Өмiр – сынақ

Авторы: Оразбек Сәрсенбай

УДК 821.512.122-31 ББК 84 (5 Ћаз) 7-44 С 28 Ћазаћстан Республикасы Мќдениет жќне спорт министрлiгi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша жарыћ к рдi Сќрсенбай О. С 28 мiр – сынаћ / Оразбек Сќрсенбай. – Алматы: «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2015. – 456 бет. ISBN 978-601-212-056-1 Мемлекеттiк сыйлыћтыѓ лауреаты, аѕа жазушымыз Оразбек Сќрсенбайдыѓ бџл кiтабын да бџрынѕыша оныѓ соѓѕы он-он бес жылдардан берi ћалам тартып жљрген, 'мiрболмыстыѓ, 'нер-тџрмыстыѓ ќр саласындаѕы гуманистiк, философиялыћ таћырыптардыѓ жалѕасы ретiнде ћарастыруѕа болады. Жинаћћа енген сан тарау таћырыптардыѓ мазмџны ќр алуан, жанрлыћ-тљрлiк сипаттары жаѕынан рисалалар, естелiктер, маћалалар деп жiктеуге келедi. Мќселен, «Жазмышта жазыћ жоћ», «Мљнќфыћтар партиясы» атты рисалаларда жазушы ќдеби-к'ркемдiк тќсiлдерi мљлдем тосын к'рiнетiн, бiраћ оћырман љшiн џѕымды, ой-зердеге жџѕымды тiлмен адам 'мiрiндегi, ћоѕам 'мiрiндегi кљрделi ћџбылыстардыѓ сыр-сипаттарын ашуѕа тырысады. Ал Мџхтар Ќуезов, Тахауи Ахтанов, Ќбдiжќмiл Нџрпейiсов, Бердiбек Соћпаћбаев, Мџћаѕали Маћатаев, Жџмекен Нќжiмеденов, Жљсiп Ћыдыров, Т'леген Айбергенов туралы естелiктерде Шерхан Мџртаза, Ќбiш Кекiлбайџлы, Ћадыр Мырза Ќлi, Тџманбай Молдаѕалиев, Нќсiреддин Серќлиев туралы маћалаларда творчестволыћ тџлѕалардыѓ 'нер кеѓiстiгiндегi ћадамдары мен амалдары талданады. УДК 821.512.122-31 ББК 84 (5 Ћаз) 7-44 ISBN 978-601-212-056-1 © Сќрсенбай О., 2015 © «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2015

ЖАЗМЫШТА ЖАЗЫЋ ЖОЋ (Рисала) Бала жасымыздан к'нек'з ћариялардыѓ, оныѓ iшiнде, ежелгi тќрбие, «ескi» к'зћарастар кеѓiстiгiнде 'мiр сљру љрдiсiнен ажырай ћоймаѕан, алаѕай да бџлаѕай заманныѓ талай теперiштерiн к'рсе де, ќуел бастаѕы ата дќстљрiмен, туыстаѕы жаратылыс-сенiмдерiмен, бойларына, ћандарына сiѓген жолмен жљрiп келе жатћан, ол тџста ћарасы к'п емес азѕантай топтыѓ ортасында 'скендiктен болар, 'зге ойынпаз, ћызыћ ћуѕыш замандастарыма ћараѕанда мен к'бiнесе жекелеу жљрiп, оћшау оћиѕаларды iздеп, оћшау с'здердi тыѓдауѕа ћџмар едiм. Оныѓ љстiне, бiздiѓ ќкемiз дiндар, таћуа кiсi болѕандыћтан, љйiмiзге бейсеубет, бейпiл ауызды ќлдекiмдер келе бермейтiн. Ондайлар зќуiмен келе ћалса, ќдетте мќйiн мiнездi, жаћсы пейiлдi ќкемiз сырт к'зге еш сыр бермей, бiраћ «иќ», «жоћ» деп тiс жармай, љн-тљнсiз отыра берер едi. Содан бiрде-бiр с'зiне жауап ала алмай, т'зiмi таусылѕан «байѕџс» аћыр соѓында жылыстап љйден шыѕып кететiн. Ал 'зi ћџралпы пiкiрлес адамдарын к'ргенде, ќкемiздiѓ бiрден ћабаѕы ашылып, к'зi кљлiмдеп, бетiне ћан жљгiре бастайды. Бiраћ бќрi бiр сол 'зiмен пiкiрлес, ниеттес кiсiлерiнiѓ ортасына тљскенде де ћџрапат ќѓгiмеге белсене араласпай, с'йлегеннен г'рi тыѓдаѕанѕа бейiм едi. Кешегi Кеѓес заманында алыс аудандаѕы ауыл арасында жљрген осы азѕантай топтыѓ, шал-шаућанныѓ жљрiс-тџрысы 'зге «денi сау» к'пшiлiктiѓ бiразына тљсiнiксiз, оћшаулау к'рiнетiн. Аудандыћ «Cскен 'ѓiр», облыстыћ «Ленин жолы» газеттерiнде Шиелiде Ќбдiћайым ишан Ќбдiмомынџлы бастаѕан «азѕырушы» дiндарлар ж'нiнде, ескi ќулие Ес Абыздыѓ мазарын ћайта ж'ндеуден 'ткiзген «азѕын коммунистер» ж'нiнде ма-

ћалалар жарияланып, мџныѓ соѓы соттасу, оттасу наућанына айналѕаны да сол уаћыт. Ќйтеуiр Ћџдай жарылћаѕанда, бiздiѓ ќкелерiмiздiѓ џстазы Ќбдiћайым ишанныѓ аты аталѕанымен, ол жолы аман ћалды да, ал Ес Абыздыѓ мазарын ћайта ж'ндеп, ћалпына келтiруге ћаржы б'лген бiрер басшы сотталып кете барѕан. Осы оћиѕадан кейiн: «Сталин дќуiрi таѕы ћайтып келдi ме, немене?» – деп момын к'пшiлiк жаѕы љрейленiп, дљрлiгiп ћалѕаны бар. Сол жолы менiѓ таѓ ћалѕаным – бiздiѓ љйге жиi ћатынап жљретiн ишанныѓ ешбiр саспай, тiптi жайбараћат отырып айтћан бiр с'зi болды. – Сќрсеке, бќрi жазмыштыѓ iсi ѕой. Аћырын Алла берсiн, – дедi. Бiздiѓ ќкемiз љн-тљнсiз басын изедi де ћойды. Бџл Брежневтiѓ таћћа жаѓа отырѕан мезгiлi едi. К'п џзамай, арызданушылардыѓ жолы оѓѕарылып, Ес Абыз ќулиенiѓ мазарын ћайта ћалпына келтiрушiлер ћамаћтан босанып шыћты. Ал осы дљрбелеѓдi џйымдастырушы – Шиелi аудандыћ партия комитетiнiѓ сол тџстаѕы бiрiншi хатшысы аяћ астынан ћатты наућастанып, дќрiгер жаѕалап, ћайда барса да ем ћонбай, дљниеден 'тiп кетедi емес пе? Мџндайда, ќрине, ћара халыћ ќр тљрлi аѓыз-ќѓгiменi гулетiп жiбередi... (Жџмыс жаѕдайымен мен де бiр мќрте осы «ћыраѕы» хатшыныѓ ћабылдауына барѕаным бар едi. Сыпайы, бiраћ 'те салћын с'йлескен: менiѓ айтћандарыма ешбiр ыћылас танытпаѕаны есiмде.) Ќбдiћайым ишанныѓ жаѕдайына келсек, бџл кiсiнi к'зi тiрiсiнде ќлгiндей «ћыраѕы коммунистер» ѕана емес, ол кезде ћуыла-ћуыла таздыѓ шашындай сиреп ћалѕан елдегi бiрен-саран молдалар, 'здерiн 'те бiлгiш ћалпе санайтын шал-шаућандар да џнатпай, сыртынан ѕайбаттап жљрер едi. Солардыѓ бiреуi, 'зiн баяѕыда Ћарнаћтыѓ медресесiн бiтiрген бiлiмпаз ретiнде насихаттап жљретiн Жапаћ шал жазыћсыз ишанды сыртынан кљндегенiн ћоймай, бiрде оныѓ љйiнiѓ алдына еккен азѕантай ћауындыћ жерiне 'зiнiѓ ешкiлерiн жайып жiберiп, ендi ѕана ћџлаћтанып 'сiп келе жатћан жасыл пќлектерiн жайпап кетедi. Сонда ќншейiнде адам баласына зќрi жоћ ћожа ћатты нала болып: «Cй, наѕiлет! Ћан ћџсћыр!» – деп ћар-

ѕаса керек-тi. Бџл оћиѕаныѓ арѕы жаѕы бџлдырап кетедi... Ќркiм ќр тљрлi айтады. Ќкемнен осы оћыс оћиѕаныѓ мќн-жайын сџрай бастаѕанымда: – Оныѓ несiн ежiктейiн, балам? Бќрi таѕдырдыѓ iсi ѕой, – деген де ћойѕан. Сонда џстазы мен шќкiртiнiѓ жауаптары љндес шыћћанын байћадым. Байћасам да, бџл жолы оѕан пќлендей мќн бермеппiн. Ол тџста бiз жiгiт аѕасыныѓ жасында едiк. «Жiгiттiѓ ћырыћћа келгенше аћылы толмайды» деген бар емес пе? Оныѓ љстiне, «жазмыш», «таѕдыр», «пешене» деген ежелден ел iшiнде жиi айтылатын љйреншiктi с'здер едi. Жиi айтыла берсе, небiр љлкен џѕымдардыѓ 'зi таптаурынѕа айналады, џѕымдардыѓ тљпкi маѕынасы џмытылмаса да, ескiре бастайтыны белгiлi. Таѕдыр – сондай с'здердiѓ бiрi, ћисынды, ћисынсыз жерлерде айтыла бередi. Ћызыѕы – ауызекi ќѓгiмеде «таѕдыр» к'бiне-к'п адамныѓ басына iс тљскенде, ќйтпесе бiр ћатер т'нгенде, ћаза-ћайѕыда жиiрек еске алынады. Бiреу мезгiлсiз ћаза тапса: «Таѕдыры солай болды ѕой», – деп 'зiмiздi-'зiмiз жџбататын ескi ќдетiмiз бар. Ал бiреудiѓ еѓбегi жанып, љлкен дќрежеге к'терiлсе: «Таѕдыры солай болды ѕой», – деп маћтаѕан жанды естiген жоћсыз. Ендi, мiне, Абай айтћандай, бiз де бiраз жасћа келiп, «ћартайдыћ, ћайѕы ойладыћ, џлѕайды арман», «бџл жасћа келгенше жаћсы 'ткiздiк пе, жаман 'ткiздiк пе, ќйтеуiр бiрталай 'мiрiмiздi 'ткiздiк». Солай ѕой? Cткенге, бљгiнге, келешекке к'з жiберiп, ойланатын, толѕанатын, шамамыз жеткенше азды-к'птi ћорытындылар жасап, тапћанымызды, бiлгенiмiздi айтып б'лiсетiн кезiмiз. «Тумаћ болса, 'лмек бар» дейдi. Былайша ћараѕанда, ћарапайым с'з. Бiраћ ћарапайым џѕым емес. Туѕаннан бастап 'лгенге дейiнгi аралыћта ћаншама шиыр жолдар жатыр, ћаншама ћиын сџраћтар бар. Соларды iздеумен талай аћылмандардыѓ шашы аѕарыпты. Таѕдыр – кеѓ маѕынасында осындай љлкен, кљрмеуi к'п кљрделi џѕымдардыѓ бiрi. Тiптi дљниќуи (зайырлы), ѕылыми философияда ќлi кљнге дейiн толыћ шешiмiн

таппаѕан, тiптi «есi дџрыс» елдiѓ бќрiн ћанаѕаттандыратын, елдiѓ бќрiн иландыратын ћаѕидатты «мiне, мынау» деп џстататыны жоћ џѕымдардыѓ бiрi десек те болады. Бiздiѓ џлыћ пайѕамбарымыз Мџхаммедтiѓ (с.ѕ.с.): «Ќрбiр нќрсе таѕдырымен ћоса жаратылѕан», – деген хадисi бар (Муслим). Осы айтылѕанныѓ астарына љѓiлсек, 'те кеѓ маѕынада айтылѕанын аѓѕару ћиын емес. Бџл пiкiр бойынша, кљллi ќлем (ќлемдер), жанды, жансыз дљниенiѓ бќрi ќуел бастан 'з таѕдырымен бiрге жаратылѕан, олардыѓ ќрћайсысыныѓ 'зiне тќн таѕдыры бар (туады, 'седi, дамиды, тозады, ескiредi, жойылады, т.б. секiлдi). Мџндай пiкiрге кљмќндана ћарайтын, ќйтпесе дауласа ћоятындай ћазiр ешкiм табыла ћоймас. (Мџны бљгiнгi жаратылыстану ѕалымдары да толыћ растайды. Бiраћ ондаѕылар «таѕдыр» деген џѕымды ћолданбайды. Џялады.) Бiздiѓ кљнделiктi тiршiлiгiмiзде таѕдыр, ќдетте адам, адамзат 'мiрiне ћатысты айтылады. Пiкiрталас, ћайшы, ћиѕаш ойлар осы жерден басталады. Осы т'ѓiректегi айтыс-тартыс мыѓдаѕан жылдардан берi, адам баласы 'зiнiѓ саналы тарихи дќуiрiне кiргелi берi толастаѕан емес. Толастайтын да тљрi жоћ. К'пшiлiкке тљсiнiктi ћарапайым тiлмен айтсаћ, адамныѓ таѕдырын ќуелде оны жаратћан иесi – Ћџдайдыѓ 'зi белгiлеп берген бе? Ќлде табиѕаттыѓ 'зiндiк даму заѓымен – эволюция арћылы пайда болѕан адамныѓ таѕдырына Ћџдайдыѓ ћатысы жоћ, ендеше, адам 'з таѕдырына 'зi ћожалыћ ете ме? Тџрпайылаѓћырап айтсаћ, бџл Ћџдайѕа мойынсџнатындар мен мойынсџнбайтындар арасында џзаћћа созылып келе жатћан «соѕыс». Cзiмiздi (к'пшiлiктi) бiр Ћџдайѕа мойынсџнатындар ћатарына ћосћандыћтан да, бiз ѕаламды жќне адамды жаратћан Иемiздiѓ 'зiнiѓ жаратындыларыныѓ Таѕдырына да 'зi Иелiк жасайтынына кќмiл сенемiз. Осы уаћытћа дейiн бiз бiлетiн небiр аћылмандар тыным таппай зерттеп, сынаћтан 'ткiзiп, дќлелдеп, иман таразысына салып 'лшеген тќжiрибелердiѓ бќрi бiздiѓ сенiмiмiздi бекiте тљсетiндей к'ремiз. (И.Кант былай деп жазады: «Ньютон Ћџдайдыѓ атын айтћан кезде, ќрћашан тоћтап, бiраз ойланып тџрады екен».)

Ал мойынсџнбайтындарды ћайтемiз? Жоѕары жаћтан белгiленiп берiлген таѕдырѕа сенбейтiн, адам тек 'з еркiмен, 'з ыћтиярымен 'мiр сљредi, ендеше таѕдырѕа мойынсџну – оныѓ еркiндiгiн, ћалауын шектеу, мџныѓ 'зi негiзiнен табиѕи заѓдарѕа ћайшы келедi дейтiндер де аз емес. Мџндай пiкiрлердi жоћћа шыѕару да оѓайѕа тљспейдi. Бџл т'ѓiректе орыс ойшылы Н.Бердяев былайша жазады екен: «Адамѕа деген, оныѓ шыѕармашылыћ еркiндiгi мен шыѕармашылыћ ќрекетiне деген сенiм тек дiни санада ѕана мљмкiн болады. Ал оѓды санада ешћашан болмайды, 'йткенi ол адамѕа материалдыћ, яѕни табиѕи жќне ќлеуметтiк ортаныѓ рефлексi ретiнде ћарайды». Бџл жерде орыс ойшылы «шыѕармашылыћ еркiндiктi» кеѓ маѕынада – ой, пiкiр, сенiм, наным, таным маѕынасында ћолданып, оныѓ амал-ќрекетiнiѓ де осындай тљсiнiктерге негiзделетiнiн, ал тек материалдыћ (дљниелiк игiлiктердi) жинауды к'здейтiн ќлеуметтiк ортаныѓ љйреншiктi ќдетiн џстанатын пайдакљнем санада мџндай ћасиеттiѓ болуы мљмкiн еместiгiн ескертедi. Н.Бердяевтiѓ пiкiрi бойынша, Ћџдайѕа мойынсџну – адамныѓ еркiндiгiн шектемейдi, керiсiнше – бекiте тљседi. Бџл тџжырымныѓ, бiздiѓше, адам таѕдырына да тiкелей ћатысы бар. Таѕдыр туралы ислами тљсiнiк ћандай? Бџл Иманшартта бекiтiлген. Иманныѓ (сенiмнiѓ) шарттары – алтау. Соныѓ iшiнде таѕдырѕа сену алтыншы ретте к'рсетiлiп, былайша белгiленедi: «Жазмыш пен ћазаѕа иман келтiру. Ежелден Мќѓгiлiк Жазмыш Кiтабы болмаћ. Алла таѕала пенделердiѓ 'мiр бойында басынан 'ткеретiн жаћсы-жаман iстерiн, ћуанышты да ћайѕылы кезеѓдерiн 'зi белгiлеп жќне 'зi бiлiп отырады» (Мџхтасар. Алматы, 1996 жыл). Бџл арадаѕы басты ћаѕидат – ќр адамныѓ таѕдырын ќуел бастан Жаратушы Иемiздiѓ 'зi белгiлеп отыратындыѕы ('зге монетеистiк дiндерде де негiзiнен осы ћаѕидат танылады). Ќуел бастан мџсылман ћауымы арасында таѕдыр, жазмыш ж'нiнде осындай ћаѕидат бекiтiлiп, таратылѕанымен, мџны тљсiнудiѓ, 'мiрлiк тќжiрибеде жљзеге асырудыѓ оѓай болмаѕанын аѓѕару ћиын емес. Мынадай Хадис бар:

«Сендердiѓ ќрћайсыѓа, ќрбiр жан иесiне Алла таѕала ќлдећашан жќннат баѕына немесе тамџћћа баратындарыѓды бџйырып ћойѕан. Яки баћытсыз немесе баћытты болуларыѓ сол кезде-аћ жазылѕан». Мџны естiген бiр кiсi: «Алланыѓ елшiсi, онда бiз ешбiр ќрекет жасамай-аћ, еѓ тќуiрi – жазмышта жазылѕан бџйрыћты кљтiп, тыныш отыра берсек ћайтедi?» – деп сџрады. Сонда ол былайша жауап бердi: «Баћытты болатындардыѓ амалдарына ћарай, баћытсыз болатындардыѓ амалдарына ћарай бџйырылады. Баћытты болатындардыѓ амал жасауына ћарай, сондай-аћ баћытсыз болатындардыѓ амалдар жасауына жеѓiлдiктер берiледi» (Муслим). Бџл арада еѓ маѓыздысы – амалдарына ћарай жеѓiлдiктер берiлетiнi ж'нiндегi тiркес. Таѕдырдыѓ кљнi бџрын жазмышта белгiленетiнi хаћ. Бiраћ сенiѓ бџл дљниедегi iстеген iс-ќрекеттерiѓе ћарай баћытты немесе баћытсыз болады екенсiѓ. Бџл дљниедегi iс-ќрекеттерiѓе шынында шектеу ћойылмаѕан. Бiраћ жеѓiлдiктер (мљмкiндiктер) жасалѕан. Таѕы бiр 'те маѕыналы Хадистен љзiндi келтiрелiк. «Ќркiм 'зiнiѓ таѕдырында к'рсетiлген бџйрыћћа лайыћ амал жасауѕа бейiм тџрады. Баћытты таѕдыр иелерi баћытћа жетудiѓ жолдарын iздеуге бейiм тџрады. Ал баћытсыз таѕдыр иелерi жаманшылыћ iстеуге бейiм тџрады» (Ќбу Дауд). Бџл арадаѕы еѓ маѓыздысы – бейiм тџратындар жайындаѕы с'з. Демек, Жаратушы Иемiздiѓ ћалауынша, жарыћ дљниеге келген ќйтпесе келетiн ќрбiр пенденiѓ таѕдыры ќуелгi Жазмышта белгiленгенмен, оныѓ тiрiдей тiршiлiкте 'мiр сљру уаћытында iстейтiн ќрекет-амалдарында жеѓiлдiк пен бейiмдiлiк ћоса жаратылѕан деп тљсiнуге болады. Сен, Ћџдайдыѓ ћџлы (ћаласаѓ да, ћаламасаѓ да солай; ћаламасаѓ – табиѕаттыѓ ћџлымын деп есепте, бџдан бќрiбiр ештеѓе 'згермейдi) ќуел бастаѕы жаратылысыѓда жаћсылыћћа немесе жамандыћћа бейiм болып туѕан шыѕарсыѓ, бiраћ сенiѓ ћандай – тура яки ћисыћ жолды таѓдауыѓа жеѓiлдiктер берiлген. Мџсылман ћауымындаѕылардыѓ Алла таѕала Адамды ќуел бастан-аћ сынаћ љшiн жаратты деп тљсiнетiнi сондыћтан. Ќйтпесе ѕаламдар иесiнiѓ аћыл-сана иелерiн жаратуында

ћандай маћсат болуы мљмкiн? Сынаћтан 'тiп, бџл жарыћ дљниедегi жаћсылы-жаманды iс-ќрекеттерiне есеп беруi љшiн ондай сана иелерiнiѓ еркiндiгi болуы тиiс емес пе? Соныѓ бќрi ќуел бастан оныѓ маѓдайына, пешенесiне жазылып ћойѕан, 'згермейтiн ереже, ћозѕалмайтын ћаѕидат па? Онда ќрбiр адамныѓ тiрiдей тiршiлiкте 'мiр сљру уаћытында iстеген жаћсылыћтары мен жамандыћтарын ћалай, ћайтiп баѕалар едiк? Ћџдай таѕала мен оныѓ жаратындылары арасындаѕы ћарым-ћатынас туралы талай заманныѓ аћылмандары ой б'лiсiп, кейде келiсiп, кейде керiсiп келедi екен. Сондай ой айћастарыныѓ нќтижесiнде фќлсќфа атанѕан iлiмбiлiм саласында талай аѕымдар мен «измдер» пайда болѕанѕа џћсайды. Бџл жерде бiздiѓ Шыѕыс ѕџламалары да шеттеп ћалмапты, тiптi кейде алѕы шептерге шыѕып кетiптi. Ол т'ѓiректегi ќѓгiмелерге тоћталмай-аћ бiздiѓ таћырыбымызѕа сќйкес келетiн, 'зiмiздiѓ ќл-Фараби мен ќл-Ѕазалидiѓ 'зара пiкiр ћайшылыѕына (мџндай ћайшылыћтар, ќл-Ѕазалидiѓ санауынша, жиырмаѕа жетедi) тоћтала кетсек деймiз. «Олар (ќл-Фараби мен ибн Сина) Ћџдiреттi Алламыз жан-жаћты еѓ жоѕары ќмiрлiктiѓ иесi, бiраћ оныѓ ќмiрлiгi кљнделiктi жеке-дара нќрселерге жљрмейдi» деген пiкiрде. Бџл аныћ кљпiрлiкке жатады. Ал шындыѕында аспан мен жердегi шаѓныѓ бiр тљйiрiндей заттыѓ ешћайсысы Оныѓ назарынан тыс ћалмайды», – деп жазады. Бiр ћызыѕы – ќл-Ѕазалидiѓ осындай айыптауын француз ойшылы Е.Декарттыѓ: «Субстанцияларды ќуел баста Ћџдай жаратћанмен, бџлар 'мiр сљруi љшiн 'здерiнен басћа ешкiмге тќуелдi емес», – деген белгiлi тџжырымына да ћарсы баѕыттауѕа болады. Неткен ћарама-ћайшылыћтар! Ѕџламалар 'здерiнше ќспеттеп жазатын субстанцияныѓ (жеке мќн-маѕыналары бар ќрбiр жаратылымныѓ) к'кесi – адамныѓ 'зi емес пе? Адамнан асћан, оныѓ болмыс тiршiлiгiнен кљрделi, ћиын субстанция болар ма? Сол субстанцияларды жарататын Иесi бар да, ал жаратылымдардыѓ 'здерi табиѕаттыѓ табиѕи заѓдарына сќйкес 'з беттерiнше, тќуелсiз 'мiр сљре бермекшi ме? Ќлде жаратћан Иесiнiѓ ќуелде белгiлеп берген ћалауына сќйкес (ћазiргi тiлмен айтћан-

да, «компьютерлiк баѕдарламасы» бойынша – мџндай пiкiрлер де бар) 'мiр сљре ме? Сонда басћасын ћойѕанда, адамныѓ ћолымен жасалатын жаћсылыћтар мен жамандыћтардыѓ сыр-сипатын ћалай тануѕа болады? Бергi бiр заманда, жасы сексеннен асћан шаѕында ћыѓћыл-сыѓћылы к'бейiп, денсаулыѕы нашарлай бастаѕан таћуа ќкемнен бiрде: – К'ке, немене, кќрiлiк жеѓе бастады ма? Ќлде ауру жеѓе бастады ма? – деп сџраѕаным бар едi. Сонда ќкем: – Џлыћ пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с.) ќрбiр наућастыѓ емiн Алла-таѕаламыз ќуел бастан бiрге жаратћан, ал емi жоћ ауру кќрiлiк ћана деген с'зi бар емес пе, балам? Алла таѕала 'з тарапынан 'зiнiѓ сљйген ћџлына ешћашан жамандыћ жiбермейдi. Ауру да жамандыћ емес. Алланыѓ сынаѕы ѕой, – деп жауап берген. Cзiне ап-айћын нќрсенi асыћпай, саспай, сабырмен айтты. – Ал онда жамандыћ ћайдан келедi? – деп сџраймын таѕы ћарап отырмай. Ћартая бастаѕан ќкемдi уайым алаѓымен жеке ћалдырмай, с'йлете тљсу љшiн осындай iрiлi-џсаћты сауалдар ћойып, уаћыт 'ткiзуге тырысып жљрген кезiм. – Жамандыћ ћайдан келушi едi, ќлбетте, адамныѓ 'зiнiѓ ћџлћы-пейiлiнен шыѕады да. – Солайын солай ѕой, к'ке. Бiраћ неге адамныѓ ћџлћы-пейiлi ала-ћџла болады? Ќкем џзынша саћалыныѓ џшын сџћ саусаѕы мен ортаншы саусаѕыныѓ арасына ћыстырып, бiраз шиырлап, ойланыѓћырап отырды. – Оны мен ћайдан бiлейiн, – дедi. – Бќлкiм, о бастаѕы туыстаѕы ала-ћџла жаратылысынан ба екен?.. Ќлде тќрбие-тќлiмнiѓ кемдiгiнен бе екен?.. – К'ке, ќр адамныѓ бџл жарыћ дљниедегi кљллi таѕдыр-таућыметi ол тумай жатып, оныѓ пешенесiне жазылып ћойѕан деген ќѓгiменiѓ ж'н-жосыѕы ћандай? Мџны естiгенде, ќкемнiѓ кiшкенелеу к'зiн ашыѓћырап, маѕан сыѕырая сынай ћараѕаны есiмде. – Ќлбетте, солай! Оѕан ешбiр шегiмiз жоћ! – деп бџл жолы ныѕарлаѓћырап айтты. – Жаѓа саѕан ауру жамандыћ емес, Алла таѕала тарапынан жiберiлген бiр сынаћ

демедiм бе? Егер адам ауырмаса, сырћамаса, жаны ћиналып ћиындыћ к'рмесе, тљптiѓ тљбiнде 'лiм барын, ћаза барын, одан ќрi ана жаћћа барѕанда сџрау барын, сынау барын есiне тљсiрiп, бiр сќтке болса да тiрi кљндерiндегi есiрiк ќрекеттерiнен тыйылудыѓ жолына тљсер ме едi, тљспес пе едi? Екi дљниеде болѕанныѓ, болатынныѓ бќрi жаратћан Иемiздiѓ ћалауына келiп тiрелетiнiн бiлер ме едi, ћайтер едi? – деп бiр тоћтады. – Сонда, к'ке, мысалы, залымдыћ iс-ќрекет ќуел баста жаратылыста белгiленiп ћойѕан жазмышынан емес, ќрбiр адамныѓ тiршiлiк мерзiмiндегi ћџлћы-пейiлiнен туа ма? – Жаѓа айттым емес пе? Џлыћ Иемiз 'зi жаратћан пендесiне ешћашан жамандыћ тiлемейдi, жамандыћ жiбермейдi. – Ал жаћсылыћ ше? Ол да адамныѓ 'зiнiѓ тiршiлiк мерзiмiндегi ћџлћы-пейiлiнен шыѕа ма? – Ќлбетте. – Бiреу екiншi бiреуге жазыћсыз зќбiр к'рсетедi. Мџндайда зќбiр к'рсетушiнiѓ ћџлћы-пейiлiнiѓ ћандай екенi тљсiнiктi. Ал жазыћсыз зќбiр к'рушi мџндай ћиянатты ћандай жаѕымсыз ћџлћы-пейiлiнен табады? Осыныѓ себебiн тљсiнуге бола ма? – Зќбiр к'рушiнiѓ де iрiлi-џсаћты кљнќ-кiнќраттары бар шыѕар, оны кiм 'лшеп бiлiптi? – деп бџл жолы ќкем маѕан жалтара жауап бергендей к'рiндi. – Тљк кiнќсi жоћ бiреуге екiншi бiреу келiп зорлыћ жасайды. Мџныѓ бќрi ќуел бастан џлыћ Иемiзге аян, ол бќрiн к'рiп-бiлiп отыр ѕой. Солай ѕой? Ендеше, ќлгi зорлыћшыл неге тџп-тура сол арада, 'зiне тиiстi сыбаѕасын, жазасын алмайды? Зорлыћшы неге бљйтiп сайран, салып аман-есен жљре бередi? Осы да ќдiлдiкке жата ма? Ќкем бџл жолы сќл езу тартып, басына киген жасыл масаты тысты таћиясын ќрлi-берлi ћозѕап ћойды. – Бќрiмiз де жџмыр басты, ет пен сљйектен жаралѕан, ыстыћ жљректi пендемiз, – дедi. – Ќуелден-аћ Алла таѕала бiздi, бќлкiм, осылай жаратћан болар-ау. Жаћсылыћты сарылып, сарѕайып iздесiн, жамандыћћа к'нбесiн, т'збесiн деп. Ѕаламныѓ Иесi ќуелден 'зi жаратћан адамныѓ бойына аћыл-санасымен бiрге шыдамдылыћ пен са-

бырлылыћты да бiрге еккен жоћ па едi? Бџл да сынаћћа алудыѓ бiр тљрi едi ѕой. Осындай сынаћтан сљрiнбей 'ткен ќркiмге тљптiѓ тљбiнде таѕдырдыѓ сыйлары, сияпаты бар дейдi ... Шынымды айтсам, ќкемнiѓ бџл жауабы жасымыздан комсомол мен компартияныѓ «тќрбиесiн» к'рiп-бiлiп 'скен буынныѓ бiр 'кiлi ретiнде менi толыћ ћанаѕаттандырмады. Бiраћ 'зiмнiѓ бала кљнiмнен берi ћалыптасћан ќдетiм бойынша (iштей келiсiѓкiремей отырсам да), ќкемнiѓ с'зiне ћарсылыћ пiкiрiмдi бiлдiргiм келмедi. – Ал ендi џлыћ Иемiздiѓ бџйрыћтарына мойын џсынбай, тќубеге келмей, тура жолѕа тљспей, астамшылыћпен 'мiр сљретiн озбырдыѓ алдында ћазулы ордыѓ жататыны да рас, – дедi бџдан ќрi таћуа ќкем. – Ћазаћта: «Бџл дљниенiкi о дљниеге кетпейдi» деген де с'з бар. Ондай озбырдыѓ ерте ме, кеш пе, таѕдырдыѓ ћыл ћџйрыћтан ескен љзiлмейтiн џзын тџзаѕына тљсiп тынатынын тџспалдап айтћаны. (Менiѓ кейiнгi жылдарда жазѕан «Адамныѓ ћџны ћанша?» атты рисаламныѓ идеясы ќуел баста таћуа ќкемнiѓ осындай ќѓгiмелерiнен 'рбiген едi.) – К'ке, мына сiздер, 'здерiѓiз ћатарлас ћариялар жазмыш жайында жиi айтасыздар. Бџл с'здерiѓiзге бiреулер басын изесе, бiреулер к'здерiн жыпылыћтатады да ћояды... Мен сол к'здерiн жыпылыћтататындар саны к'бiрек пе деп ћаламын, – деп осы орайлас таћырыпты ќрi ћарай сабаћтай тљсiп едiм, ќкем таѕы да езу тартып, басына киген жасыл масаты тысты таћиясын ќрлi-берлi ћозѕап ћойды. – Кљнi ертеѓ-аћ бастарына бiр ћиын iс тљскенде, не ћатты ауырып сырћаттанѕанда, сол бейшаралардыѓ к'здерi жыпылыћтамаћ тљгiлi, «Ой, Алла-ай! Ой, Аллаай» деуге тiлдерi ќреѓ келетiнiн ћаперлерiне алмайды-ау! – дедi. Дедi де, ћабаѕын шытып, кљйзелген сыѓайда љнсiз отырып ћалды. Ол жолы тќп-тќуiр басталѕан сџхбатымызды аяѕына дейiн жеткiзбей (оныѓ љстiне, ќкем екеумiздiѓ кљрмеуi ћиын таћырыпты ћозѕаѕанымызѕа к'зiм жеткендей едi), Алматыѕа ћайтып кеткенмiн (бџл шешем марћџмныѓ с'зi: «Ауылда бiраз жаттыѓ ѕой, балам, ендi Алматыѓа ћайта ѕой», – дейтiн).

