерін көріп аяған, әрі «жау» дегенге таңсық көрген бұл адамдармен қатарласып келе жаттым да, ішінен Нұржанды тани кеттім... Оның да үсті-басы дал-дал. Аяп кетіп «Нұржан!» деп қалғанымда, әлденеден шошып, ұйқыдан оянып кеткен адамдай жалт қарады да, басын билеуге әлі келмегендей түсіріп жіберді... «Нұржан» деген сөзді тағы да бірнеше рет қайталағанмен, салбыраған басын енді көтере алған жоқ... Ендігі дыбыстауымда мән жоғын көрген мен, жүгірген қалпыммен үйге жетсем, әжем шығып келеді екен. Ентіккен деммен оған «осылай да осылай» деп дәттетіп ем, бейшаларға әжем үн-түнсіз сүзіле қарап аз уақыт тұрды да, ауыр күрсініп ап үйге кірді. Бұл үйде кәзір, ағаш төсектің үстінде әкем ғана жататын, оның қасында әжем екеуміз ғана болатынбыз, өзге жандарымыз Қайрақбай үйінде жатып, әкемнің лұқсатымен ғана бұл үйге кіріп шығатын. Нұржан тобын көргеннен кейін әжем екеуміз үйге кірсек, әкем қышынған бейнемен, бітіп келе жатқан жараларын сипалап түрегеп отыр екен. Суық түсті әжем оның төсегіне барып отырды да, сезімі толқыған кескінмен тұнжырай қап, аздан кейін ауыр күрсініп ап:

— Балам, сенен бір тілегім бар!—деді.

— Айт, апа!— деді әкем.

— Берсең ғана айтам!..

— Бетің қайтқан жерің жоқ еді ғой, апа? Неге бұлай тарыла сөйледің?..

— Тарылатын сөз болған соң, балам...

— Апырай, немене еді ол, апа?..

— Мені жақсы көретінің рас па, балам?

— Күдігің болып па еді, апа?

— Жоқ, балам. Мынау кішкентайды,— деді әжем, мені нұсқап,— екеуміздің де жанымыздай жақсы көретініміз рас па?..

— Апа-жан-ай, сұраулардың бұл бұлтын неге қалыңдатып келесің?.. Дауылың бар сияқты ғой, аржағында?..

— Дауылым емес, жауыным бар, балам! Мені олай жаудырмауға тырыс, жалғызым!.. Жаудырам деп, орнынан тамшысын да таба алмай жүрме!..

— Ойпыр-ай, апа-ай, не де болса айтып қинашы!..

— Айтсам, қолға түскен жауларыңды алып кепті, ішінде Нұржан да бар дейді...

— Нұржан?!..— деді әкем, төсегі өртеніп бара жатқандай, жатқан орнынан қарғып тұрып,— Қазыбайдың?!..

— Иә, Қазыбайдың!..—деді әжем нық дауыспен, әкемнің бетіне төне, тура қарап.— Мына балаң көріп кеп отыр. Қолға түсіпті... Біздің үйдің бір кәрілеу қаршығасы болған еді, сол жаз айларында түлеген шағында, тұғырында қалғып отырар еді де, бір тышқан, тараққұйрық сияқты тірі жем әкеп көзіне көрсетсек, әп-сәтте серги қап, талпынған денесі қайраттанып, көздері оттай жайнап кетуші еді... Нұржанның атын естіген шағында, әкемнің кескін-кейпі де, дене қимылы да дәл сол қаршыға сияқтанып, жараланғаннан бері түнерген көз қарашығы, жел үрлеген қызыл шоқтай жарқырай қалды, жара атаулысы жазылып кеткендей, төсегінің үстінде ұршықтай үйірілді... Ол қылығына әжем таңдана қарап отырған шақта:

— Жақсы болған!— деді әкем қуанышты дауыспен...

— Несі жақсы ?— деді әжем сұстана қарап.

— Ол бізді тураса, біз енді, оны да тураймыз!

— Ол не сөз, балам?—деді әжем тікіленіп.

— Апа, аяма оны!— деді әкем.

— Неге?..

— Оның қолынан біздің де талай адам қаза тапты...

— Кім ол «бізің?»

— Мына мен — «бізің»,— деді өз кеудесін қуатты саусағымен нұқып,— туған шешең!.. Мынау — туған балаң!..

— Несіне қарайсың, жүрегім? — деді әжем, басымнан сипап,— құдайдан жасырмағанды адамнан несіне жасырам? Сен де осының қанысың?.. Ол сөзіне бұртаңдап жөнеле берген менің құлағымда әжемнің әкеме:

— «Біз» дегенің осылар!.. Бізді ажалдан алып қалған сол Нұржан!..— деген сөзі қалды... Үйден мен жылап шығып кеттім... Жан-жағыма қарасам, «жау» деген адамдар көрінбейді... Қайда әкеткені белгісіз... Біз, тіміскілегіш балалар, тұтқындардың қайда екенін тез тауып алдық. Олар біздің ауылдағы шару асы нашар қоңсымыздың жыртық қара үйіне қамалған екен. Үйдің айналасы, мылтықты күзет. Ол сорлылардың не жаза тартатыны кешікпей-ақ мәлім болды. Тапа тал түсте, ауылдың қотанынан «алтыбақан» сияқты бірдеме құрыла бастады. Оның не нәрсе екенін, әжем мен әкемнің кеңесінен ұқтым. Тұтқындарды тіміскілеп тапқаннан кейін, құрылып жатқан «алтыбақанды» айнала жүріп, төңірегін қоршаған солдаттар жақындатпағаннан кейін, не нәрсе боларын болжай алмаған мен, жаман бір нәрсе боларын жүрек сезгендей, көрген-білгенімді әжеме айтқалы келсем, қабақтары қатқан әжем мен әкем төсек үстінде әлденені күбірлесіп отыр екен. Мен кіріп келгенде шошып қалғандай болған олар, үндерін тым-тырыс доғара қойды. Мен дағдылы қалпыммен жүгіріп кеп әжемнің мойнына асыла кеттім де, «осылай да осылай» деп айта бастадым. Сөзімді екеуі де үн-түнсіз тыңдап алғаннан кейін, әжем әкеме:

— Көрдің бе, балам, жап-жас сәбидің, де жүрегін тәңірімнің қобалжыта бастауын?—деді. Әкем тұнжырап үндемеді.

— Балам, сен басқаға сілтеуіңді қой бұл жұмысты,— деді әжем әкеме,— Жақыпбек екеуің ауыз біріктірсеңдер, сендердің сөздеріңді тыңдамайтын ұлық жоқ. Әлі де жалынып айтам, тоқтатыңдар, мына сұмдықты!..

— Ол не?! — деп ем, екеуі де маған жауап бермеді. Сезінген жамандықты бұрынғыдан бетер сезе түскендей, жүрегімнің лүпілдеуі күшейген, тулаған жүрегім алқымыма келген сияқтанып, тынысым тарыла бастады.

— Балам, әлі де айтам!.. Ақ сүтімді алдыңа тарта айтам! Тоқтатыңдар, мына сұмдықты!— деді әжем жалбарына түскен үнмен.

— Менің қолымнан келмейтін іс демедім бе, апа!— деді әкем төмен түсірген көзін көтерместен.— Несіне босқа қинайсың мені? Әжем талықсыған тәрізденіп теңселіп кетті де, аздан кейін зорға оңалғандай боп:

— Ендеше, соңғы сұрауым,— деді әкеме, әлсіреген үнмен, сөздерінің әріптерін бөлшектеп зорға айтып,— тым болмаса ауыл қотанында астырмаңдар, көрген бала-шағаның өмір бойы есінен кетпес... түсінде де шошыр!.. Көз көрмейтін жерге әкеттір!..

— Тұтқындарды аса ма?!—деппін мен...

— Жазалылар!..— деген гуіл естіле қалды жан-жағымнан...

— Дараға асуға әкеледі!..

— Ағеке! — деп қалыппын, мен оған... Аузымды баса қойған әлдекімнің бетіне қарасам, солдаттардың бірі...

— Молчи! — деді ол маған, көздері өңмеңімнен өтіп кете жаздап. Сөзі есімде қалды, басқан алақаны аузымның тесігін бекітіп тастағандай, үнім шықпай, «не болар екен?» дегендей, дараға төне түстім... Әскердің ішінде бір тақтай-мұрт бар-ды. Түсі аса суық адам-ды. Киімдеріне, ісіне, сөзіне қарап, оның осы әскерді бастаушы екенін білгеміз. Дара маңындағы істі де сол басқарып тұр екен. Жазалылар тұзақ астына кеп тұрғаннан кейін, әкем, нағашым, және басқалары тұзақтардың бауын - қолдарына алғаннан кейін, тақтай-мұрт қабандай қорс ете қалып еді, жазалылардың басына тұзақтар жапыр-жұпыр киіле бастады. Асыларын енді білгендей, жазалылар үн шығара бастады... Солардың ішінен Нұржанның даусын тани кеттім... Оның басына тұзақ кигізіп тұрған — менің әкем?..

— Ағеке!—деп қаппын тағы да,— аспа оны!.. Ол өзіміздің Нұржан!..

— Әбеу, сен бе едің, мені асқалы тұрған?.. Құдай балаңның тілеуін берер де, сенің тілеуіңді бермес!..— депті... Бақырған мені әлдекім үйге көтеріп әкеп, ішіне қарай есіктен лақтырып жіберіпті де, сыртынан баса қойыпты... Бақыра жылап, есікке ішінен жармасқан мені әжем құшақтай ап:

— Не болды?! — дегенде:

— Дараға асты! — деппін мен.

— Кімді?!—деген әжемнің үрейлі сұрауына:

— Нұржандарды! — деппін...

— Не дейді?! — деп айғайлап қалған әжем, талықсып құлап кетіпті... Одан кейін менің білгенім: оянып кетсем, үйдің іші ала көлеңке... Маңымда үнсіз мүлгіген біраз адамның күңгірт бейнесі елестейді... Оң жақ босағаға, бұл үйде бұрын құрылмайтын шымылдық керілген... Не болғанын аңғара алмаған мен, күндегі дағдыммен:

— Әже!—дегенімде, босаға жақтан:

— Бейшара бала, әлі білген жоқ па еді?— деген әйел даусы естілді. Үйдегі үнсіз мүлгігендер, бұл дауыстан оянып кеткен сияқтанды да, бастарын көтеріп алысты. Бірақ, мылқау адамдай біреуінде де тіл жоқ... «Неге үндемейсіңдер?!» дегендей жан-жағыма қарасам, құрылған шымылдықтың бас жағында тұнжыраған әкем де отыр!.. Мен әжемнің төсегіне ұйықтаған екем. Содан қарғып түсіп, жүгіре басып әкемнің алдына бардым да:

— Не болды?!—деп айқайлап қалдым. Ол үндемеді...

— Әжем қайда?!—дедім мен.

— Әжең енді жақ!— деді әкем ауыр күрсініп.

— Неге?

— Қайтпас сапарға кетті ол!

— Қайда дейсің?!— дедім мен түсінбей.

— Турасын неге айтпайсыңдар?—деді бір шал. Бетіне қараған маған, шал:

— Әжең өлді, балам! — деді.

— Бармаймын! — деп тырмыстым мен.

— Неге?

— Әжемді өлтірген сол!..

— Ойбай, жығайық үйді!— деді.

— Неге?—деп үрейлене қараған әкеме:

— Жау жақындап қапты! — деді Қайрақбай.

— Кім айтты? — деді үрейлене түскен әкем, орнынан қопаңдай бастап.

— Балдызың Жақыпбек!.. Маңайдағы өзге үйлердің бәрі жығылып, алды түйелерге артылып та болды...

— Не дейді?!.. — деп, бұрынғыдан жаман үрейленген әкем ұшып түре келді де, Қайрақбайға нанбағандай, асыға басып тысқа шығып кетті. Өзгеміз де үрейлене бастағанмен отырып қалдық. Әкем тез қайтып кірді де:

— Үйді жығу керек!— деді, мазасы кеткен бейнемен.

— Шешеңді қайтесің?— деді жеңешем ашулы дауыспен,—көшкен жұртына көмусіз тастап кетемісің? Ашулы бірдеме айтқысы келген әкемнің үні көмекейіне кептеліп қалғандай, ұртын томпайта, үлкен көздерін тасырайта, тесірейіп қарады да, қамыс арасынан айбат шегіп гүрілдеген қабандай, түсініксіз әлденені мұрнынан міңгірледі...

— Неге тесірейесің?— деді жеңешем, өршелене түсіп,— мынау балан, айтқандай,— деді ол мені қолымен нұсқап,— шешеңді өлтірген өзің!.. Маңайыңдағылардың бәрін тістелеп, тырналап маза бермегенде, айтушы ма еді шешең:— «әу, жаным, қой осыны!.. Көп қорқытатын, терең батыратын!.. Көп көтерілсе топырақ шаша алмассың, шаңдағына өзің тұншығып өлерсің!» деп? Келді ме, айтқаны?.. Әйелдігіне басып жасқа булыққан жеңешем, арғы сөзін айта алмай, әжеме арнаған жоқтауын айтып дауыс қып кетті... Біз, балалар да, ол дауысты сабырмен тыңдап отыра алмай, ағаш басындағы ұяда, өрмелеп келе жатқан жыланнан қорқып шуласқан қарғаның дәрменсіз балапандарындай үн қосып жылап қоя бердік. Әкем бұл жылауды ауырлаған кескінмен, тұнжырап үйден шығып кетті.. Сол қалыппен біздің қанша шуласарымызды құдайым білер еді, егер көп кешікпей нағашым кіріп келмесе. Әскерше киініп, қару асынып алған ол, әкемді ерте есіктен кіріп кеп:

— Асылтас!—деді ақырған дауыспен. Бәріміз де селк ете қап, шулап жылауымызды доғара қойдық.

— Бұ не, істеп отырғаның?— деді Жақыпбек, қатты даусын бәсеңдетіп, бірақ, зілін күшейте түсіп,— жалғыз осы үйдің кемпірі ме өліп жатқан?.. Ер-азаматты қайтесің, соғыста қырылып жатқан?.. Кеше кемпір өлмей, мынау күйеуін, өлсе қайтетін ең?.. Бұл сөздер көкейіне қонып, қайғысының қаруы мұқап қалғандай болған жеңешем, бетінде жылтыраған көз жасының, жұғынын алақанымен сипап жіберді де, өксігін баса алмаған дауыспен:

— Анау, қапыда және арманда өлген бейшараны өз орнына апарып жерлеудің қамы еді...— деді.

— «Қапың» дұрыс, «арманың» жалған!—деді шешемнің інісі,— баласынын, алдында өлген кісіде арман бола ма екен?.. Жасы жеткен адам... мың жасай ма ол?.. Барсын!..

— Соны, енді, ауылдың зиратына апарып жерлейік дегенім еді,— деді жеңешем, мұқалып қалғандай...

— Қайдағы зират?..

— Сарықопадағы...

— Жаудың сол жақтан қаптап келе жатқанын білемісің?

— Кәне, аттап көр, Сарықопа жаққа аяғыңды,— деді нағашым, сөздерін нығарлай сөйлеп,— кемпіріңе қоса, жауларың, ұлпы-отаныңмен, зәу-зәтіңмен, түгіңді тастамай қырып жіберсін!.. Жыламсыраған шешем, «сонда...» деп бірдемені бастап келе жатыр еді:

— Қысқарт, апа, сөзіңді!— деді інісі жекіп,— сөз таластыратын уақыт емес, бұл!.. Жан мұрынның ұшында тұрған уақыт!.. Енді биенің бір сауыны кешіксінші,— не болар екенсің?.. Тамтығың да қалмайды!.. Жау келіп басады да, жаныңды қырып, барыңды талап алады!..

— Сонда, әжемді қайтеміз?—деді жеңешем...

— Көмеміз!..

— Қайда?

— Осы арадағы төбенің біреуіне...

— Жападан-жалғыз ба?..

— Қасқыр жер деймісің көмген кісіні?..

— Не істейміз?—деп ақылдасқандарға оның берер бір ғана жауабы:

— Әліптің артын бағайық.

— Енді қайтеміз?—дегендерге әкемнің берер жауабы:

— Әліптің артын бағайық. «Әліптің артын бағып жүріп», біз Қарақұмға келесі қыста да отырып қалдық. Енді еститініміз: «Ақтар мен қызылдар соғысып жатыр дейді... Қазақтан ақтар жағын Жақыпбек Дәуітов, қызылдар жағын Амангелді Иманов басқарып жүр дейді... Қызылдарды ақтар қырып жатыр дейді...» Біреулер бұл сөзге де желігіп, әкеме келіп:

— Елге енді де қайтпаймыз ба?—десе, әкемнің берер жауабы:

— Әліптің артын бағайық!..

— Неге?!—деген шешеме:

— Оңаша сөз бар,— деді әкем.

— Балалардың біреуін тысқа шығар,— деді әкем шешеме, іргеде бақылап отырсын, біреу-міреу тыңдап жүрмесін, кісі көрінсе жөтеліп қап белгі берсін!.. Біздің үйде, Текебайға тетелес, өзі пысықтау, сөзуарлау Берен дейтін қыз болушы еді. Шешем әкемнің тапсырмасын орындауды соған жүктемек болды. Пысық қыз:

— Мен неге тыңдамаймын?—деп шешесімен қайымдаса бастап еді, әкем жекіп:

— Бар, «бар» деген соң!.. Естігің келсе іргеден де естисің!— деді. Әкемнің, суық түсінен қаймыққан қыз, наразылығын тыржың етуімен ғана білдіріп, кердеңдей басып тысқа шығып кетті...

— Жақыпбектен келіп отыр бұл жігіт,— деді әкем, Берен тысқа шыға. Бәріміз де елең ете қалдық.— Бұның әкелген хабарын қысқаша айтайын. Күн бұрын қатты ескертерім, естіген сөздерін, осы арада қалсын. Жан адамға тістеріңнен шығара көрмеңдер. «Отыз тістен шыққан сөз, отыз ру елге тарайды» дегенді ұмытпаңдар! Бәріміздің «айтпаймыз» деген антымызды жаутаңдаған көз жанарымыздан ұққандай болған әкемнің айтқаны:

— Жақыпбек тірі, аман екен. Ол қосылып жүрген ақтар қызылдан жеңіліп, шығыс жаққа қарай қашқан көрінеді. Жақаң олардан қалып қойған көрінеді. Сендерге қайда жүргенін білудің керегі жоқ. Ол бізге «Түркстан жаққа көшсін» деген хабар айтыпты...

— Неге?—деді, тыңдаушылардың ішіндегі естияр апам.

— Кәзір Торғай маңында Амангелді күш алып, қызылдарға жағып та тұрған көрінеді, тұрған елін билеп те тұрған көрінеді. Ол енді, онымен де қанағат қылмай, жан-жақтағы құмдар мен далаларда патшаны, немесе, ақтарды жақтаушылар болса табамын деп, жәйілім салатын түрі бар. Жақыпбек бізге «Амангелдінің қолы жетпейтін жерге — Түркістанға кетсін» депті.

— Онысы қай жер еді, құдай-ау?—деді шешем жылап жіберіп.

— «Түркстан» деген жалпақ жер,— деді әкем.— Біз соның тиімді бір тұсына барамыз да қонамыз...

— Қайда бар, ондай жер?—деді шешем жасқа булығып.

— Сырдың жағасында «Қармақшы» деген жер бар, сонда атамыз Малдыбайдың қайыны — Марал ишанның тұқымдары тұрады. Бала кезімде Жәмекеме еріп, көріп қайтқаным бар. Онда Маралдың немересі — Тобағабыл ишан тұрады екен. Маралды да, баласы Қалқайды да, немересі — Тобағабылды да ол ел әулие көріп қадірлейді екен. Сырдың жағасында Марал ишанның күмбезі бар екен, оған дұға оқуға қайғылылар мен сырқаттар медет сұрап ағыл-тегіл келіп-кетіп жатады екен. Күмбез қасында мешіт пен медіресе бар екен, медреседе балалар оқып жатады екен...

— Қоя тұршы, ертегіңді!— деді шешем, әкемнің сөзін бөліп,— сонша көшіп барамыз ба, сөздің қысқасы?

— Енді қайда барамыз?— деді әкем, лажсызданған кескінмен.

— Себебің не, сонда?— деп қадалғанда, әкемнің барлық тапқан сылтауы — мен.

— Адам бола ма деп үміт еткен балам еді осы,— деді ол мені нұсқап,— мектепке беруге жараған соң-ақ оқытпақ ем. Ол ойымды тәңірім хош көрмей, жел аударған қаңбақтай, беталды құла дүзге қуды да кетті. Сырт естуімізге қарағанда, заман бір ыңғайланып келе жатқан сияқты, барлық жерде де қызылдар беки бастаған сияқты, олар әр халықтың өз тілінде мектеп аша бастаған сияқты... Мен енді Сыр бойына жетем де, мектебі бар бір ауылға орнығып, баламды оқытам.

— Торғайға барып неге оқытпайсың?

— Көшпелі ел ғой ол. Орныққанша қашан. Және онда билік Амангелдінің қолында көрінеді. Тісіміз бен тырнағымыз тиген бізге күн көрсете ме ол? Сырға барсам кім болғанымды кім біледі менің?.. Біліп болғанша, баламды да оқытып болам...

— Сөзім осы,— деді әкем, үйіне жиналғандармен біраз кеңескеннен кейін, «Құлан басына күн туса, қодығына қарамас» деген. Енді бірімізге біріміз алаңдамай, әрқайсымыз өзімізге тиісті жерге барып паналайық. «Ермедің» деп бір-бірімізге өкпелемейік. Маған ерем дегенің ертең ертемен үйлеріңді жығыңдар! Біздің үйдің жаны ертеңіне ала көбеде оянды да, естиярларымыз кигіз үйді жыға бастады. Шала ұйқылы менің құлағыма, жылаған шешемнің сонда келген даусы.

— Бұған дейін қаңғыртпағаның аз болып па еді, құдай-ау?.. Тағы қай жаққа қаңғырттың бізді?..

— Өзің кетсең, — мейлің, баланы жібермеймін,— деп босатпады. Әкем мені тастап кете алмады. Жер кезіп, аң қуып желігіп қалған көңіл, өліктердің моласынан айырмасы аз тамдардың ішінде босқа жүруге шыдамай, Қайрақбай екеуміз ұйқыдан бос уақытымызды Сырдың мұзын ойып балық аулағандардың қасында өткіздік. Ауылда ермексіз жата беруге іші пысқандай болған әкем, «жұмысым бар еді» дегенді сылтау ғып, Ақмешіт, Тәшкен аталатын қалаларға кетті... Бірер ай сапар шеккен әкемнің үйге алып келген жаңалығы — бірі жиырмадан асып, бірі он сегізге толып, бой жетіп отырған екі апам — Меруерт пен Жібекті алыстағы әлде не байлардың балаларына бермек боп, қалың малын алып кепті. Мал айдап келуге ыңғайсыз: әрі қалың малға тыйым салып жатқан совет заманы, әрі алыстан қысты күні мал айдап қайту қиын. Бұл жөнде құдалардың тапқан айласы — қалың малды бұйымға айналдыру: ішіне батсайы, шайы, пай сияқты жібегін, барқыт, берен, мауыты сияқты асыл маталарын, түкті, тақыр кілемдерін қоса, біраз бұйымды, қыздарды ұзатып әкетуге келген күйеулер, бумалап алып келетін болған. Әкемнің өз әкелгені — ақша. Бірақ, ол кезде бағасы төмен совет ақшасы емес, «іске асуы мүмкін» деген Николай ақшасы және неменеге қажеті барын кім білсін, ағылшынның қағаз ақшасы!.. Әкемнің құда түсіп келгенін естіген біздің үй, қашан қыздар ұзатылып ізі суығанға дейін аса көңілсіз болды. Жат жерде танымайтын әлдекімдерге баратынын естіген екі қыз, болса-болмаса да ағыл-тегіл. Оларға қосыла жылаған шешем, қыздардан оңаша қалған шақта:

— Іштен шыққан балаларың емес пе еді? Құтыла алмай отыр ма едің?.. Неге шыдамадың аз ғана уақытқа?.. Заман түзелсе елге бармайтын ба едік, көшіп?.. Орналастырмайтын ба едік, сонда?.. Туған жерінен бұйырмайтын ба еді, топырақ?.. Қайда адастырып тастап кетеміз енді?.. Обалы қайда?..— деп зарланады. Шешем сөзін бітіргенше әкем темен қарап, тұнжырап отырады да, сөзі таусылған шешем, ендігі еркін булыққан жасқа берген шағында, әуелі ауыр күрсініп ап, құмыққан қоңыр дауыспен өз сөздерін бөлшектеп айта бастайды:

— Қыз бала «жат жұрттық» емес пе, бейшара-ау?.. Ошаққа тас болған қызды қайда көріп ең?.. Жасы жеткен соң, абыройы бар кезде орналасқаны жөн емес пе, қыздың?.. Көшерімізді жел, қонарымызды сай біліп жүрген адам емеспіз бе?.. Туған елге қашан ораларыңды қайдан білесің?.. Қалай ұстап отырасың оған дейін бойжеткен қыздарды?.. Жерін таппай беріп кеп отырған жоқпын... Біреуі — Аламесек төңірегіндегі Шірік-қарта байдың баласы және Датқаның тұқымы; енді біреуі — Тәшкеннің мың қырған саудагерінің баласы, асылы — Құрама...2 Осыдан артық не жер керек әйел балаға?.. Қарсыласар күші жоқ қыздар да, шешем де жылау-сықтаумен жүрген күндерде, әуелі — қазақ күйеуіміз келді. «Бай, Датқа» дегенмен, жасы қырыққа жақындап қырқылжың болып қалған, қырма сақал, иіс алмас бір «жануар» екен!.. Сыбыр сөздерден, оның жеңгедей алған бір әйелі, қыздай алған бір әйелі болып шықты... Бірақ, оған енді амал қанша!.. Әкемнің сөзі — сөз!.. Біздің Меруерт сұлу да, сымбатты да қыз еді... Күйеуін көрген соң тіпті ағыл-тегіл болған бейшара, үйден шығарарда талып қап еді, қосшылар түйеге көтеріп мінгізді... «Құрама» деп атаған күйеуіміз, басыбайлы өзбектің өзі болып шықты: мұрны да, көзі де, беті де, сөзі де өзбек, киімдері де өзбек: басында ақ кесте шеккен төрт қырлы қара тақия, үстінде — түсі ашық биқасап ала шапан, оның белін төрт-бес орамалмен буып алған, бұтында ақ дамбал, аяғында мәсі етік. Рас айтса, оның жасы жиырма бесте екен. Бірақ, өзбек текті халық па, немене,— бұл да қырма сақал!.. Және сақалы мұндай мол, қалың болар ма,— бетінің көзі мен мұрнының төңірегінен басқа жері,— салқын күзде көлдің бетіне қатқан мұз сияқты көкпеңбек, жып-жылтыр!.. Егде тартқан жасын жасыра ма, әлде бай баласы болғандықтан ертерек семірген бе — денесі топ-толық, мықыны жап-жалпақ... Бастапқы күйеумен салыстырғанда, бұл ойнақы мінезді адам екен. Үйге кіре, үлкенімізді «һәкәлап», кішімізді «һүкәлап», шешемді «апалап», іші-бауырымыздан өтіп барады. Осы мінезін ол қалыңдығына да көрсетті. «Өзбек әйелжанды» деген сөз рас қой деймін. Қатира күйеуді өз отауында оңаша отырған Жібекке алып барып, «қалыңдығын, осы» деп көрімдік алған соң-ақ, қасы-көзі ойнақшыған күйеу, жез қармақтай майысқан қимылмен «жаниға китәй!» деп жабыса кетті... Жібек бұйығы мінезді қыз еді. Танымайтын күйеу құшақтай алғанда, ұяттан жанын қоярға жер таппаған қыз, оттай лаулап, аппақ кескіні күп-күрең болды да кетті... Бірер күннен кейін Жібекті де жөнелттік. Пар атқа жеккен тарантасқа оны да күйеу қосшылар көтеріп салды. Поезға мінерде ол да талып қапты... Кейінгі күбірден естуімізше, ол бейшара да «екінші қатын» болып кеткен екен... Қыздары кетуімен, шешемнің «қайда жібердің балаларды?» деп жылап, күн сайын құлағын мүжуінен қажыды ма, әлде, көңілсіз үйде кесіпсіз жата беруге жалықты ма, «маталарды өткізем» дегенді сылтау ғып әкем кейде Түркстан жағына, кейде Орынбор жағына жолаушылады да жүрді. Біз үйде болдық. Менің еріккендегі кәсібім,— не Сыр бойында балық аулаушыларға кету, не Қайрақбайды ермек көріп, соның қасында болу... Қайрақбай менімен туыс жігіт. Біздің бесінші атамыз — Саудабайдың бес қатыны болған екен, Қайрақбайдың атасы — Тұяқбай, сол Саудабайдың ең кіші тоқалынан туыпты. Тоқал баласын қазақтың қай жерінде болса да бәйбіше балалары кемшілікте ұстауға тырысқан ғой, оған кей тоқалдың балалары көнген де, кейбірі көнбей, тістесе, тебісе өсіп, біреулері бәйбіше балаларының өзің билеп кеткен. Мысалы, біздің арғы атамыз — Молдабай да Саудабайдың үшінші тоқалының баласы екен. Бірақ ол, енеден жалғыз болса да өжет туып, маңайына қоңсы-қолаңды көбейтіп алған да, бәйбіше балаларынан кемшілік көрудің орнына, билеп-төстеп, бәрін иіріп жусатқан. Тұяқбай ынжық адам екен. Өзге туыстарынан таяқ жейтін ол, Молдабайға қорғалап, өмірін соның малын бағумен өткізген. Қайрақбайдың әкесі Тайлақбай да біздің үйдің жалшысы қатарында күнелтіп еді деседі. Ол да момын адам екен. Қайрақбайдың одан пысық тууы,— шешесінің менің әкеммен өсегі бар болғанға ұқсайды. Онысы, рас та ғой деймін: ең алдымен, оның кескін-кейпінде әкеме аздаған ұқсастықтар бар, әсіресе, монғолша қиғаштау біткен көзі, екіншіден, шапшаң мінезі. Өсекші адамдардың айтуынша, әкеме оның қажырлылығы ғана жетпейді, бұл жағынан ол заңды әкесіне келеді. Құлағын осындай есек шалған шешем, Қайрақбайды бала шағында жеккөріп, үй маңайына жолатпауға тырысады екен, кейін, үйрене келе, онысын қойған. Мал түлігі болған соң-ақ, әкем Қайрақбайды біздің үйде ұстап, тесік өкпе ғып жұмысқа салмай, атарман-шабарманы ғып үйреткен. Кейін әкемнің ол ең сенімді, ең пысық жігіті болып кеткен. Тұрмыс жағынан ол әкемнің (қасында, ірі жылқыға қосақтап жіберген тай сияқты. Өз шаруасы, өз асы, өз аты деген онда жоқ: мінері де, ішері де, киері де біздің үйден. Жаз да, қыс та, тек қана жатар үйі бөлек... Күн көрісі біреуге байланысты бола тура, ол жақсы ат мінуді, жақсы киім киюді ұнатады. Әкем бұл жағынан бетін қақпайды да. Сал да болғысы келетін ол, домбыраны да бірсыдырғы жақсы тартады, елеңді де бірсыдырғы жақсы айтады. Жасынан әкеме еріп ел аралаған ол, жершіл де, елшіл де. Әкем оны қайда жұмсаса да барып, тапсырған ісін тыңғылықтап қайтады. Ол жағына — мығым. Ал, мінез жағына келсең қылжақбастау, ұшқалақтау, шайқы мазақтау... Үлкеннен де, кішіден де оның ойнамайтыны жоқ. Ол, әсіресе, әйелдерге соқтығымпаз, олармен әзілдесімпаз. Сондай мінез-қылығымен қыз-келіншектерге өтімді екенін өз көзіммен де талай рет көрдім... Сондай қылжақбас Қайрақбайдың тағы бір «кәсібі»— кішкене еркек балаларды жинап алады да, боғауыздың неше түрлісін үйретеді. Тілім шыға, мені де ол солай баулып, кім көрінгенді боқтатып, бейпіл сөйлетіп үйретті. Солардың ішіне өзімнің әке-шешемді, немесе, Қайрақбайдың өзі мен қатынын да сыбап алатын едім, онымды қызық көргендей, күлетін еді де қоятын еді. Бұл әдетімнен, тек, бертін, естияр болған шақта ғана айнып, оңашада я жастардың арасында болмаса, үлкендердің я жат адамдардың көзінше бейпіл сөйлеуден тыйылдым. Қайрақбайдың маған кішкене күнімнен үйреткен бір «сабағы» — қыз бен жігіттің, арасындағы жастық қарым-қатынастар жайында. Бұл жайдағы әңгімесін Қайрақбай тұрпайы түрде де, сыпайы түрде де айтады. Тұрпайысы маған таңсық емес сияқтанады, өйткені, көзін тырнап ашқаннан бастап, үй хайуандарымен бірге жатып, бірге тұратын көшпелі ауылдың баласына ұрғашы мен еркектің қарым-қатынасының ешбір таңсығы да, қызығы да жоқ. Қайрақбайдың сыпайы әңгімелері мені қатты қызықтырады, өйткені, ол адам түгіл перілер мен періштелердің де жастары өзара ғашық болуынан, аузыңның суы құритын нелер тамаша ертегілерді айтады. Немесе, «Қозы Көрпеш — Баянның», «Қыз Жібектің», «Бәдіғұл — Жамалдың», «Сейпіл — Мәліктің», «Жүсіп — Зылиқаның» қиссаларын жатқа соққанда, құмарлықтан өліп кете жаздайсың, «шіркін-ай, мен де солардай ғашық болар ма едім!» дегенді арман етесің. Бір қыс осылай өтіп, жиырмасыншы жылдың көктемі басталған шақта, әкем сол бір күндері үйде жүрген шақта, біздің қырға тіккен қоңыр кигізді үйімізге, «Ақмешіттегі дөкейдің бірі» деген бір адам келіп түсті. Орысша киінген, басында тек қара мақпалмен тыстаған қазақы сусар бөркі бар, қапсағай биік бойлы, шүңірек қоңыр көзді, жоғарғы ернінің үстін, етегін қырыққан қою қара мұрт жапқан бұл адам, әкеме таныстардың біреуі болып шықты. Фамилиясы — Аралбаев. Біздің үйге, әкемді —«Әбекелей, шешемді — «жеңешелей», бізді «қарағым-шырағымдай» келген бұл сыпайы адамның жайғасқаннан кейінгі әкеммен күбірлескен кеңесіне құлақ салып отырсам, Совет өкіметінің хал-жайы қиындап бара жатқанға ұқсайды. Не екенін білмесем де, оның «Антанта» деген сөзі құлағымда қалыпты. Советті кәзір батыс жағынан Антанта қысып келе жатқан сияқты; Самарқан, Бұхар аталатын жақта «басмашы» дегендер шығып, оларды Ануар паша дейтін кісі басқарып, ол да қиратып келе жатқан сияқты, сөйтіп, Антанта мен басмашылардың қыспағына алынған Совет өкіметі, көп кешікпей езіліп өлетін сияқты... Сол сөздерінің арасында, Аралбаев әкеме тағы бір қуаныш хабар айтты: былтырғы көктемде Амангелді өлтірілген екен. Бұл жаңалыққа қуанып кеткен әкем:

— Кім өлтіріпті?— деп сұраса:

— Дәл кім екенін білмеймін, — дейді Аралбаев,— кім де болса, біздің кісілер!..

— Әбеке, осы сізді, Дәуітов Жақыпбектің жездесі деп естідім бе? — деп сұрады.

— Солайы рас,— деп қана салқын жауап берді әкем.

— Оны қысты күні Ақмешітте болғанда неге айтпадыңыз?

— «Солай едім» деп несін әйгілейін оның...

— Білесіз бе, ол балдызыңыздың кәзір қайда екенін?

— Білмеймін,— деді әкем иығын көтеріп, от басында тамақ пісіріп жүрген шешем, інісінен хабар барын сезгендей, елеңдей қалды...

- Шүйінші бересіз бе, амандық хабарын және қайда екенін айтсам?..

- Қалағаның сенікі, қайным! — деп шешем жылап жіберді.

— Семейде! — деді Аралбаев.— Шыңғыстау елінде. Сонда, яғни, атақты ақынымыз Абай Құнанбаевтың ауылында судья боп қызмет атқарады...

— Не дейді, жаным-ау!— деп қуанған шешем жылауын үдете түсті.

— Өңгенің бәріне сенуге болар еді,— деді әкем, сабырлы қалпын өзгертпей,— «судья» дегенге сеніп болмайды..

— Көзімен көріп келген кісі болса да ма?..

— Кім көріпті?

— Абайдың інісі — Исхақтың немересі Даниял Исхақов деген жігіт Тәшкенде айтқанын өз құлағыммен естідім. Ол жігіт Шыңғыстаудан жуырда ғана келген екен. Енді де нанбайсыз ба?

— Аузыңа май, қарағым!.. Нандық, қарағым!—деді шешем жасқа булығып... Арғы сөзді оңаша сөйлескілері келгендей, әкем мен Аралбаев орындарынан тұрысты да, тысқа бірге шығып, дөң асып кетісті. Олар оралғанша ас та даяр болған еді. Тәтті сүрден шағындау ғып асып, астына күріш басқан етті жегеннен кейін, онан соң, түйе сүтін құйған күрең, шайға сусындағаннан кейін, Аралбаев аттануға жиналды. Кереге басына ілген пальтосын киюге ыңғайлана берген ол:

— Бір нәрсені ұмытып барады екем ғой, Әбеке!— деді.

— Нені?

— Өй, жігіт!— деді ол, босағаға таяу, жерге тастаған ердің үстінде шоқиып отырған Қайрақбайға,— анау қасыңда жатқан қоржынды бері әкелші. Қайрақбай әкелген қоржынның ауыз бауын ағытқан Аралбаев, ішкі қалтасынан, ортасынан қайыспен буған, қалыңдығы бір қарыстай, әлде не кітапшаны суырып алды да, біреуін шетінен ағытты. Үлкендігі қозынын, тіліндей ғана, сырты қызыл, жұп-жұқа книжка екен.

— Осыны сізге берейінші!— деді де, Аралбаев книжканың ішін ашып,— қаталаспасам, сіздің анық атыңыз Әбуталып, фамилияңыз...

— Жәутіков!—деп жіберді әкем, Аралбаев кідіріп қалған соң.

— Соларды жазайын,— деді де Аралбаев қоржынынан сия сауыты мен қалам алып, қызыл книжканың бетіне әлденені шимайлады. Содан кейін әкеме ұсынып еді:

— Бұл не?—деді әкем әуелі біліп алғысы келгендей қолын созбай...

— Партиялық билет!..

— Қайдағы «партия?»

— Көменес партиясы бар емес пе?

— Иә?..

— Соған мүше болудың билеті.

— Ойбай-ау, мен мүшемін бе, оған?!..

— Болмасаңыз болыңыз!

— Не деп отырсын, шырағым-ау?!..

— Қорықпаңыз, ақсақал!.. Сізге ғана емес, жолшыбай сіздейлердің талайына үлестіріп келем... Алыңыз!..

— Бұл өзі не қылған билет, бос жатқан?!—деді әкем, алар-алмасын біле алмаған кескінмен қолын сылбырлау созып.

— Өз қолымыздағы билеттер,— деді Аралбаев,— кімге берсек те еркіміз.

— Мұны мен қайтем?— деді әкем билетті қолына алып, төңкере жан-жағына қарап.

— Сандығыңа салып қой, бір күнде керек боп қалар!

— Ендеше, біреуін менің анау туысыма да бер,— деді әкем Қайрақбайды қолымен нұсқап.

— Болсын!—деді де, Аралбаев қызыл билеттің біреуін оған да жазып берді. Одан кейін Аралбаевты жақын жердегі темір жол станциясына шығарып салып қайтқан әкеме Қайрақбайдың:

— Өзі неткен адам әлгінің?— деген сұрауына берген жауабы:

— Әрі аталықты, әрі атақты байдың баласы екен. Күні үшін көменес партиясына кіріп жүрген бейбақ екен. Бұл үкіметке қылығы жағымды көрінеді...

— О, тәуба, жасаған!—деп қояды әкем содан кейін қалтасындағы қызыл билетті анда-санда қолына ап, қарап қойып,— біз де «көменес» болдық-ау, енді!!.»

— «Пәленің мыңы Сырда, бірі қырда» деген мақал бар. Соның растығын, мен осы жазда көрдім. Бұл арадағы пәленің ең сұмдығы — кәдімгі сары маса екен. Жаңбыры бар жаздарда, қанаты суланған ол алысқа ұзап ұша алмайды екен де, құрғақшылық жылдары, саздауық тұстардан қалыңдығы бұлттай боп көтеріліп, желмен ауытқыған шақтарда, жетпейтін жырағы, кірмейтін қуысы қалмайды екен. Олар ашық жерлер түгіл, іші қапа болып кететін тамдардың есік, терезесін ашқанда қаулай кіріп ап, денеңді күн-түні удай ашыта шағып, әрі үндерін қоса ызыңдап, дамыл-тиыштық бермейді екен. Ауқатты адамдардың одан табатын жан саясы — «масахана» атты шатыр құрып, ішіне тығылу. «Жыртық үйге тамшы ауыр» дегендей, күндізгі күйген ыстық пен түндегі тымырсық қапада, сүзгі матадан жасалған масахананың ішінде адам тұншығып кете жаздайды екен... Ашайын десең, масадан қорқасың... Біздің Торғайдың масасы шақса да ештеңең кете қоймайды. Ал, Сырдың масасы адамға безгек егеді екен. Торғайдың безгегінен өлген адамды естіген жан жоқ. «Тропикалық» аталатын Сырдың безгегінен екінің бірі өледі екен. Сол жазда, осы қазаға Қайрақбайдың бір ұл, бір қызы ұшырады, менің де тетелес бір апам өлді... Сырдың бойында малдың, әсіресе, жылқы мен түйенің «жендеті» — сонасы екен. Біздің Торғайдың сонасы, бұл арадағы сонаның қасында, қойдың қасындағы түйедей. Үлкендігіне қарай, оның жағы да күшті, тісі де өткір болу керек, — шаққан жерінің етін терісімен бірге жұлып алады. Қырда ол жылы шөп жоғы белгілі. Малдың қорек алар жері, дария жағасындағы саздауық жерге өскен құрақ. Ашыққан мал амалсыз соған барғанда, сазға батқыш түйе қорғаны сыртта жүреді. Сол кезде, бір түйеге мыңдаған сона жабылып, қасқырдай талағанда, жүні жазғытұры күзелген, денесі тақыр сорлылар, жанын қоярға жер таба алмай, шаңға аунақши береді... Кейбір сабырлы болғансыған бейбақтары, бауырына қадалған соналарды табандарымен, қапталына қонған соналарды бастарымен қағам деп, өз денесін өздері ұрумен ісіріп жібереді, содан ақырында, не қатпа, не қара өкпе болып өледі... Сона түнде жатады. Күндіз құрақ ішіне тығылған жылқы, қырға сол кезде ғана шығады... Маса мен сонаға ең шыдамды мал — сиыр екен. Денесіне маса миллиондап, сона мыңдап жабысқанмен мыңқ етпейтін ол сорлының жауы — «сәйгел» аталатын инелік пен «алакүлік» аталатын көбелек. Бұлардың біреуі көзіне көрінсе, жүздеген сиыр жанын қоярлық жер таба алмай, құйрықтарын аспанға тікейте көтеріп ап, тым-тырақай бытырап қашады... Ол шабысқа қайбір шыдамды мақұлық. Сәйгел мен алакүліктен қашып, біраз тоңқаңдап жүгірген соң, тілі салақтап болдырады да, мәңгі болғандай бетімен лағады. Қой байғұс, бұл шыбындардың біреуін де елең қылмай, ыстық уақытта біріне бірі тығыла ұйысып жатады да алады. Бірақ, мұнымен пәледен құтылмайды ол. Қойдың танауына кіргіш қара бас ақ құрт болады екен, құрғақшылық жылдары ол тіпті көп болады екен. Танауына сол құрт кіріп жыбырлатса, онымен де қоймай, шақса, қой бейшара оттан қалып, алдыңғы аяқтарымен тұмсығын сабап, секіре береді екен де, осыдан болдырып өледі екен. Қазақтың «секіртпе» деген ауруы осы екен. Бұл ауру, кейде, қотандағы қойды түгел құртып кетеді екен... Аталған пәлелердің ешқайсысына да беріспейтін ешкі ғана екен. Жанын ол, шаққыш шыбындардан, ыстық «езде таса жерлерге тығылып қалумен сақтайды, неге екенін кім білсін, секіртпенің құрты оған дарымайды да... Қойлар сияқты, ешкілердің де пәлесі —кене екен. Құрғақшылық жылдары кене де көп болады екен... Ешкінің төсіне қадалған кенелер, етін тесіп ішіне өтіп кетеді деседі. Ешкі бақырауық мал ғой. Сондықтан да, қасқырлар түнде қотаннан қой ұрлағанда, бақыруынан қорқып ешкіге жоламайды деседі, жоласа да, ауыл адамдары бақырған даусымен қуып, айырып алады деседі... Осы бақырауықтығын ол кене жабысса да істеп, иелері бұл пәледен де құтқарады екен... Сыр бойындағы малдың пәлелері осылар болса, егіннің пәлесі — «саранча» атты шегіртке екен. Бұл маңайда ондай пәленің тұқымы барын қар кетіп, жер көктей бастаған шақта көргеміз. Сол кезде ауыл адамдары жақын тұстағы сазды өлкелерге барған да, әлденелерге үңіліп қараған. Мен де қарасам, жұрт үңілген жерлерден бір нәрсе ақ көбіктеніп, көпірши шығып жатыр екен.

— Бұл не?— десем:

— Саранча аталатын шегірткенің тұқымы,— дейді. Мен ол сөзге түсінбей, не екенін сұрасам:

— Саранча дейтін шегірткенің ұрғашысы,— дейді түсіндірген адам,— күздігүні осындай сазды жерге құйрығын түбіне дейін шаншады да, өзі сол орында өледі. Оны тышқандар теріп жейді.

— Құйрығын неге шаншады?

— Ұрығы, яғни, тұқымы сол құйрығында болады. Саздың тереңіне көмілген ұрық, қыстай аман сақталады да, жер жіби, күн жылына, өсуге айналады. Мына жерден көпіршіп шығып жатқан нәрсе — жандана бастаған сол ұрық. Біраздан кейін осы көбіктен қылдырықтай қызыл бас, ақ құрт шығады да, аздан кейін шегірткенің балапанына айнала бастайды. Қанаты үлкейіңкіреген кезде өсуге айналады. Сол кезде біз бұларды айдап, маңайға үйген қу қамысқа тығамыз да, қамысты өртейміз. Солай жоймасақ, қанаттанып ұшқан соң күш бермейді. Егер ұшырсаң-ақ, егін-шөптен түк тастамай отап, өрт жүргендей тып-типыл ғып кетеді... Мен осы өртеуді де көзіммен көрдім. Қызыл бас құрттар көрінген шақта сол алқапты айнала қу қамысты үйеді екен, құрттар одан өте алмайды екен. Құрт шегірткеге айналған шақта, ауылдың тайлы-таяқтысы қалмастан, жүруге жараған бар адамы шығады екен де, қолдарына ұзын жас талдан буған сыпыртқы ұстап, шегіртке атаулыны үйген қамысқа қарай айдайды екен. Үріккен қойдай жосылған шегірткелер қамысқа тығылған шақта, тұс-тұсынан от береді екен... Бірақ, бұнымен Сыр бойының елі ол жазда саранча апатынан құтылған жоқ. Жергілікті саранчаның тұқымын құртқанмен, жаз ортасында, әлдеқайдан көшкен бұлттай түнеріп қалың саранча келді де, ел боп шулағанмен, қазан-ошақ сияқты темір-терсектерін түгел қаңғырлатқанмен, әр жерге қамыс жағып түтін бергенмен, биылғы азын-аулақ егінді тып-типыл ғып отады да кетті... Ұстап алған саранчаларды көрсем, аты және түрі шегіртке болғанмен, Торғай жерінің ең ірі деген шегірткелері, бұлардың қасында, түйенің қасындағы қойдай ғана екен!.. Ол жазда шаруаға келген апат осындай болса, адамға келген апат та одан кем болған жоқ. Ең алдымен, елге безгек қаптап кетті. Одан өлген адамның қисабы жоқ. Оның үстіне «шешек» деген пәле кеп, елдің баласын, егін отаған саранчадай қырды. Маған да шешек сол жылы шығып, елім аузынан әрең қалдым. Бүліс дейтін маған тетелес апам кескінді сұлу қыз боп өсіп келе жатыр еді, шешек оның бетін дал-дал ғып ойып, түк те түрін қалдырған жоқ... Сырдағы «мың пәленің» ішіне қарақұрт, бүйі, шаян, жылан дегендер де кіреді екен. Қарақұрт, әдетте, қырдағы жусанды жерде болады екен. Құрғақшылықта жусан да шықпай қалуынан болса керек, — биыл олар да өріп ауылға кеп, талай адамды шағып өлтірді. Бүйі шаққаннан менің шешем де ісіп-кеуіп әрең аман қалды. Шаян бұл араның елінде, ас ішкен дастарқанның үстінде өріп жүретін мақлұқ екен, сондықтан, шағып алғанда ғана өкінбесе, тұрғын ел одан қорықпайды екен. Жылан да солай екен. Далалық жер түгіл, қораның іші-сыртында да жылтыңдап жүретін олардың кейбірі үйге де кіріп кетеді. Сондай жыланның біреуі өзімді де шағып алды. Тақыршылықтың салдарынан қырда отыра алмаған біздің үй, жаз ортасында қораға көшіп келді де, өткен күз ауылдың күшімен бізге арнап соққан тамымызға орнықты. Қырға шыққанда сыпырып алған терезелер қайта салынды. Менің бір әдетім — еріншектеумін. Үй шаруасының кейбір жұмысын өз ықыласым шауып істемесем, біреудің жұмсағанына ешуақытта бармаймын. Сондықтан ба, әлде мені бұла ғып өсіргілері келе ме, әкем мен шешем де жұмсай қоймайды. Қырдан көшіп келген күні, сол әдетіме бағып, үйдің өзге жандары, бірер ай болса да есіз қап ыбырсыған қора-қопсыны тазалап, нәрселерді жайғастырып... дегендей жабдықта, тыста жүргенде, мен әлдене ойыншықтарымды ермек қып, тамның ішінде отырмын. Қасымда бырылдай ұйқтап, «үлкендігі кішігірім иттей» дерлік жүндес тарғыл мысық жатыр... Бір кезде сол мысық шошып оянғандай атып түре келді де, тамның көлеңкелеу бұрышына қарап, белін күдірейте, айбат шегіп ырылдай қалды... «Не көрінді?!» деп бұрышқа қарасам, ұзындығы бір құлаш жіптей әлде не қыбырлайды!.. Тесірейе қарасам, қара тарғыл жылан!.. Мысыққа я маған айбат шеккендей, ол да белін биік көтеріңкірейтіп, бері қарай қарғығысы келгендей тұрған қалпында теңселеді!.. Ырылдаған мысық, жыланнан мені қорғағысы келгендей, ыршып ілгері қарай секіріп түсті де, тағы да күдірейе қалды. Жылан да сол кезде «саған берісе қойман!» дегендей, орғыңқырап, мысыққа таянып қалды... Мысықтың жүні әдетте жұмсақ болады ғой. Біздің «Жолбарыс» аталатын мысығымыздың қалың, ұзын жүні тіпті жұмсақ болатын, әлдеқалай сипай қалсаң, ұйпаланып қалпынан көпке дейін түзеле алмайтын. Жыланмен арбасқан шақта, оның осы жүнінің әрбір талы кірпінің инелеріндей тікейіп, түрегеп кетті. «Қайсымыз бұрын алар екеміз» дегендей, арбасқан екі жануар тағы да жақындай түсті де, таянып қалған шақта, бірінен бірі сескенгендей, жылан басын қақшита көтеріп, мысық алдыңғы екі аяғын бетіне қорғаныш қыла шөкесінен отыра қап, жылтыңдаған жылан сылдырады да тұрды, мысық ырылдады да тұрды... Менде үн жоқ: отырған жерімде үн-түнсіз тастай қатыппын да қаппын!.. Бір кезде мысық оң алақанымен жыланды жаққа салып қалғандай болды... Ол алақанын жылан бассалмақ болғанда, сол жақ алақанымен қағып қалды. Оған ұмтылам деген жыланды екі табанымен кезек қақпақылдай бастаған шақта тістетпеуіне ыза болғандай жылан, мысықтың денесіне оралып кеп қалды... Сол кезде жаны ышқынғандай шар ете қалған мысығымды аяп кеттім ғой деймін, атып тұрып, жыланды желкесінен шап беріп ұстағанымды өзім де білмей қаппын!.. Тек қана білгенім,— қылғына жанталасқан жыланның, басын иіп кеп, бармағымды тістеп алуы... Осы кезде әкем де кіріп, үйде болып жатқан уақиғаға, әуелі сасып қалғандай, аңырып аз тұрды да, жыланның мен ұстаған желкесінің, басына таяу жерінен ұстап кеп алды... Оның қысуы менің қысуымнан қаттырақ болды ғой деймін, жылан мысыққа оралған денесін жазып жіберді де, «қолыңның әлін кетірейін» дегендей, әкемнің жеңін түрген білегіне оралды...

— Енді қайтем?—деп мен жылап жібергенде:

— Ештеңе де етпейді,— деді әкем,— бұл уыстан ол тірі кетпейді...

— Өзіңнің еш жеріңді тістеді ме?— деп сұрады әкем.

— Тістеді.

— Қай жеріңді?! — деді ол үрейленген кескінмен.

— Мына бармағымды!— деп көрсетсем, әп-сәтте шаққан жері иненің көзіндей боп қарая қапты...

— Құдай-ай, сақтай гөр!— деді әкем қорқып кетіп,— әкел, әне бір қапшықты. Мен алып берген кішірек қапшыққа әкем жыланды салды да, аузын буып:

— Жүр, тез!— деді маған қолын ұсынып, жетектемек боп.

— Қайда барамыз?

— Ишанға!..

— Ел іші пәле-жаладан тишығыпты деп жүрсің ғой, бұнда не қыламыз, отырып? Одан да, аш болайық, тоқ болайық, елде болайық,— деп қыңқылдай берді. Әкем оған алғаш:

— Көрмеген ел ме еді?.. Сағынатын кімің бар еді?..— деген сияқты жылдыртпалы сөздерді айтып жүріп, бір сәтте,— кеше ғана Торғайдан жуық арада шыққан кісіні көрдім, ондағы құрғақшылық бұдан да жаман дейді, малдары әзірден-ақ көтерем болып жатыр дейді, егін сеппейтінін білесің ол елдің, алыстағы қалаларда бір пұт тарының құмы не бес қой, не бір сиыр дейді, ақшаға еш нәрсе сатпайды дейді, қалай сатады ақшаға? Көнетоз көйлекті базарда мың сомға бермейтінін осында да көріп жүрсін. Қалай көшіп барасың елге, осындай шақта? Барып көрші, кеше тоқ кезіңде, тонап алуға тартынбағандар, бүгін — аш кезіңде, тірідей талап жесін!.. Бұл сөздер көкейіне қона бастаған шешемді шегелей түскісі келгендей, әкем жадыраңқы сөздерін айтады:

— Бұрынғы дәулетіміз қайтып келмеді демесек,— дейді ол,— құдайға шүкір, мұнда да жаман тұрып жатқамыз жоқ. «Жегеніміз — май, ішкеніміз — шай» дегендей, дастарқанымыз бұрынғыдан кеміген жоқ. Осындай жай-күйімізді тастап, босқа қопарылмайық: «Әліптің артына бақ» дегендей, бұл заманның арты неге соғарын, орнықты жерде байқай тұрайық. Шешем бұл сөздерге көнген қалпын көрсетеді... Мезгіл күзге тақала, Сыр бойының да халы қиындады. Аштан босқандар, қайыр сұрағандар көбейіп кетті. Осы кезде, әкемнің тағы бір «көрегендігі» байқала қалды: жыл басында екі қызын бірдей сатқан әкем, қалың малына өзгені емес, мата я басқа өлі бұйымдарды алғанын білесіздер. Сонда үй-іші «қайтесің бұларды?» деп күңкілдесе, «асықпаңдар,— дейтін әкем, — әліптің артын бағыңдар!» Ол бұйымдарды әкем, өзгелер түгіл, үй ішіндегі шешем, Текебай, мен — үшеуімізден басқа Қайрақбайға ғана көрсетіп, өзге жан адамға сездірмей, там ішіне соққан пештің астындағы ұраға тығып, бетін белгісіз нәрсемен жауып тастаған. Қорадан қырға шыққан шағымызда, әкем тамға күн сайын келіп, ұраны байқаусыз бақылап кететін. Орынбор, Тәшкен сияқты жерлерге барып қайтқанда, матаның ұрадағы бірлі-жарымды тобын жасырып қана шығарып алатын да, ескілеу чемоданның ішіне салған көйлек-көншегінің астына тастап, барған жерінде орындап келетін. Онда да ақшаға сатпай, жаңасы, көнетозы аралас киімдер алып кеп, ұраға тығып қоятын. Жаз ортасында қырдан қораға көшіп келгеннен кейін біздің осы ұра кеңіді. Түннің ауыл тегісімен ұйқтап қалатын бір шағында Қайрақбай мен Текебай пеш астындағы ұраны ашты да, ішіндегі нәрселерін шығарып, ұраның түкпірін көлбей, терең апан қазды. Үйдегі маған тетелес екі апам бар, мен, әкем, шешем бар — бесеуміз, апаннан шығарылған балшықты екі зембілмен3 кезек тасып, былтыр тамның кірпішін соққан қора сыртындағы терең шұқырға құлата бердік. Апанды қазар алдында:

— Балалар,— деп сақтандырды бізді әкем, қаһарлы кескінмен саусағын безеп,— қазір біз пеш астындағы ұраны кеңітеміз. Неге үйтетінімізде жұмыстарың болмасын, жан адамға тістеріңнен шығарушы болмаңдар! Текебайға, маған, Қайрақбайға сенетін әкем, қыздарына сенбегендей, «бұларың қалай еді?» дегендей кескінмен, оларға бір, шешеме бір зілдене қарап қойды.