Содан араѕа жыл салып, «ќкеѓ Ћызылорданыѓ ауруханасына тљсiп ћалды» деген суыт хабарды естiген соѓ, тездетiп џшаћћа отырып, облыс орталыѕындаѕы еѓ дќу емханаѕа жетiп бармаймын ба? С'йтсем, ќкем сол тџстаѕы љлкен шањардыѓ љлгiлi сауыћтыру орындарыныѓ бiрiнде, џмытпасам, екiншi ћабаттаѕы айлапат палатканыѓ дќл т'рiне ћойылѕан жалтыраѕан болыскей темiр кереуеттiѓ љстiнде, екi аяѕын еденге тљсiрiп жiберiп, екi ћолын кереуеттiѓ ернеуiне тiреп ћойып, 'те жайбараћат, жџмсаћ дауыспен ...ћасындаѕы ћазаћтарѕа шариѕат соѕып отыр екен. Cзi аћ шаѕаладай болып, аппаћ киiнiп алыпты: бџл жолы басында аппаћ жџћа таћия, љстiнде аппаћ к'йлек, бџтында балаѕы кеѓ аппаћ дамбал, тек аяѕыныѓ басына iле салѕан шоћайы ѕана ћоѓыр тљстi екен. Осылай кiлеѓ аппаћтыѓ ортасында, аћ кереует, аппаћ жамылѕыш жаймалардыѓ љстiнде жаћсы жайѕасып алѕан аћћџба 'ѓдi, џзын аћ саћалды ћария айналасындаѕы алабажаћ киiнген љлкен-кiшiлi наућастармен салыстырѕанда, сырт к'зге кќдiмгiдей ерекше к'рiнер едi. Оныѓ љстiне, ќлгiнде џзын дќлiз бойымен ќкем орналасћан палатаѕа ћарай беттеп келе жатћанымда маѕан ћарсы џшырасћан етжеѓдi, ересектеу медбике маѕан жылыџшырай ћарап алып: – Иќ жiгiтiм, немене, ќкеѓiздi iздеп келдiѓiз бе? – деп сџрап, менiѓ жауабымды кљтпестен: – Е, ол ќулие шал тоѕызыншы палатада. Мен ћазiр сiздi ертiп апарайын, – деп ћџраћ џшып, алдыма тљсiп жљре берген. Медбикенiѓ с'з мќнерiнен џлты татар екенiн таныѕанмын. Жљрiсi жылдамдау ќйел екен. Сонда да: – Менiѓ ќкемдi ќулие атауыѓыздыѓ мќнiсi ћалай? – деп сџрап љлгiрдiм. – Жiгiтiм, менiѓ медицина саласында ћызмет iстегенiме отыз жылдан асып барады, – деп жауап бердi сонда етжеѓдi, ересектеу медбике жылдам жљрiсiн тоћтатпай. – Осы уаћыттыѓ iшiнде бќлнисте ауырып жатћанына ћарамай, кереуетiнiѓ љстiне жљрелеп отырып алып, намаз оћыѕан мџсылманды... шалды бiрiншi рет к'руiм. Ондай адам ќулие болмаѕанда кiм болады? (Артынан ќкемнiѓ 'зiнен естiдiм: осы медбике б'лiмшеде шаруа-

шылыћ жаѕын басћарады екен. Ќкеме ыћыласы ауѕандыћтан, емханада намаз оћитын мџсылмандарѕа арналѕан жаѕдайдыѓ жоћтыѕын ескерiп, бџл 'з љйiнен дќрет алуѕа жарайтын ћџман, сљртiнетiн сљлгiлер ќкелiп бергенге џћсайды. Айтуынша, медбикенiѓ отбасындаѕы кќрi шешесi де мџсылмандыћ парызын мыћтап џстайтын дiндар кiсi к'рiнедi.) Тоѕызыншы палатаѕа кiрiп, ћол берiп амандасћан соѓ: – К'ке, к'ѓiлдi отырсыз ѕой. Денсаулыѕыѓыз ћалай? – деп сџрамаймын ба. – Аллаѕа шљкiр. Жаћсымын, – деген ќкемнiѓ ќдеттегi љйреншiктi жауабын естiдiм. Ћанша айтћанмен, емдеу орындарын жаѕалап, аћыр соѓында емханада сарылып жатћан адамныѓ, оныѓ iшiнде кќрi кiсiнiѓ к'кiрек тљкпiрiн сары уайым жайлай бастайтыны белгiлi. Ауру жартылысында ерекше ћажулы, ћайратты, ќйтпесе менiѓ ќкем секiлдi ежелден к'ктегi Иесiн (оныѓ мекенi к'кте ме, басћа жерде ме, оны ешкiм бiлген емес, тек оныѓ елшiсi Миѕраж тљнi ѕарышћа к'терiлiп џшћанына ћарап, солай ћарай мезгеп, дџѕа жасаѕанда ћолымызды жоѕары биiкке ћарай к'тередi емеспiз бе?) медет тџтып, сабырлылыћћа, шљкiршiлiкке љйренген десек те, бџлтартпай келетiн ћазадан ћорыћпайтын жан иесi жќне жоћ. Сексеннiѓ љстiне шыѕып, жан ћуаты азаймаса да, дене ћуаты селдiрей бастаѕан бiздiѓ ќкейдiѓ ћазiргi ахуалы да осы т'ѓiрекке келiп ћалѕанын байћау ћиын еместi. Ќдеттегi бќсеѓдеу, бiраћ кiрбiѓсiз, ћырылсыз естiлетiн таза дауысы ендi бџрынѕыдан ќлсiз шыћса, жљрiсi де баяулап, аћырын аяѓѕа к'шiптi. Жасы џлѕайѕанѕа дейiн бойын тiк џстаушы едi, ћазiр де – белiне едќуiр кљш тљссе де, сол ћалпын саћтап ћалѕанын к'рiп, ќкемдi к'ѓiлдендiрiп ћою љшiн: – Мына жљрiсiѓзбен, к'ке, ќлi жљз жасайсыз ѕой! – дедiм. Содан дќу емхананыѓ кеѓ ауласында жаяу серуендеп жљрген ќкелi-балалы екеумiз шеткерiректегi жапыраѕын ћалыѓ жайѕан ћара аѕаштыѓ к'леѓкесiндегi џзынша орындыћћа барып отырдыћ. Осы жерде ќкемiз манадан

берi љзiлiп-созылып келе жатћан ћысыр ќѓгiмемiздiѓ ћорытындысын айтћандай болды. – Алла таѕала аманатын бљгiн алса да менiѓ таѕдырѕа 'кпем жоћ, – дедi. Дедi де, кiшiрек к'здерiн одан сайын ћысыѓћырап, аузын ашып жоѕарыѕа, аспан жаћћа џзаѕыраћ ћарап отырды. Ћара кљздiѓ мезгiлi едi: аспанды жыртыћ-жыртыћ бџлт басып, сол жыртыћтардыѓ арасынан сауылдаѕан суыћ жел ћџйылып тџрѕандай ќсер етедi. Менiѓ денем тiтiркенiп тоѓа бастаѕандай болѕан соѓ, љстiмдегi жџћа сџр плащымныѓ жаѕасын к'терiп алдым. – Алла ћаласа, алдымыздаѕы жылдыѓ басында сексеннiѓ љшеуiне толады екенмiн. Аз жас емес. Ќсiресе бiздiѓ заманымызда... – деп ќкем с'зiн ќрi ћарай сабаћтады. – Шешем марћџм айтушы едi: «Сенi тауыћ жылыныѓ басында туѕанмын» деп. Сол тауыћ жылы таѕы аяѓдап келе жатыр. Солай ма едi? – деп ќкем маѕан ћарап ћойды. – Иќ, к'ке, ѕасырдыѓ басындаѕы тауыћ жылы мыѓ тоѕыз жљз тоѕызыншы жылѕа тура келедi. Алдымыздаѕы тауыћ екi мыѓ екiншi жылы туады. Оны неге сџрадыѓыз? Ќкем менiѓ сџраѕымды жауапсыз ћалдырып, сол к'кке ћарап отырѕан ћалпы, ќѓгiмесiн ќрi ћарай џзарта бердi. – Осы 'мiрiмiздiѓ iшiнде жанымызды жадыратћан жаћсылыћты да, ћилы-ћилы ћџћайларды да к'п к'рдiк. Бiраћ бiз бќрiбiр таѕдырымызѕа ризамыз. Бiздiѓ тура жолымызда таѕдырѕа ќсте ренжуге болмайды, – деп бiр ћайырып ћойды. Дќл осы арада 'зiмше бiр маѓызды сџраћ менiѓ к'- мейiме келiп, кептелiп ћалды, бiраћ љндемедiм – ќкемнiѓ ой 'рмегiн iштей тарћатып отыруѕа тырыстым. – Басћасын ежiктеп айтпай-аћ ћоялыћшы... Осы мына бiздiѓ ауылымыздан кешегi жањан соѕысына жљзге жуыћ жiгiт аттанѕан екен. Соныѓ алтауы ѕана елге тiрi ћайтып келдi. Ал сол тiрiлердiѓ арасында Байкенженiѓ баћандай екi џлы да бар. Ахатбек анау... жыртћыш жауѕа бiр ћолын асатып жегiзгенмен, 'зi аман ћайтты. Мен болсам, ћамаудан босанып, бала-шаѕама келiп ћосылдым. Ќлбетте, бiздiѓ жат жердiѓ топыраѕын жастанып,

ћыршындарынан ћиылѕан азаматтардан жанымыз артыћ емес едi. Содырлар жайлаѕан сойћан заманныѓ аранына тљсiп кетпей, аман ћаламыз, бала-шаѕамызды 'сiрiп, тiрiлердiѓ ћатарында, бiреуден iлгерi, бiреуден кейiн 'мiр кешiп, жер љстiндегi бџйырѕан несiбемiздi терiп жеймiз деп кiм ойлаѕан? Бiзге осылай оѓ ћабаѕын танытћан таѕдырѕа, ќлбетте, 'кпемiз жоћ. – Дџрыс ћой, к'ке. Бiраћ сонда сiздерге, ќлгi соѕыстан тiрi ћайтћан алтауѕа оѓ ћабаѕын танытћан таѕдыр ћалѕан жiгiттерге сол ћабаѕын к'рсеткен бе ћалай? – деп сџраћ ћоюѕа мќжбљр едiм. Бџл «жабайы» далада 'скен аћылг'й шал тљгiл, 'ркениетi 'сiп кеткен ћаланыѓ бiрегей бiлiмпазын сљрiндiретiндей ћиын мќселе екенiне, шынымды айтсам ол тџста 'зiм де мќн бермеппiн. Кейiнiректе де бiлiп жетiскенiм шамалы едi...Таѓ ћалѕаным: менiѓ таћуа шалым осы сџраћћа ћиналмай, мљдiрмей жауап бердi. – Таѕдырдыѓ жазуы солай болѕаны да! Ол жiгiттер елiн, жерiн ћорѕап, тура, тљзу жолда жљрiп шќйiт болды. Ал шќйiт болѕандар сџраусыз, тексерусiз жќннатћа кiредi, – дедi. Таѕдырдыѓ жазуы – есiмiз кiргелi естiп жљрген с'зiмiз. Бќрi жазмышта белгiленген, бекiтiлген, м'рленген. Оѕан дауымыз бар ма? Дауымыздыѓ жоћ екенi рас дейiк. Бiраћ осындайда iшiмiзге кiрiп алѕан бiр бџзыћ сезiм тљртпектеп, мазамызды алады. Ал сол таѕдырдыѓ 'зiне дауа бар ма? Мќселен, таѕдырда жазылып ћойѕан жаћсылыћты к'бейтiп, жамандыћты азайтудыѓ амалдары ћайсы? Ќлде жазмыштаѕы жазуларды 'згертуге жаратындылардыѓ шамасы жетпей ме? Ћаншама тыпырлап, тырбаѓдасаѓ да, Абсолюттi орнынан ћозѕау мљмкiн еместей к'рiнетiнi бар. Мен осындай ќрi-сќрi ойлармен отырѕанда, ќкем жаѓа бiр ќѓгiмесiн бастап кетiптi. – Ахатбектi ћырыћ бiрiншiнiѓ кљзiнде немiспен џрысћа шаћырѕанда, бiз оны анау Бќтима апаѓ екеумiз шыѕарып салѕан едiк. Вокзалдыѓ алды, темiржолдыѓ љстi ыѕы-жыѕы халыћ екен. Ќскерге алынѕандарды ћызыл вагондарѕа топырлатып кiргiзiп жатты. Бiз тќуекел сапарѕа бекiнiп, буынып-тљйiнiп алѕан Ахатбекпен ћоштасып

тџрып, оѕан ћалтамызѕа салып ќспеттеп ќкелген азынаулаћ аћшамызды бермекшi болып едiк, ол басын шайћап, пџлымызды 'зiмiзге ћайтарды: «Маѕан ендi аћшаныѓ не керегi бар? Cздерiѓ ћаражат ћыларсыѓдар!», – дедi. Cстiп тџрѕанымызда бiздiѓ ћасымызѕа басына сќлдеге бейiмдеп жасыл тљстi шалма ораѕан, љстiне т'гiлдiрiп џзын етек ала шапан киген, 'ѓiне ћарасаѓ иќ 'збек, иќ тќжiк таћылеттес, ћызыл шырайлы, д'ѓ мџрындау, ћауѕа саћалды ћартаѓ кiсi жаћындап келдi де, ќуелi абайлап бiздiѓ љстi-басымызѕа к'з тастап ћарап шыћты. Содан кейiн екi алаћанын к'кке жайып, аузы жыбырлап, бата бере бастады. Айналадаѕы к'пшiлiктiѓ у-дуынан ба, ќлде бата берушiнiѓ даусы шыћпай ћалды ма, ќйтеуiр бiз оныѓ айтћанын естiмедiк. Естiмесек те, Ахатбек ћайтарып берген аћшаныѓ бумасын бџзбай, сол кљйiнше ќлгi дуананыѓ ћолына џстата салѕан едiм. Сонда ќлгi дуана мен берген аћшаныѓ бетiн ашып ћарамастан, љн-тљнсiз ћасымыздаѕы Бќтиманыѓ к'к ћамзолыныѓ сыртћы ћалтасына сљѓгiтiп жiбердi де, 'зi љн-тљнсiз ќрлi-берлi сапырылысћан к'пшiлiктiѓ арасына сiѓiп кете барды. Бейтаныс дуананыѓ мџндай оћыс ћылыѕына таѓ ћалып, аздап сасыѓћырап та ћалѕан Бќтима апаѓ артынша есiн жиып, ќрекетi тљсiнiксiздеу к'рiнген дуананыѓ артынан далаћтап жљгiре ж'нелген. Сќлден соѓ екi 'кпесiн ћолына алып, ентiгiп ћайтып келдi. «Жоћ. Џшты-кљйлi жоѕалып кеттi. Бџл, сiрќ, тегiн адам болмады!» – дейдi. Бiз де сол жерде бџл оћиѕаны жаћсылыћћа жорып: «Осы дуанамыз Ћыдыр Атаныѓ 'зi шыѕар, таѕдырдыѓ хабаршысы болып келген. Ендеше, Ахатбегiмiз џрыстан аман келедi екен», – деп ћуандыћ. Бџл да бџрын ќкемнiѓ аузынан талай естiген, ћазiргi дљниќуи тiлмен айтсаћ, мистикалыћ аѓыздар ћатарына жатћызатындай хикметтiѓ бiрi едi. Бiраћ материалистiк санаѕа осылай оѕаш к'рiнетiн бiраз оћиѕаларды 'мiр шындыѕында расталѕан (тџспал, бейне ретiнде болса да) тџстарына куќлiк ететiн кiсiлер бiздiѓ ќкемiз секiлдi тасавуф жолын џстанѕандар арасында жиi кездесетiн. Ћыдыр Ата демекшi. Cзiмiздiѓ ћазаћтыѓ к'не аѓыздарында да осы Ћыдыр Ата болашаћты болжаушы, жаћсылыћтыѓ хабаршысы ретiнде суреттеледi. Еѓ маѓызды-

сы – Ћыдыр Атаныѓ аты џлыћ пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с.) Хадистерiнде де кездеседi екен. «Ћыдыр балалармен ойнап жљрген бiр баланы к'рдi де, оныѓ мойнын љзiп 'лтiрдi. Оныѓ себебi – бџл баланыѓ iшкi сарайы кќпiрдiкi едi. Баланыѓ ќке-шешесi мџсылман болѕанмен, баланыѓ жаратылысы кќпiрдiкiне џћсады. Егер ол тiрi ћалѕанда, залымдыћ iстерiмен ќкешешесiн ћайѕыѕа батырар едi» (Абу Дауд). «Олар «Алла-таѕаланыѓ елшiсi, сќби кљнiнде 'лiп кеткендер ше?» – деп сџрады. «Олардыѓ келешекте ћандай амал-ќрекеттерге бейiм боларын Алла бiледi», – деп жауап бердi» (Абу Дауд). Осылай аѓыздаѕы Ћыдыр Ата жаћсылыћты да, жамандыћты да алдын ала болжаушы, Таѕдырдыѓ хабаршысы ретiнде ел аралап жљредi деседi. Аћырдыѓ уаћтысына дейiн жасай беретiн аѓыздыћ ѕажайып бейненiѓ ќлгiндей жаратылысы бџзыћ баланыѓ мойнын бџрап 'лтiрiп, атаанасын болашаћ ћайѕы-ћасiреттен ћџтћарѕаны ж'н-аћ болѕан. (Гитлер мен Сталиндi бала кљнiнде џстап алып, к'зiн ћџртатын ешкiмнiѓ табылмаѕаны 'кiнiштi, ќрине.) Ал бiраћ iшi де таза, сырты да таза, оныѓ љстiне, айналасындаѕы ел-жџртына шапаѕатын тигiзе бастаѕан, сол себептi де айналасындаѕы ел-жџрттыѓ љкiлеген љмiтiне айналѕан базбiр азаматтардыѓ (жаћсылардыѓ) мќресiне жете алмай, жол ортасында мертiгетiнi ћалай? – К'ке, 'зiѓiз бiлесiз, анау Смайылдыѓ баласы Дљйсенбi iнiѓiз жасынан елдiѓ аузына iлiнген, љздiк туѕан жiгiттiѓ бiрi едi. Басћасын ћайдам, осы бiздiѓ Сырдыѓ халћы Дљйсекеѓдi келешегi кемел, к'сем болып туѕан жiгiт санайтын. Сондай назарѕа iлiккен iнiѓiз ойда жоћта жазыћсыздан жазыћсыз мќртебелi ћызметiнен ћуылып, ћуѕын-сљргiнге iлiктi де, аћыр соѓында мыѓ тоѕыз жљз жетпiс бесiншi жылдыѓ он тоѕызыншы мамыр тљнiнде, Шиелiден Ћызылордаѕа ћатынайтын жљйрiк пойыздыѓ iшiнде, адамныѓ 'ѓi тљгiл тљсiне кiрмейтiндей тљсiнiксiз жаѕдайда ћазаѕа џшырады. Cзiѓiздiѓ хабарыѓыз бар, осы алапат оћиѕа ол кезде кљллi елдi дљрлiктiрiп, алыс-жаћын жердiѓ бќрiне жетiп жатты. Ћырыћ љш жасында ћыршынынан ћиылѕан, 'зге анау-мынау Мырћымбайдыѓ бiреуi емес, бiр љлкен ауданныѓ тiзгiнiн џстаѕан айтулы азамат-

тыѓ ћазасын аза тџтпаѕан алыс-жаћын жерде ешкiм ћалмады. Сонда жџрттыѓ к'кейiнде: «Жетпедi-ау, жеткiзбедiау!» дегенге саятын ащы 'кiнiш тџрды. Сонда деймiз-ау, к'ке, сол Дљйсекеѓдi барар болашаѕына жеткiзбей, ертерек алып кеткен таѕдырды ћалай ќдiлеттi деуге аузымыз барады? Осыны айтыѓызшы! – дедiм. Бџл айтып отырѕан ќѓгiмем – менiѓ де жаныма жаћын таћырыптыѓ бiрi едi. Cйткенi Дљйсекеѓ менi жастайымнан бiлетiн аѕа досым ѕана емес, менiѓ жастайымнан кiтапћџмар, с'зћџмар екенiмдi байћап, 'зi басћарып жљрген аудандыћ газеттiѓ т'ѓiрегiне топтанѕан талапкер тiлшiлердiѓ ћатарына ћосып, бiрде џсаћ маћала, бiрде џсаћ 'леѓдер жаздырѕан, соныѓ бќрiн 'зi 'ѓдеп, 'зi талћылап, 'зi жариялаѕан алѕашћы џстаздарымныѓ бiрi болды. Кейiнiрек есейген жылдарымда да менiѓ жазѕан-сызѕандарымды љзбей оћып, џдайы пiкiрлер айтып, мерейiмдi 'сiрiп жљретiн. Cзiнiѓ мансабы 'сiп, облыстыћ, аудандыћ дќрежелердегi беделдi орындарда отырѕан кездерiнде де, 'мiрiмде сџраншаћтыћ, жаѕымпаздыћ секiлдi мiнездерден жџрдай, таћуа ќкемнiѓ таћыс тќрбиесi «'тiп кеткен» менi 'зi iздеп келiп, ќйтпесе 'зi хабарласып жљрiп, талай мќрте к'мек ћолын созѕан, жуыћ маѓда орны тола ћоймас аѕалардыѓ бiрi болды (Дљйсенбi Смайылџлыныѓ ћапылыс ћазасы, ћилы таѕдыры т'ѓiрегiндегi ойлардан кейiнiректе «Шеѓбер» романы жазылды. Романдаѕы бас кейiпкерлер Шерќлi мен Тоћтарбай – осы Дљйсекеѓ бастан 'ткерген ыћылымдарѕа ћџрылѕан жиынтыћ образдар едi). Ќкем де Дљйсекеѓдi етене танитын, ерекше жаћсы к'ретiн. Бiраћ бџл кiсiнiѓ бiр «жаман» ќдетi – 'зiне сондай жаћын адамдарды жария маћтауѕа ћџлыћсыздау болды. Бџл жолы да сол ќдетiне баѕып: – Иќ, жаћсылардыѓ бiразы ерте кетiп жатыр, – дегеннен басћа ештеѓе айтпады. Ќрi ћарай с'зiн сабаћтап ќкетер ме екен деп ойлап едiм: ћариям ернiн жымырып, љндемей ћалды. – Сонда, к'ке-ау, Дљйсекеѓ секiлдi туысы озыћ, ойы азат азаматтар неге 'мiрден осылай тым ерте... Онда да ойламаѕан жерден оћыста, ћапылыста кете барады? – деп сџрамаспын ба?

Сонда ќкем менiѓ таћымдап ћоя берген сџраѕыма 'зiнше ћиыстырып былайша жауап бердi: – Мен оны ћайдан бiлейiн, балам? Бџл жалѕанда таѕдырдыѓ iсiн болжап бiлетiн кiм бар дейсiѓ? Бќлкiм, Жаратушы Иемiз жаћсыларды бџл дљниенiѓ былыѕына батырмай, былѕанышына араластырмай, туа шаћтаѕы тазалыѕын саћтап, келешек кљнќларды арћалатпау љшiн ертерек алып кетер ме екен? Бќлкiм, бџл Алла таѕаламыздыѓ 'зiнiѓ сљйiктi ћџлдарын жазалау љшiн емес, ћџтћару љшiн жасаѕан ћалауы шыѕар, – дедi. Бџдан соѓ ћариям љйреншiктi ќдетiне баѕып, ћазаћтыѓ к'не би, шерлi шешендерiнiѓ бџрынды-соѓды мезгiлсiз келген ажал жайында айтып кеткен љлгiлi с'з 'рнектерiн, насихат термелерiн жатћа келтiрiп, 'з пайымдауын дќлелмен келiстiрiп отырды. Ал менiѓ де бџл жолы (кейiн де) ќкемнiѓ осы с'зiне басымды шџлѕып, маћџлдаудан басћа лажым ћалмаѕан едi. Бiздiѓ ћолымыз жетiп оћыѕан Батыс жаћтыѓ бiлiмпаздары да асырып ештеѓе айта алмапты. Бейнелеп немесе тџрмыс аѕымына баѕындырып жазатындары бар. Соныѓ 'зiнде бiраз шындыћтыѓ бетi ашылатынын к'ремiз. Оћып к'рейiк: «Cздерiнiѓ басына тљскен ћайѕыћасiреттердiѓ кiнќсiн таѕдырдан немесе Ћџдайдан, таѕы бiрдеѓелерден iздейдi, бiраћ солардыѓ ешћайсысы 'зiн кiнќлi санамайды» (Платон). «Таѕдыр – аћыл-санаѓ жетпейтiн ћџпия ћџбылыс» (Плутарх). «Таѕдыр кљштiнi де, ќлсiздi де бiрдей жазалайды, тек емен жапырылып ћџлайды, ал кiшкене нќрсе аћырын ћџлайды» (П.Буаст). «Таѕдыр бiреулерге џдайы тљрде к'мектесуден шаршай бастайды. Ылѕи жолы болѕыштардыѓ iс-ќрекеттерi кљдiктi. Еѓ сенiмдiсi – бiрде олай, бiрде бџлай бџлаѓдаѕан 'мiр» (Б.Грасиан). Осы ћысћа љзiндi пiкiрлердiѓ iшiндегi ћџлаћћа кiрiѓкiрейтiнi, сiрќ, кейiнгi тiркесте ћамтылѕан маѕыналар болса керек. Расында, жазмышта бџйырылѕан жолдардыѓ 'зi иiр-шиыр, шым-шытырыћтарѕа толып тџратынѕа џћсайды. Тiптi ћарапайым ћарабайыр к'пшiлiктi (суб-пассионар) айтпаѕанныѓ 'зiнде, сол к'пшiлiктi iлгерi ћарай жетектеушi, ерекше жаратылысты ерен тџлѕалардыѓ (пассионар) 'зi бiрде ћырѕа ћарай 'рлесе,

бiрде сайѕа ћарай домалап кететiнiн кљнделiктi 'мiр тќжiрибесiнде де, тарихи тќжiрибелерде де жиi кездестiремiз. Оныѓ ќрћилы себептерi бар екенi таѕы тљсiнiктi. Тљсiнiксiзi – сол 'рлеген немесе т'мен ћарай домалай бастаѕан тџлѕалардыѓ (немесе 'здерiн тџлѕа санайтындардыѓ) сондай сќттерде бiрауыћ болса да аялдап: «Ау, неге осылай болды?» – деп еѓ алдымен 'зiне сауал ћоймайтыны, ќрдайым 'згелердi жазыћты санайтыны. Оныѓ 'рлеуi де, домалауы да – таѕдырдыѓ сынаѕы екенiн ойламайтындыѕы. Содан аћыр соѓында домалаудыѓ бiржола ћџлдырауѕа, ћџруѕа апаруы мљмкiн екенiн болжап бiлмеуi. (Бiз бџл таћырыпта бџрыныраћта «Адамныѓ ћџны ћанша?» аталатын рисала жазѕанбыз.) Таћырыбымызѕа ћатысты еѓ ћџнды ойларды бiз мџсылман ойшылы Ибн Ћайымныѓ (ХIV ѕ.) еѓбектерiнен таптыћ десек болады. Оныѓ жазуынша, таѕдырдаѕы ќрбiр нќрсе, ќрбiр ћџбылыс солардыѓ себептерiмен бiрге жаратылады екен. Таѕдыр (жазмыш) жќне оныѓ себептерi. Бџл екеуi ажырамас егiз џѕымдар. Себепсiз таѕдыр да жоћ. Егер бiреудiѓ таѕдырында жазаѕа тартылуы жазулы тџрса, ондай ћџл тќубаѕа келу арћылы, ћайырымды iстер жасауы арћылы жазадан ћџтылады. Мџндайда жазмыш жайында ешбiр ћарама-ћайшылыћ болуы мљмкiн емес. Ибн Ћайым былай деп жазады: «Бiреулер таѕдырда бќрi белгiленiп ћойѕандыћтан, ћџлда еркiндiк таѓдау мљмкiндiгi ћалмайды, сондыћтан ол кљнќѕа бата беруге мќжбљр. Бџл – соћыр сенiмдегiлердiѓ с'зi. Таѕдырды ћатып ћалѕан џѕым ретiнде ћабылдау оныѓ надандыѕын, ћабiлетсiздiгiн, немћџрайдылыѕын к'рсетсе, оныѓ айтћандары дќлел емес, долбар болып шыѕады». Бџдан кейiн ѕџлама таѕдырдаѕы жазылѕан нќрселердiѓ себеп пен салдарына зор мќн берiп, оныѓ жљзеге асуында ћанша шарттар барын ескертiп, ћасиеттi Ћџран аяттарынан мысалдар келтiредi. Негiзгi ћорытындысы: ешбiр ќрекет-амал 'з- 'зiнен тумайды, оларды жасаушы – пенделердiѓ 'здерi. Бџдан ќрi ѕџлама: «Ќр адамныѓ таѕдыры себепсiз жаратылмаѕан, ќр адам амал-ќрекет жасаѕанда (себеп пайда болѕанда) ѕана оныѓ таѕдыры жљзеге аса бастайды, ал ол ештеѓе iстемесе (себеп пайда болмаса) таѕдыры да љнсiз.

Бџл, мысалы, ас-су iшпесеѓ ћарныѓ тойып, ш'лiѓ ћанбаѕаны секiлдi. Еркек-ќйел ћатынас жасамаса, дљниеге бала келмейдi, екпесеѓ егiн 'спейдi, бауыздамасаѓ, малдыѓ жаны шыћпайды... Осылар секiлдi ћайырлы iстер iстемесеѓ, жќннатћа кiрмейсiѓ, ћайырсыз iстер iстесеѓ, тамџћћа кiресiѓ. Соныѓ бќрiнен таѕдырды к'ремiз», – деп пысыћтай тљседi. Бџдан ќрi ѕџлама: «Ћџдiреттi Алламыз 'зiнiѓ ћасиеттi Кiтабында белгiлi бiр шарттарѕа негiзделген себептердi жљзеге асыру арћылы бiздiѓ екi дљниеде бiрдей жаћсылыћтарѕа жетудiѓ ќйтпесе жамандыћтар љшiн жазаѕа тартылудыѓ тќртiптерiн к'рсетiп берген», – деп тљйiндейдi. Сонымен, бiздiѓ ќзiрге аћылымыз жеткен жерi мынау болып шыћты: Таѕдырымыз – Алланыѓ ћалауында, себептерi де – Алланыѓ ћалауында, ал Шарттары– 'зiмiздiѓ ћолымызда екен. Ендеше, адаспайтын тура жолды тауып жљру де 'зiмiздiѓ ћолымызда емес пе? 14.09.2014 ж. МЉНЌФЫЋТАР ПАРТИЯСЫ (Рисала) Бiздiѓ туѕан Ћазаћстанымызда 'зге 'ркениеттi елдердегi секiлдi демократияныѓ ћанат ћаѕуыныѓ арћасында саяси партиялар ћџрып, топтасуѕа ќжептќуiр мљмкiндiктер жасалѕан. Ћазiр ћоѕамдыћ-ќлеуметтiк кеѓiстiгiмiзде «Нџр Отан» бастаѕан (бiраћ оѕан баѕынышты емес) «Аћ жол», Коммунистiк (мџныѓ 'зi бiреу емес, екеу болып шыћты), Социал-демократиялыћ (таѕы ћайсысы бар едi?) партиялардыѓ т'бесi к'рiнедi. Т'бесi к'рiнбейтiн, бiрде ћосылып, бiрде ажырасып жатћандары да аз емес. Атљстiлеу ћарап шыћсаѓыз, бќрiнiѓ де ниеттерi тљзу, маћсаттары айћын, бќрiнiѓ жазбаша баѕдарламалары мен жарѕыларында мiн жоћ – тќуелсiз Ћазаћстанды 'ркендету, 'сiру, ел-жџртын ырыс-дќулетке кенелту, мемлекеттiк, џлттыћ мљдделердi ћызѕыштай ћорѕау, ќлеуметтiк 'мiрiмiздегi к'леѓкелi ћџбылыстармен кљресу.

Бiраћ, 'кiнiшке ћарай, осындай партиялардыѓ аздык'птi ќрекетiнiѓ ќсерi, ыћпалы, нќтижесi аныћ к'рiне бермейдi. Бќлкiм, ћазаћ жџртыныѓ жаѓа дќуiрдегi тќуелсiз мемлекеттiк ћџрылымыныѓ ќзiрше толыћ ћалыптасып, бџѕанасы бекiп љлгiре алмай жатћандыѕынан да болар деймiз. Ќйтеуiр баяѕы ВКП(б) заманында дљниеге келiп, саналы 'мiрiмiздiѓ к'бiн КПСС заманында 'ткiзген мына бiздер, ћазiргi ата џрпаћтыѓ 'кiлдерi, бџрынѕы бiз к'рген, бiз бiлетiн жалѕыз партияныѓ ћуаткљшi тљгiлi, к'леѓкесiн де, елесiн де елестете алар емеспiз. Салыстыру љшiн ѕана айтамыз. Ќйтпесе – 'ткенге салауат. Осылайша бџрынѕы-соѓѕы партияларѕа к'ѓiлiмiз толыћ тџраћтамай тосырћап жљргенiмiзде, кейiнгi жылдарда аты-ж'нi мќлiмсiздеу, ресми жолмен ешћайда тiркелмеген, баѕдарламасы мен жарѕысы ћџрылтай шаћырылып бекiтiлмеген, мљшелерi тiзiмге алынып, ћолдарына мљшелiк билеттерi тапсырылмаѕан (керiсiнше: басшылары мен баѕыныштыларыныѓ есiмдерi ћџпияда саћталатын) бiр партия бой к'терiп, iргесiн бекiте бастады. Ћайда? Ћайда болушы едi? Cзiмiздiѓ 'ркениеттi 'лкемiзде. Ал оныѓ атауы – Мљнќфыћтар партиясы. Негiзiнде бiз мџны шартты тљрде айтамыз. Шындыѕында, мџндай партия баяѕыдан бар, баяѕыдан берi 'мiр сљрiп келедi. Оныѓ еѓ белсендi мљшелерiнiѓ Ћазаћияны ежелден жайлап келе жатћаны да 'тiрiк емес. Бiраћ бџл партияныѓ идеологиясы (баѕдарламасы деймiз бе?) ћалыѓ ћазаћтыѓ iшiне дендеп кiре алмай, бiр кезде дiнi мен дiлi мыћты болѕан к'пшiлiк тарапынан ћолдау таппай, ћолдау таппаѕыны былай тџрсын, едќуiр ћарсылыћћа, тойтарысћа џшырап, бџћпантайлап, бџѕып ћана жљрер едi. Ендi ше? Ендi бџлар: «Бiздiѓ кљнiмiз туды, баѕымыз жанды» деп масайрай бастаѕан к'рiнедi. Сонда бџл неѕылѕан партия? Мљнќфыћтар дегенiмiз кiмдер едi? Ќѓгiмемiздi басынан бастайыћ. Ертеректе, менiѓ ел жаћта мџѕалiмдiк ћызмет iстеп, ќке-шешемнiѓ ћасында жљрген кезiмде, бiр кљнi тљс ќлетiнде бiздiѓ кљнгейдi жайлаѕан жамаѕаттыѓ арасында Исламият жолын таѓда-

ѕан дiндар кiсiлердiѓ пайтаѕы саналатын Тљркiстан шањарына Айт намазын оћуѕа кеткен екi-љш отаѕасы, iшiнде менiѓ к'кем де бар, ауылѕа ћайтып келдi. Бџлар бџл жолы салт келген жоћ – бастарына ћаућитып сќлде киген екi-љш ћожаны ћадiрлi мейман ретiнде ерте келiптi. Бiздiѓ жаћта ћожаларды ежелден былайѕы момын елден б'лектеп, ерекше сыйлайтын дќстљр бар. Бiздiѓ к'кемiз де жасынан 'здерiн аћсљйек ќулетке санайтын осы ћожекеѓдерге љйiрсектеп, жаћын жљрер едi. Cзiнiѓ дiни џстазы Ќбдiћайым ишанды наѕыз пiр тџтып, 'мiр бойы алдынан кесе-к'лденеѓ 'тпек тљгiлi, оныѓ аузынан шыћћан ќрбiр с'зiне имандай џйып отыратын... Бiраћ Тљркiстан ћожалары бiздiѓ ауылѕа ћонаћшылап келер алдында Ќбдiћайым ишан бџл дљниядан 'тiп кеткен – сол себептi «Жаѓатџрмыс» ауылыныѓ шетiндегi Аћћџмшыћтаѕы бiздiѓ ћџрћылтайдыѓ џясындай там љйiмiздiѓ iшкi б'лмесiне жиналѕан џзын саны алты-жетi кiсiден аспайтын жергiлiктi сопылардыѓ арасында бџл жолы атаћты ишан болѕан жоћ. Ќдетте араларында ишанныѓ 'зi отырѕан жерде ауыздарын баѕып, аѓдап с'йлейтiн бiздiѓ жаћтыѓ «бiлгiштерiнiѓ» бџл жолы емiн-еркiн еркiнсiп с'йлегендерi байћалады. Бќрiнен де ќулиелi мекен Тљркiстаннан келгендердiѓ iшiндегi мыѕым денелi, орта бойлы, ћысћалау ћырћылѕан ћара саћалды жiгiт аѕасы с'зуарлау к'рiндi. Cзгелерден жас шамасы кiшi болѕанына ћарамастан, ћасындаѕы серiктерiнiѓ ћайта-ћайта «дамулла, дамулла» деп ћолпаштаѕанын байћап, мен де таћуа баласыныѓ салтына баѕып, осы мейманымыздыѓ с'зiне ћџлаћ тљргенмiн. Айтћандарыныѓ бќрi аћылѕа ћонымды, дќлелдi секiлдi. Уаѕызшыныѓ отырыс-тџрысы, ћимылћозѕалысы да орныћты, с'з мќнерi, сабырлы љнi де жаѕымды естiледi екен. Бiр мезетте, аяћ астынан осы жаћсы ћџрапаттыѓ шырћы бџзылып жљре бергенi. Оѕан себеп... Себеп деп айтуѕа да келмейтiн џсаћ нќрседен (ќрекетке де жатпайтын шыѕар) басталып кеттi. Сонда не болды дейсiз ѕой? Т'рде отырѕан дамулла сќл уаћыт тыным алѕандай болды да, иыѕына жамылѕан желбегей жџћа шапаныныѓ сырт ћалтасына ћолын салып, кiшкене шыны шаћшаны шыѕарды. Содан соѓ асыћпай шаћшаныѓ тыѕынын ашып,

iшiндегi ћараћошћыл насыбайдыѓ шымшымдайын алаћаныныѓ ортасына шашып жiбердi де, сќл еѓкейiп ћџшырлана иiскеп отырып, бiрнеше мќрте ћатты-ћатты тљшкiрiп жiбердi. Онымен де тыйылмай, бџдан соѓ алаћаныныѓ ортасындаѕы шымшымдай насыбайды басын шалћайтып ћойып, тiлiнiѓ астына тастай салды. Ћџрметтi ћонаѕымыздыѓ мџны сы маѕан да ерсi к'рiнген едi. Cзгелердiѓ де љндерi 'шiп, бiр сќт тым-тырыс бола ћалды. Бiраћ бџл тыныштыћ џзаћћа созылмады. Шаѕын б'лмеде алћа ћотан отырѕан ћонаћтар арасында терезеге жапсарлас жайѕасћан бiздiѓ ауылдастар тарапынан оћыстау дауыс шыћты. – Ей, дамулла! Мџныѓыз ћалай болды? – деген сџраћты естiдiк. Содан бiр жайсыздыћтыѓ боларын сезiп, терезе жаћћа жалт ћарадыћ. С'йтсек, 'зiмiздiѓ ауылдасымыз Аман пiрќдар екен. Бiздiѓ «Жаѓатџрмыс» ауылымызѕа аты мќшњљр Аман пiрќдар. Аман пiрќдар к'п б'гелмей, т'рдiѓ т'бесiнде тiлiнiѓ астына тастаѕан хош иiс насыбайдыѓ суын сорып отырѕан мейманѕа ћарай ћолын шошайтып, таѕы сџрады: – Аузыѓа салып, шайнап отырѕаныѓ не зат ол? – дедi бiрден «сенге» к'шiп. Мџны естiгенде, манадан байсалды, байыпты ћалпын 'згертпеген мейманымыздыѓ мазасы кетiѓкiреп, ћозѕалаћтап ћалды. – Уќ, мен сiздiѓ бџ сауалыѓызды тљсiнбедiм, ку! – дегенi. Аман пiрќдар осы арада туыстаѕы тура мiнезiне баѕып ќрi ќулие шањардан келген дамулладан жасыныѓ к'п љлкендiгiн малданды ма екен, ќйтеуiр ћазаћтыѓ 'зi шаћырѕан ћонаѕына жаћсы пейiл танытып, жылы с'збен шыѕарып салатын ќдетiн ескермей: – Ку, куiѓдi бiлмеймiн, шыраѕым... Сен маѕан мынаны айтшы, аузыѓа салып шайнап, љйдiѓ iшiн сасытып отырѕаныѓ не зат? – деп даусын к'тере тљстi. Бiздiѓ љйде алћа ћотан отырѕан кќрiлер бiр-бiрiне ћараѕыштап, кейбiреулерi тiптi ћутыѓдап кљле бастады. Т'рдегi дамулла да т'те сџраћтыѓ мќнiсiн ендi тљсiнiп, артына ћарай бџрылды да, тiлiнiѓ астындаѕы на-

сыбай ћалдыѕын iргеге ћарай тљкiрiп тастады. Мџнысы бџрынѕыдан да ерсiлеу к'рiндi. Содан соѓ ћипаћтап сќл отырып: – Мџныѓ ћисыны былай болар... – деп ауылдыѓ ћыѓыр-ћиыс шалына кљнќсiз, мљлќйiм к'збен бiр ћарап ћойды. – Бџл насыбайды темекiден жасайды. Ал темекi де Ћџдайдыѓ жаратћан 'сiмдiгi. Ћџдай таѕала ешбiр нќрсенi бостан-босћа жаратпайды. Жаратылыстаѕы ќрбiр заттыѓ, тiптi ќрбiр 'скiннiѓ, ш'п пен ш'ѓгенiѓ де ќу баста белгiленiп ћойѕан ћызметi бар. Солай емес пе? Темекi де 'зге 'скiндер секiлдi таза топыраћта 'седi, таза су iшедi... Мџндай бџлаѓ ћџйрыћ уќжге тоћтайтын бiздiѓ Аман пiрќдар жоћ едi. – Ал сонда ћалай 'зi, шыраѕым? – деп ћонаћтыѓ с'зiн б'лдi. –Сенiѓ шариѕатыѓ бойынша темекiден жасалатын насыбай, бидайдан жасалатын араћ, к'кнќрдiѓ дќнiнен пышаћпен ћырып алынатын апиын, таѕы нелерiѓ бар едi?.. Харамѕа жатпай ма? Мџндай сауатты сауалдарды кљтпеген мейман тосылып отырды. – Ендеше, мен саѕан айтайын, дамулла! – дегенде, Аман пiрќдардыѓ к'мейi ашылып, дауысы сыѓѕырлап шыћты. – Мџныѓ бќрiнiѓ харам екенiн сен бiлмей отырѕан жоћсыѓ, ќбден жаћсы бiлесiѓ. Алла таѕаламыз тыйым салѕанныѓ бќрiнiѓ харам екенiн сен тљгiлi, осы кљнi ќлiптi таяћ деп бiлмейтiн мџсылман баласыныѓ бiразы бiледi. Бiледi-аћ, бiраћ... ол жаѕын бџл жерде ћазбаламай-аћ ћояйын. Маћџл ма? Ал сенiѓ, дамулла, бесiн уаћтысында бастап, екiндiге дейiн созѕан џзын сонар уаѕызыѓнан бџдан кейiн не бќтуа ћалды? – деп, ентiгiн ќреѓ басып, ќзер тоћтады. Бџдан кейiн ћџрметтi ћонаѕымыз бiраз љнсiз отырды. Назарын т'мен салып, аузы-басы жыбырлап, кљбiрлеп бiрдеѓелер оћи бастады. Осымен талас-тартыс тќмамдалѕан шыѕар деп ойлап едiк. Бiраћ бiздiѓ ауылдасымыз ћайта басын к'терiп, кќдiмгiдей шабыттана с'йлеп кеттi. – Бiле тџрып, бiлгенiне ћарама-ћарсы амал жасаѕан пенденi бiздiѓ ћауымда мљнќфыћ атайды. Ал мљнќфыћ

болу... 'те жаман! Ал сенiѓ аћтап отырѕан насыбайыѓды менiѓ астымдаѕы ћара есегiм де жемейдi! – деп таѕы бiр жайсыз ќѓгiменiѓ шетiн шыѕарды. Мџны естiгенде, аузы-басы жыбырлап, кљбiрлеп бiрдеѓелер оћып отырѕан оћымысты ћонаѕымыз селк етiп (маѕан солай к'рiндi), ћасындаѕы серiгiне ошарылып, тiптi оћты к'збен (маѕан солай к'рiндi) ћараѕан едi. Сол-аћ екен, ћаћпаћ жаурыны мен жуан мойны тџтасып бiткен дќу ћара тiзесiне сљйенiп орнынан баяулап к'терiлдi де, сљзеген бџћадай айналасына сљзiле ћарап алды. – Сонда, немене, ортаѕлар, бiздiѓ жљдќ кќтта дамулламызды мына сiздер шынымен мљнќфыћ нќмына ћосып отырсыздар ма?! – деп гљж ете ћалмасы бар ма? С'йттi де, кiшкентай ауылдыѓ кќрi-ћџртаѓдарыныѓ зќресiн џшырѕанын ћанаѕат еттi ме, кiм бiлсiн, ћолын бiр сiлтеп, љлкен шањардан келген серiктерiне ћаратып: – Ал ендi осы тойѕандарыѓмен ћайтасыѓдар ма, неѕыласыѓдар? – деп сџрады. Cзi ќлденеге кеѓкiлдеп кљлiп ћойды. Осылай жап-жаћсы басталѕан ћџрапат 'з-'зiнен тарап кеттi. – Сiздiкi дџрыс болмады, Аман пiрќдар, – деушiлер де табылды. Аман пiрќдар ћыѓѕан жоћ. – Ал менiѓ ћайсы пiкiрiм терiс? – деп сџрады. – Пiкiрiѓiз терiс емес, тќсiлiѓiз терiс, – деген жауап алды. Бiраћ бiздiѓ ауылда ол кезде Аман пiрќдармен ашыћ айтысып, оп-оѓай бќтуаѕа келе ћоятын ћарттар некенсаяћ едi. Бџл кiсi туысынан ћара жаяу емес ќрi ескi мџсылманша азды-к'птi бiлiмi де бар, тљрки тiлiнде жазылѕан дiни кiтаптарды еркiн оћитын, жаѓаша хат танитын, еѓ бастысы – ойы жљйрiк, алѕыр, тiлмќрдiѓ 'зi болатын. Бiлетiннiѓ бќрi оны сыртынан Аман пiрќдар атап кеткен. Пiрќдар десе, дегендей-аћ едi. Мен к'ргенде исламият iлiмiнiѓ жолын џстаѕан азды-к'птi љлкендер iшiнде дiнiне де, дiлiне де берiк, иман мен амал бiрлiгiн мљлтiксiз саћтайтын санаулылар iшiнде жљретiн. Аман пiрќдарѕа iш тартып, жаћын к'ретiн бiр себебiм – ќкем екеуi дос-жар кiсiлер едi. Бџлар ќу бастан ауыл-

дас, жаћсы таныс болѕанмен, бџлардыѓ бiр-бiрiмен жџѕысуы, џѕынысуы кейiнiректе, жастары џлѕая бастаѕан шаѕына тџспа-тџс келсе керек-тi. Аман пiрќдардыѓ менiѓ ќкемнен љш-т'рт жас љлкендiгi бар. Ќрi жiгiт-желеѓ кљнiнде азды-к'птi сауаттылыѕын пайдаланып, Кеѓес 'кiметiнiѓ де шашпауын к'терiп, бiраз жыл ћызыл ћыѓыр белсендiлер ћатарында жљргенге џћсайды. Тiптi бiздiѓ тџраћты мекен-жайымызѕа айналып кеткен «Жаѓатџрмыс» ауылы ќуел баста артель атанып шаѓыраћ к'тергенде, сол артельдiѓ тџѓѕыш басћарушысы осы Аман отаѕасы болды деседi. Бџл жаѕынан бџл кiсiнiѓ 'мiр тарихы бiздiѓ ќулеттiѓ, оныѓ iшiнде, бiздiѓ к'кемiздiѓ 'мiр тарихына мљлдем маѓайламас едi. Сырт к'збен ћараѕанда, мiнез-ћџлыћтары, жљрiс-тџрыстары, келбет-кескiндерiнде де џћсастыћ жоћ,. Негiзiнде санаулы адамдарды табыстыратын дљниетаным екендiгi ежелден белгiлi (Дљниетанымныѓ 'зi ќртљрлi. Билiкћџмардыѓ, дљниећџмардыѓ, ћызыћћџмардыѓ, т.б. дљниетанымдары бар). Аман пiрќдарѕа iш тартып, жаћсын к'ретiн таѕы бiр себебiм – бiздiѓ ауылда Абай 'леѓдерiн жатћа айтып, ќр тљрлi жаѕдайларда, оныѓ iшiнде, ауылдастарымен арасындаѕы ќѓгiмелерiнде, пiкiрталастарында мысалдар келтiрiп, тiптi кейде 'ткiр ћџрал ретiнде пайдаланып, базбiреулердi беттен ћаѕып, ќшкерелеп отыратын. Џлы аћынныѓ ќсiресе дљниећоѓыз байларды, к'рсоћыр надандарды, маћтанћџмар марапатшылдарды ќшкерелейтiн 'леѓдерiнен жаттаѕан 'ткiр жолдарды ерекше раћатпен айызы ћана отырып айтуды џнататын. Ал дiнсiз, имансыз адамдар дќл бљгiн ћасында жљргендей, соларды к'збен к'рiп, ћолмен џстап отырѕандай, кейiс ћабаћпен айтатын: Мљњмин болсаѓ, ќуелi иманды бол, Пендеге иман 'зi ашады жол. Шын илан да, таза ойла бiр иманды, Мљнќфыћ намаз ћылмап па, маѕлџм ѕой ол. Осылай Абайды жатћа оћып, кiшкентай ауылдаѕы «имансыз» ќлдекiмдердiѓ зќресiн џшырып жљретiн пiрќдар бiр кљнi менi есiк алдында кљтiп тџрып, ойлама-

ѕан жерден ыѓѕайсыздау бiр сџраћ ћойѕаны есiмде ћалыпты. – Оразбек, сен Абайды жаћсы бiлесiѓ ѕой... Солай ма? – Е, Абайды оћимыз ѕой... Абайды оћымасаћ бола ма? – Онда сен ћџлаћ салшы. Мынау ћандай с'з? – деп пiрќдар бџдан кейiн ќр с'зiн б'лiп-б'лiп, жатћа оћи ж'нелдi: Кейбiрi пiрге ћол берген, Iшi залым, сырты абыз. Кейбiрi ћажыѕа барып жљр, Болмаса да ћаж парыз. – Осындаѕы алдыѓѕы екi жол 'леѓге дауым жоћ. Ал соѓѕы екi жолдаѕы ћажылыћтыѓ парыз болмаѕаны ма, ћалай? Мџсылманшылыћтыѓ бес парызыныѓ бiреуi – ћажылыћ. Осыны Абай атаѓ бiлмеген бе? Мен ћапелiмде кќдiмгiдей сасып ћалдым. – Кiтап дайындаушылардыѓ жiберген ћатесi шыѕар, – деуден басћа ештеѓе тауып айта алмадым. Cзi шын жљрегiмен сенетiн аћићатты арашалау љшiн Абай тљгiлi атасыныѓ алдында да илiкпейтiн осындай кiсiнi сыртынан кљстќналайтындар (негiзiнен 'зiнiѓ замандастары) табылар едi. Бiраћ мiнезi тiктеу, тiлi тљрпiдей к'рiнетiн осы кiсiнiѓ iшi тџнып тџрѕан мейiрiм екенiне к'зiмiз жеткенi бар. Сонау бiр жылдары мен ауырыѓћырап, елге кетуге мќжбљр болѕан едiм. Наућасыма ћауын-ћарбыз жеп, шџбат iшiп тазаланудыѓ 'те ћажет екенiн естiп, ел iшiнен ћолайсыз ћоспалар араласпаѕан тљйе сљтiн, уланбаѕан ћауын-ћарбыз iздей бастамаймын ба? Бiр туысћанымыз ћырда тљйе баѕады екен, колхоз басшысыныѓ тапсыруымен сол жаћтан кљнара бiрер литр ћымыран алдыртып iшiп к'рiп едiм – iшiне айран, су ћосылѕаннан быћырып ашып кеткен тљйе сљтi шипа болмаћ тљгiлi, сусын ретiнде iшуге жарамады. Базарда сатылып жатћан ћауын-ћарбыздарда дќм-тату жоћ – бќрiнен тџзды тыѓайтћыш иiсi шыѕады. Содан жаѕдайым оѓала ћоймай, Алматыѕа ћайтып кетсем бе екен деп екi ойлы боп жљрген кезiмде сќрсенбiнiѓ сќттi кљндерiнiѓ бiрiнде ћара

есегiн тепеѓдетiп бiздiѓ ауылдаѕы љйге Аман пiрќдардыѓ 'зi келе ћалмасы бар ма? К'кемнiѓ 'з аузынан менiѓ жаѕдайыма ћаныћћан Аман пiрќдар сонда: – Ей, Сќрсеке-ай, уаћтысында маѕан айтып ескертiп ћоймадыѓ ба? Љйде ћарадан ћарап отырѕанша, ермек ћылайыншы деп, биыл к'ктемде есiк алдында екi-љш жылдан берi ештеѓе егiлмей тыѓ жатћан топыраћћа бесалты арыћ ћазып, ала ћарбыздыѓ шопаѕын тастай салып едiм... Ћџдая тоба, ендi ћарасам, ћалыѓ пќлектiѓ арасында теѓкиген-теѓкиген ала ћарбыздар домаланып жатыр. Шетiнен љзiп алып дќмiн татып к'рсем, бал татиды. Кемпiрiмiз екеумiз мџндай несiбенi биылдыћћа жеп тауыса алмайтын тљрiмiз бар. Есекке артып базарѕа апарып сатуѕа ќл-дќрменiм таѕы жоћ. Ендi ћарашы... Ћџдайдыѓ жеткiзгенiн. Ћарбыз iздеушiнiѓ 'зi ауылѕа келгенiн. Сќрсеке, сен мына балаѓа айтып ћой. Ешћайдан ештеѓе iздеп ќуреленбесiн. Аман шалдыѓ 'сiрген адал жемiсiн 'зi таѓдап алып, Алматысына ћайтћанша ћалаѕанынша жей берсiн, – деген. С'йтiп, сол жолы жаз бойы Аман пiрќдардыѓ есегiнiѓ алдына бiтiк бiткен таза 'нiмi – тќттi ћарбызын таусылѕанша жеп, денсаулыѕымды бiршама тљзеп ћайтћаным бар. Сол жолы ретiн тауып, 'з ќкемдi де ортаѕа ала отырып, бџрындары осы ауылда, бiздiѓ ескi там љйiмiзде 'ткен оѕаштау оћиѕаны еске тљсiрiп, сонда елдiѓ к'зiнше айып-шамы молдау к'рiнген «мљнќфыћ оћиѕасыныѓ» жай-жапсарын «басты кейiпкердiѓ» 'з аузынан естiп бiлуге, тљсiнiп кетуге ниет ћылдым. Сонда Аман пiрќдар сиректеу 'скен шоћша саћалын бiр ћолымен саумалдап отырып, сќл жымиып кљлiп ћойды. – Ќлi џмытпай жљр екенсiѓ-ау, – дедi. – Бiр с'зге бола солардыѓ соншама бљлiнгенiне, есiме тљссе, осы кљнге дейiн таѓырћаймын. Тiптi т'белес шыѕып кете жаздады емес пе? Ћџдай жолында жљрген тахуаларѕа мљлдем жараспайтындай ќрекет едi, – дедiм. – Оныѓ рас, – деп Аман пiрќдар сонда селдiр саћалын саумалдап, ойланыѓћырап отырды. Содан кейiн басын шайћап, беталдына сыѕырая ћарады: – Ќй, бџл надандыћты ћойсаѓшы... – деп 'кiнген сыѓай танытты.

– Тљркiстанныѓ ќжептќуiр дамулласын надан деудiѓ ћисыны ћандай болар екен? – деп мен де шалды с'йлете тљсу љшiн сџраѕымды шиырлай тљстiм. – Иќ... – деп шал менiѓ сџраѕымнан жалтарып (ќлде маѕан солай к'рiндi ме), басћа арнаѕа бџрып ќкеттi. – Бџл дљниеде нќпсiнi жеѓуден ћиын ештеѓе жоћ. Бќрiмiз нќпсiнiѓ ћџлы болып барамыз. Ќлгi насыбайшы баланыѓ да ќрекетi сондай сораћылыћ едi. Сораћылыѕы сол – 'зi аныћ бiлетiн харамды халал етiп дќлелдегiсi келдi. – Насыбай ату, шылым тарту былайша џсаћ-тљйек кемшiлiктей к'рiнедi, – деп ћыстырмалап ћойдым. Шал менiѓ бетiме ажырайып бiр ћарап алды да: – Мќселе насыбай, шылымда емес... басћада! – деп даусын ћатайта тљстi. – Харамды халал етiп дќлелдегiсi келген... ќрекетiнде! Ондай ќрекет иесiн бiздiѓ жолымызда мљнќфыћ атаймыз. Ал мљнќфыћ болу, шыраѕым, бiздiѓ хаћ дiнiмiзде кiсi 'лтiргеннен бетер ауыр кљнќѕа жатады. Хадис Шќрiпте айтылады: мљнќфыћтар кќпiрлермен бiрге, яки Аллаѕа сенбейтiн, ќйтпесе Аллаѕа серiк ћосатын ширћшiлдермен бiрге тамџћћа кiрiп, азап тартады. Бiздiѓ тура жолымызда ширћшiл кќпiрлерден басћасы жазаларын 'теп болѕан соѓ, Жаратушы иемiз белгiлеген мерзiмде тозаћтан ћџтылып, бостандыћћа шыѕады екен. Ал ширћшiлдер мќѓгi азапћа бџйырылады. Зинњар о дљниеде кќпiрлермен бiрге тозаћта жататын мљнќфыћ болудан артыћ ћорлыћ жоћ. Аман пiрќдар ћаншама ћадап айтћанымен, толыћ жауап алмаѕаным 'зiме аян едi. Содан уаћыт 'те келе, ќр жылдарда осы таћырыпћа ћайта оралып, 'зiмше iзденiп те жљрген секiлдiмiн. Тiптi 1992 жылы «Мљнќфыћтар» аталатын ортаћ таћырыппен «Жџлдыз» журналында топтама 'леѓдерiмдi де жариялаѕанмын. Сол 'леѓдермен танысћан ћаламдас аѕам (ќрi жерлес едi) менiѓ ћызмет орныма соѕып: – Арыстаным, сенiѓ журналѕа жариялаѕан ќнебiр 'леѓдерiѓдi оћып, ойѕа ћалдым... Ќлi 'леѓ жазудан ћол љзбегенсiѓ бе? – деп ќлденеге ћипаћтап тџрды. Артынша: – Сол мљнќфыћтарыѓныѓ iшiнде мына бiз де жљрген шыѕармыз? – дегенi. – Оу, бџл не дегенiѓiз? Ол 'леѓдерге сiздiѓ тљк ћаты-

сыѓыз жоћ, – деп ќдетте ќжептќуiр сыйласып жљретiн аѕамызѕа таѓдана ћарадым. – Е, солай ма? – деп жерлесiм бџдан соѓ бiрден к'ѓiлденiп, менiѓ ћолымды ћысып тџрып: – Ал ендеше, аман бол! – деп кабинетiмнен шыѕып жљре берген. «Бџл к'кем неге бљйтiп бљлiнiп жљр?» деп ойлап, ћоя салѕанмын. Ендi жасымыз џлѕайып, еѓiске ћарай кете бастаѕан тџста 'зiмiздi iштей-сырттай ћинай беретiн сџраћтардыѓ жауабын бџрынѕыша марксизм-ленинизмнiѓ сљзгiсiнен 'тiп, бiзге ќреѓ жеткен Батыстыѓ (ол жаћта да жаћсы жоралѕылар бар) љрдiсiнен iздей бермей, 'зiмiздiѓ тљптџћиянымыз саналатын Шыѕыстыѓ, оныѓ iшiнде, Исламныѓ пќлен жљз жылдыћ 'ркениетiнен тауып жатћан тљрiмiз бар. Бќрiн iздеп таппасаћ та (ол тiптi мљмкiн емес), талабымыздыѓ оѓ екенiн аѓѕарып жљрмiз. Осындай баѕытпен еѓ ќуелi Хаћ таѕаланыѓ џлыћ кiтабы – ћасиеттi Ћџранды ашып параћтауѕа кiрiсемiз. Ћџранныѓ 63-сљресi «Мунафићун» аталады, 11 аяттан ћџралѕан. Бiз тiлге тиек етiп отырѕан осы мљнќфыћтарѕа Кiтаптардыѓ Анасында жеке тарау арналыпты. Жеке тарау! Љзiндiлер оћып к'рейiк: «Былай ћараѕанда олардыѓ дене бiтiмi сенi ћайран ћалдырады. С'йлеп кетсе, с'здерiне ерiксiз ћџлаћ ћоясыѓ... Секемшiлдiгi сонша, ауыздан шыћћан с'здiѓ бќрiн 'здерiне айтылѕандай к'редi. Олар саѕан да, мљњминдерге де дџшпан. Ќрћашан саћ бол!».. (4). «Сен олар љшiн кеѓшiлiк тiле, тiлеме, бќрiбiр Алла ешћашан кешiрмейдi. Ћырсыћћан ћауымды Тќѓiрдiѓ тура жолѕа бастамайтыны даусыз» (6) (Уахап Ћыдырханџлыныѓ аудармасынан). У.Ћыдырханџлы арабша мунафићунды жаћша iшiнде «екi жљздi сџрћиялар» деп ћазаћшалапты. Ал атаћты арабтанушы И.Ю. Крачковский оларды «лицемеры» деп орысшалаѕан. «Двуличные» деп аударѕандар да бар. Ћазаћша негiзгi маѕынасы – екiжљздiлер. Осы екiжљздiлер жайында пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с.) Хадистерiнде де бiраз айтылѕан. «Бџл дљниедегi мљнќфыћтардыѓ о дљниеге барѕанда отћа оранѕан екi басы немесе екi тiлi болады» (Ат-Табарани, Абу Дауд).

«Намаз оћып, ораза џстап, 'зiн мџсылман етiп к'рсетуге тырысатын мљнќфыћтыѓ љш тљрлi сипаты бар: жалѕан с'йлейдi, уќдесiн бџзады, опасыздыћ жасайды» (Абу Хурайра, Муслим). «Аћылг'йсiп с'йлеп, халыћћа зорлыћ жасаушы мљнќфыћ тирандардан ћорћамын» (Омар ибн аль-Хаттаб, аль-Байхаки). «Мљњмин жел шайћаѕан бџта секiлдi – оныѓ 'тетiн сынаѕы таусылмайды. Мљнќфыћ жел шайћаса да сынбайды – оны тек кесiп ћџлатып тастамаса» (Абу Хурайра, Бухари). Мљнќфыћтар туралы мынадай ћысћа рауаят бар. Бiрде пайѕамбарымыз (с.ѕ.с.) џзаћ жол жљрiп, Мединеге ћайтып келе жатса, ћалаѕа жаћындаѕан кезде кенеттен сџрапыл жел соѕады. Желдiѓ кљштiлiгi соншалыћ, ат љстiнде отырѕан жолаушыларды џшырып кете жаздайды. Ћасындаѕы серiктерi Расулдан мџныѓ мќнiсiн сџраѕанда: «Бiр мљнќфыћ 'лiп едi, осылай жел к'терiлiп кеттi», – деп жауап бередi екен. Осыныѓ бќрiн к'збен к'рген Жабир деген кiсi: «Бiз жел басылѕан соѓ Мединеге келiп кiргенде, осындаѕы еѓ атаћты мљнќфыћтыѓ 'лгенiн естiдiк», – деп куќлiк жасайды (Муслим). Сонда деймiз-ау, Ислами (демек, шын аћићи) тљсiнiк бойынша: 1) Сырты сџлу, тiлi майда, iшi лас, бiраћ мљњминдерге – Ћџдай жолына мойынсџнѕандардыѓ бќрiне дџшпан ќрi бџзѕыншылыћ ќрекеттерiне кешiрiм жасалмайтындарды; 2) Жалѕан с'йлеп, уќдеде тџрмайтын опасыздарды; 3) Халыћћа зорлыћ жасайтын шексiз билiк иелерiн; 4) Жел шайћаса да оѓайлыћпен ћџламайтын екiжљздiлердi мљнќфыћтар атайтынын бiлдiк. «Мунафић» – араб с'зi. Ал араб тiлi – дљниедегi еѓ бай, лексикалыћ ћџрылысы кљрделi, к'п маѕыналы (оныѓ ќуездiлiгi мен к'ркем сџлулыѕын айтпаѕанныѓ 'зiнде) тiл екенiнен хабардармыз. Сондыћтан ѕџламалар мыѓ жарым жылдан берi ћасиеттi Ћџранѕа енген ќрбiр аятты, ќрбiр с'здi осы кљнге дейiн тќфсiрлеп, тљсiндiрiп, талдап келе жатћаны мќлiм. Осы реттен ћараѕанда, мљнќфыћтарды ћазаћша екiжљздiлер деп ћысћаша ћотара салудыѓ жетiмсiз екенiн – жоѕарыда келтiрiлген тљпнџс-

ћа љлгiлерiнен байћауѕа болады. Тљпнџсћа љлгiлерiне љѓiлсек, мџныѓ ар жаѕында жалѕаншы, тџрлаусыз, тџраћсыз, опасыз, зымиян секiлдi џѕымдардыѓ жатћанын аѓѕару ћиын емес. Cйткенi осындай жиынтыћ сипаттарды бойына сiѓiрiп ќрекет етушiлер, амал џстаушылар ауыр кљнќларѕа батып, екi дљниеде бiрдей жазаланушы болмаѕанда ћайтедi? Хадисте келтiрiлген мысалдаѕы – атаћты мљнќфыћтыѓ бiрi 'лген кезде сџрапыл жел соѕып, жолаушыларды ќбiгерге тљсiрген к'рiнiсте де тереѓ маѕына бар екенi даусыз. Оныѓ љстiне, Ислам тарихымен танысћан ќрбiреу џлыћ пайѕамбарымыз (с.ѕ.с.) Жаратушы иемiзден келген пќрменмен айнала т'ѓiрегiне аћићат тура жолды тарата бастаѕан кезден-аћ жќњiлият дќуiрiндегi пџтћа табынушы кќпiрлермен ѕана емес, ќуелде мџсылман ћауымына кiрiп, артынша яњудилерге барып ћайта ћосылып, жљз ћџбылѕан жљзiћаралардан к'п зиян шеккенiн бiлемiз. Арабтардыѓ 'з iшiнде де мљнќфыћтар ћарап жатпаѕан – жеке бастарыныѓ пайдасы љшiн (бџл – екiжљздiлердiѓ еѓ негiзгi џстанымдары) талай сатћындыћтарѕа барѕан. Сондай алаѕай да бџлаѕай заманда џлыћ пайѕамбарымызѕа (с.ѕ.с.) мљнќфыћтар жайында арнайы аяттар тљскен. Шынында, адам баласы 'зiнiѓ 'зге маћлџћаттардан 'згеше жаратылыс екенiн џѕып, тљсiне бастаѕалы берi (бџѕан неше мыѓ жыл 'ттi) жљрер жолында кесе-к'лденеѓ жатћан ќртљрлi кедергiлермен, жалпылап айтсаћ, жамандыћтармен кљресiп келедi. Бiрде жеѓiп, бiрде жеѓiлiп... Жеѓiсi к'п пе, жеѓiлiсi к'п пе – ол жаѕы бiзге беймќлiм. Ќрдайым жаћсылыћћа џмтылатынымыз шындыћ. Егер жаћсылыћћа џмтылмасаћ, ќлдећашан жер бетiнен жойылып кетер ме едiк, кiм бiледi. Жойылып кетпес љшiн адам баласы абсолюттiк тiршiлiк заѓына бой џсынатын баршаѕа ортаћ ћаѕидаттарды, ћарапайым тќртiптердi ћалыптастыруѕа џмтылѕан. Адам баласы 'зiнiѓ рухани жаратынды екенiн тљсiне бастаѕан кезiнде рухани жолдарды iздеуге мќжбљр болса керек. Соныѓ нќтижесiнде: «Ћџдайѕа сену арћылы адам баласы ќлемнiѓ сырын тљсiне бастады» (Л.Бэк). Бiраћ бiрден мџндай сенiмге ћарсы тџрушылар да шыћты. С'йтiп, Ф.М.Достоевский айтћандай: «Iбiлiс Ћџдаймен кљреседi,

ол кљрес алаѓы адамныѓ жан дљниесi едi». Ал сол Ф.М.Достоевскийдiѓ: «Дiн – адамгершiлiктiѓ формуласы» деп жазѕаны таѕы белгiлi. Дiни тараптан ѕана емес, кќдiмгi адами 'мiрдегi тарихи, ћоѕамдыћ, ќлеуметтiк љрдiстер жаѕынан зер салсаѓыз да, моральдыћ ћаѕидаттардыѓ 'ркениет жолындаѕы мыѓмыѓ жылдыћ сапарларында негiзгi шешушi ћызмет атћарѕанын бiлемiз. Небiр тарихи сапырылыстарда сол тџстаѕы 'згерiстердiѓ ћай баѕытпен ћалай жљрiп, ћалай аяћталатыны ќр кезеѓдегi пассионар аталып жљрген жетекшi тџлѕалардыѓ ћабiлет-ћарымына, еѓ ќуелi олардыѓ рухани бiтiм-болмысына тќуелдi болѕан. Ал бiз с'з етiп отырѕан осы мљнќфыћтардыѓ (екiжљздiлердiѓ) адамдар арасындаѕы 'зге жаманат иелерiнен 'згеше, к'зге к'рiне бермейтiн, ћолѕа тљсе бермейтiн 'згеше сипаттары бар. Мќселен, еѓ ауыр ћылмыс иесi – кiсi 'лтiрушi ме? Иќ, кiсi 'лтiрушi. Оны џстап алып, куќлар арћылы, сараптыћ тќжiрибелер арћылы дќлелдеп, жазасын беруге болады. Џры ма, параћор ма, тонаушы ма? Бџларды да сондай жолмен дќлелдеп (дќлелдегiсi келсе, ќрине) сот алдына апару ћиын емес. Ал екiжљздiлердi не iстейсiѓ? «Сен, жiгiтiм, мљнќфыћсыѓ!» – деп ћалай айтарсыѓ? Айта алмайсыѓ ќрi дќлелдей алмайсыѓ. Дљние жљзiндегi ешбiр ќдiл сот мљнќфыћтыѓ мљнќфыћ екенiн дќлелдеп шыѕуѕа дќрменсiз. Неге? Негесi сол – ќрбiр толыћћанды мљнќфыћ ќдетте еѓ жоѕарѕы дќрежелi, сегiз ћырлы маманныѓ 'зi (профессионал). Айла-амалы бiр басына жетiп артылатын жљйрiк. Бiлiмдi деуге келмейдi – бiраћ бiлiмдi к'рiнуге тырысады, талантты деуге келмейдi – бiраћ талантты к'рiнуге тырысады. Мљнќфыћты сiрќ, саясаткер катарына (ќртљрлi маѕынадаѕы) ћосуѕа болады. Ол 'зiн аѕымдаѕы кез келген билiктiѓ, кез келген идеологияныѓ 'те белсендi ћолдаушысы, тiптi ћорѕаушысы етiп танытады. Мљнќфыћтарда сезiмталдыћ, аѓдаѕыштыћ, иiсшiлдiк ћасиеттер жоћ емес. Бџлардыѓ бiразы (ќсiресе жоѕарѕы жаћты жайлаѕандар арасында) ћоѕами, ќлеуметтiк 'згерiстердi iштей, сырттай баћылап жљредi де, желдiѓ ћай жаћтан соѕуы мљмкiн екенiн алдын ала зерттеп, зерделеп, 'здерiне керектi бекеттердi кљнi бџрын салып ћояды.