- Айтпайды!— деді шешем, әкемнің іштегі ойын көз қарасынан жобалағандай,— айтып көрсін,— деді ол қыздарға тесірейе қарап, әдетіне айналған бейпіл сөздерінің шет жағасын шығарып қойып,— не көрсетер екем мен, ол бетпақтарға!.. Шешемнің адырая қарауынан зәресі кеткен қыздар, «аржағын айтпай-ақ қой, түсіндік!» дегендей, көздері жаутаңдап бұға түсті. Өйтпегенде қайтсін: жас күнінен ерінен барлық көріп өсуінен бе, әлде табиғат бойына берген мінез солай ма,— «ит ашуын тырнадан алады» дегендей, шешем ызаланған шағында бар ашуын қыздарына төгетін де, оларды шашын жұла, тепкілей сабап, «қатын, бетпақ, байың өліп, бақытың күйсін...» деп, кейде одан да жаман сөздерді айтып өлтіре жаздайтын. Осы мінезін білетін қыздар, оның, алдында құрдай жорғалап, не істе дегенін қасығының қағуы мен көзінің, қарауынан аңғаратын, айтқанын бұлжытпай орындайтын... Ұраны алғаш қазғанда, шешем екі қызды әлдеқайда жіберіп, қалай қазылғанын көрсетпеген еді. Енді ұраны ашарда шешем тағы да сөйтпек болып еді:

— Отыра берсін,— деді әкем,— естері кірген балалар, «айтпа» деген соң айтпас. Және жұмысқа да керек болады олар. Ұра түкпіріндегі апан бір түнде емес, бірнеше түнде қазылды. Және үнемі ауыл ұйықтаған шақта ғана қазылды. Және бір ғана апан болмай, арғы түбі түлкінің іні сияқты тарамдана бытырап, ішінара айқыш-ұйқыш қосылып жатты... Мұншама балшықты қазу, сыртқа шығарып шұқырға төгу, ол балшық жұрт көзіне түспеу үшін, үстін әр күн сайын қоқыспен жауып тастау аз күшке түскен жоқ. Бұл жұмыста екі қыз да кеп күш көрсетті. Не істеп жатқанымызды жұртқа білдірмейміз дегенмен, ұйқымыз бөлінуден қатқан қабағымызды байқап, көрші-қолаңдар «бұларың не» деп сұрайды. Біз «ештеңе жоқ» деп танған, сыр бермеген боламыз... Әкем «енді жетеді» дегенше, беті тағы да белгісіз жабылған ұраның, оның түкпірінде қазылған апандардың неге керек болғаны кешікпей-ақ мәлім болды. Біздің үйге түннің белгісіз шақтарында әлдекімдер келіп, бірнеше қап астық әкеп тастайды да, ұрадағы матадан, киім-кешектен, тағы басқа бұйымдардан алып кетеді. Олардың да кім екенін тез арада біліп алдым. Ақмешітте «Жындылар үйі» және «Жетім балалар үйі» деген ұйымдар бар екен, сол екі үйдің, де Қармақшы темір жол станциясында азық-түлік даярлайтын орындары болады екен. Әкем осы екі орынның да бастықтарымен таныс боп, ұраға тыққан нәрселерін соларға сатады екен де, ақысына тез бүлінбейтін азық-түліктерді және әртүрлі дақылдардың ұрығын алады екен. Ол осы әдіспен, қыс түскенге дейін матаның да көбін өткізіп болды, апандарына астықты да толтырып болды...

— Мұншама астықты қайтесің?—деген шешеме:

— «Шашы ұзын, ақылы қысқа» деген әйелсің-ау,— деп күледі әкем,— астықтың әрбір дәні түйір алтын болғалы келе жатқанын абайламай жүрмісің? Амандық болса көрерсің осы астықпен осы елдің бар ырысын жинап аламыз. Онысы рас та бопты. Бірақ қалайша рас болғанын кере алған жоқпын. Оған себеп: күздің басынан-ақ ашығып ісіп-кепкен, қайыр сұрап шұбырған адам ел ішінде көбейіп кетті де, оларды көргім келмеген мені, әкем қыстың басында, Ақмешіт қаласындағы «Жетім балалар коммунасы» аталатын үйге апарып орналастырмақ боп аттанды. «Коммуна» дегеннің не сөз екенін мен ол кезде білмеймін. «Жетім балалар» деген сөз маған түсінікті. Ақмешітке келе, алғашқы сездің жайын сұрасам, «Бірлесіп өмір сүру» деген мағынада екен. Сонда, егер мен, «жетім балалар коммунасына барсам, жетім балалармен бірлесіп өмір сүретін болам ғой? Өйтетін, мен жетім баламын ба?..» Ақмешітте біз Аралбаевтың үйіне келіп түскен едік. Әкем оған:

— Мына баланы, өзің әкел деген оқуға әкеп отырмын, шырағым; балам ол оқудың «жетім балалар үшін» деген атынан шошиды. Мен жөндеп түсіндіре алған жоқпын. Соны өзің түсіндірші!— деді. Шүңірек кішкене қара көзін күлімсірете, қалың қабағын ойнақшыта маған қарап алған ол, сөздерін жалпақ және сирек біткен тістерінің, арасынан шашырата шығарып:

— «Адам болатын бала ма?» деген дәмем бар, шырағым, сенен; «сөз ұға ма?» деп те ойлап қалғам, үйіңде болғанда...— деп келе жатыр еді.

— Өзіміз де солай ойлаймыз,— деп қойды әкем, масаттанғандай, отырған орнынан көтеріліңкіреп қозғалып, тамағын кенеп қойып.

- Ендеше, тыңда, шырағым!—деді Аралбаев сөзін жалғастырып.— Сөз түсінікті болу үшін, «Коммуна» демей, «үй» деп қана алайық, яғни,— «Жетім балалар үйі» деп атайық. Бірақ, аты солай болғанмен, заты олай емес бұл үйдің. Бұнда, кәзір төрт жүз елудей бала тәрбиеленеді, солардың, ең көп болса, елуі ғана жетімдер, я кәріп-қасардың балалары болар, өзгелері ауқаттылардың балалары...

- Неге?— дедім мен. Аралбаевтың сөзін бөліп.

- Мынауың қызық бала ғой!— деді Аралбаев, әкеме қарап күліп...

- Түсіндірсең түсінеді ғой, шырағым,— деді әкем, менің сөзімді ұнатпай қалған кескінмен.

- Түсіндірудің орнына, балаңа ұрысқалы отырмын,— деді Аралбаев.— Сен, шырағым,— деді ол маған енді қалың қабағын түйе, кішкене көздерін, су құйылған інінен жылтырай шығып келе жатқан жыланның көздеріндей тесірейте қадап,— Совет өкіметінің байды жек көретінін білемісің?

— Білем,— дедім мен.

— Ендеше, байдың өзің жақсы көрмейтін ол, баласын жақсы көре ме?

— Мен үндемедім. Не деп үндеудің ретін білмедім.

— Жек көреді!— деді ол, қоңырқай түсті, жіңішкелеу, буындарының үстіне шоқтала қап-қара қыл өскен оң қолының үстік саусағын, өңмеңімнен ататын мылтықтың, ұңғысындай сорайта ұсынып,— мына сен сияқты әрі байды, әрі аталықтың балалары, біраз жылдан кейін, оқу орындарының есігін ашпақ түгіл, қорасының маңайына да жолай алмайды...

— Рас!— деп қойды әкем күрсініп.

— Ендеше, кәзір оқуға кіруіңе жағдай бар шақта оқып қалуың керек, бала!.. «Бай» дегенмен, менен бай емес сенің әкең.

— Бұл жігіттің туыстарындай бай, біздің бүкіл Торғай уезінде жоқ,— деп қойды әкем.

— Сондай шаруам бола тұра, мен де осы «Коммуна» аталатын оқу орнына екі інімді орналастырдым... Осындайлар толып жатыр онда. Әлгінде айттым ғой, «төрт жүз елу баланың көп болса елуі ғана жетімдер және кедейдің балалары» деп. Өзге төрт жүзінің ең кедейінің әкесі, дәулет жағынан сенің әкеңе таласа алады!..

— Түсінікті!—деді әкем.— Ендігі сөздің керегі жоқ. Бар да орналас, балам!.. Коммунаға барып орналассам,— Сырдың жағасында, қалың жемісті, кең бақшасының ішіне салынған, атақты өзбек байының үлкен, көркем үйі екен. Жанды-жақты бұл байдың ұлдары да көп болып, үйлендіргеніне, осы бақшаның әр тұсынан сәнді үйлерді салдыра беріпті. Саудагерлік және диқаншылық кәсібінде, берген борышына, аттының атын, жаяудың таяғын сыпырып алатын бұл қанағыш, революция жылдары «Қоқанд автономиясы» аталатын, Орта Азия байларының уақытша өкіметінде қызмет атқарып, Совет өкіметімен күресудің қалың ортасында жүріпті де, «автономия» құлағанда шет елдердің біреуіне қашыпты. Совет өкіметінің қарамағына көшкен үйінде, мен орналасқан коммуна, жиырмасыншы жылдың басынан ұйымдасыпты. Аты «балалар үйі» болғанымен, мұнда орналасқан балалардың арты үш-төрт жастағы тіпті кішкенелер болса, алды бойжеткен қыздар мен ересек боп қалған бозбалалар!.. «Жетімдер» дегені және «кәріп-қасырлардың балалары» дегендері ұсақтары екен де, оқу жасына жарағаннан жоғарғылары түгелімен ауқаттылардың балалары екен... Коммунада тамақ та, киім де, жатақ үй де, төсек-орын да қазынадан және жетерліктей мол. Сондай жағдайда оқитын ауқаттылардың балалары, коммунаның тамағы мен киімін менсінбей, үйлерінен алдырады, мектептен тысқа шықса өздерінің сәнді киімдерін киеді. Сабақ жағына келгенде, ересек балалардың ішінде, мендей сауатсыздары да көп екен. Оларға жеке класс ашылған екен, мен іштеріне қосыла кеттім. Оқуымыз алғашқы күннен-ақ жақсы жүре бастады. Өйтпегенде ше? — Ересек балаларға бастауыш кластардың сабағында не ауырлық бар?.. Тәжрибесі зор оқытушымыздың біраздан кейін айтуынша, бірен-саран топастары болмаса, біздің класс бұл бетімен, «бастауыш білім» аталатын төрт кластың оқуын осы қыста тәмамдап кете алады... Тұрмыс та, оқу да осындай жақсы болғанымен, оқуымның жақсы баруына қуана отыра, күн көріс жайын ойлағанда, мен іштей қатты азаптанам. Өйтпегенде ше?.. Былай да күн көріп, оқу оқырға мүмкіндігі толық ауқаттылар мен байлардың балалары «жетім балалар үйінде» қазына есебіне оқып, «қағанағы қарқ, сағанағы — сарқ» боп жатқанда, осы үйде тәрбиеленуге хақы олардан әлдеқайда артық шын жетімдер мен шын аш-арықтың балалары көшелерде шұбырып қайыр сұрап жүр... көбі аштықтан ісіп-кеуіп жүр... енді біреулері әр жерде өліп жатыр!.. Нашар шаруалардың, балалары ғана бүйтіп жүрген жоқ, өздерінің ашаршылықтан соры қайнап, балалары ұшыраған бақытсыздыққа өздері де душар боп жүр... Қалада «аштарға жәрдем беретін ұйымдар бар» деседі, одан аштардың басым көпшілігіне тиіп жатқан пайда жоқ. Коммунада жетімдерге деген жәрдемді ауқаттылардың балалары — біздің пайдалануымыз сияқты, «аштарға жәрдем комитетінен үкімет тарапынан берілетін азық-түлікті, Аралбаев сияқтылар жеп жатқанын көзіммен көріп жүрмін. Сонда ойыма келетіні: «Бұл не сұмдық?!.. Бұған тыйым бола ма, жоқ па?!» Тыйым болмайтын сияқтанып жүрген шақта, қыс аяғы жақындай, «Тәшкеннен комиссия кеп қапты!» деген хабар дүңк ете түсті. «Олар аштарға берілген жәрдемнің жұмсалуын тексере келіпті!» деген хабар жалғасты оған. «Коммунаны да тексеретін түрлері бар» деп абыржуға айналды, бір кезде біздің бастықтар. «Бізді тексеретін топтың бастығы,— Ғани Мұратбаев екен деп сыбырласа бастады балалар... Бұл есім бізге бұрыннан да таныс болатын. Хат танып, оқулық кітаптармен қатар «Ақ жол», «Жас қайрат» сияқты газеттерді де оқитын біз, олардың әсіресе,— «Жас қайраттың» бетінен Ғанидың да мақалаларын кездестіретінбіз. Сонда ол «байлар», «манаптар», «алашордашылар» деген адамдарға өшіге, тілін түйрей жазып, Совет өкіметіне оларды жау адам ғып көрсететін. «Бұл өзі кім екен?» деп сұрастырып, өмірбаянынан да аздап мәлімет естігеміз: тақыр кедейдің үйінде туып, жетім боп өскен ол, кәзір он сегіз жаста... Қызметі — Түркстан республикасындағы коммунист жастардың Орталық комитетінің бірінші бастығы... Осы адам біздің коммунаны тексеруге келеді деген соң, көруге асыққан адамның біреуі мен болдым. Оныма бірінші себеп — жастай атағы шыққан адамның кескін-кейпі, түр-тұлғасы қандайлығын байқау болса, екінші себеп — «коммунада жүріп жатқан былыққа қалай қарар екен?» Комиссия келердің, алдында, бастықтарымыз барлық кластың балаларын да коммуна берген бір түсті костюммен киіндіріп, белдерін жез алақанды жалпақ қайыс белбеумен буындырып, мектептің, ұзын, кең коридорына жүйе-жүйесімен қаз-қатар қақшита тұрғызып қатырып қойды. Оқу жұмысын меңгерушінің айтуынша, қонақтарды коммуна бастығы ертіп келеді де, олар есіктен кіре бергенде, «тиыштал!» деген команда болады. Бәріміз де сонда қақшия қап, егер қонақ сәлемдессе, бір ауыздан «сәлем!» десеміз. Қатарға тұрғызған шақта, өзгелерді білмеймін, өз жүрегім әлденеге кеудеме сыймастық болып тулай қалды. Сондай халде тұрып, қонақтардың мектепке кіргенін аңғармай да қаппын. Дүрсілдеген жүрегіммен алысып бейғам тұрған шақта, «тиыштал!» деген дауыс саңқ ете түсті. Селк ете түсіп, сол жағымдағы есікке көз қырын тастасам, көлеңкелеу коридормен төрт-бес ересек кісі бері қарай келе жатыр... Балаларда да үн жоқ, оларда да үн жоқ... Енді ғана бойымды жинаған мен, ішімнен: «Бізге де тоқырамай, өтіп кеткей-ақ та!» деп тілеп тұрмын. Егер тоқыраса, көздеріне ең алдымен мен түсем, өйткені:— «Сен бойшаңдаусың және көріктісің» деп, мұғалім мені біздің кластағы балалардың сол жақ шетіне тұрғызған. «Абайсыз өтіп кетсін» деген оймен, қонақтар жақындаған шақта көзімді төмен түсіріп қойып ем, онымды аңғарып қап, әдейі ерегіскендей, нақ алдыма келіп тұра қалысты. Басымды амалсыздан көтерсем, қарсы алдымда бірнеше кісі тұр: нақ алдымда тұрғаны биіктеу бойлы, талдырмаш денелі, дударланған қара бұйра шашы бұрқырай маңдайына төнген, ойнақы өткір қара көзді, қырлылау кішірек мұрынды, жоғарғы ерніне болашақ қара мұрттың жұқалау ғана қырбығы білінген, ақсұр кескінді жас жігіт; оның оңында тұрғаны — тауы көтеріңкілеу, жоғарғы ерніне ұшын ернінің жиегімен тегістеген қара мұрт қойған қырлылау келген мұрынның танау жағы көтеріңкілеу, сидамдау бойлы, түсі қара қоңыр, жастау жігіт; сол жағында сиректеу сары мұртты, шапыраштау көзді, толықшалау орта бойлы, сарғылт өңді біреу тұр... Басқаларына қарап үлгермей, қарсы алдымдағы аққұба жас жігіт, маған:

— Атың кім, бала?—деген сұрау беріп қалды. Мен оның сұрауына жауап беріп үлгермей:

— Ғани Мұратбаев деген ағаң осы жолдас!—деп қалды оның оң жағында тұрған коммуна бастығы. Ол «мынау ағаң» деп қара қоңыр адамды таныстырмақ болып еді:

— Қоя тұрыңыз,— деді Ғани оған,— балаларға бәрімізді таныстырудың қажеті жоқ. Мына балаға бір сұрауым бар, соған бөгет жасамаңыз. Сонымен, атың кім, бала?

- Бүркіт!

- Жақсы ат екен. Фамилияң?

- Жәутіков! — дедім мен күмілжіңкіреп.

- Неге күмілжисің, әлде, байдың баласымысың?

- Жасырма,— деді Ғани,— расыңды айт! Жасырғаныңмен білеміз, бәрібір!.. Адалыңды айт: тым сорлының баласы сияқты көрінбейсің. Солай ма.

- Солай!— дедім мен, бойым үйреніңкірегенін істеп, батылдық қалпыма бағып.

— Бұнда байдың балалары көп екені мәлім,— деді Ғани маған,— сен де солардың бірі боларсың деп жобалап едім, дұрысқа шықты ғой болжалым. Қайталап сұрайын: рас қой, бай баласы екенің?.. Тәкаппарлығым ұстады ма, шынымды айтқым келді ме,— қайсысы екені есімде жоқ:

— Рас!— дедім тағы да.

— Естіп тұрсыз ба, Сұлтеке, мына баланың сөзін?— деді Ғани, қасындағы қара мұртқа.

— Естіп тұрмын,— деді ол, салқын түсін өзгертпестен.

— Қарағым, көңілің таза бала екенсің,— деді Ғани маған.— Адалыңды айтқаныңа рахмет. Осыңнан таймасаң, совет адамы болып та кетуің мүмкін.

— Ал, енді басқаларынан сұрап көрсек қайтеді?—деді Ғани «Сұлтеке» деген адамға.

— Қалай тауысасың бәрінен бірдей сұрап?— деді ол ұнатпаған қабақпен.— Кеңседен алмаймыз ба, керекті мәліметті?

— Қайтеміз, одан алып?.. Және, байдың балаларын алып отырған ол, бізге шынын айта ма? Одан да балалардың өздерінен сұрайық...

— Олардың шынын айтатынын қайдан білдің?

— Іздеген жібіміздің бір ұшығын дәл тауып тұрған жоқпыз ба?—деді, «Сұлтекесіне» күлімсірей қараған Ғани, қолымен мені нұсқап,— жанына тап тартысының кіршігі әлі жұқпағандығын істеп, адалын айтып тұр бұл бала. Түбінде байлардан совет өкіметіне тілектестер шықса осындайлардан шығады. Өзге байлардың балалары шынын айтсын мейлі, айтпасын мейлі, ұшығы табылған жіптің аржағын да суырып ала аламыз. Менімше әкелері өтірік айтқанмен, бірен-саран тіс қаққан тәсілқой ересектері ғана болмаса, ар-ұяттары кірленбеген сәбилердің көбі шынын айтады. Ғани қаз-қатар сапқа тұрған балалардың екі жағына да қарап ап:

— Ал, балалар, «жетіммін», «панасызбын» дегендерің қолдарыңды көтеріңдер — деді. Жан-жағыма қарасам, әр кластан азғантай ғана бала көтеріпті. Өзгелері тым-тырыс.

— Көріп тұрсыз ба, Сұлтеке? — деді Ғани.

— Танымайтын адамдар келіп «қол көтер!» деп жатса, әрине, қорғалайды,— деді Сұлтекесі.

— Жатырқаудан емес,— деді Ғани күліп,— өтірік айтып үйренбеген жас балалардың шындыққа қарсы тұра алмауынан. «Осылардың дені байдың, я ауқаттының баласы» деген сөз рас. Қолдарын көтермей тұрғандар,— солар!.. Солай ма, бала?—деді Ғани маған.

— Солай!

— Енді менің сұрауым жоқ,— деді Ғани «Сұлтекесіне»,— мен үшін мәселе жалпы түрінде түсінікті. Ендігі мәселе, жеке баланың қайдан келуін анықтау ғана. Егер сіздің жұмысыңыз болмаса, қалған сөзді комиссияда кеңесейік.

— Мақұл,— дей салды «Сұлтекесі» солғын үнмен.

— Осы қылығыңмен, мектептен шығарып жіберсек қайтесің?— деп қорқытты.

— Қорқытпаңыздар,— дедім мен оларға, сабырлы дауыспен,— шығармасаңыздар да кетем!.. Ертеңіне поезға мініп үйге кеттім де қалдым. Оным жақсы болған екен: артынан естісем, «байдың баласы» дегендердің бәрі коммунадан шығарылып, орнына шын панасыздар алыныпты... Мен болмаған бірнеше айда, үй ішімізде недәуір өзгеріс болып қалған екен. Ең елеулі өзгеріс,— Текебайдың үйленуі. Оны маған қыс ортасы ауып бара жатқан шақта, Ақмешітке келіп кеткен әкем айтқан. Сонда, мен оның бір сөзінен қатты шошып қалғам.

— Ойға, қырға ауытқи көшеміз,— деген әкем маған, үй ішіндегі жабдықтарды кеңес қып отырып.— Текебайды үйлендіре алмаған ем. «Бас екеу болмай, мал екеу болмайды» дегендей, жасы жиырмадан асып бара жатқан сол баланы аяқтандырып жіберу арманым еді. Осы арманыма жуырда жеттім, үйге бір шүйке басты кіргіздім.

— Қайырлы болсын,— дедім мен, ауыл әдетімен.

— Әмин!.. Алладан болсын!

— Қайда құда болдыңдар?

— «Құда» дейтін құдамыз жоқ...

— Неге?— дедім мен елеңдеп.

— Былайша сәті келе кетті,— деді әкем күмілжіңкіреп.

— Қалайша?

— Не көп, қайыршы көп емес пе елде?..

— Иә?!..

— Қайыр сұраған бір пақырлар үйге келе қалды...

— Сонан соң?!— дедім әкеме...

— Ерлі-байлы адам екен... Басы-көздері жалқаяқтанып іскен екен... Қастарында бой жетіп қалған қызы бар екен... Бүлдіршіндей әп-әдемі бала, бірақ киімдері жыртық, жалаңаяқ, жалаңбас, үсті-басы кір, бет-аузы күлтілдеп іскен...

— Иә, сонымен?— дедім мен, әңгіменің артын білуге асығып.

— Әлгі пақырларға жарты пұт тары бердім де, қызын алып қалдым...

— Кімнің есебінде?..

— Ақмақ бала, түсінбей отырмысың?— деді әкем бетіме қарап...

— Түсінбей отырғаным рас.

— Бала қылуға алды деп отырмысың мені?

— Енді қайтуге?

— Текебайға атастырдым!

— Жасы нешеде?— дедім мен жүрегім лүпілдеп.

— Ер жетіп қалған қыз...

— Сонда да?..

— Барғанда көрерсің.

— Жарты пұт тарыға келін сатып алуға намыстанған жоқсың ба?

— Несі намыс оның? Совет заманында бір тиын төлемей де алып жатқандар бар!..

— Ол бір басқа нәрсе ғой!— дедім мен күрсініп.

— Күрсінбе, балам,— деді әкем, ұнатпаған қабақпен,— мен алып қалмасам, ол қыз ендігі аштан өлер еді. «Жарты пұт тары» дегеннің кәзіргі заманда құны қанша екенін білесің бе? Дыңдай ірі қара!.. Әке-шешесінің тақиясына тар келіп жатқан жоқ ол!.. Осы әңгімеден кейін көруге құмартқан қызды, Қайрақбайдың әйелі — Қатира көрсетті. Ақмешіттен келген мені есік алдында қарсы алушылар ішінде ол да тұр екен. Қазақтың «жеңге» дегені, «қайын іні» аталатындардың онымен ойнауы қызық қой. Бұл ойынның ішінде сыпайысы да, тұрпайысы да болады. Өзімді «ата баласы» санайтын мен, біздің үйге он алтыншы жылы он алты жасында келіншек бон түскен Қатирамен, кішкене күнімнен тұрпайы ойнап, айтпайтын боғауызым, жасамайтын қылығым болмайтын. Ол да маған соны істейтін. Егер екеуміз оңаша кездесе қалсақ, аузымызға келгенді оттап, жарбаң-жұрбаң алысатын да жататынбыз... Жас күнімізден осындай тату болып өскен біз, аз күн көріспесек сағынысып қап, құшақтасып амандасатынбыз. Ол өзі, талдырмаш кішкене денелі, қара қоңыр кескінді, бірсыдырғы сұлу өңді, сапылдаған сөзуар, жүрісі бедеу байталдай шапшаң, ойнақы адам болатын. Бұл жолы да екеуміз төске төс тақасып көріскеннен кейін:

— Ал, Сал-жігіт,4 — деді маған, көптен оңашалана беріп, кішкене қара көзін ойнақшыта, күлімсірей қарап, нәзік, ұзын саусақты алақанын жая, қолын созып,— көрімдік әкел!

— Не үшін?

— Жеңгелі болған жоқпысың, оқуда жүргенде?

— Ә-ә!.. Қалағаныңды ал!

— Онда, жүр үйге! — деді. Қатирамен екеуміздің сыбырымызды естімей-ақ ұққандай, өзгелер сыртта кідіріп қалды. Үйге кірсек, оң жақта, шешемнің өзім білетін көнетоз, қара шұбар шыт шымылдығы құрулы тұр.

— Көрімдік бермесең, ашпаймын,— деді Қатира, шымылдықтың қасына барып.

— Аласың ғой,— дедім мен.— Әуелі көрейік те.

— О да болсын!— деп жымың етіп, Қатира шымылдықты ашса, үстінде ескі киімдері бар, басында етегі бетін жапқан женсу қоңыр шәлісі бар, тұлғасына қарағанда оннан аз-ақ асқан дерлік қуыршақ тұр!..

— Міне жеңгең!— деп Қатира қуыршақтың, бетін ашып қалғанда, шошып кеттім: бойы шынашағымдай-ақ, ап-арық, кіп-кішкене бірдеме!.. Өзі «үріп ауызға салғандай» дерлік, мөлдіреген сұлу қыз екен...

— Астапыралда!— деппін, шошып кеткендіктен.

— Иә, қайным? — деді Қатира, менің тұрпайы шыққан дауысыма қайран қалғандай.

— Осы ма, «келіншек» дегендерің?!..

— Несі бар, келіншек болса?.. Өзіміз де осыдан аз-ақ қалқыңқы кезде түсіп, өлмей-ақ адам боп кеткеміз!.. Бұл тақырыпта одан әрі кеңесуге, сыртта тұрып қалғандар үйге кіре бастады. Ішінде әкем де бар. Шымылдық қайта түсірілді. Әлгінде көрмеген біреулер жамырай амандасып жатқан шақта, әкеме жақындадым да:

— Далаға шығып кетші, ағеке!— дедім.

— Ағеке, сенде бір қолқам бар!— дедім.

— Айт!— деді әкем, кескініме таңдана қарап.

— Анау «келін» деген қуыршағыңды бүгіннен қалдырмай апарып таста!

— Қайда?

— Қармақшыдағы жетім балалар үйіне!

— Неге?!

— «Неге» екенін қайтесің, ағеке!.. Егер апарып тастамадың бар ғой, бұл үйден мен кәзір кетем!..

— Қайда кетесің?

— Оны өзім білем...

— Не деп тұрсың, балам?!.

— Айтқанымды істемесең, мен саған бала емеспін!..

— Ойланып айтып тұрған сөзің бе, балам?—деді әкем сұрланып.

— Өзің айтатын едің ғой, ағеке, «құдай біздің тұқымға өзгені осал берсе де, қаттылықты мықтап берді» деп. Айтқаным айтқан, ағеке: не менімен боласың, не келінмен боласың!..

— Неге, сонда?..

— Қаршадай кіп-кішкене баланы, әуелі жарты пұт тарыға сатып алуға ұялсаң еді, ағеке!—дедім мен, қанша қатайып тұрмын дегенмен, балалығыма бағып, жыламсырап,— осынша арзан бағаға, өзгеге емес, туған балаңа қатын әперуге ұялсаң едің!..

— Балам!!.— деген даусы ащырақ шыққан әкем ашу қысқандай дірілдеп кетіп, сөзінің аржағын айта алмай қалды. Сол кезде кескініне қарасам, аузы сол жағына қарай қисая қап, бетінің бұлшық еттері, қазанда бұрқылдай қайнаған құрттың бетіндей бүлкілдей қалған екен. Былай да шекесіне қарай көтеріңкі біткен көз құйрығы, шағуға ыңғайланған шаянның құйрығындай қайқайып апты. Қолдарына қарасам, қаусырмалай көтерген құшағының басындағы жұдырықтары тастай боп домалана қойыпты... Бұл бейнесіне қарағанда, әкемнің мені ұстай ап, мелжемдеп сабағысы келген болу керек. Бірақ, ашу буған ақылы тез шешіліп, тарпа бассалуға мені аяды ма, немене:

— Жоғал!— деді ақырып, қолын беталды құла дүзге сілтеп.

— Тоқта!— деді тағы да ақырып.

— Тілімді қайтармаған сен ғана қалып ең,— деді ол түйіліп кеп,— енді сен де сөйтейін дедің бе?

— Айтқаным айтқан,— дедім мен, жасқа булығып,— қызды Қармақшының детдомына апарып орналастырмадың бар ғой, ағеке, мен бұл үйде тұрмаймын.

— Қайда барасың сонда?

— Оны өзім білем...

— Егер екеуіңді де жібермесем қайтесің?— деді бәсеңсіп.

— Байлап ұстаймысың сонда? Бәрібір кетем. Кете алмасам, не суға кетуге, не асылып өлуге бейілмін.

— Соншама күйінетін неменең еді ол қаншық?

— Қаншық емес — адам, және жап-жас бала, және панасыз. Адам баласын бүйтіп қорлауға болмайды...

— Ім-м-м, «солай болып едім» де, балам!— деп, маған сүзіле қараған әкем, ыңыранып аз тұрды да:

— Ол өтінішіңді орындай алмаспын, балам!—деді ар жағы сынаптай толқыған сияқтанып, бірақ, бойда бар қайратын жинаған боп.

— Ендеше...— дедім де мен жөнеле бердім. Әкем сол орнында тұрып қалды. Біз отырған ауылдың іргесінен Сыр жағасының қалың қамысы басталатын, ішінен әр тарапқа жол кететін. Соңғы күндерде қар түгел кетіп боп, сазданған жер дегдуге айналған еді, бірақ, дарияның, мұзы әлі сөгілмеген. Әкемнен бөліне жөнелген мен, қамыс арасына кіре, тарам жолдардың біреуіне түсіп, дарияға қарай тартып бара жатыр ем, артымнан аттың дүсірі естілді. Жалт қарасам, шоқытып келе жатқан әкем. Жетуге жақындаған ол, «Бөкежан!» деп еді, мен жауап та қатпастан, ілгері қарай тарта бердім. Әкем қасымнан жанай өте берді де, атының басын кілт бұрып, қарғып түсе қалды. Тар жолда тоқыраған маған:

— Қайда барасың? — деді ол.

— Өзім білем,— дедім мен.

— Ақымақтанба, балам!— деді әкем, әкелік мейірімді даусымен,— қайт үйге!..

— Айтқанымды орындасаң ғана қайтам.

— Байғұс бала-ау, бекерге бусанасың,— деді ол, жұмсақ дауыспен,— бойы шарға болғанмен, жасы он төртке келіп қалған қыз. «Он үште отау иесі» демей ме, аталарың? Он үш түгіл, тоғыз, он жасында «қолбала» боп келгендердің талайы жетіліп, қасабалы қатын боп кеткенін көрдік...

— Оның заманы емес кәзір...

— Ақмақ балам-ау,— деді әкем еріксіз жымиған боп,— ағаңа төрт-бес ай қатын болған әйел емес пе, ол? Енді не қыл деп жібересің? Шын обал сонда болмай ма?

— Обал болмайды. Детдомға орналастырсақ.

— Қыздың өзі кетпеймін десе ше?

— Сендерден қорықса ғана айтады оны, қорқытпасаңдар айтпайды. Қайда баратынын түсінсе, тартынбақ түгіл, бұйдалы тайлақтай ұшады.

— Ұшпаса ше?

— Осы арбасудың, керегі жоқ, әке,— дедім мен кейіп,— «он жасымнан бастап кісіге тізгінімді ұстатпай өстім» демейтін бе едің өзің? Мен он екі жастамын. Азар болса, саған тартқаным шығар. Мен енді, осы сертке міндім, әке. «Таңдауын өзіңе бердім» дедім ғой: не қызбен боласың, не менімен боласың! Сертімнен қайтпауыма сенімі енді ғана бекігендей болған әкем, қалшиып аз уақыт тұрып қалды да:

— Болсын, балам!—деді ауыр күрсініп ап,— бірақ, бұны жұртқа күлкі болмайтындай ғып істейік.

— Қалай?

— Біз ешқайда орналастырмай-ақ қояйық. Өзі қашып кеткен болсын. Содан кейін қайда барса да мейлі.

— Ол болмайды, ағеке! Қармақшының детдомына не өзің барып сөйлесесің, не мен барып сөйлесемін...

— Мен сөйлесе алмаймын.

— Ендеше, мен-ақ сөйлесейін...

— Бермей кетсе қайтесің?—дегендерге:

— Көрсін, бермей,— деді әкем,— Ақмешіттегі ұлықтарға айтып, көзін желкесінен шығарайын! Сондағы сенетіні — Аралбаев. Былтырдан бері біздің үймен байланысын үзбеген ол, әнеугүні де келіп кетті. Әкем оның ізін шала, түйеге елеусіз түрде теңеп, бір қап тары, екі қап бидай жіберді... Астық жайғасып боп шілде басталған шақта, әкем бір күні кешке:

— Ал, бәйбіше,— деді шешеме,— Бөкежан екеуміздің кір-қоңымызды жуып, киім-кешегімізді даярла, аманшылық болса, аз күнде сапар шегеміз.

— Қайда?—деген сұрауға, неге екенін кім білсін, сөзін бөлшектей айтқан әкем:

— Тор-ғай-ға!—деп жауап берді.

— Тор-ғайға?!—деді шешем таңданған дауыспен.

— Ие, Торғайға!..

— Неге, көтек-ау?!..

— Әйел ердің жол жайын сұрамайтыны қайда?— деді әкем кейіп.— Босқа қаңғырмайтынымды білесің. Жұмысым болғасын барам да. Неге барғанымды, қайтып оралған соң көрерсің. Әкем көп кешікпей, қасына мені және Қайрақбайды алды да, поезбен Орынборға қарай жүріп кетті. Неге екенін кім білсін, үйде үлкен тоқыма қоржын болушы еді, әкем соның бір басына барлық тұрманымен маған арнап жасатқан жеңіл ер-тоқымды, бірнеше ноқтаны, жүгенді және ұзын қыл арқанды салды; енді бір басына, сүр, құрт, ірімшік, май сияқты азықтарды салды.

— Шалқар станциясынан түсеміз,— деді ол, поезға міне маған,— содан Ырғызға, одан Торғайға көлікпен кетеміз. Шалқар станциясында, Ырғыз бен Торғай жағының аштарына жәрдем апаратын, сол елдердің өзінен келген көліктер бар екен. Жүкшілердің ішінде әкемнің таныстары да болып шықты. Жүктері ауыр, көліктері арық болғанмен, ілесе кеткісі келген әкемді, олар тастаған жоқ. Жүкке деген көліктің бәрі түйе. Азын-аулақ ат оларды жетектеп жүру үшін ғана алынған. Арба бұл жолаушыларда атымен жоқ. Арық түйелердің көбі, адамды қоса мінгізу түгіл, артқан азын-аулақ жүгін әрең көтереді. Сондықтан, Ырғыздан шыға берісімен-ақ, бірен-саран кәрі-құртаңы болмаса, былайғылары жаяу жүрді. Басқа амалымыз болмағандықтан, біз де сөйттік. Күннің көзі де сол бір шақта көк жиектен қайнай шығып, ашық аспанның биігінде шақырая лаулады да тұрды. Ондай ыстықта арық көліктер жүре алмайтын болған соң, иелері, тек күн бату мен таң атудың арасында ғана ілбіп жүріп отырады да, таң ата, кез келген жерге түйелерін шөгеріп жата кетеді. Сонда, тым болмаса, ыстықта ығына паналарлық бұта болсайшы!.. Ондай ештеңесі жоқ, жап-жазық, тап тақыр дала!.. Ұзақ жолдың бойында бірен-саран бүтін мола кездессе кең сарайға жолыққандай, ішіне тығылған жолаушылар жан сая табады да қалады... Жердің жағдайын білетін қазекеңдер, тым болмаса, баспана қыларлық күрке ала жүрсейші. Күрке түгіл кигіз де алып шықпаған олар, қайнаған ыстықта, шөккен түйенің көлеңкесінен басқа пана таба алмайды. Күн көкке биіктеген шақта, көлеңке де қысқарып, шақырайған ыстықтың астында шыжиды да жатады. Содан ба, әлде аштықтың табы өтіп кетуден бе, немесе, кенеттен ауру киіп кете ме, жолаушылардың ішінен әлдекімдері өліп, оларды көмуге күші жоқ серіктері,—«тәңірінің бұйрығы» дейді де, кез келген шұқырға тастап кетеді... Бізге қарағанда, өзге жолаушылардың жандары сірі сияқты. Өлімнен амандары ілби, ыңырана, боздай, сараң аяңдаған түйелердің ішінде қыбырлайды да отырады. Бұрын бұндай жүріс көрмеген әкемнің алғашқы күндері екі табаны қолдырап, жаяу жүруге жарамай қалды. Танымайтын біреулер,—«уақытымыз бар ма, бұған қарайлайтын? Көлігіміз бар ма, мінгізетін?» деп, айдалаға тастап та кеткісі келіп еді, таныстары өйтуге қимай, аяғын басуға жарағанша, тәуірлеу деген түйелерге кезекпен мінгізді. Табаны тәуірленгеннен кейін қайта жаяулады, сөйтіп жүріп үйреніп кетті... «Қуғынға құнан ғана шыдайды» дегендей, жаяу жүрген алғашқы күндерде денем салғырт тартқанмен, бірер күннен кейін, мен пысып ап, шаршаудың орнына, жолшыбай шегіртке аулап, көбелек пен инелік қуып... дегендей ойынды ермек еттім... Жүкшілердің тамағы жоққа тәндік. Басшылары олардың күнделік сыбағасына бір-ақ тостаған тары береді де, оны қатықсыз қара суға қайнатып торсықтарына құйып алған бейбақтар, бұнысы таусылса басқасы жоғын есіне қатты ұстап, «жұтқан жұтамайды» дегендей, күніне бірер мезгіл азғантай ғана татады, өзге уақытта еріндері кезереді де жүреді. Біздің азығымыз өзімізге жеткілікті және дәмді де азық. Ол азығымызды өзгелерге көрсеткісі келмегендей, әкем мені оңаша алып шығып, бөлек жейді. Еріп келе жатқан жолаушыларымыз әкемнің бұл қылығына наразылығын қабақтарымен ғана білдіреді де, көзіне ештеңе айтпайды. Алыстан сұқтанған түрлеріне қарап, мен кейде «тартып ала ма, әлде өлтіріп тастай ма?» деп те қорқам. Ең қаты — су. Осынша жалпақ даланы, тәңірімнің судан тартуы-ай!.. Ара-тұра болса да, не бір тұщы көл, не бір тұщы бұлақ, я өзен бітірсейші кең далаға!.. «Өліп-талып таптым» деген келің,—«ит ішпес сор» боп шығады. Бұлақ атымен жоқ. Шалқар мен Торғайдың арасындағы бес жүз шақырымдай керік жерде «Ырғыз», «Торғай» аталатын екі-ақ өзен кездестірдік. Олардың да сулары удай сортаң!.. Шалқар мен Ырғыз арасында, аз да болса, ерсілі-қарсылы шұбырған жүргінші кездеседі екен. Ал, әкемнің айтуынша, екі жүз елу шақырымдай болатын Ырғыз бен Торғай арасындағы жазығы мен құмайт белесі аралас келетін жалпақ далада, ұшқан құс, жүгірген аңнан басқа жан мақлұқ, көрінбейді. Бұл екі арада, бұрын «бекет» дейтін түстеніп және қонып аттанарлық үйлер болады екен. Кәзір ол үйлердің тұрғын адамдары әлде қайда кетіп, есіз қора-қопсылары ғана қалған. Өз иелері ме, әлде қаңғырып келген біреулер ме, кейбір қораларда, еті ағып я сасып жатқан үлкенділі-кішілі адамдардың қаңқалары жатыр. Есіз қораға жылан-шаян да үйір боп, қаптап кетеді екен. Сондықтан, біздің, керуен, көбінесе, ашық жерлерге тоқырайды. Оның сиқы жоғарғыдай. Кейіген шақта әкеме:

— Ағеке, бізді осы жолға не сор айдады?— десем, үйде де, үйден шыққалы да айтпаған сырын әкем оңашада енді ғана ақтарып:

— «Ағайын ащы, мал тұщы» дегендей, бәрі бір малдың қамы да, балам!—дейді.

— Қайдағы мал?—десем:

— Шыңғыстаудағы нағашыңнан хабар келген,— дейді әкем,— Семей, Ақмола гүбірналарының қазақтары биыл да тоқ көрінеді. Олар «Торғайдың аштарына» деп, малдан жылу жинап, Торғайға қарай айдап шыққан көрінеді. Саны әлденеше мың, мал болса керек. «Содан сыбаға ал, барып» деп хабарлапты нағашың.

— Кім боп?

— Әрине, «ашыққан» боп!

— Ойпырай, ағеке-ай,— деймін мен, Қайрақбайға да естіртпей әкеме,— ұялмай ортақ боламыз ба, аштардың сыбағасына?

— Несі ұят? Олардың малы ма, ұят болатын? Жылуға жиналған мал. Өзі көп. Оларға да, бізге де жетеді...

— Бізге беретінін қайдан білесің, ағеке?

— Малды айдап шыққандардың басшысы, нағашыңның жан аяспас досы көрінеді. Содан хат та бергенге ұқсайды... Бұл сөзді одан әрі қазсам ши шығарып алармын деймін де үндемеймін... Жолшыбай арып-ашып зорға жетсек, «Торғай» дегенін, қала сияқты қала емес екен: ағаш үйлері аз, жер үйлері көп, олардың төбелері жайпақ. «Туған жердің қаласы» дегенмен, Ақмешітпен салыстырғанда садағасы кетсін!.. Әкемнің Торғайдан да жекжаты табылып, қаланың шетірек жағындағы үйіне түстік те, қала жайын да, ел жайын да содан білдік. Аштық қалың жайылып алған елге, үкімет жәрдемі көктемнен бері ғана жеткізілген. Оған дейін, жерде қалың қар жатқандықтан, мойыны алыс темір жол бойынан көлікпен азық тасу мүмкін болмаған. Жәрдем жеткенше қаладан да, даладан да көп адам өлген, өлмегендері жергілікті жердің аңдарын (арамын да, адалын да), балықтарын аулап күнелткен. Торғайда да панасыз балаларға арналып, бес жүз орындық детдом ашылған екен. Бірақ, қыстай астық өте тапшы болғандықтан, ашығып келген балалардың көбі өліпті, олардың, орнына жаңа балалар алыпты. Кәзір детдомның да халы тәуірлене бастаған. Елден алған хабарымыз: «Азамат соғысы кезінде Амангелдінің оң қолы болды» деген Еркін Ержанов, былтырдан бері, біздің үйдің Сарықопадағы мекеніне, қырық-елу үйлік тақыр кедейдің басын құрастырып коммуна құрған. Биыл ол коммуна қазынадан тұқым қорын алып, Сарықопа жағасының жазығына он шақты десятина тары мен бидай сепкен, оған көлден арықпен су апарған. Егіндерінің беталысы жақсы дейді. Ал, былайғы тұрмыстары, әзірге өте нашар болса керек. Білемін деген біреудің айтуынша, біздің үйдің қайда барып орналасқанын коммуна адамдары жуық арада ғана естіпті де, Ақмешіттегі уезд бастықтарына хат жазып, ол арадан қууды өтініпті...

— Атасының басы қуар!—деп кекете күледі әкем, бұл сөзді естігенде,— ондағы бастықтармен менің, ашына-жай екенімді қайдан білсін, сорлылар!.. Танысымыздың үйіне абайсызда елеусіз келіп түскен әкем, қаланын, саяси хал-жайына қанып болғанша, өзі көптің көзіне түспей тығылып жүрді де, біздің үй бұл маңайдан кеткелі не оқиғалар болғанын, не оқиғалар болып жатқанын, Қайрақбай екеумізді жұмсау арқылы біліп отырды. Бұрын менің ұғымымда қылжақтың ғана адамы сияқтанатын Қайрақбай, енді байқасам, салмақты істерге де епті екен. Бармайтын жері, араласпайтын ортасы жоқ, ол, сол ортаның сырын белгісіз түрде біліп алуға да шебер... Бұрын болған оқиғалардан әкемнің білуге тырысқаны — Амангелдіге достар мен қастардың қайсысының кәзір салмақтырақ екені. Біздің байқауымызша, оның, қастары басым сияқты. Ең алдымен, біз, Амангелдіні жауларының қалайша алдап қолға түсіргенін, қандай азаппен өлтіріп, онан соң ешкім таба алмастай жоғалтып жібергенін, барлық, егжей-тегжейімен біліп алдық. Амангелдінің сол дұшпандарының бір де біреуі жазаға тартылмай, кәзір бәрі де, советтің әр жердегі қызметтеріне орналасып алған. Ал, Амангелдіні дос көретін, оның сарбазында болған былайғы момын көпшілік, Торғайдағы, Орынбордағы басқарушы орындарға арыз беріп, дұшпандарды жазаға тартуын талап етсе, сөздері іске аспай қалып қояды екен. Амангелдіні Алашорда адамдары қапыда өлтірген ғой. Жергілікті әкімдерден бізге дос адамдардың жасырып айтқан сөздеріне қарағанда, «Алашорда» көсемдерінің бірі — Ахмет Байтұрсынов 1919 жылдың күзінде Москваға барып, совет үкіметінің бастықтарына жолыққан да, «алашордашыларға» кешірім жасатқан.

— Егер жаңа қылмысы болмаса, ескі қылмысы үшін,— дейді, бізге бұл кеңесті айтушы адам,— кәзір оларға ешкім тие алмайды...

— Ол — ол ма?—дейді әңгіме айтушы бізге,— Байтұрсынов кәзір коммунист және Қазақстанның оқу жұмысын басқаратын комиссары. Осы жағдайлардың бәрін біліп алғаннан кейін, әкем жасырынуды қойып, Торғайдың көшелерін де, үйлерін де қымсынбастан қыдыратын болды. Содан кейін «қонақ» дегендер басталып кетіп, күндіз де, түнде де шақыруда боламыз. Былайғы қалың, бұқара ашыққанмен, ашықпаған ауқаттылар бұл маңайда да толып жатыр екен. Бірімен бірі уәделесіп қойғандай, олардың күн сайын екеу-үшеуі қалаға сабасын арта, тоқтысын баса келеді де, түскен үйлеріне, Торғайдың «қара таяқ» аталатын оқыған азаматтарын және епті қулары мен пысықтарын қонаққа шақырады. Солардың, ішінде әкем де жүреді. Өлеңші де табылып қалады ол мәжілістерде; домбырашы, әнші де, күлдіргі-қулықшы да табылып қалады, бұлардың қалың, ортасында біздің Қайрақбай да жүріп, күлкілі сөздерден ауыздарын жиғызбайды... Біз Торғайға осылайша сіңісе бастаған шақта, Ақмола, Семей жағынан айдалған малдың да жақындаған хабары кеп қалды. Алып-қашты сөзге қарағанда, малдың жалпы саны мың жарымнан астам болса керек және көбі ірі қара болса керек. Осы хабар естілген соң-ақ, аттылы, өгізді, түйелі, жаяулы... дегендей, Торғай уезінің жан-жағындағы елден жұрт Торғай қаласына қаптап келе бастады. Бұларға бұрын жәрдем алуға келіп жатқандар қосылғанда, «қала» деген аты болғанмен, аумағы орташалау орыс поселкесіндей ғана Торғайдың үйлері түгіл, көшелеріне де сыймай, жақын жердегі Торғай өзенінің жағасына бытырады. Торғайға сіңіскеннен кейін, әкем өзіне арнап белі берік, күйі жақсы топырыштау бір ат, маған арнап семізшелеу, жуастау дөнен, Қайрақбайға арнап тағы бір топырыш сатып алған. Ақмешіттен қоржынға салып әкелген ер-тоқымды ол маған берді де, өзі мен Қайрақбайға Торғай қаласындағы таныстарынан жобалғылау ер-тоқым тапқан. Жәрдем малынан дәмесі барлар атқа қонған шақта, біздің де аттануымыз жиіленіп кетті. Аралап жүрген қалың, топтың сөз түрінен байқасақ, келісімге келместей екіге жарылып жүр. Аттылы-тондылардың беттерінде тоқтық белгісі ойнағандардың сөзіне қарасаң, қанжығаларына байлай келген ноқта-жүгендеріне, жіп-шуларына жәрдемнің олжа малдарын тізе тіркеп қайтпақ; ал, аш-арық екендігі көлігінен де, киімінен де, кескінінен де байқалатындардың сөзін тыңдасаң, «әлі бар» дегендерге тышқақ лақ бергізетін түрлері жоқ. Біз «тоқ» аталатындардың тобында жүріп жаттық. Олардың, әңгімелері, қалада болса — қоралардың түкпірінде, далада болса — құмның ішінде, өзен жағасында болса — жарқабақтың астында жүріп жатады. Қасқыр бөлтіріктерін, бауырын көтеріп, көзін ашқан соң-ақ тірі лақ пен қозыны талатып баулиды. Әкем мені де солай тәрбиелеуге тырысады ғой деймін, Торғайға келгелі, ешбір сырын менен жасырмай, құпия кеңестерінің ішіне, көбінесе бірге ала отырады. Ал, сөздері расында да қасқырдың сөздері. Ол сөздердің ұзын-ырғасын ғана айтқанда, халықтың арасында Совет өкіметіне қарсы наразылықты қоздыру... Осы жөнде жоспарлайтын арамдықтарының бірі — мына аштарға таратуға әкеле жатқан малдарды иесінің қолдарына тигізбеу. Бұған тапқан айлалары — келген малды болыстарға бөліп айдатады, ондағы Ревком бастықтары байлар, немесе, солардың құйыршықтары, кімге үлестіретінін олар жақсы біледі... Бұл сыбағадан қаланын, байлары да құр қалар емес. Олардан жасалған тізімнің жуан ортасында менің әкем де жүр. Оның және Қайрақбайдың тізімдегі аттары —«Сыр бойынан келген аштар». Осындай атағы бар әкем мен Қайрақбай, келген малдан өздері таңдап он-оннан ірі қара алмақ... «Айдалып келе жатқан малдар Торғай өзенінің шығыс жағындағы бір бүйіріне жетіпті» деген хабар естілгенде, Торғайдағы «аштарға жәрдем комитеті» аталатын мекемеден, мал айдаушыларды қарсы алуға арнаулы комиссия жіберілетін болды. Әкем ол комиссияның ішіне Қайрақбайды қосты. Бес-алты күнде оралған Қайрақбайдың айтуынша, айдалып келе жатқан малдың барлық саны, мың алты жүз қырық үш, олардың ішінде жиырма бір түйе, төрт жүз қырық екі жылқы, үш жүз алпыс төрт сиыр, сегіз жүз он алты қой бар. Айдап келе жатқан адамның саны — отыз жеті, бастап келе жатқан — Семей губерниясының атақты оқыған азаматының бірі — Мауытбаев Жүнісбек. Қостарын арта жүріп, малды оттата, тынықтыра отырып айдап келе жатқан олар, қой, ешкілерден жүзге жақынын жолшыбай тамағына сойып жеген; өзге малдар аман да, күйлі де. Қайрақбайлар қайтқанша, Торғайдағы қаратаяқтар мен атқамінерлер оңаша үйде бас қосып, мал айдап келгендерді қарсы алудың, малды қалай үлестірудің тәртібін келісіп алды. Ол тәртіп бойынша мал айдап келгендер түгелімен қалаға шақырылады да, болыстарға бөлініп айдалғанша, малды Торғай өзенінің жағасына жая тұру міндетін жергілікті басшылар алады. Мал бөлінерден бұрын, қаланың, ортасындағы кең алапта жиналыс өткізіліп сөздер сөйленеді. Сонан кейін, жергілікті бастықтар қонақтарды Торғай өзенінің бойына, тоғай арасына апарып той жасайды. Онда ат шабу, балуан күресу сияқты ойындар болады. Тойдың шығынын жергілікті байлар көтереді. Бұл бәтуаның жуан ортасында болған әкем, бір күні тиышсыздыққа түсе бастады. Себебін сұрасақ, Торғайға жиналған жұрттың ішінде Еркін Ержанов та жүр екен. Бізге әлі жолықпаған ол, әкемнің айтуынша, уездік Ревкомғa барған да, оның председателі Әлімбетовке:

— Жәрдемге келе жатқан малды байлар өзара бөлісіп алмақ боп жатқан көрінеді. Олардың, ішінде, ана жылы Торғайда патша өкіметін жақтап халықпен соғысқан, жараланып қару ұстауға жарамағаннан кейін, Сыр бойына қашып кеткен Жәутіков Әбеу де бар көрінеді. Бұл астыртын ақылда уездік мекемелердің де қызметкерлері барға ұқсайды. Егер осы сөз рас болса, арты шатаққа айналады. Жаяулап-жалпылап келіп жатқан аш-арықтар малды тоқтарға үлестіріп отыра алмайды. Бұны істетпеңіз, егер тыйым сала алмасаңыз, халыққа өкпелемеңіз!—деген.

— Маған да тісің қайраулы көрінеді,— деді әкем үрейлі кескінмен. «Мал бөлісіне араласпас, депті ол, бізге сенімді біреудің көзінше, егер араласам десе, бұл арадан тірі де кетпес».

— Не істер дейсің тәйірі?— деп Қайрақбай әкеме қайрат берейін десе:

— Кәпірдің бетін аулақ қылсын,— дейді әкем, өңі қаша түсіп,— егер беті бұрылса, жақсылық күтпе одан. Қасқыр сияқты тұқым, тісі тиген жерін ойып алады.

— Онда бұл жұмысқа араласпасақ қайтеді?— десем, әкем бұрынғы тәуекелшілдігіне бағып, аузы үйренген мақалын айтады.

— «Әліптің, артын бағайық!»

— Енді аз уақытта, байың, кедейің бірдей боласыңдар. «Сенікі», «менікі» деген болмайды. Мал да ортақ, мүлік те ортақ, ас та ортақ, қатын да ортақ, бала да ортақ!.. «Коммунизм» деген осы!—деп сипаттайды. Үйдегілердің бәрі, бұл сөзге зәресі кеткен түспен, «астапыралда!» деп жағаларын ұстайды. Ертеңіне ертерек тұрып тысқа шықсам жан-жақтағы жұрт қала ортасындағы алапқа ағылып жатыр, басым көпшілігі аш-арықтар. Жіп-шуларын белдеріне қыстырып бара жатқан олардың киімдерінің де, өздерінің де жүдеулігінен жан шошырлықтай. Көбі жаяу. Азын-аулақ аяқ-ылауы барлардың арық көліктері, аяқтарын әрең алып жүрерліктей. Біз араласқан тоқ, киімді, көлікті топтан, бұлардың ішінде ешкім жоқ сияқты. Оның да себебі маған белгілі: өткен түні жасырындау түрде өткен бір мәслихатта:

— Ертең алапта болатын жиылысқа, тоқ адамдардан ешкімнің бармауы керек,— деген Әлімбетов.— Барса, аш-арықтар жанжал шығарады. Тіпті, олардың ішінен ертеңгі тойға қатынаспайтындары, еліне де қайта беру керек. Өйткені, жәрдем малы, бәрібір, мұнда бөлінбей, болыс-болысқа таратылады ғой. Тиісті сыбағаларын сонда барып алар.

— Бармайсың ба, ағеке?— деп ем:

— Қайрақбай екеуің бар, мен үйде болам,— деді ол.

— Жамағат, тиышталыңдар!—дегенде, жуан, зор даусы кең алапты күңірентіп жібергендей болды. Мінберге шыққандардың не айтарын естігісі келгендей, шуласқан жұрт тың бола қалды.

— Уа, халық,— деді, одан арғы сөзді Әлімбетов бастап кетіп,— көп сөйлейтін, көп отыратын уақыт емес. Азғана сөзбен айтқанда, алыста, Семей мен Ақмола гүбірнасында жатқан ағайындарың, сендерге жәрдем деп бірталай мал жіберген. Ол мал Торғайға келгенін естіген боларсыңдар. Осы малды, жүген-ноқталарыңды ұстап келген сендерге таратып жіберсек, елден, әсіресе, алыс түкпірден жете алмай отырғандар құр қалады. Бұл әділетсіздік болмау үшін, келген малдың ұсағын да, ірісін де Торғай уезіндегі сегіз болысқа бірдей ғып бөліп, айдататын болдық...

— Жоқ, олай емес!— деп мінберге көтеріле берген адамға қарасам — Еркін!..

— Олай емес!—деді Еркін, басынан жұлып алған фуражкесін жоғары көтерген оң қолына жентектей ұстап,— бөлінбейді, болыстарға, малдар!.. Осы арада, мына жүдеп-жадап жүргендерге бөлінеді де, әркім өз үлесін жетектеп әкетеді...

- Дұрыс! — деп ду ете түсті қалың көп.

- Тоқта!—деп ақырып қалды көпке әлгі жуан дауысты.

- Жолдастар! — деді Еркін,— сабыр етіңдер!

- Дәм жазса, кейін таныса жатармыз,— деді Еркін,— қазір жұмыс бітірейік... Бұл жолдасқа сөз берейін деп ем...

— Кейін, ел тоғайғанда айтар ол сөзін.

— Ашықтырған кім?—деді Мауытбаев, Еркіннің кимелей келуін ұнатпағандай.

— Патша!.. Ақтар!.. Алашорда!..— деді Еркін.

— Ендеше, соларға байланыс!..

— Жоқ, мен саған байланысам және сен сияқтыларға байланысам!

— Неге?!..

— Сендер сол патшаның, ақтың, алашорданың қалдығысыңдар!..

— Мен де ме?— деді Әлімбетов ашуланып кеткендей.

— Сен де!

— Не дейсің?!.. Советтік ревком ба, басқа ревком ба, мен басқарып отырған?.. Оның председателі сенбісің, менмін бе?..

— Сенсің!.. Бірақ, сен қой терісін жамылған қасқырсың!..

— Дәлелің?— деді Әлімбетов ақырып.

— Амангелдіні жасырын өлтіргендердің ішінде сенің барлығың білінді...

— Бар!— деп ду ете қалды, әлдекімдер көпшілік ішінен.

— Ойбай, кетейік!— деді, пысықтығына қорқақтығы сәйкес Қайрақбай мені жеңімнен тартып.

— Неге?—дедім мен тартынып.

— Аяқ астында қалуымыз мүмкін. Аман көзімізде бас сауға қылайық.

— Тоқта, қызығын көрейік!—деп ем:

— Қызығы құрысын,— деді Қайрақбай,— Әбекемнің баласы екеніңді білсе, алдымен сені өлтіреді. Жүр, кетейік те, пәтерге барып бой таса қылайық!.. Жүгіре басып пәтерге келсек, алаңда көтерілген шан, мен айғай-ұйғайдың не екенін біле алмаған әкем, қора қақпасының ішінде тұр екен. Жай-жапсарды бізден естігеннен кейін, ол қобалжыған көңілмен, бұл шудың арты немен тынарын күтті. Ол тыным ертеңінде-ақ мәлім болды: ашыққан жұрттың талап өлтіруінен қорыққан бастықтар, аттарына міне қашады... Сол күні түнде Орынбордан Торғай ревкомына, «Жангелдиннің комиссиясы барғанша, жәрдемге келген малдың бір де біреуі таратылмасын, ол автомобильмен бүгін шығады» деген телеграмма келеді. Сол телеграммада жәрдем малына не болу, Торғай қаласындағы әскерлік гарнизонға тапсырылады... Мәселе онымен тынбай, қаладағы Политбюро5 «советке қарсы үгіт таратты» деген дәлелмен, қалаға келген байлардан, қаланың өз ішіндегі байлардан әр кімдерді тұтқынға ала бастайды. Осы хабар естілгенде, «біз де сол халге душар болмай-ақ та!» деп сасқалақтаған әкем қашуға жиналды. Бірақ, күндіз қашуға болмайды, түнде кету керек. Ал, сол күні күн батсайшы!.. Көкжиектен шақырая шыққан күн, аспанға биіктегеннен кейін, жылжымай тұрып алған сияқтанды. Соған берекесі кеткен әкем, отырған жерінде от басқандай, әр жерге шоқалақтай жүгіріп дымы құрыды... Жұртқа кез ғып ауызға алғаны болмаса, аллада жұмысы жоқ, намаз оқымайтын, ораза ұстамайтын ол, бүгін белгілі сопылардай діншіл бола қап, «алла сақтай гөр!»- ді аузынан тастамады... Осылай сасқалақтап күні бойы аузына ас алмаған оны жатқан бөлмемізге үй иесі кешке қарай әрең кіргізіп, біз шайды алдымызға ала беріп ек, мылтықты төрт-бес адам сау етіп кіріп келді, біреуі — Еркін!.. Сол кезде әкеме көзім түссе, жан тәсілім ғып бара жатқан адамдай, бар қаны ішіне тартыла сұрланып, танауы қусырылып, көз жанары сөніп бара жатқандай, қарашығы бозамықтанып кеткен екен. Орнынан қопаңдаған, бірақ бөксесіне бес батпан тас байлап қойғандай, ұмтылса да тұра алмаған ол Еркінге бірдеме айтпақ болып еді, дірілдеген даусына ие бола алмай қалды.