Содан соѓ мљнќфыћтар 'здерiн мемлекеттiѓ, халыћтыѓ мљддесiне жандарын аямай ћызмет етушi жанкештiлер, асћан патриоттар санатында насихаттап, патша, сџлтан, бас хатшы, президент аталатын Бiрiншiлердiѓ к'зiне тљсiп, iлтипатына б'лену љшiн жай ћарапайым пенделердiѓ ћиялына кiрмейтiн ћыруар тќсiлдердi ойлап табады ќрi соныѓ бiразы жљзеге асып жатады (Кеѓес Одаѕыныѓ бiрiншi басшысы Н.С.Хрущев баяѕыда жетпiске толѕанда соѕан мемлекеттiк марапат тапсырып тџрып с'з с'йлеген, с'з с'йлеп ћана ћоймай, даусы дiрiлдеп, ћатты ћобалжыѕандыћтан, к'зiне жас алып жылаѕан Л.И.Брежневтi тележќшiктен к'рген љлкендер ќлi бар. Бастыѕын 'те «жаћсы к'рген» баѕыныштысы к'п џзамай, 1964 жылы, ол «байѕџсты» т'ѓкерiп тастаѕанын таѕы бiлемiз). Жалпы мљнќфыћтардыѓ опасыз ќрекеттерiнен жеке ћауым-ћоѕам ѕана емес, тџтас мемлекеттердiѓ зиян шеккен жаѕдайлары жеткiлiктi. Алыс тарихћа бармасаћ та, кешегi социалистiк империяныѓ таѕдырын талапайѕа салѕан да осы мљнќфыћ билеушiлер едi. Социализм – ќуел баста Маркс пен Ленин екеуi ойдан шыѕарѕан «бiрдеѓе» еместџѕын: ежелден ќлеуметтiк теѓдiктi аѓсап, жер бетiнде ќдiлеттi ћоѕам орнатудыѓ жолдарын iздеген аћылмандардыѓ азапты ойларынан туѕан асыл мџраттыѓ бiрiне џћсайтын. Бiраћ осы мџратты жљзеге асырудыѓ тiзгiнi ћџдайсыздар мен диктаторлардыѓ ћолына тигенде, бќрi бљлiнiп шыѕа келдi. Ќуелi ќп-ќжептќуiр басталѕан тiршiлiктi мљнќфыћтар ћџрдымѕа кетiрiп тындырды. Билiк т'ѓiрегiне социализмнiѓ туын к'терiп, «жасасындап», «уралап» жиналѕандар бiрте-бiрте бќрiн џмыт ћалдырып, мљнќфыћизмнiѓ батпаѕына батты: интернационализмнiѓ орнын – шовинизм, экономикалыћ теѓдiктiѓ орнын жемћорлыћ басты. Ћалыѓ ел џстанар џстыны – џлттыћ идеядан (жаћсы ма, жаман ба, бџл басћа ќѓгiме) айрылды. С'йтiп, Кеѓес Одаѕы к'лемiндегi еѓ жойћын кљш – Коммунистiк партияны сол партияныѓ ћатарына кiрiп алѕан мљнќфыћтар партиясы жеѓiп шыћты. Ал бiз таѕдырдыѓ ћалауымен 250 жылѕа созылѕан отаршылдыћ бџѕауынан ћџтылып, жеке тќуелсiз мемлекет болдыћ. «Тќуба! Тќуба!» – деп ћуандыћ. Тќуелсiздiк-

тiѓ алѕашћы он жылдыћ мерзiмiнде ауыз толтырып айтарлыћтай жетiстiктерге жеткенiмiз де 'тiрiк емес. Еѓ бастысы – еѓсемiздi к'терiп: «Бiз де ел екенбiз ѕой!» деп масаттандыћ. Ерлiкке толы 'ткенiмiзге маћтанып, жарћын жљздi ертеѓiмiзге сене бастадыћ. Содан берi жылжып жылдар 'тiп келедi. Ћазаћстан ћол ћусырып ћарап отырѕан жоћ. Ќсiресе тџрмыси салада iлгерiлеушiлiктер бар. Саяси кеѓiстiкте де ћозѕалысћимылдар аз емес. Бiраћ ел iшiнде, ќсiресе зиялылар аталатын жетекшi ћауымныѓ арасында (шын зиялыныѓ жетекшi ћатарына кiретiнiне кiмнiѓ кљмќнi бар?) бiр тљрлi... к'ѓiлсiздiк сезiледi. Тќуелсiздiк алѕан алѕашћы жылдардаѕы лепiрме ћуаныш басылып ћалѕан, энтузиазм азайѕан. Неге екенiн д'п басып айту ћиын. Cзiмiзше, мџныѓ бiр себебi – ћазiргi ћоѕамымыздыѓ бейне-болмысыныѓ ала-ћџлалыѕынан, идеологиясыныѓ ќрi-сќрiлiгiнен, соныѓ нќтижесiнде айрыћша адамгершiлiк, моральдыћ 'лшемдердiѓ ќлсiреп, арзандап кетуiнен бе екен деп ойлаймыз. Ќсiресе моральдыћ џстанымдарын жоѕалта бастаѕан ел-жџрттыѓ келешегi бџлдырѕа, неѕайбылѕа айналмаћшы екенiн кќрi тарих талай мќрте к'зге шџћып к'рсетiп бергенiн бiлемiз. Бiздiѓ бџрынѕы материяшылдыћ iлiм бойынша адами 'ркениеттiѓ бiрiншi тџѕыры – экономика, яки тџрмыс, екiншiсi – ћондырѕы болуы керек едi. Демек, идеологиялыћ, моральдыћ џстанымдар, сол џстанымдардыѓ ежелден жаршысы болып келе жатћан 'нер, бiлiм, дiни сенiм – мџныѓ бќрi экономикалыћ тџѕырѕа жапсырылѕан ћондырѕы болуы керек едi. Ћондырѕы... сљйкiмсiз, жљдеу, жџпыны, ћосалћы атау. Ендi ойлап отырсаћ, наѕыз зиянкес философия осы екен. Еѓ ќуелден бастасаћ, адам – рухани жаратылыс едi. Осы ћарапайым заѓдылыћты бџрмалап, бџралаѓ жолѕа салып жiберген баяѕы француз материалистерi мен одан кейiнгi марксшiл т'ѓкерiсшiлер болды. Мџндай ћаѕидаттыѓ кертартпа кереѕарлыѕын кейiнгi замандарда коммунист бiлiмпаздардыѓ 'зi тљсiне бастап, «вещизмдi» (дљниећоѓыздыћты) социалистiк ћџндылыћтарѕа жат ћџбылыс ретiнде сынай бастаѕаны белгiлi. Сол «вещизмге» осы бiз ћайтып оралып келдiк пе, не-

мене? Адамдарымыз дљниећызыћтыѓ ћџлына айналып барады (бiзде ѕана емес). Адамгершiлiк џстанымдар «модадан» ћалып барады (бiзде ѕана емес). Џрлыћ-ћарлыћ, жемћорлыћ ќдетке айналып барады (бiзде ѕана емес). Еѓ ћиыны – исламдыћ Ћџрани џѕымда ћатты сыналып, ћатаѓ жазаѕа бџйырылатын мљнќфыћтар жер-жерден бас к'терiп, белеѓ ала бастады. Ћазiргi замандаѕы мљнќфыћтар – жаѕымсыз жеке адамдар ѕана емес, ќлеуметтiк ћџбылысћа айналып кететiндей сыѓайы бар. Мљнќфыћизм. Бџл – сiрќ экономикадаѕы, саясаттаѕы, идеологиядаѕы екiжљздiлiкке џћсайды. Экономикамызды елдiѓ игiлiгi љшiн, халыћтыѓ тџрмыс жаѕдайын жаћсартып, дќулетiн арттыру љшiн 'ркендету – маћсат, ал бар байлыѕымыз асаѕанныѓ аузында, џстаѕанныѓ ћолында кетiп жатса, бџл – мљнќфыћизм; саясатымыздыѓ тќуелсiздiгiмiздiѓ, мемлекетiмiздiѓ, џлтымыздыѓ мљддесiн ћорѕаушы болуы – маћсат, ал 'зiѓнен зордыѓ жегiтiне жегiлiп, жемiсiне айналып кетiп жатса, бџл – мљнќфыћизм; идеологиямыздыѓ 'зiмiз таѓдап тљскен айћын сара жолымызѕа ћызмет етiп, ќдiлет пен шындыћтыѓ жаршысы болуы – маћсат, ал маћтан мен марапаттыѓ арзанћол жарапазаншысына айналса, бџл – мљнќфыћизм. Мљнќфыћизмдi жљзеге асырушылар, ќрине, мљнќфыћтар. Мљнќфыћтардыѓ бiр ерекшелiгi – бџлардыѓ бойында да, ойында да мына бiздiѓ тљсiнiгiмiздегi идея деген џѕым жоћ. Идея дегенiмiз, ћарапайым тiлмен айтћанда, белгiлi бiр дљниетанымѕа, џстанымѕа, мџратћа ћызмет ету емес пе? Ондай ћызмет етушiлерде басћасын былай ћойѕанда, ћарапайым сенiм, ниет, џят, жауапкершiлiк сезiмдерi болады, 'йткенi бџлар сол азды-к'птi еѓбектерiнiѓ нќтижесiн, ћайырын, жемiсiн к'ретiндерiне кљмќнданбайды. Ал мљнќфыћ мџндай сезiмдердiѓ бќрiнен маћџрым. Ол ќрбiр ќрекетiнiѓ, жљрiс-тџрысыныѓ, с'йлеген с'зiнiѓ, тiптi ћалай тљшкiрiп ћойѕанына дейiн 'зiнiѓ жеке басына (демек, љйлi-баранына, ќулетiне) ћандай ыћпал ететiнiн, ћандай пайда-зияны бар екенiн кљнi бџрын 'лшеп-пiшiп жљретiн, жаѕдайѕа ћарай сан ћџбылып 'згере беретiн жаратынды. Ол жария тљрде ешкiмге (ќсiресе 'зiнен жоѕары амалы барларѕа) ћарсы

келмейдi, тек басын изей бередi, ретiн тауып маћтай бередi, марапаттай бередi. «Бќрiн орындаймыз, бќрiн ћатырамыз. Ћџп болады, лќпбай, таћсырлаудан» танбайды. Бiраћ мљнќфыћ ешнќрсенi ешћашан шын ниетiмен, таза пейiлiмен iстемейдi – сондыћтан да оныѓ жџмысы 'нбейдi, оѓбайды. Cнбегесiн, оѓбаѕасын ол неме болмашысын боталы тљйедей љлкейтiп, зорайтып к'рсетедi, ћарауында жљрген баѕыныштыларына иек ћаѕып, ду-ду жиындар 'ткiзедi, гу-гу с'зге ћарыћ ћылады. Мљнќфыћтарѕа шын мќнiсiнде бќрiнiѓ – бќрiбiр. Социализм бе, коммунизм бе, капитализм бе... мейлi шайтанизм болсын, бетi бљлк етпестен бќрiне ћызмет етуге ќзiр. Онда џят-ар да, џлыс та, ру да, дiн де жоћ... Жоћ, ћателесiппiз: ол бiр мезгiлде, егер жаѕдай 'згерiп жатса, соныѓ ќрћайсысыныѓ шапанын киiп шыѕа келедi. Ол кљнi кеше коммунист едi, бљгiн – антикоммунист, ол кљнi кеше атеист едi, бљгiн – дiншiл, ол кеше интернационалист едi, бљгiн – џлтшыл... осылай тiзiлiп кете бередi. Ол кљнi кеше араларыѓнан ћыл 'тпестей дос едi, бљгiн сенi танымайды. Ол кљнi кеше ћара ћасћа кедейдiѓ баласы едi, бљгiн – мыѓѕырѕан бай. Ол кеше кедейшiл едi, бљгiн – байшыл. Еѓ ћауiптiлерi – осылардыѓ билiк айналасында жљргендерi. Бейнелеп айтсаћ, мљнќфыћтар партиясы. Партия дегенiмiз тљптiѓ тљбiнде ќрiптестер мен ниеттестердiѓ бiрлестiгi емес пе? Осы жаѕынан ћараѕанда, ќрiптестер мен ниеттестердiѓ жария тљрде заѓ орындарында ресми тiркелмей-аћ, ешкiмге алаѓдамай, ешкiммен талас-тартысћа тљспей-аћ емiн-еркiн, жаћсы, жайлы 'мiр кешiп жатћанын бќрiѓiз к'рiп жљрсiздер. Шынында, Ћазаћстанныѓ ћазiргi еѓ ћымбат жетiстiгi – тќуелсiздiк болса, егер алпауыт елдер мен арсыз топтар тарапынан ћатер т'нерлiктей («жаман айтпай, жаћсы жоћ») кљндер туа ћалса, ћазiрде билiк тiзгiнi ћолдарына тие бастаѕан мљнќфыћ мырзалардыѓ не iстеп, не ћоятынына к'зiмiз жетпейдi. Бiр нќрсеге аныћ сенемiз: рухы мыћты елдi ешбiр жау, ешбiр жамандыћ жеѓе алмайды. 21.08.2014 ж.

ЖАЋСЫДАН – ШАПАЅАТ (Естелiк) Осы уаћытћа дейiн менiѓ 'мiрiмде жаратћан Иемнен кейiнгi жебеушiмдей желеп-жебеп, ќрдайым болмаса да, еѓ бiр керектi, ћысылтаяѓ кездерде ћолтыѕымнан сљйеп, ћол џшын берген жаћсы адамдар кездескен екен. Шљкiр, ћазiр де бар. Мџндайлар к'п емес, сиректеу десем – шындыћћа саяды. Cйткенi шын бауыр дос ћана емес, 'зара тљсiнiстi, пќк пейiлдi, тiлеулес, ниеттес пенделердiѓ бiрден дќм-тџздары жарасып, бiрiн-бiрi iздеп табуы, сол табысћан татулыћћа шаѓ жџћтырмай аћырына дейiн саћтап ћалуыныѓ 'зi тым жиi џшыраса бермейдi. Тiлеудiѓ, ниеттiѓ тљзулiгi ѕана жаћсылыћћа, шапаѕатћа айналады. Ќсiресе ќлi бойыѓды тљзеп, буыныѓ бекiмеген жастыћ албырт кљндерiѓде сенiѓ ќр нќрсеге талпынып жљрiп, ћапылыста сљрiнiп кетпеуiѓе жќрдемдескен аѕалардыѓ ћамћорлыѕын џмытуѕа бола ма? Дќл сондай абзал кiсiлердiѓ бiрi ћайран Бейсекеѓ – профессор Бейсембай Кенжебаев едi. Cткен ѕасырдыѓ елу жетiншi жылы Алматыдаѕы С.М.Киров атындаѕы Ћазаћ мемлекеттiк университетiнiѓ (ћазiргi Ќл-Фараби атындаѕы џлттыћ университет) филология факультетiне оћуѕа тљскен мына бiз, ауыл мектептерiнде љздiк оћып, љлкен шањардыѓ ћызу да ћызѕылыћты тiрлiгiн к'рiп, соныѓ бќрiне араласуѕа ќрекет еткен «жылымыћ» дќуiрiнiѓ белсендi жас тљлектерi – бiлiктi џстаздарымыздыѓ басшылыѕымен бiлiм ћоймаларын аћтарып, 'ткен-кеткен тарихымыздыѓ шытырман шындыћтарын, ќлеуметтiк болмыс сырларын, келешектiѓ баѕыт-баѕдарларын iздей бастаѕан аласапыран заманѕа тап келдiк. Ќуелде Сталиндiк бџѕаудан бiржола ћџтылѕандай, ћџтылатындай к'рiнген рухани кеѓiстiкте ќрћилы дауылдар соѕып, аѕыс-толћындар жљрiп жатты. Басћасын былай ћойѕанда, ћан ћызыл диктатура жылдарында ћџрбандыћћа кеткен ћазаћ ќдебиетiнiѓ аѕа џрпаћ 'кiлдерiнiѓ бiразы аћталып, олардыѓ кiтаптары ћайта жариялана бастаѕан тџстарда Алматыда кљнаралатып 'тетiн ћызу жиындарѕа ћатысып жљретiн мына бiздiѓ ол тџста талай

нќрселерге к'зiмiз жетпесе де, талай тќлiмдер алѕанымыз с'зсiз. Арамыздаѕы етi тiрi, белсендi жiгiттерiмiз (студенттерiмiз) алпысыншы жылдарда Жазушылар одаѕында, Ѕылым академясында, КазГУ-де, КазПИ-де шаѓ берiп жататын даулы-дамайлы, айтысты-тартысты талћылауларды к'рiп ћайтћан соѓ жатаћханаларда, аудиторияларда, тiптi к'шеде жљрiп те естiгендерiмiздi сљзгiден 'ткiзiп, тiптi кейде 'зара «сљзiсiп те» ћалар едiк. Аћыр соѓында, сол белсендi студенттердiѓ кейбiреулерi жарияѕа шыѕып, ќртљрлi мiнберлерден, газет, журнал беттерiнен ресми ћалыптасћан шеѓбердiѓ iшiне сыя бермейтiн, 'здерi тура, тузу к'рген шындыћтарын айтып ћалуѕа ќрекет етпес пе? Солардыѓ бел ортасында жљрген мына менiѓ «1961 жыл» атты публицистикалыћ поэмам Ћазаћстан Комсомолы Орталыћ Комитетiнiѓ бюро мќжiлiсiнде маћџлданып, жастар газетi «Лениншiл жастыѓ» бетiнде жарияланѕаны бар. Осыдан кейiн-аћ жиырмасыншы ѕасырдыѓ алпысыншы жылдары ћазаћ ќдебиетi атты киелi шаѓыраћтыѓ табалдырыѕын ендi-ендi аттай бастаѕан жастарды ћудалау наућаны басталып кеттi. Бџл 'зi џзаћћа созылѕан, тарихи себеп-салдары бар драмалыћ кезеѓ болды. Н.С.Хрущевтiѓ атына телiнiп жљрген «жылымыћ» дќуiрi тез аяћталып, Сталинизм ћайта бас к'тере бастаѕан сол бiр кезеѓде орталыћ Мќскеу жаћта коммунистiк 'ктем идеологияѕа шќк келтiрiп, социалистiк реализм жолынан шыѕып кетуге талпынѕан бiр топ жас 'нер иелерi (Е.Евтушенко, А.Вознесенский, Э.Неизвестный, т.б.) ћатал сынѕа џшыраѕан џшћары наућанныѓ к'рiгi ќбден ћыза бастаѕан. Мџндайда 'зiмiздiѓ ћазаћ арасынан шыћћан ќсiре ћызыл сыншылар асћан ћыраѕылыћ танытып, кейiнгi буын арасынан Мќскеудегi бейсаятшыл аѕаларыныѓ iзбасар iнiлерiн – абстракционистер мен формалистердi оп-оѓай iздеп тауып, тљстеп, атап к'рсетуге ќзiр отыр екен. Ал «Лениншiл жаста» жарияланѕан тќжiрибесiз жас авторлардыѓ «1961 жылы» – осы ќсiре ћызыл «к'келерiмiзге» љш-т'рт жыл май шелпек, тегiн азыћ болды. «Ћазаћ ќдебиетi», «Социалистiк Ћазаћстан» газеттерiнiѓ, «Жџлдыз» журналыныѓ беттерiнде 1962-64 жылдарда ћазаћтыѓ жас жазушылары расында 'рiс алѕан

абстракционизмдi, формализмдi, нигилизмдi ќшкерлеген ондаѕан маћалар жарыћ к'рсе, Жазушылар одаѕы џйымдастырѕан талћылау-жиындарда кейбiр азулы аѕаларымыздыѓ аузынан: «Бџл жаѓалыћ емес, жаѓа былыћтыѓ басы», «Бџлар – кешегi Ќуезовтiѓ соѓына ерген б'лтiрiктерi» деген ауыр, саяси айыпћа бергiсiз суыћ с'здердi де естiдiк. Естiдiк те, «Ќуезовтiѓ б'лтiрiктерi» – ол кезде тегiннен-тегiн айтылмаѕан с'з екендiгiн бiз жас та болсаћ, тљсiне бастаѕанбыз. Оныѓ љстiне, 'ткен ѕасырдыѓ алпысыншы жылдары Алматыда екi-љш рухани, мќдени орталыћ ћалыптасып ћалѕанын к'рдiк. Бiрiншiсi – елiмiздiѓ ќлем таныѕан еѓ беделдi жазушысы Мџхтар Ќуезов џзаћ жылдар бойы ћызмет iстеп келе жатћан республикадаѕы жалѕыз Университет болса, екiншiсi – Ћазаћстан Жазушылар одаѕы, љшiншiсi – Абай атындаѕы пединститут едi. Бiз КазГУ-де оћып жљрген жылдары астананыѓ рухани, мќдени 'мiрiнде Ќуезовтiѓ ыћпалы айрыћша љстем болды. Бiздiѓ к'бiмiз Мџћаѓнан дќрiс алдыћ, бiз ѕана емес, ол кезде Алматыныѓ 'зге институттарында оћып жљрген бiлiм ћџмар студенттердiѓ бiразы университетке келiп, љлкен џстаздыѓ оћыѕан дќрiстерiне ћатысып жљрер едi. Ћысћасы, сол тџста КазГУ-де, Мџхаѓныѓ айналасында ћазаћ ќдебиетi мен ѕылымыныѓ еѓ озыћ, еѓ прогресшiл кљштерi топтасћанын к'рдiк. Сондай ыѕайлар мен сыѕайлардыѓ с'здерiн тыѓдаѕан, сабаћтарын оћыѕан талаѕында битi бар талапкер жастар тљгел «Ќуезовтiѓ б'лтiрiктерi» болмаѕанда ћайтер едi?! Ал Жазушылар одаѕында – Сќбеѓнiѓ, Сќбит Мџћановтыѓ, КазПИ-де – Ћажекеѓнiѓ, Ћажым Жџмалиевтiѓ ыћпалы зор екен. Бiздiѓ байћауымызша, алпысыншы жалдарда ћазаћ баспас'зi мен ќртљрлi талћылау-жиындарда 'рiстеген айтыс-тартыстарда осы аталмыш топтардыѓ ћатысы болмай ћалѕан жоћ. КазГУ-де, мќселен, Ќуезовтiѓ абырой-беделiне ешкiм шќк келтiрмесе де, оныѓ шын жанашырлары мен iзбасарларыныѓ ћарасы пќлендей к'п еместей к'рiнетiн. Џлы џстаз дљниеден 'ткен соѓ Ќуезовшiлердiѓ саны кљрт азайып кетпегенмен, оныѓ жолын, 'негесiн адал џстан-

ѕандар iшiнде, мына бiздiѓ байћауымызда, сол тџста љлкен аѕа ѕалымдар арасында Бейсембай Кенжебаев, кейiнгiлерден Зейнолла Ћабдолов, деканымыз Тауман Амандосовты бiлетiнбiз. Ќрине, университет ћабырѕасыныѓ сыртында, руханият кеѓiстiгiнде, айрыћша жастар арасында Мџхаѓныѓ iзбасар iнiлерi ќбден молайып жатћан тџсы болатын. Сонымен, ћош, «1961 жыл» аталатын шикiлi-пiсiлi поэманы жазѕан... жазѕан басым к'п џзамай пќлеге ћалдым: Ћазаћстан Компартиясы Орталыћ Коммитетiнiѓ секретары Н.Жандiлдин жолдас идеологиялыћ љлкен бiр жиында баяндама жасап, шыѕармашылыћ жастар арасындаѕы батыстыћ џсаћ буржуазиялыћ елiктеушiлiкке џшыраѕандар iшiнде жас аћын Орынбек Сќрсенбаевтыѓ (атымды шатастырыпты) поэмасы бар екендiгiн атап к'рсеткеннен кейiн-аћ менiѓ жаѕдайым ћиындай бастады. Ћиындай бастаѕаны емес пе: ћазаћ совет ќдебиетi тарихынан сабаћ беретiн Б.Шалабаев аѕайым менен емтихан алудан љзiлдi-кесiлдi бас тартћаны бар. — Неге? – деп сџрамаймын ба? — Сен менiѓ сабаѕыма дџрыс ћатыспайсыѓ. Курс жџмысын кешiктiрiп тапсырѕансыѓ. Лекцияны жазбайсыѓ... Кiлеѓ аудиторияныѓ арт жаѕында отырып алып, ќѓгiменi г'йiтесiѓ. Тќртiбiѓ нашар, – дейдi ћџрметтi џстазым. — Аѕай-ау, сабаћты жаћсы игерсем, бќрiбiр емес пе? Емтихан тапсыруѕа рџћсат берiѓiзшi, ћалѕанын 'з пешенемнен к'рейiн даѕы, – деймiн ћисынсыздау дќлелдер келтiрiп. — Маѕан сендей бiлгiштердiѓ керегi жоћ. Маѕан оћу тќртiбiн бџлжытпай саћтайтын тќрбиелi шќкiрттер керек. — Ойбай, аѕай-ау, менiѓ тќртiбiм 'те жаћсы ѕой... — Тќртiбiѓ жаћсы болса, ћане, к'рсете ћойшы: менiѓ лекцияларыма ћатысып, жазѕан, толтырѕан дќптер-ћаѕаздарыѓ ћайда? — Аѕай-ау, дќптер толтыру ќншейiн формальный нќрсе емес пе? — Жоћ, ол формальный нќрсе емес, ол – тќртiп. Ал сен, жолдас Сќрсенбаев, тќртiпке к'нгiѓ келмейтiн балаѕа џћсайсыѓ. Тљсiндiѓ бе?! – деп аѕайым бџдан соѓ

ќѓгiменiѓ осымен бiткенiн аѓѕартып, љлкен с'мкесiн сљйретiп аудиториядан шыѕып жљре бермес пе? Аѕайыммен арадаѕы осындай ащылау ќѓгiмеден кейiн «жљрегi жџмсаћ ќйел адам ѕой, ћол џшын берер» деген есек дќмеммен факультет деканыныѓ орынбасары Дќулетова апайдыѓ алдына бармаймын ба? Бџл кiсi бiрден ашу шаћырып, бетiмдi ћайтарып тастады: — Сендейлердi оћудан шыѕарып жiберу керек! – деп дљрсе ћоя бердi. Себебiн ашып-тљстеп айтпады. Ћабаѕын ћарс тљйiп алып, ћаѕаздарын аударыстырып љнсiз отырып ћалды. Оћудан шыѕару жайында естiген соѓ есiм шыѕып, деканымыз Амандосовћа ћарай џша ж'нелдiм. Амандосов тура мiнездi, ќдетте 'ктем, кейiѓкiреп с'йлейтiн кiсi едi. Бiраћ бџл жолы менi жылы шыраймен, к'ѓiлдене кљлiп ћарсы алды. — Иќ, таѕы не бљлдiрiп келдiѓ? – деп сџрады. — Аѕай, мен ештеѓе бљлдiре ћойѕан жоћпын... – деп кљмiлжiп тџр едiм. — Бљлдiрмесеѓ, «Жџлдызѕа» бастырѕан ќне бiр маћалаѓ не пќле-е-й?! О заманда бџ заман, 'зiѓе сабаћ оћып жљрген мџѕалiмнiѓ кiтабын сынап, кљллi республикаѕа ќшкере еткен ћай студенттi к'рiп едiѓ?! Ей, батыр, мџныѓ ћалай? – деп аѕай маѕан ћарап еѓкейiп, ежiрейе ћарады. Бiраћ даусынан зiл, к'зiнен ашу белгiсiн байћамадым. Мен ћапелiмде не жауап тауып айтарымды бiлмей, желкемдi ћасып, ыѓѕайсыз кљле берсем керек. Шынында осыныѓ алдында ѕана «Жџлдыз» журналында «Сын тљзелмей, мiн тљзелмейдi» деген маћала жариялап, ќлiме ћарамай, осы университет аудиториясында дќрiс оћып жљрген беделдi ѕалым, профессор Е.Ысмайыловтыѓ бiр кiтабын тљкке алѕысыз етiп сынап тастаѕаным бар едi. Баспас'з беттерiнде 'згелерден таяћ жеп ашуѕа булыѕып жљрген кезiмде ќлде бiр жанашырларымныѓ ыћпалымен жазылѕан атљстi, бiр жаћты, ќдiлетсiз сын болатын. — Шалабаев аѕаѓ да саѕан ренжулi, – деп Амандосов бџдан соѓ ќѓгiмесiн ќрi ћарай сабаћтады. – Сенен емтихан алѕысы жоћ. Сабаѕына ћатыспайды екенсiѓ, лекция жазбайсыѓ... Тќртiбiѓ нашар. Осыныѓ дџрыс па? Cзiѓ айта ћойшы.

— Дџрыс емес, – деп мен басымды шџлѕудан басћа лаж таппай тџрмын. — Аѕайыѓныѓ сырын бiлесiѓ, бiр ћисайса тљзелуi ћиын, – деп деканым бџдан соѓ даѕдарѕан сыѓаймен ћос алаћанын жайып отырды. — Онда басћа бiр аѕайѕа, мысалы, Бейсекеѓе жолдама жазып берсеѓiзшi. Мен сол кiсiге барып емтихан тапсыра ћояйын, – дедiм. Сол жерде алдын ала iштей ойластырып келген ниетiмдi жљзеге асыруѕа тырысып. — Ќй, ћу бала... Бейсекеѓ сенен сџрамай-аћ «бес» ћойып бередi ѕой! – деп Тауман аѕай мџны естiгенде кемiстеу бiр аяѕын созып жiберiп, шалћалап кљлiп ћойды. – Бќрiѓнiѓ барар жерiѓ сол Бейсекеѓ ѕой... — Ал сонда менiѓ не iстеуiм керек? — Бала, баѕытыѓ дџрыс. Сен Бейсекеѓе барып, бар жаѕдайыѓды тљсiндiр. Бейсекеѓ кафедра меѓгерушiсi, профессор, Белгiекеѓнiѓ бастыѕы. Бќрiмiз ћџрметтейтiн аѕамыз. Оныѓ с'зiн ешкiм жерге тастай ћоймас-ау. — Бейсекеѓнiѓ де с'зi 'тпесе ћайтуiм керек? – деп к'ѓiлiмдегi кљдiк-ћауiптi сейiлте алмаѕан соѓ, Тауман аѕайымныѓ аузына ћарап, кќдiмгiдей абыржи бастасам керек. — Онда 'зiме ћайтып келерсiѓ, – деп деканым ќлгiнде созып жiберген аяѕын ћайта жинап ала ћойды. Расында да мен осыдан кейiн жарты жыл бойы Тауман аѕайдыѓ алдына ћайта айналып келумен жљрдiм. Ендi Бейсекеѓнiѓ жаѕдайына к'дейiн. Профессор Бейсембай Кенжебаев бiздiѓ факультеттегi еѓ сљйiктi, айналасына ерекше сљйкiмдi к'рiнетiн, сол тџста едќуiр мосћал тартып ћалѕан џстаздарымыздыѓ бiрi едi. Шашын кiрпiнiѓ ћылтанаѕындай ћысћа ћырыћтырып, к'зiне дќу к'зiлдiрiк киiп жљредi. Мiнезi жылдам емес – байсал, пќлендей шешендiгi жоћ. Cзге кейбiр џстаздарымызѕа џћсап ќрбiр лекциясын ћызу талдауѕа, пiкiр таласына айналдыра бермейдi. Алшаѓдап алѕа џмтылып, к'зге тљсуге, ерекшеленуге ћџлћы жоћ екенi бiрден байћалады. Ешкiмге (соныѓ iшiнде сабаћ љлгiрмейтiн, тќртiбi нашар студенттерге) дауыс к'терiп с'йлегенiн ешкiм естiген емес. Оныѓ љстiне, сол алпысыншы жылдарда ќдебиет тарихы ћайта ћаралып, ћайта жазыла бас-

таѕан тџстаѕы болмай ћоймайтын ћан ћызу айтыс-тартыстарѕа осы Бейсекеѓнiѓ белсене араласып, бел шешiп кiрiсiп кеткен кезiн де 'з басым к'рген емеспiн. Мџѕалiмдерiмiздiѓ бiрi 'зiн мџћановшыл, бiрi ќуезовшiл ретiнде ашыћтан ашыћ жариялап жатћан тџстарда да Бейсекеѓ сыр бермейтiн, к'бiне басын т'мен салып, љнсiз отырудан жалыћпас едi. Бiраћ жастыћ максимализмнiѓ буына пiсiп жљрген филология факультетiнiѓ 'здерiнше ќрекетшiл, 'здерiнше џраншыл студенттерiнiѓ бќрi дерлiк осы ћазаћы ћалыптаѕы сабырлы орныћты отаѕасын ерекше сыйлап, жаћын тартатын. Бейсекеѓнiѓ сыртћы жарћылы жоћ, сырын iшiне бљккен сыпайы мiнезi «сен тимесеѓ, мен тимеймiнге» саятын енжарлыћћа, тџйыћтыћћа, момындыћћа емес, кќдiмгi мџсылмандыћ џѕымындаѕы мљњминдiкке жататынын кейiнiректе, есейген кездерiмiзде бiлдiк десем, шындыћћа саятын шыѕар... Ќдетте шќкiрттердiѓ џстаздарына елiктеуi жиi кездеседi. Бiздiѓ филологтар арасында да Ќуезовке, Кенжебаевћа, Нџртазинге, Ћабдоловћа елiктеушiлер табылатын. Айрыћша ѕылымѕа, зерттеуге бейiмi барлар Бейсекеѓдi к'п жаѕалап жљретiн. Сондай талапты жастардыѓ бiразын Бейсекеѓ ћанатыныѓ астына алып, ќдебиет ѕылымыныѓ даѓѕыл жолына салып жiбердi: солардыѓ iшiнде бљгiндерi академик, ѕылым докторы, профессор атанѕан бiздiѓ замандастарымыз жљр... Ќуелден ѕылым ћууѕа ћџлћым болмаѕандыћтан, мен ол кезде 'зiм iштейсырттай ћатты сыйлайтын бџл џстазыммен 'згелер секiлдi тым етене жаћын араласа алмадым. Ќрi ол кiсiнiѓ 'мiр тарихын, таѕдыр-талайын да жетiк бiлмеймiн. Менiѓ бiлетiнiм – университет ћабырѕасында 'ткiзген бес жыл iшiнде ћазаћтыѓ осындай бiр зиялы, тереѓ бiлiмдi, жан жљрегi ћазынаѕа толы, кеѓ пейiлдi, кемеѓгер мiнездi ѕџламасынан тќлiм-тќрбие алѕаным, оћыѕаным, тоћыѕаным десем жарасады. Еѓ маѓыздысы – жастыћ ћызумен желiгiп жљрген екiталай кезеѓде осындай абзал аѕалар тарапынан ћолдау табуым, к'мек к'руiм болса керек. Егер Бейсекеѓдер к'мектеспесе, Орталыћ Комитет хатшысыныѓ ћара тiзiмiне iлiнiп ћалѕан, Ћџдайдан басћа таяныш, сљйенiшi жоћ жас, тќжiрибесiз, балѕын бейбаћ

университеттегi оћуын толыћ тќмамдап шыѕар ма едi, ћайтер едi?! Бќрiбiр сол жолы университеттегi «тќртiпшiл к'келерiм» менi ћысћы сессия кезiндегi емтиханѕа ћатыстырмай, жарты жыл стипендиядан ћалдырды. Бiз секiлдi елден келген кедей шаруаныѓ шалдуар баласы љшiн жарты жыл бойы ћаржы-ћаражатсыз ћалу – љлкен жќбiр-жазаныѓ бiр тљрi едi. «Абстракционист» деген ћџбыжыћ атауды иеленген бiздi ќрi ћарай ћудалау жџмысы тоћтамайтынына к'зi жеткен «момын» Бейсекеѓ аћыр соѓында университет басшыларына барып: «Студент Сќрсенбаевтан сынаћ алу љшiн ћазаћ ќдебиетi кафедрасы оћытушыларыныѓ комиссиясын ћџру ж'нiнде» рџћсат сџрамай ма? Бџл џсынысты факультет деканы Тауман аѕай ћызу ћолдаса керек-тi. Бџл ж'нiнде мен деканныѓ 'з аузынан естiдiм. Бейсекеѓ ештеѓе айтпаѕан... — Бала, сабаѕыѓа жаћсылап дайындала бер. Бiр ћызыћ болѕалы тџр... – деп Амандосов менiѓ арћамнан ћаѕып, ћарћ-ћарћ кљлiп тџрды. Маѕан, ќрине, бџл џсыныс џнай ћалѕан жоћ. — Аѕай, комиссияѕа тљссем, ћџлап ћалмаймын ба? – деп ентiгiп жљгiрiп, Бейсекеѓе бардым. Бейсекеѓ сонда к'зiлдiрiгiн шешiп, беторамалымен ќйнегiн сљрткiлеп отырды да: – Ћорыћпа. Олар комиссияѕа бара ћоймас, – дедi. Даусы сондай жайбараћат, отырысы да тым жайлы, бейѕам к'рiнедi. Ал менде маза жоћ. — Неге, аѕай? — Екi-љш кљн шыда. Ешћандай тќртiп бџзба. Сабаћћа дџрыстап ћатысып жљр. Тљсiндiѓ бе? — Тљсiндiм ѕой, бiраћ... Бџдан соѓ екi-љш кљн 'тпей жатып, менен емтихан алудан бас тартћан ашулы мџѕалiмiм менi оѓаша аудиторияѕа шаћырып алып, бiрден басы жоћ, аяѕы жоћ: — Зачеттiк кiнежкаѓ ћайда? – деп дљрсе ћоя бердi. — Ћалтамда... – деп кљмiлжiѓкiреп ћалсам керек. — Ћалтаѓда болса, босћа талтаѓдамай, берi ќкел! – деп аѕай ћаламсабын сумаѓдатып, мен џсынѕан кiтапшаны параћтай бастады.