- Саспа!—деді сонда Еркін оған.— Қылығыңа қарағанда, осы отырған жеріңде атып өлтіретін адамсың. Бірақ, бұл жолы мен сені аман жіберем! (Әкем жылап қоя берді. Б.) Бірақ, сен үшін емес, мынау балаң — Бүркіт үшін!..

- Садағаң кетейін!—деген сөз шашырап шықты әкемнің аузынан.

- Бала!—деді Еркін маған,— кеше, алаңда сен мені танымағанмен мен сені танып тұрдым. Дәл осындай қасымда тұрдың. Сонда айтқым кеп айтпаған сөзімді енді айтайын: ана жылы, он алтыншы жылдың көтерілісінде, мына әкеңнің қолына түскен ағам — Нұржанды дараға асып өлтірерде, сол тұрған топтан кіп-кішкене сен ғана араша түспек боп шырылдаған екенсің. Сол қылығың үшін, әкең Нұржанның қанын саған қимаса, мен әкеңнің қанын саған қидым.

- Рахмет, қарағым!—деп әкем еңіреп қоя беріп,— әкелші, қолыңды, — деп қолын соза беріп еді: Тарт, арам қолыңды!—деді Еркін ақырып,— ұят, ар деген қайда сенде? Сонау Сырдан Торғайға жәрдемнің малынан үлес алуға келгенсің!.. Адасқанда бір-бірін ұлып табатын қасқырдай, ойдағы, қырдағы қасқырлар, бастарыңды Торғайда қосқан екенсіңдер!.. Қақпандарыңның құрулы екенін білмегенсіңдер, мұнда!.. Ендігі сөздің қысқасы: «қаныңды балаңа қидым» дедім ғой. Жаның барда жоғал!.. Бүгінгі түннен қалма!..

— Құп, қарағым, құп!— деді әкем, жанынан енді ғана үміт еткендей, көз жасын жеңімен сүртіп.

— Топалаңда той жасамақ болған бұлар!— деді Еркін қасындағыларға, кекетінді күлкімен.— Тойларының таусылғанын білмейді бейбақтар!.. Ал, кеттік!..

— Топалаңдағы той екені рас!— деп қаппын мен.

— Қай жақпен жүреміз, ағеке? — деп ем, сұрауымды ұнатпағандай:

— Қай жақты білуші едің? — деп алая қарап қойды. Мен онысынан қаймықпай, дұрыс жауап бермеуіне жәбірленген дауыспен:

— Білмесем де айтсайшы!— дедім.

— Сарықопаның жел жағымен, Қызбелдің жайлауы арқылы, Ақсуатты, Аманның қарағайы мен Әулиекөлді басып, Қостанай түсеміз, содан поезға мінеміз,— деді. Одан әрі сұрау беріп мазалағым келмеді де, тысқа шығып кетіп, әкемнің, жауабын Қайрақбайға айттым.

— Көптен көрмеген соң, сағынғаннан өлгелі жүр едім,— деді Қайрақбай қуанышты леппен кең, күрсініп ап,— көре кетеді екеміз ғой, енді, туған даланы!.. Қора ішінен, әкемнің бізді шақырған даусы естілді. Қайрақбай екеуміз оған қарай беттей бергенде:

— Өзге жобасының бәрі де жақсы екен,— деді Қайрақбай, маған сыбырлап,—«Сарықопаға соқпай жанап өтеміз» дегені ғана ұнамсыз екен. Біздің қыстау бар ғой оның жағасында. Көре кеткеніміз жақсы болатын еді. «Соға кетейік десең қайтеді, әкеңе?

- Айтпаймын!..

- Неге?

- Қайтем, кейіп жүрген кісіні мазалай беріп?

— Апырай, шіміркенбей қалай ішіп жатырсын?! — деді Қайрақбай.

— Шешеңнің сүтін тышқан түгіл, қабан түссе де емерсің,— дедім Қайрақбайға,— рас па?

— Рас!— деді Қайрақбай, демін соза алып.

- «Әулие» аталатын көл осы!— деді әкем маған.

— «Қожа» дейтіндері — Мұхаммет пайғамбардың тұқымы,— деген әкем,— Жампының аты — Жан-Мұхаммет болған, оған тілі келмеген қазақтар «Жампы» деп кеткен. Жампы — Түркстан жағынан, Кіші жүздің ханы — Әбілхайырдың қолына келіп, имамы бопты. Ол кездің дінге шалағай қазақтарына ораза, намаз үйреткен, балаларын оқытқан, оның үстіне «кітап ашып ғайыпты болжайтын», ауруларды емдейтін, түкіргені ем бола кететін адам екен, сондықтан жұрт оны «әулие» көріп кеткен, ол мекендеген көлдің атын —«Әулие көл» қойған. Әнеукүні Торғай қаласында жатқан күндерде Мәмбет деген кісіні көргеміз. «Жампы қожаның әулеті» деген осы кісінің әкесі — Қарағожа, біздің аталарымызға жиен екен.

— Әкесі бала піштіруден, зекет-құшыр сияқты садақа жинаудан басқаны білмейтін, оқуы да аяққа құйған астай шағын, ақылы аз, сөзі топас, кісіден жеуді жақсы көргенмен, өз үйінен ас-су татырмайтын қара қазан біреу еді,— деген әкем,— Мәмбеттің одан айырмасы: зирек және пысық бала боп өсті де, әкеден білген әліпбиін қанағаттанбай, ересек боп қалған шағында, Троицкідегі Зейнолла ишанның медресесіне кетті. Онда бірнеше жыл оқып, әрі «қадім» аталатын ескі оқуды, әрі «жәдит» аталатын жаңа оқуды жақсы білген ол, сол маңайдағы Қыпшақтың атақты байы — Жаманшалдың Смайылы дейтін кісінің Қарағыз атты, көк етікті алмай, кең етіктіге бермей отырған, жасы отызды алқымдап қалған кәрілеу қарындасына үйленеді де, ана шеті Мәскеу — Петерборға, мына шеті Бұхар мен Хиуаға, сонау шеті Омбы мен Семейге жүргізетін саудасына приказчик болады. Сонда тұрып байыған ол, Смайыл бір жылы банкрот боп, мал-мүлкі қазынаға алыну қаупі туған соң еліне көшіп келді. Мұнда келе бір жағынан молдалығын құрып, бір жағынан саудасын жүргізген ол, он алтыншы жылдың көтерілісінде Амангелдіге қарсы болам деп, біздің үй сияқтандырып, көтерілісшілер оның, да бар малын айдап әкетті. Бірақ, ол, малдан айрылғанмен, біздің үйден әлдеқайда ақшалы еді. Патша тұра тұрғанда тағы да байи жөнелетін оның сорына қарай, революция боп қалды. Алашорда кезінде елге имам сайланып көтеріліп келе жатыр еді, Совет өкіметі орнай қап, ол беталысы да іске аспады.

— Содан бері қақ-соқта жұмысы болмай, үйінде бұғып жатады екен, бейбақ,— деп қорытқан әкем, ол кеңесін,— енді, елдің ауқаттылары мына аштарға жәрдемге келген малдан үлес алам деп желіге қапты. Әлденеше жерде бізбен бірге қонақта болған, оңаша кеп әкеме де жолығып жүрген ол, Еркін жасаған «бүлік» кезінде бізге хабарласпастан қашып отырыпты. Сонысына өкпелеген әкем «Қостанайға беттеп келе жатқан жолымыздан оншалық бұрыс емес» дей отыра, үйіне соқпай кетті. Мәмбетті әкем, ата мекені — «Әулие көлдің» жағасында ғана еске түсіріп:

- «Қожа» дейтіндер оншалық бай болмаған,— деп қойды бір сәтте,— мал деген жерге бітеді ғой өзі. Аман қарағайдың іші-тысында от емес жер жоқ және өзі ұлан-байтақ кең. Сондай жерді мекендеуінен ғой деймін: Жампының баласы — Аққожаға, оның баласы Қоңырқожаға төрт түліктен де үйірлеген мал біткен, жылқылары Қоңыр қожа кезінде екі мыңды алқымдаған. Содан баяғы «Тақыр қоян» аталатын жұтта, жылқысы жүздің маңайына түсіп қап, өзге малы да шағынданған. Қарақожаның бала піштіру сияқты кесіппен айналысып кетуі де сондықтан.

- Алашорда құлағаннан кейін, Мәмбет қожаның, өзі де ептеп астыртын бала пішетін болды,— деді әкем.— Өйтпегенде қайтсін: бәйбішесінен бала болмады. Бертінде тоқал алып еді, одан да шылғи қыз туып, бір ұл баланы ана жылғы ала-сапыран кезінде әрең көрді. «Қыз» деген не тәйірі!.. Өзімізде де болған жоқ па, оның, талайы? Ошаққа қайсысы тас болды? Ұлы жас болған соң, дәулеті шағындалған соң, күн көрістің қамына кездескен кесіпті атқарады да, әйтпесе, «бала піштіру» деген немене?..

— Сырты мүләйімсігенмен, ішінде қалтарысы көп адам,— деп қорытады әкем, Мәмбет қожа туралы кеңесін, — бұл әлі күн көрудің талай ретін табады!.. Аман қарағайының ішінде бір жұмаға жақын болып, кейбір орыс селоларын, қазақ ауылдарын аралағаннан кейін, біз әрі қарай сапар шектік. Менің еркіме салса, Аманның ішінде жаз бойы тұрар ем, өйткені, жынысты орман десең — осында, суы тұщы көл десең — осында, далаңқы тұстарында ғана кездесетін маса-сонаның жыныс ішінде біреуі де жоқ, ауасы — жанға рахат қоңыржай, жидегі мен шиесіне аттың шашасы боялады... Облыстағы халықтың көбі аш болғанмен, бұнда да кекірік атқан тоқшылық болмағанмен, егінші орыс поселкелері жақын тұрғандықтан, маңайдағы ауылдың адамында аштықтан басын кең қайыр сұраған ешкім көрінбейді... Енді не керек?.. Қостанайға келсек, Тобыл өзенінің биік жағасына салынған екі қабат үйлері азғантай, бір қабат үйлерінің көбі ағаштан қиылған, кең көшелері есілген құмдақ, сондықтан, қораның іші-сыртына еккен ағаштары тырбық боп өсетін, шағындау ғана қала екен. Қалаға жақындағанда:

— Бұның салынуына жетпіс жылдан жаңа ғана асып бара жатыр,— деп қойды әкем, Қайрақбай екеумізге,— «Қостанай» аталатын себебі: Қыпшақта Қанғожа, Болғожа дейтін атақты адамдар болған, солардың шешесі «Қостанай»6 деген кемпірдің, қала түскен жерде, үлкендігі обадай зираты бар. Қалаға соның атын қоя салған. Қостанайда Мінайдар дейтін байдың бір орамды түгел алған үйі, сауда дүкені, мешіті, медресесі бар екен. Негізінде қырдағы үйінде тұратын бай, кәзір қаладағы тоқалының қасында екен. Әкеме ол да ілік-шатыс боп шықты. Қостанай байларының еріккендегі кәсібі — біреуінің үйіне жиналып ап, ұзақ күнге сыра ішіп, «тоғызыншы бал» атты қарт ойынымен шұғылданады екен. Бұрын татып көрмеген әкем, Қостанайда тұрған бес-алты күнде сыраны судай сіміріп ішті де, ол кездегі құны арзан совет ақшасынан, бес пұттай бидай сиятын бір қабын ұтып алды... Қостанайдан біз поезбен Челябаға бардық та, одан Кинель арқылы, мекеніміз — Жосалыға тарттық.

— Бүйтіп, «көшеріңді жел, қонарыңды сай біліп» жүргенше, басмашыларға неге өтіп кетпейсің!..— десе:

— Қалай өтем?— дейді әкем толқи қалып.

— Бел бусаң оңай,— деседі ақылшылары,— одан әрі, басмашылармен бірге бол, мейлің, арғы Авган мен Иранның біреуіне өтіп кет, мейлің... Бұған да толқыған әкемді, бір ғана ой бөгейді.

— Ұялас қасқырлар бір-бірінен айырылса, түнде ұлысып табысатын еді,.— дейді әкем маған оңашада,— мынау алашордашылар да Тәшкенде солай табысқан екен. Менің қайран қалатыным: осылардың ішінде нағашың неге жоқ?.. Келуге мүмкіндігі бола тұра, ол неге келмеген Тәшкенге? Ақыл жағынан да, қулық жағынан да, білім жағынан да осылардың ешқайсысына беріспейді ол. Совет өкіметін бұлардан кем жек көрмейді. Ендеше, бұл үйірге қосылмай, неге шеттейді?.. Сонда бір мән болу керек!.. Сол шақта, нағашым Шыңғыстаудан Орынборға барып қызметке орналасыпты деген қауесет естіле қалды. Бұған да мән берген әкем, Тәшкендегі достарына: «тағы да келермін, кешікпей; оған дейін қабырғаммен ақылдасайын» деді де, «үйге қайта тұрам» деген сылтаумен жүріп кетті. Поезда маған айтқаны:

- Сен Жосалыдан түсіп қал да үйге бар, мені сұрағандарға, «Тәшкенде қалып қойды, жуық арада келеді» де. Мен осы бетіммен Орынбор барып, нағашыңның амандығын біліп қайтамын. Орынбордан айға жақын уақытта қайтқан әкем, түнде, ел жата есікті жауып алды да, «тістеріңнен шығарма!» деп сақтандырып:

- Жаз шыға, осы елдің тоғайған ауқаттылары Қарақұмға көшеді. Біз де соларға ере көшіп, әрі қарай елеусіз жылжи беріп, Сазанбай жолымен, Ақкөл арқылы, Торғайдан артып, аманшылық болса, жаздың екінші жартысын өзіміздің Қызбелде өткіземіз... Былтырғы жазда барып қайтқалы, көркем елесі көз алдымнан кетпей, оянсам есімнен, ұйықтасам түсімнен шықпаған, өзіне магниттей тартқан, бірақ әкемнің зілдей салмағы, арқандаған аттың қазығындай босатпай жүрген туған жерге көшу, қандай қуаныш дейсіздер, маған!.. Уа, туған жер, аша бер құшағыңды!.. Енді тез жетем!..

- Несіне тығылмақ ойнаймыз? Неге ашық көшпейміз десек:

- Жап, аузыңды! — дейді әкем жекіп,— көрінеу көзге көшіп көр, бас салып талап алсын!.. Қарақұмға он шақты түйеге артқан жүкпен аттандық. Сырдан үдере көшкен ел, оның жиегіне бес-алты қонып жетеді екен. Екі ара: жусан, көкпек, ебелек сияқты шөбі, баялыш, еркек, қоян сүйек, сексеуіл, шеңгел сияқты ағашы аралас өсетін шөлейт кең жазық екен. Анда-санда жерден құдық кездесіп отырады, оны жергілікті кәнігі адамдар ғана білмесе, өзге жан мақұлық таба алар емес. «Қарақұм» дегеннің біз бұл жолы кірген тұсы, жап-жалпақ бірдеме болып шықты. Оның бергі етегіне шілденің басында іліккен біз, өркешті құмның ішін аралай жайлап отырып, арғы етегіне шілде аяқтала әрең өттік. Соңғы екі жылда ел келмеген Қарақұм, малдың отына тұнып тұр екен. Бұл құмның және бір ғажабы: кісі бойындай ғып қана қазған құдықтың аузында суы шүпілдейді де тұрады, сондай бір құдық бір ауылдың жаздай ішуіне мыңқ етпейді. Кейбір көгалданып жататын саяндарынан, қырдың аңы суды тұяғымен тарпыған шұқанақтан да іше береді деседі. Жылқының да сондай әдіспен ішіп жатқанын өз көзіммен көрдім. Оты да, суы да осыншалық мол Қарақұмға кіре, Сырдан жадаулау келген малдар жондарын тез жауап аз күнде семіріп кетті. Үлкендердің айтуынша, Сыр сияқты оты жасық жерде семірген мал мен Қарақұм сияқты ащылы-тұщылы оты асыл жерде семірген малдың еті де, сүті де бірдей емес: Сыр да семірген малдың майы қоға татып, қанша жесең де жүрегіңді қайтармайды, сиыр сүтінің қаймағы жұқа тұрып, былғағанда сары майды аз береді, қымызын қанша қанып ішсең де мас қылмайды; ал, құмда семірген малдың майы сүрленген майдай көкпеңбек боп, бір жапырағын жесең жүрегіңе шық етіп тие қалады, сиыры мен қойының сүтіне, қалыңдығы бір елі қаймақ тұрады, бірер аяғын ішсең, қымызы түгіл айраны да мас қылып ұйықтатып тастайды... Расында да солай екен!.. Құмда биыл да аң көп екен. Бірақ, әкем ана жылғыдай бір орында көп тоқырап аңшыламай, ілгері қарай жылжиды да отырады. Сөйтіп отырып, шілденің сарша тамыз ыстығын аяқтай Қарақұмнан өтіп, телегей-теңіз селеуінің шашыранды көбігі көріне бастаған Торғай даласының пұшпағына да іліктік. Бұл далада бозторғай атаулы мұнша көп болар ма!.. Бізді құрметпен қарсы алғандай, «даланың, бұлбұлы» аталатын олар аспанға ондап, жүздеп емес, мыңдап көтерілгендей боп, неше күн ілгері сұғынсақ та, биікте шырылдай сайрайды да тұрады. Күннің реңі де ол кезде аса ашық боп, бет алдымыздағы теріскейден, алды сирек, арты қалың, ақша бұлттар кең жайылып келгенмен, жердің тозаңын басарлықтай ғана себелеп өтті де, еш жерге қалыңдай жаумады. Торғай жерінде зорман аталатын кішкене аңдар болады. Ертеректе жұрт көп аулап санын азайтқандықтан ба, әлде қуғынды көп көріп тығылуға үйренгендіктен бе біз Сыр бойына көшкенге дейін, бұл жануарлар өте сирек және жолсыз жерлерде ғана кездесетін. Енді байқасақ белең алып өсіп кеткен сияқты. Жазық даланың, әр жерінде, кейде біз жүріп келе жатқан сүрлеу жолдын, үстінде, нақ қасына келгенше қаққан қазықтай тіп-тік боп қимылсыз шоқиып отырады да, таянып келгенде құйрығы шошаң ете түсіп ініне кіріп кетеді. Қыз, келіншектер, сері жігіттер құйынып жүретін иісмайды, біздің, елде «жұпар» дейді. Әжемнің айтуынша, ерте кезде осы жұпар Сыр бойында өсетін әлде не тышқанның құйрық түбінде болады екен. Әдемі исі аңқыған осы құйрықты адам не қолтығына, не бөркінің ішіне тігіп алса, бұрқыраған ләззатты исі ешуақытта таусылмай, маңына бұрқырайды да жүреді екен... Торғай даласындағы мына зормандар сол «жұпар» аталатын тышқанның, не өзі, не ағайыны болу керек. Өйткені, олардың да індері үнемі жұпар сасып тұрады екен. Осы әдемі иіске даладағы жусанның ашқылтым исі қосылғанда иісті тартқан танауын, еріксіз түшкіртеді екен... Туған жердің көркіне қызығып, құмарлана қарап келе жатқан бізді, даланың әр тұсында жайыла оттаған деңкиген дуадақтар, нақ қасына келгенше ұшпай отырады да, таянып қалған шақта қанаттарын сытырлата жүгіре жөнеліп, жер бетінен кісі бойы ғана көтеріліп, жақын тұсқа тағы да қонады. Бұрын бұндай дуадақтарды ертеден қара кешке дейін қуып жүруге бейіл әкем, енді, неге екенін кім білсін, мына далада қойдай жайылған, таяқ тастам жерге келтіретін дуадақтарды, қолында жасаулы мылтығы бола тұра атпайды!.. Шөлдің бір еркесі — дуадақтар бізді осылай қарсы алса, екінші еркесі — тырналар аспанның көзге әрең шалынатын биігінде төбемізді айнала ұшып, үндерін қоса тыраулайды.

- Балапандарын ұшырған уақыты,— дейді әкем оларға қарап қойып, құс баласында тырнадан биік ұшатыны жоқ. Ол балаларын да сондай биікте ұшуға үйретіп, жерден көтерілген соң-ақ аспанның қиясына алып кетеді!.. Шөлдің аңдары мен құстары осылай қарсы алған кең өлкесінде адамзаттың исі сезілмейді. Айдаған азын-аулақ малдың алыс жолдан мойны қатып келе жатқан көліктің ауқымына қарай жылжып, біз бірнеше күн жүргеннен кейін, атағын естіп, өзің көрмеген Ақкөлге жеттік. Үркітер адамның жоқтығынан болу керек, ортасы жалтыр, айналасы қамыс бұл кең көлдің өнбойы құсқа сыймайды. Көлдің жағасында біз төрт-бес күн түнедік. Сонда қайран қалғанымыз — шөптесін жағасында өрген әр түсті балықтар, илеудегі құмырсқадай құжынайды. Бұ не деген тегін жатқан, бірақ, пайдаға аспай жатқан мол байлық!.. Ақкөлден жылжыған бізді жер жайын жақсы білетін әкем, көшін тақтайдай тегіс даламен жүргізіп отырып, тұп-туpa Сарықопаның «Кеңжайық» аталатын жиегіне әкеп түсірді. Кішкене кезімде кеткенмен, бұл жердің қандай екені есімде: көктем туып, көл суы молайған шақта, жайпақтау жағадағы біздің, Кеңжайыққа сел тегіс жайылатын да, шілдеге қарай сел тартылғанда, саздауық Кеңжайықтың жайқала өскен жасыл өлеңі құлын жасырынарлықтай биіктеп өсетін. Жаз ортасында жасыл өлеңнің бетіне нелер түсті гүлдер көтеріліп, Кеңжайық масаты кілемдей құлпыратын. Со кезде, басына түйме салған сабағы биік жуалардың түбірі қойдың асығындай болатын. Исі бұрқыраған жуаны аузыңа сап көпірте шайнасаң, тәттілігі тіліңді үйіріп, көмейіңді суыратын. Кеңжайыққа басы ақ шешек атқан ұзын сабақты буылдық та өсетін. Оның, кішігірім кісінің жұдырығындай түбірін оттың қоламтасына көміп пісірсең, аузыңа құмдай үгілген буылдықтың тәттілігі бал татитын... Былтыр Торғайға келгенде, біздің осы Кеңжайықты, Еркін ұйымдастырған «Ұшқын» атты коммуна егіске пайдаланып отыр деп естігеміз. Биыл не халде екенін білгісі келген әкем, көшіміз Сарықопаға таянып келген шақта көлікті тоқыратып, «сендер осы арада қос тіге беріңдер, біз Бүкіжан екеуміз Кеңжайықты көріп келейік» деп, қасына мені ертіп, көштен озып кетті. Кеңжайыққа таянған шақта біз өз көзімізге өзіміз сенген жоқпыз: оның, өн бойына, қалыңдығы да, биіктігі де құрақтай боп күріш дақылы өскен!.. Біз үстінен қарғып түскен атымызды еріне қаңтара сап, атыздарды бойлай, жасыл күрішті аралап келе жатыр ек, арғы беттегі ауыл сияқты үйме-жүйме бірдемеден айғайлай шапқан біреу, бері қарай шыға келді. Біз кейін шегініп, күріштің шетіне шықтық та, атымызға мініп, келе жатқан адамға қарай жүрдік. Таянғанда байқасақ, Еркін!.. Сескеніп қалғандай болған әкеме, ол «Ассалаумағалайкүм!» деп сәлем берді де, атын тебіне жақындап қолын ұсынды. Қолын еріксіз ұсынған әкем, әлі де сескенген сезімін жинап ала алмағандай үндемей қалып еді, оған тыныс алдырғысы келгендей:

— Ә-ә, Бүркітпісің? Аманбысың? — деп маған да қол берді. Сонда ғана өзіне-өзі келгендей болған әкем, дірілдеңкіреген дауыспен:

— Мал-жан аман ба?— деді.

— Қай байдың егіні, мынау? — дедім, жайқалған жасыл күрішті нұсқап. Сұрауымды ұнатпаған сияқты болған Еркін, «Қарай гөр, қаршадай неменің менменсуін!» дегендей бетіме жымиыңқырай қарап қойды да, маған жауап берместен: — Ия, жол болсын? — деді әкеме.

- Әлей болсын! — деді әкем, даусы енді нығыздау шығып. - Бай болсын, кедей болсын әркімге туған жері қымбат екен. Көрмей жүргенде аңсайтын туған жерді, көрген соң адам тіпті аңсайды екен. Былтыр, мына балам екеуміз Торғайға келіп, туған жерді шет-пұшпақтап болса да көріп кеткеннен кейін, тіпті аңсадық. Әсіресе, балам! (Еркінге «онысы рас» деген көз қарас білдіріп қойдым. Б) Үйдегі қатын-қалаш, бала-шаға да аңсап өлгелі отыр екен, жер жағдайын айтып барған соң-ақ, байласа да тұрғысыз боп, бермен қарай талпына берді...

- Сонымен, қысқасы, көшіп келе жатырсыздар ма? — деді әрі аты бүгелектеген, әрі осы бір шақта қыза қалған күн көзінен терлеп-тепши бастаған Еркін.

- Ия, шырағым,— деді әкем.

- Көш қайда?..

- «Көш» дейтін көш жоқ, шырағым. Осы арадан бірге кеткен Қайрақбай екеуміздің үйіміз ғана. Алыстан мойны қатып келе жатқан көлектердің жайына қарап, өзге жанымыз анау сайдың астында дамылдауға қалды. Бүкіжан екеуміз көштен озып, осы маңда ауыл бар деген соң, көріп амандық білуге келе жатыр ек...

- Мақұл болған, — деді Еркін, — ал, енді, күнсіп далада тұрмай, қалған сөзді ауылға барып кеңесейік. Болсын! — деді әкем. Үшеуіміз қатарласып жөнеле бергенде, Еркін ауылының хал-жайын баяндап кетті:

- Он алтыншы жылдың жазында басталған дүрбелеңнен бұл араның елі, 1919 жылдың күзінде Совет өкіметі біржола бекігеннен кейін ғана тишықты. Мен 1918 жылдың күзінде атаман Дутовпен соғысқан қызыл гвардияның тобына қосылғам. Дутов пен Колчак шығысқа қашқанда, Қызыл армия қатарында мен де кеткем. Ақыры, жиырманшы жылдың көктеміндей ол жақтағы жау да бітіп, жазында мен ел жаққа оралғам. Жолда Омбыға соқсам, Совет партия қызметкерлерін даярлайтын екі айлық курс ашылғалы жатыр екен. Менің, аз ғана оқуым оған түсуге жарай кетті де, курсты жақсы оқушылардың, бірі боп аяқтап, Қостанай арқылы елге соқтым. Төрт жылдай азамат соғысының майданы боп берекесі кеткен Торғай елі, енді ғана мекеніне оралып жатыр екен. Аз ғана ауқаттылары мен байлары болмаса, былайғы момын көпшіліктің шағын шаруасын, төрт жылдық дүрбелең қатты шайқап кетіпті. Енді, тиыштық орнаған соң ғана есін жиып, етегін жапқысы келген жұртқа жетекші керек сияқты.

— Соны көргеннен кейін,— деді Еркін, әкеме қарап қойып,— ұлықсат алып кеп орнығу мақсатымен Торғай губерниясының орталығы Орынборға барсам, қазақ автономиялы республикасының үйі тігіліп, шаңырағы көтеріліп жатыр екен. Басшы қызметкерлердің кейбірі, — «осында да керексің, елді қоя тұр» деп еді, мен: «Жоқ, жаугершілік кезде атқа бірге қонған ел еді, мекеніне іргесін бекітіп болғанша, арасында жүре тұрайын» деп көнбедім. Сонымен, со жылдың күзінде елге келдім...

— Жақсы болған,— деп қойды әкем. Мен ішімнен: «атаңның басы, жақсы болған» деп күлдім.

— Мен өзім, он тоғызыншы жылдың күзінен коммунистпін,— деп жалғастырды Еркін, кеңесін; әкем ол сөзіне елең етті де, үн қатпады.— Ашығын айтқанда коммунистердің мақсаты — тапсыз коммунизм қоғамын құру ісіне басшылық ету. Коммунизмде байлық қоғам мүшелеріне ортақ болуға тиісті. Сондай байлық жасаудың алғашқы тәжрибесі сияқтанып, советтік Россияның әр жерінде «коммуна» аталатын шаруашылықтар құрылып жатыр...

— Осындай бір шаруаны менің де құрғым кеп,— деді Еркін әкеме тағы да қарап қойып, — жиырманшы жылдың күзінде елге келе сала, әр жерде бытырап жүрген өз аулымыздың кедейлерімен және осы маңда елінен адасып жүрген тұрақсыз әркімдермен кеңесіп, ата мекеніңіз — Сарықопаның осы жағасына коммуна ұйымдастыруға келістік.

— Жақсы болған,— деп қалды әкем, бұл сөзінің мақұлдау, я ұнатпау екенін аңғартпайтын үнмен.

— «Әулие көл» дейтін жер бар ғой. Орысша оны «Семиозерное» дейді ғой, сонда, патша заманында Чушкин деген помещик тұрып, ақтар жеңілгенде бірге ере қашқан орнында қалған екен. Өкімет соны біздің, коммунаға берді. Алғанымыз: жиырма екі сауын сиыр, сегіз атан өгіз, ұсағын қосқанда, сиыр тұқымы — қырық төрт, жеті ат бар; малдан бары осы...

— О да аз олжа емес,— деп қойды әкем.

— Егін сайманынан: екі тілді екі соқа, бір сеялка, он шақты тырма, төрт бірішке, соларға жететін сайман...

— О да жарап жатыр!.. Тегін мүлік!..— деді әкем, өз мүлкі олжаға түскендей, демін ауыр ап.— Сонымен, сол коммуналарың бір жерге жиылды ма?

— Жиылды,— деді Еркін,— егінге қолайлы жер сіздің осы Кеңжайық болғандықтан, қонысты жақын жерден салдық.

— Үй сандарың?

— Жетпіс үш. Қырық рулау болғанмен, бірлігі әзірше жаман емес. Өткен жылдың көктемінде Кеңжайыққа екі десятина тары, екі десятина бидай, бір десятина сұлы егіп, Сарықопадан арықпен су әкеп суарып ек, өнімі өте жақсы болады. Тары—150 пұттан, бидай —80, сұлы—110 пұттан берді. Дәнге қоса бір десятинадай жерге картоп, маркоп, қияр, қарбыз сияқты жемістік шөп-шалам егіп ек, о да жақсы шығып, жұрт қарық боп қалды...

- Топырағы асыл жер ғой,— деп қойды әкем.— Белгісіз заманда, осы Кеңжайыққа әлдекімдер егін өсірген болу керек, қазған арықтарының, атжаптарының ізі көрініп жататын...

- Рас біз сол іздерді пайдаландық...

- Апа,— деп айғай салды.

- Әу,— деген әйел даусы естілді.

- Уа, бері шық!.. Туысың келді.

— Апа, танимысың бұл кісілерді?— деді Еркін шешесіне жақындаңқырап, соңына ерген бізді қолымен нұсқап. Бір жақын жеңгесі менің, әкемнің атын «Кесір» қойған екен. Соған қарап, батылы жеткен жеңгелері көзінше, батылы жетпегендері сыртынан «Кесір» деседі екен. Араға кеп жыл түсіп жатырқауынан ба, әлде, кедейлерге тиген еркіндікпен пайдаланып батылдануы ма, әкеме адырая қарап аз тұрған Қазина, бетін оң жақ қолының саусағымен бір шымшып, үлкендеу көзін кеңірек ашты да, ернін бір сылп еткізіп:

— Бетім-ау, мынау Кесір болмағай да!— деді.

— Иә, сол Кесіріңмін,— деді әкем құшағын жая жақындай түсіп.— Бұрын кесір болғанмен, енді кесір емеспін. Көріспегелі көп заман болды, бірге өсіп, біте қайнаған замандас едік, келші, төске төсті тақасып амандасайық. Екеуі құшақтасып көрісті. Сағынған біреуімен көрісіп амандасқанда, кезіне жас алу бүкіл әйел атаулының салты сияқты ғой. Ал, қазақ әйелінің оған қосары, даусын шығарып әлденелерді айтып жылау. Әкеме көріскен Қазина да сөйтті. Бірақ, ол кейбір әйелдердей барқырай жөнелмей, күңіреніңкіреген үнмен әлдене сөздерді айыра алмастық түрде мұрнынан ғана мыңғырлады. Онысы шын ықыласы екенін, көзінен төмен қарай сорғалаған жас куәландырып тұрды. Әкемнен құшағын жазған Қазина, көз жасын саусағымен сүртіп жіберіп, маған таңдана қарай қалды да:

— Бетім-ау, мынау Бүркітжан болмағай еді! — деді.

— Хаталасқан жоқсың,— деді әкем.

— Тіфа, тіфа, тіл аузым тасқа, қалқам-ау, соқтауылдай жігіт боп қапсың ғой,— деп Қазина маған жақындады да, маңдайымнан сүйді.

— Кәне, үйге жүріңдер!— деді Қазина, есігін нұсқап.

— Бүркіт, тоқтай тұр!—деді маған.

— Ие?—дедім мен де іркіліп.

— Сендерге сойып беретін бір семіз серкешім бар. Үй ішің түгел отырып дәм татсын, қасыңа кісі қосып берейін, шешеңді және көшке ерген барлық жанды алып кел.

— Болсын!—дедім мен. Ішімнен: «осың шынымен бізге ағайын болғалы жүр ме?» деп ойлап қойдым. Еркін қасыма қосқан жігіт екеуміз желе шоқытып қыраттау биікке көтерілсек жаппа тіккен біздің, көш те жап-жақын екен.

— Иә, әкең қайда?— деді, күрке алдында тұрған шешем.

— Еркіннің үйінде қалды,— дедім мен.

- Қайдағы Еркін?!

- Кәдімгі Еркін... Қазина дейтін шешесі бар.

- Тірі ме екен, онысы?— деді шешем жұлып алғандай.

- Тірі екен. Сағынып та қалған ба, немене, әкеммен құшақтасып көрісті... Шешемнің бет-аузы жел үрлеген су сияқтанып қыбырлап кеткендей, көздері кенет жанған сіреңкенің отындай лапылдап кеткендей болды. Аузымнан ағат сөз шыққанын сонда ғана түсініп, іштей өкіне бастадым. Бірақ, Еркін тапсырып жіберген сөзді айтпауға амалым жоқ. Шешем ол сөзге ытырына жауап беріп:

- Әкеңе айт! — деді маған жекіп,— тойынғанша жатсын сонда. Біз ертең ертемен, осы арадан тура Қызбелге тартамыз... Шынымен бүлдіргенімді енді ғана ұқтым да, тағы да бірдеме десем, ширатылған ашуға шиыршықталған шешемді үзіп жіберетіндей көріп, келген ізіммен үн-түнсіз кейін қайтып отырдым. Еркін сойған серкештің еті асылып жатыр екен. Шайларын менен бұрын ішіп болған. Үйге бірталай адам жиналып, бәрі гу-гу әңгімеде отыр екен. Сусап келген мен бір аяқ көже сұрап іштім де, үлкендердің кеңесін тыңдағым келмей тысқа шықтым. Сыртта бір топ бала жүр екен. Бала мен баланың үйір бола кететін әдеті. Мен де сөйтіп, бәріміз әлде не ойындармен әурелендік те кеттік... «Қыран баласы — Қырымға, ит баласы — жырымға қарайды» дейді қазақ. Сол екі «баланың» қайсысы болғым келгені есімде жоқ, Еркін «ас пісті» деп шақырғанша, мен осы ауылдың көп үйіне кіріп, тінтіп шыққандай болдым, сонда аңғарғаным — былтырғы Торғайда көргенімнен әлдеқайда ілгері кеткен халық; «ит басына іркіт төгілді» дейтін молшылық болмағанмен, басы іспеуі былай тұрсын, бұл ауылда қарны ашып отырған бір де жан жоқ сияқты сол тоқшылықтың тетігі — өздерінің бірлесіп атқарған еңбегі сияқты, былтырғы егініне де разы олардың, биылғы егіннен дәмесі одан да зор сияқты... Осы бірлескен істе, бәрінін, тоқырар қазығы Еркін болғанға ұқсайды. Ол әлі жиырма екі жастағы жігіт. Онымен құрдас біздің Текебай ел-жұртқа қазық болу түгіл, өз басын зорға алып жүр. «Ораздының баласы он бесінде баспын дер, тоғышардың баласы жиырма бесте жаспын дер» дегендей, Еркін қайда кеткен, Текебай қайда қалған!.. Астан кейін жұрт тарады да, біз ұйқыға жаттық. Таңертең оянсам, үйдегі жұрттың бәрі түрегеп тысқа шығып кетіпті, төрге салынған төсекте, мен жалғыз қалыппын. Сәулесі терезеден түскен күннің көзіне қарасам, шалшы түс болып қалған сияқты. Ұйқым әбден қанған. Тез киініп ап тысқа шықсам, қора ішіндегі бір көлеңкеде әкем әлдекімдермен кеңесіп отыр екен. Оларға бөгет болмау ниетімен әрі қарай кетсем, Еркін әлдене шаруасымен шұғылданып жүр екен.

— Қалай ұйықтадың, бала?— деді ол маған.

— Өте жақсы.

— Кеше түнде ауылды көп араладың ғой?

— Ия... көргім кеп...

— Көр!.. Көр!.. Тағы да келіп көр!.. «Қара қазан, сары баланың қамы» дегендей, осындай бір шаруа жасауға тырысып жатырмыз. Қанды да жақсы тұрмысқа жол ашу үшін тектік, енді сол тұрмыстың өзің де жасаймыз деген үміттеміз. Біздің, коммуна ескілікті жоятын өрттің алғашқы ұшқыны сияқтанған соң атын «Ұшқын» қойдық. Бұны сөндіруге тырысатындар да жоқ емес, бірақ, ол іс қолдарынан келмейді олардың. «Олардың» дегенінің ішінде әкем де бар ғой деп ойлап қойдым ішімнен. Расында да солай боп шықты. Еркіннің қадір-құрметін көріп аттанғаннан кейін:

— Балам, не білдің?— деді әкем маған.

— Нені айтасың, ағеке?

— Алдағы күзде Еркін Орынборға, үш жылдық оқуға кететін бопты.

— Неге?

— Оқуы аз ғой оның. Білімін біраз толықтырып алмақ.

— Жақсы ғой онысы?

— Расында да жақсы. Ол оқуын бітіргенше, керегесін жайдым деген коммунасының шаңырағын ортасына түсіріп те бітерміз.

— Неге, ағеке?—дедім мен шошынған кескінмен.

— Оны түсінуге, жассың әлі!..

— Тәй, тұр, әрмен әрі, күшігінен айырылған қаншықтай қыңсыламай! — деп ақырып қалды жерді құшақтап көрісіп жатқан шешеме. Кенет естілген дауыстан шошып кеткендей, шешем басын көтеріп алғанда:

— Үйді тігіңдер!—деді әкем, жекіп.

— Әлек салам,— деді тапалтақ, ұнатпаған көзбен қарап (тегі кемпірді түсірісуге іле жәрдемдесе қоймады деп кіналап тұр ғой деймін).— Кім баласысың?

— Әкемнің баласымын,— дедім мен қияңқылығым ұстай қап.

— Әкесіз бала деп тұр деймісің? Неғылған тіл мен жақсың өзің, тықылдаған? Түсірісіп жібер мына кісіні, — деп, тапалтақ кемпірді нұсқады. Сол кезде үйден әкем шыға келді де, жолаушыларға қарай жүгіре басып:

— Апырау, Қарекең болмағай да!— деді жақындай беріп.

- Ендігі амандық-саулықты үйге барып сұрасайық,— деді әкем жұртқа.— Қарекең шаршап та, сусап та келген болар. Ал, Қареке, жүріңіз үйге!.. Жолшыбай түйенің үстінде салбырап келген жуан балтырлы аяғы ұйып қалған ба, немесе ылғалы бар ма, теңселе ырғалған Қарекең құлап кетердей толқи бастаған соң, әкем мен шешем оны екі жағынан қолтықтап алды. Қыз солармен бірге кетті. Қиқым іркіліп қалып қойды да, Қайрақбайға:

- Анау буыршынның ноқта бауын шеш те", үстіне артқан сабаны жігіттерге түсіртіп үйге кіргіз!—деді. Қайрақбай оның бұйрығын орындап, жетектегі буыршынның ноқта бауын шеше бастаған шақта:

- Буыршын да, саба да Қарекеңнің осы үйге алып келген ерулігі,— деді Қиқым. «Ендігісін менсіз-ақ жайғастырарсыздар» дегендей, Қиқым жер ойылып кетерліктей нық адыммен үйге қарай жөнелді.

- Бұлар кім?—дедім мен, шешіп алған буыршынды үйге қарай жетектей бастаған Қайрақбайға.

- Былтыр Торғайда Жампы әулиенің тұқымы — Мәмбет қожаны көріп пе едің?

- Ие?..

- Әлгі жуан қатын соның бәйбішесі, Қарағыз деген кісі. Анау тапалтақ — Мәмбеттің туған інісі Қиқым. Ал, анау еркекшора қыз — Мәмбеттің тоқалынан туған екінші қызы болуы керек. Шешең оны — Бәтес деді ғой. Бұдан үлкенінің аты — Кәтима болатын, оны өздері — «Кәкен» десетін, бұнысының аты, ұмытпасам — Бәтима, өздері — «Бәтес» дейтіні болу керек. Екеуінің арасы бір-ақ жас шығар. Бұл сенен бір жас кіші болу керек... Ұмытпасам, шешесінің аты — Жәния. Естуімше, үйі бұл қызды тоқалдан емес, бәйбішеден туды дейтін көрінеді. Оны саған ескертіп келе жатқан себебім — тоқалдан туғанын айтып қойып, қызды ұялтып, бәйбішені өкпелетіп алып жүрме!

— Жарайды, есімде болсын,— дедім мен. Қайрақбай өз үйіне кетті де, мен өз үйіме кірдім. Сыйлы жерге қонаққа барғанда, жұқа я қалың демей, бар сәндісін киіну қазақ атаулының әдеті. Біздің, жаңа қонақтар да осылай киінгеніне көңілің мана сыртта бөлінген: Қарекеңнің үстінде сыртын шұғамен тыстаған түлкі ішік те, Қиқымның үстінде қалың мауыты шекпен, аяғында байпақты үлкен етік, қыздың үстінде камзолша ақ бұйра ішікті, Енді үйге кірсем әрі күннің ыстығынан, әрі киімнің жылылығынан терлеп-тепшіп келген олар, ауыр киімдерін шешіп, ішкі жеңіл киімдерімен ғана отырған екен. Айнала түрген киіз үйдің іргесінен самал соғып желпінуден бе, әлде пысынатқан киімдерден арылудан ба, мен үйге кірген шақта, төрге отырған қонақтардың манағы күреңдене быршыған кескіндері, әдеттегі қалыптарына келіпті. Енді қарасам, Қарағыздың манағы қара күрең кескіні, енді көмірдей қап-қара; тек терін ғана басқан Қиқымның түсінде өзгеріс жоқ, ал мана сыртта кескіні қызғылттау көрінген Бәтес, енді аққұба бола қапты; камзолша ішігін шешкеннен кейін, белін қынаған жұқа кеңірдек барқыттың ішінде, денесі тіпті нәзіктеніп, оқыс қимылдаса, қыпша белі үзіліп кететін сияқты болып тұр; мана, сұңғақ денесіне біткен мойны бәлкім қысқалау сияқтанған, енді байқасам, мойны да сұңғақ екен; мана, дөңгелектеу ажарлы кескініндегі жалғыз кемшілігі көзінің бәлкім қысықтауы ма деп ойласам, енді ол да жасыл жапырақтың арасынан жылтыраған қарақаттай дөп-дөңгелек, мөп-мөлдір бола қапты... Олар біздің үйде төрт-бес күн жатты. Қарағыздың жалпы жобасына қарасам, өзің еркек орнында көретін және жаман-жәутік емес, би еркектің орнында көретін, мінез-құлығының бәрі тарын, сөздерінің бәрі бұйрықты, ірі біреу... Қиқым да қолтоқпақтай қалпымен мың шеге біреу сияқты: әңгімелерінің әлпетіне қарағанда, ол жас күнінен жүйрік аттарды жаратумен шұғылданған адамға ұқсайды; мақтана ма, әлде расы ма, жаратқан атының бәйгеден келмегені болмаған көрінеді; кеңесінін, көбі жүйрік аттар бола тұра, Қиқым сөз арасына: «біздің Қалиса» дегенді қыстырып қояды, оның кім екенін сұрастырсам, әйелі боп шықты; Қайрақбайдың оңашада баяндауынша, Қалисаның бойы Қиқымнан екі есеге жақын биік, сымбатты сұлу, кескіні де бірсыдырғы әдемі, әр уақыт сәнді киінетін, тұлабойын таза ұстайтын, ас-суға ғана болмаса өңге жұмысқа жөнді араласпайтын, кербез кісі.

- Үйінің биі бұл тасқалша емес,— дейді Қайрақбай,— әйелі. Қыз күнінде бұған келмеймін деп те бұлғақтап еді, Жампы әулиенің мықты дүмпуі шыдатпай, зорлықпен әрең барды. Қыз күнінде дүниені сапырып өткерген Қалиса, сонан соң да бұл қылығын қойған жоқ. Сонысын біле тұра, егер айырылсам, бұндай әйел қолыма түспейді деп қорқа ма, немене, былайғы жұртқа сасық күзендей шақылдап бет қаратпайтын бұл петнә қатынының алдында құрдай жорғалайды, оның адуынды сөздеріне ешуақытта тіл қайтармайды, айтқанын екі етпейді.

- Ол қатын,— деп жалғастырады Қайрақбай сөзін,— билігін байына ғана емес, былайғы жастарға да жүргізеді. Ойын-сауықта қыз-бозбала оның, еркінен шығып көрген емес. Ойынға қатынасқан кейбір жігіттердің әлде не қылығы жақпай қалса: «Ал, қыздар, біз кеттік!» деп Қалиса тұра жөнелсе, соңынан өзге қыз-келіншек те сөгіле жөнеледі. Қыздардың осындай бағыныштылығын білетін жігіттер ең алдымен өзгеге емес, Қалисаға жағынуға тырысады. Оған жаққан жігіттің құдайы оңдайды да, ретін қалай табатынын кім білсін, көңіл еткен қызын жігітке жағыстыруға бұдан шебер әйелді көрген жоқпыз. Алдағы уақытта жатырқап жанаса қоймаған Бәтеспен біз тез түсінісіп кеткен сияқтандық. Басында бірдеңе десең үндемей қалатын ол, танысып алғаннан кейін кеңескіш болып кетті. Үйір болғаннан кейін, Бәтесті мен, біздің үй Сыр бойында тұрған шақта, бірер жыл қолда асыраған киіктің лағына ұқсатам. Басында үрке қашып, маңына жан жоламайтын бұл лақ, үйрене келе ең сүйкімді жануар болып алған: шақырсаң жүгіріп қасыңа келе қояды, өзіңмен сүзісіп те, қуып та, қашып та ойнайды, өкпелей де, еркелей де біледі. Мен осы лақты өзімнің туған қарындасымдай жақсы көрдім, сондықтан да көрші үйіміздегі ақсақ тазы жарып өлтіргенде, бірнеше күн ас ішпей, басымды көтермей жылап жатып алдым; ақыры, әлгі итке өшігіп, шикі еттің ішіне ине тығып тастағанмын да, жұтқан ит әлденеше күн жұтынып, азаппен өлгенде, лағымның кегі қайтқандай болды... Бәтестің де мінез-құлығы сол киіктің лағына ұқсады: өз ырқым болмаса, басқалардың ырқына көнбейтін мені, ол бұйдалы тайлақтай жетелеп, ойына алғанын орындатады да жүреді, мен оның ешбір бұйрығынан бас тарта алмаймын. Еркек балаша киініп, «еркекшора» атын тағынған қызды бұл менің бірінші көруім емес, біздің, үй Сыр бойында отырған шақта, әлдекімнің «мырзасы» бола қап шікірейген осындай бір қызды, жұрт көзінше: «Адыра қал, бүгін еркек болғаныңмен, ертең қайтесің күйеуге бергенде де еркек болмақпысың?!» деп тірідей масқара қылғаным бар. Менің осы тентектігіме өкпелеген қыздың әке-шешесі, жақын боп жүрген біздің, үймен біржола араздасып, суысып кеткен. Содан аузы күйген әке-шешем, сотқарлық қылығымды Бәтеске де көрсете ме дегендей, бастапқы кезде сақтана қарап еді, кейін, Бәтес пен менің достасқан қалпымды көріп, таяу ойнасақ та, атқа мініп кетсек те бетке қақпайтын болды. Аттанар алдында, Қарекең әкем мен шешеме күйеуінің «қонаққа шақыра кел» деген сәлемін айтты. Олар «барамыз» деп уәде берді де, күн белгіледі. Бұл сияқты шақырулар бұған дейін де болған. Мен олардың кейіне барып, кейіне бармайтынмын. Мына шақыруға да мен сөйтер ме едім қайтер ем, егер әкеммен екеуміз оларды салт атпен аулына қарай біраз жер шығарып сап, аттан түсіп қоштасар уақытта, Бәтес маған:

— Бүркіт, сен де кел!— демесе,— келмесең өкпелеймін!— деп маған қылдырықтай ұзын саусағын шошайтпаса.

— Жарайды!— деп уәде бердім мен.

— Іргесі сөгілмеген, қонысын аудармаған елдің жайы осылай!— деп күрсініп қойды әкем, еріп келе жатқан адамдарға кезек-мезек қарап қойып.— Ерсілі-қарсылы ауытқи көшкен біздің ауылдың қара-құрасы қандай, қонысы аумаған мынау ауылдың қара-құрасы қандай!.. Біз ауылға жақындаған шақта, екі салт адам алдымыздан шоқыта шыға берді. Біреуінің кім екені мәлімсіз, ал енді біреуі— сөз жоқ Бәтес!.. Солай жорығаннан кейін, мен де атымды тебініп ілгері қарай шаба жөнеліппін!.. Балалық па, я бар есімді Бәтеске деген сенімнің билеп әкетуі ме, қарсы шоқытып келе жатқан оған айқаса беріп; «Бәтес, кел, жарысайық!» деп, әрі қарай ағып өте шықтым. Аздан кейін артыма бұрылып қарасам, астындағы аты ұшқыр ма, қалай қуа шапқан Бәтес, құйысқан тістестіре таянып қапты. Біздің елде «Қыз қуу» аталатын ойын бар. Тәртібі: әуелі салт мінген қыз, белгілі бір жерге дейін қашады да, салт мінген жігіт қуады; егер жігіт белгілеген жерге дейін жетсе, қыздың бетінен сүйеді; егер жете алмаса, жігіт жалт беріп кетейін деп кейін қашады да, қыз оны ұраға дейін қуып, қамшымен сабап келеді... Қатарласа берген Бәтес екеуміздің жарысымыз маған сол «қыз қуу» сияқтанып кетті. Астымдағы атымның жайына қарасам,7 жарысқа түскенге арқасы қозғандай, егер еркіне жіберсем, Бәтестің атынан озып кететін түрі бар. Бәтестің мінездерінен әнеукүні байқап қалғанымның біреуі, өзімшілдеу де, яғни өз дегені бола қоймаса, өкпешілдеу де. Егер мен кәзір оған жеткізбесем, я басып озсам, маған сөз жоқ өкпелейді; ал мен оны қайткенде де өкпелетпеуге бекінген боламын; сондықтан, жарысып келе жатқан Бәтесті атымның басын тежеңкіреп өткізіп жібердім де, жете алмаған боп, соңынан тепеңдедім де отырдым... Осы бетпен жарысқан екеуміз, шамасы шақырымнан артық шауып, ауылға таяна берген шақта аттардың дүсіріне елігіп ит атаулы шәуілдей үріп шықты да, қосарлана шапты. Солардың батылдау біреуі, атымның тірсегінен тістеп алған болу керек, шауып келе жатқан қалпымда артқы аяқтарын сермей сілтеп қалғанда, қаннен-қаперсіз келе жатқан мен аттың үстінен ұшып кеп кеттім. Төбемнен шаншыла құлап есеңгіреп қалған мен, жан дәрменде түрегелсем, маңдайым дуылдап, бетімнен жып-жылы бірдеме сорғалаған сияқтанады, алақаныммен сипап көрсем, күп-күрең қан... Артыма қарасам, жап-жақын жерде құлаған мені табалағандай әлде не ит шоқиып отыр!.. Сол кезде орала шауып қасыма келген Бәтес:

- Не болды?! — деп атынан қарғып түсті де, шылбырынан жетектей маған жақындап:— Көзің cay ма?— деді.

— Cay, — дедім мен маңдайымнан алақанымды алып.

— Оқасы жоқ!— десті төңірегімді қоршай қалғандар шуласып,— сүйе-басы сау, ештеңе етпейді... Менің, атымды да әлдекім ұстап, жетектеп әкеп үлгірген екен.

— Ал, балам, мін!—деді әкем,— аттан құлауыма жәбірленгендей дауыспен,— ендігәрі құлаушы болма бұлай!.. Нақ ауылдың қасына келгенде аттан құлауым, әкемнен гөрі өз жаныма қаттырақ батты да, сүйретіліп кеп атыма міндім. Дөңгелей қонған ауылдың сыртын орағытып кеп үлкен боз үйге жақындасақ, ішінде Қарекең бар, бірнеше әйел, еркек тыста күтіп тұр екен. Аттан түскен бізді қарсы алған олар, менің, былай да ауырған жанымды одан артық, ауырта түсіргісі келгендей:

— Апырау, әлгі құлаған бала ауыр жараланған жоқ па?—деп шуласты. Жеңіл ғана жараланғаныма қуанған Қарекең:

— Ал, кәне, үйге жүріңдер!— деді, қысқаша амандық-саулықтан кейін. Үлкендердің арт жағын ала жүріп келе жатқан маған: «Бұл үйдің иесі үйінде жоқ екен ғой, әйтпесе ол да қарсы алар еді ғой» деген ой келді. Үйге кірсек, төрде қартаңдау үш-төрт еркек отыр, он, жаққа салынған, бетін оюлаған сүйекпен әшекейленген қазақша ағаш төсектің алдында, төртке бүктеген тері бөстектің үстінде, екі шықшытына ұп-ұзын екі уыс қыл өскен, сүйірлеу иегіне бір уыс қыл өскен, үш сақалды, мұртының сапарын ғана ұзартып жіберіп, былайғы жағынан иегімен тегістеп таңқита қырыққан, дөңес үлкен мұрынды, томпақ үлкен көзді, ұзын қасы қою біткен қалың, қабақты, кескіні шынайы өзбекке ұқсаған, үлкен басты, жуан қысқа мойынды, зор денелі сыртында сәрінжі сары шапаны бар, басында өзбек тақиясы бар, кең балақты ақ дамбалы бар, түйенің табанындай жалпақ, жалаңаш аяқты біреу отыр. Бұл кісіге әкем және бізбен бірге келген ер адамдар сәлем беріп қол ұстасқан шақта, мен үн-түнсіз босаға жаққа отыра кеттім. Онымды ұнатпағандай, төрге отыра берген әкем маған алая бір қарап қойды. Ал, анау адам менің, сәлемдеспеуімді елемеген сияқтанды. Жұрттың сөз әлпетінен аңғардым: бұл адам — Мәмбет қожаның туған ағасы Қоңыр қожа екен, еншісі Мәмбеттен бөлек сияқты. Жампы «әулиенің» тұқымында, жас жағынан да, бедел жағынан да ең салмақтысы осы сияқты. Өзі өте аз сөйлейтін, сөйлегенде жуан даусы ыңырана шығатын, түнерген қалпынан аумайтын, отырған орнынан қаққан қазықтай қозғалмайтын адам екен. Сақал-мұрты қап-қара бола тұра, жасы жетпістің сегізінде болып шықты. Сарғылттау түсті ірі тістері де көрініп тұр!.. Мәмбеттің өзі біз жайғасып болған шақта келді. Інісі Қиқыммен екеуі алыста жайылып жүрген бойдақтан біздің қонағасымызға соятын құнажын байтал алып кепті. Оның кескін-кейпі былтырғыдан сәл өзгеріп, былтыр ағасы Қоңыр қожаның сақалына ұқсайтын, еркіне жіберген орта сақалын биыл ықшамдап, ұзындығын екі-ақ елідей ғып қырқыпты, екі шықшыттағы шоқталған қылдарын мүлдем қырып тастапты, былтыр таңқита қырыққан сирек мұртын биыл еркіне жіберіп, ұзын сапарын ширата бұрап қоятын бопты... Неге бүйткенін себебін білсем, өткен күз, Торғайда ашылған бір айлық мұғалімдер курсын өтеп, өткен қыс өз аулында мемлекеттік мұғалімнің қызметін атқарған екен... Мен аз уақытта бұл үйдің басқа адамдарымен де танысып болдым. Ең алдымен, атын айтпай-ақ таныған адамым - Бәтестің туған шешесі Жәния. Оның, түр-тұлғасы да, кескін-кейпі де осы әйелдің аузынан түсіп қапты. Сонша ұқсаған шешесінен тудым демей, ешбір ұқсастығы жоқ анау қара кемпірден тудым деуіне мен іштей хайран қалдым да қойдым. Жәнияны үй іші «Жанаш» деп атайды екен. Бәтестен кейін де ол бірнеше құрсақ көтеріп, бәрі де кішкене күнінде өле берген, тірі қалғаны со жылы төрт жас толған Сейіл атты ұл екен. Оны да қара кемпір бауырына салып, «өз баласы» ғып апты. Кескін-кейпіне қарағанда орта жасап қалған адамдай Жәния, сол жылы отызда екен, ері одан тоғыз жас қана үлкен болғанмен, жап-жас адам сияқты, бетінен қаны төгіледі. Ол биыл былтырғыдан да ажарланып апты. Жәния сіңірі шыққан кедейдің қызы болса керек. Бала үшін он төрт жасында алған оған, Мәмбет қожа «қырық жетіні қырқа матап» берген де, елдің беделді қожасы және атқа мінер саудагері болғандықтан, кедейдің қызын өзі барып алып қайтуға арланып, бәйбішесін жіберіп алдыртқан... Әрі ұл, әрі қыз тапқан, баласыз қаңғыраған үйге ырыс ала келген, әрі шаруа бағуға қайраты мол бұндай адам қадірлі болуға тиісті ғой. Аз күн қонақтағанда байқасам, Жәнияның ондай қадірі жоқ: тан, сәріден тұрады да қас қарайғанға дейін осы үйдің жұмысын істеуден бір де тыным таппайды. Соншама қызмет атқаратын адамның үстінде жөні түзу киімі де болмай, жұмыс уақытында әлде не жамаулы бірдемелермен жүріп, сыпайылығының өзіне қарадүрсін бірдемелерді киеді. «Қарағыздан туған» боп есептелетін Бәтес Жәнияға жоламай, бойын сырғақ ұстайды. Мен Қиқымның әйелімен де тез жұғыса, таныса кеттім. Қиқым Мәмбеттің тоқал шешесінен туады екен. Жасынан діндарлық және атқамінерлік салттарды құрған Мәмбет шаруасының бар билігін Қиқымға беріп қойған сияқты. Жалшы жалаугердің бәрі соның қарамағында боп, сол ғана өрбітіп, жусатады екен. Бұл іске Қиқым «мығым кісі» деседі. Үй ішінің биі Қалиса екені рас боп шықты. Еншілері Мәмбетпен бірге болғанмен, «отау» аталатын бұл үйдің ас-суын, ыдыс-аяғын Қалиса бөлек ұстап, сыйлы қонақтар келгенде ғана болмаса, жайшылықта үлкен үйінің ауыр шаруасына да, басқа жабдығына да араласпайды екен. Өрісі бірге, бөлісі басқа бұл екі үйдің ішкі құрылысында да толып жатқан өзгешеліктер бар: үлкен үйдің мүлкі мол болғанмен, былыға араласып жатқан салақтық; ал, отаудың іші сырлы тостағандай ып-ықшам, әп-әдемі!.. Отауда орнына қойылмаған, сәнді жиналмаған ешнәрсе көрінбейді... Қалисаның өз үсті-басы да сондай: оның денесінде не сәнсіз тігілген, не салақ күтілген бір де бір киім көрінбейді; қазақтың ұғымында «асылдың ұрпағы аз болады», «құс төресі — аққу жұмыртқаны екеу-ақ салады, аң патшасы арыстан — екі-ақ күшік табады, құс патшасы — бүркіт те екі-ақ жұмыртқа салады». Қалиса да сондай «асыл тұқымды» бірдеме ме, немене, келіншек боп түсуіне тоғыз жыл толғанмен және ержетіп түскенмен, жалғыз ғана құрсақ көтерген. Биыл бес жасқа толған ұлы Ақтайды, Қалиса қала баласы сияқты әдемі киіндіріп, тап-таза ғып ұстайды. Оның қасында «Мәмбет қожаның жалғызы» атанған кішкене сейіл құлдың баласы сияқты қара күйе боп, мұрнынан аққан сорасын жимайды, үстіне киетіні жаман-жәутік бірдемелер. Қайрақбайға:

- Бұнысы несі?!—десем:

- Менімше, бұл салақсудан емес,— деп жауап береді ол. - Зарығып көрген балаға тіл тимесін деп жаман ат қою, көз тимесін деп жаман киіндіру — атаң қазақтың салты. Қайта «Итбас», «Құсбас», «Итқұл», «Шошқабай» сияқты аттардың біреуін қоймағанына «шүкіршілік» де! Бәтеспен де мен бұл жолы бұрынғыдан әлдеқайда жақынырақ таныстым. Қылығына, мінезіне тереңірек үңілген сайын маған: «барлық қалпы қыздан және тұрпайы қыз емес, нәзік қыздан аумаған бұл байғұс, несіне ұлмын деп жүр» деген ой келеді де тұрады. Қызға тән қылығына, мінезіне қарап мен оны жаңа ғана бүршік түйген бәйшешекке ұқсатам. Қауызынан әлі ашылмаған бәйшешектей, бұл да ішіне қарай бұға бүрілген байғұс! Бұл да әлі бүршігінде бұғып күн көрмеген бәйшешектің жапырақтары сияқты тым жұқа, тым нәзік, тым қалтырауық. Ертең іштегі дәні толығып шешек атқан шақта қандай көрікпен жарқырар екен бұл?.. Қаланың қолдан суарып өсірген, жапырағы кең тармақтанған, бірақ бұрқыраған исі жоқ гүліндей құлпырар ма екен, әлде, кең далада әлденеге қысыла өскен, көлемі киттей, бірақ, тамаша исі аңқыған гүліндей құлпырар ма екен?.. Қайсысы болса да, бұл әзірге гүлі ашылмаған, тек, бүршігін жаңа ғана түйген бәйшешек!..

— Қазір Россияда «жаңа үнем саясаты» (НЭП) деген жол басталды. Бұл — байлар мен кедейлердің шаруашылық майданындағы күресі. Большевиктердің көсемі — Лениннің айтуынша, ендігі мәселе, кімді кімнің жеңуінде. Ленин, әрине, «біз жеңеміз» дейтін көрінеді...

— Оны қайдан біледі,— депті нағашым, — жығуда дәмесі жоқ кісі күреске де түспейді, ретін тапсақ, большевиктерді біздің де жығуымыз мүмкін. Әкем Сырдан Торғайға нағашымның осы сөзінен үміт етіп келген екен. Онысын Торғайдағы достарымен оңаша кеңескен сөздерінен аңғардым. Ол әлі де осы үмітте. Ал мен, әлі ақылым толмаған жастығымнан ба, немесе, көзім не көрсе соған сенуімнен бе, ондай үмітте жоқпын. Қалай болам ондай үмітте?.. Торғайдың «азуы алты қарыс» дейтін бұрынғы байлары мен билерінің бәрін қосқанда, бір Еркін Ержановтан қорқып, «ол келе жатыр» десе, жандарын қоюға жер таппайды!.. Ел кедейлерінің ауқымын, ана жылғы көтерілістен бері байқап келем. Кәзір олар бұрынғысынан күшейе түскен сияқты. Өйтпегенде ше?.. Совет өкіметі солардың өкіметі емес пе?.. Қарулы жауын жеңгізбеген ол өкімет, қарусыз жауына жеңгізе ме?.. Егер ол жеңгізбесе, оған арқа тіреген «еңбекші» атты қалың көпшілік, «қанаушы» атты азшылыққа жеңгізе ме?.. Жеңе алмаса оның күні не болғаны?.. Ес біле бастағалы осы ой басыма шырмалған мен, ойлаған сайын шатаса бердім де, ақыры алдымда асусыз таудай көрінген бұл биікке ойымның өресі жетпейтін болған соң, ал, сонда өзім не істеймін?» дегенді қиял ете бастадым. Басында маған, менің өмір жолымда мініс беретін көлік — оқу сияқтанған еді, одан көңілімнің бір сууын жоғарыда айттым. Содан кейін, «несі болса да көріп алармын» деп, ауылда жүре беруге бекінген шағымда Бәтес мені оқуға тарта жөнелді... «Неге?» деңіз. Онымен достаса келе, менің енді, онсыз жерде тұра алатын жайым жоқ! Былайша, ат ізін суытпай бара беру ыңғайсыз сияқты. Ондай қалпымды алғаш өзім аңғармағанмен, көлденең жұрт аңғарып, шет жағасын өзіме де айта бастады. Оны елемейін десем, артының жаман өсекке де айналып кететін түрі бар... Ендеше не істеу керек? Бұл сұрауға ғана жауап табылды — оқуға бару!.. Бұл амалыма кірісуден бұрын, сіздерге баратын мектебімнің хал-жайын қысқаша баяндап өтейін. Бүкіл қазақ атаулының шын мағынасындағы оқуға ең алғаш жанасуы — Ыбырай Алтынсариннен басталуын, ол Торғай уезінде туып, балалық шағында осы уезден Орынборға оқуға кетуін, тиісті оқуын аяқтағаннан кейін «Торғай облысы» атанатын елдің әр жерінде «орысша-қазақша» аталатын школалар ашқанын сіздер жақсы білесіздер. Ыбырай осы бетінде біздің, үйге де соқса керек, сол жылы менің әкем — Әбуталып туса керек. Сонда Алтынсарин атамыз Жаманға: «Мына баланын, құрметіне, ауылыңда школа аш» десе керек. Атамыз ынжықтау адам болғандықтан «жарайды» деп уәде бере алмаса керек. Сонда әжем тұрып Ыбырайға: «Осы маңайдағы елдің игі жақсысына кеңес, егер олар бірауызды болса біз де сөзіңді далаға тастамаспыз» десе керек. Ел жиналып ақылдасқанда біздің, елдің Таңатар дейтін адамы:

— Кеше орыс ұлықтары «балаларыңды оқуға беріңдер» дегенде, ауқаттылар өз балаларын бермей, панасыз жетім балаларды жинап берген. Қара қазақтың атақты адамдарынан жалғыз Балғожа ғана, мынау отырған немересі — Ыбырайды өз қолынан Орынборға апарып, орыс сабағына берген, сонда былайғы қараңғы қазақтар «би баласын жетектеп апарып шоқындырды» деп сілтідей тұнған. Міне енді сол Ыбырайдың шоқынған-шоқынбағанын өздерің көріп отырсыңдар. Алдымызда үлгіміз тұрғанда не нәрседен тартынамыз, Ыбырайдың аш деген школын ашамыз,— деген. Таңатар бұл маңайдағы елдің таңдаулы кісісі екен дейді. Оның, сөзінен шыға алмаған жұрт, «школды қайда ашамыз?» дегенде, Ыбырай:

— Қалың ел қоныстаған Сарықопаның жағасына, Таңатардың аулына ашайық,— депті. Жұрт осыған келіскеннен кейін, 1875 жылдан бастап Таңатар аулына күйдірген кірпіштен школа үйі салына бастайды да, 1880 жылы бітеді. Со жылы Орынбордан бір қазақ, бір орыс — екі учитель келіп, төңіректегі ауылдың балаларын оқытуға кіріскенде, бірінші шәкірттердің қатарында, сабаққа менің әкем де түседі. Ол да оқуға мен сияқты көңілсіз боп жүріп, азын-аулақ қана хат білгеннен кейін бармай қояды. Школа оқуынан әкем безгенмен өзге балалар безбейді, оның төрт жылдық оқуын тауысқан балалардың орнын жаңадан келген балалар баса береді. Білетін кісілердің айтуынша, Сарықопа школасы талай адамға білім бұлағының көзін ашып, әрі қарай тереңдей түсуіне жол ашып, олардың, талайлары кейін білгілікті, оқымысты адамдар болып кеткен. Сарықопа школасы 1916 жылдың дүрбелеңіне дейін жасап келеді де, сол жылдан бастап совет өкіметі орнағанға дейін қызметін тоқтатады. Амангелдімен соғысқан патша әскері, одан кейін қызылдармен соғысқан ақтар, школа үйін казармаға айналдырып, іске жарамастық түрде бүлдіреді. Оны түзеу жұмысын құрыла сала қолға алған совет өкіметі, Торғайға біз көшіп барған — 1922 жылдың жазында бітіргелі жатыр екен, алдағы күзден бастап маңайдағы ұсақ мектептері жабылады екен де, балалар Таңатар мектебінен оқиды екен. Біздің, Қайрақбайдың:

— Аңқылдаған ақкөңіл бала ма десем, тегі түлкінің күшігіндей жылтыңдаған қу баласын ба деймін, ә?—деп бастайды ол әзілін.

— Оны қайдан білдің?— деймін мен, бұл сөзінің неге соғарын әзір жорамалдай алмай, неге соқса да тез білгім кеп.

— Дүние көрген бала екеніңді алғаш жолыққанда-ақ байқағам,— дейді ол,— әлі де байқап жүрмін.

— Не жайда?..

— Сендей ерке балалардың ертерек ержететіні мәлім. Бірақ, қаншама ержетті дегенмен, бет моншағың үзілмеген жассын, ғой, сондықтан, ойыңа алған ісіңе батылдығың жете бермейді...

— Оны қайдан сынадың?

— Е, сенде көз бар да, менде жоқ па, шырағым-ау?.. Көз алдымда не болып жатқанын көрмеймін бе!..

— Көргенің болса, айт!— деймін мен. Сонда, айтады ғой деп ойлай қалғаным: осы ауылда бірталай бойжеткен қыз бар, оңаша кездессе-ақ, мен солармен қалжақтасып, жарбаң-жұрбаң алысам да жүрем. Қалиса менің, бұл ойымнан шықпай, алыстан орағытқан сөзін мақсатты жеріне бұрып:

— Шырағым, осы сен біздің Еркежанды тіпті жақсы көресің-ау, тегі?—дейді, кішірек әдемі қара көзін маған ойнақшыта тастап...

— Рас!—деймін мен, егер Қалиса аржағында «неге?» деген сұрау қойса, «қарындасымдай көріп» деген жауабымды әзір ұстап. Көпті көрген қу Қалиса, менің бұл құрған тұзағымды аттап өтіп:

— Көз қарасыңнан көрініп жүр оның! — деп бір қояды да, аз кідіріп:—Бірақ, әзірге ертерек қой оның! — дейді.

— Немене ерте?

— «Қыз» деп қарауың!..

— «Астапыралда!» — деймін мен, алғаш әжемнен үйренген, кейін дағды алып кеткен сөзімді айтып, расында шошына қалған үнмен.

— Шошынба, бала!— дейді Қалиса салмақты дауыспен. Олай қарауыңды мен түгіл, үй ішінен де аңғарып қалғандар бар. Мәселен тоқал.8 Өзім де айтайын деп жүр ем саған; кеше тоқал маған, сенің Еркежанға сүзіле қарап көз алмауыңды көріп жүрген ол: «Со балаға айтшы, келіншек, қойсын өйтуін; қоймаймын деп әкесі мен шешесінің көзіне шалынып масқара боп жүрмесін; одан кейін бұл үйде бір күн де тұра алмайды» деді... Жәния бұл сөзді айтты ма, әлде Қалиса жанынан шығарып отыр ма, оны құдайым білсін, қайсысы болса да дәл үстінен түскен соң, мен қысылып қалдым. Онымды аңғарғандай қысылған жаныма жеңілдік жасағысы келгендей:

- Бала, оны қой сен! — деді Қалиса, — жігітшілігің ұстап бара жатса, басқа бір жөнін табайық: бой жетіп қалған апасы тұрғанда, қайтесің жап-жас баланы?.. Оны мен жайғастырып беру ретін өзім-ақ алайын...

- Кіммен? - дедім мен ытырына қап.

- Кісі жоқта атауға болады: Кәкенді мен кісі көзінше «Көркемжан» деймін ғой; өзіңмен түйдей құрдас, ержете бастаған қыз, икемге де тез көнеді...

- Таста әрі! — деп ашуландым да шығып кеттім...

- Байқа, бала,— деді ол содан кейін,— маған турасын айт, Еркежанға ғашық боп қалған сияқтысың сен. Осындай жаста да ғашық болушылар бола береді дейтін. Бірақ, сен дүние көрген бала болғаныңмен, ол әлі бесік табы арқасынан, емшек табы аузынан кетпеген сәби. Құмартқаның рас болса асықпа. «Сабыр түбі сары алтын, сарғайған жетер мұратқа, сабырсыз қалар ұятқа» деген. «Он үште отау иеcі» деген. Оған да көп қалған жоқ. Содан кейін, қашан ұзатылып кеткенше ойнап-күліп жүруіңнің ретін өзім келтірем...

— Ұзатылу?!—дедім мен шошынғандай,— қалың берген адамы бар ма?

— Естіген жоқ па ең?

— Жоқ!..

— Бесікте құда түсе бермей ме қазақ? Бұның да құда түскені бар.

— Кім?

— Сасық дейтін бір бай.

— Қайдағы?..

— Саспа,— деді Қалиса күліп,— қызды еріксіз әкете беретін Мекалай заманы емес, совет заманы. Тек, ертең ержете бастағанда Еркежанның көңілін таба біл, аржағы оңай. Әзірге сақ бол, енді сыр білдірме!.. Содан кейін сақсына жүре, мен оқуыммен шұғылдана бердім. Мақтанғаным емес, төртінші кластағы балалардың алдыңғы қатарынан орын алам. Мұғалімдер әлде не себеппен келмей қалса, кіші кластардың кейбіріне сабақ та үйрете салам... Бәтеспен екеуміздің күн сайынғы әдетіміз: таң қараңғысында Мәмекең оянады да дәретіне шығады, сол кезде мен де оянам. Ертеңгі тамақты мен әдетте Қалисаның үйінен ішем. Содан кейін киініп тысқа шықсам, Бәтес те үйінен шығып келе жатады. Екеуміз Таңатар аулына түйеге жеккен шанамен кетеміз. Ол жануар «тұр» десе тоқтай қалатын, «шүу» десе аяңдай жөнелетін, «шөк» десе жата қалатын, үрікпейтін, желікпейтін, жуастау атан. Отыратынымыз — кең, жайпақ, ішіне мол ғып сабан салған шана. Кейде күртік я тағы сондай төмпелер кездесіп, шанамыз ауып қалса, одан біз құлап қалсақ, атанымыз тырп етпей тұрады. Әулие атаң аулы мен Таңатар аулының екі арасы үш-төрт шақырымдай жер. Жол үнемі қалың, қамыстың арасымен, мұздың үстімен жүреді. Мәмбет аулынан Бәтес екеумізден басқа да мектепте оқитын бірталай балалар бар. Олардың, біразы біздің, шанаға сыяр еді және атан еркін сүйрей де алар еді. Біз сөйтейік десек, Қиқым атанды қорғаштап, Бәтес екеумізден басқа тірі жанды шанаға мінгізбейді. Оңаша шанаға мініп, оқуға түйемен бару Бәтес екеуміз үшін қызық та. Сарықопаның қамысы со жылы аса биік өсіп, арасынан түйелі адам көрінбейді. Қыс о жылы аса қарауылы болды. Ұлпа басты биік қамыстардың төбесіне тұрған қалың қырау өзара тұтасып, басы иілген қамыс, тудың төскейіндегі аппақ дөңес сияқтанып тұрады. Алаңқы жерде есетін жел қалың қамыстың арасына кіре алмай, ашық тұстарда боран ұйтқып жатқан шақта, бұнда тып-тымық... Қалың қырау жамылған қамысты еліктегендей, біз мінетін атанның тұлабойына, әсіресе, кекіліне, тамағына, санына біткен ұзын қалың шудаларына қалың қырау тұрып, алыстан қараған кісіге, түйе емес, қамыстан үйілген мал қозғалып келе жатқан сияқтанады. Осындай жағдайда жүріп келе жатсаң, қамыс арасына бұққан қызыл шұнақ аяз түлкідей жымысқып келеді де, денеңнің ашық жерін шымырлата тістеп ап, жалт беріп қашады. Бәтестің жайшылықтағы қуқылдау кескінінің қаны аяздың сүюінен шешек атқан қызыл гүлдей құлпыра ойнап кетеді. Біз бұл сапарға, әрине, жылы киініп шығамыз. Сондықтан және барар жеріміз жақын болғандықтан біздің, аяқ-қолымыз да, басқа денеміз де тоңбайды. Сөйте тұра жолдан жаңылмайтын түйені бетіне қоя беріп, Бәтес екеуміз қамыс арасының тар жолына сүріне-қабына ара-тұра жарысып аламыз. Онымен де қанағаттанбай, жол шетіндегі күртіктерге шығып, кей жерде сырғанаймыз, кейде ұлпа қарына сүңгиміз. Шаршаңқыраған шақта жүгіріп кеп шанаға мініп, құшақтаса отырып ән шырқаймыз... Осындай тәтті өткізген күндердің біреуінде, қысқы ауадан қызарған күннің суық ажары жылыныңқырап, аздап жіпсіген қардың бетіне жұқа, жылтыр қабыршық түсе бастаған кезде, Бәтес екеуміз қамыс арасындағы жолмен қайтып келе жаттық та, аяқтарын сылбыр басқан түйенің жүрісінен жалыққандай, шанадан түсіп жол шетіндегі биік күртікке жарыса жүгірдік. Биікке Бәтестен бұрын көтерілсем, ол да артымнан сүріне-қабына өрлеп келеді екен. Мен оны көтеріп алмақ боп ұмтыла беріп ем, сырғанап өзім төмен қарай құлап кеттім де, тырмысқан Бәтес жоғары шығып кетті. Құлаған қалпымнан оңала сала төбеге шыққан Бәтеске қарасам, аяз сүйген бетінің қаны қауызынан жаңа ашылған қызыл гүлдей құлпырады!..

- Кәне, мені осы арадан қағып алшы! — деді Бәтес биік күртіктің ық жағындағы құлама тік жардың шетіне жақындап.

- Кел, Бәтесжан!..

— Ия, мырза, сүйіс көбейсін!—деді ол тағы да, қырбық қара мұртын биялайынан суырған оң қолының саусақтарымен сипай, маған жымия қарап. Егер әлім келетін кісі болса, мен оны осы арада аттан аударып алар едім де, өлмешінің халіне келтіріп тепкілер едім. Жасы отызды алқымдаған, өзі күреске түсіп палуан аталып жүрген жігіт менің, ол тәлкегіме көне ме?.. Әрі қылығына, әрі әлімнің келмеуіне теріме сыймастай ызаланған мен жауап қатпастан жөнеле бермек боп түйеге қарасам алысырақта аяңдап кетіп барады, Бәтес беріректе жығыла-сүріне соңынан жүгіріп барады. Мен де солай қарай беттей беріп ем, ат үстінен қатарласа берген Жұман, сол қолымен иығымнан шап беріп ұстай алды да:

— Тоқта!—деді жекіген дауыспен.

— Жібер!— дедім мен тырмысып.

— Жібермеймін!

— Не әкеңнің құны бар, жібермейтін?

— Не дейсің бәлем?— деді Жұман сөзіме намысы қызғандай оң қолындағы қамшысын көтеріп,— тартып-тартып жіберейін бе осы, ә?..

— Ер болсаң, тартып көр!..

— Қап, бәлем тұра тұр!— деді ол иығымнан ұстаған қолын босатып тістене сөйлеп,— бұл жолыңда шұбар жыландай иіріліп жатып керейін, мықты болсаң аттап бақ!.. Ол атын борбайға бір қойды да, Таңатар аулына қарай шоқыта жөнелді. Түйеге қарасам, ұзап кетіпті. Бәтес оған әлі де жеткен жоқ. Мен соңдарынан тұра жүгірдім де, өкпем қабынып Бәтеске әрең жетіп құшақтай алдым. Оның ұстатқысы келмеуіне қарамай қолыма көтеріп ап түйеге дыбыс беріп ем, жануар кідіре қалды. Бәтесті шанаға көтеріп әкеп мінгіздім. Айдаған түйе жөн тартты. Жолшыбай екеуміз үн қатысқан жоқпыз. Түйе қораға кіріп тоқтағанда, шанадан түскен Бәтес теріс қараған күйінде үйіне кетті. Мен Қиқымның үйіне кірсем, Қалисадан басқа жан жоқ екен. Ол да ықшам, жылы киініп тысқа шыққалы жатыр екен. Қара көлеңке үйдің ішінде менің жабырқаңқы түрде кіргенімді қалай абайлап қалғанын білмеймін:

— Шырағым, неге жүдеп келдің?—деді Қалиса.

— Жәй... бір... басым ауырып...— дей салдым, сасып қалғандай болған мен.

— О несі? — деді Қалиса.

— Оқуымды қайталап ... кеше кешірек жатып ... бүгін ... әлдене сабағым есіме түсіп, ерте оянып ... Тегі содан болар!..— дей салдым.

— Өзің де, байғұс бала, оқудың соңына тым жарық алып түсіп кеттің, — деді Қалиса бұл сөзіме сенгендей,— кітап пен қағаздан бас алмайсың. Аздап жүдеген де сияқтысың. Менің далада біраз жабдықтарым бар еді, орындап келгенше қисайып жата тұр. Іңір асына дейін ұйықта. Өзім оятам. Көзіңнің шырымын алсаң, басың тәуір болар. Ол бұрыш жаққа төрт бүктеген қалыңдау көрпе, басыма қос жастық тастады да, мен қисайған соң шығып кетті. Оқудан шаршаған кейбір күндері осылай жата кетсем қор ете түсетінім де болушы еді. Бұл жолы ұйқыны айғайлап шақырсам да маңыма жолар түрі жоқ. Манағы ұяттан ба, әлде, расында кеше кеш жатып, бүгін ерте тұрудан ба, жастыққа тие салысымен-ақ басым зеңгіп, бетім дуылдай бастады. Алақаныммен басып керсем, ып-ыстық!.. Осы қалыппен біраз жатқаннан кейін сыртынан есіктің тықыры естілді. Мұны мен Қалисаның жүрісіне жорыдым да, көзімді жұмып, мұрнымды пысылдатып, ұйықтаған бола қойдым. Қара көлеңкесі қалыңдаған үйдің ішіне кірген Қалиса, дыбысыма құлақ түргендей, әуелі үн-түнсіз есік алдында тұра қалды да, әдеттен тыс дем алуыма мән бергендей, сыбырлаған дауыспен: «Шынымен ауырып қалды ма, байғұс бала» деп, пеш маңында тұратын кәрәсін шамын жақты. Содан кейін ақырын ғана қимылмен сыртқы киімін шешіп жеңілденген ол, аяғын ұшынан ғана басып, қасыма келді де, салқын алақанымен ыстық маңдайымды жеңіл ғана сипап көрді. Мен оянып кеткен болдым. Қалиса өзіне өзі «ойбай, оятып алдым-ау!» деді де, менен:

— Қалайсың шырағым?—деп сұрады.

— Тәуірмін,— дей салдым мен,— әлде де басым аздап ауырыңқырайды...

— Онда мен бір тәтті шай даярлай қояйын, соны ішкеннен кейін бәрі де жазылады,— деді Қалиса. Ол кішірек сары самауырға суды құйды да, қайнайтын орнына қойып отын тұтатты. Содан кейін менің, қасыма кеп:

— Бүгін сенің басыңның ауырарын білгендей, пештің, ішіне жылқы етінен тәтті бәліш сала қойып едім. Шай қайнағанша ол да пісіп болар, соны жеп, қою ыстық шайға қансаң басыңның ауырғаны кетеді де қалады,— деді.

— Бәрін де естідім,— деді Қалиса күреңқасқа тәтті шайды рахаттана ішіп, тілді үйірген дәмді бәлішті біраз жеп қаужалған шақта.

— Неменені?—дедім мен.

— Жұман бәрін де айтты.

— Ненің?!—дедім, жүрегім су ете қалған мен.

— Шошынбай-ақ қой, шырағым,— деді Қалиса, бетіме күлімсірей қарап,— айтпадым ба саған: «Бұл бетіңдегі жәрдемшің мен болам» деп? «Асықпа» деп ем, асыға қапсың. «Болған іске болат бол» дегендей, енді бұл ұшқынды өртке айналдырмай сендірудің амалын іздеу керек.

— Қалай?—дедім мен, сасқалақтап отырғанымды сездіріп ап.

— Айтпап па ем әнеугүні, Еркежанға құда түскен адам барын?—деді Қалиса салмақтанып.

— Айтқансың.

— Ендеше, Жұман сол құданың туған жиені!..

— Қойшы-ау?!

— Рас. Сондықтан, бұл қызды Жұман өзінің қалыңдығындай қорғаштайды. Әсіресе сенен қорғайды. Өткен жаз сенің бұл үйге келгіштей беруің ел ішінде сөз боп кеткен. Бұл үйде тұрып оқи бастағаннан кейін ол сөз тіпті күшейген. Құдамыздың Жұманға «көз құлақ бола жүрсін» деген хабары да естіліп қалған. Жұманның әйелі Бикенің бұл маңайға мезгілді, мезгілсіз келе беруі де содан. Бұған дейін маған олар: «Сен жымыңды білдірмей жымдастырып жүрсің-ау» дейтін еді. Енді, Жұман сендерді өз қолынан ұстап алғаннан кейін, Бике маған далада жолығып, «жымдастырмасаң мынау не?» деп бетіме басты. Бұларды енді, үні шықпастай ғып аузын тығындап тастамасаң, тірідей масқара боласың. Онда Жұман мен Бике бұл әңгімені жұртқа жаям да, оның арты ел бүлінетін дау болады.

— Неге?

— Қап, мына баланың балалығы!..— деді Қалиса кейіген кескінмен.— Құдаға жетпей ме бұл хабар. Оның дүмпуіне Қожа-атам үйі шыдай ала ма?

— Неге шыдамайды?

— Өткен доңыз жылының жұтында үйіңнің жұтап қалғанын білесің ғой?

— Білем.

— Со жылы осы үй де жұтап, жүген ұстап қалған. Сонда Қожа-атам үйі жұтамаған Сасықтан сауын сұраса, толық бір айғырдың үйірін айдатып жіберіпті. Кейін, ауқаттаныңқыраған кезде Қожа-атам үйі Сасықбайдың жылқысын қайтарайын десе:

— Қайырмай-ақ қой,— депті Сасық Молда-ағаға, — қолыңда бір қаршадай «қырық жетің» бар деп естідім. Менде бір боқ мұрын бар. Сол екеуін атастырып, иек сипап қояйық.

— Молда-ағам соған көніп, күзді күні екі жақ құда түсті. Сасықтан алған жылқы, осы үйге қыдыр боп дарып, кәзіргі бар дәулет содан құралып отыр. Екі жағы да қаймағы бұзылмаған тату. Біреулер Сасықтың баласын жаман деседі. Ескі әдетті ұстаған кісі қарай ма оған? Құда түсті—бітті!.. Мына совет заманы болмаса, басқа бөгет жоқ оларға. Әнеугі айтқаным да сол...

— Бірақ, «совет заманы» дегенмен,— деп қойды Қалиса үрейімді ұшыра түскісі келгендей,— ескі ғұрып ауылда әлі мықты отырған жоқ па? Бұл үкімет қалыңмалға да, қызды жастай беруге де, қос қатын алуға да қарсы деп жүр. Түбін кім білсін, ел о заңды әзірге тыңдап жатқан жоқ. Баяғы салт — әлі салт: қалың, да беріп жатыр жұрт, жас қыздарды да шырылдатып ұзатып жатыр, қос қатын да алып жатыр!..

— Рас!.. Бір кәтесі жоқ!.. Қалиса апайсыз-ақ, өз көзіммен көріп жүрген нәрсе. Бұл шындықты Қалисаның неге айтып отырғанын білгім кеп:

— Сонда маған не істе деп отырсың, Қалеке? — дедім.

— Істе дейтінім,— деді Қалиса байсалды дауыспен,— ең алдымен Жұманды құмықтыр!

— Қалай?

— Алым бер!

— Е, ала ма ол?

— Алады. Осы елдің бір мырзасынан қара құлын жарғақ алып, туған қарындасының қойнына апарған. Еркежан оған өз қарындасынан қымбат емес.

— Мен не берем, сонда?—дедім, бұл сөз көкейіме қона кетіп, өйткені, Қатирамен ақылдас боп, біздің Текебайдың да сондай іске кіріскенін сезгенім бар.

— Оны ақылдасармыз. Бірақ, бұл оның, ауыз баспайы ғана болады.

— Неге?

— Қызбен жағыстыруға жас әлі. Ол «отау иесі»9 болғанша сен шыдай тұрасың. Оған дейін, қатыны мен Жұман сүйістеріңді жан адамға сездірмей ауыздарын жаба тұрады. Отау иесі болғаннан кейінгі жағын тағы да ақылдасармыз...

— Ойбо-о-ой, Қалеке-ай! — дедім мен дауысымды созып,— ұзақ сонар болатын болды ғой бұл!..

— Қысқа сонарды қайдан табасын?.. Жұманға ауыз бастырық бермей көр, қайтер екен?

— Қайтеді?

— Еркежанмен араңда болған істі жұртқа жаяды да жібереді. Және өз қалпында емес, өсіре жаяды. Содан кейін бұл үйде тұрмақ түгіл, бұл үйге келмек түгіл, табалдырығын аттап көр!.. Маңайына да жолай алмайсың, шырағым!.. Бұл «бір» болса, екінші, Еркежанның не боларын ойлаймысың сонда. Еркек бала — саған атағың шықса да оқасы жоқ; ал, қыз баланын, және қаршадай баланың атағы шықса не болмақ?.. Қайтып аброй қала ма одан кейін?.. Қара есекке теріс мінгізіп, от беріп жібермей ме қалың төлеген жеріне?.. Жаман күйеуі таяқпен шірітпей ме, сонан кейін?.. Бұл да рас!.. Бұл да көзбен керіп жүрген нәрсем, сондықтан маған өзім емес, Бәтес аянышты көрініп кетті.

— Ал, апатай, онда өзің, келтіре гөр ретін!— дедім.

— Тырысайын,— деді Қалиса.

— Мақұл,— дедім Қалисаға, — бірақ, егер жан адам білмейтін болса қазір неге кетем бұл ауылдан?

— Ойбой, байғұс бала-ай! — деді Қалиса кейіп,— тұтанған ұшқынды әрең сөндіргелі жатқанда, бұл сөзді айтқаның не қылғаның?.. Аққудың көгілдіріндей боп көз алдыңда Еркежан жүрсе, сыр бермей қоя аласың ба сен?.. Сыр бермесең кешегің не? Қой, сен, ондай балалықты. Осындай бүлінбей тұрған шағыңда аттан. Сенің оқыған-оқымағаныңда кімнің жұмысы бар. Уәделі күнге дейін келуші болма мұнда. Жұманның аузын алғаннан кейін тағы біраз уақыт ізіңді суыт. Оның аржағын тағы да ақылдасармыз. Ертеңіне Қиқым мені түйеге жеккен шанамен ауылыма апарып салды. «Неге келдің? деген жұртқа, «ол мектепте мен оқитын сабақ қалған жоқ» дей салдым... «Бәтесті жазға дейін көрмеймін» деп бекінген көңілім ұзаққа шыдай алмады. Ыстық сүйістен ішіме түскен ұшқын сол сүйісті есіме алған сайын қоздай қызулана түсті.

— Кім салды мына кісенді? — дедім анадай жерде жүрген әкеме.

— Мен! — деді әкем тіксіне қалып.

— Неге?

— Бүліншілікке беретін атым жоқ.

— Қайдағы бүліншілік?

— Естімеді деймісің мені?— деді әкем жақындап, суық түсін өзгертпей.

— Неменені естідің?

— Оқудан неге келгеніңді?

— Неге кеппін? — дедім мен, «қайдан біліп қалған?!» деген оймен.

— Ол шатақты қой, балам!— деді әкем, енді ақылына келген дауыспен.

— Немене «шатақ?» — дедім мен тіксіне түсіп.

— Басы бос қыз да табылады. Қайтесің біреудің басы байлы жесіріне соқтығып?..

— Қайдағы жесір?

— Ол егесті қояйық,— деді әкем тіпті жұмсарып,— елден сөгілген іргемізді орнықтырып отырғанымыз жаңа ғана. Әзірге ешкіммен белдесер күшіміз жоқ. Әсіресе, Сасық сияқты осы елдің тұтқасымен...

— Неменені көңірсітіп келесің, әке?— дедім мен сөзін бөліп,— мектепте жұмысым бар дедім ғой мен саған. Соған мініп баратын бір керікке хақым бар ма, жоқ па?

— Даусыз іске бәрін мін!..

— Сөздің қысқасы — бересің бе, жоқ па?

— Бермеймін! — деді әкем, тағы да ерегісе қап.

— Неге? — дедім мен түйіліп.

— Мен малды Саудабайдың Жұманы үшін жиып жүрген жоқпын!— деп, әкем әрі қарай жөнеле берді.

— Тоқта, әке!— дедім мен орнымнан қозғалмай.

— Айтқаным айтқан!— деді ол тоқтамай, бетін де бұрмай...

— Жақындама! — дедім оған, қашқалақтай беріп, пышақты қолымды оқтанып... Ол бассалуға бата алмағандай, аяқтарын сермей құлап жатқан құнанның қасында қалшиды да қалды... Ыстық сүйістің алғашқы жанжалы осылай аяқталды...

— Таста, әрі! — деген шешем әкемді кеудеден итеріп.— Адасып тұрған жоқ, балаң, өзің салған жолмен жүріп тұр. Он төрт жасыңда бүкіл елді дүрліктіргенің есіңде ме? Бұл әлі оны істеген жоқ. Қасқыр жеп кететін құнан үшін қинама баланы!.. Сонымен ол сөз біткен. Әкем одан кейін маған қабағын да бермеген, қыжыртарлық та ештеңе айтпаған. Әкем мен шешемнен басқа бас көтереріміз — Текебай. Жасы жиырмадан асқан ол момын жігіт болып өсті. Шаруа бағудан басқада оның жұмысы жоқ. Ана жылғы шүйкебасын детдомға апарттырып тастағаннан кейін, қатын алатын ниетін көрсетпейді, көлденең жүріс-тұрысы да сезілмейді, соған қарап жұрт оны:

— Қойын бағып, қойыртпағын ішіп жүре беретін, қақ-соқта жұмысы жоқ, аумаған Жаман атасы болады да қояды, - деседі. Текебай әкем мен менің арамдағы іске араласпайды, қайсымызды мақұлдайтынын білмейді... Бой жетіп қалғанмен, Бүліс апам үйден шықпайтын, қолынан ине, жібі түспейтін, сөзге араласпайтын бұйығы бір байғұс!.. Осындай дүрдараз қалыпта біздің үй жайлауға шығып, белгілі мекеніміз — Қатын қазғанның қасына келіп қонды. Аз күннен кейін, ойда жоқта Жақыпбек нағашым келе қалды. Түр-тұлға, кескін-кейіп жағынан нағашым ана жылғы көруімнен әлдеқайда өзгеріпті: ол кезде сидам, арық денесі қазір әлдеқайда толығып, қушықтау көрінетін жаурыны әлдеқайда кеңіпті. Ол кезде жып-жылтыр қоңырқай кескіні қазір әжімденіп, едәуір ескі өңденіп қапты; ол кезде ширата еркіне жіберген сұйықтау мұрты қазір қалыңдап, ернінің жиегімен тегістеп қырқып қоятын бопты; ол кезде де қырып жүретін сұйықтау сақалы қазір қалыңдап, қырған орны лай судың мұзындай қара көктеніп кетіпті; қазір ол қоңыр түсті көзілдірік киетін бопты, онысы маған, көзінің кейінгі кезде қызарып жүретін етін көлеңкелеу сияқтанды, өйткені, қағазды көзілдірігін алып оқиды, ал көз етінің қызаруы, соғыста боп адам қанын төккеннен деседі: даусы бұрынғыдан қалыңдаған сияқты, бұрын жеңілтектеу мінезі қазір сабырланған сияқты. Әрі балдызы, әрі қанды көйлек серігі болудан ғой деймін, әкем нағашымды зор құрметпен қарсы алды. Нағашымның қонақасысына ол семіз байтал сойды да, төңіректегі ауылдардың «игі-жақсы» аталатындарының бәрін де мәжілістес болуға шақырды, солардың ішінде Мәмбет қожа да келді. Нағашыммен ол екеуі түйдей құрдас екен, сондықтан өте қатты ойнайды екен... Ол күннің ертеңінен нағашымды қонаққа шақыру басталды. Нағашым қайда барса да әкем екеумізді ерте жүретін болды. Сонда байқасам, біріншіден, нағашымды шақырушылар біздің үйде онымен бірге қонақ болушылар, екіншіден, ылғи ауқаттылар. Жиналған шонжарлардың мол ет пен мол қымыз үстіндегі әңгімелерінің көбі замана жәйі, Совет өкіметінің жәйі. Бұл сөздер нағашыма сұрау ретінде беріледі де, нағашым пікірін жауап ретінде айтады. Мен қазір тәп-тәуір сауатты, ересек баламын. Қазақстан орталығы — Орынборда шығатын «Еңбекші қазақ» газетін, «Қызыл Қазақстан» журналын үзбей оқимын, сондықтан, Совет өкіметін жақсылау я жамандау дегеннің не екенін жақсы түсінем, осы кезбен қарасам, шонжарлар Совет өкіметі туралы сұрауларын қазғылай айтқанмен, нағашым жауабында жаман сөзге бармайды... Жиындарда тағы бір мәселенің шеті кеп шықты: «Құлындағы сақау, құнандағы тісеу» дегендей, он алтыншы жылдан бері Торғай елінің ішінде ұласқан араздықты нағашым ішкірнелеп бітіріп қайтқысы келетін түрі бар. Бірақ, сөздеріне құлақ сап отырсам, бұл бітер дау емес сияқты. Қайдан бітеді ол?.. «Он алтыншы жылдың көтерілісі» және «азамат соғысы» аталатын арпалыстарда талай адам өлген, ол қанды кекті ағайыншылық бітіммен жоюға кімнің шамасы келеді?.. Елді осылай аралап жүрген күндердің біреуінде, бізді Мәмбет қожаның құдасы — Сасық қонаққа шақырды. Атын көптен естіген, өзі көрмеген бұл ауылдың шақыруына мен қуанып кеттім. Өйтпегенде ше?.. Мен енді ауылды ғана емес, құданы да, «күйеуді» де көрем. Беттеп келе жатқан бізге, бұл ауыл жырақ жерден өте ұсқынды көрінді. Баяғыда біреу біреудің үйіне қонып, ауыл төңірегі тақыр болғандықтан, тұсаған аты ашығып қалған екен дейді. Сонда қонақ үй иесіне: «Ауылыңның үсті қалың тақыр еді» десе, үй иесі: «Бай болсаң сенің де үстің тақыр болар» депті. Сол айтқандай, маңайы тақырлықтан (>,і, немене, «Сасық аулы анау!» деген тұста жыпырлап жайылған мал көрінбейді, «мініс түйесі», «сауын биесі» деген сияқты саны шағын ғана мал қараңдайды. Оның, есесіне, ауылдың алысырақ төңірегінде жайылған мал қара құрттай.

— Осының бәрі сол Сасықтікі ме? — деп сұрайды нағашым бастап әкеле жатқан кісіден.

— Әрине! — дейді анау.

— Сонда қанша малы бар мұның қазір?

— Соңғы жылдардың бүліншілігі мен жұты бұл үйдің де шаруасын шағындады ғой...

— Сонда да?

— Қойы қазір үш-төрт мыңнан аспас. Жылқысы мыңға жетіп жығылар. Түйесі жүз елуден асар ма екен...

— Ол аз ба? - деймін мен.

— Бұрынғысымен салыстырғанда аз, — дейді нағашым.

— Бұрын қанша болған?

— Арғын руынан шыққан Қарпық ақынның бір өлеңінде:

— Ал, бәйбіше, қонақтар шөлдеп келген шығар, қымыз құй,— деді. «Әйелі осы болмағай да!» — деген ой кеп кетті маған. Солай екен. Ерімен салыстырғанда әйелі маған, қаңқиған семіз атан өгіздің қасындағы кәрі, кішкене, арық бөшке сияқтанып кетті. Ерінен: «Бәйбіше, қымыз құй» деген бұйрық болғаннан кейін, арық қара кемпір орнынан көтерілді де, күймелі арбаға қарай жақындап, босаға жақта отырған бір жігітке: «әй, бері кел, шұңқырдағы керсенді көтеріп ал!» деп ши ішіне кірді. Ере кірген жігіт еңкейіңкірей беріп, екі жағында тұтқасы бар, ішіне толған қымызы меймілдеген үлкен қара керсенді қайқая әрең көтеріп алып шықты. Ши ішінен одан бұрын шыққан әйел, Сасықтың алдына апарып қой терісінен жасаған үлкен дастарқанды төседі, жігіт керсенді соның үстіне қойды. Ерінің қасына отырған әйел, жігітке: Aнау кереге басында ілулі тұрған аяққап пен қасындағы ожауды алып кел» деп бұйырды. Бетіне қынамен бояған жүннен қошқар мүйіздеп өрнек салған, қоңыр киізден тіккен үлкен аяққапты жігіт көтеріп алды да, оның, қасына ілген басы екі тостағанды, ұзын қайқы сапты ожауды да алып, керсеннің қасына қойды. Аяққаптан суырыла бастаған аяқтардың түріне қарасам, әрқайсысының үлкенді-кішігірім тегештей, түстері тым қоңырқай. Бай алдына керсенмен қойған қымызды ожаумен біраз толғап сапырылыстырды да, алдыңғы жағында жүресінен отырған жігітке:

- Жақындат бері қарай аяқтарыңды!— деді. Жігіт тосқан аяқтарға, бай беті быжылдай көпіршіген қымызды толтыра құйып берді. «Қымызды төгіп алармын» дегендей жігіт аяқтарын еппен басып, көтерген аяқтарды қатар отырған нағашым екеуміздің қолымызға әкеп ұстатты. Қазақ әдетінде, жас адамның алдына келген асқа үлкеннен бұрын сұғына қоймайтынын білем. Сол әдетті сақтап, нағашым екеуміз, екі жақ қанатымызда жайыла қатарласқан қартаң адамдардың бәріне де аяқ үлестіріліп, олар қымыздан ауыз тигенше татпай отырдық. Менің көзім өз қолымдағы аяқ пен қымызда. Қашан су көргенін құдайым білсін,. маған ұстатқан аяқтың ернеуінде екі елі кірі бар десем де артық айтпаған болармын. Сырты қалай екен деп ақырын тырнап көрсем, оның да кірі сойылып жатыр. Қымыздың өзіне қарасам, түсі сары-қоңыр сияқты. Оның көпіршіген бетінде әлде не қап-қара түйіртпектер қалқиды. Көп пісілген қымыздың бетінде осындай май жүзетінін білем. Егер таза ыдыста пісілсе, ол майдың түсі ақсарылау болар еді. Мына түсіне қарағанда, кір ыдыстың ішінде пісілгені айтылмай-ақ мәлім боп тұр. Салақ ұстаған қымыздың ішінде ірің сияқты «өңез» аталатын жаман бірдеме болатынын білем. Бұдан бұрын бір жерде аузыма сол өңез түсіп кетіп өлердей құсқаным, содан кейін аузыма ұшық қаптап, бір жұмаға дейін оңала алмағаным бар. Мынау кір араласқан қымыздың ішінде де сондай пәле болар ма деген оймен, алдыма ұстаған аяқты ақырын қозғап қымызды теңселтіп көрсем, ештеңе байқала қоймады... Әдетте, қымызда «өтіл» деген болады ғой, онысы — қымыз толтырған аяқты ұстап қатар отырған адамдар өз аяғының қымызын татпастан бұрын, екі жағындағы адамға өтіліп, көршілері «бұйырыңыз!» дегеннен кейін ғана іше бастайды ғой. Біз де сөйттік. Мен аяқтағы қымызды әуелі нағашыма, одан кейін оң жағымда отырған әлдекімге өтілдім де, «бұйырыңызын» естігеннен кейін, қымызды сораптай тата бастадым. Сусап отырғандығым ба, әлде расы солай ма, қымыз маған әуелі тілді үйірген тәтті сияқтанды. Осы бетіммен аяқты еңсере жұтар ма ем, қайтер ем, егер аузыма бір нәрсе сылп етіп кіріп кетпесе!.. «Бұл не?!» дегендей шошыған сезіммен тіліммен ақырын ғана толғап көрсем, тірі көлбақадай былқылдаған бірдеме!.. Жүрегімнің қалай айнығанын және қалай құсып жібергенімді білмей де қалдым: лоқсығанда аузымнан атып кеткен құсық қолыма ұстаған аяқтың ішіне барып түсті... Тағы бір лоқсыған құсық ілгері қарғып барып, төсеніш кигіздің бетін жауып кетті... Аржағынан тағы да құсық лықси бастаған соң, аузымды екі алақаныммен бастым да далаға жүгіре жөнелдім... Босағадан шыға беріп, ал кеп құс, ал кеп құс!.. Ішімде енді құсар ештеңе қалмай, ішек-қарыным аузыма келгендей қысыла лоқсып жатқан шағымда, әлдекім маңдайымды сүйей берді. Кескініне қарасам — нағашым.

— Не болды?!— деді ол. Жауап беруге халым жоқ. Денемді өзіне қарай тартып, сүйеңкірей көтеріп үйдің сыртқы іргесіне әкеп отырғызған нағашым:

— Ұят болды-ау, Бүркіт!— деді маған.

— Кімнен?— дедім мен, демімді енді ғана әрең ап.

— Байдан!..

— Ой, әкесінің аузын...

— Қашаған тай еді,— деді Сасық шоқша сақалға,— маңайына кісі барса құланның құлынындай лаға-лаға қашатын еді. Жүйрік те тай еді езі. Шалдырмас деп қорқып ем. Әйтеуір ұстаған екенсіңдер!..

— Ұстатпайтын мал бола ма?— деп қояды шоқша сақал масаттанғандай.

- Жақыпбек мырза,— деді Сасық нағашыма қарап,— заманның ауқымымен ойға-қырға кетіп, аман-есен елге оралған соң, сыбағаңа тоқты-торымды лайық көрмей, тай алдырып отырмын.

- Рахмет, Сасеке!

- Ал, жігіттер,— деді Сасық,— жығыңдар тез!.. Әйтпесе қуғын көрген тайдың еті жынығып кетеді! Жігіттер тайды жығып соя бастады. Кіндігінің түбін тіліп қазысын қарағандар: «Сұмдық семіз!.. Еліден артық қазысы бар!.. Піскенде екі елі боп кетеді!.. Еті де қойдың құйрығындай аппақ!..» деп шуласып жатты. Бұндай жабдықтың шағында нағашымның ауылдан ұзай жаяу серуендеп қайтатын әдеті болушы еді. Сонысы ұстады ма, әлде маған оңаша айтар сөзі болды ма:

- Жиенжан, былай қарай жүріп келсек қайтеді?— деді.

- Оқасы жоқ.

- Осындай сасық иттің үйіне неге келдік?—дедім мен нағашыма былай шыға, қатты кейіген дауыспен.

- Түріне, үйінің ішіне, ыдысына қарама, шырағым!— деді нағашым.

- Енді несіне қараймыз?

— Ісіне!

— Не істепті ол?..

— Істегені көп...

— Мәселен?

— Ақ патшаның қылышынан қан тамып тұрған шағында,— деді нағашым демін ауыр алып,— біз бір топ оқыған азамат, Орынборда қазақша газет шығару талабына кіріскенбіз. Көп қиыншылықтан кейін үкіметтен ұлықсат алғанда, газетті шығаратын қаражат болмаған. Сонда, ішінде мен бар, осы Сасықтың туған нағашысы, Ахмет Байтұрсынов бар, бір топ жігіт, газет пайдасына «қарыз серіктігіне» деген қоғам құрып, мүшелер жинағамыз. Сонда елдегі байлардан осы Сасық бірінші боп жазылып, мүшелік жарнасына жүз ту қой берген!..

— Сана-сезімінің молдығынан ба ол?— дедім мен кекетінді дауыспен.

— Әйтеуір берген соң, қалай бергенінде не ақымыз бар?

— Тағы қандай мырзалығы бар?

— Кешегі аласапыран заманда,— деді нағашым, «естіп қалатын біреу жоқ па?» дегендей жан-жағына жалтақтай қарап ап,— яғни большевиктер «қызыл» атанып, біз «ақ» атанып соғысар алдында, Торғайда құрылған «Алаш полкына» осы Сасық өз жылқысынан жүз атты санап берген!..

— О-һо! — дедім мен күліп.

— Күлме,— деді нағашым ұнатпаған кескінмен бетіме алая қарап,— дастарханы кір болғанымен, көңілі кір адам емес оның. Ата-бабасынан бері осы елдің тұтқасы боп келе жатқан адамның бірі... Бұл тақырыпта әрі қарай сөйлессек, нағашым екеуміздің арамыздан ши шығып кететін болған соң, мен де біразға дейін үндемеймін, мен сияқты ойлай ма, немене, нағашым да үндемейді. Үнсіз жүре беруге жалыққан шақта.

— Нағашы!— деймін мен.

— Әу,— дейді ол салбыраған басын көтере маған қарап.

— Сіз ғой, бір кезде жазушы болғансыз?

— Кәзір де емесімді қайдан білесің?— дейді нағашым жымиып.

— Кейінгі жазғандарыңызды оқыған жоқпын. Бұрынғыларыңыздың біразын оқыдым. Бір шығармаңызда сіз қыз бен жігіттің ғашық боп, арманына жете алмай өлгенін сипаттайсыз ғой?

— Рас,— дейді нағашым елеңдеп.— Оны не себепті еске алдың?

— Сіздің, сұлу және ақылды қызыңызды Сасықтың баласы сияқты бір жаманға бермек болмай ма? Оған барғысы келмеген, өзінің теңін тапқысы келген, бұл арманына жете алмаған қызыңыз бетімен лағып боранда адасып өлмей ме? Мәмбет қожаның қызы да сөйтсе қайтесіз?

— Оның заманы емес қой қазір,— дейді нағашым салмақтанып, — совет өкіметінің көп жұмысы көңілге қонбағанмен, қазақ әйеліне теңдік беріп, қалың мал торынан босатуы қонады.

— Бірақ заң шыққанмен, елде қалың мал әлі тыйылған жоқ қой?

— Бұл өкімет тұрса, тыйылмағанда қайда барады? — дейді нағашым күрсініп. Оның бұл күрсінуі, қалың, малдың әлі де барына қайғыруы екенін, я совет өкіметі ұзақ жасауға қайғыру екенін айыра алмаймын. Тағы біраз үнсіз жүргеннен кейін:

— Сонымен, жиенжан,— дейді нағашым,— аманшылық болса ертең сіздің үйге ораламыз да, одан әрі Орынборға бірге аттанамыз.

- Дәм жазса,— деймін мен.

- Қайдағы «дәм?» — дейді нағашым,—әкеңмен де, өзіңмен де келіскен жоқпын ба, «осы сапарда сені Орынборға ала кетем» деп?

- Дәм біледі!— деймін тағы да мен. Одан әрі бұл тақырыпта сөйлесуге, бізге қарай қиқулап шауып келе жатқан әлдекімнің айғайы көңілді бөліп жіберді.

- Нағашы, сізден өтініш,— деймін мен Жақыпбекке, шауып келе жатқан адам жақындағанша,— бүгін осы үйге қонбайық.

- Неге?

- Жататын жері жоқ қой үйінде.

- Асыңды ішейін, дағараңа т...» - ның кері болмай ма онымыз?

— Естіп ем,— дей кірді ол үйге, қолдағы қамшысын үйіре ұстап, «байлар мен алашордашылардың жасырын тойы боп жатыр» деп. Рас екен ғой!.. «Көп» деп еді ғой, өзгелері қайда?.. Жауап күтіп айнала қараған оған ешкім үн қатпады.

— «Үстеме салығын төлемейтін байлар қайда жүреді» десем, осылай бой таса қылады екен ғой,— деп, бұралқы иттей құйрықтарын тақымына қысқан байларды Самалық адырайған көзімен тағы бір шолып етті. Олар тартылған қошқардай мықшия түсті.

— Алашорданың қаңғырған төбеті, — деді Самалық нағашыма бетін бұрып,— сені де осында деп естіп ем, рас екен. Мына байларға ғой: «Совет өкіметі бүгін болмаса, ертең әлсірейді, оны НЭП бүгін болмаса ертең іштен шалып төңкеріп тастайды, соған дейін шыда!» деп дем беріп жүрсің ә? Самалық жауап күтіп кідіргенмен, нағашым да үндей алмай қалды.

— Жоқ, болмайды ол!— деді Самалық Сасық үйіндегілерді басына күліп,— былайғы үкіметті айтпағанда, жалғыз өзім ғана осы елдегі байлардың үстеме салықпен діңкесін қатырам!.. Прогрессивный налогпен!.. Понимаешь? — деп қойды ол нағашыма. Қорқуы ма, әлде, тағы да жауап бермеуіне ыңғайсыздануы ма:

— Понимаю! — деді нағашым.

— Сасеке! — деді Самалық, Сасықты мазақтаған дауыспен.

— Әу! - деді ол жалпақтаған кескінмен.

— Үстеме салығың үшін Қостанайға әнеугүні айдатам деген отыз ту сиыр мен жүз бойдақ қойыңды әлі күнге айдатпапсың. Ертең оны өзің айдатамысың, әлде, өзіңді ішіне қоса, мен айдайын ба?

— Өзім, өзім!..— деді Сасық жалпақтап.

— Дұрыс. Бірақ, малды айдап жөнелгенше мен осы үйде болам.

— Мақұл, мақұл...

— Ал, енді қайтеміз? — деді Самалық Сасықты басынған кескінмен, — байларды қонаққа шақырып тай сойған екенсің. Етің пісіп тұр дейді. Қонақтарың қашып кеткен. Енді қайтесің, итке төгемісің?

— Мына кісілер жейді де!— деді Сасық қалған қонағын көрсетіп, өзің де ішінде бол!

— Олай болмайды! — деді Самалық енді бұйыра сөйлеп. Азғантай қонағың үлкен қазанға тұтас асқан семіз тайдың мұртын да сындыра алмайды. Қалған етің ертең босқа сасиды. Одан да былай қыл: НЭП-тің күшімен жалдап отырған ауылдағы батырағыңды кәзір тайлы-таяғын қалдырмай түгел шақыр да етіңді түгел жегіз, сорпаңды түгел ішкіз, сусынына қымызыңды бер!

— Ол қалжыңыңды көтерем!— деді Сасық, Самалықтың мына сөзі ойыны я шыны екенін айыра алмаған дауыспен.

- Ойыным емес, шыным!—деді Самалық қатаң дауыспен.— Істе айтқанды!.. Әйтпесе, ертең жүз қой орнына екі жүзін, отыздың орнына алпыс сиыр айдатам. Оның заңы қолымда.

- Қосарланба!—деді оған Самалық жекіп,— әйтпесе малға қосып ертең сені де айдаймын. Оның да заңы қолымда. Жан керек болса кәзір аттан!.. Самалықтың дүмпуіне шыдай алмаған Сасық жалшыларын қонаққа шақыруға кіріскенде:

- Мен аттанам!—деді нағашым Сасыққа бір қаға берісте.

— Ac ішпей ме?!.

— Ас па ол?.. Кере емес пе?.. Жыртық киім жалшылардың ортасында қалай отырып, асты қалай ішем. Көрмей-ақ қояйын оны!..

— Өзің, біл! — дей салды күрсініп.

— Орынборға оқуға баратын болдың ба?— деген маған Бәтес.

— Нағашым солай деп жүр,— дегем мен.

— Ендеше мен де барам!..

- Бәрін де естіген ем, шырағым! — деді салмақты дауыспен, «жас бала, ұялар» деп, бұл жөнде саған ештеңе демеген ем. Енді өзің қозғаған соң өз пікірімді айтайын. Бір жазушының айтуынша, барлық жаста да сүюге болады. Сенің де осы жасыңда ол баланы сүюіңе ешбір күдігім жоқ. Егер Совет өкіметі болмаса, бұның арты қайғымен де бітер еді. Бағыңа қарай әйел бостандығы болды. Енді ешкімнің бөгеті жоқ. Жалғыз бөгет — жастарыңның кемелденбеуі ғана. Қыз оқуға барайық десе, үйіне соға кетуіміз оңай. Ал, қыз барам дегенмен, әке-шешесінің көне қоюы қиын, өйткені ұл орнына әлпештеп отырған баласы көрінеді ғой.

- Қыз барам десе ше?..

- Оны айтса да қиын.

- Неге?

- Ең алдымен, осы елден оқуға кеткен бір қыз естідің бе? (Мен жауап бере алмай қалдым. Б.) Әзірге жоқ ондай қыз. Екінші, жетім қыз болса бір сәрі, алар ең де кетер ең. Бұның әке-шешесі бар. Және дәулетті, беделді адамдар. Олар жап-жас қызын бере ме саған?..

- Күйеуге емес, оқуға бермей ме?..