Бџл кiсi бiрдеѓенi бљлдiрiп жљрер деген ћауiппен: — Аѕай, менен сабаћ сџрамайсыз ба? – деп жеделдете сџрап љлгердiм. — Сџрамаймын! – деп «к'кем» кейiп тастады. – Саѕан тиiстi баѕаѓды ћойып берсем, болды емес пе? — Маѕан тќуiр баѕа керек, аѕай. Стипендия алу љшiн... — Ћарай г'р мџны! Менiѓ саѕан сонда «бес» ћоюым керек пе? — Ендi 'зiѓiз бiлесiз ѕой... — Ќрине, 'зiм бiлем. Оѕан с'з бар ма? Оћытушым осына айтып, кiтапшаныѓ керектi бетiн ашып, сќл ойланып ћалды. Артынша басын к'терiп: — Немене, саѕан Есмаѕамбет те «бес» ћойѕан ба? – деп таѓырћай сџрады. Шынында ћысћы сессия кезiнде халыћ аћындары шыѕармашылыѕынан сабаћ беретiн Е.Ысмайылов, оныѓ кiтабын «Жџлдыз» журналында «'лтiрiп» сынаѕаныма ћарамастан, бiр с'зге келместен, менiѓ зачеткама бадырайтып еѓ љздiк баѕаны ћондырып, ћолын ћойып берген едi. Бџл аѕайым анау аѕайдыѓ мџндай жомарттыѕын к'рiп, едќуiр даѕдарып тџрды да: — Бiраћ мен саѕан «бес» ћоймаймын. Саѕан «т'рт» те жетедi! – деп баѕасын ћондырып, ћолын ћойып, зачеткамды 'зiме ћайтарды. – Осы тойѕаныѓмен бара бер! – дедi. Замана ћыспаѕына кiрiптар болѕан ћайран аѕаларымай! Сонымен, жарты жыл стипендиясыз ћалт-ћџлт тiршiлiк етiп, университеттегi оћуымды ќрi ћарай жалѕастыра бергенмiн. Оћуымды аяћтар кезде, бесiншi курстыѓ ортасында диплом жџмысыныѓ таћырыбын таѓдап алу љшiн кафедра меѓгерушiсiнiѓ алдына барайын. Ол жылдарда диплом ћорѕауѕа жiберiлген студенттер мемлекеттiк сынаћтардан босатылатын тќртiп бар. Диплом ћорѕаушыларѕа ћойылатын талап 'те жоѕары болѕандыћтан, студенттердiѓ к'пшiлiгi ќлденеше пќн бойынша сџралатын емтихандарды таѓдап алуѕа ћџћылы едi. Дипломшылардыѓ тiзiмi мен ћорѕайтын таћырыптарын кафедрадаѕы кеѓес талћы-

лап, бекiтедi. Алдын ала озаттар тiзiмiне кiргенiме ћуанып, 'зiм iштей дайындалып жљрген таћырыбым ж'нiнде аћылдасу љшiн маѕан ќрдайым iштартып, ћолдан келген к'мегiн к'рсетiп келе жатћан Бейсекеѓе барѕанымда, аѕайым бiрден менiѓ ћаѕазѕа тљсiрген жоба-жоспарымды џнатпай, былай ысырып ћойды да: — Мџндай дау-дамайы к'п таћырыппен басыѓды ауыртып ћайтесiѓ? Сен бќрiбiр аспирантураѕа ћалып, ѕылым жолын ћумаћ емессiѓ. Солай емес пе? – дедi. — Иќ, солай, аѕай. Университеттi бiтiрген соѓ, сiрќ ауылѕа кететiн шыѕармын. — Онда мќ, мына тыћырыптарды ћарап шыћ. Бейсекеѓ џсынѕан бiр беттiк ћаѕаздаѕы тiзiм-таћырыптарѕа к'з жљгiртiп отырдым. — Иќ, ћайсысын таѓдадыѓ? — Таѓдайтындай... пќлендей менiѓ оѓ жамбасыма келетiндерi к'рiнбей тџр-ау, – деп ћипаћтадым. Мџны естiгенде, Бейсекеѓ миыѕынан кљлiп, басын шайћап ћойды. — Ал Сџлтанмахмџт Торайѕыровтыѓ аћындыћ шеберлiгi туралы таћырыпћа ћалай ћарайсыѓ? – деп сџрады. Cзi зор ѕалым, профессор, шын мќнiсiнде жиырмасыншы ѕасырдыѓ басындаѕы ћазаћ ќдебиетi тарихыныѓ бiрден-бiр бiлгiрi, Сџлтанмахмџт секiлдi љлкен, кљрделi аћынды ќдебиеттiѓ салћар к'шiне ќкелiп ћосћан бiлiмпаз аѕамыздыѓ ќншейiн аћылдасћандай болып айтћан мџндай џсынысына ћарсы тџрарлыћтай шамам ћайда? Оныѓ љстiне, былайша ћараѕанда, басы ашыћ, к'п даудамай туѕызбайтын таћырыпты џсынып отырѕан џстазымныѓ тљпкi маћсаты – ќлi де менiѓ жолымды кескестеуi мљмкiн кедiр-бџдырлардан 'зi тќуiр к'ретiн талапты шќкiртiн аман-есен 'ткiзу екенiн тљсiнбейтiн мен сондай-аћ кiм едiм? Ћазiргiлердiѓ жаѕдайын бiлiѓкiремеймiн, ал алпысыншы жылдарда КазГУ-дi бiтiрушiлер арасында диплом ћорѕап шыѕу кiшiгiрiм ѕылыми диссертация ћорѕаудан кем соћпайтын. Бiраз талапты жiгiттер кейiнгi жылдарда сол дипломдыћ жџмыстарыныѓ таћырыптарын тереѓдетiп, жетiлдiрiп, кандидаттыћ диссертацияларѕа

џластырып жататын. Кейде тiптi диплом ћорѕаудыѓ ћызу, таласты 'тетiнi соншалыћты, аудиторияларѕа адам сыймай, тыѓдауѕа, естуге, ћызыћ к'руге келгендердiѓ бiразы дќлiзде иiн тiресiп тџрар едi. Менiѓ диплом ћорѕауыма жиналѕандардыѓ ћарасы, ќсiресе филолог студенттер жаѕынан едќуiр болѕанын к'рдiм. Мен мiнберге шыѕып, Торайѕыровтыѓ аћындыћ шеберлiгiне ћатысты 'зiмнiѓ тљсiнiктерiмдi (бќлкiм, жекелеу, субъективтi) айта бастаѕанымда-аћ, т'рде отырѕан мемлекеттiк комиссия мљшелерiнiѓ кейбiрiнiѓ ћабаћ тљйiп, жылы рай к'рсетпегенiн бiрден байћадым. Байћадым да, жастыћ албырттыѕыма басып, кейiн шегiнудiѓ орнына ћасарыса тљсiп, ѕасыр басында 'мiр сљрген демократ аћынды (Б.Кенжебаевтыѓ формуласына сќйкес) берi ћарай жылжытып ќкелiп, алпысыншы жылдарда ћазаћ ќдебиетiнiѓ табалдырыѕын аттаѕан жас буын 'кiлдерiнiѓ, «жаѓашылдардыѓ» ћатарына ћосып жiбермеспiн бе? Ќйтеуiр Торайѕыровты «абстракционист», «тљршiл» атаѕаным жоћ, бiраћ бiздiѓ заманымыздаѕы реформашыл одаћтас ретiнде сипаттап жiберсем керек. Ћаѕазѕа тљсiргендерiм жайына ћалып, ауызша сiлтей берiппiн ѕой. С'йтiп, бќрiн бљлдiрдiм. Ал т'рде мемлекеттiк комиссия мљшелерiмен ћатар отырѕан џстазым, дипломдыћ жџмысымныѓ ресми жетекшiсi, профессор Бейсембай Кенжебаевтыѓ ћайтаћайта ћозѕалаћтап, маѕан ћарап «доѕар» деген ымын тљсiнсем де, тљсiнбеген сыѓай танытып, туралап тарта берсем керек. Мен монолог с'зiмдi бiтiрiп, орныма барып жайѕасћан соѓ т'рдегi орнынан бiрiншi болып к'терлген таѕы бiр беделдi џстазымыз, профессор Темiрѕали Нџртазин ќдеттегiдей жџмсаћ, жайлы даусымен бипаздап бастап, жылы юморѕа, кейде кекесiн, мысћылѕа бергiсiз стилiмен ќуелi менiѓ ресми жетекшiм Бейсекеѓдi «бiраз жерге апарып тастады». Темкеѓ жалпы екi џшты, к'п ћыртысты ќжуа с'здiѓ асћан шеберi едi. Кейде ол кiсiнiѓ ия маћтап тџраѕанын, ия сынап тџрѕанын айыру ћиынѕа соѕатын. Бџл жолы да, менiѓ байћауымша, бљгiнгi дипломанттыѓ бойындаѕы, ойындаѕы кедiр-бџдырларѕа еѓ ќуелi оныѓ жетекшiсiн – Бейсекеѓдi кiнќлi етiп к'рсеттi. Ќрине,

Бейсекеѓ де ћарап ћалѕан жоћ, дипломантћа барынша ара тљсiп, оныѓ жазба жџмысын жоѕары баѕалады, ал оныѓ ауызша айтћандарын – студенттiѓ жеке пiкiрi, ендеше ќрбiр талапшыл ќдебиетшi жеке пiкiр айтуѕа ћџћылы деп дќлелдеп баћты. Бiраћ Бейсекеѓ комиссия мљшелерiн бџѕан иландыра алмады. Темкеѓ жауап с'зiнде студент Сќрсенбаевты ќбден маћтап-маћтап алып: — Бџл тџтастай ћараѕанда жаћсы жџмыс. «Т'рт» ћоюѕа ќбден болады, – деп, нљкте ћойды. Оныѓ џсынысын мемлекеттiк комиссияныѓ т'раѕасы, атаћты сыншы-ѕалым Мџхамеджан Ћаратаев ћолдады. Ол кiсi к'п с'йлемей, ћабаѕын к'терiп: — Оразбек, осы менiѓ бiр тљсiнбеген нќрсем бар... Сен неге диплом жџмысыѓныѓ соѓында келтiрген тiзiмiѓде Сџлтанмахмџт шыѕармашылыѕын ќр кезеѓде зерттеген ѕалымдар мен сыншылардыѓ еѓбектерiн атап к'рсетпегенсiѓ? – деп маѕан жалѕыз жайсыз сџраћ ћойѕаны есiмде. Мен кќдiмгiдей сасып ћалдым. Аузыма басћа дќлелдi с'з тљспей: — Бейсекеѓнiѓ еѓбектерiн тљгел тiздiм ѕой, аѕай... – деппiн. — Ќ, оны к'рдiм... – деп Мџхаѓ сонда назарын аударып ќкеткен. С'йтiп, жас кезiмде 'зге замандастарымыз секiлдi 'нер-бiлiмнiѓ, iлiм-ѕылымныѓ ќр саласына ћызыѕып, елiктеп жљрiп, «анау болсам», «мынау болсамныѓ» соѓында арман ћуып келгенде аћыр аяѕында iздеп тапћан тљпкiлiктi тџраѕымыз – к'ркемс'з ќлемiнiѓ оћу пќндерiнiѓ бiрiнен «т'рттiк» баѕа алѕан бетiмiзбен жоѕары мектептi бiтiргенде «ћазаћ тiлi мен ќдебиетiнiѓ оћытушысы» деген куќлiктi ћалтамызѕа салып, туѕан елге ћарай тартып кеткенбiз. Бџдан соѓ ћадiрлi џстазымыз Бейсекеѓмен 1966 жылы кљзде жастар газетi «Лениншiл жаста» (ћазiргi «Жас алаш») ћызмет iстеп жљрген кезiмде кездескен едiм. Бiр кљнi бас редакторымыз Ш.Мџртазаныѓ шаћыруымен редакцияѕа ќр жылдарда «Лениншiл жастыѓ» басћару жљйесiнде болѕан ардагер журналистер келе ћалмасын

ба? Солардыѓ iшiнде Б.Кенжебаев аѕамыз да бар екен. Бiрден жылы џшырасып, к'рiсiп амандастыћ. Бейсекеѓ бџрынѕыѕа ћараѕанда едќуiр толысып, шау тартып ћалѕандай к'рiндi. Бiраћ бџрынѕыша жљзiнде мейiрiм, к'зiнде шапаѕат-нџр ойнап тџр едi. Бар айтћаны: — Алматыѕа бiр жола ћайтып келдiѓ ѕой?.. Бар сџраѕаны: — Ќкеѓ ќлi ћуатты отыр ма? – болды. 12.07.2008 ж. МЏХТАР ЌУЕЗОВ ТАЅЫЛЫМЫ Халыћтыѓ кеудесiн жарып шыћћан џлы перзенттерде екi ѕџмыр болады деседi. Оныѓ бiрiншiсi – сол азаматтыѓ мына жарыћ дљниеден сыбаѕалы ауасын жџтып, ырзыѕын терумен кешкен кљндерi де, екiншiсi – к'з жџмылѕан соѓ басталатын кейiнгi ѕасырлар тiзбегi. Сiрќ, елiн сљйген есiл џл 'зiнiѓ бар тiршiлiгiн кейде ћатыгездеу келетiн жолдардыѓ бiр сќттегi обыр к'мейiн, тойымсыз ћарнын толтыру љшiн емес, болашаћ деп аталатын аяѕы, бiтер џшы к'рiнбейтiн џзаћ уаћыттар еншiсiне ћалдырса керек-тi. Мџхтар Ќуезовтi бiз ћазiр дќл осындай адамдар ћатарына жатћызамыз. Љлкен адамдардыѓ 'мiрi ћос рельс сызыѕындай тљп-тљзу жатпайтыны жќне белгiлi. Ондай тљп-тљзу, мiнсiз болмыс кейде болымсыз адамдарѕа тќн. Cйткенi бџралаѓ, ойлы-ћырлы жолдарды iрi ќрекеттер туѕызбас па? Ќуезов секiлдi кесек суреткердiѓ 'мiрi мен кiтаптарын пайымдау љшiн осы ћисындардыѓ септiгi тиюi ѕажап емес. Ќуезов – 'зi ортасында 'мiр кешкен мезгiлдiѓ бел баласы. Ќуезов – сол мезгiлдiѓ белгiлi дќрежеде шежiресi бола бiлген суреткер. Ол тек «Абай жолыныѓ» авторы емес. Оныѓ ћаламынан жаѓа дќуiр таћырыбына арналѕан талай кiтаптардыѓ туѕаны да баршаѕа аян. Ќуезов ћазаћ руханияты тарихында тџтас бiр дќуiрдi ћџшаћтап жатыр. Бџл дќуiрдiѓ шын дќуiрлеп шырћаѕан

шаѕы, баяулап, басалћыланѕан кездерi де кездестi. Жиырма мен отыздыѓ арасында, к'ѓiлдiѓ ќрненi аѓсап, жалын атћан жас кезiнде, аяѕын алшаћ басса, айналасы да алшайып жаман к'збен алайып ћараѕан жылдарды да басынан 'ткерген. Ќрине, оныѓ аузынан шыћћанын, елдiѓ бќрi бiрден алтынѕа баѕалап, ћџп ал деген с'з емес. Cзiмiз кљнi кеше мектеп ћабырѕасында жљргенде, сол тџста кљллi Одаћ оћушыларына танымал жазушыныѓ романдары ж'нiнде жазылѕан талай екiџдай, сыѓаржаћ газет маћалаларын оћыѕанбыз. Бќрi есiмiзде... Менiѓ дићан ќкем Мџхаѓныѓ «Абай» романын маѕан дауыстатып оћып, џзаћ тљндер тыѓдап отыруѕа жалыћпас едi. Бiздiѓ џрпаћ 'стiп Ќуезов шыѕармашылыѕын тљсiну, бойѕа сiѓiру љрдiсiн бастан 'ткердi. Амал ћанша, осылай шын баѕалау еѓ ќуелi 'зге тiлдерде оћитын оћырмандар тарапынан басталды да, сол тџстаѕы ћазаћ сыншыларыныѓ бiразына сол ќуенге еруден басћа амал ћалмаѕандай к'рiнген. Адамгершiлiк пен бiлгiрлiк биiгiнiѓ бiрi де осы ћасыѓдаѕы жаћсыны, ћасыѓдаѕы жљйрiктi жазбай тану, соны сљю емес пе?! Бџл тек моральмен ћарайласатын џѕым емес пе едi. Бџл белгiлi бiр џлттыѓ ой-'рiс дќрежесiн, дљниетаным шамасын байћататын да к'рiнiс едi. Ал бљгiнгi кљнi Ќуезов есiмiн к'терiѓкi леппен айтпасћа мљмкiн емес. Ќуезов есiмiнiѓ туѕан жџртына осыншама ыстыћ-ћымбат болатын ќлденеше себептерi бар. Ол Абайдыѓ аузымен, џлы аћынныѓ арпалысћа толы ћиянкескi ѕџмыры арћылы ћалыѓ ћазаћтыѓ сахараны кернеген арманы мен аѓсауын айтып бердi. Осы арман мен аѓсаудыѓ тоят табар тџраѕына 'зiнше баѕдар сiлтедi. Абай жолы – кемеѓгер ћазаћ аћыныныѓ аћыл-ой толѕаѕынан туѕан 'рiс, барыс ћана емес едi. Замана ћџрсауында балыћтай шоршыѕан еркiншiл ћауымныѓ жетер де жетiлер тџсын џзаћтан iздеу талабы едi. Бљгiндерi 'ткен кљннiѓ сыр-сипатын надандыћ деген жалѕыз ауыз с'збен тљйiп тастайтын ќдетiмiз бар. Надандыћ – ћазаћ ћауымы тарихында ѕана емес, 'зге елдерде де барынша кертартпа ћџбылыс болѕаны даусыз. Бiраћ сол надандыћ џѕымыныѓ тереѓ маѕынасына осы «Абай жолын» оћыѕанда бiраз к'зiѓiз жетедi.

Ќуезов эпопеясы дала тарихыныѓ философиялыћ к'здерiн ашып, бiр кездерде сахараныѓ ћара шаѓыраѕын солћылдатћан дљлей ћара оћиѕалардыѓ к'ркем бейнесiн жасады. Оразбай, Жиренше, Майбасар, Тќкежан, Ќзiмбай, тiптi зор парасат, зор харекет иесi Ћџнанбайдыѓ 'зi де ћазаћ даласыныѓ ќлеуметтiк зор џстындары едi. Олар шын мќнiсiнде ата-бабалардыѓ шек келтiрмейтiн сара жолымен жљруге џмтылды. Ескiлiктi ћорѕауды – елдiѓ бiрлiгiн, iзгi дќстљрлерiн шаѓ жуытпай аман саћтау деп тљсiндi. Осы ретте де «Абай жолы» романында тiптi жаѕымсыз жалаѓаш кейiпкерлер жоћ деп баѕалауѕа болады. Ќрине, 'мiрде ћасаћана iстелетiн ћастыћтар бар. Оныѓ бќрiн надандыћ атымен аћтап алу ћиын. Ал бiраз пќленi надандыћтыѓ тудыратыны с'зсiз. Жаћсыныѓ басына ћара бџлттай тљйдектелiп т'нетiн бќле-жала, ћаѓћу 'сек, ћыжылы бар кекшiлдiк – мџныѓ образыныѓ ћолтыѕына су бљркетiн сол надандыћ болса керек. Абай трагедиясыныѓ тљп-тамыры да маѓайын жайлаѕан осы надандыћ ћыспаѕында жатыр. Аћын соѕан ћарсы кљреседi. Бџл ћанѕа сiѓген жiкшiлдiк, кљншiлдiк, ћиянатшылдыћћа ћарсы жарияланѕан бiрбеткей, бiтiспеске џћсайды. «Абай жолы» – алды, арты бар џзаћ тарих. К'бiн ел болуѕа, езiн ер болуѕа љгiттейтiн ћасиеттi с'з, адамшылыћ жолы. «Абай жолы» – ат т'белiндей азшылыћтыѓ емес, к'нбiс к'рiнетiн к'пшiлiктiѓ жолы. Абай ћабiрiнiѓ басындаѕы мына екi халге назар аударайыћшы. Бiрiншi хал: «Ќйгерiмнiѓ кљйi, кљйiктi жаны, ћайта оянбас, ћайрылмас 'нерi осы Абай ћабiрiнiѓ басында, Абаймен бiрге 'штi де, жоћтыћћа кеттi. Абаймен бiрге ћџшаѕым кеттi десе, Абаймен бiрге мџны ѓ кеудесiндегi кљйдi сљйген кљйiнiш с'ндi. К'мейiнде сылдыраѕан кљмiс кљйлi ќсем љн с'ндi...». Екiншi хал: «Дќрмен осылардыѓ ортасында, Ќйгерiмнiѓ жаѓаѕы даусы айтылып жатћан шаћта, 'з iшiнен Абай Абай ћабiрiне ћарап љздiксiз бiр ант, серт айтып отырѕандай болды... Бџлар 'з зары, мџѓы, ойымен отырѕанда сыртында Ќйгерiмнiѓ барлыћ саналы шерiн тыѓдап, iштей ћџптап, ћалыѓ елдiѓ табы отырѕан... Абайдыѓ жаѓа бiр туысын ћабыл алып отырѕан халыћ ата, халыћ ана осы едi». Ћандай сырлы суреттер! Мџныѓ ќуелiсiнде жапа

шеккен жеке бастыѓ шерi аѕытылса, кейiнгiсiнде сол шердiѓ текке кетпегенi айтылады емес пе? Ќуезовтiѓ жазушылыћ 'негесi дала 'мiрiн ащы iшегiне дейiн аћтарып, с'з ћџдiретiмен оныѓ 'зегiн 'згертудiѓ тќсiлiмен ѕана тџйыћталмайды. Ќуезов 'негесi т'сiнде к'к саѕымы ойнаѕан сардаланы, туѕан топыраћты сљюдiѓ тќлiмiн де к'рсетедi. Туасы, Ќуезов шыѕармашылыѕы тќлiмге толы. Бџл жазушы берiк џстанѕан адамгершiлiк ћаѕидаттарынан туындап жатады. Ћазаћтыѓ классик жазушысы 'з џлтыныѓ џлт болып ћалыптасу тарихын жасады деген џѕым бар. Бiз бџѕан келiспеймiз. Мџхтар Ќуезов еш жерде ћазаћ халћыныѓ ћалыптасу тарихын арнайы жазѕан жоћ. Ол атам заманнан берi ћарай жасап келе жатћан ежелгi елдiѓ 'мiрiн жазды. Тiптi басћасын былай ћойѕанда, Ќуезов эпопеясыныѓ бас ћањарманы Абай аћын с'йлеген тiл халыћтыѓ ѕасырлар бойы жасаѕан 'з тiлi емес пе едi? Абай да, Ќуезов те ћазаћ тiлiне жаѓалыћ енгiзген жоћ, олар халыћтыѓ байырѕы тiлiн жетiк меѓгердi, сол тiлдi ћажетiне асыра бiлдi. Мџхтар Ќуезов, с'з жоћ, халыћ 'мiрiнiѓ зор жыршысы едi. Жыршы дегенде, ќдеттегiдей кљйреуiк, омырыћ емес, елдiѓ шалћыѕан шаттыѕын, дљбiрлеген думанын, кљмбiрлеген кљйiн, ойын-сауыћ тамашасын тамсандыра жазѕан аныћ нџрлы талант иесi едi. Ќуезов кiтаптары беттерiнен Сарыарћаныѓ жiбек самал толћыны еседi, ынтыћ кеуделерден шыћћан ыстыћ лебi естiледi. Сљттей аппаћ ай нџрыныѓ астында ћалћыѕан аћ шаѕала љйлердi, ћыз белiндей бџраѓдап, бџлѕаћтап џшћан ауылдыѓ жџпар иiстi ерке, еркiн тљтiнiн к'ресiз. Бал балаусаны жастанып, бейбiт жусаѕан мыѓѕырѕан малды, к'л бетiндей тербелiп, љп еткен аћ селеулi аппаћ кљмiс жазираны, аспанын жайлаѕан алаћандай жас уыз бџлттарды к'ресiз. Тiптi мына дљниенiѓ барша к'п сџлулыѕы осы џшыћиыры жоћ даланы жайлаѕандай ћуанышћа кенелесiз. Ќуезов кiтаптарында тiптi сџлу емес еркек, сџлу емес ќйел жоћ. Ќуезов кiтаптарында шешен, сџлу с'йлемейтiн адамды да таппайсыз. Мџныѓ бќрi жазушыныѓ халћына деген ерен махаббатыныѓ куќсi едi. Тоѕжан, Ќйгерiм, Керiмбала, Љмiтей, Маѕрипа –

кљллi дљниелiк ќдебиетте жасалѕан сџлулыћ ансамблiнiѓ бел ортасында тџрады. Махаббат, жастыћ жырын бџрынсоѓды дќл Ќуезовтей сџлу жырлай алѕан ћазаћ жазушысы к'п емес. Ќуезов адал ниеттi адамѕа тќн кљллi жаћсы арманныѓ, жаћсы мљдденiѓ жыршысы болды. Ол жазѕан кiтаптардаѕы еѓ љлкен таћырып адамгершiлiк болды. Ол аћын Абайдыѓ ѕана емес, батыр Базаралыныѓ да жаршысы болды. Ќдiлет жоѕын iздеген ћайратты ерлердiѓ ессiз ћарекеттерiн мадаћтады. Ќуезов кейде романтик жазушыѕа џћсап кетедi. Ол романтика к'терiѓкi, сазды тiлден ѕана к'рiнбейдi. Ол оныѓ образ, характер, портрет жасау ќдiстерiнен де аныћ байћалады. Ќуезов романтикасы Ќуезов реализмiмен бауыр басып, туысып кетедi. Ол С.Сейфуллин, I.Жансљгiров, Б.Майлин, С.Мџћановтардыѓ ћатарында, ћазаћ мќдениетiнiѓ iргетасын ћалаушылардыѓ бiрi болды. Ол бiздiѓ к'ркем ойлау мќдениетiмiзде тљгелдей бiр мектеп жасады десек те, артыћ айтћандыћ емес. Ќуезов шыѕармашылыѕы – жаѓашылдыћтыѓ асћан љлгiсi, Ќуезов шыѕармашылыѕы – дќстљрдi ћастерлеудiѓ, одан љйренудiѓ асћан љлгiсi. Ол бiздiѓ жазба ќдебиетiмiздi т'бесiн кљн сљйген к'к сеѓгiрлерге шыѕарып кеттi. Ендi бџл шыѓ бiздiѓ ќдебиетiмiз љшiн љлкен сынѕа айналѕаны с'зсiз. Cлшеусiз, безбенсiз 'нер болушы ма едi? Осы 'лшемге ћараѕанда кейде к'з жџмып, жљрек лоблуы да ыћтимал. Cйткенi ќркiмнiѓ 'з бойына шаћтап жиѕан асылы дќйiм биiк асћармен теѓесе бермейдi. Бiраћ Ќуезов шыѕармашылыѕы – бљгiнгi ќдебиетiмiздiѓ алдына к'лденеѓ тљсiп жатып алѕан, асу бермес асћар бел емес, оны фетишке айналдырудыѓ да ћажетi жоћ. Ќуезов шыѕармашылыѕы – ќрбiр талантты џрпаћ ћол жеткiзсем, 'неге алсам деп џмтылатын биiк. Мџхтар Ќуезовтiѓ кiтаптары, ќсiресе ћолына ћалам џстап, 'нер жолына тљскен жастар љшiн љлкен мектеп болып ќрдайым алдынан шыѕа бермек. Бiздiѓше, жастар еѓ алдымен Ќуезовтiѓ тiлiн (ал тiлсiз ешуаћытта к'ркем ќдебиет жасалмайды) жатпай-тџрмай зерттеуi керек.

Шеберлiктiѓ алуан сырлары да – осы кiтаптарда. Ќрине, бџл ћџдды Ќуезовше жазу керек деген с'з емес. Бџл 'нерге Ќуезовше аса жауапкершiлiкпен, сыншылдыћпен ћарауды љйрену деген талап. 1977 ж. Лќйлќ Ќуезова: Лќйлќ Ќуезова: Лќйлќ Ќуезова: Лќйлќ Ќуезова: Лќйлќ Ќуезова: «АБАЙ ЖОЛЫ» ЭПОПЕЯСЫНДАЅЫ ТАРИХИ ДЕРЕКТЕР: Тарихи шыѕарма атаулыныѓ табиѕатына љѓiлгенде ондаѕы тарихи деректерге назар аудармай 'те алмайтынымыз к'пшiлiкке маѕлџм ћаѕида, 'йткенi мџныѓ 'зi ћоѕамдыћ ћатынастардыѓ мќн-маѕынасын тереѓ айта отырып, дќуiрдiѓ шыншыл образ-бейнесiн жасаумен, 'ткен кљндердiѓ ѕылыми дќл ќрi аћићат тљс-тџрпатын к'рсетумен байланысты нќрсе. Маркстiк-лениндiк дљниетаным негiздерi кеѓес жазушыларын ѕылыми коммунизм идеяларымен ћаруландыра отырып, ќрбiр тарихи ћџбылысты сол бљкпесiз ћиын, кљрделi ћалпында к'ркем шыѕармаѕа таћырып етуге орасан зор мљмкiндiктердiѓ бар екенiне ден ћойып отыр. Дќл осы жерден кеѓестiк тарихи роман жанрын жасаушылардыѓ идеялыћ жќне жаѓашылдыћ дќстљр-салттары келiп шыѕады. Оныѓ тљп ћазыѕы ретiнде: халћымыздыѓ басынан 'ткен замандарды таптыћ кљрес тџрѕысынан, революциялыћ 'рлеу баѕытында сипаттауды, тарихтыѓ ћыл-ћыбырын тiзбелемей, ћањармандыћ кљрес кљндерiн, ѕаделет iсi љшiн арпалысып 'ткен азаматтар 'мiрiн ћамтитын полотноларды айтамыз. Мџхтар Ќуезовтiѓ «Абай жолы» эпопеясы дќл осындай биiк талаптарѕа толыѕымен жауап беретiн шыѕармаларадыѓ маѓдай алдында тџрѕаны с'зсiз. Ќуезов 'зiнiѓ ќйгiлi романдар циклiн жазбас бџрын, еѓ алдымен, орасан мол тарихи деректердi мџћият зерттеп, солардыѓ аныћ-ћаныѕына ќбден к'зiн жеткiзiп алѕандыѕын бiлемiз. Жазушы ќуелi ол деректерге ѕылыми материал ретiнде ћарап, ћазаћ жерiнiѓ 'ткенiне ћатысты

алуан тљрлi еѓбектердi тљгел аћтарып, ћыруар уаћытын сарп еткен, кiсi таѓданарлыћ ћисапсыз мехнат кешкен. Осыныѓ нќтижесiнде «Абай жолы» ќлемдi аузына ћаратћан к'ркем шыѕарма ѕана емес, ћазаћ елiнiѓ жарты ѕасырлыћ болмыс тiршiлiгiнен жан-жаћты маѕлџмат беретiн ѕылыми-танымдыћ ћасиетi де мол хаћићатшыл кiтап болып шыћћан. Мџхтар Ќуезовтiѓ саналы 'мiрi тљгелдей дерлiк Абайдыѓ 'мiрi мен 'леѓiн зерттеумен 'ттi. Ол ќрi ѕалым, ќрi суреткер ретiнде Абай шыѕармашылыѕын, Абай образын жасау љстiнде танылды. Ол ћайшылыћћа толы тарихи деректердi елеп-екшей отырып, к'ркемдiк-типтiк жаѕдайѕа жеткiзедi. «Абай жолын» оћыѕанда тiлге тиек болып отырѕан дќуiрдегi наћтылы тарихи шындыћ пен жазушыныѓ ћиялынан шыѕаруы, жанынан ћосуы деп аталатын проблеманыѓ ћызѕылыћты тџстарын к'ресiз. Жазушы Абай жырларымен мџѕалiмдер семинариясында, кейiн Ленинград университетiнде оћып жљрген кљндерiнде-аћ ќуестене бастаѕан. Сол кезде ол џлы аћынныѓ 'мiрбаянына ћатысты бiраз деректер жинайды, Абайѕа етжаћын адамдардан, оныѓ iшiнде аћынныѓ ќйелдерi Ќйгерiмнен (1918 жылы ћайтыс болѕан), Дiлдќдан (1924 жылы ћайтыс болѕан), Ћџнанбайдыѓ тоћалы Нџрѕанымнан, К'кбай аћыннан, т.б. ћызѕылыћты ќѓгiмелер естидi... Бiраћ ол тџста жазушы бџл ќѓгiмелерге айта ћаларлыћтай мќн бермесе керек. Абайды зерттеумен Ќуезов отызыншы жылдардыѓ басында тљпкiлiктi айналыса бастайды. Бџл жылдарда Абайдыѓ к'зiн к'ргендер ел арасында сирексiп ћалѕан едi... Революцияѕа дейiн Абай туралы жазылѕан зерттеумаћалалар жоћтыѓ ћасы. Сол себептi М.Ќуезов 30–40жылдары ел арасында жиi болып, ћазаћтыѓ џлы аћыны туралы тыѓ деректердi жинауѕа бел шешiп кiрiседi. Абайдыѓ к'зiн к'рген замандастары мен iнi-ћарындастары, солардыѓ џрпаћтарыныѓ аузынан жазылып алынѕан естелiктер жазушыныѓ архивiнде саћталѕан. Олардыѓ iшiнде Мќдияр, Есмџса, Туманбай Наданбаев секiлдi ћария кiсiлер, Ћџлыншаћтыѓ немересi, торѕайдыѓ старшыны Ќлiмбет, бџлардан басћа Ћатпа Ћџрамжанов, Сыдыћ Махмудов, Ћасен, Б'кен, Арћам Ысћаћов, аћын

Т'леу К'бдiков, аћынныѓ 'з немересi Уќсила, оныѓ келiнi Кќмќлi бар. Осы естелiктер мен ќѓгiмелердiѓ кейбiрiнiѓ тџсына Ќуезов 'з ћолымен №13 деген белгi ћойыпты, бџл аса маѓызды, айрыћша к'ѓiл аударуѕа тџрарлыћ жазбалар дегенi екен... Осы жазбаларды романмен салыстыра ћараѕанда, жазушыныѓ тек тарихи жаѕынан нанымды, жалћыѕа емес, жалпыѕа ортаћ оћиѕаларды ѕана кiтапћа енгiзгенiн, ал ћосалћы џсаћ-тљйек жайлардыѓ (тiптi Абайдыѓ 'з аузынан шыћћан кейбiр с'здердiѓ) тыс ћалѕанын байћаймыз. Автор мемуарлыћ жазбаларды ѕана емес, сол суреттелiп отырѕан мезгiл-мекенге азды-к'птi ћатысы бар таза тарихтыћ, ѕылымдыћ еѓбектердi љлкен ыждаѕатпен оћып-бiлiп, осыныѓ ћажетi бар-ау дегендерiн ћойын дќптерiне тљртiп алып отырѕан. Ал халыћтыѓ тџрмыс-салты, ќдет-ѕџрып, дiн-дќстљрi жазушыѕа бала жасынан жаћсы таныс-ты. Оныѓ 'зi осы кiтапта с'з болатын жерде туып-'скен. «Абай жолыныѓ» алѕашћы беттерiн ашып оћи бастаѕаннан-аћ тап кљресiнiѓ ћайнаѕан ортасынан шыѕа келесiз: дала феодалдары мен ћалыѓ бџћара ћара шаруа 'кiлдерi жер-су љшiн, ауызѕа тљсетiн ас пен айрандай т'гiлiп жатћан абырой-атаћ љшiн, ар-намыс, ѕаделет љшiн ћиян-кескi тартысћа тљсiп жатады. Ол заманда ћазаћ ћауымын бiр шыбыћпен айдамаћћа ниет еткен, шынжыр балаћ, шџбар т'с топтыѓ iшiнде ќсiресе ру басы билердiѓ салмаѕы айрыћша к'п болѕан едi. «Абай жолында» сондай билер жаѕы да баршылыћ: ырѕызбайдыѓ жуаны Ћџнанбай, жiгiтек жуаны Б'жей, к'тiбаћ жуаны Байсал, б'кеншi жуаны Сљйiндiк, к'кше жуаны Ћаратай, торѕай жуаны Ћџлыншаћ... Ќрине, бџлардыѓ бќрi би атанѕанымен, мiнез-ћџлыћ, ќдiс-айла, ќмiр-айбат ж'нiнен бiрбiрiне џћсамайды. Бџлардыѓ бќрi 'мiрде болѕан, тарихи кейiпкерлер, кiтапта 'з аттарымен жљр. Олардыѓ байлыћ-билiк љшiн талас-тартысына ћатысты деректер архивтерде саћтаулы. Шынжыр балаћ, шџбар т'с топћа кiтапта шаруа 'кiлдерi – жараћтар ћарама-ћарсы бейнеленедi. Романда ел, ру дќстљрiн суреттеуге к'п орын берiледi. Оныѓ баршасы, ќрине, идеялыћ жќне к'ркемдiк ћызмет атћарады. Мысалы, Б'жей бидiѓ ћазасына ћатысты оћиѕа

сол тџста кљллi ћазаћ арасында аѓыздай тарап кетедi. М.Ќуезовтiѓ жазбаларында осыѕан байланысты Абай тџстастарыныѓ аузынан ћаѕаз бетiне тљсiрiлген естелiк ќѓгiме бар. Мџнда Ћџнанбай мен Б'жей арасындаѕы араздыћтыѓ 'ршуiне Кќмшаттыѓ – Ћџнанбайдыѓ Б'жейге берген ћыз баласы – 'лiмi себепшi болѕаны айтылады. М.Ќуезовтiѓ дќптерiнде былай деп жазылѕан: «Татулас, – дейдi аѕайын. – Екеуiѓ кiсi алыс», – дейдi. Ћџнанбай Ысмаѕџлмен туысћан ћызды асырауѕа Б'жейге бередi. Ол ћыз 'ледi. Жаман асырап 'лтiрдi деседi екен». Бџдан ќрi Ћџнанбайдыѓ Б'жейдiѓ ћазасына к'ѓiл айтуѕа келгенi, сонда би ћыздарыныѓ жоћтауын естiгенi жазылады. Мџныѓ бќрi эпопея тексiмен барабар келедi. Ќлгi ћыздардыѓ жоћтауы М.Ќуезовтiѓ дќптерiнде: Шџбарлыѕыѓ жыландай, Жљйрiктiгiѓ ћџландай. Арѕы атаѓ Ырѕызбай, Жаулыѕыѓ сенiѓ ћырѕыздай. Айыпћа бердiѓ бiр ћызды-ай. Одан ќрi: «Сонда Сары апаѓ деген тоѕалаћ Сарыбаймен туысћан ћыз, Ћџнанбай кiсiсi ана жаћтан отырып ћоя бередi: Мынау да ћарлар не дейдi? Жаћсыдан жаман к'бейдi. Жаћсыныѓ ћалѕан сарћыты едi, Џрлап та к'мдiѓ Б'жейдi!» К'рiп отырсыздар, тарихи деректер мен романда айтылатын жайлар д'п келедi. Ќрине, жазушы мџнда Б'жейдi жоћтау т'ѓiрегiнде, оны тыѓдаушы Абайдыѓ толѕаныс-ћиналысы т'ѓiрегiнде тек суреткерге тќн тамаша суреттер жасайды... «Абай жолында» ќйел теѓдiгi мќселесi к'п с'з болады, тiптi осы таћырып эпопеяныѓ т'рт томына бiрдей љзiлмей, ћызыл желiдей тартылып отырады. Ата салтына, шариѕат дќстљрiне ћарсы ћарай ћадам басћан, бостандыћћа џмтылѕан жастар, ћазаћтыѓ Лќйлi-Мќжнљндерi,

ћыршын кеткен боздаћтары ћаншама едi! Солардыѓ iшiнде Керiмбала сџлу мен Оралбай да бар. Осы махаббат хикаясына 'мiрдегi шын оћиѕалар арћау болѕан, мџны М.Ќуезов кезiнде Ќлiмбет, Ћатпа, Ермџса секiлдi кiсiлердiѓ аузынан естiген. Жазушы дќптерiнде бџл туралы: «Сљгiр ћызы Керiмбала. Ћаракесекке берген. Бџѕан Оралбай ѕашыћ болып алып ћашћан... Оралбай дауында жiгiтек Шалѕынбайдыѓ ћатынын байлап ќкетедi, Б'бек Аћанныѓ шешесiн, Ќбдiнiѓ ћатынын байлап алады. Соѕыста Сљгiр Мерейдi найзамен 'лтiрiп, найзасын Бейсембiге џстатады. Кейiн мќтел болѕан «Мерейдi Сљгiр сойып, найзасын Бейсембiге џстатћандай» деген... Зорлыћпен Ћаракесекке апарады. Оралбай ере барады. К'птiѓ к'зiнше Керiмбала тiлiмен ет берiп, барым осы, дос дейдi. Базаралы сол тџста... араз. Б'кеншi Керiмбала тџсында жiгiтекпен 'шiгiп ћалады... Ћџнанбай Сљгiрдi жiгiтекке ћарсы џр шоћпар ћып џстады. Он шаћты жiгiтек Керiмбаланыѓ дауы арћылы айдалды» – деп жазылѕан. Осы љзiк-љзiк ќѓгiмелердi естiгенде, жазушыныѓ к'з алдына феодалдыћ салт-сананыѓ езгiсiнде ћор 'мiр кешкен дала жастарыныѓ ћайѕылы халi талай келген шыѕарау. Осы љзiк-љзiк ќѓгiмелердi ести отырып, жазушы ру таласыныѓ сыр-сипатына жiтi љѓiле тљскен. Дќптерде осы дауѕа ћатысушы кiсiлердiѓ аты-ж'нi ѕана айтылады, ал кiтапта олар ћатпар сырлары мол, ћаны бетiне тепкен к'ркем бейнелер ретiнде к'рiнедi. Оралбай мен Керiмбала махаббаты айрыћша ыстыћ к'ѓiлмен жырланады. Ќуезов ел аузынан естiген хикаяныѓ к'леѓкесiнде ћалып ћоймай, жанынан жарћыраѕан жаћсы суреттер, тереѓ иiрiмдi толѕаулар, жалпы шындыћ аясынан шыћпайтын жай-жаѕдаяттарды емiн-еркiн ћосып отырады. Жiгiттiѓ сљйген жiгiттi алып ћашу тџсы ќсiресе ќсерлi жазылѕан. Бџѕан б'кеншi бiткен ћатты бљлiнiп, жiгiтекке кiсi салады: не ћыз бен жiгiттiѓ аяћћолын байлап џстап бересiѓдер, не тџрысатын жерiѓдi айт деп... Бџдан кейiн екi ру арасында ћым-ћуыт жанжал басталады: ћыз-келiншектi таћымѕа басып, барымталау к'бейедi. Мџныѓ аћыры ћанды ћырѕын, џрысћа соѕады...

Дќл осы тџста ќлгiнде Ќуезовтiѓ дќптерiнде келтiрiлген Сљгiр мен Бейсембi оћиѕасы да айтылады. Абай Оралбай мен Керiмбалаѕа ара тљсiп, ћалаѕа кетуге кеѓес бередi. Бџл, ќрине, жазушыныѓ жанынан ћосћан деталi. Бiраћ ол тарихи шындыћћа ќсте ћайшы келмейдi, 'йткенi џлы аћын 'мiрiнде мџндай оћиѕалар аз џшыраспаѕан едi. Ќуезов жазып алѕан естелiктерде айтылатын Керiмбала мен Оралбайдыѓ ћоштасуы ж'нiндегi ћысћа-ћысћа љзiндiлер романда ћайта жаѓѕырып, ћымћиѕаш оћиѕаларѕа џласады. Керiмбаланыѓ кљйеуге зорлыћ кљшiмен џзатылуы, ћапалы сџлуѕа кљйеу жџрттыѓ к'рсеткен ћорлыѕы, аћырсында Оралбайѕа жасалѕан ћастандыћ... осыныѓ бќрi келе-келе ћызды мойытып, байланѕан босаѕаныѓ ырћына к'ндiредi. Эпопеяныѓ бiрiншi кiтабында Ћџнанбай Cскенбаев бастаѕан тобыћты руыныѓ iшiндегi тайталас бiраз ћамтылады. Ћџнанбай 1849-1854 жылдар арасында аѕа сџлтандыћ ћџрѕан кiсi. Ќ дегеннен Ћодар дауыныѓ ћаћ ортасынан даланыѓ жалѕыз к'здi осы к'кжалын к'ремiз. Осыныѓ алдында ѕана аѕа сџлтан билiкке таласып жљрiп, Б'жеймен бет ашысћан едi. К'кшенiѓ болысы етiп Ћџнанбай 'з аѕайыны Майбасарды сайлаттырѕан. Осы Майбасардыѓ бљйтiп билiкке ћолы жетуiне аѕа сџлтанныѓ тiкелей араласћанын естелiктер де растайды. Дегенмен, Ќуезов сол естелiктердiѓ бќрiне бiрдей ћџлай сенбеген, сын к'зiмен, суреткер к'зiмен баѕалаѕан. Мысалы, Ћџнанбай мен Майбасардыѓ арасы ќр естелiкте ќр тљрлi. Бiрiнде аѕайындарда ауызбiршiлiк к'п едi делiнедi: «Менiѓ естуiмше, Майбасар мен ћажы жаћсы болмай жљредi. Б'жей Майбасарды аламын деп болыс сайлатады. Ћажы сайлап барып, 'з бауырына ћайта тартып алады». Ал Арћам Ысћаћовтыѓ айтуынша, Ћџнанбай мен Майбасар тату екен: «Ћажы: мен аѕа сџлтан болѕанда, сен болыстыћты алып ћал, дейдi. Саѕан берем, бiраћ басћаѕа бермейсiѓ дейдi». Омскiнiѓ облыстыћ архивiнде саћталѕан Ћџнанбай Cскенбаевтыѓ iс ћаѕазында бџл жайлар толыћ бар. Бiраћ бџл документтер ол кезде жазушыѕа мќлiм емес едi, бiраћ соѕан ћарамастан, оћиѕалардыѓ логикасын жазбай

танитын автор Ћџнанбай мен Б'жейдiѓ арасындаѕы ћаћтыѕыстарды, тартысты ѕажап шыншыл бейнелеген. Майбасар болыс барып тџрѕан озбырѕа айналады. Ќуезовтiѓ Майбасар образын ћаншалыћты шындыћћа сќйкес, тарихи жаѕынан дќл жасаѕанын дќлелдеу љшiн мына ћџжаттарѕа љѓiлiп байћайыћшы. Майбасар ћарсыластары орыс 'кiметiне љстiнен шаѕым тљсiредi деп ћауiптенiп, Семейге почта тасып жљрген Ворошилов деген казактыѓ жолын торып, ћалаѕа апара жатћан ћаѕаздарыѓды к'рсет деп ќлек салады. Бџѕан к'нбеген почташыны итше тепкiлеп, оныѓ бар ћаѕазын талтљсте тартып алып кетедi. Кейiн Майбасарды осы ћылыѕы љшiн тџтћындаѕан шекара басћармасыныѓ ќкiмi Гусев былай деп жазады: «Егер 1000 ћырѕыздыѓ (ћазаћты айтады) iшiнде 999-ы ћорћып жљретiн казак-орысты т'мпештеуден жасћанбайтын Майбасар 'з ћандастарына ћандай ћиянат етер екен? Тек ќйтеуiр бауыздап тастаудан аман шыѕар?1» Бiраћ Майбасарды ћџрта алмастарына к'здерi жеткен жiгiтек пен к'тiбаћ жуандары 2000 љйi, 20 старшыны бар К'кше болысын екi б'лудi талап ете бастайды. Ондаѕы ойлары – екi б'лiнген елдi Майбасар мен Б'жей басћарсынѕа саяды. Осыѕан ћараѕанда, Ћџнанбайдыѓ ата жауы Б'жейдiѓ ниетi де оншалыћ тап-таза болмаѕанѕа џћсайды: бџл да тобыћтыѕа љстемдiк жљргiзуге џмтылѕан, ол љшiн алдымен болыстыћты алуды к'ксеген. Ћџжаттар осыны растайды2. Романда ќсiресе жер дауына ћатысты оћиѕалар мол. Ћодардыѓ тљбiне жеткен Ћџнанбай аћыры Ћарашоћы жайлауына басып кiргенде, жiгiтек жаѕы ћатты бљлiнедi, екi ру арасында шайћас басталады. Жiгiтек жаѕы Ћџнанбай жiберген жiгiттi соћћыѕа жыѕады. Соныѓ артынша аѕа сџлтан бастаѕан ћол Тоћпамбетте отырѕан Б'жей аулына шабуыл жасайды. Бџл жолы жiгiтек жаѕы жеѓiлiске џшырайды, Б'жей бидiѓ 'зiнiѓ масћарасы шыѕып, халыћ алдында таяћ жейдi. К'тiбаћ руыныѓ старшыны Байсал Ћџнанбайдыѓ бџл ћорлыѕына шыдай алмай, 1 Гос. архив Омской области. Ф.3, оп.3, д.3649, л.201. 2 Бџл да сонда. Л. 311 и об.

жiгiтек жаѕына шыѕып кетедi. Ћџжаттарда осы Байсалдыѓ Б'жей мен Ћаратайѕа ћосылып, аѕа сџлтан љстiнен жазѕан шаѕымдары саћталѕан. Демек, М.Ќуезов бџл арада да тарихи шыѓдыћћа сљйенген, 'мiрде болѕан оћиѕалар шеѓберiнен алшаћ кетпеген. Ћџнанбайдыѓ шабуылын суреттеуде жазушы кезiнде Тумабай Наданбаевтан жазып алѕан мына ќѓгiменi ескерген секiлдi: «Соѕыс аттарын ћоя берiп, жiгiтек ћоя берсiн... жатыр екен. Ќуелi... аттарын ћуып алады. Тџрсынбай, Балаѕаз жаяу, балта џстасып жљгiрiседi. Бџл уаћиѕа Б'жей ћыстауыныѓ љстiнде болады, Тоћпамбет жанында. Ћорада тыѕылѕанныѓ бќрiн сабайды. Б'жей артынан шыѕады, оны сабай бастайды. Етi ќппаћ екен. «Џрма!» деп Тџмарбай љстiне жатады. Ћажы «'зiн џр» дейдi. Сонда к'тiбаћ Байсал: «Боћты џрарсыѓ!» дейдi. Џрып жiбередi, сонда к'тiбаћ-жiгiтек боп ћосылып кетедi. Бесћасћа (бес батыр) Тџрсынбай, Садырбай, Мџѓсызбай, Наданбай, Манас»1. Ћџнанбай мен Б'жейдiѓ арасындаѕы ћырћыстыѓ тарихи шындыћ екенiн архивтегi тергеу ћџжаттары растайды. Онда Ћџнанбай Cскенбаевтыѓ ћасына 500 жiгiт ертiп к'тiбаћ пен жiгiтек аулын шапћаны, Ералиндердiѓ 250 жылћысын ћуып ќкеткенi, 9 адамныѓ жараланып, 4 кiсiнiѓ аѕа сџлтанѕа пенде болып ћолѕа тљскенi айтылады. Романда Дќркембай ћарт Ћџнанбайѕа мылтыћ ала џмтылады. Ал шынында мџны iстеген – Ќлжан. Бџл туралы мынадай дерек бар: «Б'жейдi байлап алам деп келгенде, Ќлжан оћтанып атпаћ болады. Б'жей атћызбайды. Артынан ћажы Б'жейдi џстап ќкеле жатћанда мен сенi оћтан аяп едiм, сен отћа салдыѓ ба?! дейдi». Бџдан ќрi кљрес сахнасы Ћарћаралыѕа ауысады. Екi жаћ та жаћтаушыларын, ћостаушыларын шџбыртып ертiп ћалаѕа келедi, орыс, ћазаћ џлыћтарыныѓ арасынан ћолдау, т'релiк iздейдi... Бџл арада М.Ќуезов билер айтысын ел аузында саћталѕан ћалпында с'збе-с'з келтiрiп отырады. Мысалы, жазушыныѓ дќптерiнде былай жазы1 Оћушылардыѓ есiне. Бџл маћаладаѕы материалдардыѓ денi Мџхтар Ќуезовтiѓ мемориалдыћ музей-љйiндегi архивiнен алынды. Лќйлќ Ќуезова.

лѕан тџстары бар: «Ћарћаралыда Баймџрын бiтiм сџраѕанда, ћажы: «К'к шекпендi кигiзiп, бойын кездетiп айдаѕанда тоћтайым, одан берiде тоћтамайым» дейдi. Б'жей, Байсал екеуi Баймџрынѕа айтады: «К'к шекпендi бiздiѓ Мырза пiшкен жоћ, тќѓiрiм пiшкен. Кiмге бџйырса, сол киер» дейдi». Мџныѓ бќрi романда да жљр. Ћџнанбай мен Б'жейдiѓ уаћытша татуласуы, Кќмшат ћыздыѓ таѕдыры ж'нiнде «Абай жолында» айтылѕан жайлар тарихи деректерде де кездеседi. Мќселен, «Аяг'з округiнiѓ сџлтаны Бараћ Солтабаев дау-таласћа тљскен Б'жей Ералиндi, Жљсiп Ћотанбџлаћовты, Балаѕаз Кќуменовтi сџлтан Ћџнанбай Cскенбаевпен татуластырѕанын бiзге хабарлады. Ћџнанбаев Ералинге 'зiнiѓ ћызын берген, Ералин болса, бiраз малын ћайтарып алѕан»1. Бџдан ќрi Ћџнанбайдыѓ ћызы Кќмшат 'лiп, сљйегiн шыѕарарда жiгiтек жаѕы Ырѕызбайѕа хабар айтпайды. Бљлiк ћайта басталады. Екi жаћ та ћол жинап, ћанды ћырѕынѕа ќзiрленедi. Бiраћ ойда жоћта Б'жей ћайтыс болып, аѕа сџлтанныѓ дiттегенi болмай ћалады... Шекара басћармасыныѓ ќкiмi Гусев 1852 жылдыѓ кљзiнде екi рулы елдiѓ арасы мљлдем б'лiнгенiн, екi жаћтыѓ да жауыѕа тљскенiн жазады2. Дќл осы кезде Ћџдайбердi (Ћџнанбайдыѓ баласы) торѕай руыныѓ старшыны Ћџлыншаћтан жљйрiк атын сџрайды. Бџрынѕы кездерде, ќрине, Ћџлыншаћ мырзаныѓ ћалауына ћарсы тџра алмас едi, бiраћ ћазiр ол жiгiтек пен к'тiбаћћа арћа сљйеп, атын бермей, бетiн ћайтарады. Бџѕан Майбасар араласып, торѕайлар оѕан ерегiсiп, Ырѕызбайдан iргесiн б'лiп, к'шiп кетедi. Майбасар к'шiрмеймiн деп ќрекет жасайды, онысынан тљк шыћпайды, ћайта Ћџлыншаћ балаларынан таяћ жейдi. Бџл ж'нiнде Ћџлыншаћтыѓ немересi Тумабайдыѓ мынадай естелiгi саћталѕан: «Бiздiѓ ауыл ћажыѕа ћиѕаш жљрдi. Кенжеѕџл бес ћасћырдыѓ бiрi, соныѓ Б'рте ат деген аты болды. Соны Ћџдайбердi сџрайды, бермейдi. Атшабарды жiбередi. Майбасар сонда он кiсi боп, Манас сабалап ай1 Гос. архив Омской области. Ф.3, оп.3, д.3649, л.27 об. 2 Гос.архив Омской области. Ф.3, оп.4, д.3649, л.311 об.

дап шыѕады. Сљйтедi де к'шедi. Ћарауылдан 'ткiзiп алып, жiгiтек, к'тiбаћ тосып тџрады. Артынан ћайта к'шiрiп алам деп Майбасар, Ћџдайбердi кешке барады. Болыс, тiлмаш боп барады. Ћџлыншаћ ауру екен. К'тiбаћ, жiгiтек аћылдасып, дайын бол, не де болса бiр ћылайыћ дейдi. Ћонаћ ћып отырады. Пџшарбай кеп: «Љйде кiм бар?» дегенде, Майбасар: «Мен бар!» дейдi. Сонда сабайды. Ћџдайбердi Ћџлыншаћтыѓ ћойнына кiрiп кетедi, талћан ћып сабап тастайды». Дќл осы ќѓгiменi архив материалдары да тљп-тљгел растайды. Оћып к'рейiк: «Ћырыћ шаћты кiсi ауылѕа жетiп келiп, оныѓ бiразы дљрлiгiп, ашуѕа ерiк берiп, Майбасар Cскенбаев пен старшын Cсеров отырѕан љйге басак'ктеп кiредi. Екеуiнiѓ аяћ-ћолын џстап тџрып, ћамшы мен тепкiнiѓ астына алады. Cскенбаевтыѓ ћасында жљрген ћырѕыздар (ћазаћтарды айтады – Л.Ќ.) арашаѕа тљскенде, бџларды да ћоса сабайды»1. «Абай жолында» бџл оћиѕалардыѓ толыћ к'ркемдiк шешiмiн тапћаны оћушыларымызѕа маѕлџм. Iнiсiнiѓ таяћ жегенiне ћаны ћайнаѕан Ћџнанбай ћатеден Б'жей аулыныѓ ћаралы к'шiне шабуыл жасап, масћара болады. Мџныѓ аяѕы ќйгiлi Мџсаћџл соѕысына апарып соѕады. Мџсаћџл соѕысы ж'нiнде Тумабай Наданбаев келтiрген мынадай тарихи дерек бар: «Ћажы ћол жияды. Жiгiтек Мџсаћџлѕа, ћажы Жидебайѕа жинайды. Ћалыѓ т'белес. Аттыѓ ћџйрыѕын сљзiп ап, љш кљн т'белеседi. Байдалы соѕыста Ћџнанбайѕа ћарсы кiсiнi аћырып айдап сап тџрады. Сонда бџлардан к'п кiсi тљсе берген соѓ, Аћадырдан тљйе ћџлата ћуады. Ћажы Ћоѓыр екен деп ћап, кiсiсiн тоћтатады. Ћажыныѓ айдалуы осы соѕыстыѓ артынан, к'п кiсi жаралы болѕандыћтан, ауыл шабысћандыћтан туады». Архив ћџжаттарына ћараѕанда, бџдан ќрi ру таласы мљлдем асћынып кеткенге џћсайды. Орыс 'кiметiне Ћџнанбайдыѓ озбырлыѕы мен 'ктемдiгiне наразылыћ бiлдiрiп жазѕан шаѕымдар жауып кетедi, бџл насырѕа шауып, сџлтан тџтћынѕа алынады. 1853 жылѕы июньде ол орнынан алынып, iсi тергеуге тапсырылады. Ћџнанбай 1 Бџл да сонда. Ф.3, оп.3, д.3649, л.41 об.

ќуелi Ћарћаралыдаѕы округтiк ќкiмшiлiктiѓ баћылауында болып, кейiн Омскiге ауыстырылады. Арћам Ысћаћовтыѓ айтуынша, Омскiге ж'нелтiлген шаѕым ћаѕаздарды Ћџнанбайдыѓ кiсiсi ћолѕа тљсiрiп, 'ртеп жiберген... Эпопеяда осы кiшкене детальдыѓ аућымы кеѓейiп, ќдемi к'ркемдiк шешiмiн табады. Ћџнанбай аћшамен сатып алѕан майор сџлтанды Омскiге аттанѕан сапарында, Павлодар ћаласында артынан ћуып жетiп, 'зi тљскен љйге мейманѕа шаћырады. Ќѓгiме љстiнде майор Ћџнанбайѕа оныѓ љстiнен тљскен шаѕым ћаѕаздарды танысып шыѕу љшiн берген болады. Ћџнанбайдыѓ ќмiрiмен бџл ћаѕаздар сол жерде пештiѓ iшiне тасталып, 'ртеледi. Майор 'п- 'тiрiк мас болып, Ћџнанбайѕа аяћ-ћолын байлатып, тљк сезбегенсiп тыриып жатып ћалады. Ћџнанбайдыѓ ќмiрiмен сарай iшiнде тџрѕан майордыѓ шанасына ескiћџсћы ћаѕаздар тастап, мџны да от ћойып 'ртейдi. Осыныѓ бќрiне iштей келiсiмiн берген майор ертеѓiне кездейсоћ 'рт турасында жалѕан акт жасап, Омскiдегi бастыћтарына кетедi... Мџныѓ бiразы жазушыныѓ жанынан ћосћан, бiраћ 'те нанымды, џтћыр штрихтар екенi даусыз. Тарихи шындыћ пен автор ћиялыныѓ ешћашан ћарама-ћайшылыћћа келмегенiн к'ремiз. Ћџнанбай Cскенбаев – аса айлалы, аћылды, ќрi сџмдыћ ћатал ру басы. Осы образды жасаудыѓ оѓайѕа тљспегенiн Ќуезов ылѕи айтып отырушы едi. Cйткенi Ћџнанбай ћиын-ћатпары к'п кiсi болѕан, кейде оныѓ ћолынан ћайырымдылыћ та келген. Халыћ арасында оны Меккеге барып, сол жаћта 'з ћаражатына ќулi-жай салдырѕан таћуа, белгiлi ћажы, данаг'й ћарт деген џѕым да кеѓ тараѕанын жасырудыѓ ћажетi жоћ. Айлалы ћажы Ћарћаралыда мешiт аштырѕан. Ќрине, мџныѓ бќрiне елдiѓ ћаражаты жџмсалѕан едi. Бiраћ ћожа-молдалардыѓ насихатына ћџлаћ асатын ћараѓѕы жџрттыѓ бiразы мџны елемеген. Ал Ћџнанбайдыѓ ћатыгездiгiнде шек жоћ едi... Мџхтар Ќуезов Ћџнанбайдыѓ басына ћатысты осы ќр тљрлi сарынды, алып-ћашпа ќѓгiмелердiѓ бќрiн терiп, ой елегiнен 'ткiзген, с'йтiп кесек тџлѕалы ќдеби к'ркем бейне жасап шыѕарѕан. Мџнда тарихи дерек те, авторлыћ ћиял да барынша ћызмет еткен.

Мысалы, Ћџнанбайдыѓ 'з немересi Ќмiрдi буындырып 'лтiрмек болѕан тџсы, бџѕан Абайдыѓ ара тљсуi – жазушыныѓ ћиялынан туѕан нќрсе. Бiраћ бџл харекет Ћџнанбайдыѓ ќдеби к'ркем бейнесiне ќбден жарасып тџр, ќрi тарихи прототиптiѓ бљкiл болмысына ћайшы келмейдi. К'ркемдiк шындыћ ћџдiретi дейтiнiмiз – осы! Ру ћаћтыѕыстарынан ол тџста к'бiрек зиян шегетiн ћалыѓ бџћараныѓ 'зi едi: шаруасы бљлiнiп, мал-жан шыѕынѕа џшырайтын. Жуан ћарын феодалдардыѓ соѓына ерiп, 'зара ћырћысћанда, бџлар «ру намысын» ћорѕап жљрмiз деп бiлетiн. Ал шынында мџндай тайталастан тек шонжарлар пайда тауып жататын: тартып алѕан жаћсы жайлау мен мал-мљлiк ћашан да солардыѓ еншiсiне тиетџѕын. Ћџнанбай орнынан тљсiп, жеѓiлiс тапћанда, ћалыѓ бџћара жерiнен айрылады, тџрмысы кљйзеледi. Мџныѓ бќрi де эпопеяда тарихи шындыћћа сќйкес шешiмiн табады. Бџл ж'нiнде жазушы мынадай материалды кезiнде ћаѕазѕа тљсiрiп алѕан: «Б'жей келгеннен кейiн баласы Омбыѕа айдалып бара жатћанда артымнан арыз бергiзбе, сџраса бере берiѓдер жiгiтекке дейдi. Сонда артындаѕылар 15 ћыстау бер дейдi. Малдыѓ есебi жоћ, жiгiтек ала бередi. Ћажы мал жаѕына билiк болмасын деп тапсырѕан. Ћаѕаз бармайды, ћажы ћайтып келедi». С'йтiп, М.Ќуезов рулыћ тартыс-таластардыѓ таптыћ сырын ашып к'рсетедi, ћалыѓ бџћараныѓ ћапаланып, шонжарлардыѓ бџрынѕыдан бетер байи тљскенiн жас Абайдыѓ к'зiмен шебер жеткiзе бiледi. Ендi Абайдыѓ айналасы ж'нiндегi тарихи деректер ћандай, соѕан келейiк. Мџндаѕы кейiпкерлердiѓ бќрi дерлiк 'мiрде болѕан, белгiлi адамдар. Бџл ретте Абайдыѓ бас дџшпаны Оразбайыѓ бейнесi романда айтарлыћтай сќттi шыћћанын бiлемiз. Оразбай Ћџнанбай емес, бџл ХIХ ѕасырдыѓ соѓѕы ширегiнде Ћазаћстанѕа капиталистiк ћатынастар ене бастаѕан кезеѓдегi ћазаћ байларыныѓ сойылын соѕушы, Абай бастаѕан демократиялыћ, аѕартушылыћ баѕыттаѕы жаѓа џрпаћтыѓ ћаск'й жауы. Бџл Ћџнанбайѕа ћараѕанда ќлдећайда жабайы к'рсоћырлау жуан. Ол ж'нiнде замандастары ћалдырѕан азын-аулаћ деректер де бар. Соныѓ бiрiнде: «Оразбай ауызды, ћаћсап

отыратын ћара ћабан кiсi едi» делiнсе, екiншi бiр естелiкте оныѓ тљр-тљсi айтылады: «Оразбай аћшыл, љлкен Медеуге џћсас семiзше, аћ к'зi соћыр, саћалы шамалы, ер пiшiндi кiсi». М.Ќуезов Оразбайды суреттегенде оныѓ осы сипаттарын ћалдырмай ћаѕаз бетiне тљсiредi. Бџл оѕан схемаризмнен, кейiпкерлердi џћсас бейнелеуден ћашу љшiн ћажет едi. Ал Базаралыныѓ ќйгiлi жорыѕы, кедей жџрттыѓ кек ћуу сапары ж'нiндегi мќлiметтер тым жљдеу едi, осыѕан ћарамастан, жазушы романда естен кетпес суреттер жасайды. Арћам Ысћаћовтыѓ естелiгiнде ћысћа ѕана айтылѕан мына жай: «Оразбайдыѓ жылћысын алу, 1899 ж. Ћарасу, Саћтоѕалаћ – Ћаражан, Байѕџлаћ онда 'лген. Бейсембай старшын, Оразбай тiрiдей к'рге к'мген, Жљрбќмбет, Салмџрын, Таѓатарѕа ћосылып кетедi. 5 мыѓ жылћыны тиеп алып кетедi» – кiтапта љлкен тап кљресiне, ѕажайып к'ркем полотноѕа айналады. Оразбайдыѓ Бейсембай старшынды жерге тiрiдей к'муi – тарихи шындыћ. Бiраћ жазушы бџл оћиѕаны басћаша 'рбiтедi. Кiтапта Оразбай бџл жазаны Семейден келген жљкшi Сейiт деген жiгiтке ћолданады. Сейiт Оразбай секiлдi жуан ћарындарды ќшкерелейтiн Абайдыѓ 'леѓдерiн орындайды, с'йтiп байѕа жаћпай ћалады... Бџл фактiнi бџрмалау емес, ќрине. Бџл – автордыѓ идеялыћ-к'ркемдiк тќсiлiне байланысты, таптыћ шындыћты айћыныраћ сипаттау љшiн ћолданылѕан к'ркемдiк ќдiс. Бџл кеѓестiк тарихи романдардыѓ бiразыныѓ бойында ћашаннан кездесетiн ћасиет деймiз. Тарихи деректердi пайдаланѕанда, М.Ќуезов оларда кездесуге мљмкiн ќдейi бџрмалаушылыћтарды, таптыћ тџрѕыдан бљркемелеп к'рсетушiлiктердi айырып, олардыѓ ќдiл баѕасын берiп отырады. Мќселен, Ќлiмбайдыѓ естелiгi бойынша, б'кеншiнiѓ старшыны, Сљйiндiк баласы Асылбектi Абай айрыћша ћадiрлеп, сыйлап жљргенге џћсайды... «Абайдыѓ еѓ зор ћызмет еткен, еѓ сыйлаѕан кiсiсi жалѕыз Асыл аѕаѓ, ылѕи с'з сџрап отырѕызып, 'зi тыѓдайды да отырады» делiнген. Бiраћ осы Асылбек Абайдыѓ ћолдауымен болыс болып атћа мiнгенде, мљлдем 'згерiп кетедi. Бџл да бџрынѕыларша халыћты ћанаудан, озбырлыћ к'рсетуден бой тартпайды. Абай