- Бәрібір. Сенімен бірге кетсе, күйеуге бергені де, оқуға бергені де сол боп шығады.

— Түсінбейді оған...

— Неге?..

- Сенің, ол қызға қызығып жүргеніңді, яғни, ғашық екеніңді біле тұра, несіне түсінеді ол?.. Қызы сенімен бірге аттанса, «қаршадайынан байға жетектетіп жіберді!» деп гу ете түспей ме жұрт?

- Жұрттың орнына өзіңіз гуілдеп отырсыз ғой, нағашы! — дедім мен.— Сөздің қысқасы — ол қыз оқуға бармаса, мен де бармаймын! Менің оқуға баруыма нағашымның неге құмартқанын кім білсін:

— Болсын, шырағым!—деді ол да көне қап,— соғайық, Мәмбет қожаның үйіне. Аржағын көре жатармыз. Әкем мықты пар атты қорабы кең тарантасқа жеккізді де, қасымызға Қайрақбай, Текебайды қосып, нағашым екеумізді аттандырды. Уәде — аттар Орынборға барады, Текебай Мәмбет үйіне дейін ғана шығарып салады, бізбен бірге әрі қарай Қайрақбай ғана кетеді, біз мініп барған пар ат Орынборда — нағашымда қалады да, Қайрақбай Қостанайға поезбен, одан жылаумен қайтады... Мәмбет үйі бізді жарқын жүзбен қарсы алды. Біз кіріп барғанда, әлде не кітап оқып отырған Бәтес те өзгелерге сездірмеген бейнемен жымыңдап қойды. Сонысына қарап, «оқуға баратын болғай да!» деп жорыдым. Сусындап аз уақыт дамылдағаннан кейін, нағашым Мәмбетке:

— Тысқа шығып келсек қайтеді?—деді.

— Болсын,— деді Мәмбет.

— Шүйінші, жиен!— деді нағашым.

— Қалағаныңызды алыңыз!..

— Бәтес оқуға жіберілетін болды...

— Қойыңызшы!..

— Рас. Қанша айтқанмен оқыған, зиялы адам ғой Мәмбет, түсіндіріп айтып ем, көне кетті. Киім-кешегін бүгін даярламақ та, Мәмбеттің өзі ат жегіп, баласын қасына мінгізіп, бізбен бірге аттанбақ.

— Алақай!—деп айғайлап жіберіппін қуанғаннан екі санымды шапалақтап.

— Қызының оқуға барам деген сөзін әнеу күні, біз қонып кеткеннен кейін естіген екен,— деді нағашым.— Содан бері өзара үй-іші боп ақылдасып, ынтымаққа келіп қойса керек. Әзірге білмеймін — ағасы Қоңыр қожа көрінеді.

— Пәлесі сол еді ғой!—дедім мен шошынғандай.

— «Үлкеніміз және сыйлымыз» деп қожа тұқымы оған тіл қатпайды екен. Маған айтқызбақ боп күтіп отыр екен.

— Ойбай, ол бір қырсық. Өз ырқынан басқаға көнген адам емес. Егер тізгін оған беріліп қырсықты бар ғой, арындауық аттай шалқасынан түсіп жатып алады.

— Не деді?— деп ем:

— Дегенмен, адам ғой, сөйлесерміз,— деді нағашым.

— Жақсылап сөйлесіңіз, нағашы, көндіріңіз!—дедім мен жалбарынған дауыспен.

— Жақсы, соңыра сәлемдесіп кіріп шығамын да, түсіндіріп айтамын... Біраздан Қоңыр қожаның үйіне кіріп шыққан нағашымды далада тосып тұрып:

— Не деді? — деп ем.

- Сөзге сараң кісі ғой,— деді нағашым,— пәлен деп кесінді сөз айтпай, «ақылдасармыз» деді де қойды... Бұл байлаусыз сөзге менің жүрегім тағы да зырқ ете қалды... Кешке нағашымды көршілес ауыл қонаққа шақырды. Менің барғым келмеп еді:

- Оңаша қалғандары жақсы,— деді ол,— асықпай ақылдассын.

- Шалды құдай атты,—деді кейіген кескінмен,— кеше емексіткен сияқты еді, «жүріп кетеді ғой» дегендей кемпірі «бала біздің үйге қонсын» деп алып кетіп еді, таңертең барсақ бұзылып қапты. «Бала бұл үйден тірі шықпайды» деп үйіне қамап ұстап отыр. Күшке салайық десек, азғырды ма, я қорқытты ма, бала да көзі мөлтілдеп жауап бермейді, орнынан қозғалмайды... Оған да қарамайық десек, пышағы қолында, жарып өлтіруге дайын!..

- Қап, құдай-ай, ө несі!— деп өкінді нағашым. Сөз осы,— деді Мәмбет,— ағамды жеңер күшім жоқ. Сөйлесіп шығам десең өзің білесің...

- Тәуекел, барып көрейін!— деп жөнеле берді.

- Мен де!— дедім соңынан еріп.

- Қарағым, сен барма!— деді Мәмбет маған,— мінезі қатты адам, жазым боларсың!

- Не істейді «жазым ғып?» - дедім мен.— Бір піштірілгем. Екінші рет піштірмес!.. Соңғы сөзіме жәбірленгендей болған Мәмбет, кескініме сүзіле қарады да үндемеді. Мен нағашыма еріп кете бардым. Біз кірсек, Қоңыр қожа төріне таяу отыр, торға түскен көжектей, жүк пен ағаш төсектің арасындағы қуыста бүрісіп Бәтес отыр, оның қасына жақын қожаның семіз сары бәйбішесі отыр. Нағашым қожаға сәлемдесіп қолдасты, мен босаға жаққа үн-түнсіз отыра кеттім. Қожаға қарасам, түр-тұрпаты сүзуге әзірленіп айбат шеккен бұқаға ұқсайды. Бәтестің көзі, жылан арбап жерге түсірген дәрменсіз торғайдай жаутаң-жаутаң етеді... Төрге отырған нағашым, сөйлер алдындағы даусымен тамағын кенеп ап:

— Қоқа!..— деп келе жатыр еді.

— Айтар сөзіңнің төркіні маған белгілі, Жақыпбек шырағым,— деді Қоңыр нағашымның сөзін бөліп,— ақылың бар, сөзге түсінетін парасатты жігітсін. Мен саған сөздің тұжырымды қысқасын айтайын: осы елдің өзге қызы оқып, біздің, қыз оқымай жатса бір сәрі. Бүкіл елден оқуға бір қыз бармаған шақта, біз не деп жібереміз, қаршадай қызды?.. Болмайды ол!.. «Өнбейтін дауды, өспейтін ұл қуады» дегендей, бұл араға беделіңді салма!..

— Бала барам десе ше?— деді нағашым қипақтап.

— Демейді. Дейтін, ақылы толған бала емес. Оның тізгіні бізде...

— Сонда...— деп келе жатыр ем:

— Тәй, оттама!— деп ақырып қалды қожа,— жаның барда шық үйден!..

— Бәрін де естідім, бала,— деді кескініме күлімсірей қарап,— қапа болма оған. Бүгін үйлендіруге қыз жас. Оқуыңа бара бер...

— Бұлар жасына қарамай ұзатып жіберсе ше?

— Істей алмайды оны!.. Үстеме салықпен сілесін қатырам бұлардың. Осы қыздың бақташысы мен-ақ болайын. Ержеткенше ешкімге бергізбеу міндетін мен-ақ алайын Оған дейін оқып ал. Аржағында қыз сүйсе ала бер!.. Ең берік таянышым осы сөз сияқтанды маған. Мен иланғандай кескінмен Самалықтың бетіне қарап ем:

— Сен баланың жәйіңді Еркін айтқан, маған,— деді ол,— содан кейін менің, де ішім жылыған саған. Әнеукүні Сасықтың үйінде сені елемеген болуым да сол. Не аласын елде жүріп? Бай болмақпысың?.. Сен өскенше байдың үстеме салықтан діңкесі құрып та болады. Аржағында ол да жұмысқа түседі. Ал, сен реті кеп тұрғанда оқып қал. Кім біледі, Советке пайдалы қызметкер боп та кетерсің. Еркіннің сөзі!.. Адал айтылған сөз!.. Көкейге қонатын сөз!..

— Болсын, аға!..— дедім мен.

- «Сусыз жердің оты арам» деген осы, шырағым,— дейді де қояды...

- Құдықты тереңнен неге қазбаған бұл араның елі? — десем:

- Тегі, бұл маңайдағы жер астының суы тым тереңде болу керек,— деп жауап береді нағашым,— олай дейтінім: суды ең іздегіш, құдық қазғыш ел — орыс қой. «Ішкі Руссия» аталатын тұста егістік жер өте қат. Жердің тарлығынан олар бұзауын да арқандап бағады. Бұл сияқты мол, құнарлы, бос жатқан жерді, осы даланы екі жүз жылдан бері ерсілі-қарсылы кезген орыс көрмей жүрген жоқ. Көре тұра қоныс салмай келген себебі — қанша терең қазғанмен су шықпауын білетіндіктен ғой деймін. Кең даланың ұзақ жүрісі қажытқан біздің көзімізге әлден уақытта алыста мұнарта көтерген белес елестеді.

— Бұ не?—деген сұрауыма:

— Жайық өзенінің аңғары!— деді нағашым.— Арғы беті биік жарқабақ. Бергі беті сай. Қалың тоғайы сайларды бойлай өседі. Жайықтың алыстан мұнартқан жағасына біз бірер күнде әрең жеттік. Міне бұл өзен!.. Туған өлкенің жер-суын қаншама жақсы көрем дегенмен, біздің арадағы ең тәуір деген — Торғай, аңғары мен арнасынын, кеңдік жағынан да, суынын, ені жалпақтық, түбі тереңдік, дәмі тәттілік жағынан да, саясына өскен қалың тоғайының жынысы қалыңдық жағынан да, қырына өскен бетегесі мен ойына өскен елеңді жоңышқасының қоюлық және көркемдік жағынан да... Жайықтың садағасы кетсін!.. Суынын, молдығы бұдан артық болмаса кем түспейтін, дәмі де осы сияқты Сырдария да Жайыққа теңесе алмайтын сияқты. Ең алдымен Сырдың суы сап-сары лай, Жайықтың суы мөп-мөлдір тұнық; Сыр жағасына сирек өсетін жиде, жыңғыл, шеңгел сияқты ағаштардың маңына жолап кетсең тікендері денеңе қадала қалады, Жайықтың жағасында аспанға таласа өскен үйеңкі, терек, қайың сияқты, бұтақтары кең тармақты, жапырақтары қалың, бойлары биік ағаштардың жанына жақын бару былай тұрсын, үстіне өрмелеп шықсаң да семіз аттың үстіне мінгендей денең аса бір жұмсақ ләззат алады. Осындай тамаша өзеннің жағасында туып-өсу адамға қандай рахат!.. Жайықтың қалың тоғайын аралай, ағаш арасына өскен бүлдіргендерін теріп жей, демді рахатпен ала отырып, біз бірер күнде Орынбор түбіндегі өлкеге де жеттік. Бұрын бұл арада аттылы, жаяулы адамдар жүретін кәпір болады екен. Соғыс кезінде Амангелді отрядынан қорыққан ақтар ол көпірді қиратып, кәзір су ішінен сорайған сирек діңгектері ғана көрінеді. Одан әрірек, бүркітке жайған тор сияқтанып темір жолдың көпірі тұр. Нағашымның айтуынша ақтар оқы да қиратқан екен, кейінгі жылдары Совет өкіметі түзетіп апты. Жайықтың теріскей жақ биік жағасына орнаған Орынбор қаласынын, көшесіне, біз мезгіл қарауытыңқырай бастаған шақта кірдік. Ең алдымен, өзеннің биік жағасы маған тау сияқты керінді. Қаланың үйлерінен алған әсерім, бұған дейін кердім деген биік үйлерім, мына үйлердің қасында түйе қасындағы есек сияқты... Нағашым тұратын үйге, біз әлде не қараңғы көшелерді аралап кеп түстік. Жабық қақпаның алдына біздің тарантас салдырлай кеп тоқтай қалғанда, ішкі жағынан әлдекім, қақ жарылатын қақпаны кеңіте аша бастады. Қораға кірген біз тарантастан түсіп үлгіргенше, екі қатар үйден әлдекімдер жүгіріп шығып, нағашыма шүйіркелесе амандаса бастады.

- Оy, қонағымызды да ұмытып кетпеңдер,— деді нағашым мені қолымен нұсқап,— мынау жиенге де амандасыңдар. «Қайдағы жиен?» дегендерге нағашым жауап беріп жатқан шақта:

- Аманбысың, қарағым?—деп орысша киінген сұңғақ бойлылау бір өзгеден бұрын қолымды алды.

- Тәслима деген нағашы жеңгең,— деп таныстырды Жақыпбек оны.

- Гуля-жан, сен де амандас жиеніңмен,— деп еді, кеудесіне жабысқан қыз маған таңдана қарады да, бауырына жабыса түсті. Амандық-саулықтан кейін көпшілікпен бірге үйге кірдік, нағашымның пәтері жоғарғы қабатта екен. Әлденеше бөлмесі бар сияқтанған бұл пәтердің, кеңірек бір бөлмесіндегі столға дастарқан жайылып, толып жатқан тамақтар және аздап арақ-шараптың бутылкалары қойылыпты. Жиналған адамның саны әуелі аз еді, лезде көбейіп столдың маңына әрең сыярлық болды. Бұндай жағдай менің, әлі көрмеген дүнием, сондықтан, шайға ғана шыдадым да, «басым ауырыңқырады» дегенді сылтау ғып тиышталатын орын сұрадым. Тәслима мені үйдің түкпір жағындағы әрі кішкене, әрі жасаусыз қараңғылау бөлмеге қойған, тысы түтеленген ескі диванға әкеліп орналастырды. Ұзақ уақытқа дейін туған өскен жердің, ауыл-үйдің, жақындардың, әсіресе Бәтестің бейнелерін көз алдыма келтіріп жатқанда қалай қалғығанымды білмей қаппын. Ертеңіне нағашым мені қала аралатпақ болып еді, мен ол кісіден мектепке алып баруын өтіндім.

- Біз баратын оқу орнын «Үлгілі тәжрибе мектебі» деп атайды,— деді нағашым үйден көшеге шығып аяңдай бастаған шағымызда.— Ол ең алғаш осы қалада өткен ғасырдың орта кезінде «Русско-киргизская школа» деген атпен ашылған мектептің үйінде. Школаның алғашқы шәкірттерінің бірі — өзіңе мәлім Ыбырай Алтынсарин деген атаң. Содан бастап революцияға дейін жасаған бұл школа, кіші және орта жүз қазақтарының талай ұлы мен қызына білім берді. Мен де алғашқы білімді осыдан алғам. Революция жылдары жабылып қалған бұл школа, Қазақстан автономиясы құрылғаннан кейін тағы ашылды. Өкіметтің бұған «Үлгілі тәжрибе мектебі» деген атты беруіне себеп — қазақтың соңғы екі жылда жинап алған панасыз балаларына жақсы оқып шығуына ерекше жағдай жасалған. Бұдан 150 жылдар бұрын осы Орынборда орыс патшасы ІІ Екатеринаның оң көзі — князь Неплюев деген адам тұрған. «Үлгілі тәжрибе мектебіне» сол князьдің әлденеше үйден құралған салтанатты кең, сарайы берілген. Мектепте төрт жүз елудей бала болуы керек, олардың оқитын да, тамақтанатын да, жататын да жері сол сарайдың үйлерінде. Мектеп бастығы — Қаржау деген жігіт. Фамилиясы Мұздыбаев. Бізге көңілдес және тілектес жігіттердің біреуі. «Алашордашылардың біреуі болар» деп қойдым ішімнен. Бірақ, ол ойымды нағашыма айтпадым, өйткені, өзі Алаш партиясын бастаушылардың бірі бола тұра, бұл сөзді кідің алады!.. «Неплюев» аталатын көшемен жүріп отырған біз оң жақ қатардағы биік, салтанатты, есігінің алдында жылтыр тастан жасалған, шөгіп жатқан екі арыстаны бар үйдің қақпасынан кеп кірдік те, қора ішіндегі тікшілдеу бір қабат үйге бардық.

— Кеңсе осында,— деді нағашым, ол үйдің есігіне таяна.

— А-а-а, Жақа-а!..— деп орнынан ұшып тұрды да,— ассалаумағалейкүм,— деп бізге қарай жүрді. Ол адамның қолын сілке ұстап амандасқаннан кейін:

— Оқуға әкелем деген жиенім мына бала!— деді нағашым мені қолымен нұсқап.

- Бәрекелді, жақсы болған. Аманбысың, қарағым,— деп танымайтын адам қолын ұсына бергенде:

- Мектеп бастығы Мұздыбаев Қаржау жолдас,— деді нағашым.

- Жиенім осы,— деді нағашым тағы да.— Аты Бүркіт. Фамилиясы Жәутіков.

- Әкесін көрмегеніммен, естуім бар ғой,— деді Қаржау, маған жылушыраған кескінмен қарап қойып.

- Біреудің ерке өскен баласы,— деп жалғастырады нағашым сөзін, — әкесінің мұсылманша да, орысша да ептеп оқығаны бар. Және балаларын да оқытуды жақсы көретін кісі. Бірақ, аумалы-төкпелі заманның шатағынан мына бала жасына лайықты мөлшерде оқи алмай қалды. Әсіресе, орысшаға шорқақ. Егер арнаулы сабақ қосса, тез алып кетерлік қабілеті бар бала.

- Ол қиын жұмыс емес қой,— деді Қаржау.

- Біздің үйде тұрып оқыр,— дейді нағашым.— Сабақ кезінде ғана және қосымша сабақ алар шағында ғана бұнда келіп жүрер.

- Ол ықтияр өздеріңде,— дейді Қаржау.— Мектептің үйлерімен қазір таныстырамыз ба, кейінірек пе?

- Қазір көрсетсек те болады...

- Онда, жатақханадан бастайық,— деді Қаржау орнынан қозғалып.

- Бұлар ұлдар жататын бөлмелер,— деді Қаржау.— Енді төмен түсеміз де, басқа есікпен қыздардың бөлмесін көреміз.

— Мақұл,— дедім мен.

— Қанша қыз оқиды?— дедім Қаржауға.

— Тоқсан үш еді, биыл отыздан астам қосылатын түрі бар.

— Бәрі де қазақ қызы ма?

— Бұл мектепте басқа ұлттан барлығы жиырма шақты ғана бала бар, олар да қазақ тілінде оқитындар.

— Үйлерін көрейік,— деді бұл кеңесті әрі созғысы келмеген кескінмен нағашым. Қыздар бөлмесінің сәні ұлдар бөлмесінен әлдеқайда артық екен... Жатақханаларды аралап болғаннан кейін, нағашым екеуміз пәтерге қайттық. Жолшыбай келе жатып:

— Осы Совет өкіметін кейбіреулер жамандағанмен,— дедім мен нағашыма, бұл сөздер оның қытығына тиерін біле тұра, әдейі айтып,— көп нәрсені әлі істеп үлгермегенмен, үлгерген кейбір істері керемет-ау, нағашы!.. (Бұл сөзім ұнамағандай, нағашым маған қабағын шыта қарап қойды. Мен онысын аңғармағандай, ойыма келген сөзімді жалғастыра бердім).—Айқын бір мысалы — біз жаңа көріп шыққан мектеп. Сіз маған «патша өкіметі қазақты екі жүз жылдай биледі» дедіңіз. Сонша жылдың бойында қазақ балалары үшін осы сияқты бір де мектеп салмапты ғой, марқұм патшалар!.. (Нағашым «рас» деп айтар деген оймен кескініне қарасам, басын төмен тұқыртқан қалпынан көтермеді, үндемеді). Енді, міне қараңызшы,— дедім мен нағашымның ұнатпауын көре тұра, ойыма келген сөзімді аяқтайын деп.— Аз жылдың ішінде Совет өкіметі қазақ балаларының оқуына қандай тамаша жағдай жасаған!.. Нағашым жауап қайырмады, екеуміз біраз уақыт үнсіз жүріп кеттік. Аздан кейін:

— Нағашы,— дедім мен.

— Әу,—деді ол кескініме қарап.

— Әлгі Қаржау деген кісі бұрын не қызметте болған?

— Бұрын — учитель. Он сегізінші жылы Ойыл қаласында Алаш полкы құрылды. Сонда аз уақыт офицер болды.

- Соғысқа қатынасты ма?

- Оның саған қажеті қанша?—деді нағашым ұнатпаған дауыспен...

- Бұ қасқырдың бөлтірігі де келген екен ғой,— деп, кескініме одырая бір қарады да, басқа тіл қатпады. Оның бұлай қарауы маған қымбатқа түсе жаздады. Жиырма төртінші жылдың көктемі жақындай, «Үлгілі тәжрибе мектебіне» тазалау жүреді, жасырынып жүрген байлардың балалары шығарылады, мұғалімдердің де жат пікірдегілері қуылады» деген қауесет естілді. Ол сөз расқа айналып, аз күнде тазалау комиссиясы келіп те қалды, бастығы Қазақстан облыстық партия комитетінің екінші секретары Абдолла Асылбеков!.. Бұл адамды мен сыртынан ғана көріп жүретінмін. Ортадан биігірек толықтау денелі, қара бұжыр суық кескінді. Асылбековты нағашым төңірегіндегі жұрт: Қазақстанда Октябрь революциясына, азамат соғысына араласып, Совет өкіметін құрушылардың бірі, өзі буржуйларға, оның оқыған өкілдеріне, әсіресе алашордашыларға мейлінше мейірімсіз десетін. Расында да солай боп шықты. Комиссия келе сала, мектеп директоры Мұздыбаев Қаржауды қызметінен қуып, орнына Қазақстан комсомол ұйымының секретары — Ерғали Алдаоңғаровты тағайындапты. Анығын енді ғана естісек: Мұздыбаев Алаш полкындағы ең қанішер адам боп, қызыл армияның қолға түскен адамын тірідей тураған... Бұл мектептің мұғалімдігінде, Қаржаудан басқа да бірнеше алашордашылар бар екен, олардың біразы сынға қалып, кейбірі босатылыпты. Оқушылардың ішінде де нелер ірі байлардың, алашордашылардың балалары бар екен, ол «кәпірлердің» көбі тізімге «панасыз бала» болып жазылады екен. Мені де Қаржаудың солай жаза салғаны бар, сондықтан, «Бөрік алыспақ ойналса, таздың арты қыпылдар» дегендей, менен басқа «панасыздардың» шын сыры жария бола бастаған шақта жанды қояр жер іздеп саса бастадым. Нағашыма барсам:

- Менен саған жәрдем жоқ, өйткені, анау Асылбеков деген барып тұрған «әшәддү», яғни, мейірімсіз. Өз түсінігі болмаса, оған сөз өткізу қиын. Қазақшылықта жұмысы жоқ, «принципиальный большевикпін» деп отырады да алады. Әкеңнің кім екенін білсе, сені де мектепте қалдырады дей алмаймын,— дейді.

— Мен не істеймін?— десем:

— Шыда!.. Тәуекел!.. Бағыңнан көр!—дегеннен басқаны айтпайды. «Суға кеткен тал қармайды» дегендей, нағашымнан тиер қайыр жоғын көрем де, қармайтын тал іздеймін, сонда, уайымым, шеті-шегі жоқ тасқын сияқтанса, оған тұншығуға айналған менің көзіме, қалқыған жалғыз тал — Еркін Ержанов сияқтанады. Бірақ, ол менен қазір өте алыста, қол жетпейтін жерде қалқыған тал. Оған айыпты Еркін емес, өзім. Мен Орынборға келсем, ол экзамендерінен өтіп, Совпартшколаға орналасып та үлгерген екен. Бұрын бірер рет жылушырағанын көрген мен, Орынборда алғаш оған жанаса бастап ем, онымды біліп қойған нағашым жатты да ұрысты.

— Жылушырауы өтірік,— деді нағашым,— онысы әкең мен араңа от жағудың амалы. Сөйтіп, араларыңды ажыратып алады да, әр қайсыңды жекелеп төмпештейді. Бай атаулыға қаны ұйымайтын адам, әсіресе, сенің әкеңе. Оның, жақсылығынан үміттенгенше, аспандағы жұлдыздың алақаныңа түсуінен үміттен. «Есің барда етегіңді жап» дегендей, қақпанына түспей тұрғанда, тарт бойыңды одан!.. Түсе қалсаң, шыңғыртып отырып жейді... Осы сөзден кейін Еркіннен бойымды тарта бастаған мен, біраздан кейін маңына жолау түгіл, көшеде кездессе кермеген боп өтіп кетуге айналдым. Онымды аңғарған Еркін, бірде Нұрбекке:

— Бұ несі, байғұс баланың?! Өз басынын, менен көрген қиянаты жоқ еді ғой, оқудан шығартайын десем, оп-оңай ғой маған; жас бала, қайтем оны істеп!—депті. Оны естіген нағашым:

— Айттым ба, «сақтап жүрген пәлесі бар» деп? Көрерсің, түбінде сені осы оқудан шығарады!—деген. Мектепте тазалау жұмысы жүріп жатқан шақта оның, жұмысына араласы бар біреу:

— Сенің үстіңнен де материал бар көрінеді,— деді маған.

— Кімнен екен?— дедім мен жүрегім зырқ ете қап.

— Оншасын абайлай алмадым. «Әрине, Еркіннен!» деген ой кеп кетті маған. «Біліп бер» деп өтіндім танысымнан, «Жарайды» деді ол. «Егер Еркіннен болса, қапысын тауып оны да өлтірейін, өзім де өлейін» деп бекіндім... Мені ойым алдады. Арыз бары рас екен және әкемнің жайын мейлінше толық жазған, ал, қол қоюшы — Найзабек Самарқанов.

- Өзі жазбай, Самарқановқа жаздырған ғой,— деді нағашым бұл хабарды естігеннен кейін,— адал, арамын материалың қаралғанда көрерміз. Үстінен арыз бар адамды комиссия жекелеп шақыратын. Кейі қуанып, кейі жылап шығатын. Бір күні осы кезек маған да келді. «Ертең шақырыласың» деген секундтен бастап, комиссия алдына барған секундке дейін, мен ұйқы-күлкі көрген жоқпын. Іңірде маған жаман ой да келіп кетті. «Бәрібір шығарады» деп сенген мен қапыда пышақ сап алмақ боп, көшеде Еркіннің жолын тостым. Ретті жерде ол кездесуін кездесті, бірге оқитын серіктерінің қоршауында өтіп кетті. Одан үміт үзгеннен кейін, Жайықтың ойығына кетпек боп, қасына да бардым. Бірақ, әлденеше рет оқтанғанмен, жан шіркін тәтті боп, құлай алмадым. Сөйтіп тұрғанда, жақсылық та елестей қалған сияқтанды: комиссия өткен күні, бірер байдың баласын қалдырыпты да. «Ендеше, менің, де қалуым мүмкін емес пе?» Осы үміт мені жетектеп, Жайықтың мұзынан биік жағасына шығарды. Сол арада, «Нұрбек Еркінге жақын кісінің біреуі, соны неге жұмсамаймын сөйлесуге? деген ой түсіп кетті. Осы ой жетектеп, милиция школына барып ем, кешкі тыныс басталғандықтан, күзетші кіргізбеді. Таңертең қатынаспақ болдым да жатақханама келдім. Ол түнді көрер көзбен өткіздім де, Нұрбекке бармақ боп таңертең тысқа шықтым. Біраз жер жүргеннен кейін, кежегем кейін тарта қалды, ондағы ойым: «Қайтем, кісі сап, жалынып? Бір тәуекел!..» Шақырған мезгілде комиссияның бөлмесіне кірсем, Асылбековтың қасында Еркін отыр!.. Жүрегім тағы да зырқ ете қалды... Бөлмеге сәлемсіз кіріп, босағаға тұнжырап тұра қалған маған, Асылбеков қалмақы қиықтау үлкен көзін түйілдіре қарады да:

— Фамилиясы?—деді комиссияның біреуіне.

— Жәутіков!—деп қалды Еркін анадан бұрын.

— Сен айтқан бала осы ма?— деді Асылбеков Еркінге.

— Осы!—деді ол. Ішімнен: «қыларыңды қылып тынып отырсың ғой!» деп ойлап қойдым Еркін туралы. Асылбеков маған жүзін жылыта қарады да:

— Сөзсіз шығарып жіберетін кісінің баласы екенсің, шырағым. Жаныңды мына Еркін Ержанов алып қап отыр. Бар, оқи бер!—деді... Қуанғаннан еңіреп жылап жіберіппін. Жасқа булыққаным сондай,— Асылбеков пен Еркінге, көмекейіме келіп тұрған алғысымды да айта алмай, жылаған даусым қатты шығып кететін болған соң, екі алақаныммен де бетімді басып шыға жөнелдім, сонда көкірегімде кеткен сөз: «міне қайда, менің, сақтаушым!»

— «Гонорар» дегенді естуің бар ма?—деп жымияды ол. Орысша тілге тәп-тәуір боп қалдым дегенмен, мына сөздің мағынасын біле алмасам:

— Баспасөзде шыққан жазуыңа алатын еңбек ақы,— деп түсіндіреді нағашым.— Мен жазған кейбір оқу құралын көріп жүрсін ғой?

— Әрине. Өзіміз де оқып жүрміз ғой кейбіреуін. Сонда қалай төлейді оған қалам ақыны?

— Кітапқа емес, баспа табаққа төлейді.

— Ол не сөз?

— Дағдылы кітаптың он алты беті бір баспа табақ. Отыз екі беті — екі баспа табақ. Солай өрби беріп, кітаптың қалыңдығына қарай әлденеше баспа табақ боп кетеді.

— Түсінікті. Сонда баспа табағына қанша аласыздар?

— Червонецпен — елу сомнан жетпіс сомға дейін.

— Мысалы, сіздің «Қира-ат» аталатын кітабыңыз неше баспа табақ?

- Онға жақын боп қалар.

- Биылғы шыққан барлық кітабыңызды қосқанда?

- Отызды еңсерер,— дейді нағашым жымия түсіп.

- Нағашы-ау,— деймін мен таңданған дауыспен,— бірнеше баспа табағы бар кітап дүниенің ақшасы боп кетеді ғой онда! Олай дейтінім: Совет өкіметі шығарған ақша алғашқы жылдарда құнсыз боп келіп, 1923 жылдың басынан «червонец» атты қағаз ақша шыққаннан кейін аса қымбаттап, Орынборда бұрын пәлен мыңға ала алмайтын бір қой бес сом, бір сиыр жиырма сом боп қалған. Ауылдан аттанарда әкем қалтама червонецпен жүз сом салған, Орынборға келгеннен кейін, жүз сомның сексен үш сомына мен ұлан-байтақ, киім сатып алғам: он үш сомға жаңа хром етік, жиырма бес сомға жап-жақсы қамзол-шалбар, он сомға бірнеше көйлек-дамбал, бес сомға әдемі кепке, отыз сомға шұға пальто... Нағашымның ақшасы өте көптігі үй тұрмысынан да байқалады. Орынборда «комиссионный» аталатын магазин болады, оған бұрынғы байлардың неше түрлі ескілікті асыл бұйымдары түседі, сондайларды алушылардың біреуі — нағашымның әйелі. Ерінің «Таня» деуін қостап, ол кісіні біз де «Таня жеңгей» дейміз. Бұл үйдің орындықтары да, төсек-орындары да, орамал-дастарқандары да, ыдыс-аяқтары да өте көрікті. Нағашы жеңгейдің бір өзінің үстіндегі алтыннан, қымбат тастардан жасалған нәрселер мен жібектен, я қымбат жүн матадан тіктірген киімдердің ғана құны, бір бай үйдің дәулетімен парапар болар еді!.. Өткен көктемнің қарсаңында ғана жібектен тоқылған үлкен кілемді Таня жеңгей комиссионныйдан екі жүз елу червонецқа алып келді, тағы бірде сыртын қара көк шұғамен тыстаған жанат ішікті жүз елу червонецқа алды... Осы екеуінің бағасы ғана алпыс қойдың құны ғой. Ақшасы осынша көп нағашым, Қырымға ала кетуі туралы маған ұсыныс жасаған:

— Көп шығынға түспей ме, нағашы ол?—деп ем:

— «Атың барда жер таны желіп жүріп, асын, барда ел таны беріп жүріп» дегендей,— деді ол,— қайтемін ақша шіркінді сандыққа жауып тастап? Миллиондап, я миллиардтап ұстағандарға да опа бермеген ақша. Олардың қасында біздікі не тәйірі!.. Дегенмен, жолаушы шығып қайтуға жетеді. Нағашым Қырымды қанша мақтағанмен, бар шығынымды өзі көтермек болғанмен, менің барғым келген жоқ. Несіне барам онда?.. Маған кәзір Бәтестен қымбат, Бәтестен қызық не бар?.. Сирек болса да елден қатынасқан адамдардан естуімше, ол аман-сау, үйінде отыр. Мен кеткеннен кейін оны қызша киіндірген деседі. Өзінін, жатып тұрып оқитыны газет, журнал, кітап көрінеді. Самалық Сағымбаев уәдесінде тұрған сияқты. Мен үшін бе, әлде заңы солай ма, ол Сасықты салықпен расында сорлатып, әлде не салығын төлемегені үшін, өткен қыстың бойында Торғайда абақтыға жатқызған, әлдекімі Орынборға қуынып кеп, көктемде әрең босаған. «Байтал түгіл бас қайғы» дегендей, оның, кәзір жесір іздейтін, намысқа шабатын шамасы жоқ көрінеді. Бәтеске мен қыстай бірнеше хат жаздым. Олар қолына тимей ме, әлде, тисе де жауап бермей ме, «ләм-мим» деген сыбыс жоқ. Қыс ортасында келіп кеткен Қайрақбайдың айтуынша, Бәтестің өзі де маған қалыңдықпын дейтін сияқты, ел де соны айтатын сияқты. Ендеше, үндемеуі не?!.. Не де болса барып білгім кеп, биылғы сабағымды бітіре сала әзірлене бастағанымда Бәтестен хат кеп қалды... Біздің, жатақхананың вестибюлінде11 үйдің қабырғасына іліп қойған, хаттарға арналған алфавиттік оншақты кассасы бар тақта тұратын. Маған деген хат «Ж» (Жәутіковпін ғой) әрпінің кассасына түсетін. Бірақ, ондай хаттар қашан келсе де, маған тек Текебайдан ғана келетін. Әкемнің тапсыруы ма, әлде өз көкейінің итеруі ме, Текебай маған ай сайын бір хаттан жазатын да отыратын .Сондағы хаттарында үнемі айтатыны бір ғана сөз, мал-жанның амандығы ғана. Одан басқа түк жаңалығы, қызығы жоқ хаттарды оқи беруге ерініп, мен өзіме келетін хаттың кассасына, кейде қарамай қоятынмын, сондықтан, Текебайдың кей хаты бірер айдың бойына алусыз жатып қалатын. Сол дағдыммен кассама жоламай жүрген күндердің біреуінде, әлдеқалай қарай қалсам, ішінде конверт жатыр. Суырып ап адресіне қарасам, маған!.. Жазу Бәтестікі!.. Бірақ, аты жоқ!.. Жалма-жан ашып жіберіп қарасам, рас, Бәтестің жазуы!. Аяғына қарасам, «Ақ ботаң!» деп қол қойған!.. Ол Бәтеске менің ғана таққан атым!.. Осының бәрін көргенде, не істеуге білмей қалсам керек, суырған хатты оқымастан конвертіне қоса кеудеме қайта-қайта баса беріппін!.. Осы халде менің қаншалық тұрарымды құдайым білсін, егер, нақ ту сыртымнан «оның не?» деп қосарлана айтқан дыбыстар кенет естіле қалмаса!.. Жалт қарасам, мектептес бірнеше бала!.. Хатты олардан қызғанған адамдай жүгіре жөнеліппін... Сол бетіммен бөлмеме келсем, сәті түскенде жан жоқ екен!.. Кеудеме басып келген хатқа қарап едім, Бәтестің өзі сияқтанып кетті. Мен оны сүйіп-сүйіп алдым... Сол қалпыммен де біраз тұрар ма ем, қайтер ем, егер осылай қарай келе жатқан әлде не балалардың дабыры естілмесе. Хатты олардан да қызғанған сияқтанып, жетіп үлгермей оқып тастауға жұмылдым. Әкем мені «Бөкенжан» деп атайтынын білесіздер. Бәтеске осы сөздің басы ұнап, ол мені «Бөкен» дейтін. Ол мына хатында да «Бөкен» деп бастап, аяғына «жанын» тіркеп, «Бөкенжан!» деп жазыпты. Хатты ол, өзім жазатын хаттардың конвертінде көрсететін нағашымның үйіне емес, көшесін, номерін атамай (тегі оны хабарламаған болуым керек), мектептің атына ғана жолдапты. Сонда да хат тура келіп тиді. Оқи бастасам, сөзі былай:

— Өзіңнің қайда барғың келеді?— деп сұрады.

— Қайдам,— дедім мен.— Республика астанасы болатын Ақмешітке барса қайтер еді?

— Ол қалада бірнеше техникум бары рас,— деді нағашым, аз уақыт ойланып ап.— Бірақ, алтыншы класты бітірген баланын, және сен сияқты орыс тілін жақсы білген баланың оларға түсудің қажеті жоқ. Техникумды бітіру, біразға дейін қолды да, уақытты да байлайды. Қазақтың осындағы педагогикалық институты биыл Ақмешітке көшпек. Бірақ, сабағының бәрі қазақша жүретіндіктен, қазақ тіліндегі оқулықтың әлі жеткіліксіздігінен, бұл институттан қажетті білімді ала алмайсың ғой деймін.

— Ал, сонда қайда баруға болады?

— Менімше, Тәшкенге. Онда «Инпрос» аталатын педагогикалық институт бар. Мұғалімдерінің бәрі де сайдың тасындай, Москваның, Қазанның, Саратовтың, университеттері... дегендей, ірі оқуларды бітіріп, әртүрлі мамандық алғандар... Олардың лекциялары талай қалың кітаптарға татиды...

— Ондай институтқа мені ала ма?

— Себепкер біреу болмаса әрине алмайды,— деді нағашым маған қарап қойып.— Сондай біреуді табамыз да.

— Кім, мәселен?

— 1921 жылдың аштығында, Семей жақтан жәрдемге келген көп малды біздің Торғайға әкеп тапсыратын Мауытбаев Жүнісбекті білесің бе?

— Білем!

— Тәшкендегі институттың бастығы сол. Алаштың ең қадірлі азаматының бірі. Соған записка берсем, алынасың да қоясың. Ұзын сөздің қысқасы, «Үлгілі тәжрибе мектебін» барлық сабақтан да «жақсы» бітіріп, зачеттық книжкемді, нағашымның запискасын қалтама салдым да, ауылға қайттым. Біз екі кісі бірге аттандық: биыл КИНО-ны бітірген Мүсәпір Пұсырманов және мен. Біздің ауылға екі жол апаруға тиісті: бірі — Кинель, Челяба арқылы Қостанайға поезбен жетіп, одан әрі, «Әулиекөл» арқылы атпен кету; енді бірі — баяғы нағашыммен оқуға келетін «Жазының жолы». Бастапқы жолмен барсақ біз ауылға тез жетеміз және оның бейнеті де азырақ. Сонысын біле тұра, мен соңғы жолмен кетуді ұйғардым, ондағы ойым, Бәтеске өз ауылымнан емес, Орынбордан әдейі арнап бару. Мүсәпірді ерте аттанатын себебім, біріншіден, Орынбордан екеуміз туыс боп (менімен ол «бөле» ғой) жүрдік, екіншіден оның қолында жолшыбайғы елден тегін ылау мінетін қағазы бар. Суыт жүрген ол екеуміздің көзімізге, Қызбелдің белесі он шақты күнде әрең шалынды. Біздің араның даласы сағымды келетіні белгілі. «Торғай ойпаты» аталатын өлкені бір кезде теңіздің түбі болыпты-мыс» деген сөз бар ғой. Соның растығына көзім осы жолы тіпті жете түскендей болды, Кең ойпатта толқыған бұйра сағым, кәзір шынында да шетсіз-шексіз теңізге ұқсайды екен. Қызбел соның бетінде қалқып келе жатқан зор кемеге ұқсайды. Ашық күнде алыстан бұлдырап көрінетін кеме сияқты, Қызбел де көзімізге жырақтан бұлдырап ұшырай кетті. Әуелі менің көзіме кеменің діңгегі сияқтанып, Қызбелдің «Қыземшек» аталатын екі шоқысы шалынды. Шоқыға біз ұмтыла жүрген сайын, бойы үлкейе берді де, өзі алыстай берді. Біраздан кейін ол, болдырған тазыны мазақ қылған тың түлкі сияқтанып құйрығын шалдырмай сілемізді қатырды. Бұл созбақтау, құлағын қатайта түскен домбыраның шегіндей менің шыдамымды сірестіре керіп, үзіліп кетерліктей дәрежеге жеткізді... Бірақ, бұл сырымды мен Мүсәпірге айтпаймын, себебі, Бәтес туралы ойымды оған Орынборда білдірем деп, оның нағашыма айтып қойғаны бар. Содан бері мен оған сыр айтқан жан емеспін. Мына жолы да мен оған түпкі сырымды шешпегенмен:

— Мына құрғырың жеткізбеуші ме еді?! — деп, жүрген сайын жақындай түскенмен, денесіне дарытпай, шыдамымды үзуге жақындаған Қызбелді сөкпесем:

— Нені айтасың? — деді Мүсәпір елеңдей қап.

— Сонау Қызбелді айтам да!.. Төбесі көрінгелі қашан!.. Үш-төрт күннен бері жеткізбей әуре қылды ғой өзі!..

— Неге асығасың?— деді Мүсәпір маған тағы да жымия қарап.

- Апырау, аманбысыңдар! — дедім мен арбадан қарғып түсіп.

- Аманбыз!— деді Қалиса, менің, үрейлене берген сұрағыма таңданған кескінмен.

- Жандары қайда, бұл үйлердің?!..

- Бәрі де аман, бәрі де орнында! — деді Қалиса жымиып.

- Олар қайда, сонда?!..

- Әуелі амандық-саулыққа келейікші,— деді Қалиса маған қолын ұсынып. Мен де қолымды ұсындым,— сау-саламат қайттың ба?

- Шүкіршілік! — дедім мен.

- Ал, жүр, - деп Қалиса өз үйін нұсқады. Мен «оның, қалай, Бәтестің үйіне кірмейміз бе?» дегендей кескін білдіріп ем, өз ұсынысын қайталағандай, Қалиса маған, серіктерімнен жасырып көзін қысты. Бір гәп барын жорамалдаған мен серіктеріме:—«Кәне жүріңдер!» деп Қиқымның үйін нұсқап, олар беттей берген шақта, ере бастап ем:

- Қонақтар кіре берсін!— деді Қалиса маған.— Сен аз уақытқа іркіл, кішкене ғана сөз бар еді.

- Еркежан жолаушылап кетті,— деді Қалиса.

- Қайда?

- Жеңешемнің13 төркініне. Баяғыдан бері ойында жоқ жеңешемнің биыл қалайша төркіндегісі келе қалғанын білмеймін. Өзі де көп мүлікпен ырғап-жырғап кетті. Қайтқанда да ырғап-жырғап әкеледі ғой деймін...

- Онысын қоя тұр, Қалеке,— дедім мен,— Бәтестен басқа кімді ертті қасына?

- Біздің үйдің кісісін. Сейілді. Тағы да біреулері бар.

— Бәтес маған ештеңе демеді ме?

— Мына бір тілдей қағазды қалдырып еді,— деп, Қалиса орамалының бұрышындағы түйінді шешті де, жұмарланған қағазды алып берді. Оқысам: «Бөкен!— деп жазыпты қарындашпен,— расы ма, әлде сенің, келетініңді сезіп қашты ма, әжемнің төркіндегісі келе қап, мені де ала кетті. Бармаймын деудің ретін таба алмадым. Ол кісінің төркіні Троицкі қаласынын, маңында көрінеді. Түйемен және атпен салт баратын кісіге кеп күндік жер деседі. Барған соң да біраз күн жататын түрі бар. Орынбордан шығар алдында жазған хатын, келген. Тосамын дегеніммен тоса алмадым, өкпелеме!.. Уақытың болса күт!..

- Онысы несі?! — десем:

- Жалғыз Қожа-атам үйі емес, олай бөлініп отырған, - дейді Қалиса,— бұл елде екі қатыны бар байлардың бәрі де сөйтті.

- Неге?

- Әрі, кәзір екі қатын ұстауға заң жоқ екен ғой? Әрі байларға деген алым-салық көбейіп тұрған жоқ па, кәзір? Малды тұтас ұстағаннан екіге бөлсе, салығы жеңілдеу келеді дейді.

- Ә-ә... Сонда, қалай бөлінді бұлар?

- Сотпен. Былтыр осы ауылға көшпелі сот келгенде, Молда-ағам «екі қатын ұстауға заң жоқ. Және үлкен қатыным, сүймей алғаным еді және өзі қартайды, өзі тиышсыз, сүйіп алған кіші әйеліме күн көрсетпейді, сондықтан одан бөлінемін» деп арыз беріпті.

- Сот сеніп пе сол арызына?

- Судья өзінің ескі досының бірі көрінеді. Молда-ағама «арызды осылай бер» деп үйреткен өзі көрінеді. Содан сот ол үйді екіге бөліп, барлық малын қақ жарған да тастаған. Сонымен малдары тұтас тұрған бұрынғы шағында үстеме салыққа ілеккен ол үй, екіге бөлінгеннен кейін ол салықтан құтылған...

- Үйлері бірге ме, басқа ма?

- Байқамадың ба, үлкен үйдің аржағындағы кішірек қоңыр үйді? — Отау сол.

- Әһә!.. Сонымен, шынымен бөлініп кетті ме бұлар?

- Бала екенсің ғой тәйірі! — деді Қалиса кейіп,— үкіметке жасаған қулығы емес пе? Сырты бөлек, іші бірге...

— Түсінікті. «Үлкен үйінде» кім қалды, бар жаны жолаушылап кеткенде?

— Тоқал мен Кәкежан.14 Отауға өзің білетін жалшы Қайназар қонып жүреді.

— Олар неге көрінбейді сыртта?

— Тоқалдың жұмыстан қалжырап жүретінін білесің. Екі сауынның арасында мызғып алса, бір жыл тыныққандай болмай ма, ол байғұс? Биені сен келердің алдында ғана сауып қайтқан, дем алып жатқан болу керек. Кәкежанның маубас екенін білесің. Шалшы түсте бір ұйықтап алмаса көңілі көншімейді. Жатқан болар, әжесінің төсегінде далиып. Қайназардың қайда екенін білмеймін. Жәнияның Бәтеске туған шеше екенін білетін мен, оған аздап іш тартатынмын да. Бәтесті менің жақсы көруімді сезетіндей, ол да маған жылушырайтын. Және үнемі жұмыс басты боп үндемей жүргенмен, тілдесе қалсаң ақыл иесі адам екендігі байқалатын. Сондықтан ас піскенше оған амандасып келмек болдым да, тысқа шығып кеттім. Қалиса ас жабдығымен үйінде қалды. Жәнияны үлкен үйінде болар деп кіріп барсам, жан адам көрінбейді. Оң жақта шымылдық түсірулі тұр. Оның, ішінде әлдекімнің сыбдыры мен сыбыры сезіледі. «Біреу бар ма?» дегендей, шымылдықтың аяқ жағынан қарасам, жамылған көрпе астынан әлдекімдердің аяғы көрінеді. Сол арада бейбастақтығым ұстап кетіп, көрпені жұлып алсам астында Кәкен мен Мүсәпір жатыр!.. Олардың, орнына өзім ұялып қалғандай болдым да, көрпелерін қайтадан айқара жаба сап:

— Өй, иттер-ай! — деп шығып кеттім.

— Келгеніңді көрдім, Бүркітжан, — деді ол маған қарсы жүріп,— алдыңнан жүгіріп шығатын Ақботаң15 болмаған соң «не бетіммен көрінейін» деп, жүгіріп шыға қойған жоқпын. Сағындырып көрініп тұрсын, келші, киімімнен жеркенбесең бауырыма басайын!.. Ол да мені құшақтай алды, мен оны құшақтай алдым. Не деген мейірімді жылы құшақ еді!.. Осы қалпымызда ұзақ тұрып қалар ма ек, қайтер ек; егер Қалисаның шақырған даусы естіле қалмаса!.. Құшағымызды жазсақ, Жәнияның көзінен жасы тамшылап тұр екен. Менің де көзіме жас кеп қалды.

— Амалсыз кетті,— деді Жәния көйлегінің жеңімен жасын сүртіп.— Артына алаңдап кетті. Сағынғаны керемет!.. Одан әрі кеңесуге Қалиса таянып қалды. Қалисаның асын ішкеннен кейін, бұл ауылдан салт түрінде алған ылаумен Мүсәпір екеуміз жүріп кеттік. Мінген аттарымызды ілгергі ауылдан алып қайтпақ боп, қасымызға құнан мінген ересектеу бала ерді. Көптен салт мінбеген біз шауып көрсек, Мүсәпірге тиген ат ұшқыр, менің атым шоқалақ. Жарысқанда артта қалуға намыстанғаным ба, әлде жатырқап қалуым ба, біраз жер тақым жазғаннан кейін мен атымның басын іркіп аяңға түсірдім. Ұзаңқырай озып кеткен Мүсәпір мені ойқастай шауып тосып алды. Құнанымен соңымыздан далақтап шапқан бала, маған Мүсәпірден бұрын жетті. Ол өзі бір қу шеке зәршөт екен, Мүсәпір келгенше қулық айтып мені біраз күлдірді. Аяңдап қатар жүре бастаған Мүсәпірмен қалжыңдасқым кеп, манағы Кәкенмен екеуінің үстінен түскенімді айтып ем, былайша сабырлы мінезді жігіт сияқтанып жүретін оның жатып тұрып ашуланғаны бар емес пе?.. Бір ашуланып алса, көпіріп болмайтын көк долы екен ол. Сонысына мен де қития қап, екеуміз ал кеп ұрсыс!.. Сөйтіп келе жатқанда, Бәтеске тілі тиіп:

- Оны да Кәкеннен кем қап жүр дейсің бе?— дегені!..

- Не дейсің?! — дедім, арамыз құлаш бойындай алшақтау келе жатқан Мүсәпір жаққа атымның басын икемдей беріп.

- Дегенімді естімедің бе? — деді ол, мені жақындатқысы келмегендей атын тебініп.

- Мәс-саған «естіген»!..— деп атымды тебініп жіберіп Мүсәпірді жылысып үлгергенше, қолдағы жуан қамшымен бастан айқыра тартып кеп жібердім!.. Тағы да тартып жіберуге сермеген қолым, Мүсәпірге жетпей қалды, аты жүйрік ол озыңқырай берді. Сонда да жібергім келмей, атының қолым іліккен құйысқанынан шап бере алып, құйымшақ тұсына қонып қалдым. Тарпаңдау ат үркіп мөңкімегенде, әрі қарай да жылжып үлгірер ме едім, қайтер едім, оныма «тәңірім» дес бермей, сырғып түстім де қалдым!.. Жалма-жан құлаған қалпымнан оңала беріп, орағыта шауып жақындаған Мүсәпірдің кескініне көзім түссе, самайынан жолақтана аққан қаны иегінен шұбырған екен. Айбат шегіп анадайдан тоқтаған ол:

— Ішің күйсе тұз жала! — деді маған, бетінің қанын алақанымен сүртіп, анадайдан айғай сап,— оған да менің қолым сенен бұрын жеткен!.. Ол атының басын кілт бұрды да, құдита шауып тартып отырды.

— Қап, әттегене-ай! — деп өкіндім мен,— аттың нашары-ай!.. Әйтпегенде, екеуміздің біріміз ғана тірі болатын ек!.. Амалым құрып тұрған маған, серік бала атымды ұстап әкеп берді. Оған дейін Мүсәпір алыстап кетті...

— Мұның қалай?!—десем:

— Байлар да төлеп жатқан жоқ па, балам, үстеме салықты? Оңын, мөлшері бұдан әлдеқайда көп. Кәзір кедей салық төлемейді. «Секіртпе» төлесе, алған нәрсесі үшін. Төлегісі келмесе алмасын!..

— Қалай алмайды, әке?.. Бұдан басқа жерде алатын бұйым бар ма?

— Оған мен жауапты емеспін, өкімет жауапты...

— Бұ да жауапсыз кетпес, әке!..

— Оны кезінде көрерміз. Әзірге «әліптің артын баға тұрармыз».

— Оқуыңнан қалма, шырағым,— деді ол.— Аттана бер. Кемелді жасына келгенше қызды ешкімнің киіп кетпеуіне мен кепіл болайын. Одан арғысын өздерің біле берерсіңдер. Осы сөзге сендім де аттанып кеттім. Жолшыбай Ақмешітке соқсам, ана жылғы көргенімнен бірталай өзгерісі боп қапты. Ең алдымен, жуық арада ғана бұнда Қазақстанның бесінші совет съезі етіп, сонда қаланың атын Қызылорда деп өзгертіпті. Содан кейін Қазақстанның астанасы болатын бұл қалаға, мен барған кезде республикалық мекемелер көшіп кеп орналаса бастапты. Нағашым Жақыпбек Дәуітов те көшіп үлгерген екен. Мен барған кезде Қызылордада «Ауыл тілі» атты газет шыға бастапты: редакторы — Қазақстан орталық Атқару комитетінің бесінші съезде сайланған президиум председателі — Елтай Ерназаров, нағашым соның әдебиеттік жәрдемшісі боп орналасыпты.

— Елтай журналист пе екен? — десем:

— Болмаса болады да! — деп күлгеннен басқа жауап бермейді.

— Оған қолқа салмаңыз, нағашы! — дедім мен.— Кәзір екеумізді кездестіре көрмеңіз. Одан жаман нәрсе шығып кетуі мүмкін. Әзірге ешқайсымыздың бір-бірімізге құлата қоярлық тауымыз жоқ. Біраз уақыт осылай көріспей жүре тұрайық. Сөйтіп жүргенде ашу басылып, қайта табысуымыз ғажап емес.

— Оқасы жоқ, — деді нағашым демін ауыр алып.— Оны да оқуға тартқан мен едім, сені де мен тарттым оқуға. Құдай маған жалғыз ғана бала берді де, оны да «жат жұрттық» қып жаратты. Екі жиенім — сендерді оқытқанда, бірің қанат, бірін, құйрық болар ма деген үмітте едім. Әлі де күдер үзбеймін ол үміттен. Жастықта осындай шекісулер бола береді. Мүсәпірдің көнуі оңай. Сенің жас та болсаң тыйың қатты баласын. Ойлан, шырағым. «Малда бота тату, адамда бөле тату» деген, араларыңда бөлінген ешнәрсе жоқ. Өзара табысыңдар да, бұрынғыдай тату-тәтті боп кете барыңдар!..

— Менімше татулықтың тетігі енді бір ғана нәрседе: егер Мүсәпірдің Бәтеске жақынмын деуі өтірік болды бар ғой, онда Мүсәпірмен келісімге келуіміз мүмкін, ал, егер олай болмады ғой. Мүсәпір екеуміздің бірімізге ажал жақын!.. Саяси мәселеден нағашымның маған айтқаны: «бұрынғы Қазақстанды «солшылдар», яғни, байларға қырын қараушылар басқарып келген еді, енді өкімет билігіне «оңшыл» аталатындар отырды. Бұлар да коммунистер. Бірақ, бұлардың тұтынғысы келетін жолы — татулық жолымен байларды социализмге апару».

— Онысы бола қояр ма екен?— десем:

— Тұрмыс көрсетеді де,— дейді нағашым,— әзірге бұл бет, «ұлтшыл» аталатын мына бізге теріс боп тұрған жоқ. Өйтпегенде, мен бұл қызметке орналаспас та едім... Нағашымның және бір жаңалығы: жуырда ол Мауытбаев Жүнісбекке жолығыпты да, менің жайымды сөйлесіпті.

— Келсін,— депті Мауытбаев,— сөз жоқ аламыз.

— Қыс ішінде ме?! — деп шошып кетті.

— Неге шошыдыңыз?

— Қарағым-ау, не деп отырсың?!.. Осы арадан?!.. Торғайға, одан Сарықопаға?!.

— Ия!

— Мен білетін жерлер ғой, шырағым-ау, ол! Жаз болса бір сәрі. Қысты күні сонша жерге жету оңай деп отырмысың? Және, қысы қандай ол араның? Бораны бір түтеп кетсе, жұмалап түгіл, айлап басылмайтыны бар!.. Аязы ше?.. «Тіфу» десең түкірік жерге түспейді... Сондай сұрапылға кездесіп, не үйіңе жете алмай, не жетсең де шыға алмай, оқуыңнан қалып қойсан, қайтесің?

— Жоқ, қалмаймын.

— Киімді, атты қайдан алдырасың сонда?

— Қостанайға!.. Шалқар жағынан гөрі, қысты күні ол жақ жетуге жеңілірек...

— Рас, Бірақ, оның да бес жүз шақырымдай жер екенін білесің ғой?

— Әрине.

— Осыны әлі де ойласаң қайтеді, шырағым! Біраздан кейін, ұзақ жүруің де, оқудан қалуың да ештеңе етпес. Атың, киімін, келіспей... дегендей немесе адасып жазым боп жүрерсің.

— Ағай, бұның бәрі ойланған нәрсем. Сонда да баруға бекіндім!..

— Бір сұрау берсем, көңіліңе алмас па екенсің бала?— деді.

— Айтыңыз!

— Бұндай жолға тек ғашықтық қана жетектеуге тиісті, сондай бірдемен, жоқ па?..

— Оны қайдан жобаладыңыз?

— Кәзіргі кескініңнің құбылысынан.

— Сіз, аға,— дедім мен, ұялшақтаңқыраған кескінмен, төмен қарап сөйлеп,— психологияны зерттеумен шұғылданып жүрген кісісіз ғой. «Жан жүйесі мен өнер таңдау» деген кітабыңызды оқыдым да. Сезімнің жәйін түсінуде сізді қателеседі деп ойламаймын.

— Түсінікті!— деді Жүнісбек орнынан түрегеп.— Үйіңе телеграмыңды соға бер. Жол қағазыңды ертең реттейін. Асығам деп жазым таппа. Биыл үлгірмесең, келесі жылы келерсің. Оқуыңа әлі уақыт бар.

— Рахмет, ағай!..

— Ат неге жалғыз?—десем:

— Қайтесің оның санын? — дейді Текебай.— Қолқасы аман болса он атыңа татиды. Жол жақсы. Аманшылық болса, боран-шашын болмаса, үйге бес-алты күнде жетіп те қалармыз. Ертеңіне ертемен тарта жөнелдік. Көптен боран көрмеген, жүкшілер көп жүрген жол төсеген тақтайдай екен. Арғымақтың қызығын сонда көрдім: денесінен буы бұрқырап, тежей ұстаған божыны анда-санда сүзе тартып қойып, ербеңдеген аяқтарын даңғыл жолға кең, тастап, тұяқтарымен шанаға қар шаша, дедектеп ұшады да отырады. Жолшыбай алдымызда көрінген әлдекімдерді басып озып, лезде қарасын үзіп кетеді!.. Паһ, жануардың желісін-ай!.. Желген сайын жүрісінен танудың орнына үдете түсуін-ай!.. Сілте, жануар!.. Шіркін, жылқы екенсің-ау!.. Ат қанша жүрісті болғанмен, алшақ ауылдардың арасындағы керік дала және ашық күнде көзді ұялтатын аппақ дала адамды жалықтырып жібереді екен. Бізге, әрине, әңгіме керек. Қайрақбайдың аузынан, бұндайда боғауыздан басқа әңгіме шықпайды. Текебайдың білері, мал шаруасы ғана. Ондай әңгімелерді адам қашанғы тыңдай алады.Дегенмен, Текебайдан Қайрақбай әңгімесі қызығырақ. Өзіне машық тақырыпта талай қызықтарды айтып шек-сілемізді қатырып отырған Қайрақбай, бір сәтте Шәйі дейтін бір қыздың сымбаты мен сұлулығын мақтай жөнелді. Қайрақбай ондай әңгіменің қанын ағызып, балын тамызады. Шәйі оның сипаттауында дене біткеннің сымбаттысы да, бет біткеннің көріктісі. Қыздың сипатына біраз елтітіп алғаннан кейін:

— Үйі жолда,— деді Қайрақбай.— Аманшылық болса, бүгін жетіп қонамыз.

— Ие, сонда?—дедім мен Қайрақбай әңгімесінің төркініне түсіне қап.

— Не «сондасы» бар?— деді Қайрақбай, кескінін ойнақшыта құбылтып,— сен сияқты сұлу жігіт сұлу қыздың үйіне барып қонса, оның аржағында түсінбейтін не бар?

— Сен, енді айтқан соң бәрін де айт!— деді Текебай Қайрақбайға.

— Айтса несі бар?—деді Қайрақбай, көңілінде тұрған әңгімесін бастай жөнелуге менен қипақтаған кескінмен.

— «Ауызға келген түкірік, қайта жұтса мәкүрік» демей ме қазақ? Айт, бөгелме!— дедім мен Қайрақбайға. Көмекейінен әлде не сөз еріксіз шығардай, ол әуелі жұтынып, содан кейін тамағын қатты кенеп алды да:

— Жүйрік ат, сұлу қатын ер қайрағы» деген өлеңді білемісің бала? — деді.

— Білем!— дедім мен.

— Сұлу алғысы келмейтін жігітті көрдің бе, сен?

— Көрдім.

— Қайдан?!—деді Қайрақбай таңданған дауыспен.

— Алдыңда отыр!

— Қайсының екеуіңнің?—деді.

— Мен!— дедім мен.

— Неге «сен» боласын?!

— Мен де, әрине, сұлу алуға қарсы емеспін. Бірақ, сұлудың да сұлуы бар емес пе?

— Мәселен, қандай?

— Ең алдымен, қазақ тағы бір өлеңінде «сұлуға сұқтанбаңдар сүймеген соң» демей ме?

— Дейді...

— Қазақ «сұлу сұлу емес, сүйген сұлу» деген мақал бар ғой?

— Бар...

— Ендеше, әркімнің сүйгені сұлу емес пе?

— Рас. Сонда, «сүю» дегеннің өзі не?

— Барлық жан-тәніңмен берілу...

— Солай-ақ болсын дейік. Сонда, Мәмбеттің қызынан басқа, жан-тәніңмен берілетін қыз жоқ деп ойлайсың ба?

— Қайда ол?

— Мысалы, мен айтып келе жатқан қыз. Ойды-қырды аралай жүре, орыстың, қазақтың, ноғайдың, өзбектің талай сұлуларын көре жүре, мен мұндай сымбатты сұлу, мұндай ажарлы әйелді кездестірген емен. Сен өзің Абайдың өлеңдеріне құмарсың. Оның «қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы» деген өлеңін жатқа айтып жүресің. Осы қыз — дәл сол!.. Ол өлеңге ұқсаған бұдан басқа қызды өмірімде көрген емен!..

— Рас!— деп қойды Текебай орнынан қозғалып.

— Пау, мақтауын, жетті!— дедім мен.

— Тегі де тәуір көрінеді өзінің: жеті атасынан бақ та, дәулет те арылмаған. Кәзір де күпсіп тұрған бай үйдің біреуі. Жалғыз ағасы — Саудабай Майлыбаев, Қостанайдағы гүбірналық Сельпромсоюздың бастығы. Үйіне де төгіп тұр ол. Сенің, әкеңе де ырыс боп, многолавканы билетіп қойған да сол. Сенің үйіңнің жасауы, оның үйінің қасында жасау ма?.. Қарындасын да үлде мен бүлдеге орап қойған. «Қыздың көркі құлпыда, жігіттің көркі жылқыда» дегендей, нелер асыл киімдерге бөленіп, нелер асыл моншақтарды тағынғаннан кейін, қыз тіпті періште боп кеткен...

— Бәрі де рас шығар,— дедім мен Қайрақбайдың сөзін бөліп.— Осы әңгімелерді неге айтып отырсың сен маған?

— Айтуымда себеп бар.

— Иә?

— Аталықты да, бай да жер екенін айттым. Ағасымен де таныстырдым. Қызды сипаттадым. Ендігісін өзіне сала сөйлескім келеді...

— Неменесін?

— Қызды әуелі көр!.. Үйін де көр!.. Қалған әңгімемді содан кейін айтам...

— Мақұл!— дедім мен, бұл кеңестен тойғандай.

— Әбуталыптың Тәшкенде оқып жүрген баласы сенбісің?— деді.

— Болсақ болармыз,— дедім мен.

— Бақытты, өмірлі бол, шырағым!.. Ал, аттарыңды ашаға байлаңдар да үйге кіріңдер!.. Майлыбай жұмсаған әлде не жігіттің бастауымен зор ағаш үйдің жасаулы, кең, бөлмесіне кірдік те, сырт киімдерімізді шешіп, кілем үстіне жайған көрпеге отырдық. Сол кезде көрші бөлменің жарма есігі сықыр ете қап кішкене ғана ашылғанда, аржағынан сылдырлаған шолпының даусы, әлдекімдердің сыбырласқан үні естілді.

— Қыз!— деп сыбыр ете қалды Қайрақбай маған.

— Құдай берді!— деді маған сыбырлап.

— Иә?

— Қыз мына бөлмеге, болыскей ақ кроваттың үстіне жалғыз жатты, бер жағына тек шымылдық қана түсірді...

— Ал, бала,— деді Қайрақбай былай шыға,— сонымен, бұл жұмысты енді бітті деп есептейміз бе?

— Қай жұмысты?

— Майлыбаймен құда болуды...

— Сондай да ойларың бар ма еді?

— Енді неге қонды деп ең ол үйге?.. Кеше айтам деген сөзімді енді айтайын: әкең мен Саудабайдың құда боламыз деген уәдесі бар екен. Еже қабыл жасаудың алдында, қыз бен жігіт бірін бірі көріп ұнатсын дескен екен. Бүгін көрістіңдер. Және жақсы көрістіңдер!—деді Қайрақбай қасы-көзін ойнақтатып.—«Жұмыс бітті» деген осы емей немене?..

— Жоқ, біткен жоқ ол.

— Неге?!—деді Қайрақбай мен Текебай қосынан.

— Жолда жатқан жолбикені алатын жігіт мен емеспін. Сұлулығын қайтем оның. Азар болса «Абайды тағы айттың» дерсін.

— Сонда саған қандай қыз сұлу?—деді Текебай кекеткен дауыспен.

— Сүйген қызым.

— Ол кім?

— Кезінде көрерсің.

— Аяққа құйып берген асты төктің,— деп кейіді маған Текебай.— Саудабай біздің үйге науаға төккен сұлыдай құйып тұр еді, енді онысынан тартылады — бір; екіншіден, құда боламын деген көңілмен, әкеңнің многолавкеден жалап-жұқтағанын көрсе де көрмеген еді...

— «Жалап-жұқтау» деген сөз бе екен,— деді Қайрақбай кейіп,—«сіміріп жұтқанын» деп неге айтпайсың?..

— Егер дүкеннен ішіп-жегенінің бәрін құстырды бар ғой,— деді Текебай, Қайрақбайға жауап берместен маған қарап,— оған шашың да шақ келмейді.

— Шақ келмесе, жемесін!

— Онда немен күн көрер едің? Өзгенің бәрін былай қоя тұрғанда, осындай арғымақ тиер ме еді тақымыңа?..

— Ол сенің тақымыңа керек. Мен арғымақсыз да күн көре алам!..

— Барар бетіміздегі ауылдардың арасы алшақ; кейбіріне ашық күнде әрең жетесің. Егер боран көтеріліп кетсе, жолда баспана табу қиын, сондықтан, күн аужайын бақылай тұрсақ қайтеді?— деген Текебай, Майлыбайдың ауылынан аттанар алдында. Мен оның бұл сөзін «қызға тели түсудің шарасы» деп көнбегем. Майлыбай аулынан ұзап шыққаннан кейін, бұлыңғыр күн алай-дүлей болды да кетті. Боран біраздан кейін тіпті жынданып, жортып келе жатқан аттың бөксесінен арғы жағын әрең көретін болдық. Қарсы алдымыздан соққан жел де сол кезде қатайып кетіп, орай соққан боранның арасынан жыландай ысылдады. Және өзі, үскірік суық боран,— «тіфу» десе түкірік жерге түсер емес, дененің ілкім ғана ашыла қалған жерін, қыздырған темірдей қариды. Сондай суық бораннан бет-аузын сеңсең тонның биік жағасына тығып, әрі жел, әрі суық, әрі бораннан құмыққан Текебай:

— Кейін қайтпасақ болмайды енді!— деді, Қайрақбайдың қолында отырған божыны ұстап отырған атты ықтата бұрып.

— Жоқ, болмайды ол!— дедім мен божыны ұстай алып.

— Жібер!—деді Текебай божыға таласып.

— Жібермеймін!

— Сонда, далада адасып өлуге құмармысың?

— Ілгері жақтан адасқанда, кейінгі жақтан адаспаймысың? Шамалаймысың Майлыбай ауылынан қанша ұзап кеткенімізді?

— Қанша?

— Ең кеміне қырық-елу шақырым. Солай ма, Қайрақбай?

— Болып қалуы мүмкін. Қатты келеміз ғой. Жол даңғыл болды ғой, әлгі уақытқа дейін.

— Сонда да алдымыздан жақын ғой,— деді Текебай.— Ілгергі жақтағы жақын ауыл бұл арадан ең кеміне жетпіс шақырым. Ат жүрген жолын жақсы таниды, шыққан аулына ол адаспай барады. Ілгері ауылдың жолын езін, бастап отырмасаң, ат бастай алмайды. Өзің, бастауға, бет қаратып тұр ма, үскірік боран?..

— Сонда да ілгері жүреміз,— дедім мен.

— Ондай ретсіз қисықтықтың неменеге керегі бар?!

— Тартпа!— деді Текебай.— Бәрібір бермеймін.

— Ал, мін!— деді Қайрақбай, жолдан сырылған менің қасымнан өте бере атты тоқтатып. Мен мінгеннен кейін ілгері беттедік. Енді ешқайсымызда үн жоқ. Қан құйысқан адамдай қасара томсарып отырмыз. Атымыздың жүрісі әлі екпінді. Жол тауып жүріп келе жатқанын, жарық мезгілде, шананың арт жағынан анда-санда жылтырап көрініп қалатын ізден байқаймыз... Күн қарауытып ымырт жабылғанша бір нысанаға жеткісі келгендей, буы бұрқырай, денесі ырғала, жаясы бүлкілдей, аяқтары ербеңдей, қара көк желісін үдете түсіп келеді. Ара-тұра ес бергендей, қатты пысқырынып, мұрнына қатқан мұздың сүңгісін жетектің басына соғып сындырып қояды жануар!.. Жолға көлденең тұрған ирек күртіктерді баса жортқанда, сүйреген шанасының табаны анда-сандағы жердей бір-ақ тиіп, күртіктен күртікке қарғыған шанадан кейде ұшып кете жаздаймыз. Жануардың бұл жүрісінен, әлде не кітапта оқыған қазақ жырының мына бір жолдары есіме түседі:

— Кірдік, бір көрге!— деді ол бойын қорқыныш билеп алған дауыспен.— Ат жануар жарықта жолды мегзеп келе жатыр еді, енді оның да көзі байланды. Жолдан бұрылсақ-ақ қайда беттерімізді құдай білсін. Даланың аш қасқыры табындап жортатын кез. Және ылығатын да уақыты: бір қаншықтың, соңында жүзі жортады. Олардың тіміскілеген мұрны, иісімізді көш жерден сезеді. Шаналы кісіден қорқа ма олар?.. Біз сияқты боранда адасқандардың талайын жеп қойғанын естігеміз. Енді бір құдайдан басқа жәрдемшіміз жоқ!.. «Батырға да жан керек» дегендей, Текебайдың мына сөзі менің жүрегімді қобалжыта бастады. Сонымды сезіп, қорқынышымды үдете түскісі келгендей:

— Шанада екі сойыл бар ғой,— деді ол,— Қайрақбайдың қолы божыдан босамайды. Екі сойылды Бүркіт екеуміз ұстап отырайық. Құдай қасқырға қаматпасын де, қамаса сойыл дегенің не оған?.. «Лақ та өлерде тұяғын серпеді» дегендей, «суға кеткен тал қармайдының» кері ғой. Мә, ұста мына сойылды!— деп Текебай қолыма ұстата берді... Қараңғыда тартып келеміз. Көңілдегі жалғыз үміт, ат жолдан жазбаған сияқты, өйткені, жүрісі үдей түспесе бәсеңдеген жоқ. Соныға түссе олай жорта ала ма жануар?.. «Қорқыныштың көзі үлкен» дегендей, екпіні күндізгіден де үдеп алған дауылды боранға кей кезде тесіле қарасан, ішінде миллиондаған айдаһар ысылдап, мыңдаған қасқырлардың көз оттары жарқ-жұрқ еткен сияқты!.. Не деген қорқыныш!.. Бірақ, мен сонда да өкінбеймін. Несіне өкінем? Ертегілердің я романдардың сездеріне сенсек ғашығының жолында азап шекпеген жан бар ма?.. Кейбірінің азабы бұдан мың есе артық емес пе?.. Жүріп келеміз, жүріп келеміз!.. Қайда, қанша жүріп келе жатқанымызды шамалап болар емес. Текебай құдайға сыйынғанмен, дәл осы сәтте бізді сақтайтын құдай — қара көк айғыр ғана!.. Айғыр шынында да құдайдан кем емес екен. Жолдан аспауы, жүрісін бәсеңдетпеуі былай тұрсын, менің ішкі сырымды біліп келе жатқандай, ол бізді тура Мәмбет аулының қотанына алып кірді. Оны білгенім, бір кезде қора сияқты қараңдаған бірдемелердің арасына ендік. Оның ауыл екенін, мезгілсіз сықырлаған шана мен тықырлаған ат тұяғының дыбысын естіген иттердің бұйыға үрген дауыстары білдірді. Сол үн қоса үрген иттердің ішінен Қиқымның қара қаншығының саңқылдаған даусын тани кеттім. Қара көк арғымаққа риза боп кеткенім сондай, Текебайға ерегісіп жазықсыз оның мана құлағын боқтағаныма енді өкініп: «Құлағыңнан садаға кетейін-ай!» деп айғайлап жібердім.

— Бұл қай ауыл екен?—деді Қайрақбай айғырдың басын іркіп.

— Мәмбет ауылы! — дедім мен қуанған дауыспен.

— Қайдан білдің?— деді Текебай, ауыл табылғанына жадыраған дауыспен.

— Қиқымның қара қаншығының даусынан. Анық сол!..

— Таниды!—деді Қайрақбай да жадырап,— талай рет кездестіріп жүрген қаншығы емес пе?

— Ендеше, бұр атты!—деді Текебай Қайрақбайға.

— Қайда?

— Өзіміздің ауылға.

— Осындай боран түтеп тұрған жыты қараңғы түнде ме?— деді Қайрақбай, Текебайдың сөзін ерсі көрген үнмен.

— Несі бар? Енді көзді жұмып отырып табамыз.

— Осы да ауыл емес пе?.. Ат та қалжырады, өзіміз де қалжырадық. Кім қуып барады бізді, сонша асығып.

— Бұрсайшы, тіл мен жағыңа сүйенбей!—деді Текебай бұйырған дауыспен. Қайрақбай ол дауыстан қаймыққандай, аттың божысын икемдей беріп еді, мен ұстай алдым. Ат тоқтады.

— Адам десем, малдан да жаман екенсің ғой,— дедім Текебайға.— Ат тауып келген жерден қашқаның не қылғаның?.. Мені аямасаң да, атты аясаң еттің!.. Адастырмай, үсіндірмей, қабындырмай, сонша жерден аман алып келген атты тағы да өктемекпісің, осы түтеген боранда?! Тіфу, бетсіз-ай! Жармаспа енді! — дедім божыны мен де ұстап,— егер жармастың бар ғой, әлім келсе сені мен қан қылам, әйтпесе, сен мені қан қыласың!

— Жанжалы құрысын да,— деді Қайрақбай кейіген дауыспен,—«Антұрғанның баласы айдалада көрісер» дегендей, жапан далаға сыймай мана жанжалдасқандарың анау; енді жанжалдасып тұрғандарың мынау!.. Не болды сендерге бүйтіп? Қайрақбайдың қайсымызға ұрысқанын біле алмаған мен өз ырқыма бағып:

— Бұр атты Мәмбеттің үйіне қарай!— дедім оған — Егер бұрмасаңдар, сендер тарта беріңдер, мен шанадан түсіп қалам. Амалсыз көнгендей, Текебай божыны босатты. Біз Мәмбет үйінің қорасына кеп кірдік. Өршелене үрген қара қаншық, бізді қақпа сыртында қарсы алып, атымыз тоқтағанша шабаланды да, одан кейін мені танығандай үруін доғарып, қарын қақпақ боп қасқыр ішігімді шешкенде, еркелеп кеп үстіме секірді. Бұл, әрине, жақсы ырым!.. Мәмбеттің ағаш үйінің терезесінде қақпақ болатын, боранды күндері. оны жауып қоятын. Бүгін де солай жабылған төргі бөлменің қақпақ жігінен шамның жылтыраған әлсіз сәулесі көрінеді. «Мезгілсіз шақта бұл шам неге жанып тұр екен?!». Үйдің алдында кішкене құлан-қора болатын. Іші қараңғы, соған кіріп, ағаш үйдің есігін ашайық десек, ішкі ілгешегі салулы тұр. Бұндай әдет, тек, Мәмбет үйде жоқ күндері ғана болатын. Ол жорамалға ішім жылыңқыраған мен, «есікке салған қара құлыптай берік қара кемпір қайда екен?» деп ойлап, іштей аздап тиышсыздандым. Есік қаққан Қайрақбайға:

— Бұл кім?—деді іштен әйел даусы, Жәнияның даусы.

— Мен, Қайрақбай!..

— Бәтес!.. Оян!.. Бүркіт келді!..— деген үні естілді оның төргі бөлмеден. Мен ол бөлмеге Қайрақбай мен Текебайдан бұрын кіріп барсам, төсегін босаға жақтағы сәкіге салған ұйқышылдау Бәтес, Кәкен «тұр-тұрлап» жұлмалағанмен, еркін ояна алмай, есеңгіреген адам сияқты «ә-ә-лап» жатыр екен. Мен кіре Кәкен «Бүркіт дедім ғой!» деп қаттырақ жұлқып қалғанда, төсегінен «әһ!» деп басын көтеріп алған Бәтес, ұйқылы көзін маған кең аша қарады да, «Бөкен» деп ұшып түрегеп, жүгіріп кеп мойнымнан құшақтай алды!.. Оның талдырмаш бойы, іп-ірі жігітпін деп жүрген менің кеудемнен келді... Мен суық сіңген қалың пальтомды тастамай кіргем. Киімдерім жылы болғанмен, қатты тоңазығанымды үйге кіре сезгем де, қалтырай бастағам. Киіміме, денеме сіңген сол суықтың бәрін, жұқа көйлекпен кеп құшақтай алған Бәтестің қызуы сорып алғандай, жылынып кеткен денем дуылдай жөнелді. Бәтес мені құшақтап қана қоймай, от жалынды бетін бетіме қатты қыса тақағанда, қыздырған темірге тигізген мұздай еріп жүре бердім: жылы үйге жылы киіммен кіргендіктен бе, Бәтестің қызуы ма, басымнан бастап бақайшағыма дейін тер құйылды да кетті!.. Біздің осы құшағымыз қашан жазыларын құдайым білер еді, егер желке жағымнан:

— Уа, жетті!— деген Қалисаның даусы саңқ ете қалмаса.

— Болды, Еркежан!—деді Қалиса.— Қатты-ақ сағынған екенсің ағаңды, сонша жабысып!.. Айыр енді, құшағыңды!.. Жат жарадан кісі бар, ұят болады!.. Соңғы сөзден ғана есі кіргендей, Бәтес құшағын жазды да, есік алдында тұрған Қайрақбай мен Текебайды көріп, қымсынған кескінмен төсегіне беттеп, бауына асулы тұрған шымылдықты түсіріп жіберді де, өзі ішіне кіріп кетті. Бұл бөлменің маңдайшасында сағат тұратын, соған қарасам, беске жақындап қапты. Оның аты, «таң алыс емес» деген сөз. Соны ескергендігі болуы керек, азғантай ғана уақыт амандық-саулық сұрасқаннан кейін:

— Қара қаншықтың үріп шығып басыла қалуынан-ақ біліп ем сендер екендеріңді,— деді Қалиса,— естіп отыр ек келе жатыр деген сөзді. Бірақ, дәл бүгін келе қояды деп ойлаған жоқ ек. Әрі күн боран, жолда бөгелер деп жорамалдаған ек, әрі үйінде бірер күн бөгелер деген ек, сондықтан да молда-ағам мен жеңешем бірер күнге жолаушылап кеткен еді. Қайрақбай жол жәйімізді қысқаша, шапшаңдата айтып берді.

— Ал, енді, қонасыңдар ма, жүресіңдер ме?—деді Қалиса.

— Қонамыз!—дедім мен жұлып алғандай.— Ат та, өзіміз де қалжырап келдік, тынығуымыз керек. Менің сөзімді ұнатпауын қабағынан білдіргенмен, Текебай үндеген жоқ.

— Онда, асты таңертең ішетін шығарсыңдар?—деді Қалиса.

— Әрине,— деді Қайрақбай.— Тезірек төсек салдырыңдар, ұйқтап тынығайық. Маған төсекті өз үйіңе сал.

— Мұнда ше?

— Маған сенің үйің жайлы.

— Төсек даяр!— деді бізге жақындап.

— Мен де сіздің үйге жатам,— деді Текебай оған.

— Оқасы жоқ,— деді Қалиса, «оның қалай?!» деген үнмен.— Ал, бара беріңдер, онда, біздің үйге. Шам жағулы. Мен Бүркітті Молда-ағам үйіне кіргізіп келейін. Балалар ұйықтап жатқан болар. Кісіміз Молда-ағаммен кеткен.

— Қаншығың қаппай ма?— деді Қайрақбай қалжыңды үнмен.

— Қашаннан бері қорқатын болып ең, иттен?.. Кәртайғаның ба, бұл?

— Ал, жүр!—деп мені Мәмбет үйіне бастаған Қалиса, құлан қораның қақпасына кіре тоқтады да,— «жолы болар жігіттің, жеңгесі алдынан шықсын» деген осы. Бәрінің сәті бола қап тұр. Періште қалпында сары майдай, «майдай» емес-ау, балдай сақтап келген қайын сіңлімнің шымылдығын, жол-жораңды жасамай ашпақпысың?

— Қалағаның сенікі, құрметті Қалиса!..

— Ойда жоқта келе қалдың. Бойыңда құнға татитын неңнің барын қайдан білейін...

— Қалталық алтын сағатым бар еді, соны ал!

— Сол-ақ боп па, қайын сіңлімнің құны?

— Қолдағы алтын жүзігімді қоса берейін!..

— Қазақтың жолы: «Үш, жеті, тоғыз» ғой. Аржағын кейін көре жатармыз. Кәзір үшке толтыр!..

— Жаңа жібек орамалымды берейін.

— Жақсы, қанағат әзірге! — деді Қалиса.

— Тонады деп сөкпе, Бүркіт!— деді Қалиса, —«Қалмады баста берік, белде белбеу, жеңгесін қызды ауылдың сыйлай-сыйлай» деген өлеңді шығарған мен емеспін. Бұл баяғыдан келе жатқан жол-жора.

— Оқасы жоқ!— дедім мен.— Бәтестің жолына өзімнен басқаның бәрін де қиям және олардың ешбіріне жаным ауырмайды. Егер Бәтес болмаса, өзімді де қияр ем. Өйтсем, Бәтесім кіммен болады?.. Қалиса мені сыртқы есіктен ғана кіргізді де, өзі үйіне кетті. Ауыз бөлменің шамы сөнген екен. Бұнда Жәнияның бар-жоғы сезілмейді. Төргі бөлмеге кірсем, аспалы шамы жанып тұр. Шымылдық манағы түсірілген қалпында. Бұл бөлмеде жан жоқ. Маған төсек төрге салынған. Сыртқы киімдерімді шешініп болғаннан кейін, не істеуге білмегендей, төсегімнің үстіне костюмшең отыра беріп ем, ауыз бөлменің есігі сықырлады. Жалт қарасам Жәния кіріп келеді екен. Маған жақындаған ол:

— Кісі көзінше бетіңнен де сүйе алмадым, бері келші, қарағым!— деді қолын созып. Түрегелген мені ол құшақтап бауырына басты да, маңдайымнан сүйіп:

— Бағың өсе берсін, қарғашым!—деді.

— Ал, енді шешін де жат, шырағым, тынық!— деді ол.— Шамды сөндірейін бе, болмаса жанып-ақ тұрсын ба?

— Өзім-ақ сөндірермін, апай.

— Мына жақта!— деп сыбыр ете қалды да, қолымнан сипалай ұстап төмен тартты. Бұл, әрине, Кәкен болу керек. Төсектен тұрып тоңазуы ма, немене, қолы сұп-суық. Кәкеннің икемдеуімен қолым тисе, Бәтес жұқа шәйі көрпеге балаша бөленіп апты. Көрпеден оның екі қолы мен басы ғана шығып жатыр екен. Қасына қисайған менің мойнымды ол ыстық құшағына қайта қысты да, бетіме ыстық бетін тақай берді. Мен енді манағыдай құрғақ қана бет тақаспай, ерніне ерінімді жапсырып ем, Бәтес маған сүп-сүйір тілін тосты... Ал, кеп сор, ал, кеп сор!.. Сол қалпымда қанша жатарымды құдайым білер еді, егер Кәкен арқамды бұрай, қатты ауырта шымшып алмаса!..

— Не болды?— деппін жаным ышқынып кетіп, аузымды Бәтестің аузынан жұлып ап.

— Мен сенің төсегіңе жата тұрайын,— деді Кәкен басын көтеріп.

— Е, сонда шымши ма екен?!.

— Шыдамыңнан айырылсаң, сен де шымшырсың!..

— Ол бейшара солай!— деді Бәтес.— Махаббат туралы оның түсінігі де солай.

— Сеніңше қалай болу керек!..

— Мен сендікпін,— дейді Бәтес.— Сен жоқ жерде маған өмір жоқ. Менің барлық бақытым сенімен ғана!..

— Менің де ойым осы!— деймін мен.— Бар арманымыз осы болса, бақыт сапарына бүгіннен бастап бірге аттанайық.

— Мен оған бейіл!..

— Ендеше, жаз, бөленген көрпеңді!..

— Барлық бақыт сонда ғана ма екен?..

— Әрине, емес: Бірақ, ой біріккенде, бойды неге іркеміз?

— Оның да күні алыс болмас...

— Қашан, сонда?

— Екеуміз де шетсіз-шексіз кең далада туып өспедік пе? Қыстың қыспағында асығатын неден қысылыппыз, біз?.. Жарқырап жаз тумай ма, ертең? Кең даланың гүл-бәйшешегі жайнамай ма? Ақ үкілі селеуі ырғалмай ма? Ақ сағымы толқымай ма? Тоғайда бұлбұлы сайрамай ма? Көлде аққуы сұңқылдамай ма? Қырда жылқышы ысқырмай ма?.. Сонда, бүкіл торғайлық даланың ашық аспанынан тура қарап күлімдеген сансыз жұлдызды қуа өтіп қосылмаймыз ба?.. Бұл қараңғы үйде, жанымызға жанымызды, тәнімізге тәнімізді біржола тұтастыра қосқанымызды екеумізден басқа кім біледі?..

— Қажеті не, ол «кімдердің»?

— Неге қажет емес? Шын махаббатта ұрлық бола ма? Көпке әйгілейтін шаттық емес пе ол..

— Сонда, не?.. «ЗАГС-ке барайық» дегенің бе ол?

— Емес!.. «ЗАГС» деген не ол?.. Қағаз!.. Ешбір молданың дұғасы ешбір мекеменің қағазы сүйіспеген жүректерді жалғастыра алған емес. Ал, сүйген жүрек болса, ешбір дұға да, ешбір қағаз да бөле алған емес...

— Ендеше, не айтып жатқаның?

— Айтып жатқаным: екеуміздің де тәніміз бен жанымыз Торғайдың табиғатынан, ендеше қосылуымыздың куәсі сол ғана болсын?.. Осы сөзінен танбаған Бәтесті жеңіп көр! Мен оны сөзбен жеңе алмаған соң, бөленген көрпесін күшпен ашайын деп ем:

— Бөкенжан!— деді көрпесін жаздырмауға тырмысқан Бәтес.— Махаббатқа күш жүрмейді!.. Сөз оған кеткенде, менде де өз ар-ұятымды қорғарлық күш бар! Екеуміздің алысып жатқан ойымызды, шымылдық ішіне кіріп келген әлдекімнің елесі бөліп жіберді.

— Бәтес! Бұ не істеп жатқаның?!— деді ол даусын шығарып (Кәкеннің даусы).— Баяғыдан бері өліп-өшіп күтіп жүрген жігітіңе көрсеткен сыйың осы ма? Тағы да ұл болмақпысың сонда?.. Адыра қал!.. Таста әрі, орынсыз тырмыспай!.. Айдай әлемге белгілі іс істейсің де, енді көнбеген боласын!.. Кімге дәрі, ондай орынсыз бұлтағың?!.. Кәкен шымылдықтан шығып кетті. Бәтес екеуміз не дәрімізді білмей, үн-түнсіз жатып қаппыз. Сол сәтте біз жатқан бөлме терезесінің сыртқы қақпағы ашылып кеп кетті. Таң атып қапты, дала жап-жарық...

— Сөзім осы, Бөкенжан!— деді Бәтес қатар жатқан менің кескініме тура қарап.— Сенің жазғы каникулға келер шағыңда Кәкенді ұзатады. Соның тойына кел. Одан әрі айтарым,— әлгі сөздерім!.. Сөзі дәлелді болғанмен, «бұл араға философияның қажеті жоқ» деп ойладым да, өкпелегендей бетпе-бет жатқан орнымнан теріс айналып кеттім. Сол қалпымда Бәтес мойнымнан айқыра құшақтап бауырына басты да, біздің елдің тиыштылау бір қоңыр әнімен:

— Ә, тұрып жатыр екенсің ғой,— деді төргі бөлмеге кіре берген Текебай.— Айғырды таңға жақын отқа қойып ем, тынығып қапты. Кәзір жегіп қойдым. Аманшылық болса, ертеңгі шайды үйден ішеміз. Тез шық, далаға! Біз жүріп кеттік. Әкемді қора ішінде, малдарды жабдықтау жұмысында жолықтырдық. Ол адамның ішкі жай-күйін қабағынан байқайтын адам болушы еді. Текебаймен екеуміздің жәйсіз келгенімізді қабағымыздан таныды ма, немене, сәлемімізді салқын ғана қабылдады да, жұмысына кете барды. Мен үйге кіріп кеттім. Малды жайғастырып таңертеңгі тамаққа келген әкемнің кескініне қарасам, әлем тапырық!.. Ол, әрине, сыртта қалған Текебайдан болған халдың бәрін есітіп кеп отыр. Біздің үйдің бір салты, әкемнің қабағы түйілді-ақ береке-дуасы кетеді: ол күні ешкім дұрыстап ас та іше алмайды, ойын күлкі болса-болмаса да жоқ, әкемді жеңіп алдым деген шешем де ондай халде ашуына тимеуге тырысып, айтарын ашуын еткізіп барып айтады, әкемнің ашуы басылғанша, үйдің өзге жандары әртүрлі жабдықтарына тарап, көзіне көрінбейді. Бүгін олар сөйтті. Әкемнен «астан кейін тараңдар» деген әмір болғандай, шетінен біртіндеп сөгілген үй ішінің аздан кейін біреуі де қалған жоқ. Әрі жол соқты болған, әрі еткен түнде көзімнің шырымын алмаған менің, асқа тойып жылынғаннан кейін бойым маужырап ұйқым келе бастаған соң, әкем үйде тас құдайдай үн-түнсіз қадалып отырып алған соң, қора ішіне өткен жазда салынып «Текебай отауы» аталған кішкене үйшікке барып тынықпақ боп орнымнан көтеріле беріп ем:

— Отыра тұр, балам!— деді, даусы сүзетін бұқаның ыңырана өкіргеніндей боп естілген әкем.

— Ал, балам,— деді ол, орныққан маған, суық даусын өзгертпей,—«ұлы сөзде ұяттық жоқ» дегендей, жобаларына қарағанда, келінді боп келген түрлерің бар ғой, қайырлы болсын!

— Айтсын!—дедім мен, «келінді» дегені Бәтес деп жорып, кекетіп айтып отырғанын көріп.

— Ал, енді бұның тойын қашан жасайсың?

— Өзім айтам.

— Қашан?

— Уақыты келгенде...

— Енді не «уақыт» керек, болары болып, бояуы сіңген соң?

— Әке, сондай сөздің керегі қанша?—дедім мен де кейіген дауыспен,— жастардың төсегін аңдудың қанша қажеті бар?

— Болмағанда ше?— деді әкем даусын көтеріп.

— Көтерме, әке, дауысыңды! Өзің айтпайтын ба едің, «өтпес жарлық, бойға қорлық» деп? Қуатсыз айғайдың керегі қанша?.. Ақылды әкем өз жайын түсінгендей, даусын бәсеңдетті де, маған қабағын түйе қарап ап.

— Қыпшақ Ізбасты би мен керей Тоқсан би бір дауда жолыға қалған екен,— деді салмақты, сабырлы дауыспен.— Бірінші кездесулері екен. Ізбасты аса ірі денелі екен де, Тоқсан кішкене кісі екен. Ол заманның әдетінде билер құшақтасып көріседі. Екеуі сол керіскенде, Ізбасты Тоқсанға: «Тоқсан, Тоқсан дейтін еді, томашадай-ақ екенсің ғой?» депті. Сонда Тоқсан: «Оның несі бар? Томаша тоғыз жұмыртқалайды, біреуі ғана бұлбұл болады, өрмекші сегіз жұмыртқалайды, біреуі ғана бүйі болады. Томаша болсам — бұлбұлы шығармын, өрмекші болсам — бүйісі шығармын» деген екен. Сол айтқандай қалмақ тұқымынан тарағандардың ендігі бұлбұлы да бүйісі де сен болар деп дәмелі едім, ол үмітім алдады, балам.

— Неге, әке? Неден күдер үздің әлі?..

— Үзбегенде ше? Ақаң:

— «Ақаңы» кім?— дедім біле тұра, білмегенсіп.

— Ахмет Байтұрсыновты айтам да...

— Солай деу оған қонымды. Дарияға ғарық болғысы келмесе, қалтылдамай тиыш жүрсін!

— Патша заманында шығарған өлеңі екенін білемісің?

— Білем. Ол кезде қонымды-ақ екен дейік. Ал, совет заманында неге тиыш жүрмейді?.. Халыққа бостандық болған заманда?..

— «Бостандық!»—деді әкем теріс қарап.— Тиыш жүрмей не істепті?—деді маған қарап.

— Сен оқымаған боларсың оның советтік құрылысқа қарсы жазған сездерін. Совет өкіметі оның алашорда болғанын, революцияға қарсы оқ атқанын кешіріп, жазаға тартпады, қызметке де, партияға да алды. Соның бәріне түкірді де, совет құрылысын ашық жамандауға кірісті...

— Қоя тұрайық оны!— деді әкем, бұл сөзден жеңілерін көргендей,— өз әңгімемізге кірісейік.

— Мен бе бастаған, Байтұрсынов әңгімесін? Өзің ғой? Қылығына қарағанда абақтыға жауып қоятын адам. Совет өкіметі сонда да қызмет беріп отыр. Тек, партиядан ғана шығарды...

— «Қой!» дедім ғой оны!

— Жарайды, қояйық оны. Өзіңе келейік. Сенің де халыққа, оның үкіметі — советке көрсетпегенің бар ма? Сол істерің үшін алдақашан атып тастайтын адам емессің бе?..

— Ол атпаса, сен аттыр!—деді әкем тікіленіп.

— Не қылам мен, сені аттырып. Жаным ашып айтқан сөздің біреуін тыңдамайсың. Былтыр ғана айттым: «Әке, қой осы сауданы!.. Халықты жеме тағы да!.. Бәрібір құсасың тағы да!.. Тиыш отырсаң ешкім де тимейді саған!...» дедім. Тыңдамадың. Тағы да былыққа белшеңнен батасын да, өзің күйетін отқа мені тастамақ боп, Майлыбайдың қызына телімек боласың. Қанша айтқанмен балаңмын: мен-ақ күйе қалар ем отыңа, егер онымен сен тірі қалатын болсаң. Бәрібір өртенесің ғой, бейшара-ау!.. Не болды саған, өлеріңді білмейтін?.. Былай ақылды-ақ адамсың. Совет өкіметіне ешкімнің де әлі келмейтінін көріп отырсың, өйткені ол, халықтың қалың бұқарасына арқа тірейді. Патшаны да, байды да, ақты да, шет елдегі дұшпандарды да жыққан сол бұқара. Осының бәрін көре, біле тұра, отқа ұмтылған көбелектей жарбаңдап ұшасың кеп!.. Сөйтесің де, Байтұрсыновтың өлеңін көлденең тартасың менің алдыма? Неменеме керек менің, ол өлең?.. Байтұрсынов пен сені теңізде ескексіз қалқытып қойған Совет өкіметі емес, өздерің!.. Мен қызынғандай орнымнан тұрып, бөлмеде жүріп кеттім, әкем тұнжырап отырып қалды. Аздан кейін:

— Сөздерің рас, балам!—деді ақырын дауыспен.— «Шешінген судан таймайды» дегендей, революцияға басынан қарсы боп алдық та, қайтып ол жолдан бұрыла алмадық. Кәзір хал шынында да қиындады. Өкімет шынында да күшейді. Енді жан сақтауды ғана ойлайтын уақыт туды. Майлыбаймен құда болам дегенім де жан сақтаудың қамы еді. Әрі, тірі отырған соң күн көріс керек. Майлыбайдың баласы Саудабаймен достаспасам, кәзіргі азын-аулақ дәулетті жинай да алмас ем. Дәулеттің күн көру үшін ғана емес, жан сақтауға керегі бар көрінеді. Алдақашан сотталып кететін Сасықты дәулет қана сақтап отыр. «Совет өкіметі әділ» дегенмен, заң орындарында әлі де жең ұшынан жалғасатындар бар сияқты...

— Олар ескінің қалдықтары...

— Кім десең де отыр ғой...

— Тез құритындар, олар...

— Құрығанша жеп үлгеретін...

— Тоқтай тұр, балам!—деді әкем маған, тағы да бірдеме дей бергенімде,— шешендік салыстыратын жер емес бұл. Әуелі мені түгел тыңдап алшы!..

— Ал, тыңдадық!— дедім мен отырып.

— «Басыма екіталай күн туса, ақша керек болар» деген оймен де араласып ем бұл саудаға. Ол үмітімді кестің сен. Өйдемегенде не дейін?.. Майлыбаевтан қол үзудің кесірі маған ғана емес, анау қайынағам болады деп жүрген Мәмбетіңе де тиеді: қарындасын алмасаң, қолымыздағы сауда дүкенін сыпырады да алады. Содан кейін, бойыңа сіңген борышты өтеп көр, шашың да жетпейді!.. Одан әрі абақтыда шірігеннен басқа жол жоқ!..

— Ертерек ойлау керек еді оны.

— Ал, сотқа іліктің бар ғой, құтылар жерін, жоқ. Жуық арада Қазақстанның жоғарғы сотына бастық боп Сасықтың туған жиені — Әзімбай Қыдырбаев барыпты. Күніміз түссе бізді оңдыра ма ол. Сен мені «алашорда болдың» деп жазғырасың. Әзімбай алашорданың, көкесінің бірі болған адам. Ол неге қойылады жауапты қызметке?

— Уақытша нәрсе ол. Оның да ініне су құйылады...

— Құйылғанша құрытып үлгереді біз сияқтыларды...

— Сонымен, әке, істе деп отырғаның не маған?

— Тілді алып жүрмісің сен, «мынаны істе» дейтін? Әйтпесе, Майлыбайдың қызын алсаң, бізге төніп келе жатқан пәленің бұлты ауып-ақ кететін!.. Әке ақым бар ғой, балам! — деді әкем аз кідіргеннен кейін,— ойланшы осыны!.. Кейінірек болса да ойланшы!..

— Ойлағанмен не істей алам? — дедім әкемді енді ғана аяғандай.— Сенің халыңды түзеу үшін, Майлыбайдың қызын алумен ғана іс бітпейді. Ол үшін Совет өкіметін құлатып, саған қолайлы өкімет құрып беру керек. Оған әлім келе ме менің?

— Оны қоя тұрып, әлгі сөзімді ойланшы, балам!..

— Кешегі сөзді ойлан, балам!..

— Биыл он сегізге толдың,— деді ол маған.— Жігітшілік құратын жасың енді келді. Ешнәрседен бетіңді қақпаймын. Ертіп жүрем деген жігіттерің болса, оларға да әдемі ат-тұрман тауып берем. Қайда барам десең де, қанша күн жүрсең де еркің. Өткен қыс беті қайтып қалудан болу керек, Майлыбай қызының жайынан өзі жұмған аузын ашпайды, жобасын байқасам, Қайрақбай арқылы сөз салады. Оның айтуынша, Майлыбайдың сұлу қызы үйінде әлі отыр. Өзі маған «ғашық» көрінеді. Дәмелі әкесі мен ағасы, биыл жаз маған берем деп, ақ отау даярлатып, жасау-жиһаздарын мөлдіретіп қойса керек. Егер қызды ала қалсам, бір байдың мал-мүлкін қоса беретін сияқты. Сөз жобасына қарасам, Бәтес жайында сақтана сөйлейтін Қайрақбай, ептеп көңіліме күдік туғызатын сөздердің пернелерін басып қояды. Өткен қыс ол үйден менің аман аттанғанымды естіп алса керек, әуелі «солай болып па еді?» деп сұрап алады да, мен «рас» десем,—«осы қыз сені созбаққа неге сала береді?!» деп күдіктендіреді де, аржағын,— «ұялып қалатын жайы болмағай еді!» деп тереңдете бастайды. Мен «оны көрерміз» деймін де қоям. Шыным да сол: Мүсәпірдің сөзі бар, Қайрақбайдың мына сөзі бар, анығына жетуім керек емес пе? Өз ойым: «Адал болсаң жарадың, Бәтес. Арам болсаң, маған емес, өзіңе өкпеле!» Бұл күдікті анықтаудың сәті түсе қалды. Мен ауылға кеп аз күн тыныққан шақта, Бәтестің апасы — Кәкеннің ұзатылатын тойы болды. Бұл тойға өзге бозбалалардың қатарында мен де бардым. Байып тұрған Мәмбет, дәулеті өзінен де артық бір байға құда боп, тойып ұлан асыр ғып жасаған екен. Біз барсақ, Қызбелдің ол ауыл жақ ылди-өрі тойға жиналған адамға сыймайды. Біз Қиқымның үйіне түстік. Мен ретін тауып сапырылысқан қалың адамның ішінен Қалисамен тілдесіп қалдым. Қысқы оқиғаға ол Бәтестен қанған екен. Маған асығып айтқаны:

— Көп сөйлесуге көз көп. Аңдушы да аз емес. Сәті түссе, бүгін таңға жақын Тобылғылыда жолықтырам.

— Осынша құжынаған топтан қалай ұрланып?..

— Оны істей алмасам, мен« Қалиса болам» ба?.. Бірақ, қалауым әлі бітіп болған жоқ!..

— Ойбай, Қалеке!.. Айтқаным айтқан: өзімнен басқамның бәрін ал!.. Қалисаның сілтеуімен, сайдың тереңіне өскен қалың тобылғының ішінде отырмын. Таңның жақындауын, шығыс жақта жарқырай қалған шолпан көрсетіп тұр. Кеше басталып бүгін аяқталатын тойға қатынасушылардың түн бойғы шабысы мен гуілі кәзір үдей түскен сияқты. Бәтес пен Қалисаны күтуіме биенің бірер сауыны болған сияқты. Маған енді, олар уәделі уақыттан кешіккен сияқты. «Неге кешігеді?» осы ой сабырымды тауысуға жақындаған кезде, сырт жағымнан әлде не сыбдыр ете қалған сияқтанды. Қаннен-қаперсіз тұрған басым, жолбарыстан үріккен киіктей ыршып түстім. Жалма-жан артыма қарасам, бір шапанның астында екі адам қараңдайды!.. Мен «Бәтес!» деп қалғанда, шапан ашылып кетті: Қалиса мен Бәтес!..

— Бәтес!— деп құшақтай аппын...

— Таң білініп қапты ғой, Бөкенжан! — деп, құшақтасып жатқан Бәтес маңдайымнан сипаған шақта көзімді ашсам:—«енді бөгелулерің ұят болады» дегендей, әлі көлеңкелеу аспанның биігіне бұлдырай көтерілген бір бозторғай дәл төбемізде шырылдай қапты!.. Сол сәтте тұрғысы келген Бәтесті құшағыма қаттырақ қыса түстім де:

— Ақботам!— дедім құшырлана сүйіп,— біздің осы өмірлік айқасқан құшағымызды енді кім айыра алар екен?

— Қайдам!— деді Бәтес, демін соза алып,—«тағдыр» деген де пәле бар емес пе?..

— Ол пәленің де әлі келмес!..

— Енді де риза емеспісің, Бүркіт?— деді ол, ұшып түре келген маған.

— Ризамын!.. Бір емес, мың емес, миллион емес, анау аспанда бұлдырай бастаған сансыз жұлдыздар қанша болса, сонша ризамын!..

— Ал, ендеше, көзге түспей тұрған шақта тез бытырайық. Әуелі шапанын бүркеніп Еркежан кетсін. Біз сайдың кемерінен бақылап тұрайық. Одан кейін — мен!.. Одан кейін — сен!..

— Мақұл!

— Түре келген әйелдің етегінен ұстамас болар!.. Тарт қолыңды!—деп, Қалиса қағып жіберді. Содан ба, әлде сусып кетті ме, қолымнан етегі босай бергенде, құлай берген Бәтес тез оңалды да, әрі қарай жүгіре жөнелді... Ол киіктің жыртқыштан шошыған лағындай аяқтарын жылдамдата аттап жүгіргенде:

— О несі?!—дедім мен, Қалисаға.— Анау қараңдап жүргендердің көзіне түсіп қалады-ау, байғұс бала бұл жүрісімен!.. Аяңдап жүрсе, көзге түссе де елемес пе еді, қайтер еді!.. Жападан-жалғыз жүгірген кісіге, кім де болса амалсыз қарайды ғой!.. Дыбыс беруге болмайды!..

— Ойбай, қой! Онда тіпті бүлдіресің!..

— Ойбай, тоқта!— деп етегімнен шап берген Қалисаны сілтеп ұшырып жібердім де, бар қимылыма баса жүгірдім. Қуған адам Бәтесті ұстай алуға жақындағанда, артынан мен де жетіп, желкесінен қапсыра ұстаған қалпыммен жерге алып ұрып, көкпардың лағындай сүйретіп апарып тастадым. Сонда ғана бетіне қарасам,— Жұман!

— Қап, әкеңнің...— деп жұдырықпен құлақ шекеден тапсыра бергенімде:

— Өй, жындымысың?— деп қолымды ұстай алды ол.

— Сен жындымысың?

— Мен не істедім, жынды боп?

— Қызды неге қуасың?

— Ақылды жігіт пе десем, тасырқой жігіт екенсің ғой, тәйірі!— деді Жұман қолымды босатып, түрегеп.— Алдыңнан ойда жоқта қыз қашса, сен қумай тұрарсың!.. Сол кезде қасымызға ентіккен Қалиса да келіп жетті.

— Жақсы жолғастыңдар!— деді ол, демін зорға ап, сонда да бойынан, кескінін күлімсірететін қуат тауып.— Екеуіңді қалай жолғастырам деп жүргенде, сәтінің түсуін-ай!.. «Ер шекіспей, бекіспейді» дегендей, екеуіңнің шекісетін де, бекісетін де жерлерің осы!..

— Сен ол шешендігіңді қоя тұр, Қалиса!— дедім мен.

— Осы секундте ажыраспасақ, бұл екеуміздің біреуміз мерт боламыз. Жоғал, жаның барда!— дедім Жұманға. Түсімнен сескенген адамдай ол жылжи берді...

— Жарайды, бар!— деді оған Қалиса,—«сөзіңді біреу сөйлесе, аузың қышып бара ма?» дегендей, барлық жабдығыңды өзім реттеймін... Жұман кетіп қалды. Біз аз уақытқа кідіріп қалдық.

— Айтып ем ғой, жігітім,— деді Қалиса,—«көмекейін алыммен бітесек, бұл Жұман туған қарындасын да тосады» деп. Ана жылғы өзің жарып тастайтын құнанды алғанда, бұл сені аңдымайтын да еді, үнін де өшіретін еді. Әлі де кеш емес, бұны құмықтыруға...

— Қалиса!— дедім мен, арғы сөзін тыңдамай,— бүгінгі түн, аз ғана өмірімдегі ең бақытты түнім болып еді. Одан жұтқан балымның, аузымнан әлі де тәтті дәмі кеткен жоқ. Айтарың болса кейін айтшы маған!.. Сол тәттімді аузымнан кетірмеші кәзір!..

— Қояйын!.. Жұма тұрайын аузымды, «аш» дегенше! Бөлмейін, сәтті түннен татқан тәттілігіңді..

— Иә, Қалиса, бұл менің сәтті түнім!

— Оқуға бірге кетеміз деп уәделестік қой. Үйден аттанғанша, күндіз ғана келіп жүресің де, түнде бұл ауылдың маңайына жоламайсың.

— Неге?

— Қала қызының салтын әлі білмеймін ғой. Ауыл қызының салтында, әке-шешесінің көзінше уәделі жігітімен түнде кездесу тірі масқара емес пе?..

— Ескі ауылдың ұғымы ғой ол.

— Мен сондай ауылда туған адам емеспін бе? Ендеше, оның әдептік салтын, қашан аттанып кеткенше сақтай тұрайын да. Одан арғы әмір де жетпей ме, қай мезгілде жолғасамыз десек? Бұл шартқа көнбейін десем, Бәтестің көңілін қимаймын. Оны ренжітпеу керек. Егер ренжи қалса, қайтып қалпына түсіру оңай емес. Ал, көнейін десем, әнеугі Тобылғылы сай¬да жолғасқаннан кейін, құмарым қанып бір де құшақтаған емеспін. Ондағы құшақтасуым — түсім ғана сияқты. Сүйген жарды өңімде де құшақтамауға қалай шыдармын!.. Осындай әуре-сарсаң болып жүрген күндердің біреуінде, Қалисаға ақылдаса қап ем:

— Алдағы жұмада әке-шешесін алысырақ ауылдағы бір ағайыны қонаққа шақырып кетті,— деді ол.— Сол күні түнде, жұрт ұйықтады-ау деген кезде келіп, атыңды алысырақ сайға тұса да, өзің жаяу жет. Келе жатқан тықырыңды білдіретін қара қаншық бар. Сол кезде тысқа шығайын да, Молда-ағам үйіне кіргізіп жіберейін.

— Бәтес бәле жасап жүрмей ме, «өзімнен ұлықсатсыз неге келесің?!» деп.

— Оның ретін өзім табам ғой.

— Қайран, Қалиса-ай! — дедім мен қуанып кетіп,— бұл қызметіңді не сыймен ақтайын сенің?..

— Енді жаныңды қанша ауыртар дейсің,— деді ол күліп,—«бір жылға қоян терісі де шыдайды» дегендей, бірігіп аттанамыз деген күндеріңе бір-ақ айдай уақыт қалды. Оған дейін шыдарсың?

— Не алсаң да.

— Не алып қиратар дейсің. Әнеугі қолыма қыстырған бес жүз сомдық червонсыңа бір алақанымды толтырып кеткенсің. Енді екінші алақанымды толтырып, бір жұдырыққа жеткізсең, менің есем бітіп жатыр.

— Бітпейтін есе кімдікі?—дедім мен, «беретін алымым осымен аяқталған шығар» деген оймен.

— Жұмандікі!— деді Қалиса салмақты дауыспен.— Оның өкпесін бекерге жеңіл көріп жүрсің, Бүркіт шырағым. «Қашқан қасқырға қанден ит те бөгет болады» деген. Қашқын болмағаныңмен, сен де әлі бұл ауылға жасқана келудің жолында жүрген жігітсің ғой, қапыңды тауып тақымыңнан қауып қалса, жаныңды ауыртып жүрер. «Сұраншының тілін кес» дегендей, сол шіркіннің де көңілін неге аулай салмайсың? Жұманның адресіне менің аузымнан жаман сөз шығып кетіп еді:

— Ақылды жігіт бола ма десем, сен де тасырқой болайын деп пе едің?— Қалиса кейіп.— Жақсыдан жығылсаң да оқасы жоқ, теңің. Ал жаманнан жығылсаң, жарасы етіңе емес сүйегіңе түседі де, өмір бойы сырқырауы кетпейді. Мен айтар достық сөзімді айттым, ендігісін өзің біл. Мәмбет аулына уәделі күнде жету үшін, кезге бадыраймау үшін, мен алыстан орағытуға бекіндім. Уақытты көңілді өткізу үшін, биыл жаз мен жаңа бір кәсіп тауып алғам. Оным — қаршыға салу. Осы жазда біздің үйде әдемі бір қаршыға отыр екен. Мені алғаш жақсы қабақпен қарсы алған әкем:—«Ішің пысқан уақытта, қасыңа Қайрақбайды ертіп, қаршығаның да қызығын көр!» деген. Аңшылыққа әуестігім аз мен, бұл ұсынысқа немқұрайды қарап қызыға қоймаған едім. Қайрақбайға еріп көрсем, бұдан қызық ермек дүниеде жоқ екен. Қаршыға да «қаршығам-ақ» екен, шіркін!.. Өзінің денесі кішігірім бүркіттей. Әрі, көктемде түлеген қанат-құйрығының шалғылары әлі еркін жетіліп те болмай, қауырсындарының түбі көк аязданып тұр. Сол қалпымен үйрек, қазға ұмтылғанда, жерден арқан бойы көтерілмей қағып түседі. «Бабындағы кезінде, топтанған қаздың біреуін де құтқармайды» дейді Қайрақбай. Кәзіргі күннің өзінде, топтала ұшқан үйрек, қаздың ең кемінде екеу-үшеуін іліп үлгереді. Жаздың алғыр құсына, тек, дуадақ қана қиындықпен алдырады екен: құс адамнан бұрын жетсе, басына саңғып жіберіп, басұр ғып отырғызып кетеді екен. Дуадақтың сол дағдысын білетін Қайрақбай, әуелі мені жұмсап, алыста деңкиіп отырған, үлкендігі құнан қойдай дуадақтарды үркітіп ұшыртады да, қолындағы қаршығасын, дуадақтар жерден көтеріле бергенде сілтейді. Сонда, әуелі жер бауырлай зымыраған қаршыға, биіктей ұшып бара жатқан дуадақтарға деңгейлесе беріп аспанға тік атылғанда, дуадақтардың біріне қалай жармасып қалғанына көзің де ілеспейді. Алып денені дуадақтарды үйрек пен қаз сияқты, жеткенінше жыға беруге шамасы келмейтінін білетін қаршыға, біреуін-ақ жарқ еткізіп аударып түсіреді, өзі соған жабыса бірге түседі. Егер адамнан алыс жер болса, езге дуадақтар, ілінуге ұшырағанын құтқарып әкетпек боп, жапыр-жұпыр үстіне қона қалады да, қаршығаны қанаттарымен сабап талдырып тастамақ болады. Қу қаршыға ол кезде ілген дуадағының қанатын жамылып тығылып қалады да, дуадақтар өз серігін ұрады... Қаршығаға шыққанда да, мен үнемі жирен жорғаны ғана мінем. Жазық жерде дедектей ұшқанда, ол жануар да жылқы баласына шалдырмайды. Басының қаттылығы темірдей. «Ал!» деп жарыса жөнелгенде, ауыздықты азуына басып ап тартқан ол, қолын, қанша қайратты болғанмен бой бермей, бар екпінімен жұлдыздай ағады да кетеді. Сол екпінмен тымық күнде алдынан дауыл тұрғызған ол, көз жасыңды барлатып жібереді... Сүзе тартып, бой бермеген басы, екі қолыңды қарыстырып тастап, тоқтағанда әрең деп жазасын. Ауыл тұрмысына мені еліктіріп, көңілімді аулау арқылы маған сөзін өткізгісі келді ме, немене, жирен жорғаны да, өзімді сәндеуден ешнәрсесін аяған жоқ. «Қаланың киімін қалаңа барғанда киерсің, ауылда ауыл жігітінше киін» деді де, үстіме ұсақ шибарқыттан (орыстар оны «вильвет» деседі ғой), бір шеберге әдемі қамзол шалбар тіктірді. Сыртыма үйде ақ ботаның түбітінен тоқылулы жатқан өрмектен қазақша шекпен тіктіріп, қарала батсайымен астарлатты да, жағасын, өңірін, етегін айналдыра, жалпақтығы төрт елідей құндыз ұстатты. Аса шебер деген бір етікшіні үйге әдейілеп алдырып, өкшесін көк сауырлатып, тігістерінің арасын кестелетіп, қазақша биік өкшелі шоңқайма етік тіктірді. «Атқа мініп түсуге ыңғайлы болады» деп, «өзің, сияқты серілеу болған аталарыңның біреуінен қалып еді» деп, бұтыма кестелеген жырық балақ ойран шалбар кигізді. «Жаздыгүнгі ыстықта іші салқын болады» деп, көйлекті шәйіден жасатты. Басыма, өзіне арнап жігіт кезінде жасатып, сәті кеп кие алмаған, жасыл пайымен тыстатқан, су жаңа қара пұшпақ бөркін берді. Ал, атты ше?.. «Баяғының салдары осылай сәндейтін» деп, кекілін үзіп үстіне шоқпардай үкі тақтырды, құйрығының үстіңгі жағын өріп қыздың шолпысын тақтырды, басына «тізгінін қаңтаруға жақсы» деп жүген, «шылбырын байлауға жақсы» деп ноқта кигізді; «шалбарыңның құйрығын қажайды» деп, жалпақ басты қалмақы ердің үстіне бұлғарымен тыстаған мамық көпшік салдырды; «ер аттың арқасына батуы мүмкін» деп, тоқым мен арасына жырна салдырды; «аттың теріне шалбарыңның балағы сатпақ болып қалар» деп, үлкендігі етектей тебіңгіні таралғының астынан, аттың қапталдығына дейін салбыратып жіберді; ылдиға қарай шапсаң, ер аттың мойнына кетер» деп артына құйысқан, «өрге шапсаң жаясына кетер» деп, алдына өмілдірік байлады. «Жәй жүріске төсайылы да жетеді, шабыста шабайылын да тартпай болмайды» деп, ерді қос айылдады. Тұлабойы түгелімен күміспен әшекейленген бұл ер-тұрманды:

— Кешегі сені жанындай жақсы көретін әжең,— деп таныстырды әкем,— жаны сүйіп қосылған атан, Жәутікке қыз күнінде арнап жасатып, қолынан сәндеп шығарған ұстанын, ақысына қырық тұсақ берген екен. Жәутік өлгеннен кейін, әжең бұл ер-тоқымның үстіне жан адамды шығармай, сандыққа салып қойған. Кеше, аумалы-төкпелі заман болғанда, бұл ер-тұрманнан айырылып қалам деп қорыққан әжең, өзі сенетін бір кедей қоңсының кебежесіне, қара құрымға орап тыққан екен. Оны үй ішінде ешкімге айтпаған. Ұшқын артелінде тұратын сол қоңсы, әнеукүні сен үйде жоқта, осы ер-тоқымды әкеп берген!..