аћын ћатты опынады... Мiне, сондыћтан да жазушы Ќлiмбайдыѓ Асылбек туралы айтћанына сын к'зiмен, ќдiлет к'зiмен ћарайды. Мџндай фактiлер эпопея жазу љстiнде мљлдем жиi џшырасћан, бiраћ соныѓ бќрiнде де автор шындыћћа сќйкес жай-жаѕдаяттарды жазбай танып, тауып отырѕан. Эпопеяныѓ екiншi кiтабында жаѓа заман туѕызѕан жаѓа адамдарѕа едќуiр орын берiледi. Осы кейiпкерлердiѓ таѕдыр-талћысы арћылы жазушы ћазаћ даласында ендi басталѕан жаѓа бетбџрыс кљндердi к'рсетудi мџрат еткен. Бџл арада ойдан шыѕарылѕан кейiпкерлермен ћатар (мысалы, Дќрмен, Дќркембай, т.б.), Базаралы, Ќбдiрахмен секiлдi 'мiрде болѕан азаматтардыѓ сом тџлѕалары жасалады. Базаралыныѓ Сiбiрге айдалып барып ћайтћаны ћџжаттардан мќлiм. Осы фактiден жазушы елеулi ћорытынды шыѕарып, Базаралыны халыћтыѓ кегiн iздеушi саналы кљрескер (бiраћ революционер емес, ќрине) дќрежесiне дейiн к'тередi. Осы Базаралы кiм? Ол туралы деректер ћандай? Замандастарыныѓ айтуынша, Ћаумен баласы Базаралы, руы – жiгiтек, заманында аймаѕына белгiлi азамат болса керек. Ол туралы Ќуезовтiѓ дќптерiнде: «Базаралы дќл Кенесары сыћылды, бiраћ 'те сџлу, тентекбас, ћалжыѓћой» – деп жазылѕан. Ермџсаныѓ айтуы да осыѕан џћсас: «Базаралы биiк, сџлу, тiк бойлы». Мќдиярда: «Базаралы Ысћаћ болыс болѕан кез ед дедi. Он шаћты жылћы љшiн айдалѕан. Тобыл губерниясына барып, 10 жылдан соѓ келген». Ќлмембетте: «Базаралы 15 жыл айдауда болѕан. 52-50 шамасында келдi. Саћалды кљзеп тастаѕан екен». Осы деректерге сљйене отырып, М.Ќуезов Базаралы тарихын ќрi ћарай 'рбiтiп ќкетедi: Оралбай дауына байланысты оѕан айып таѕылып, айдауѕа кетедi, айдатћан – ћџнанбайшылар, т.б. Базаралы туралы ел арасында аѓыз к'п тараѕан. Абай да оныѓ к'ркiне, аћылына кезiнде риза болып, жаћын тартћан. Бџл ж'нiнде мынадай естелiк бар: «Бесбесбайдыѓ ќйелi – Балбала. Соныѓ ћыз кезiнде Базаралы ћатты ойнасы. Торѕайлар ћамап барып, байлап алып, 'гiзге мiнгiзiп ќкелiптi. Майбасар ћалжаћтап: «Саѕан аз ѕана торѕай ћалды-ау, Базым-ай!» дейдi. Сонда Базаралы iле

жауап бередi: «Ай, Майым-ай, ол торѕай ћырѕи болып шыћты ѕой, екеумiздiѓ бiрiмiздiѓ басымызѕа мiнiп, бiрiмiздiѓ к'тiмiзге шоћайды ѕой»1. Балбала ћыздыѓ кљйеу жџртынан да таяћ жеген Базаралыѕа Майбасар к'пшiлiктiѓ к'зiнше, Ћџнанбайдыѓ жас тоћалы Нџрѕанымныѓ алдында некесiн сџраћ ћойып, мџћатпаћ болѕаны романда ћызѕылыћты жазылѕан. Бџл оћиѕа ж'нiнде жазушыныѓ ћолында ж'ндi дерек жиналмаѕан секiлдi. Осыѕан ћарамастан, ол хронологияныѓ, фактiнiѓ соѓына ерiп кете бермей, к'ркемдiк логикаѕа жљгiнген. Бџл ќсiресе Базаралы образын жасауда айћын танылады. Жазушы осы ер жiгiттiѓ бойынан талай асыл ћасиеттi iздеп тауып, оны от пен суѕа аямай салып, ќлемдiк ќдебиеттiѓ алтын ћазынасына ћосыларлыћ кесек бейне жасаѕан. Базаралы – 'зiн тќрбиелеп 'сiрген ортаныѓ бел баласы. Онда пќлендей айћын саяси маћсат жоћ. Ол туѕан халћымен бiрге, халыћтыѓ бойында бар iрi ћасиеттер бџдан табылады. Тiк мiнездi, 'жет, ћайтпас батыр да. Абай мен Базаралы арћылы М.Ќуезов џлттыћ мiнез-ћџлыћтыѓ жаћсы заманѕа, келер жарћын кљндерге џмтылѕан ерекше сипатын паш етедi. Џнамды кейiпкерлердiѓ ћаћ ортасында Абайдыѓ 'з баласы Ќбдiрахман да жљр. Жазушы Ќбдiрахман ж'нiнде замандастары мен туысћандарыныѓ естелiк ќѓгiмелерiн ѕана емес, ћаѕазѕа тљсiрiлген ћџжаттарды да тљгел ћарап шыћћан. Оныѓ iшiнде, Ќбдiрахманныѓ Петербургтегi Михайловский артиллерия училищесiнде оћыѕанын дќлелдейтiн дерек бар. Мџны академик Ќлкей Марѕџлан Ленинградтаѕы орталыћ артиллерия музейiнiѓ архивiнен iздеп тауып, 1948 жылы оны Мџхтар Ќуезовке тапсырѕан едi. Бџл ћџжаттарда Ќбдiрахманныѓ 'мiрбаяны толыћ бар, оныѓ мiнез-ћџлћы, оћуы, бiрге жљрген достары ж'нiнде де айтылады. Жазушы бџл деректердi џтымды пайдалана отырып, оћыѕан, саналы азаматтыѓ бейнесiн толыћтыра тљсу љшiн кейбiр жаѕдаяттарды жанынан да 1 М. Ќуезовтiѓ мемориалдыћ музей-љйiнiѓ архивi. Папка 19, 149 б.

ћосћан. Мысалы, романда Ќбдiрахман Морозов стачкасы, Ресейдегi шаруа ћозѕалысы ж'нiнде бiлетiн болып шыѕады. Бџл туралы архивтiк деректер жоћ. Дегенмен, романды оћыѕанда сiз Ќбдiрахманныѓ бiлiмдiлiгiне, ќр нќрседен хабардар екендiгiне кљмќнданбайсыз. Оныѓ љстiне, Ќбдiрахман ќкесi арћылы Семейде тџратын саяси ћылмысты саналып жер ауып келген алдыѓѕы ћатарлы демократтармен таныс ћой. Ендеше, оныѓ ХIХ ѕасырдыѓ 80-жылдарындаѕы халыћшылдар ћозѕалысынан хабардар болуы, тiптi соѕан белгiлi дќрежеде ден ћоюы мљмкiн нќрсе. Ендеше, Ќбдiрахманныѓ орыс мќдениетi, оныѓ ћазаћ ћауымына тигiзер игi ќсерi ж'нiнде Ќуезов аузына салып отырѕан салићалы ойларына, таза, адал ниетiне сенiп, сљйсiнбекке шараѓыз жоћ. Бџл арада автордыѓ идеялыћ мџраттары, ћазаћ ћауымыныѓ келешегiн барлау ж'нiндегi џлы Абай ойлары ћатар жарысып, айдай аныћ к'рiнiп отырады. Сол жљктiѓ бiразын жас Ќбдiрахман к'терiп шыѕады. Абайдыѓ айналасындаѕы кiсiлердiѓ образын жасау љшiн де жазушы к'з к'ргендердiѓ естелiгiне к'бiрек љѓiлген. Ол кезiнде сол кейiпкерлердiѓ сыртћы бетбейнесi, мiнез-ћџлыћтарындаѕы ерекшелiктердi, туѕан- 'лген жылдары ж'нiндегi мќлiметтердi мџћият жазып алып отырѕан. Мќселен, «Жиреншенiѓ саћалы љлкен, бетi, к'зi, мџрны томпаѕыраћ. Ћалжыѓбас, кљлегеш, аузы тоћтамайтын». «Байсал арам кiсi емес едi. Ћара кљреѓ, ћара торы жiѓiшке сџлу кiсi едi». «Байдалы Байсалдан бџрын 'лген. Сљйiндiк те Б'жейден кейiн 'лген». «Ћаратай ћатты семiз болѕан, бџѕаѕы тљсiп тџрады екен. 1875-76 жылдары Ћаратай 'лген». Ќуезов мџнымен ћатар, патша чиновниктерi туралы кезiнде ел арасында тарап кеткен сайћымазаћ с'з тiркестерiн де орынды ћолданады: «Сџлу майыр, семiз майыр, саћалды майыр, ћазаћ майыр, айѕыр майыр, ћаражаћ майыр» деген секiлдi. «Майыр» орыстыѓ «майор» с'зiн ќдейi бџрмалап, бџзып айтћаны болса керек. М.Ќуезов эпопеяда кейiпкерлерiнiѓ тек сыртћы џћсастыѕын, кейбiр 'мiрбаяндыћ ерекшелiктерiн ћызыћтап ћоймай, сол заманѕа, ортаѕа сќйкес жалпылай отырып, типтiк бейнелер жасаѕан. Мџнда прототип пен типтiк

бейненiѓ арасында едќуiр айырма да кездеседi. Соѕан ћарамастан, ќлеуметтiк ортаѕа, ќрбiр iс-ќрекет, тартыстаћас жаѕдайына сќйкес, психологиялыћ жаѕынан дќл, аса нанымды, кљрделi, кесек образдар галереясын к'ремiз. Ћоѕам дамуыныѓ заѓдарын 'те жетiк бiлетiн ѕџлама жазушы сол тџстаѕы ћазаћ даласында болып жатћан тарихи-ќлеуметтiк 'згерiстердi жазбай таныды, олардыѓ iшiнде: феодалдыћ-патриархалдыћ ћатынастардыѓ iрiпшiри бастауы, капиталистiк 'ндiрiстiѓ алѕашћы нышандарыныѓ к'рiнуi, жер дауына байланысты шаруа бџћарасыныѓ арасында таптыћ саныныѓ бџрынѕыдан бетер ояна тљсуi, отырыћшылыћћа к'ше бастау, ћалада ћазаћ пролетариатыныѓ пайда болуы секiлдi ћџбылыстар эпопеяныѓ соѓѕы кiтаптарында ћаѕыс ћалмаѕан. Ћазаћ даласына жаѓалыћтыѓ, демократиялыћ-аѕартушылыћ идеялардыѓ тарай бастаѕанына орыс-ћазаћ еѓбекшiлерiнiѓ бiлек ћосып, достыћћа келгенi, ХХ ѕасырдыѓ алѕашћы ширегiнде дљниежљзiлiк революциялыћ, азаттыћ ћозѕалысыныѓ Ресей жерiне ћарай шџѕыл бет бџрѕаны, пролетариат бiткеннiѓ саяси кљрес жолына тљскенi игiлiктi ыћпал еткенi мќлiм. Мџныѓ бќрi-бќрi «Абай жолында» белгiлi дќрежеде к'рiнiп отырады. Мџхтар Ќуезов тарихи шындыћ пен к'ркемдiк шындыћтыѓ, жаннан ћосу мен 'мiрдiѓ 'зiнде бар деректердiѓ тџтасћан диалектикалыћ бiрлiгiнiѓ љлгiсiн жасауы десек, ќсте ћателеспеймiз. Халыћ – «Абай жолы» эпопеясыныѓ бас ћањарманы. Ќсiресе халыћ 'кiлдерi Дќркембай, Дќрмен тџлѕалары сомдалып жасалѕан. Ћалыѓ жатаћ елдiѓ наразылыѕын, ашу-ызасын туѕызѕан жайларды жазушы тќптiштеп, аса шебер суреттейдi. Мџныѓ бќрi оћушыларымызѕа жаћсы таныс. Бџл маћалада бiз ќйгiлi кiтаптаѕы тарихи деректерге к'п назар аудардыћ, бiраћ бџдан эпопеяныѓ ћџны оныѓ тарихи-ќлеуметтiк жаѕдайларды жаћсы сипаттап беруiмен 'лшенедi екен деген жаѓсаћ џѕым тумасћа керек. «Абай жолы» – еѓ алдымен к'ркем шыѕарма, ћазаћ тарихы, атаћты азаматтар турасындаѕы оћулыћ емес. Сонымен бiрге, бџл шыѕармадан кеѓестiк тарихи романдар

љлгiсiне тќн ортаћ ћџбылыстарды да, оларѕа џћсамайтын к'ркемдiк ќдiс, ерекшелiктердi де табамыз. Оныѓ бќрiн с'з етiп, тљбегейлi зерттеу – келер кљндердiѓ мiндетi деп бiлемiз. 29.06 1972 ж. ЖЏМБАЋ ЖАЗУШЫ Мен бiлетiнде ћазаћ ќдебиетiнде екi бiрдей ћатарлас, ћарайлас 'скен, бiрi Алатаудыѓ баурайында туѕан, бiраћ таѕдыр-талайы 'зара џћсас, 'мiр кешу тќсiлдерi мен жљрiс-тџрыстары, бќлкiм, дљниетаным, адамтаным тљсiнiктерi – ћасында жљрген замандастарына ѕана емес, бџлардыѓ соѓына ерген некен-саяћ iнiлерiне де тљсiнiксiздеу, жџмбаћтау к'рiнетiн аѕа жазушыларымыз болды. Оныѓ бiрi – Тќкен Ќлiмћџлов, екiншiсi – Бердiбек Соћпаћбаев едi. Ќсiресе Бердiбек аѕамыздыѓ ж'нi б'лектеу едi. Андасанда Жазушылар одаѕында, редакцияларда, кљндiзгi, кешкi сейiлдерде кездейсоћ кездесiп ћалѕанда, аѕамыздыѓ к'бiне сарыуайымѕа, кљрсiн-кљйзелiске толы г'йг'йлерiн, кейде ќжуа, мысћылмен суарылѕан уытты с'здерiн талай естiгенбiз. Мен к'рген жазушылардыѓ iшiндегi еѓ сарыуайымшылы, мысћылшылы ѕана емес, сол кездегi ћоѕамѕа, саяси жљйеге ашыћтан-ашыћ ћарсы с'йлейтiн, ћазiргi тiлмен айтћанда, тљбегейлi оппозиционер де осы Бердiбек аѕамыз болатын. Бiрде Жазушылар одаѕыныѓ алдындаѕы гљлзар баћта екi ћолын артына ћайырып, жалѕыздан-жалѕыз ћыдырыстап жљрген Бекеѓдi к'рген бiз – тљскi астан кейiнгi љзiлiске шыћћан редакция ћызметкерлерi жасы љлкен аѕамыздыѓ ћасына барып, жапатармаѕай сќлем берiп, содан соѓ ћџйма ћџлаћ аћын, жазушы iнiлерiнiѓ ортасына тљскен к'рген-бiлгенi де к'п, айтары да жеткiлiктi жетелiмiздiѓ аузына ћарап, 'негелi с'з тыѓдауѕа ћџлшынатынбыз. Ќуелi Жазушылар одаѕыныѓ айналасындаѕы ол кез-

дерде ћаулап тџратын 'сек-аяѓнан басталѕан бiздiѓ сџхбатымыз жалпы ќдебиет, мќдениет саясаты т'ѓiрегiндегi љйреншiктi iркiс-тiркiс пiкiрлерге ауысып, ќдеттегiдей ќрћайсымыз 'зiмiз дџрыс деп тапћан ћаѕидаларды ћорѕаштап, 'зiмiз дџрыс деп таппаѕан жаѕдаяттарды жер-жебiрiне жетiп, сынай бастаймыз-даѕы. Т'релiк пiкiрдi, ќрине, ортадаѕы Бердiбек Соћпаћбаевтан кљтемiз. Сол кездiѓ 'зiнде-аћ ресми тараптардан толыћ мойындалмаѕанмен, ќдеби-кќсiби ортада «балалар ќдебиетiнiѓ классигi» ретiнде танылѕан тарланбоздыѓ аузына ћараймыз ѕой. Ол кезде жаспыз, асаумыз, аѓћаумыз. Шетiмiзден максималист, «кљрескермiз». Алыс-жаћынды шолуѕа, таразылауѕа, екшеп-елеуге ћџмар-аћпыз. Дљниенiѓ кемшiлiгiн к'рсек, ћарап тџра алмаймыз: сыпыра сынап, мiней бастаймыз. Бiздiѓ осындай кљйдiм-пiстiм ќѓгiмемiздi т'зiмдiлiкпен едќуiр уаћыт тыѓдауѕа мќжбљр болѕан Бекеѓ бiр кезде: – Ќй, жiгiттер, босћа шаршамаѓдар. Сендер ћанша шырылдаѕандарыѓмен, бќрiбiр ешнќрсе 'згермейдi, – дедi. – Сонда, ћалай, ћиянатћа ћџлдыћ џрып, љнсiз жљре беруiмiз керек пе? – дедi бiздiѓ ћатарымыздаѕы бiр бiлгiш. – Ќрине, с'йтесiѓ. Басћа амалыѓ жоћ, – деп Бекеѓ миыѕынан кљлiп ћойды. – Сiздер с'йтесiздер... тiрлiгiмiз ћайтып оѓалсын! – деп бiздiѓ бiлгiш Бекеѓе ренжiген сыѓай танытты. Бекеѓ жайбараћат, тiптi салћын, сабырлы ћалпынан 'згермедi. Басын сќл ћисайтып, ћолын жоѕары ћарай шошайтып тџрып: – Бар пќле ана жаћта ѕой, жiгiттер. Сол жаћ 'згермей, бџл жаћ оѓбайды, – деген. Аѕа жазушымыздыѓ бџл тџспалын табан астында 'зiнше жорыѕан бiздiѓ бiлгiш: – Е, еѓ биiктегi аћ љйде отырѕан ана бiр месћарынныѓ ћарасы 'шпей, бiздiѓ аузымыз аћћа тимес, сiрќ! – деп соћты. Мџны естiгенде, бiздiѓ бiлгiштiѓ џшћарылау к'рiнген жылдамдыѕына сќл ћабаћ шытыѓћыраѕан аѕамыз:

– Мќселе онда емес. Мќселе одан г'рi жоѕарыда! – деп таѕы да ныѕарлап ћойды. Бiздiѓ бiлгiш алаћтап, аѓтарылып отырды. – Ћайдаѕы жоѕарыны айтасыз, к'ке? – Бiз љшiн еѓ жоѕарѕы биiк кiм? Соны айтам да! – Ћонаев па? – Тљу, мынауыѓ тљктен хабарсыз екен ѕой! – деп Бекеѓ мырс етiп кљлiп ћойды. – Ау, Беке, бiзде Ћонаевтан басћа биiк тџрѕан кiм бар? – Бiздiѓ бќрiмiзден биiк тџрѕан таѕы бiр ћџдiреттi кљш бар емес пе? Ћане, есiѓе тљсiрiп к'ршi, бала. – Ћалай џрыссаѓыз да, есiме тљсер емес, к'ке. – Ол кљштiнiѓ аты – Мќскеу! Мќскеу! Бiлдiѓ бе?! Ћорасына кљштеп ќкелiп ћамаѕан мына бiздiѓ ћазаћ секiлдi аз џлттарды шетiн шыѕармау љшiн, ћажет кезiнде атып жiберiп, ћарны ашћан тџстарында сойып жеп отыру љшiн оларды бiр-бiрiне айдап салу, мљйiздестiрiп ћою олардыѓ ежелгi машыћтары емес пе? – деп, 'зiнше осыншама айдан-аныћ нќрсеге милары жетпей жљрген бiз секiлдi жеткiншектерiне Бекеѓ сол жерде тiптi к'ѓiлi толмаѕан сыѓай танытћандай болды. – Мќскеудiѓ к'леѓкесi тљсiп тџрѕан елдiѓ к'сегесi к'герiп, 'нерi 'ркендей бередi дегенге мен, мысалы, 'мiрi сенбеймiн. Сендер де сенбеѓдер. Мiне, менiѓ беретiн батам – осы! – деп аѕа жазушымыз сол жерде «с'зiм осымен тќмам» дегендей, бiзден б'лiнiп шыѕып, бџрынѕыша жапа-жалѕыз кете барды. Кеѓес 'кiметiнiѓ аман-есен кезiнде, компартияныѓ ќбден дќуiрлеп тџрѕан заманында – жетпiсiншi жылдардыѓ басында, Алматыдаѕы Ленин к'сем атындаѕы алаѓныѓ гљлзар баѕында тапа-тал тљсте ћыдырыстап жљрген ћазаћ жазушысы Бердiбек Соћпаћбаевтыѓ аузынан отаршыл империяны ашыћ айыптаѕан мџндай с'здердi есту – ол тџста шынында шетiн оћиѕа едi. Ќрине, ол тџстаѕы зиялы шыѕармашылыћ ортаныѓ ћай-ћайсысында да сыншылдыћ, шыншылдыћ љрдiстер ћалыптаса бастаѕан. Социалистiк ћоѕамды ашыћ сынамаѕанымен, социалистiк болмыстаѕы џлы идеяларѕа сќйкес келмейтiн кейбiр олћылыћтарды к'рсеткен келiстi

к'ркем шыѕармалар жарияланып жљрдi. Бiраћ басћаларды ћайдам, к'п ћаѕажу к'рген бiздiѓ буынныѓ арасында алпысыншы жылдарда ќдебиет табалдырыѕын аттаѕан «жаѓа толћын» iшiнде ћалыптасћан саяси жљйеге шын ћаны ћас ешбiреуiн к'ргенiмiз жоћ. Осы ретте Б.Соћпаћбаев аѕамыздыѓ ќлгiндей ќѓгiмелер айтуы – ол кезде тосын, тљсiнiксiз ќрi ерлiкке барабар мiнез едi. Кейiн естiдiк: мџндай «саяси џстамсыз» ћылыћтарын ол кiсi 'зге жерлерде де к'рсетiп, талай таяћ жегенге џћсайды. Шынын айтайыћ: ол тџста ћазаћ жазушысыныѓ мџндай «ерлiгiне» елiтушiлер табыла ћойѕан жоћ. Тiптi бiздiѓ ћатарымыздаѕы кейбiр бiлгiштер: «Соћпаћбаев кешегi колхоздастыру кезiнде мал-мљлкi тќркiленген атаћты байдыѓ баласы екен» деп те ћџтыртып жљрдi. Cз басым ол кiсiнiѓ отбасылыћ, ќйтпесе жекебастыћ 'мiр тарихынан хабарсызбын. Сiрќ, бiзден бџрын ќлденеше итк'йлектi тоздырып, отызыншы жылдардаѕы ашаршылыћты, отыз жетiншi жылѕы зобалаѓды к'рген аѕаларымыздыѓ iшiнде ћаншама ћасiрет ћатып жатса да, солардыѓ к'бiсi саналы тљрде бџћпантайлаѕан 'мiр тќсiлiн таѓдап алса, Бердiбек Соћпаћбаев секiлдi бiрлi-жарымдары ѕана ћызыл империяныѓ жетпiсiншi жылдардаѕы ќбден марћайѕан, тоћмейiлсiген тџсындаѕы џйымдыћ ћастандыћтардан басћаны елей ћоймайтын Брежнев заманыныѓ «к'нтерiлi» мiнезiн пайдаланып, iштегi ойларын ашыћ айта бастаѕаны рас едi. Ресейде «Хельсинки тобы», «диссиденттер» деген атаћ жамылѕан саяси ћозѕалыстар бас к'терсе, 1968 жылы Чехословакия жерiне басып кiрген кеѓес ќскерлерiнiѓ ќрекетiн Жазушылар одаѕында 'ткен жалпы жиналыста ћызу ћолдаѕан шешендердiѓ с'зiн тыѓдап шыћћан екi жазушыныѓ – Тахауи Ахтанов пен Бердiбек Соћпаћбаев аѕаларымыздыѓ ћатты кљйзелiп, бiздiѓ ќскерлердiѓ ќрекетiн «агрессия» деп баѕалаѕанын талайымыз 'з ћџлаѕымызбен естiгенбiз. Ол ол ма, о бастан ауыл мектебiнде оћып, бќрiмiз ќуелi ћып-ћызыл пионер, одан соѓ ћып-ћызыл комсомол белсендiлерi ћатарында болѕандыћтан, Алматыѕа келген алѕашћы жылдарда ћаншама кiтап ћорларын ћопарып жљргенiмiзбен, талай шындыћтардыѓ бетi бљркеулi жат-

ћандыћтан, сол тџста КазГУ-де оћып жљрген талапты тќлiптердiѓ еѓ iзденiмпаздарыныѓ 'зi џлттыћ руханияттыѓ 'ткен тарихынан хабарсыз едi. Мќселен, Ахмет Байтџрсыновтыѓ есiмiн «Жџлдыз» редакциясына жиналѕан екi-љш боз'кпе жiгiт, џмытпасам, осы Тахаѓ мен Бекеѓнiѓ аузынан естiдiк. Ќлдећалай ћазаћ тiлiндегi терминдер мќселесiн с'з етiп отырѕан секiлдi едiк. Бiздi кiшiсiнбей, ќрдайым теѓ с'йлесуге тырысатын аѕа жазушыныѓ бiрi Тахаѓ: – Босћа дауласып ћайтесiѓдер? Ћазаћ лингвистикасындаѕы бар атауды анау ћасћа баяѕыда-аћ балталасаѓ бџзылмайтындай етiп жасап ћойѕан. Ќрi џлттыћ џѕымѕа «жатыс», «табыс», «зат есiм», «сын есiм», «сан есiм»... Тамаша емес пе? Естiлуi ћандай, жазылуы ћандай! Ешкiм мџны орысшадан ћазаћшаѕа икемделген деп айта алмайды, – дедi. Тахаѓныѓ пiкiрiн ћџп к'рген бiз, бiраћ «ћазаћ тiлiнiѓ балталаса бџзылмайтын атауларын баяѕыда-аћ жасап кеткен ћасћаныѓ» кiм екенiн болжап бiлмей отыр едiк. – Ахмет Байтџрсыновты айтады, – дедi Бекеѓ. Мџны естiген бiздiѓ жiгiттер сќл даѕдарыѓћырап ћалѕандай болды. Жазушы аѕаларымныѓ iшiнде ќуелгi к'ргеннен-аћ iштарта жаћын к'ре бастаѕан кiсiм Тахаѓа ћарап, мен сонда «шалдардыѓ» с'зiн тыѓдап отырѕан сарыауыз тќлiптердiѓ к'ѓiлiндегi кљптi сауалдыѓ бiрiн ћойсам керек: – Ойбай-ау... ол ќлгi Алашорда бастыћтарыныѓ бiрi емес пе? – Алашордада не шатаћтарыѓ бар? – деп Тахаѓ ћабаѕын шытты. – Ћазаћ тiлiнiѓ терминологиясын жасаѕан ћасћаныѓ атын бiле жљрсеѓдер терiс болмас. – Ќдебиет теориясыныѓ негiзiн салѕан да сол Ахаѓ ѕой, – деп Бекеѓ таѕы с'зге араласты. – Ахаѓныѓ сол еѓбектерi ћазiр архивтерде бар ма екен 'зi? Ќлде 'ртеп жiбердi ме... Ол жолы Байтџрсынов туралы ќѓгiме ќрi ћарай 'рiстеген жоћ. Бiраћ бџдан былай аѕаларымыз тџспалдап, дљниеден 'тiп кеткен ћайдаѕы бiр «ћасћалар» туралы айта бастаса, бџлардыѓ ќѓгiмелерiнiѓ кiмдер туралы екенiн бiз бiрден бiле ћоюшы едiк...

1962 жылы жастар газетi – «Лениншiл жаста» менiѓ атышулы «1961 жыл» атты поэмам жарияланды. Алдында ѕана поэманыѓ ћолжазбасы Ћазаћстан комсомолы орталыћ комитетiнде талћыланып, ќр тљрлi пiкiрлер айтылѕанына ћарамастан, Орталыћ комитеттiѓ сол кездегi хатшысы Камал Смаилов пен газет редакторыныѓ орынбасары Тельман Жанџзаћовтыѓ тiкелей ћолдауы арћасында басылуѕа шешiм ћабылданѕан болатын. Бiраћ бiраз ћысћарып, кљзелген, тљзетiлген публицистикалыћ толѕау газет бетiнде жарыћ к'рiсiмен, артынша к'п џзамай, ќдеби ортада ќйтеуiр дау-дамай џйымдастырылды. «Џйымдастырылды» дейтiнiм – дќл сол уаћытта орталыћта, Мќскеуде жоѕарѕы жаћтыѓ (тiкелей бас хатшы Н.С.Хрущевтiѓ) нџсћауымен Кеѓес мемлекетiнде жаѓа идеологиялыћ наућан басталѕан едi. Сол наућанныѓ салћыны бiзге тиiп, к'ркем ќдебиет есiгiн ендi-ендi ашуѕа талаптанып жљрген бiздiѓ буынныѓ бiразы «формалист», «абстракционист» деген ћџбыжыћ атаћтарды жамылып шыѕа келдiк. Алпысыншы жылдарда «абстракционизмге ћарсы» наућанѕа iлiккен жас жазушылардыѓ ћатарында Ќ.Кекiлбаев, А.Сљлейменов, Ћ.Ысћаћов, Р.Тоћтаров, С.Баймолдин, Д.Досжанов, Т.Ибрагимов, т.б. едi. Жазушылар одаѕында, КазГУ-де ћызу жиындар 'тiп жатады. Бiздi сынайды. Орталыћ газеттерде љлкендi-кiшiлi маћалалар шыѕады. Бiздi сынайды. Бiраћ бiздi ћорѕаушылар, ћолдаушылар да бар едi. Аѕаларымыздан Тахауи Ахтанов, Зейнолла Ћабдолов, Ќбдiжќмiл Нџрпейiсов, Бердiбек Соћпаћбаев, Тельман Жанџзаћов болды. Бiр кљнi сол тџстаѕы Ћазаћстан Компартиясы Орталыћ комитетiнiѓ хатшысы Н.Жандiлдиннiѓ республикадаѕы идеологиялыћ мќселелерге арналѕан жиында жасаѕан баяндамасы «Социалистiк Ћазаћстан» газетiнде жарћ етiп шыѕа келгенде, ќрi бџл баяндамада бiз секiлдi «абстракционист» ћџбыжыћтардыѓ аты таѕы да аталѕанын к'ргенде, бџрындары бiзге ћамћорсып, жанашырлыћ пейiл танытып жљрген сыншылардыѓ бiрi аяћ астынан жалт бџрылмасы бар ма? Артынша сол бџрынѕы ћамћоршы аѕамныѓ «Жаѓалыћ па, жаѓа былыћ па?» деген к'лдей маћаласы газетте жарияланды. Маћаланыѓ негiзгi сын объектiсi – мен, менiѓ поэмам болып шыћты. Бџл

маћаланыѓ таѕы бiр ерекшелiгi – поэманыѓ к'ркемдiк кемшiлiктерi айтылып ћана ћоймай, зор саяси айыптар таѕылады екен... Осындай к'ѓiлсiз кљндердiѓ бiрiнде Жазушылар одаѕыныѓ алдында жолыћћан Бердiбек Соћпаћбаев менiѓ ћолымды ћысып тџрып: – Анау аѕаѓ таѕы да ескi ќнiне басыпты... Бiраћ сен ћапа болма, бала. Баѕытыѓ дџрыс. Жаза бер! – дедi. Мџны естiгенде, к'ѓiлiм едќуiр к'терiлiп ћалды. Кейiнiрек таѕы бiр кездескенде: – Сенiѓ газетте басылѕан поэмаѓ маѕан љзiк-љзiктеу к'рiндi. Маѕан тљпнџсћасын жеткiзiп бершi, – деп миыѕынан кљлiп ћойды. – Ќй, менiѓ де аздап аћындыћ 'нерiм бар. Оѓашада оћып к'рейiн... Артынша «1961 жылдыѓ» машинкаѕа басылѕан тљпнџсћасын Бекеѓнiѓ љйiнiѓ адресiне почтамен салып жiбердiм. Бiраћ, неге екенiн ћайдам, Бекеѓ љн-тљнсiз ћалды. «Жаћсы, жаман» деген жауабы болѕан жоћ. Сiрќ, џнатпады ма екен... Бердiбек Соћпаћбаевтыѓ менiѓ шыѕармашылыћ 'мiр тарихыма тiкелей ћатысы бар таѕы бiр к'рiнiстi келтiрмекпiн. Поэзияда жаѓалыћтар ашпаћ болып тауым шаѕылѕан соѓ, 1963 жылы «Даѓћ» атты повесть жаздым. Повестiѓ бас кейiпкерi – жас физик ѕалым Сабыржанныѓ к'рген хикметтерi алпысыншы жылдардаѕы «абстракционист» жастардыѓ алѕашћы адымдарына зайыр џћсап тџратын. Ћолжазбамды Ќбiш Кекiлбаевћа оћуѕа берiп едiм, ол бiрден: – Баспаѕа џсыну керек ћой, – дедi. – Иќ, баспа менiѓ повесiмдi саѕына кљтiп отыр едi, – дедiм. – Рас, сенiѓ «жаман» атыѓ шыѕып ћалды. Алѕашћы кiтабыѓды бастыру оѓайѕа тљспес. – Сонда ћайтпек керек? – Бiр аћылын табуымыз керек. Аћыры Ќбiш аћылын 'зi iздеп тапты. Сол кезде Бердiбек аѕамыз Жазушылар одаѕында балалар ќдебиетi бойынша кеѓесшiлiк ћызметте екен. Ќбiшпен аралары жаћсы, сыйлас к'рiнедi. Ќбiш болса, алпысыншы жылдардаѕы еѓ беделдi басылым – «Лениншiл жаста» ќдеби-

ет жќне 'нер б'лiмiнiѓ меѓгерушiсi, жастыѕына ћарамастан, аты ерте шыѕып, тез к'рiнген талант иесi. Содан екеумiз аяѓдап, Жазушылар одаѕыныѓ бiр б'лмесiнде отырѕан Бердiбекке бардыћ. Ќбiш жаѕдайды тљсiндiре келе: – Егер Оразбектiѓ бџл ћолжазбасын бiрден Жазушылар одаѕы секциясыныѓ талћылауына салсаћ, аман 'тiп кетуi екiталай, – дедi. – Егер мљмкiндiгiѓiз болса, алдын ала 'зiѓiз оћып шыѕып, пiкiр айтсаѓыз ћатып кетер едi. – Мен оћысам ћатып кететiнiн ћайдан бiлдiѓ? – деп Бекеѓ миыѕынан кљлiп ћойды. Артынша: – Жарайды, оћып шыѕайын, – деген. Осыдан бiрнеше кљн 'ткен соѓ Жазушылар одаѕына ћайтып соћћанымда, Бердiбек аѕамыз менi жадыраѓћы, жаћсы ћабаћпен ћарсы алды. Амандыћтан соѓѕы бiрiншi сџраѕы: – Бала, бџрын проза жазып к'рiп пе едiѓ? – болды. – Беке, мен туасы 'леѓнен емес, ћара с'зден бастаѕанмын. Мектеп ћабырѕасында жљргенде жазѕан 'леѓдерiмнен ћысћы ќѓгiмелерiм, ертегiлерiм к'п, – деп маћтандым. – Бџѕан дейiн де «Ћара суыћ» атты бiр повестi сљйкеп жастаѕанмын... – Оныѓ ћайда? Басылды ма? – Жоѕќ. Кiм басушы едi?.. – Жарайды, – деп Бекеѓ сонда мен љшiн айрыћша маѓызды болѕан байламын айтты. – Мына дљниеѓдi мен жаратып отырмын. Жазушылар одаѕы секциясы атынан 'з пiкiрiмдi жазып, баспаѕа џсынып к'рейiн. Ћалѕанын – бџйырѕанына ћарай к'ре жатарсыѓ. С'йтiп, Жазушылар одаѕы атынан жазылѕан, белгiлi ћаламгер Бердiбек Соћпаћбаевтыѓ џсынысы бойынша менiѓ бџл ћолжазбам «Жазушы» баспасыныѓ 1965 жылѕа арналѕан таћырыптыћ жоспарына кiрiп, сол жылы жазѕа салым басылып та шыћты. Ќрине, о бастаѕы к'лемi 6–7 баспатабаћтай повесть редактор тарапынан аяусыз ћысћартылып, небќрi 3 баспатабаћћа тљсiрiлiп барып жарияланды. Бiраћ бќрiбiр «Даѓћ» менiѓ ћорѕасын ќрiптермен терiлiп, баспахана бояуыныѓ иiсi шыћћан еѓ тџѓѕыш кiтабым едi. Бџдан кейiнгi жылдарда да бiз Бекеѓмен кездейсоћ

кездесiп жљрдiк. Бiраћ дастарћанымыз араласып, к'ѓiлiмiз ћораласып дегендей, тым жаћындап, пќлендей сырласып, мџѓдасып кеткен жерiмiз кем. Сќлемiмiз тљзу. Ыћылас, пейiлiмiз тљзу. Мен љшiн ћазаћтыѓ айтулы к'ркемс'з шеберлерiнiѓ бiрi Бердiбек Соћпаћбаев аѕамыз шын жаратылысын, ћџпия сырын iшiне к'мген жџмбаћ адам, жџмбаћ жазушы болып ћалды. Менiѓ байћауымша, ол кiсi жалѕыздыћћа бiржола бой алдырѕан, iш пыстанын сыртћа шыѕара бермейтiн, жай бiр уайымшыл пенде емес (уайымшылдыћ – ойшылдыћтыѓ серiгi емес пе?), ћџсалыћ «дертке» џшыраѕан ћџпия, жеке-дара 'мiр сљрген абыздќруiшке џћсайтын. Бќлкiм, бiздiкi – к'лденеѓ к'к аттыныѓ пiкiрi шыѕар. Бiраћ осы жазушыныѓ жалѕыздыѕы – бiрден к'зге џрып тџрушы едi. Бердiбек Соћпаћбаевты iштартып, жаћсы к'ретiн аѕа, iнiлерi, замандастары – жеткiлiктi болды. Ал оныѓ 'зiнiѓ жандай жаћын тџтатын достары бар ма едi – ол жаѕын бiлмеймiн. Бердiбек Соћпаћбаев 'зiнiѓ азды-к'птi шыѕармаларыныѓ бќрiн ћырыћ жасћа келгенше жазып бiтiрiптi. Cмiрiнiѓ кейiнгi 28 жылында шыѕармашылыћ адамыныѓ кљш-ћайраты ќбден толысып, байи тљсетiн шаѕында бiрде-бiр елеулi дљние жазбауы да – тљсiнiксiз, жџмбаћ ћџбылыс. – Мен газет оћымаймын. Кiтап ћарауѕа да ћџлћым жоћ, – деушi едi. Газет оћымайтын, кiтап оћымайтын жазушы болады дегенге сену ћиын. Оныѓ љстiне, некен-саяћ тiлдесе ћалсаѓыз, Бекеѓ дљниеден хабарсыз, екi ћџлаѕын тас бiтеген немћџрайды адамѕа џћсамайтын. Жоѕарыдаѕыдай оћыс естiлетiн с'зi – оныѓ 'тiрiкшi газеттердi, сапасыз кiтаптарды 'зiнше ќшкерелеген тљрi болуы керек. Жалпы, бiз бiлетiн Соћпаћбаев 'тiрiк атаулыѕа ћаны ћас, ћиянат атаулыѕа – шыдамсыз, наѕыз максималист болатын. Бiраћ ќсте кљрескер емес. Кљрескер емес дейтiнiм: сол тџста Жазушылар одаѕында, 'зге жерлерде жиi 'тiп жататын ћызу жиындарда, ќрћилы айтыс-тартыстарда Бекеѓнiѓ бiр рет мiнбеге к'терiлiп, 'зiнiѓ таза тахуалыћ идеяларын ћорѕап с'йлегенiн, яки жазып

тљсiндiргенiн к'рген емеспiн. Бќлкiм, бџл да позиция, к'зћарас, мiнез шыѕар. Бiраћ былайѕы к'пшiлiкке жџмбаћ к'рiнетiн ћылыћ едi. Бiрде зќуiмен жазушы Тынымбай Нџрмаѕамбетовтыѓ љйiнде ћонаћшылыћта болып, екi дос (маѕан солай к'рiндi) Тахауи мен Бердiбектiѓ ћџрапатын б'лiсуге тура келгенi бар. Пќленбай саѕатћа созылѕан ћазаћы отырыс љстiнде к'бiне-к'п Тахаѓ с'йлеп отырды. Бекеѓ бiз секiлдi тыѓдаушылар ћатарынан шыѕып кете ћойѕан жоћ. Бiрер мќрте Тахаѓныѓ 'тiнiшiмен ћойын дќптерiне жазып жљретiн ћысћа 'леѓдерiн оћыды. Бiрер мќрте жастыћ шаѕынан, ауыл 'мiрiнен ћысћа естелiктер айтты. Бар болѕаны сол. Суырылып с'йлеу, ћасындаѕылардыѓ к'зiне тљсу, маћтану, ќйтпесе бiреудi мазаћтау, 'зiн 'згелерден зор санау секiлдi пендешiлiктен мљлде ада, барынша ћарапайым, табиѕи, 'те жайлы, кеѓпейiл кiсi екенiне осы џзаћ отырыс љстiнде к'зiм ќбден жеткендей болды. Туасы адам, азамат ретiнде Соћпаћбаевтыѓ ешћашан «айкќпiр» аты шыћћан емес. Таѕы бiр оћиѕа есiме тљседi. 1974 жылы Б.Соћпаћбаевтыѓ 'ѓделген, тљзелiп ћайта ћаралѕан «Cлгендер ћайтып келмейдi» атты романы баспадан шыћты. 1975 ќлде 1976 жылы ма екен, осы кiтап сол кездегi ћазаћ ќдебиетiнiѓ елеулi табыстары ћатарында Мемлекеттiк сыйлыћћа џсынылды. Баспас'з беттерiнде пiкiрлер жарияланып жатты. Сондай пiкiрлердiѓ бiрi – «Ћазаћ ќдебиетi» газетiнде басылып шыћты. Мен онда осы газеттiѓ 'нер б'лiмiнiѓ меѓгерушiсi едiм. Мемлекеттiк сыйлыћћа џсынылѕан Б.Соћпаћбаев романын талдаѕан маћаланыѓ соѓында «Cлгендер ћайтып келмейдiнiѓ» атына сырттай ћараѕанда елеусiздеу к'рiнетiн, ал шын мќнiсiнде шыѕарманы терiске шыѕаратын ћысћа пiкiр, тiлек айтылыпты. Таѓ ћалдым. Мемлекеттiк сыйлыћћа џсынылѕан шыѕармалардыѓ бќрi дерлiк сол кездiѓ дќстљрi бойынша баспас'з беттерiндегi наућандыћ маћалаларда жаппай мадаћталатын, жаппай ћолдау жасалатын. Б.Соћпаћбаевћа келгенде, осы дќстљр неге бџзылады? Редакцияда газеттiѓ кезектi н'мiрiн талћылаѕан жеделдеме жиналыста да бџл сџраћћа жауап берiлмегенi есiмде. Жауабы

кейiнiректе берiлдi: Б.Соћпаћбаевтыѓ романы Мемлекеттiк сыйлыћтан ћџр ћалды. Бџл, ќрине, ќдiлетсiздiк едi. Ал ќрбiр ќдiлетсiздiк ќрбiр адамды, оныѓ iшiнде, сезiм жыршысы – жазушыны жасытып тастайтыны хаћ. Сыйлыћ дегеннен шыѕады. Менiѓ 1990 жылы «Жалын» баспасынан жарыћ к'рген «Шамшыраћ» атты романым 1992 жылдыѓ 26 маусымы кљнi Жазушылар одаѕыныѓ проза кеѓесiнде талћыланып, жабыћ дауыс негiзiнде Мемлекеттiк сыйлыћћа џсынылмай ма? Осы талћылау љстiнде менiѓ кiтабым туралы оѓ пiкiр айтћан Ћ.Исабаев, Ќ.Сараев, Е.Домбаевтардыѓ ћатарында мџндай жиындардан ќдетте бойын аулаћ салып жљретiн Б.Соћпаћбаев аѕам да бар екен. Бќлкiм, ќдеби кеѓесшi Б.Шахановтыѓ «љгiтiмен» кеѓес жџмысына шаћырылды ма екен, ќйтеуiр ћаламдас аѕам сол жолы автор туралы жалпылама жаћсы пiкiрлер айтып, «Шамшыраћты» ќбден лайыћты шыѕарма деп баѕалапты. Бџл – Бекеѓнiѓ хаттамаѕа тљсiрiлiп ћалѕан, ћазаћ ќдебиетiнiѓ бiр шыѕармасы ж'нiнде айтћан еѓ соѓѕы пiкiрi болса керек-тi. Артынша к'п џзамай, ыстыћ шiлденiѓ басында џлттыћ руханият ќлемiнiѓ ќулеттi бiр тџлѕасы дљниеден 'ттi... Бiр кезде Алматыдаѕы Ленин атындаѕы гљлзар баѕында ћасына жиналѕан ћаламдас iнiлерiмен болѕан сџхбатта сол тџстаѕы империялыћ билiктi ашыћ сынѕа алѕан ћазаћтыѓ ћайсар жазушысы Бердiбек Соћпаћбаев 'мiрiнiѓ соѓында азаттыћ таѓы атып, туѕан елiнiѓ еркiндiк жолына тљскенiн к'рiп љлгердi. 01.08.2001 ж. ТУРАП АЙТЋАН ТУРАШЫЛ Бiзде Мџћаѕалидыѓ аћындыћ таланты туралы айтарлыћтай-аћ жазылды. Бiраћ оныѓ адамшылыћ, кiсiлiк келбетi мен мiнез-ћџлыѕы, пайым-парасаты, ћарымћатынасы, жљрiс-тџрысына ћатысты ћалам тартћандар некен-саяћ десек болады. Аћынныѓ шыѕармашылыћ 'мiрбаяны мен азаматтыћ њќм жеке бастыћ таѕдыр-та-

лайына ќзiрше тљрен тљспептi. Неге? Бiрiншiден, аћынныѓ дљниеден 'ткенiне ќлi к'п уаћыт 'те ћойѕан жоћ. 25 жыл тарих биiгiнен ћараѕанда – ћас-ћаѕымдай сќт. Екiншiден, аћынныѓ таѕдырына ћатысы бар адамдардыѓ к'пшiлiгi ќлi аман-есен ортамызда жљрiп жатыр. Демек, дќл ћазiр Мџћаѕали жайындаѕы шырћыраѕан шындыћтыѓ тљгел айтылуы – базбiр замандастарымызѕа оншалыћ «тиiмдi» емес. Оныѓ љстiне, кљнi кеше ортамызда 'мiр сљрген айтулы азаматтыѓ айнала-т'ѓiрегi ж'нiнде, ќйтпесе оныѓ жеке басындаѕы «хикметтерi» ж'нiнде казбалап зерттеу жљргiзу, ащы-тџщы оћиѕалардыѓ бетiн ашып к'рсету, жалѕанѕа жария ету – ћазаћ дќстљрiнде, џлттыћ менталитетте бџрын-сонды сирек џшырасатын ћџбылыс. Солай екен деп, жиырмасыншы ѕасырдыѓ екiншi жартысындаѕы ћазаћ ќдебиетiнiѓ еѓ iрi тџлѕаларыныѓ бiрi – Мџћаѕали Сљлейменџлы Маћатайдыѓ 'мiрi мен 'нерi жан-жаћты зерттелуi керек емес пе екен? Оныѓ ата-бабасы, 'мiр тарихы, жеке басыныѓ шырѕалаѓы, тiптi ќрбiр басћан ћадамына, ќр кезде айтћан џтырлы с'здерiне дейiн мџћият жинастырылып, таяу жылдарда ћаѕаз бетiне тљсiп ћалмаса, кейiнгi замандарда аћићатыѓыз – аѓызѕа, болѕаныѓыз – болмаѕанѕа, айтпаѕаныѓыз – айтћаныѓызѕа џласып кете беруi мљмкiн. Бџл жолы бiз де Мџћаѕали туралы бiлетiнiмiздi тљгел жариялап жайып салу ниетiнен аулаћпыз. Тек оныѓ кiсiлiк келбетiне, мiнез-ћџлћына, айтћыштыћ љрдiсiне ћатысы бар кейбiр ћысћа байћауларымызды баѕамдап к'рмекпiз. Бiз бiлгендегi Мџћаѕали барынша iрi кесек мiнездi, басынан с'з асырмайтын намысшыл, кейде тез тџтанѕыш, аћићат љшiн от пен суѕа тљсуден тайынбайтын, туысы ерекше жаралѕан тџлѕа едi. Оныѓ шыншылдыѕы мен адалдыѕында, ќдiлдiкке деген сљйiспеншiлiгiнде шек болмайтын. Ќрдайым турашылдыѕын тџрып айтатын едi де, сол мiнезiнен жаћынына да жаћпай жљретiн. Cзiнiѓ патша к'ѓiлi ћаламаѕан ќркiмнiѓ мiн-мљлтiгiн сыртынан 'сек-аяѓѕа айналдырмай, жџрттыѓ к'зiнше бетке айту жаѕынан – осы Мџћаѕалидан асћан жаужљрек батырды, Мџћаѕалидан асћан мќрт жiгiттi к'рген емеспiз. Бiздiѓ

к'бiмiз-аћ шындыћты танимыз, бiраћ жариялай бермеймiз, жџрттыѓ к'зiнше айћайлап айтпаймыз, еѓ дџрысы – ћаѕаз бетiне тљсiрiп, к'ркемдiк тќсiлдермен тасымалдаймыз. Мџнымызды бiреу тљсiнiп, бiреу тљсiнбей жатады. Ал Мџћаѕали болса – 'нерi мен 'мiрiнiѓ арасында айырмасы жоћ тџтас ћџбылыс, бљтiн ќлем. Бџл негiзiнен аћындарѕа, оныѓ iшiнде Пушкин, Есенин секiлдi џлы аћындарѕа тќн ќрi соларѕа ѕана жарасатын бiтiм-болмыс, мiнез-ћџлыћ екенi де хаћ. Бiз Мџћаѕалимен 1968-72 жылдары «Жџлдыз» журналында бiрге ћызмет iстедiк. Одан бџрын да, кейiн де – пќлендей дастарћанымыз араласып кетпегенмен, к'рiсiп, бiлiсiп, 'згелер ћатарында ћџралысып жљрдiк. Айрыћша 1971 жылѕы ћазан айыныѓ басында аѕамызбен бiрге Аћт- 'бе ћаласында 'ткен апталыћ сапарымызда ќсiресе мен оныѓ аћындыћ болмысына ѕана емес, жеке бастыћ 'мiрбаянына ћатысты кейбiр ыћылымдардыѓ да ('з еркiмнен тыс) куќсi болѕаным бар... Жасыратыны жоћ: алпысыншы жылдардыѓ басында сол тџстаѕы кеѓестiк саясаттаѕы жылымыћ желдiѓ екпiнiмен ћазаћ ќдебиетiнiѓ босаѕасын асыѕыстау, 'ктемсiп аттауѕа ќрекет еткен бiр топ жiгiттердiѓ iшiнен Мџћаѕали к'рiнбедi. Басћаларды ћайдам, 'з басым ќуелгi кезде осыѕан iштей таѓырћап жљрдiм. Кейiнiректе, Мџћаѓмен жаћсы таныс-бiлiс бола бастаѕан тџста, аћырын сыпайылап отырып, осы жаѕдайды ћозѕаѕанымда, аѕамыз ћабаѕын шытыѓћырап: – Сендер адасып жљрсiѓдер, жiгiттер, – деп бiрден ћойып ћалѕаны бар. – Неге? – деп сџраѕанмын сонда. – Сенiѓ ќлгi бiр поэмаѓ таза саясатты жырлайды. Ал саясатпен наѕыз поэзия жасалмайды, – деп Мџћаѓ маѕан жаѕымсыз к'рiнген ќѓгiменiѓ шетiн шыѕарды. Мен мџны естiгенде, 'зiм iштей пiр тџтып жљрген аѕама кќдiмгiдей ренжiп ћалѕанмын. – Мџћа, саясатћа сiз де барып жљрсiз. «Мавр» мен «Ильичтi» жазѕан кiм? – деп 'зiне жармасћанмын. – Е, менiѓ ж'нiм б'лек ћой... – деп Мџћаѓ сонда назарын т'мен салып, жџмсаћ жымиып ћойѕаны ќлi есiмде. Жалпы, М.Маћатаев поэзияда ћазаћтыѓ дќстљрлi

«ћара 'леѓiне» ерекше адалдыћ танытып 'ттi. Тљрлiк жаѕынан бџтарлап бџзбай-аћ, басћаларымызѕа џћсап, ерекше мода ћумай-аћ, назым с'здiѓ мазмџнын байытып, оѕан ерекше ќуездiлiк, љндiлiк ћоса отырып та, ой-санасы бар ќрбiр пенденiѓ к'кiрегiн ћылдай нќзiк сезiмдердiѓ кљмбiрi мен сыѓѕырына толтыра беретiн ѕажайып лирик акын ретiнде ќдебиет ќлемiнде атын алтындап жазып кеткенi акићат. Рас, кейде 'з 'лендерiнiѓ жаратылысына 'зi џћсай бермейтiн аћындар да кездесе бередi. «Џлтым, жџртым» деп кљѓiренiп жыр жазып, ал 'зi тек ћараћан басыныѓ ћамын кљйттейтiндер, «иман iзде, пайда iздеме», «атаћ ћума, абыройѕа џмтыл», «жомартћа жаћын жљр, сараѓнан без» секiлдi iзгi мџраттарды насихаттай отырып, ал жеке басы керiсiнше керги беретiн мљнќфыћтар, 'кiнiшке ћарай, ћаламгерлер арасында баршылыћ. Ал Мџћаѕали аћынныѓ 'мiрi мен 'нерiнен ондай кереѕарлыћтыѓ iзiн iздеп таппайсыз. Мџћаѕали аћынныѓ бар болмысы, шыны мен сыры – оныѓ поэзиясына суретiн тљсiрiп, апаныћ сайрап жатыр. Оныѓ ќмбе кiсiлiк келбетi, мiнезћџлћы, ызасы мен ынтызары, тiптi кљнделiктi кљйкi тiршiлiкте бастан 'ткерген ћуанышы мен ренiшi, ћате басћан жерлерi, 'кiнiш мен ћайѕысы – бќрi айдай аныћ тљскен. Мџћаѕали – с'зсiз џлы аћын едi. Бiраћ ол, ќрине, аћ ћанатты перiште емес. Iшкi сарайы ерекше таза, тљтiнсiз, тљйткiлсiз жарыћ болѕанымен, ара-тџра лапылдаѕан сезiм жетегiне ерiп кететiн, шыѕармашылыћ адамына тќн 'ткiншi мiнез ћџбылымдарынан бiржола ада едi дей алмаймыз. Бiраћ оныѓ бiреудi сыртынан ѕайбаттаѕанын, бiреудi кљндеп кљйiнгенiн, кљштiлерге жаѕынѕанын, 'тiрiк с'йлегенiн, бљркемеленiп бџѕып ћалѕанын к'рген... ќй, ешкiм жоћ шыѕар. Ол не айтса да, кiсiнiѓ бетiне тура ћарап тџрып айтатын ерекше ћайсар, 'жет жiгiт болды. Ќрине, аћындыћ сезiм жетегiне ерiп ауыр, ћаталдау соћћан жерлерi бар шыѕар. Ќрi 'з бойындаѕы мiн-мљлтiктердi 'леѓдерiнде аямай ашыћ сынаѕан бiр аћын болса, ол таѕы да сол Мџћаѕалидыѓ 'зi. Мџћаѕалидыѓ аћк'з батырлыѕы, ерлiгi мен 'рлiгi тасып тџрѕанымен, оныѓ 'зiмшiлдiгiн, тќкаппарлыѕын,

менменшiлдiгiн к'рген таѕы ешкiм жоћ шыѕар. Ол ќрi ерекше мейiрбан, ћайырымды, жомарт, жатћа – кешiрiмшiл, досћа – адал болатын. Cзi жаратылысынан алып тџлѕалы, ерекше кљш-ћайратты, жiгiттiк дер шаѕындаѕы Мџћаѕалидыѓ бiреумен ќдейi алысып-жџлысћанын, ћол жџмсаѕанын к'рген, бiлген ешкiмдi естiмедiк. Бiрде аѕамыздан осы жайында жаћауратып сџраѕанымызда: – Мен бiреумен т'белесуден ћатты ћорћамын. Бiр ћызталаћтыѓ т'бесiн ойып, яки ћол-аяѕын жџлып алсам, масћара болмаймын ба?! – дегенi бар. Мџћаѕалидыѓ сенгiштiгi, к'ѓiлшектiгi, аѓћаулыѕы турасында мысалдар да жеткiлiктi. Бџл ж'нiнде оныѓ жерлестерi, туыстары, замандастары к'п айтады. Мџћаѕали аћынныѓ ћазiрдiѓ 'зiнде аѓыздыћ тџлѕаѕа айналып бара жатћаны зайыр. Ендi Мџћаѕалидыѓ аузынан шыћћан кейбiр ћанатты с'здерiнен айтћыштыћ љлгiлерден мысалдар келтiрмекпiз. Бiрде сол тџстаѕы Ћазаћстан Жазушылар одаѕында М.Маћатаевтыѓ «кезектi мќселесi» ћаралды. Кљн тќртiбi белѕiлi: аћынѕа «ащы суѕа» ћџмарлыѕы љшiн, ќлдекiмдерге тiл тигiзiп, ќлдекiмдердiѓ алдынан кесе-к'лденеѓ 'тiп кеткенi љшiн ауыр айыптар таѕылып, жазушылар џйымыныѓ басшылары оны Одаћтыѓ мљшелiгiнен шыѕару туралы џсыныс енгiзгенi бар. Осы џсынысты к'пшiлiк дауысћа салѕанда, ћазiргi белгiлi сатирик жазушымыз Ѕаббас Ћабышџлына iлесiп, мен де ћарсы дауыс бердiм. (Архивтi аћтарса, жиналыс хаттамасында бџл дерек жазылѕан болуы керек.) Сонда осы жиында ерекше белсендiлiк танытып отырѕан хатшыныѓ бiреуi тџрып: – Бiздiѓ арамыздаѕы кейбiр жiгiттер Макатаевтыѓ ћолтыѕына су бљркiп, желiктiредi, – дейтiн маѕынада кейiстiк к'рсеттi. Ѕаббас аѕамыз бџдан соѓ мiнбеге к'терiлiп, хатшыныѓ дќлелсiз таћћан айыбына тойтарыс берiп, аћынѕа ара тљскен. Ертеѓiне Жазушылар одаѕыныѓ фойесiнде диванда жантайып отырѕан екеумiздi к'рген Мџћаѕали анадайдан айћай салып:

– Ќй, жiгiттер, мен сендерге ризамын. Cйткенi сен екеуiѓнiѓ арттарыѓда менiѓ с'зiмдi с'йлейтiн екi миллион ћазаћ бар деп есептеймiн, – дедi. Мџћаѕалидыѓ мiнезiнен хабардар ететiн таѕы бiр к'рiнiс. Кезiнде «Ћазаћ ќдебиетi» газетiнде ќлдећандай себептермен М.Маћатаевтыѓ кљллi аћындыћ шыѕармашылыѕын тљкке алѕысыз етiп сойып салѕан к'лемдi маћала жарияланѕаны белгiлi. Маћала жарияланбас бџрын газеттiѓ сол тџстаѕы бас редакторы редакцияныѓ б'лiм меѓгерушiлерiне ќлгi маћаланыѓ ћолжазбасын оћытып алып, пiкiр сџраѕан. Жiгiттердiѓ бiразы, обалы не керек, мџндай џрдажыћ, сыртћы сiлтеумен жазылѕан ќдiлетсiз сынныѓ басылуына ћарсылыћ бiлдiрдi. Солардыѓ ћатарында 'нер б'лiмiнiѓ меѓгерушiсi мен де бар едiм. Газеттiѓ бас редакторы маѕан ћарап: – Ал саѕан бџл маћала несiмен џнамайды? – деп сџраѕан. – Ћазаћтыѓ осы кљнгi еѓ талантты аћынына жасалѕан ћиянатћа џћсайды, – дегендей пiкiр айтћаным есiмде. – Сонда ћалай, таланттыѓ атына сын айтуѕа болмай ма? – деп бас редакторым ешбiр зiлсiз, сџссыз кейiппен маѕан сынай, тiптi iштарта жылы џшырай ћараѕандай к'рiндi. Мџнысы: «Маѕан ћайт дейсiѓ? Аналар ѕой мќжбљр етiп отырѕан» дегендей ишарасы едi. Мен ол тџста ќлi аптыѕы басыла ћоймаѕан жас к'кiректiкке салып: – Неге ылѕи осы таланттар сынала беруi керек? Талантсыздар жайында неге ешкiм жџмѕан аузын ашпайды?! – деп редакторымныѓ сџраѕына сџраћпен жауап берсем керек. Бќрiн бiзден артыћ тљсiнiп отырѕан бас редакторымыз: – Ќлi аћылдасармыз, – деп с'зiн тќмамдаѕан. Артынша бќрiбiр ќлгi ќдiлетсiз маћала газетке жарияланып кеттi. Сонда Мџћаѕали не iстедi дейсiз ѕой? Атышулы газет шыћћан кљнi сќске тљс мезгiлiнде ќдеттедiгей бќрiмiз бас редактордыѓ б'лмесiне жиналып, жеделдеме 'ткiзiп

отыр едiк. Бiр мезгiлде ауызѕы б'лмеден хатшы ћыздыѓ «кiруге болмайды» деп шырылдаѕан даусы естiлдi де, артынша есiктi айћара ашып тастап, таудай iрi денесiн жылдам ћозѕап, iлгерi џмтылып келе жатћан Мџћаѕалиды к'рдiк. Шынымызды айтсаћ, ашу љстiнде алып денелi аћын бќрiмiздi жайпап кететiндей, кейбiреуiмiздiѓ кќдiмгiдей ћорћып ћалѕанымыз рас едi. Бiраћ Мџћаѕали кiре берiс есiктен к'п џзамай, аз-кем кiдiрiс жасады да, к'ше беттегi џзынша љстелдiѓ екi жаѕында жаѕалай отырѕан бiздi – газет ћызметкерлерiн оћты к'зiмен айналдыра бiр шолып 'тiп, аћыр соѓында т'рдiѓ т'бесiнде тљйенiѓ жарты етiндей љйiлiп, ш'гiп ћалѕан бас редакторымызѕа едќуiр ћадалып тџрып-тџрып: – Немене, айналаѓа 'ѓкей халтурщиктi жинап алып, соларды басћарѕаныѓа мќз болып, жетiсiп отырмысыѓ?! – дегенi ѕой. Бас редакторымыз лќм-мим жауап ћатћан жоћ. Оныѓ ћалыѓ ћатпарлы 'ѓiнен пќлендей ћобалжу белгiсiн де к'ре алмадыћ. Ћайта к'зi жылтырап, бурадай бџрћанып тџрѕан Мџћаѕалиѕа сљйсiне ћарап ћойды. «Ћазаћ ќдебиетiнде» оѓбай сыналѕан аћынымыз бџдан ќрi ештеѓе айтпай ('зiне ћарсылыћ бiлдiрiп жатћан ешкiмдi к'рмеген соѓ, басћа не iстесiн), таѕы бiр рет бќрiмiздi жаман к'зiмен сыпыра шолып 'ттi де, керi ћарай бџрылып жљре бердi. Ашулы аћыннан оѓай ћџтылѕанымызѕа ћуанѕандай болып, бќрiмiз желпiне бастаѕандай едiк. Сабырхан Асановтыѓ: – Ќй, мынау бiздi шетiмiзден халтурщик ћатарына ћосып кеттi ѕой! – деген с'зi к'ѓiлiмiздi су сепкендей басты. Сонда бас редакторымыз миыѕынан кљлiп: – Ештеѓе етпейдi. Осы Мџћаѕали кешегi Ћасымѕа џћсайды 'зi... – деп бiздi жџбатћандай сыѓай танытћан. Артынша к'п џзамай, Жазушылар одаѕында «Ћазаћ ќдебиетi» газетiнiѓ шаѓыраћ к'теруiнiѓ ћырыћ жылдыѕына арналѕан љлкен салтанатты жиын болып 'ттi. Жиынѕа, ќрине, жоѕарѕы ресми орындардан ќптќрићатты т'релер ћатысатын болды. Сол кљнi бiз тљсi бџзылыѓћырап, ќруаѕы к'терiлiп жљрген Мџћаѕали аѕамызды

к'рдiк. «Ќй, бљгiн бiр нќрсенi бљлдiредi-ау» деп ойлаѕанбыз. Ойымыз айнаћатасыз келдi. Ќуелi Мџћаѓ Жазушылар одаѕы љйiнiѓ алдында ќрлi-берлi теѓселiп жљрдi де, бiр кезде осылай ћарай бџрылѕан салтанатты к'лiктер тiзбегiне ћарап, ћабаѕын ћарс тљйiп алды. Кљмiс белдеулерi жарћыраѕан жалпаћ ћара «чайкадан» сол тџстаѕы Ћазаћстан Жоѕарѕы Кеѓесi Президиумыныѓ т'раѕасы С.Б.Ниязбеков тљстi де, ћасына к'мекшiлерiн ертiп, тура Одаћ љйiне ћарай беттей бергенi сол едi, оларды биiк ћаћпа есiктiѓ алдында Мџћаѕалидыѓ 'зi ћарсы алып: – Ассалаумаѕалейкљм! – деп ќуелi дауыстап сќлем бердi де, сол сќлемiне жауап кљтпестен: – Иќ, аѕа, немене сонша... не болып ћалды? Бќрiѓiз б'рлiгiп ћайда асыѕып барасыздар?! – деп гљжiлдемесi бар ма... Т'раѕаныѓ ћасындаѕы к'мекшiлерi (бќлкiм, оћћаѕарлары ма екен) екi аяѕын талтайтып жiберiп, ќрi ћарай 'ткiзбеске бекiнгендей есiк алдын кес-кестеп тџрѕан дќуге ћарай џмтылып едi, Ниязбеков кљлiп, басын шайћады: – Аћынѕа тимеѓдер... – дедi. «Аћынѕа тимеѓдер». Бџл сол тџста биiк билiк басында отырѕан т'ренiѓ аузынан шыћћан еѓ кемеѓгер с'з едi. Бiраћ ол жолы бiздiѓ ешћайсымыз – Мџћаѕалидан басћамыз, естiген с'зiмiздiѓ тљпсiз тереѓ маѕынасына жiтi љѓiлiп љлгерген жоћпыз. Бќрiмiздiѓ к'з алдымызда бурадай бџрћанѕан тентек аћынныѓ бiрден буыны босап, жадырап сала бергенiн к'рдiк. – Cтiѓiздер, 'тiѓiздер, – деп ћолын жайып, Жазушылар одаѕы љйiнiѓ ћаћпа есiгiне ћарата басын иiп, таѕзым еткендей болды. Ал мыѓ тоѕыз жљз жетпiс бiрiншi жылдыѓ ћазан айында «Жџлдыз» журналыныѓ дырдай екi ћызметкерi – проза б'лiмiнiѓ меѓгерушiсi Мен, поэзия б'лiмiнiѓ меѓгерушiсi М.Маћатаев бар, баспас'з тарату наућанын сылтау етiп Аћт'бе ћаласына барайыћ. Осы ћалада тџратын белгiлi аћын Мџхтар Ћџрманалин бiр кљнi зќуiмен екеумiздi љйiне ћонаћћа шаћыра ћалсын. Бiраз отырыстан соѓ Мџћаѕали љй иесiне бџрылып:

– Сый-сияпатыѓа раћмет, бауырым. Cзiѓ бiр оѓды жiгiт екенсiѓ ѕой, – деп бек ризашылыѕын бiлдiрiп ћойды. – О не дегенiѓ, Мџћа... Ќйтеуiр барѕа мќзiр ѕой. Зќуiмен екеуiѓ елге келiп ћалѕан екенсiндер. Ћонаћљйдi ћайтесiндер, осында ћона кетiѓдер, – деп Ћџрманалин жаћсы пейiлiн танытып отырды. Мџћаѓ сонда маѕан ћарап: – Мынау шын 'тiнiп сџрап отыр. Тљн жарымында мейманханаѕа ћайтып бармай-аћ, осында тљней кетсек ћайтедi? – деп сџрады. – Жоћ, мен кiсi љйiнде жатып џйыћтай алмаймын, кешiрiѓiз, Мџћа, – деп ћыѓырайдым мен. Шыным да сол едi. – Ей, сол мейманханада не бар?.. Мџнда бќрi дайын тџрѕан жоћ па? Мына Ћџрманалиннiѓ дастарћанына ћарасаѓшы. Жанѕа керектiѓ бќрi табылады. – Жоћ, мен бќрiбiр ћонаћжайѕа ћайтамын. – Ќй, 'зiѓ бiр ћырсыћтау ћызталаћ екенсiѓ... љгiтке к'нбейтiн. Жарайды, сен бара бер. Мен осында ћаламын. – Cзiѓiз бiлiѓiз, Мџћа. – Онда сен аздап ќлгi зќњќр суыѓнан ћџйып ћойшы, – деп Мџћаѕали иегiн к'тердi. – Оразбектi шыѕарып салудыѓ «кебiс киерi» болсын. – Ж'н ѕой, ќрине! – деп љй иесi ћалбалаћтап отыр. – Ал ендi, Мџхтар, менiѓ саѕан ћоятын бiр сериозный сауалым бар. Оразбек кетпей тџрып, осы мќселенiѓ басын ашып алайыћ. – Маћџл, Мџћа, маћџл. – Ал онда, шыныѓды айтшы, Ћџрманалин, осы мына мен, Мџћаѕали Маћатаев, ћандай аћынмын 'зi? – деп Мџћаѓ кљтпеген жерден т'тенше сџраћ ћойды. Ћџрманалин аздап абдырап ћалып, артынша есiн жиып алды: – Сен, с'з жоћ, талантты аћынсыѓ! – дедi. Неге екенi белгiсiз, Мџћаѕали љй иесiнiѓ бџл с'зiне риза болып ћуанудыѓ орнына, ћабаѕын тљйiп, ренжiп ћалды. – Ќй, сен де бiр ћызталаћ екенсiѓ ѕой! – Ау, маћтаѕаннан басћа менiѓ не жазыѕым бар?! – деп Ћџрманалин ћызыраћтай бастады.

– Мен сенен, Мџхтар, ћандай аћынмын деп сџрап отырѕаным жоћ па? – деп Мџћаѕали ендi тiптi 'рекпуге айналды. – Сен сџрадыѓ. Мен саѕан талатты аћынсыѓ деп жауап бердiм. Басћа не керек? – деп Ћџрманалин де ћыѓа ћоятын емес. – Талатты аћын... Талантты екенiмдi 'зiм де бек жаћсы бiлемiн. Бiраћ таланттыѓ да таланты бар емес пе? Сенiѓше, мен соныѓ ћайсысыѓа жатамын? Соны ашып айтпаймысыѓ? – Мќселен, Iлияс, Ћасым секiлдi сен де ћазаћтыѓ љлкен аћындарыныѓ бiрiсiѓ, – деп