— Апырай, не деген жақсы кісі еді!.. «Әжеңнің қолынан көп жыл дәм татып ем» деді, «Бүркітіңді жақсы көретінін білуші едім» деді, «егер тірі болса, жігіт болған шағында Бөкенжанымның өз қолына табыс етерсің деген еді» деді...

— Әке-ай, не бердің сонша сақтаған ақысына!— дедім.

— Бір көйлек-дамбалдық мата, бір қадақ қағаз шәй...

— Сол-ақ па?!..

— Аз ба ол?

— Енді қайттік?— деді амалы құрыған Қайрақбай маған оралып кеп.

— Мен бәрібір барам!— дедім аз ойланып.

— Қалай?

— Қисаң, астыңдағы атыңды бер. Өзің жақын жердегі ауылдан ат ал да, ер-тоқымның сынығын жинап үйге қайт. Әкемді бұл шығын сөзсіз күйзелтеді. Ашуы басылғанша көзіне көрінуім қиын. Сәті түссе, Мәмбет аулына соғайын да, түспесе, жолдағы елдерді аралаңқырап, әкем сабасына түсе бастаған кезде барайын.

— О да мақұл екен,— деді Қайрақбай.

— Ақботаң да атыңның жәйін естігеннен бері қайғыда,— деді Қалиса,— ол оқиғаны естігенге дейін, «біліп қалады, ұят болады» деп үйіне келтіргісі келмей зыр қағушы еді, естігеннен кейін «сағы сынып қалған екен ғой Бөкеннің, келсе келсін, бірақ жан адам сезбейтін болсын» деді. Әзірге ешкім сезбеген сияқты. Сонда да қорқақ жүрек аласұрып тұр. Екеуміз шапанды бүркенейік те, тез жетейік. Тоқал есіктің кілтін салмаймын деген. Қанша айтқанмен туған шешесі емес пе? Қызының теңін табуына өлердей қуанышты, бейбақ!.. Жаныңды үзіп бер десең де даяр. Ендігі тілегі,— екеуіңнің қол ұстасып кетуің.

— Өзге жаны біле ме екен осы үйдің, Бәтес екеуміздің бұл сертімізді?

— Білуге тиісті емес. Және білмейді де ғой деймін. Оны Молда-ағамның қабағынан байқаймын. Оның қабағы аса жадыраңқы. Ал, жүр, уақыт өткізбей!.. Қалиса айтқандай, Мәмбет үйінің есігі бөгетсіз боп шықты. Іздеген орнымды да, іздеген жарымды да бөгетсіз таптым... Таңның білінуі, ауыл маңындағы малдардың қозғалуынан аңдалған соң:

— Ал, Бөкенжан, көз байланыңқы кезде жөніңді тап!— деген Бәтеске:

— Сонымен, бір жұма ғой уәдеміз?—дедім.

— Иә!

— Болыстық кеңсеге алдырам ғой сені?

— Қол алыстық қой оған. Нанбасаң, тағы да кел!

— Бірақ, өзің де барам дегенді қой,— деді ол.— Қасыңда милиция болғанмен, «ауыл итінің құйрығы жуан» дегендей, жанжал көтерілсе жақсы болмас. Одан да «кеңсе шақырып жатыр, неге екенін білмеймін» десін де алып келсін. Өзіңнің досың Нұрбекті жіберейін. Ол айтқанды қалт қылмайды. Нұрбек босқа барып қайтты. Әкесі: «алып кетем десең, қарсылық жоқ. Әне, бала! Ал да жүре бер!» деген екен, қыз «неге барам мен кеңсеге? Онда жұмысым жоқ!» деп сазарып отырып апты. Нұрбек оңашалап менің жайымды айтса, «маған оның ешбір қатынасы жоқ!» депті. Нұрбек «не деп тұрсың өзің?» деп, Бәтес пен менің арамда болған оқиғаны және соңғы уәдесін айтса, «олардың, бәрі де өсек, болмаған оқиға!» деуінен бір де танбапты. «Бұнысы несі?!» деп таңданған Еркін:

— Ал, енді қайтеміз?—дегенде:

— Өзім барам!—дедім мен.— Милиция бермесеңіз жалғыз барам. Өз құлағымнан естімей, бұл сөзге нанбаймын.

— Онда мен де барайын!— деді Еркін.

— Жол жайларыңды сезіп отырмын; бұл — бас бостандығының заманы. Кімді сүйсе де адамның еркі. Балалар сүйіссе, бізде қарсылық жоқ. Мына баламның көзі отыр,— деді Бәтесті нұсқап,— жасы жетті. Оң қол, сол қолын таниды. Жат жұрттыққа жаралған бала. Сырт естуім басқаша еді. Ұялып ештеңе демеуші ем. Кеше милиция келгенде ренжіді ме, немене, бармаймын деп шалқасынан түскені!.. Ал, біз, өзге жанымыз шыға тұрайық, өздерің баламен сөйлесіңдер. Барамын десе, батамды бергеннен басқа айтарым жоқ.

— Ақбота!—деп жақындай беріп ем:

— Жолама!— деп қолын көтерген Бәтестің түсі, маған қауып алатын қаншықтай көрінді.

— Өй, Ақбота, есің дұрыс па?!—дедім мен кідіре қалып.

— Дұрыс!— деді ол сазарып.

— Ендеше, мынау істеп тұрғаның не?!

— Біздің арамызда болғанның бәрі, көл бетінің көбігіндей желге ұшты. Біз енді бөтен кісіміз!.. Құлағыма ыстық қорғасындай құйылған бұл сөзден есеңгіреп кетсем керек, Нұрбек:

— Саған не болды?!—деп сүйей берді.

- Бәтес! Не айтып тұрсың?— деп жылап жібердім мен.

— Айтқаным сол,— деді Бәтес,— келген ізіңмен қазір қайт!

— Ойпырай, шырағым-ай,— деді Еркін,— мен араласпаған жұмыстарың еді ғой бұл. Мен, тек совет заңын ғана орындап, зорлықтың құрбаны болмауыңды ғана бақылап жүр едім ғой. Екеуіңнің араңда болып жүр деген оқиғаның керісінше ғой, мына айтып тұрғандарың?..

— Бұрын кіріспеген іске әлі де кіріспеңіз, ағай!— деді Бәтес.— Мен өз өлмесімді білетін жасқа жеткен адаммын. Айтқаным айтқан: Бүркіт пен менің арамды жалғастырған жіптің бәрі үзілді. Енді ол да, мен де боспын. Әрқайсымыз енді қалаған жағымызға кетуге еріктіміз!..

— Сен едің ғой, Ақботам, менің қалағаным!— дедім мен Бәтеске.

— Мен айтарымды айттым. Сіздер аттанғанша бұл үйге кірмеймін!— деді де, Бәтес шығып жүре берді.

— Ағай-ау!— дедім мен Еркінге сандалған дауыспен,— не болды бұл?!..

— Менімше ештеңе де болған жоқ,— деді Еркін.— Бұл ашудың қалың астары болуға тиісті...

— Қандай?.. Аттың күзелуі ме?..

— Одан әлдеқайда қалың болуға тиісті.

— Не деп ойлайсыз, сонда?

— Оны білуге тырысу керек.

— Қалай?

— Ақылдасармыз ол жәйді. Қазір Бәтестің тілін ап, ізімізбен қайта тұрайық... Сол кезде ымырт та жабыла бастады. Біз кейін оралдық. Атымыз да ілгері басқан сайын қараңғылыққа сүңги берді, біз де сүңги бердік. Міне қайда сәтсіз түн!.. Екінші бөлімнің аяғы.

— Ақбота!—деді маған.

— Әу?

— Сен орыстың «драма» деген сөзін естідің бе?

— Жоқ. Ол не сөз?

— Мысалмен айтпасам түсінбессің оған. Мысалы, сен екеуміз ғой, бір-бірімізді жас күнімізден сүйдік?

— Сүйдік!..

— Біздің бұған ертерек осындай жақын болуымызға ғой, көлденең біреулер бөгет жасады?

— Рас!..

— Біз ғой, ол бөгеттерге қарамай, бірталай қиын кезеңдерді өтіп, ақыры табыстық?

— Тек осының байсалды болуын тілейік!

— Әрине, «драма» дегеніміз осы, яғни, екі ғашықтың бөгеттерден өтіп қосылуы.

— Жақсы сөз екен онда?

— Жаман да бір сөзі бар оның.

— Иә?!..

— Егер әлгі бөгеттер ғашықтарды айырып, аяғы қайғымен бітсе, оның аты «трагедия!».

— Мысалы, Қозы Көрпеш пен Баян сияқты ма?

— Иә!

— Ендеше, айта көрме, оны!..

— Онда қызық бір сезді айтайын: егер бөгет жасаушылар жұрт алдында күлкі боп қалса, оның атын «комедия» дейді.

— «Театр» деген сөзді естідің бе сен?

— Мынау бір жақсы сөз екен!..

— Естідім. Бірақ, көрген жоқпын.

— Әлгі «драма» деген де, «трагедия» деген де, «комедия» деген де театрда, ойын-сауық ретінде көрсетіліп жатады...

— Оны естимін. Бірақ, көрмеген соң түсінбеймін.

— Орыста және бір қызық нәрсе бар.

— Қандай?

— Орыстың кейбір оқыған адамдары басынан кешкен оқиғаларын дәптерге күн сайын жазып жүреді де, «дневник» деп атайды. Енді біреулері, күнде көргенің емес, біраз уақытта көргендерін теріп жазса, оның атын «мемуарлар» дейді. Онысы «естелік» деген сөз.

— Жақсы әдет екен ол.

— Солардан үлгі алған қазақтар, жазып жүрген дәптерлерін «естелік» деп атайды.

— Өзіңде бар ма, ондай естелік.

— Бар.

— Кәзір бар ма?

— Бар.

— Көруге бола ма?

— Неге болмасын,— деп Бүркіт, қамзолының ішкі қалтасында бүктеулі жүрген жұқа былғарымен тыстаған қалың дәптерін суырып берді. Оқып қарасам — қызық!.. Түгел оқып шығуға, Бүркіттің аттанатын уақыты таянып қалған еді. Ол сонысын ескерткеннен кейін:

— Тастап кетесің бе маған, қайтып оралғанша?— дедім.

— Ал! Бірақ, мұндай дәптер менде екеу.

— Екіншісі қайда?

— Етігімнің қонышында,— деп Бүркіт тағы да суырып берді. Екі дәптердің түсі де, қалыңдығы да бірдей.

— Осындай былғарымен тыстаған дәптерлер бола ма?— дедім мен, аударыстырып көріп.

— Орынборда әдейілеп жасаттырып алып едім, қажеті боп қалар деп. Бастапқы дәптерді Орынборда жүрген күндерде толтырдым. Екіншісін өткен жаз елге келгеннен кейін бастадым. Екіншісін ақтарып көрсем, жартысынан аз-ақ артық беттері толтырылған; біріншісі — түгел толтырылған.

— Мынау неге толтырылмаған?— дедім екінші дәптерді көрсетіп.

— Ондағы оқиға да әлі аяқталған жоқ,— деді Бүркіт жымиып.

— Не оқиға ол?

— Оқығанда көрерсің. Әзірге айтарым: бірінші дәптерде өз өмірімнің кезеңдері ғана жазылған; екінші дәптер — екеуміздің жайымызда...

— Қойшы?!

— Рас!

— Онда оқу керек екен.

— Оқысын деп әдейі көрсетіп отырмын. Сүйсінетін де, сөгетін де жерлерің болуы мүмкін. Қайсысына болса да шыдаймын. Бір ғана шартым: ренжитін жерлерің болса, сөгуіңе бейілмін. Араздасуыңа жол жоқ.

— Мақұл.

— Әкел қолыңды осыған!

— Түгел оқып шықтың, ба?— деді ол маған, оралғаннан кейін.

— Бір сөзін тастамастан!.. Әлденеше қайталап!..

— Ренжіген жерің жоқ па?

— Жоқ!

— Майлыбай үйінде қонуымды сипаттаған жерін оқығанда ше?

— Ол арасы менің саған деген сенімімді бекіте түсті!

— Сені тануым рас болса, өзім де «сөйтер» деп сенген ем, Ақботам!..

— Бұл дәптерлерің Кәкеннің тойына келуіңді сипаттауыңмен ғана аяқталыпты ғой. Аржағын жалғастырасың ба?

— Екеуміз ЗАГС үйінен қолтықтасып шыққанға дейін!..

— Ал, Ақбота, сенен бір өтінішім бар,— деді Бүркіт, естеліктерін қалтасына салып жатып.

— Иә?

— Осындай естелікті сен де жазсаң қайтеді?

— Жаза алам ба мен?

— Мен білетін Бәтес екенің рас болса,— жазасың!.. Менен артық та жазуың мүмкін!..

— Неге?..

— Маған сенің сезімталдығың менен әлдеқайда күшті сияқты көрінеді. Күнделік пен естелік сезім дүниесінің ісі. Ендеше, сенің, жазғаның менен әлдеқайда терең болуға тиісті.

— Келістіре алмасам ше?

— Шамаңның келгенінше жаз!

— Сондай қорлығын көре тұра,— деседі, шешем туралы аянышты сөз айтатындар,— жас әйел боп желіккенің ерінің «көзіне шөп салғанын» көрген де, естіген де жан жоқ.

— Шешең,— деседі олар,— алғашқы баласын он бес жасында босанды. Онысы ұл еді. Бала көтермеген бәйбіше, ерінің көңілі ұл тапқан тоқалға ауып кетеді деп қорықты да, сол баланы кішкене күнінде өлтіртті. Осы елдегі делқұлы біреуді жалдап, есік алдындағы жер ошақта қайнап тұрған құртқа түсіріп жіберген!.. Одан кейін шешем, ұлы-қызы аралас жыл сайын бала көтереді де, алғашқылары бірер жаста өле беріп, он тоғыз жасында — Кәкенді, жиырма жасыңда — мені туады. Бәйбіше мені кішкене күнімнен бауырына салады да, кімнен туғанымды жұрттан естігенше, содан туған боп жүре берем.

— Қыз бола тұра, «ұл» дегені несі мені?!—деп сұрасам:

— Байғұс бала-ау, білмеймісің қазақтың ғұрпын?— деп жауап береді әңгімелесуші адамым,— жат жұрттыққа жаралған емес пе, қыз байғұс? Бойжеткесін малға сатылып кетпей ме ол? Одан кейін әке-шешеге пайдасы бар ма?.. Ендеше, балам деп қайтеді оны? Әлденеше қызы бар, ұлы жоқ біреуден «балаң бар ма?» деп сұрашы, «жоқ» деп жауап берсін!.. Немесе қызы әлденешеу, ұлы біреу-ақ адамнан «балаң нешеу?» десең, «жалғыз-ақ» десін!..

— Түсінікті,— деймін мен,— сонда «қызды ұл» деуден не пайда?

— Уақытша болса да өзің өзі алдауы ғой!.. «Ұл» болуымның тарихы осыдан басталған мені, әжем кішкене күнімнен ұлша киіндірді. Біреудің «жалғызы» әрі «мырзасы» болғандықтан, мен, әрине өте сәнді киінем, бірақ, кейбір шын ұлдардың да үстіне қадайтын алтын, күміс, асыл тас сияқты жылтырауықтың ешқайсысын әжем денеме жолатпайды. Ауылдағы еркек балалардың да еркелері маңдайына кекіл, шекесіне айдар қояды. Ал әжем маған оны да істемей, жаз түгіл қыстың суық айларында басымды ұстарамен тап-тақыр ғып қырғызып тастайды. Кішкене күнімнен мәпелеп өсіруден болу керек, мен өте аяншақ едім: бір жеріме қиттықандай шөгір кірсе найза сұққандай, терімді әлде не жырса балтамен шапқандай бақыратынмын; тырнағымды алудың өзі маған саусағымды кескендей көрінетін; ал, шашымды алу, басымды алу сияқтанып, қолы күшті әжем құшағына қатты қысып отырмаса ұстара тигізбейтінмін, сонда да бақыра тыпыршып басымды бұлғақтата бергендіктен шаш алуға ең шебер деген адамның өзі, құйқамның әлденеше жерінен қан шығармай қоймайтын... Сырт бейнемді сондай ғып ұстайтын әжем, «қызға жолама, қызы жұғады» деп, қатарлас қыздарды маңыма жолатпай қуатын. Ұлдың да, қыздың да өз табиғатына сәйкес сөздері бар емес пе? Ескі ауылдағы ұлдың, әсіресе, ерке ұлдың жас күнінен аузы дағды алатын сөзі — боқтау. Қыздың аузынан боғауыз түгіл, әдепке жатпайтын сөз шығу, ауылдың салтында мүмкін нәрсе емес. Ал, «еркек орнында» дейтін кейбір жасамыс, би әйелдер, еркекшілеп те боқтап жібереді. Мысалы, менің әжем. «Боғауыз» аталатын сөздердің қайсысын болса да айтуға және еркекше айтуға, ол қандай жағдайда болса да қымсынған адам емес. Мені де сол әдетіне салғысы келгені ме, әлде «ұлдық» есіміме жұрттың құлағын үйреткісі келгені ме, әжем тілім шыға, маған тентек ұлдар айтатын боғауыздың бәрін де айтқызып үйретті. Мен байғұс не сөз екенін түсінбей, ұятты аңғарған шағыма дейін, «боқташы!» деген адамның бәрін сыбай бердім. Сонда, әжемнің ұйытқуымен, ерекше сыбайтын адамымның бірі, туған шешем — Жәния. Неге боқтаймын сонда? Жазығы не оның?.. Түк те жазығы жоқ!.. Сөгіс сөзге еті өліп кетуден бе, әлде, іштен шыққан баланың сөзін ауыр көрмеуінен бе, қалай сыбап жатсам да шешем ұрсу түгіл қабағын да шытпайды. Әжем мені, шешемді боқтатып қана емес, ұрғызып та үйретті. Бірақ, ол таяқтың әкесін менен емес, әкем мен әжемнен жейді. Әжемнің жайын ездеріңіз білесіздер. Әкем «көзі ашық» адам бола тура, бертінге дейін шешеме аса қатал боп, таяқтан көзін ашырмады. Менің өтірік ұл боп жүруімді бетіме басатын балалар, сөз аңғаратын кезге жеткен шағымда, туған шешемнің де кім екенін дәттетіп беретін еді. Бұл сөзге алғаш жылағаныммен, кейін сенетін болдым; өйткені енді ғана байқасам, түр-тұлғам шешемнен айнымай, аузынан түсіп қаппын!.. Өңге кескінімнің дәл тартуын былай қойғанда, оң жақ ұртымның үстіне тарының дәніндей ғана боп біткен қап-қара меңім дәл шешемдікі. Осы сенім бойыма бекігеннен кейін, шешеме көрінеу көзге болысып, өзім бар жерде әкеме де, әжеме де ұрғызбай, араша түсетін болдым. Менің болысуымнан ба, әлде, мен жеті жасқа шыққанда, шешемнен ұл туып, атын «Сейіл» қойған бала аман есуінен бе, әкем шешеме енді қол түгіл тіл де қатпайтын болды. Ерінің аужайына қарағандықтан болу керек, ескі дағдымен ара-тұра шапылдап алғанмен, әжем де шешеме одан кейін қол жұмсамады. Сыртқы түрін ұл ғып көрсетем дегенмен, қыздың аты, «қыз». Қызға «ұлмын» деу, есін білгенге дейін ғана жарасады екен, одан кейінгі «ұл» болғаның құрысын!.. Не ұлдардың, не қыздардың тобына кіріп, ойынына қосылмаған өмірдің несі қызық!.. «Ұл» кезімде менің көрер бар қызығым, әкемнің я әжемнің қасына еріп, ауыл-үйді де, шетті де аралау еді. Жалған ұлдың жәйін түсінгеннен кейін, бұл қызық та мені бұрынғыдай еліктірмей, әкемнің де, әжемнің, де қасына сараң еретін болдым. Сондағы сылтауым, сабақ. Біздің ауылда қазақ мектебі 1918 жылдың күзінде ашылды. Ол жұмысқа басшы болушылардың бірі — әкем. Он алтыншы, он жетінші жылдардың дүрбелеңінде атқа мініп, Амангелдіге қарсы шыққан топтың ішінде жүрген ол, біздің арада Совет өкіметі орнай сала ауылға қайтты да, мектеп ашу ісімен шұғылданды. Алғашқы кезде, ол мектепте сабақ та оқытып жүріп, келер жылы босанды, содан бері үй шаруасының жабдығымен шұғылданады. Бірақ, «Қызыл Қазақстан», «Әйел теңдігі», «Шолпан» сияқты журналдарды, «Еңбекшіл қазақ», «Ақ жол» сияқты газеттерді үйге алдырып, бос уақытта қолынан тастамай оқып отырады. Оқу жасындағы Кәкенге мектеп есігін аттатпаған ол, мені өз қолынан жетектеп апарды. Сабақты мен алғашқы күннен-ақ жақсы алып кеттім, соған қуанған ол:

— Егер осылай жақсы оқи берсең,— дейтін болды бертінде,— жоғарғы жаққа қарай жіберіп, әуелі Торғайдан, одан кейін Орынбордан оқытам! Мұғалімдердің бағалауынша, егер сабақ жарысындағы тізгінімді еркіне жіберсе, бұл мектептің «төрт жылдық» аталатын мерзімін, мен екі жылда тауысып кететін сияқтымын. Тізгінімді солайша тежегенмен, барлық класта да, барлық сабақтан да мен үнемі алда отырам, сондықтан, үшінші класқа барған шақта, мұғалімдердің кейбірі әлде не себеппен мектепке келмей қалса, кластағы балалардың сабағын, оның орнына мен үйрете салам.

— Тек, тіл, көзден аман боп, дені сау боп, алдағы жылда төртінші класты бітірсін,— дейді мектептің меңгерушісі Балқаш,— содан кейін, әке-шешесінің ұлықсатын алам да, Орынборға апарып, үлгілі тәжрибе мектебіне ез қолымнан орналастырам. Онда екі жыл оқып, алты класты тәмамдағаннан кейін, институтқа жүйрік аттай шауып өтеді. Жасы ол кезде де бәлкім жетіңкіремегенмен, бойшаң бала, ретін тауып өткіземіз!.. Балқаштың бұл жобасы іске асар ма еді, қайтер еді, егер, төртінші класты аяқтар жылы, ойда жоқ бөгет кездесе қалмаса!.. Ол бөгетім — Бүркіт. Мен онымен ең, алғаш өзінің үйінде кездестім. «Сыр бойынан көшіп келген осындай жақын адамымыз бар, ерулік апарамыз» деп аттанған әжем, мені қасына ерте кетті. Соңғы бірер жылда бұндай жүрістен бойымды тартыңқырағандықтан, барғым келмеген қалпымды көрсетіп ем, әжем апаратын үйінің мән-жайын айтып, ықтиярыма қараған жоқ. Ол жолшыбайғы кеңесінде, бара жатқан үйіміздің адамдарын жекелей сипаттап отырып:

— Бұл арадан Сырға көшкенде, Бүркіт деген баласы кішкентай еді. Өзі шідер үзген тентек еді. Әлі де солай ма екен, әлде есейіңкіреген соң басылды ма екен?— деп қойды.

— Егер бұрынғы қалпы болды бар ғой,— деп қойды әжем бір сөзінде,— мазаны кетіреді ол!.. Бұрын, не оның үйіне біз барсақ, не ол біздің үйге келсе, құтылғанша асық болатынбыз.

— Рас,— деп жұптады Қиқым,— талай тентек баланы көре жүре, бұндай тентекті ешқайда кездестірген емен!.. «Айтып сөз, ұрып таяқ өтпейді» дейтіннің нағыз өзі!.. Әке-шешесі де өзің тым шолжаңдатып, бетке қақпай жіберген!..

— Бопашжан, байқа!— деп сақтандырды мені Қиқым,— маңына жолама!.. Бұл сөздерге құлағым елеңдеді де, мен сол тентекті көруге асықтым. Ал көрсем, әжем айтқандай, кәзір есейіңкіреуінен бе, әлде жұрт бұрынғы қылығын есіріп айта ма, тентектік түгі де жоқ!.. Әсіресе — маған!.. Қонақ деп сыйлады ма, әлде «ұл» боп жүрген мен байғұсты мүсіркеді ме, әп-сәтте менімен үйір боп ойнап кетті. Әжем «Бүркіттің жасы биыл он үште» деген. Ал, бойына қарасам, бұндай жастағы баладан әлдеқайда ірі. Мінезі ақкөңіл, аңқылдақ, ойыншы!.. Үйінде төрт-бес күн мейман боп жатқанда, ол екеуміз бірге туған баладай және тату баладай дос боп кеттік. Ояу кезде жұбымыз жазылмай, қайда жүрсек те бірге боламыз. Кейде әдейі қытығына тиіп ашуландырайын десем, кеюдің орнына күліп жауап береді. Бойым үйренгеннен кейін басыныңқырап, кейбір жағдайда жәбірлік көрсетсем, тулаудың орнына ырқыма көне береді. Осылай достасқан біз, алғаш жолығып ажырасқаннан кейін, көріспесек тұра алмайтындай болдық. Әсіресе, Бүркіт. Толып жатқан сылтаумен, ол біздің үйден ат ізін құрғатпайды. Аса жақсы көргендіктен, оңаша кездескен шақтарда, неге екенін кім білсін, ол мені кейде «бота» кейде «ақбота» дейді; мен оны, әкесінің атауына қарап, кейде «Бөкенжан», кейде өз жанымнан қосып «Ақ Бөкен» деймін. Сүйтіп жүргенде күз басталып, қыстауларына беттеген ауыл арасы .алшақтап кетті. Енді не істеуге білмей жүрген шағымда, Таңатар аулында ашылған алты жылдық мектептің оқуы басталды да, Бүркіт төртінші класына оқуға келіп түсті, салығы біздің үйде. Екеуміз бір класта оқитын болдық. Жырақ жердегі ауылдың мектебіне көлікпен бірге барып, бірге қайтатын Бүркітпен екеуміздің бұрынғы достығымыз сол қалпынан айныған жоқ. Әдетте, біз Таңатар аулына түйеге жеккен шанамен барамыз. Біздің ауылдан сабаққа баратын балаларды шанамызға кейде мінгіземіз де, кейде жеке кетеміз. Баланың ойынсыз күні жоқ. Біз де жолшыбай алысып-жұлысып, бірімізді біріміз шанадан құлатып, қарға аунатып, қар лақтырып дегендей... асыр саламыз... Сондай ойындардың ешқайсысында Бүркіт маған «сен қыз, мен ұл» деген ешбір белгі көрсетпейді... Дағдылы күндердің біреуі. Күндізгі сабақты бітірген Бүркіт екеуміз, күн мезгілі кешкіріп, бұлыңғыр ауа қоюлана түскен шақта, түйеге жеккен жайдақ шанада, қалың қамыстың ішін аралаған жылтыр жолмен ауылға беттеп келеміз... Тымырсықтау аязды ауа райы, күн еңкейе шаңытыңқырап тұр. Кешке қарай жер бетін қалың жапқан туманная қара күреңденген күн келбеті, сөніп бара жатқан шоқтай әлсіз ғана жылтырайды. Бұндай күндерде, далаңқы жерлерде «үрлесін» атты боран сымақ боп, қар бетіндегі қырау ала қаншықтана сырғи жүгіріп жатуға тиісті. Мектеп пен ауыл арасындағы жол, қалың қамыстың арасымен жүретіндіктен, көлдің беті тымық. Қимылсыз қалпында үстіне қалыңдай үйелеген қыраудан, әрбір қамыстың жуандығы сырғауыл боларлық қайыңдай көрініп, ауыр салмақтан белдері бүкірейіп, бастары төмен иіліп кеткен. Соңғы жұмада боран болмағандықтан, қары мен мұзы араласқан көк ала жолдың беті майлаған қайыстай жып-жылтыр. Балалардан оңашаланған Бүркіт екеуміз шана үстінде ойнап барамыз. Әуелі соқтығатын менмін. Бүркіттің бір мінезі ызғырық суықта өзге балалардай оранып-шымқанбай әрі ықшам, жеңіл киінеді де, қамзолша күзен ішігінің де, кеңірдек барқыт қамзолының да, көйлегінің де жоғарғы түймелерін салмай, омырауын далита ашып жүреді. Денесінің қызуы өзгелерден күштірек пе, терісі өзгелерден қалыңырақ па, өзгеміздің ашылған жерімізді үскірік аяз темірдей қарығанда, Бүркіттің аяз сүйген жері, жүнін жұлып отқа қақтаған құстың денесі сияқтанып, күреңдене бөртіп тұрады!.. Аяғына ол жеңіл ғана байпағы бар етік, бұтына жеңіл ғана сырмалы шалбар киеді. Басындағы түлкі малақайының бауын ешуақытта байламай екі құлағы салпаң құлақ ешкідей селтеңдейді де жүреді. Шешесінің қой терісінен жүнін ішіне қарата тігіп берген биялайын ол ешуақытта қолының басына ілмей, белбеуінің алдыңғы жағына қыстырып қана қояды. Белін әкесінің тұрқын қысқартып берген жалпақ кемер белбеуімен тас-түйін ғып байлап алады. Осы белбеуді ол, қысқы киімін шешкенде де тастамай, қамзолының сыртынан буынып жүреді. Өзге баланың беті аяз сорғанда қызара қалса, Бүркіттің қоңыр сұрлау өңі сол қалпынан өзгермейді. Мектептен күн сайын көңілді қайтатын Бүркіт, бүгін Таңатар ауылынан ұзағанша, әлде не себеппен үн-түнсіз бола қалды. Ол осындай күйге әр кезде түсетін, сонда мен, жадыратуға күшім жетпесе, қол күшімді жұмсап, сүйкеніп, қытықтап... дегендей, лезде ырқыма көндіріп алатынмын. Қандай қылжағыма болса да, ол ешуақытта ашуланбайтын... Бүгін де осы әдісіме бағып, жым-жырт келе жатқан Бүркітке, әуелі әлде неменелерді айтып қылжақтап ем, әуліге қоймады. Қытықтап көріп ем, «қойшы, Бәтес!» деген сөзді салқын кескінмен ғана айтып отырып алды. Бір қызығы, мен өте қытықшыл адаммын, егер біреудің қытықтарын білсем, қолы тимей-ақ зәрем ұшып тұрады да, қолы тие қалса, кішкене баладан да жеңіліп, жанымды қайда қоярлық жер таба алмаймын; ал, Бүркіттің қалай қытықтасаң, да қымсыну түгіл, бүйрегі бүлк етпейді!.. Бұл жолы да сол әдетіне баққан Бүркітті қайтсем де қозғау, көңілін өзіме аудару мақсатымен, жанаса берген бір күртіктен екі уыс қарды жентектеп алдым да, бейғам отырған Бүркіттің ашық омырауынан көйлегінің ішіне салып кеп жібердім. Жалаңаш етіне суық қар тиіп шошынған шақта маған жалт қараған ол, ұстағысы келгендей ұмтыла беріп еді, шанадан түсе қаштым, ол тұра қуды!.. Біздің ойынымызға көңіл бөлгендей, үсті басын қалың қырау жапқан түйе тұра қалды да, «ойындарыңнан от тұтанбасын» деп сақтандырған кескінмен «ауф!» деп дыбыстап ақырын аяңмен жөніне жылжыды. Қуған Бүркіттен қашқан мен, жол жиегіндегі қалың қамысқа үймелеген биік күртікке сүріне-қабына бұрын шықтым да, қарды уыстай жентектеп, Бүркітті атқылай бастадым. Оныма ызалана түскендей, лақтырған қардан бетін ғана қорғаған Бүркіт, бір биік күртіктің құлай беріс жарында қуып жетіп ұстады да, жас баладай көтеріп ап, кеудемді кеудесіне, бетімді бетіне тақай қатты қысып, ерініме ерні қадала қалды!.. Мен есімнен танған адамдай, не халге ұшырағанымды білмей қалдым!.. Сондай халімде, әлдекімнің: «Сүйер көбейсін!» деген даусы құлағыма сап ете түскенде, шырт ұйқыдағы адамның үстіне мұздай суды құя салған сияқтанып, жалт қарасам, Жұман!.. Мен жанталасқан жандай бұлқынып, Бүркіттің құшағынан әрең босандым да, күртіктің ойпатынан домалай түсіп, таса-тасамен әрі қарай жүгіре жөнелдім!.. Сол бетіммен қаңғырып өлер ме едім, қайтер едім, егер аздан кейін артымнан «Бәтес!» деген Бүркіттің даусы естілмесе!.. Оған да тоқтамас па едім, қайтер ем, егер қуып жетіп ұстай алмаса!.. Оған да көнбес пе едім, қайтер ем, егер жалбарынышты сөздеріне жауап бермей бұлқынып ағыл-тегіл жылаған мені, Бүркіт ықтиярымнан тысқары тағы да құшақтай көтеріп ала жөнелмесе!.. Содан кейін бұлқынған жоқпын. Бірақ, шанаға әкелгенге дейін де, отырғызғаннан кейін де, ауылға жетіп, үйге кіргенге дейін де, Бүркітке тіл қатқан жоқпын... Тіл қатуға күшім болған жоқ. Ызаға булығудан ба, ұятқа өртенуден бе — мана, Бүркіттің күштеуімен шанаға отырғаннан бастап көтерілген денемнің қызуы аздан кейін үдеп, тұлабойым жалындай лаулады да кетті. Үйге жетіп қора ішіне кіргеннен кейін, шанадан тәлтіректеп әрең көтерілдім де, құлап кете жаздап әрең оңалдым. Бір жақсысы, бұл кезде мезгіл алакөлеңке боп қалған екен және ол маңда адам жоқ екен. Үйдің есігіне қарай сенделе басып жөнеле берген мені, дауысында қорқу мен аяу үні сапырылысқан Бүркіт қолтығымнан демемек боп жақындай беріп еді:

— Ұстама!...— дедім мен ыршып кетіп,— тәтем үйіне бар!.. Құдай үшін біздің үйге келе көрме!.. Не дерін білмегендей, Бүркіт аңырып тұрып қалды, мен үйге кіріп кеттім. Шамы жағылмаған көлеңкелі үйдің ауыз бөлмесінде ешкім жоқ екен. Дуылдаған денем мен дірілдеген аяғыма әрең ие боп, қабырғаға сүйеніп төргі бөлмеге кірсем, бұрышта намаз оқыған әжемнің елесі көрінеді. Намазының сәлемі ме, әлде үйге кіргеннің кім екенін білгісі келді ме, босағадағы, ағаш төсекке беттей берген маған әжем одырая бір қарады да, ғибадатымен шұғылдана берді... Мен үстінде көрпелер жиюлы, тапалтақ, кең ағаш төсекке әрең жетіп, үстіне созыла әрең шықтым да, бетімді мамық жастықтың ішіне көме, етбетімнен жата кеттім. Сол кезде қызуы тағы да күшейе түскендей болған денем, отқа қақтаған қорғасындай балқып бусанды да кетті. Аспаннан түскен қалың жаңбырдың тамшылары жыраға жиналып су боп ағуы сияқты, денемнен көтерілген бу көзіме жиналғандай, ал кеп ағыл-тегіл жыла!.. Тегі, жылау үстінде өзіме өзім ие бола алмай, өксіген даусым шығып кеткен болу керек, онымды әжем намаз үстінде-ақ естіп қалған болу керек, аздан кейін нақ қасыма кеп, «немене, Бопашжан?» деп сұрады. Мен жауап бермеген соң, өксуімді доғармаған соң, әжем әуелі басымды, одан кейін тамырымды ұстап көріп:

— Құдай-ай, сақтай гөр!.. Ауырып кепті ғой, мына бала!.. Не болды, қалқам?!— деп еді, мен тағы да жауап бермедім, жатқан қалпымды өзгертпедім... Әжем өте қарулы кісі еді. Мықты жігіт әрең көтеретін жүкті, қолы тисе жұлып алатын. Қайраты сондай әжем, менен тіл ала алмауына, ырқына сөзбен көндіре алмауына көзі жеткендей, не халге ұшырағанымды алдына өңгеріп ап білгісі келгендей, тырмысуыма қарамастан, төсектен құшақтай суырып алды да жерге отыра қап бауырына басты. Сол шақта ауыз бөлмеден әлдекім кіре берді.

— Жапашпысың?—деді оған әжем.

— Иә!— деген даусы естілді шешемнің.

— Мына бала ауырып кепті,— деді әжем үрейленген үнмен,— денесі өрт боп күйіп барады. Үшкіртіп жіберетін әкесі де үйде жоқ! Пұшық шешейді шақыра қойшы, ұшықтап берсін!.. Пұшық шешей де тез келіп жетті. Денемнің қызуын көрген ол: «Мана үйге ұшықтап кіргізу керек екен!» деп өкінді де, «қорықтық құяйын» деп, ауыз бөлменің пешінде жанып жатқан отқа темір шабаланы қыздыртты. Қып-қызыл болған шабаланы шешем алып кеп төбеме ұстағанда, үрейленген мені әжем құшағына қаттырақ қысып алды да, пұшық шешей, қызған шабаланың үстіне суды борылдата құйды. Зәрем кеткен мен, әжемнің кең омырауына басымды қалай сұғып жібергенімді білмей де қалдым... Бірақ қорықтық құюмен, денемнің күйіп-жануы басылудың орнына үдеп кеткен сияқтанды. «Бәтес ауырып қапты» дегенді есітіп көрші-қолаңнан көңілімді сұрауға келгендерді, «түнде көңіл сұрамас болар» деп, әжем ауыз бөлмеден бері аттатпады. Жолаушылаған әкем ол түні келе қоймады... Өкпем алқынып, жүрегім өрекпіп... дегендей түні бойы дөңбекши аунап, көрер таңды көзімнен атырдым. Сонда, қасымда отырған әжем ара-тұра қорылдай қалғып кетсе, есік алдына қисайған шешем қит еткен қимылымның бәрін сезіп, жастығынан басын көтеріп алады. Әжемнен қорқатын байғұс сонда да жолай алмай: «Не керек еді?» деп дыбыс қана береді, сол дауыстан әжем де оянып кетеді... Бір сәтте қалғи қаппын... Әлде не дыбысқа оянып кетсем, есіктен Қалиса кіріп келеді екен. Терезеге қарасам, күн түске тармасып қапты. Мен үйдің төрге жақындау бұрышында жатыр едім, бұл үйдің келіні болғандықтан, ол араға келуге хақысы жоқ Қалиса, босағада тұра қап:

— Қалайсың, Еркежан?—деді.

— Бәрін де естідім,— деді Қалиса, жаны ашыған кескінмен,— байқамаған екенсіңдер, байғұс балалар!.. Қайдан байқасын!—деді ол өзіне өзі,— қауызынан жаңа ашылған бейшаралар, үстіне кеп қай шыбын-шіркейдің қона қаларын қайдан білсін!.. Қалиса бетін теріс бұрды да, жаулығының бұрышымен көзін сүртті.

— Бөкен қайда?— деп қалдым мен оған, ықтиярымнан тысқары.

— Үйіне кетті.

— Үйіне?!

— Иә, үйіне!.. Жұман иттің жемсауын тығындамаса, айдай әлемге жәйіп масқара қылмай ма?.. Соған бірдеме алып келуге кетті...

— Онда айтпас па екен?

— Қайдам. Көмекейі кең ит еді. Тойымдығы да аз болушы еді. Жалмауыз ит тоймай сілені қатырып жүрмесе!.. Бұл сөз көңіліме тағы да қобалжу сала бастады.

— «Отыз тістен шыққан сөз, отыз ру елге жайылады» депті, шырағым,— деді Қалиса кейіген қабақпен.— Қайткенде де ел еститін сөз бұл. Жастарыңның жетіп тұрған да шағы емес: «Ести берсін, совет заманы, еркімізбен қосылсақ, бізде кімнің не жұмысы бар?» дей салатын. Ондай жасқа жеткенше, бірталай уақыт бар әлі. Ескі заман болса, бұл хабар жетісімен-ақ, қайын жұртың сойылын сүйретіп қалың қолмен келіп қалар еді де, дүмді неме шаңырағыңа қобыз ойнатып зықыңды шығарар еді. Әкең оған төтеп бере алмас еді. Кәзір оны істей алмайды, совет заманы!.. Әйелге бостандық берілген заман!.. Бірақ, олай екен деп, бұғып та жатпас, сасық ит. Көрінеу шаппағанмен, астыртын жұмысын жүргізіп-ақ бағар. Әлі де байлыққа сатылатындар жоқ емес. Ақшасы көп ит, әркімдермен жең ұшынан жалғасып, талай саққа жүгіртеді бұл жұмысты!..

— Осы сөздерді неменеге айтып отырсың маған?— дедім Қалисаға.

— Жәй, әншейін, сөздің сырағысы да,— деді Қалиса,— әйтпесе, совет заманында кімді кім жей қояр дейсің. Тек, құдайдан, бұл істе сенің әкең мен Бүркіттің әкесінің өзара ауыз біріктіруін тілейік! Қалисаның соңғы сөзі көңіліме ұялай қап, ішімнен мен де соны тіледім.

— Сонымен,— деді, кескіні әлі де тілек үстінде сияқты болып отырған Қалиса,— еркекшора боп далдаңдайтын дәуірің басыңнан өтті. Сен енді «ұл» емессің, қызсың! Мен үндемедім. Несіне үндеймін, рас!..

— Ал, тоқал, тұр, шай қой!.. Қазан көтер!—деді әжем шешеме.

— Немене, бастаңғы жасайын деп пе ең байыңа?— деді шешем ұнатпаған дауыспен.

— Сөзді қойсайшы!—деді әжем бұйырған дауыспен.

— Неге қоям?— деді шешем әжемді жеңіп алған дағдысына бағып, өршеленген дауыспен,— немене боп қапты, сонша асығатын? Қазақ аузына келгенін оттай береді. Сүттен ақ, судан таза баланы жасына жетпей жұлмалап қызша киіндіретін не қысыпты бізді?

— Сен олай деме, Жәния!— деді, Құба-екемнің20 бәйбішесі Салиқа, сабырлы ақырын дауыспен,—«Он үште отау иесі демей ме? Бір-ақ жыл қалған жоқ па, Бәтестің ол жасқа жетуіне?.. Енді еркек балаша сидаңдатып қайтесің оны?.. Ер баладан қолдарың құр отырған жоқ. Тіл - аузымыз тасқа. Сейілжан да жігіт болып келеді. Ата-анасының жоралғысы. Енді Бәтесжанға қызша киінгені жарасады.

— Дұрыс сөз!— деп ду ете түсті өзге әйелдер.

— Құдай қыз ғып жаратқан соң, қыз болмай қайда кетер дейсің,— деді шешем, көніп қалған бейнемен,— бірақ, не кигіземіз, сонда? Өзіне арнап тігілген киім жоқ. Кәкеннің ескісін кигіземіз бе?..

— Мен оны кимеймін!— дедім де шығып жүре бердім.

— Келе ғой, күнішегім,— деді әжем өзеуреп, құшағын жайып,— мына маталардан көңіліңе ұнағандарын айта ғой. Қалиса жеңгең әдемілеп пішсін де, жақсылап тігіп, үстіңе кигізе қойсын. Өзгеруге қажет болған шақта, адам тіпті тез өзгере ме, немене, бұған дейінгі дағдымша, әжемнің кең жайған құшағына кіріп кетпей, селтиіп үнсіз тұр едім:

— Келін!— деді ол қылығымды ұнатпағандай болған әжем Қалисаға,— баланың қай ұнатқан матасын ал да, анау ситсалардан екі көйлек, сәтеннен бір көйлек, биқасаптан жеңді-жеңсіз қамзол піш, содан кейін үйіңе апар да тік!

— Қайсысын таңдайсың?— деді Қалиса маған.

— Бәрібір!

— Ендеше бойыңды ғана өлшеп алайын,— деп Қалиса көйлектік ситсаның енін жаза бергенде, үйге көнек ұстап шешем кірді. Матаны иығымнан төмен қарай салбыратып өлшеуге айналған Қалисаға:

— Етегін асығынан төменірек түсіріп піш!— деді әжем.

— Қайтетін едің сонша төгілдіріп?— деді шешем, көнегін жалма-жан жерге қойып, маған қарап,— тізесінен аз-ақ төмен түссе де жетеді. «Қайсыңның тіліңді алайын» дегендей, Қалиса әжем мен шешеме кезек қарап еді:

— Менің айтқанымды істе!— деді шешем.

— Соныкі-ақ болсын! — деді әжем.

— Сасық құдаңның сәлемін айтайын деп шақырдым,— деді Жұман әкеме.—«Дүние осы бетімен кете берсе амал жоқ,— деді құдаң,— өйтпей, біздің қолға да қарға қонар заман болса, жесірімді жіберіп тірі отыра алмаспын. Тіпті совет заманы бекіп қалған күннің, өзінде, бұл намыстың жолына, жетсе малды төгермін, жетпесе басты берермін».

— Сонда не қыл дейді, Сасық нағашың?

— Оның айтатыны: «Әбеумен және Жақыпбекпен ішінара келістім. Әбеу баласын («баласы» деп отырғаным Бүркіт қой) Жақыпбекке қосып, Орынборға оқуға жіберетін болды, Жақыпбек баланы көндіріп алып кететін болды. Бала нағашысының сөзіне көнген де сияқты. Бірақ, ол «Бәтесті ала кетеміз» дейтін көрінеді, бала айнып қала ма деп, нағашысы «сөйтсек сөйтерміз» дейтін көрінеді.

— Иә, хош?..

— Сасық пен Жақыпбек ақылдасып былайша келіссе керек: егер Бүркіт үйінен аттанғаннан кейін бұл үйге соғам десе, Жақыпбек «қарсы болмаймын» депті, «бірақ сол кезде әке-шешесі қызды алып қалудың, Бүркітті оқу жолынан тоқтатпаудың, амалын тапсын» депті. «Ол амалды Мәмбет қожаның өзі тапсын,— деді Сасық нағашым,— кесір баланы арандатып алмасын, қызын көндірсін де, салмақты соған салсын!»

— Қандай салмақ бар оған?— деді әкем.— Бойжеткен бала емес сөз көтеретін. Жап-жас балаға мен не айта алам, жұмсаған адамым не айта алады? Екеуі де ойланғандай, аз уақыт үнсіз отырып қалды.

— Мәке!— деді Жұман, әлден уақытта, әкеме.

— Әу.

— Мынадай бір амал қолданса қайтер еді?

— Қандай?—деді әкем елеңдеп.

— Құба-екеңнің ғой, мінезінің қаттылығын осы емпениядағы дүйім жұрттың бәрі біледі?

— Солай деседі ғой жұрт.

— Бұл салмақты соған салсаң қайтеді?

— Қалайша?

— Мысалы, Жақыпбек пен Бүркіт осында келеді екен дейік. Қашан келерін білдіріп тұрайық. Олар келген күні Құба-екең Бәтесті үйіне алсын да, тұсағандай ұстап отырсын. Жақыпбек алып кетем деген болсын. Сен де «жіберем» деген бол. Сонда, Құба-екең пышағын қолына алсын да, мен тіріде әкете алмайсың» деп қасарсын да отырсын. Не істейді оған?.. Жаманатты Құба-екең болады да қояды. Милициямен тартып әкететін, бойжеткен қыз емес.

— Тапқан ақыл болар, осы!— деді әкем Жұманға.

— Ендігісін Құба-екеңмен ақылдасайық,— деп екеуі түрегелді де, ауылға қарай кетті. Ол кеңестер алғаш менің сезімімді ауырлатудың орнына, тыңдауға қызық сияқтанды. Бәрінің жиналып, қаршадай екі баламен күресуін-ай!.. Сөздерінің ауырлығын, олар ұзаңқырай бергенде сездім. Жақыпбек пен Бүркіт біздің үйге әнеукүні келіп, түстеніп кеткен. Сонда, Бүркіттің Орынборға оқуға кететінін естігем де, елеусізде «мені де ала кет!» деп тіл қатып қалғам. «Жарайды» деген Бүркіт. Сонда, балалық байғұс бағымызға алдымыздан мынадай бөгет кездеседі деген ой келіп пе? Енді, бұзып көрейік, мықты болсақ бұл бөгетті!.. Жоқ, қиын оны бұзу!.. Өңгені емес, Құба-екеңді көндіру қиын!.. Неге? Оның жаратылысына біткен бір мінез, үлкені болсын, кішісі болсын, әйел жынысты адам атаулының бәрін де иттің етіндей жеккөреді. Оның үстіне жеңгелері сияқты немесе атақты бәйбішелер сияқты қартаң біреулер болмаса, әйел батып кіре алмайды. Алда-жалда өзінен жас біреу-міреу кіре қалса, Құба-екең шығып жүре береді де, ол үйдің арнап асқан тамағына да келмей қояды. Бақайшағына дейін діншілдік ағып тұрған ол, Мұхаммет пайғамбардың «қыз тоғызға жеткен соң балиғ болады», яғни «ержеткен әйел саналады» деген шариғатын қатты қолданып, жасы тоғыздан асқан қызды да үстіне кіргіздірмейді. Оның әйелді жек көретіндігі сондай: өзінен туған жалғыз қыздың өмірінде маңдайынан иіскеген, я маңына жолатқан кісі емес дейді. Он үш жасында біреуге беріп жіберген сол қызына өзі де бармаған, үйіне де келтірмеген... Қызға осылай қарайтын оның өлердей таяқ жегені де бар. Бұдан он бес-жиырма жылдар бұрын Құба-екем Арақарағай аталатын жердегі қайынына көшіп барып, молдалық құрса керек. Бір күні іңірде, әлдеқайдан салт келе жатқан ол, ағаш жиегіндегі сайда жидек теріп жүрген бір топ кішкене қыздарға кездеседі. Оларды шайтан деп ойлаған Құба-екем иманын үйіріп кеп, кішкене қыздарды қамшының астына алады. Таяқ батып бақырып жылаған қыздар, Құба-екемді таниды да:

— Бізді неге ұрасың, Құба-еке?— деп шуласады.

— Япырай, мына малғұндардың атымды біліп алуы-ай!—деп сояды Құба-екем. Сол маңайда пішеншілер жатыр екен дейді. Бақырған балалардың даусын естіп жүгіріп келген олар, Құба-екеңе:

— Бұның не?— деседі.

— Осы маңай шайтанға қаптап кетті!— дейді Құба-екең.— Көздерің көре ме?..

— Кәне?— десе:

— Міне!— деп балаларға қамшы үйіріп тағы ұмтылады.

- Бәтесті оқуға жібермек болдың ба?—деді.

- Сондай сөздің болғаны рас!—деді әкем, қаһарлы түспен қасына жақындаған Құба-екеме, асамен салып қалар дегендей, отырған жерінен әрі қарай ығысыңқырап. Құба-екемнің әкемді ашуы келгенде ұрып тастайтыны болатын, әкем оны көтере беретін.

- Кім ол сөзді шығарған?

- Әлгі Жақыпбек «әйел балалар да оқып жатыр... ала кетейін...» деген соң...

— Неге ала кетеді ол, әке-шешесі бар, күн көретін дәулеті бар жап-жас баланы?..

— Енді... айтқан соң...— деп әкем күмілжи беріп еді:

— Мәссаған, «айтқан!»—деп Құба-екем әкемді асасымен иыққа салып кеп қалды. Жасқанған әкемді тағы да ұрмақ боп асасын көтере бергенде, үйде отырған бір шал, «араша!» деп қолынан ұстай алды.

— Жібер!—деді Құба-екем шалға, бұлқынып,— жоқтауын бір-ақ асырайын!.. Өзің ғой, бұл сұмдықты ойлап шығарған!.. Жақыпбек айтатын,— кімнің қызын мінгізіп келе жатыр арбасына?.. Қызды айдаладағы біреуге ертіп, әлдеқайда оқуға жіберу деген не сұмдық?.. Бойжеткен қыз болсайшы, тым болмаса!.. Қаршадай баланы қалай жібермексің?.. Кәне, жіберіп көр, мықты болсаң!..

— Әй, қатын!— деді Құба-екем, сол мезетте үйге кіріп келген Сақпанға,— апар, анау Бәтесті біздің үйге!..

— Неге?

— Не әкеңнің құны бар «неге» екенінде! Апар, «апар» деген соң.

— Қарағыз!.. Бер балаңды!—деді Құба-екем әжеме ақырып.

— Бара ғой, қарағым!— деді әжем маған сыбырлап,— әйтпесе, шетімізден қирата сабайды... Сақпан мені әжемнің артынан сүйреп алды да шықты. Зәрем ұшып кеткен бе, немене, тұлабойым безгек болған адамдай қалтырап, жылағым келгенде, көзімнен жас та, даусым да шықпай қалды. Қасқырдың қалың қойдан лақты ала қашқан аш қаншығындай, қолына тиген Сақпан, «аяқ-қолымды жерге тигізбей» дегендей, дедектете сүйреп үйіне алды да кетті... Сақпан ол күні мені қасына алып жатты. Күндегі дағдысы ма, әлде қауіп күткен адамдары мені ұрлап я тартып әкетер деп қорқудан ба, Сақпан жатар алдында, есікті ішінен қыл арқанмен шандып байлап тастады. «Одан да қапы болармыз» дегендей, фонарь шам жағылып, ағаш төсектің бас жағындағы адалбақанға ілінді де, төр алдына төселген жайнамаздың үстінде Құба-екем намаз оқып отырып алды. Мен әлденеге елегізіп, таң атқанша көздің шырымын алған жоқпын. Неге екенін кім білсін, сол күні түнде ауылдың иттері де мазасызданып, түні бойы шәуілдеп үріп шықты. Олар өзара таласып қалысты ма, әлде қасқыр кеп таласты ма, анда-санда шаң-шұң, арс-ұрс етісіп те қалады. Иттерден бе, қасқырдан ба, қотандағы қойлар да бірер рет үркіп, ауылдың әлдекімдері иттерді айғайлай айтақтап дүбілді. Мына мазасыздыққа елегізгендей, сиырлар мен түйелер де ыңылдасып, кейбірі үйге де сүйкеніп кетіп жатты... Бұған намазға ұйып отырған Құба-екем де мазасызданып, үйге сүйкенген малдарға: «һа, былай!.. шөк!..» деп дыбыс та беріп қалды... Бірақ, бұндайда далаға жұрттан бұрын жүгіріп шығатын Құба-екем, есіктің байлауы шешілсе-ақ, қауіп күткен адамы кіріп келердей, отырған орнынан ыңыранып қана қозғалғаны болмаса тырп етпейді... Таң ата қалай қалғығанымды білмей де қаппын. Әлдекім оятқанға көзімді ашсам — Сақпан.

— Кісі келеді, тұр, шырағым!— деді ол.

— Кім?

— Жақыпбек...

— Ендігі сөзіңді шығын қылма, шырағым. Бала оқуға бармайды да, мен жібермеймін де. Ертең ержетіп, оң қол, сол қолын танығаннан кейін, қайда барам десе де еркі. Оған дейін бұл бала қолда болады.

— Оған енді амал жоқ!— деді де, Жақыпбек Құба-екеммен қоштасып шығып кетті. Бүркіт пен оның тез аттанғанын естігеннен кейін:

— Енді бара ғой, үйіңе!— деді Сақпан маған.

— Сөз осы, Мәмеке! Егер бұл айтқанды орындамадың бар ғой, маған өкпелеме. Содан кейін үстеме салықпен сенің де сілеңді қатырам.

— Уәде бердік қой, енді!— деп әкем күлген болды. Бірақ, кескінінде қорқыныштың бұлты ойнап тұр. Сақтаған шығып кетті. Артынан сол кеңестің ішінде отырған шешемнен білсем, екеуінің әңгімесі мен туралы екен. Сақтаған әкеме: «Ағаң боп, өзің боп, құдаң Сасық боп, айнала тор құрып қызыңды оқуға жібермей алып қалдың. Бірақ, онымен арам ойларыңа жете алмайсыңдар. Сасықпен құдамын деген сөзді бүгіннен бастап қоясын. Одан саған залал келмеу міндетін өзім алам. Қызыңды бүгіннен бастап Бүркіттің қалыңдығы деп есептейсің. Жастары жеткен соң қолымнан қосып неке қиярын өзім алам. Оған дейін бұл қызыңның бақылаушысы мен болам!» депті. Қорқуы ма, шыны ма,— әкем «жарайды» деп уәде беріпті. Сақтаған сөзінде тұрды. Ол біздің ауылға ай сайын бір кеп кетеді де, келген сайын Сасық пен біздің, үйдің арасында қарым-қатынас бар-жоғын сұрастырып кетеді. Бір сәтте, әлдеқайдан келе жатып, Сасық біздің үйге қонып еді, мен ол күні Құба-екемнің үйінде болып едім. Осы қондырудан әкем пәлеге қап, артынан келген Сақтаған, «неге қондырасың?» деп жанын шығара жаздады. Ел ішіне тараған сезге құлақ түрсем, менің мәселеме байланысты ма, әлде үкіметтің байларға қолданып жатқан саясатынан ба, Сақтаған Сасықты иектеп ап, «үстеме салық» дейтінмен, шынында да сілесін қатырыпты. Әлде не салықтарын төлемегені үшін Сасық бір қыстай Торғайдың абақтысында жатып, көп малы қазынаға алыныпты. Содан кейін тұралап қалған жайы бар сияқты. Мен алдағы қыста оқуға барып, бесінші класқа түсуге тиісті едім. Оған әке-шешемнің жібергісі келмеді. Мені оқуға баруға ұялсын дегендей, тізеден аз-ақ төмен түсетін көйлегімді әжем күзге қарай ұзаттырып, тобығымнан төмен түсіртті. Бұрын тік етекті көйлек киюші едім, енді ұзарған көйлектің төменгі жағын қос етектетіп жібертті. Бұрын әйелше формамен тіктірген жеңді-жеңсіз қамзолымның үстінде тана-моншақ жоқ еді, енді өңіріне, етегіне айнала күміс қадатып, әртүрлі тастар тақтырып, бар бойын шұп-шұбар ала етті. Құндыз бөркімнің де сайларына күміс қадатып, төбесіне шоқпақтай үкі тақтырды. Кішкене күнімнен ұстарамен қырдыра берген шашым, биыл көктемнен еркіне жібергеннен кейін, шұбала өсіп, күзге қарай ұзын екі бұрым ғып өруге жарап қалған. Бірақ, оны, батсайыдан ызған баумен ғана еретінмін. Күз бола әжем бауды тастатты да, үзбелері, салпыншағы кеп ауыр шолпымен өргізді. Зыр қағып қашқалақтағаныма болмай, екі құлағымды да тескізіп қотыры жазыла, үлкендігі үзеңгідей дерлік күміс сырға кигізді. Осынша безендіруге бойы қысқарақ болар дегендей, аяғыма өкшесі табан қарыс шоңқайма етік тіктірді. Енді тез өсудің қажеттілігін түсінгендей, былай да сұңғақ бойым тез серейіп кеткен сияқтанды. Сөйтіп мен, аз уақытта еркекшорадан бойжеткен болдым да қалдым!.. Осы түріңмен мектепке барып, кластың партасына отырып кер!.. Сондықтан әке-шешемнің сабаққа жібергісі келмеуіне орай, өзімнің де барғым келмеді. Бірақ, бұнымды Бүркіттен жасырып, келер жаз оған хат жазғанымда, «мен де оқып жүрмін» дедім. Ондағы ойым, Бүркітті артына алаңдамасын дегендік. «Қыз көздің құрты» деседі ғой қазақ. «Қымызды кім ішпейді, қызға кім қызықпайды» дегенді де айтады ғой ол. Бойжеткенше киінгеннен кейін, мен де жұрттың көзіне түсе бастадым. Ауыл әдетінде «қызға сөз айту» деген болады екен ғой, ондайда қыз бен жігіттің арасына жеңгелері жүріп, егер жағыстыра алса, алымға молығып қалады екен ғой. Менің жеңгем — Қалиса. Қыз боп көзге түскен күнімнен бастап, «қайын сіңліңмен жақындастыр» дегенді әркім-ақ айтатын көрінеді. Қалисаның қызығы, сол сөздердің біреуін де менен жасырмайды. Сонда айтары:

- Алам десем, бермейтіні жоқ жігіттердің. Өйтпей қайтсін бақырлар!.. Аққудың көгілдірі сияқты боп өсіп келе жатқан саған қолы жетуден артық не бар оларға? Егер азғырғым келсе, басыңды айналдырып алу маған түк те емес. «Болмаймын» деп кергіген талай қыздар, мойнының астына түскенін аңғармай да қалатын. Сілтеген құрығымның түспегені жоқ. Бірақ, саған ол айламды қолданбаймын. Бүркітке: «Сары балдай сақтап, қолыңа періште күйінде тапсырам» деген уәдем бар. Сол уәдеме жетем. Оған дейін сөз айтқан жігіттерді қылжақ қып, қалталарындағы тиын-сиынын қаға тұрам. Расында да сөйтіп, біраз жігітті ыза қыла ма, әлде «жігіт дегендердің кейбірі аузымен орақ орған мақтаншақ келе ме, немене, біреулер ел ішіне «Бәтеспен солай болдым» деген сөзді де таратып жүретін көрінеді. Ондай сөздердің кейбірі үй ішінің құлағына да шалынатын сияқты. Кейде не әжем, не шешем: «Бұл не сөз, өзі?» деп Қалисадан сұраса, Қалиса:—«Былшылдай берсін! Тек, аманшылық боп Бүркіт келсе, ақ-қарасын бір-ақ көресіңдер. Егер сонда қара боп шықса, Еркежанды ғана емес, менің де бетіме түкіріңдер» дейтін көрінеді... 1925 жылдың жазында Бүркіт Орынбордан елге келеді деген хабар естілгеннен кейін мені алып қашқысы келгендей, әжем алыстағы төркініне баруға жиналып, әкем мені ала кетпек болды. Бүркітті сағынған мен, бармау жайын Қалисаға ақылдасып ем:

— Бар,— деді ол,— еркекке бұлдана білмесең қадырың кетеді. «Арзанның жілігі татымайды» дегенді аталарың босқа айтпаған. Сүйген адамыңа болса да арзан берілмеу керек, діңкесін құртып барып қосылу керек. Сонда ғана бұлды боласын. Зарыға түссе, сүйе түседі. Егер сені сүюі рас болса, құмары күшейе түссін. Тек, көңілін ғана аулайтын тілдей қағаз таста да, аттана бер!..

— Мінезі қатты еді, өкпелеп кетпей ме?

— Өкпеге қиса да, өлімге қимайды, оның аты «айрыла алмайды» деген сөз. Өкпелесе мейлі. Тарта берсін. Шын сүйсе, оралып келмей қоймайды. Қалисаның сөзіне балды да, балсыз да болмаған қалпыммең әкем мен әжеме еріп кете бардым. Оның сөзі растығына алдағы қыста ғана көзім жетті. «Бүркіт елге келе жатыр дейді» деген хабар естілгенде:

— Айтпадым ба,— деді Қалиса маған оңаша жолығып, шүйінші сұрап,—«сүйгені рас болса оралады» демедім бе? Ол өзге үшін емес, сен үшін келе жатыр. Саған айтарым: құмартып келді екен деп ақтарыла салма. Әлі де бойыңды ірке тұр. Құмарлығы арта түссін. Балуан Шолақ деген кісі, сен сияқты бір қызға ғашық болса керек; сонда, мен сияқты жеңгесінің ақылымен бе, әлде құдай өз зердесіне құйды ма — қыз «әне кел, міне кел» дей берсе керек. Соған шығарған өлеңінде Балуан:

— Оған мен шыдаймын ба?

— Ол да шыдамайды!.. Бүркіт қысты күні әдейі келе жатқанмен, «жазға» деп уәде ет. Аржағын өзім жуып-шаямын. Ол сапарында солай аман аттанған Бүркіт, жаз Кәкеннің тойына келгенде, Қалисаның мені оған жолықтыруы ғажап болды. Той күні ел жата ма? Күні бойы сапырылысып ойнаған топ, түні бойы да сапырылысты. Осындай қыбырлаған қалың жиынның арасынан ұрланып көр!.. Оның үстіне, Бүркіттің, барын көрген аңдушыларды қайда қоясын? Олардың көзін қалай алдайсың?.. Тиышсызданған маған:

— Жата бер, төсегіңе,— деді іңір арасында Қалиса,— ұдай бойыма берген ебін алып кетпесе, ауыл жатқан шақта үйіңнен ұрлап алып шығам.

— Қалай?

— Оны уақытында бір-ақ көрерсің. Әке-шешең «ерте неге жатасың?» десе, «басым ауырды» дей сал. Сол сылтаумен төсегіме ерте жатып қалғанмен, іңірден бастап, біздің үйде дамыл болған жоқ. Қазақ ғұрпында, ол күні түнде қалыңдықты, яғни, біздің Кәкенді жеңгелері күйеуіне оңаша жолықтыру керек те, күнәсіздігін көрсетіп күйеуден: кемпір өлді, ит ырылдар, бақан аттар, есік ашар, қол ұстатар, шаш сипатар, көрпе қимылдатар... сияқты кәделерін алуға тиісті. Бұның бәрі де дұрыс-ау. Егер апам байғұс күнәсіз болса! Жеңілтек мінезді сорлының алдақашан ашылып-шашылып қалғанын білетін мен: «Күйеуі беріп кетсе қайтеміз» деп қорқам. Оны Қалисаға айтсам: «Иіс алмас жаман күйеуіне осы қалпы да татып жатыр» деп күледі де қояды. Неге екенін кім білсін, қазақ ғұрпында күйеуіне апаратын қалыңдықты да жеңгелері үйінен түнде «ұрлап» әкетуге тиісті, оны туыстары білсе де білмеген боп жата беруге тиісті. Үйінде осындай «құпия» іс боларын білетін әкем, «ыңғайсыздық жасамайын» дегендей кешке қарай әлдеқайда кетіп қалды. Өзге жанымыз үйде болдық та, түнде өзге үйлерден ертерек жатып, шамымызды сөндірдік. Қалиса мен менің іңірдегі сыбырымды естіп қалғандай, соңғы жылдарда бөлек жатып жүретін әжем, бүгін мені қасына ап, ірге жағына, бір көрпенің астына жатқызды: «Біреу іргеден қол жүгіртер» дегендей, кереге жағыма Сейілді салды, сонымен: «Мен енді мықты қақпанға түстім, Қалисаның бұған қандай ептілік жұмсарын кім білсін» деп жаттым мен. Әжем ол күні есікті де байлатып тастар ма еді, қайтер еді, егер түнде жеңгелері Кәкенді «ұрлап» ап шығатын болмаса. Қаймығатын әкемнің үйде жоғынан ба, әлде қалыңдықты алып кетудің қажеттілігінен бе, шам сөнгеннен көп кешікпей, әлде не әйелдер үйге сыбырласып кірді де, төсегі төрге салынған Кәкенді «ұрлап ап» жөнелді... Есік ашылған шақта байқасам, іңірде ала бұлттау аспаннан сығалаған айдың сәулесі, әлі де жап-жарық... Кәкендер кете, әжем шешеме:

— Жапаш, есікті байлап қал!— деп еді:

— Не жау тиер дейсің?— деп шешем орнынан қозғалған жоқ. Байғұс, бүгін менің Бүркітке кездесуге бел байлағанымды сезіп жатыр ма екен, сезбей жатыр ма екен?.. «Ұйқы мен тамақ дұшпан» демей ме қазақ? Екеуі де қажетті уақытында шыдата ма?.. Соңғы бір күндері тойға әзірленген үйде мазам кетіп шала ұйқылау болып жүрген мен, Қалисаның қашан және қалай келуін тосып жатқанда қалғып кетіппін. Әлде не аяқ жағымда жыбыр ете қалуынан оянып кеткенімде, «дыбыстама!» дегендей, әлдекімнің салқын алақаны, көрпе ішіндегі ып-ыстық табанымды қаттырақ қысып қойды. «Қалиса болар» деп төсектен басымды көтере бергенде, «жүр!» дегендей қолымнан тартты. Әжемнің дыбысына құлақ тіксем, қорылдап ұйқтап жатыр. Сейілдің де мұрны пысылдайды. Төсегімнен буыным тәлтіректей түрегелген мені, аяқ жақтағы адам қолына балаша көтеріп алды да, тышқан ұстаған мысықтай еппен, ешбір сыбдырсыз үйден алып шықты Қалиса!.. Іңірде жұқа түскен шықтың қалыңдауы ма, әлде тұман түскен бе, дала бозамықтана бұлыңғырланып тұр екен. Мені жерге түсірген Қалиса, «бұл арадан біреу-міреу көріп қалар» дегендей, қолымнан жетектей жөнелді. Қалың буалдырға сүңгіген екеуміздің көзімізден, аздан кейін қараңдаған малдар да, үйлер де ғайып болды. Біраз жер жетектеп барғаннан кейін:

— Аздап дем алайық,— деді Қалиса, көтеріңкі дауыспен, әлденеге отыра беріп.

— Бұл қай жер?—деп ем:

— Тобылғы сайдың кемері,— деді Қалиса. Қасына құшақтай отырған маған,— өлең бар еді ғой, Еркежан,— деді Қалиса:

— Бар!—дедім мен, тоңазудан ба, денем қалтыраңқырап.

— Енді қорқатын ештеңе жоқ,— деді Қалиса, қалтырауымды көріп, шапанын иығыма жаба, бауырына қыса түсіп.

— Апатай-ай,— дедім мен,— осы жақсылығыңды да ұмытар ма екем мен?

— Ол ерік өзіңде. Мен саған деген жақсылықты Бүркітпен екеуін, үшін ғана емес, өзім үшін де жасап жүрген адаммын. «Неге?» дейсің ғой? (Мен үндемедім).— Расымды айтқанда, мен өзім жар сүйіп көрген жан емеспін. Өзім ешкімді сүймеген соң, әке-шешенің мал берген жеріне кете барған соң, ешкімнің де «сүйістік» деген сөзіне сенбеуші едім, шын сүйіскенді көру, арманым еді. Сол арманыма енді жеткен сияқтымын, Еркежан!.. Бүркіт екеуің маған шын сүйіскен адам сияқтысыңдар...

— Оған сенуге болады,— дедім мен.

— Еркежан!— деді Қалиса,— бір сөз айтсам, көңіліңе ауыр алмаймысың?

— Алмайын.

— Не сөз болса да ма?

— Не сөз болса да!

— Әкел қолыңды.

— «Ұлым үйде ұлығы түзде, қызым үйде қылығы түзде» деген мақал бар, шырағым. Менің байқауымда, сен «сүттен ақ, судан таза періште» сияқтысың. Бүркітке осындай болсаң ғана жолық, әйтпесе, өзіңді де, мені де, Бүркітті де өлтіресің!

— Апажан-ай, не деп қарғанайын?— дедім мен жылап жіберіп.

— Тек, Бүркіттің ризалығымен ғана!..

— Болсын!..

— Енді қарайлайтын ештеңе жоқ,— деді ол,— ұялатын да ештеңе жоқ. Әке-шешесінің ошағына тас болған қызды көрген де, естіген де емен. Жат жұрттыққа жаралған баласың, кемелді жасыңа да келіп қалдың, не бар ұялатын?.. Оқуды сылтау қылғаның да дұрыс. Былайша бірге кетемін десең, амалсыз көнген әке-шешең, «қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз күйеу жоқ» деп, «той жасап жөнелтем» деп ырың-жырың қылар еді. Оның да оқасы болмас еді, егер Бүркіттің әкесінің бұл игілікке құлқы шауып тұрса. Ол да сексеуіл сияқты, қисайған жағынан икемге келмей сіресіп жатқан бірдеме. Той жасауға ол өлсе де көнбейді. Бұндағылар «тойсыз бермейміз» дейді. Сөйтіп, Бүркіттің де, сенің де басыңды қатырып, әуре-сарсаң етеді. Не ақыларың бар, ондай азаптың ноқтасына бастарыңды сұғатын? «Көп сөз — боқ сөз» депті аталарың. «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар» депті. «Оқуға барамын» дедің — бітті. Әке-шешең көлденең тұрып көрер. Өздерінің күші жетпесе, тағы да Құба-екеңді салып байқар. Кішкене шағың емес. Енді көнбе оған. Елден оқуға кетіп жатқан қыз жалғыз сен емессің. Екінің бірі кетіп жатқан уақыт. Енді саған Құба-екең де, басқа да бөгет бола, алмайды. Қалиса екеуміз де осыған келістік. Мен әке-шешеме елеусіз түрде жинала бастадым. Сол бір күндері Бүркіттің біздің ауылға мініп келген атының күзеліп қалу хабары дүңк, ете түсті. Бұған зәрем кетіп Қалисаға барсам, естіп отыр екен. Бірақ, оның қабағында қатулану жоқ. Мен «осылай да осылай» деп үрейлі дауыспен жылдамдата дәттеткеннен кейін:

— Абыржыма!—деді Қалиса,— үйіңнен тезірек аттануға жақсы болды бұл!..

— Қалай?!

— «Ашынған тілді болады» дегендей, Бүркіт енді аянбайды. Құдай біледі, ол үйіне кеткен жоқ, болыстық кеңсеге кетті. Болысымыз Еркінмен көңілі жақын ғой Бүркіттің. Ол Еркінге шынын айтады да, милиция әкеп, сені алады да жөнеледі. Сен енді тартынба. Бет ашылғаннан кейін, ауылда қалуыңның сәні жоқ. Менің де осыған бел байлағаныма көзі жеткеннен кейін, Қалиса құшақтап бетімнен сүйді де:

— Бекіндік қой осыған!— деді қайталап.

— Бекіндік.

— Ендеше, сенен бір өтінішім бар, Еркежан!

— Ие?

— Аманшылық болса, Бүркіт, әрі салса, бүрсігүні, әйтпесе, ертең келіп қалар. Ол келгенде менің үйде болмауым жөн.

— Неге?

— Қазақшылықты білесің. Сен кететін болсаң, үйіңде жылау-сықтау көбейеді. Әрі намысқа шапқан, әрі сені қимаған әке-шешең, «тоқтатар-ау» деген амалдың бәрін қолданып бағады. Екеуміздің жандай дос, сырлас екенімізді олар жақсы біледі. Сондықтан, өзге амалдары таусылғанда, саған мені жұмсауы мүмкін. Ауылда қалатын адам болғандықтан, мен олардың тілін алмай тұра алмаймын. Бұның арты өзімді де, сені де қинауға соғады. Неміз бар, олай қиналатын?..

— Сен қайда барасың, сонда?— дедім, бұл сөзі де көкейіме қона кеткен Қалисаға.

— Осы арадан қоналқаға жететін жерде апам бар. «Қызымды ұзататын едім» деп әнеукүні шақырып кеткен. Соған ертең ертемен кетем де қалам. Ертеңіне оянсам, шаңырақтың күлдіреуішінен сығалаған күн түске тармасып қалған екен. Бүгін бір аса жақсы ұйықтаған күнім екен: бірер күннен бері зеңгіңкіреп жүрген басым да жазылып қапты, бойым да мейлінше сергіп қапты. Үйде жан адам жоқ... Керіліп-созылып... дегендей, төсекте құрысқан бойымды жатқан қалпымда аз уақыт жазып ап, басымды жаңа ғана көтере бергенде, үйге інім Сейіл кіріп келді. Оны мен жанымдай жақсы көрем. Қанымның біргелігінен бе, жынысы басқа болғанмен, кескін кейпінің аумай маған тартуынан ба, әлде біздің үйдегі еркек кіндікті бала жалғыз осы болғандықтан ба. Жасы биыл сегізге толып, алдағы күзде мектепке барғалы жүргенмен, тұқымымызға тартып, бойы да серейіп қалғанмен, маған Сейіл әлі күнге дейін бесіктегі баладай көрінетін, сондықтан, мен оны үйде көрейін, далада көрейін, кездескен жерде құшақтай ап бауырыма қысып, құшырлана сүйетінмін. Ол да мені жанындай жақсы кәріп, өзге тентек мінезінің бірін көрсетпейтін, күндізгі үйірлігі былай тұрсын, түндердің де көбінде менің қасыма жататын. Мені ол, тілі шыққан күннен бастап «Бота» дейтін. Бүркіт те содан үйреніп, «Ботаның» алдына «ақ» деген сөзді қосып, «Ақбота» деп кеткен. Маған Сейілдің «Ботасы» мен Бүркіттің «Ақботасынан» жылы сөз дүниеде жоқ сияқтанатын. Сейілді сонша жақсы көретінім Бүркітке аян да. Соңғы рет жолығып оқуға бірге кету жайын кеңескен шағымызда:

— Мен бәрін де қиям,— дегем Бүркітке,— жалғыз ғана қимайтыным,— Сейілжан. Ол жылап жабысса айырылып кетуім қиын.

— «Айырылып», сен өлімге барамысың?—деген Бүркіт күліп,— бақыт сапарына аттанбаймысың? Олай солқылдауды қой сен!.. Биыл мектепке баратын жылы. Әзір сонда оқи тұрсын. Екеуміз оқуымызды бітіріп алайық. Сонан кейін Сейілді қолға алып оқытамыз.

— О да дұрыс екен!—дегем мен, көзіме жас ап.

— Күнім!— дедім оған.

— Әу!— деді ол тоқырай қап.

— Келші!— деп құшағымды жайдым.

— Бұны кім берді?— дедім баланың қолындағы конвертті алып.

— Почта тасушы.

— Рас айтам,— деді Қайназар,— бір пар атты, екі салт атты. Өте қатты келеді! «Бүркіт болар ма?» деген ой сап ете қалды басыма. Оған кектеніп үлгергенмін ғой деймін,— суық суға малып алған қызу темірдей лезде қатая қалдым. Осы кезде әжем үйге кіре беріп жыламсырады да:

— Қарағым-ай, тұршы тезірек!— деді маған.— Киінші жылдамырақ!.. Өкімет адамдары ма, немене, осы үйге қатты шапқын келе жатыр. Жәй келе жатыр деймісің олар? Қағынып тұрған заман емес пе?.. Ала келе жатқан пәлелері болмаса жарар еді. Өзге пәлесі болса, көріп алар ек. Саған келе жатпаса не қылсын. Ондай болған күнде, анау сорлы әкең мен мені бейшараны тірідей өлтіріп кете көрме, қалқам!.. Кімге барам десең де қолымыздан берейік!.. Балалық қып еріп кете барып, бізді досқа күлкі, дұшпанға таба қыла көрме, күнім!.. Әсіресе, әкеңді!.. Сенен басқа кімі бар оның?!.

— Жылама, әже!— дедім, жеңіл киімдерімді үстіме тез арта сап.— Мен ешқайда да бармаймын...

— Садағаң кетейін!— деп әжем жылап жіберді. Сол кезде үрейлі кескінмен үйге кіре берген әкеме,— қорықпа, бейшара,— деді әжем.—«Ешқайда бармаймын» деді Бопашжан!

— Өзің біл, балам!—деді әкем жыламсырап,—өлтіретін де, тірілтетін де жерің осы!.. Сыртта салдырлаған тарантас пен дүсірлеген ат аяғының дыбысы сап бола қалды. Үйге Бүркіт, Еркін және болыстық милицияның начальнигі Найзабек Самарқанов кіріп келді. Ашудың ой-санамды буып тастауы болу керек, келгендердің әкем мен немесе, менімен не сөйлескені есімде жоқ. Менің есімде қалғаны: «Сендер кеткенше бұл үйге кірмеймін» деп шығып жүре беруім. Сол бетіммен Құба-екемнің үйіне қалай кіріп кеткенімді өзім де аңғармай қаппын. Ол үйде Сақпан, Құба-екем және Жұман отыр екен. Бүркіттің кіммен кеп біздің үйге түскенін Жұман хабарлаған болу керек:

— Ойпырай, қарағым-ай, келдің бе?— деді Сақпан жылап жіберіп,— өзіміз де: «Әулие атамның аруағын сілкіндіріп қалай кете қояр екен!» деп ек, сілкіндірмесең, аруақ та риза, біз де риза!.. Құба-екем де риза болғанын білдіргісі келгендей: «О, тоба, жасаған!» деп сақалын сипап қойды.

— Жұман, сен бар сол жаққа!— деді ол.— Біздің үйге де кіреміз деп әуре болмасын. Менің елігімді аттамай, бұл үйдің босағасынан аттай алмайды... Шығып кеткен Жұман, біраздан кейін қайтып келді. «Кетті!» деп келді ол. Қиядағы сыбдырды еститін құлағым ашудан керен, боп қалса керек, кеткендердің аттарының дүбірін де, арбалардың салдырын да сезген жоқпын... Аздан кейін, ал кеп ағыл-тегіл жыла!.. Сол қалпыммен төсегіме бүктетіліп жаттым да қалдым. Менің бұл халымды көлденең кісілерге көрсеткісі келмегендей, әлдекім бауына асулы тұрған шымылдықты түсіріп жіберді... Біраздан кейін жылаудан шаршағандай боп жасымды тыйдым да ойға кеттім. Ойым Бүркітпен арамыздағы қарым-қатынас қана. Ол қарым-қатынастың барлық егжей-тегжейі шұбалған көштей көз алдымнан ағыл-тегіл өтіп жатыр, өтіп жатыр... Не деген қызғылықты, сәнді көш!... Бір кезде сол көшім, бір тұйыққа кеп тірелген сияқтанды. Өте тар тұйық боп көрінді ол маған. Тұйықтың жан-жағы түпсіз терең жар. Қимылдасаң құлап кететінсің. Кейін қайтарлық орам жоқ!.. Не істеу керек! Бұдан былайғы өмірдің керегі жоғына мен іштей бекіндім. Онда не істеу керек? Бұл араның құлап өлетін жары жоқ, тұншығып өлетін суы жоқ, ішіп өлетін уы жоқ, асылып өлетін ағашы жоқ. Тек қана бары — бауыздалып өлетін пышақ, немесе, асыла қоятын шаңырақ. Маған қолайлысы соңғысы керінді. Оған жағдай да бар: әкем мен шешемнің отау боп шыққан үйі көбінесе бос тұрады, егер әкем жолаушылап кетсе, ол үйге ешкім де қонбай, есігін сыртынан байлап қана қояды. Бүркіттен қалып қойған менің ауыр халіме жаны ашыды ма екен, болмаса, басқа бір себебі болды ма екен, әкемнің салбыраған қабағы жазылмай жүрді де, ертеңіне атқа мініп, әлдеқайда кете барды... Енді «құдайым бергендей боп», күндіз отауға кірсем, кеше жел болғанда қазыққа байлаған желбауы тұзақталып, қашан асылам десең де даяр тұр екен. Бұл үйде үстіне шығып тұзаққа бойын, жететін тікшіл үстел де тұр, тұзақты мойнына кигеннен кейін теуіп жіберсең болғаны, асыласың да қаласың!.. Бірақ бұны күндіз көз барда істеуге болмайды. Ал кешке не шешем, не Қайназар бұнда жатам десе қайтпекпін? Бұған да қауіптене тұра, түнді күттім. Ол маған «сәтті» түн болды: шешем де, Қайназар да үлкен үйге қонып, отаудың есігі сыртынан ғана байланды. Оған қуанғанымды көрсең!.. Ертерек жатқан үйдің іші лезде ұйықтап та үлгергені, пысылдаған я қорылдаған дыбыстарынан сезіліп тұр. Мен төсегімде ояу жатырмын. Мұрны үлкен Қайназар қорылдағанда, танауына бүкіл дүниені тартып ап жұтып жіберердей болады. Іңірде көтерілген жел түнде қатайып ап, үйдің кигіздерін желпе сабалап тұр. «Оны азсынсаң, мынауым бар» дегендей, біраздан кейін жаңбыр жауып, даланың шуын үдетіп жіберді... Бұның бәрі, өлімге бел буған маған, табиғаттың жәрдемі сияқтанды. Бір кезде төсектен басымды көтеріп ап аз уақыт отырдым. Үйдің жандары қор-қор, пыс-пыс... Қасыма жатқан Сейіл де шырт ұйқыда. Төсектен түстім. Сезген адам жоқ сияқты. Сейілді маңдайынан иіскегім кеп кетіп еді, «жүйем босар да, мақсатыма жетуге бөгет жасар» деген оймен қатая қалдым... Үйдегі кердей қараңғылықтан ба, буындарымның босауынан ба, шелек, ләген, құман сияқты әлденелерге сүрініп, салдыратып та алдым, бірақ, онымды да сезген жан жоқ сияқты. Жалаңбас, жалаңаяқ, көйлекшең ғана қалпыммен тысқа шықсам, жаңбыр да нөсерлей төпеп тұр. Аяғым басқан жер шылпылдаған саз. Өлімге асығуым ба, салқын жел мен жаңбырдан тоңуым ба, отауға қарай жүгіре жөнелдім. Есіктің жібі шие боп байланған екен. Және, суға малшынып шиыршық атқан қыл арқан тіпті қатайып, байлауын шешкізбейді. Оны шешем деп бірер тырнағымның көбесі де сөгілгендей боп, саусақтарымның басы удай ашыды. Шиеленісіп қалған байлауға қолым батпайтынын көргеннен кейін, тісіммен шешпек боп, түйінге азуымды баса бергенімде, ту сыртымнан:

— Өй, оның не?!—деген дауыс құлағыма сап ете қалды.

— Еркежан!— деген даусы естілді Қалисаның.

— Күнім-ау, не істегелі жүр едің?!—деді ол, тоңудан ба, қорқудан ба, қалшылдап ұшып кете жаздаған мені желбегей киген желеңінің ішіне орап, денемді жылы бауырына қысып. Жылаудан басқаға шамам жоғын түсінген ол, қолына балаша көтеріп алды да, үйіне кеп, есігін сыбдырсыз ашып, қараңғы үйде ағаш төсегін жазбай, ешнәрсеге соқтықпай тауып үстіне жатқызды, құп-құрғақ, жып-жылы әлденені айқара жапты. Содан кейін төс жағымды бауырына ала, қасыма құшақтай отырған Қалисаға:

— Кіші ағам21 қайда?— деппін.

— Ол жолда балаларымен қайынында қалды.

— Сен қашан келдің?

— Түйемнен жаңа ғана түскенім сол. Жолаушылап шығар алдында ыңғайсыз көзім тартып, жаманат бірдеме боларын жорамалдаған едім. Одан апамның үйіне барып қонған күннің ертеңінде ыңғайсыз түс кердім: екеуміз тас құдыққа суға барған екеміз деймін, сен құдық аузынан үңіле бергенде, ішіне күмп беріп түсіп кеткен екенсің деймін, мен жанталасып шелекті тастасам, сен одан ұстайсың да, су бетіне басыңды шығарасың ал, мен сені тартып ала алмай мықшыңдаймын да, «жәрдем!» деп айғай салам; өз дауысымнан өзім шошып оянсам, тіпті қатты айғайласам керек, үйде ұйықтағандардың бәрі үрпиісіп түрегепті... Содан кейін апама сенің мән-жайыңды айттым да, сол бейшара аман болса игі еді деп, тойына да қарамай қайтып кеттім. Әуелгі жобамыз, қайтарда менің төркініме соға келу еді. Апама да солай дегеніммен, былай шыға, Кіші-ағаңа: «Жүрегі құрғырым өрекпіп барады, Еркежан тегін болмау керек: Қайның жолдан бұрыстау екен, үйге тура тартсақ қайтеді?» деп ем, ол: «Кеше хабарлап қойдық қой. Күтініп отырған жандарға соқпауымыз ұят емес пе?» деді. «Ендеше жиендерің ерт те сен бар» дедім. «Сені қайда деймін?» деп еді, «биыл баяғыдан ұстаған безгегінің қайталап жүргені, тіпті қатты ұстайды, апасының үйіне де тоқтай алмаған себебі сол, хабарласып қойған соң жиендерің мен маған барып қайт деді» дей сал дедім. Қалисаның ұзағырақ айтқан кеңесіне көңілім бөлінді ме, жамылтқыдан жылындым ба, денемнің қалшылдауы басылып, жүрегім орнына түскендей боп, аздап жадырай бастадым. Онымды сезгендей,—«ал, не болды, шырағым?» деген Қалисаға, ол жолаушылағаннан кейін басыма түскен халды айтып бердім. Сөзімді үн-түнсіз тыңдаған Қалиса:

— Бұның бәрі әлде не әзәзілдің, әдейі ұйымдастырған ісі екен, шырағым!— деді.

— Солай-ақ болсын дейік. Сонда да Бүркіттің бұлтара алмайтын ісі ғой бұл?

— Әй, олай болмас!..

— Қалиса, әу Қалиса!— деді кірген адам, қалтырай шыққан даусынан тани кеттім,— шешем Жәния.

— Әу!— деді Қалиса!

— Қашан келіп ең?

— Жаңа ғана!

— Сұмдық болды, Қалиса!— деді шешем жылап жіберіп. «Дыбыс бермей жата тұр!» дегендей, Қалиса мені төсімнен қолымен ақырын басып қойды да:

— Не сұмдық?— деді шешеме.

— Бәтес жоқ!..

— Қойшы?!—деді Қалиса қорқып қалған боп,—«үндеме!» дегендей, мені кеудемнен қысып.

— Рас!— деді шешем. Мұнда жоқ па?

— Жоқ!..

— Рас па?— деді шешем, даусы қалтырай түсіп.

— Ондай ойын бола ма?

— Енді қайтейін, құдай-ай!— деп шешем жылап жіберді.

— Ақырын!—деді Қалиса.

— Не деп отырсың, Қалиса?!—деді шешем жасқа булығып,— ақырын дауыстайтын іс пе бұл?.. Бетімді жыртып, ауылды басыма көтеріп дауыс қылатын іс емес пе бұл?!.

— Мүмкін, ұрланып Бүркітпен кетіп қалған болар?..

— Кетпейді, ойбай, кетпейді!.. Кететін қылық болған жоқ!..— деп жылаған шешемнің даусы көтеріліп бара жатқан соң, әрі оны аяп кетіп, әрі айғайынан ауыл шошып оянар деп:

— Мен мұндамын!— деппін.

— Не естіп тұрмын, Қалиса?— деді дыбысын ақырын шығарып, жасқа булығып.— Өңім бе бұл, түсім бе?

— Өңің!—деді Қалиса.— Еркежан осында!.. Кел, бері!..

— Тәуба, жасаған, тәуба!— деді шешем мені бауырына басып, ықылық аттырған өксігін әрең жеңіп,— енді жыламаймын, құлыным!.. Мың бір шүкір, құдайға!..

— Кемпірдің баласын өзімсініп кеттің ғой,— деді Қалиса қалжыңды дауыспен.

— Кемпірі құрысын!— деді шешем.— Тумағанның аты — тумаған. Бәтестің орнында жоғын айтып мені оятқан сол. Өзі абыржудың орнына, «тысқа шықшы, білші қайда екенін!» деді де жатқан жерінен қозғалмады. Мен ойға-қырға жүгіріп таба алмай барсам, қорылдап ұйықтап жатыр. «Несіне оятам» деп тысқа тағы шықсам, үйіңнің қасында шөккен түйе қараңдайды. Келсем, сен мініп кеткен түйе. «Ә, келген екен ғой!» деп кіріп ем...

— Қалжыңдап айтам,— деді Қалиса,— туғанның аты «туған», тумағанның аты «тумаған». Сен осы Еркежанның жолына құрмалдыққа шалынуға әзір боп жүгіріп жүргенде, ол қақбас қара албасты, бір рет сабырсызданған емес. Жақсы көрем дегенінің бәрі жалған. Реті келген жерде Еркежанды ол өкпе түгіл өлімге де қияды...

— Рас!— деді шешем ауыр күрсініп. «Ал, енді, сенен жасыратын ештеңе жоқ!»—деп, Қалиса шешеме көрген-білгенін түгел айтып берді. Альбомның жайын шешем Сейілден естіген екен. Әжем де естіп Бүркіт пен менің айырылуыма ол альбомның себеп болуына қуанған екен. Альбомды ол көрмек боп іздесе керек. Бірақ, қайдан тапсын, жан адам білмейтін жерге тығып тастағам. Альбомды Қалисаның «әзәзілдің ісі» деген пікіріне шешем де қосылды. Екеуінің маған берген ақылы: Бүркіт бұл маңайдан кетіп қалмаса, іздеп барып жолығу керек те, сүгіреттердің не нәрсе екенін анықтау керек. «Егер елден кетіп үлгерсе?» деген сұрауға, әйелдердің пікірі екіге жарылды.

— Соңынан қуып баруы керек Еркежанның,— деді Қалиса.

— Қыздың жігітті іздеуі ұят болмай ма?—деген шешеме:

— Түк те ұяты жоқ!— деді Қалиса,— ғашық екені рас болса, қыз жігітті іздеді не?.. Жігіт қызды іздеді не?.. Әсіресе мынадай, қыз бен жігіттің теңеліп тұрған шағында?

— Сонда, сен Бүркітті артына алаңдамай тарта берді деп ойлайсың ба?

— Өйтуіне де мүмкін, мінезі қатты жігіт оның. Бірақ, жуық арада не өзі, не сөзі келмей қоймас! Әңгімелері осыған тұйықтала қалған әйелдердің айтқан өкініштері: «Тілеуі құрғыр, қандай әзәзіл болды екен, сүйіскен екі жастың арасын айыратын от жаққан!» «Иә, қандай әзәзіл екен!» дедім мен де ішімнен.

— Қай мезгіл?— дедім оған.

— Күн түске тармасып қалды. Ұйқыңды қандырып тұрсын деп түндікті ашқан жоқ ем. Әлі де оятпас едім, егер үйге кісі кеп қалмаса. Болысымыз ғой деймін, тегі, Еркін!.. Ат-арбасының жобасы соған ұқсайды. Екпіндетіп қатты келеді. Беті тура біздің үй.

— Шымылдықты түсіре қойсаң қайтеді, жеңеше?— дедім мен, бойым қалтырай қап.

— Неге?!.

— Оған көрінбесем қайтеді?..

— Қайдам...— деп Қалиса толқыңқырады да,— түсірсем түсірейін, шымылдықты. Бірақ, сен киін де даяр отыр. Әуелі Еркін бе, жоқ па, соны білейін. Одан кейін, оған көріну я көрінбеудің ретін байқайын. Жеңіл киімдеріңді мана төсектің аяқ жағына әкеп қойғам. Әне, арбасының салдыры мен атының дүсірі таянып та қалды. Мем түндік ашайын да, кім де болса қарсы алайын. Қалиса шығып кетті. Түндік тез ашылып, аспанның бел түстігінен күлдіреуіш арқылы сығалай қалған күн көзінен, үйдің іші жарқырады да кетті. Мен төсегімнен тез тұрып, қалтыраған денеме киімдерімді тез іле бастадым. Сонда дауыл толқытқан судай басымда сапырыла қалған ой: «Өзі ғана ма екен, әлде қасында Бүркіт те бар ма екен?.. Қайсысы болса да неге келе жатыр екен?!» Мен киініп үлгергенше, жүргінші де үй сыртына кеп тоқтап үлгерді.

— Уа, Қалиса жеңгей, аманбысың? — деген еркек даусы естілді, Еркіннің даусы! Ауыл әйелінің ер адамға самбырламай, сыбырлап қана амандасатын әдеті. Қалиса, тегі сол салтына бақты ғой деймін, сәлемдескен үні естілмеді.

— Түндікті жаңа ашып жүрсін бе?— деген даусы естілді Еркіннің.

— Көбірек ұйықтайтын күніміз боп...— деді Қалиса,— жолаушылап кеткен жерімнен таңға жақын қайтып...

— Жуық арада келгенде жолаушы кеткеніңді естіп ек. Қатты өкініп ек оған!.. Әсіресе, Бүркіт. Бұл есім аталғанда, жүрегім дір ете қалды. «Оның да даусы естілер ме екен?» дегендей сыртқа құлақ тіктім.

— Ендігі сөзді үйде кеңесейік,— деді Қалиса қонақтарына.

— Шымылдық не?— деді төрге отыра берген Еркін Қалисаға қалжыңды дауыспен,— Қиқаң жатқан жоқ па ішінде?

— Не бопты оған, шалшы түске дейін шымылдық ішінде жататын?—деді Қалиса да қалжыңды дауыспен,— үйі жаңа түсіп пе?

— Енді кім жатқан?

— Жәй бір, балалар!..

— Ал, Қалиса!— деді Еркін,— біз өте асығыспыз. Қымыз болса ауыз тиеміз де аттанамыз.

— Неге олай асығасың?

— Бір тығыз науқан боп қап, ел аралауға шығып ем. Соқпай да кететін жайым бар еді, егер соғуды қажет ететін бір жағдай болмаса.

— Шабыншылықсыз жүретін күндерің болар ма екен!— деді Қалиса кейіп.— Немене бола қалды дейсің, атыңды борбайлайтын?.. Азар болса, байларды бұрынғыдан да қыса түсудің жабдығы шығар. Қыспасаң да қайда кетер дейсің ол байлар. Азар болса,— деді Қалиса салмақты даусын қалжыңға аударып,— биенің бірер сауыны кейінірек қысарсың оларыңды. Мен көп болса биенің бір-ақ сауынындай уақыт бөгеймін. Бұл үйден дәм татпағаныңа бірталай уақыт болды. «Ойда жоқта келе қалса» деп, әдейі саған сақтап жүрген мейіздей тәтті сүрім бар еді, өзі азғантай. Аттарын, сарығын басқанша соны бүлкілдете қоям да аттандырам. Қымыздың тәттілігіне кепіл бола алмаймын: жолаушылап кеткен соң аз ғана биені Молда-ағамның үйіндегі тоқалға сауа тұр, сабаңа құя түр дегем. Ол үйдің қымызды салақ ұстайтынын білесің. Егер алып келген қымызым тіліңді үйіре қоймаса, кінәламассың. Оның орнына, ақ қылшық орман түлкідей құлпырған қызыл-күрең шай берем!..

— Асыңның дәмді болуында дауым жоқ,— деді Еркін,— талай рет татып жүрген дәм ғой ол. Бұл үйдің шәйін өзге жұрттың етіне бермейтініміз рас. Жұмысымның аса тығыз екені де рас. Сондықтан, тәтті астарыңды кейінге қалдыра тұрсақ қайтеді.

— Болмайды ол. Аттарыңды жігіттерге кәзір доғартам да тастаймын. Төбелесіп жегемісің сонда? Сақтаған дәмімді таттырмай, не десең де жібермеймін.

— Қап, мынау қиын болды-ау!— деді Еркін.

— Қарамауымызға амалымыз қанша,— деді қасындағы біреу қалжыңды дауыспен,— жеңгейдің беті қатты. Тамақ жемейміз деп таяқ жеуіміз қиын болар. Қарайық.

— Онда, тез!—деді Еркін.

— Айттым ғой, «биенің бір сауынында» деп. Одан да тез боп қалуы мүмкін.

— Ал, жігіттер, сендер онда аттарды ағытып, сарығын азғантай басқаннан кейін отқа жібере тұрыңдар!.. Еркіннің қасындағы екі адамның тысқа шығып кеткен сыбдыры естілді. Босаға жақтағы әлде не ыдыстар салдырлай қалысты. Тегі Қалиса да ас жабдығына тысқа шығуға ыңғайланды ғой деймін.

— Сен тоқтай тұршы!— деді Еркін оған. Қалиса оның қасына жақындаған сияқтанды.

— Естідің бе, жоқ па,— деді Еркін оған, сыртқа естіргісі келмеген, ақырындау құмыққан үнмен,— қайын сіңлің бүлдірді!

— Неменені?

— Бүлдірген емей немене: балалық шағынан бері ғашық болдым деп жүрген жігітінің бетіне, жуық арада былш еткізіп бір түкірді де, енді қайтып көрместей ғып қоя берді.

— Қайда ол?— деді Қалиса.

— Бүркітті айтасың ба?

— Ие!

— Кетіп қалды.

— Кім бар, мұнда?!—деді Еркін елеңдеген дауыспен.

— Жәй... бір... сырқат бала...— деді Қалиса, сөздерін бөле айтып,— сонымен,— деді ол, ендігі сөздерін жылдамдатып,— қайда кетіп қалды Бүркіт?

— «Қайда» болсын?.. Оқуына!..

— Онысы қалай, жаным-ау?!

— Не «қалайы» бар? Орыстың: «Зорлықпен сүйкімді бола алмайсың» деген мақалы бар. Сүйдім деп жүрген қызы айнып кетсе, не істей алады оған!.. Күш қолданатын емес бұл. Қыз бетіне түкірген соң амалы құрыды да кете барды.

— Ештеңе деместен бе?

— Жүрер алдында «жолын, түссе тастай кетерсің» деп, конвертке сап хат тастап кетті маған. Сыртқы жазуына қарасам, ғашығына арналған. Ішінде не жазылғанын білмеймін: ол айтқан да жоқ, мен сұраған да жоқпын. Соны, егер үйіңде болсаң сол хатты саған тастап кетейін деп, тура жолымнан әдейі бұрылып кеп отырмын!

— Еркежан!—деген қуанғандай үні естілді Қалисаның.

- Әу!— деп қалдым мен, басымды төсектен көтеріп алып.

— Шық бері қарай!

— Ә, осында екен ғой, бұл бала!— деді.

— Арнаулы хатты өзіне бер,— деді Қалиса, қолымен мені нұсқап.

— Енді несі бар, жасыратын оның?— деді Қалиса,— мені мен Еркіннен жасырамысың? Сонда, кім деп бізді? Таста, әрі, оны! Боғауыз жазбаған болар. Одан басқа не жазса да бізге естіртіп оқы кәзір! «Ішіне кіріп кетер» дегендей, Қалиса шымылдықты түріп тастады. Бұл үйде енді тығылар жерімнің жоқтығына көзім жеткендей аңырып тұрған маған:

— Оқы дедім ғой, саған анау хатты!— деді Қалиса бұйырған дауыспен.

— Сөйт, шырағым!—деді Еркін өтінген дауыспен.— Әуелі көзіңді жүгіртіп ал да, естіртерлік хат болса, оқып бер! Конвертті ашып, ішіне салған бір тарақ қағаздың екі бетіне жазған сезге көзімді жүгіртіп шықсам, кісіден, әсіресе Еркін мен Қалиса сияқты дос кісілерден жасыратын ештеңесі жоқ екен. Бірақ, оны оқып бере аларлық күшім жоқ: көзіме толып, алқымыма тығылған жасым, дыбыс шығарсам-ақ, саулай жөнелгелі тұр!.. Осындай халде, «бойда бар-ау» деген қуат атаулымды жинап, хатты Еркінге ұсынып, дірілдеген дауыспен күшім кеп айтқан сөзім:

— Ағатай, өзіңіз оқып беріңіз!..

— Бұлай боларын біліппін бе мен?!—деп Қалиса жылап жіберді.

— Хаттың, азғантай ғана сөзі қалды,— деді оған Еркін.— Бөгеме, жеңгей...

— Аяқта, аяқта!—деді Қалиса көзін сүртіп. Қалисаның жайын өзің білесің, Бәтес! Менің бұл елде ендігі сенетін жалғыз адамым, жолдас Еркін Ержанов оған ақылдасқың келсе, білгенін аямас деп ойлаймын.

— Түсінікті ме хат?— деді көңілдене қалған Қалиса, бетіме жылы жүзбен телміре қарап.

— Түсінікті!— дедім мен.

— Еркін шырағым!— деді Қалиса,— осылар арам тер боп босқа бүлініп жүр. Араларындағы наразылық, үшкіргеннен қалмайтын жел ұшық сияқты бірдеме. Егер осылар жүз көрісті бар ғой, түсініседі де кетеді. Соны істеуге не амал бар?

— Менің де бұл кеп ойланған ісім, жеңгей,— деді Еркін байсалды дауыспен,— кімнің кімді сүюі, сүйісетін адамдардың өздерінің ғана ісі. Онда ешқайсымыздың қатынасымыз болмауға тиісті.

— Әрине,— деді Қалиса,— біреумен біреудің жүрегін жалғап беруге ешкімнің де күші келмейтіні рас. Бірақ, жалғасамын деген жүректердің бәрі жалғаса бере ме? Жалғасудың орнына жыртылатындары да бола бермей ме? «Арманда өтті» дейтін ғашықтар солар емес пе? Жалғастыруға да, айыруға да себепкер болатындар бар емес пе сүйіскен жүректерді?

— Рас, жеңгей!— деді Еркін күліп,— сіз кейде жазушылар сияқты бейнемен де сөйлеп кетесіз!..

— Әркім білген тілін айтады да,— деді Қалиса, Еркіннің қалжыңды сөзін ұнатпағандай.— Сөз жарыстырып жататын орын емес бұл, Еркін шырағым. Белгісіз біреулер, шын сүйіскен бұл екі жасты әзірге айырғандай боп тұр,— деп Қалиса оған қысқаша ғана маған келген альбомның тарихын айтып берді.

— Солай ма?— деп ойланып қалды Еркін. Қалиса оған:

— Алдыртсақ қайтеді сонысын?— деп еді.

— Қажеті болмас,— деді Еркін.

— Енді не істеуге болады?— деп бетіне үңіле қараған Қалисаға:

— Менімше,— деді Еркін маған қарап ап, — бұл баланың ауылда бұдан былай да тұра беруінің ешбір сәні жоқ.

— Менің де ойым сондай,— деді Қалиса,— сонда не істеуі керек.

— Оқуға кетуі қажет қой деймін.

— Қалай?

- Болыстық мекемелер орнаған жерге бұдан екі-үш күн бұрын Қостанайдан «Қызыл отау» деген келді.

— Ол не?

- Әліби Жангелдиннің ана жылы осы арадан өтетін қызыл керуенін көріп пе едің?

- Көргем. Осы ауылда бірнеше күн жатқан. Біреудің біреуде кеткен есесін алып беріп... қылмысты адамдарды соттап... аштарға жәрдем беріп... жетім балаларды оқуға әкетіп... басына ерік сұраған адамды босатып... ел бұйымнан тарығып тұрған шақта азын-аулақ болса да керек-жарағын саттырып... халыққа ойын-сауық көрсетіп... жаңада құрылған Совет өкіметінің хал-жайын түсіндіріп... дегендей, көп жұмыстар істеп кеткен.

— Мынау «Қызыл отау» деген де сол «Қызыл керуеннің» бір түрі,—деді Еркін.— Айырмасы (кәзір тоқшылық орнағандықтан, ол жолғыдай ала келген астығы жоқ; кәзір бұйым көбейгендіктен, алып келген саудасы жоқ. Өзгесінің бәрі бар. Бастығы — Бектасова Әсия деген әйел.

— Әйел?!— деп қалдық Қалиса екеуміз қосарлана.

— Ие, әйел!—деді Еркін нығарлап;—кеше ғана күңдікте жүрген қазақ әйелдерінен кәзір ел басқару жұмысына араласушылар да шыға бастады. Мынау әйел, Қазалы қаласындағы жұмысшы адамның, қызы екен. Бала кезінде аздап орысша оқыған екен. Өзі ажарлы да, сымбатты да адам. Соған бір бай қызығып, тоқалдыққа алам деп жүрген шағында революция боп қалады да, көзі ашық қыз қызылдарға қосылып, туған жерінде Совет өкіметін орнату ісіне ат салысады. Совет өкіметі орнағаннан кейін Тәшкенге барып, заң жұмысын үйрететін бір жылдық курсқа түседі де, оны бітіргеннен кейін бірер жыл зерттеуші боп, одан кейін аудандық сот боп тағайындалады. Соңғы екі жылда. Қазақстан Жоғарғы сотының коллегия мүшесі екен. Қызыл отау жұмысын басқаруға содан жіберіліпті.

— Ім-м-м, қызық екен!— деп қойды Қалиса ыңырана сөйлеп, «қазақ әйелдерінен де ел басқарушылар шықты» дегенге таңданған кескінмен.

— Сол қызыл отау,— деді Еркін,— қызметіне кірісе бастады. Әйел бостандығын да қолға қатты алып жатыр. Қалыңға сатылған қыздардан, сүймесіне еріксіз берілген әйелдерден, әйел үстіне барғандардан... дегендей, қызыл отауға жауған арызда қисап жоқ. Қызыл отау соларды шетінен шытырлата шақырып, сұраған бостандығын беріп жатыр...

— Сонда, сол қыз-келіншектерді шақырғанға жіберіп жатыр ма иелері?— деді Қалиса.

— Еркіне салса, әрине, жібермейді. Заңнан күшті емес. Жібермесе милиция жіберіп күшпен әкетеді.

— Не деген милиция шақ келеді оның бәріне?

— Милиция жетерлік. Сарықопада милиция штабы құрылған. Начальнигі Самарқанов Найзабек. Қырыққа жақын милиционері бар. Жетпей ме сол?

— Әрине, жетеді!— деді Қалиса.

— Көлденең сөзге кетіп қалдық,— деді Еркін Қалисаға,— тақырыбымызға оралайық: мәселе, мына Бәтестің оқуға кетуі жөнінде еді ғой...

— Егер әке-шешесі жіберсе!— деді Қалиса, ауыр күрсініп.

— Еркіне салса, әрине жібермейді,— деді Еркін.— Бірақ, енді, егер ақылы болса, бұл баланың әке-шешеге енді қарайлауының қажеті жоқ қой деймін. Несіне қарайлайды?.. «Ұлы сөзде ұяттық жоқ» дегендей, Бүркітке байланысты атағы шықпау керек еді. Ал атақ шығып, ел-жұртқа тарағаннан кейін, үйде «қыз» боп отырудың не сәні бар енді?

— Түк те сәні жоқ!— деді Қалиса, мені шегелегісі келгендей,— ұл емес, қыз баланың көзге шыққан сүйелдей боп отыруынан масқара не бар дейсің. Өйтіп отырғаннан, не өлгені, не кеткені жақсы. «Жақсы ит те өлімтігін көрсетпейді» депті аталарымыз. Ит құрлы жоқ па бұл? «Сырды шешкен соң түгел шешейік» деп, Қалиса Еркінге өткен түні менің басымнан кешкен оқиғаны қысқаша айтып берді.

— Бүркіттің мына хатынан кейін өлудің қажеті болмас!— деді Еркін қолындағы хатты көтеріп.

— Менімше де солай!— деді Қалиса. «Менімше де» деп қойдым мен ішімнен.

— Сонымен,— деді Еркін маған,— бұл ауылда енді қалма. Оқуға кет. Сонда Бүркітіңді көріп кеңесерсің, түсінісерсің. Оқу көзіңді дүниеге кеңірек ашар. Ғашық болу өз жүрегіңнің ғана ісі болса, қалай өмір жасауды білу, оқудың ісі.

— Оған бел байладық қой деймін,— деді Қалиса.— Сонда қалай алдырады мұны қызыл отау?

— «Оқуға барғым келеді, әке-шешем жібермейді» деп Бәтес қызыл отау атына арыз береді.

— Қалай береді ондай арызды?—деді Қалиса,— «оқуға жібермейміз» деген жоқ қой әке-шешесі бұған?

— Барам десе жібереді деп ойлайсыз ба, сонда?

— Жібермейді!—дедім мен.

— Ендеше, арыз жазуың қажет емес пе, шырағым?

— Жазам!

— «Милиция» дегенмен,— деді Қалиса,— әкең мен әжең, әcіpеcе, әжең оңайлықпен жібере қоймайды сені. Ұрыс-жанжал да боп қалуы мүмкін араларында. Тіл де, қол да жұмсалып қалуы мүмкін ашынған шақта. Шыдай аламысың соның бәріне?

— Шыдаймын!— дедім мен.

— Солқылдап, не айнып қалмаймысың?—деді Қалиса нығарлап.

— Солқылдамаймын да, айнымаймын да.

— Ә, онда арызыңды жаз, шырағым!—деді де, жазуға бөгет болғысы келмегендей, Еркін орнынан көтеріле берді.

— Қалай жазуын айтпаймысың?—деді Қалиса оған.

— Не айтатыны бар? Көңілі нені тілесе соны жазсын, білгенінше жазсын! Еркін шығып кетті.

— Шын бекіндің бе, шырағым?— деді Қалиса Еркін кеткен соң.

— Шын!..

— Ендеше, бетіңнен жарылғасын. Сапарың оң болсын...

— Алла бұл кім болды?!—деп төсегінен басын көтеріп алды.

— Өлдім, әже!— деппін сасқанымнан.

— Бәйбіше, баланы киіндіріңіз!— деді Найзабек әжеме.

— Қайдағы баланы?—деді әжем қозғалмай.

— Құшағыңда отырған қызды.

— Неге?

— Ол кәзір бізбен қызыл отауға аттанады.

— Қызыл отау деген немене еді?

— Әйелдерге бостандық беретін жер!—деп қалды Сақтаған.

— Онда менің баламның не жұмысы бар?

— Оқуға шақырады,— деді Нұрбек.

— Зорлап оқытсын деген заң бар ма екен?— деді әжем.

— Сөзді қойыңыз,— деді Найзабек қатуланыңқырап,— біз өзімізден үлкен мекеменің жұмсауымен келіп отырмыз. Қызыңның оқуға барам деген арызы бар...

— Сөйтіп пе ең, Бопаш?—деді әжем маған.

— «Жоқ» деген жоқ қой?—деді Найзабек.— Қалай «жоқ» дейді. Өз қолынан жазған арызы менің қалтамда.

— Бола берсін!—деді әжем.— Болса да жібермеймін.

— Неге?

— Бала менікі!.. Әкесі үйде жоқ. Ертең келген соң, оқимын деген жеріне өз қолынан апарып тастайды. Айдаладағы көлденең жүрген кек аттыға баламды ертіп жібере алмаймын. Үйге сырттан кірген әркімдер әжемді қолдап шуласайын деп еді:

— Қойыңдар!—деп ақырып қалды Сақтаған,— қарсылық қып үкіметті жеңемін деп тұрмысыңдар? Заңға әлдерің келе ме сендердің? Және елімге я жаман жолға кетейін деп тұрған жоқ, оқуға әкеткелі тұр, оған қарсылық жасаудың керегі қанша?

— Жасамағанда...— деп Кіші-ағам (Қалисаның күйеуі Қиқым) көтеріліп келе жатыр еді:

— Саған не жоқ, қосарланатын?—деп, қолтоқпақтай кіп-кішкене байғұсты әйелі иығынан кейін қарай сүйреп әкетті.

— Бәрібір бермеймін!— деп әжем мені құшағына қыса түскенде:

— Қалай бермейсің?—деп Нұрбек қолымнан тартуға айналды.

- Өлдім!— деппін, тағы да мен. Сонда шешем үстіме кеп түсе қалды да:

- Жібер, қу қақбас!—деді әжемнің мені қысқан құшағын жазбақ боп қолдарына жармасып. Үлкен, семіз денесі қара тастай жерге қатып қалған үнсіз әжемнің қолын жазуға әлі келмеген шешем, «қолыңды қиып жіберейін, ендеше!» деп, кебеже үстінде тұрған лөкет пышақты жалақтатып ұмтыла бергенде, қорқып кеткен әжем құшағын жазды да жіберді. Ұшып түрегелген мен, әжемнің қыспағында езіліп әлсіреуден бе, қорқыныштан ба, аяғымды аттай беріп етбетімнен түстім. Жерден жалма-жан құшақтай көтеріп алған Нұрбектің сүйемелдеуімен аяғымды әрең бастым. Расы ма, өтірігі ме, пышақтан қорқып шалқалақтаған әжем, талықсығандай демін ентіге алып төсегіне қылжия кетті. Ауылдың әлдекімдері оның басын сүйемелдей берді.

— Қарсылықтан пайда жоқ,— деді сығылысқан жұртты кимелеп келген Қалиса,— киіндіру керек баланы. Жолға даярлап қойған киімдерімнің қайда екенін білетін ол, бір-бірлеп алып, қолынан киіндіре бастады. Мен сүлдерім құрыған халде сілейіп тұрмын!.. Қалиса «әзірге даяры осы» дегеннен кейін:

— Кеттік онда!— деді Найзабек. Үйден жұрт сөгіліп шыға бастағанда, Нұрбекке сүйенген мен, аяғымды әрең бастым.

— Тарантас табылмаған соң,— деді Найзабек сыртқа шыға,— ерттеулі бір атты бос әкелгеміз. Бәтес соған мінеді.

— Тарт әрі, түн ішінде барқырамай!— деді шешем.— Тілеулі жолға шыққалы тұрған балаға жамандық шақырма жылап!

— Жолың болсын, күнім!— деді шешем мені маңдайымнан сүйіп.— Ерсе Қалиса екеуміз, ермесе, жалғыз өзім артыңнан барам!..

— Ж-ж-жоқ, м-м-мен ермеймін!— деді жасқа булыққан Қалиса!

— Неге?— деген біреулерге:

— Әйел азаттығының алғашқы жарқын сәулесін Еркежанның кескінінен көрермін деп үміттенген едім,— деді Қалиса, бар қуатын бойына жинағандай ықылық ата жылдам сөйлеп,— ол үмітім де қараңғы тұманға батты!.. Ол демі бітіп талықсып кеткендей болды. Әлдекім оны сүйей берді. Енді кідірудің жөні жоғын көрген мен атқа қалай мінгенімді білмеймін. Білгенім, әлдекім «ал, тарттық!» дегенде, астымдағы атты шылбырынан біреу жетектей жөнелді. Әлсіз мені аттан құлап кетер дегендей, қатарласқан біреу белімнен құшақтап сүйей берді... Талықсыған кісінің бетіне қазақтың су бүркетіні бар ғой, содан кейде адамның есін жинайтыны да болады ғой. Талықсыған адамдай, егер сүйеп отырмаса, аттан толықсып ауып кеткелі келе жатқан мені, туған жерімнің табиғаты аяғандай, бір өткінші жаңбыр бетіме тамшыларын себелеп кеп жібергенде, ұйқым қанып оянған адамдай сергіп сала бердім. Ердің үстінде толқыған түрімнен жиналып алғаннан кейін:

— Жібер!— дедім сүйемелдеп келе жатқанға құшақтаған қолын итеріп. Ол босатты. Алдыңғы жағымдағы әлдекім ұстап келе жатқан атымның шылбырына ұмтыла беріп ұстадым да:

— Босат!— дедім оған да.

— Босат!— дедім шылбырымды тартып.

— Босат!— деді сол жағымда қатар келе жатқан.

— Қашып отырса қайтесің?—деді шылбыр ұстаған оған.

— Қашса барсын,— деді анау,— зорлап әкеле жатырмыз ба біз, атының басынан айрылмайтын? Арыз беріп сұранып келе жатқан өзі. Ол сөзінен айнығысы келсе, әлі де бара берсін! Шылбырымды жинап ап, атымның басын да жинай ұстап, денемді ерге шегелей орнықтырғаннан кейін: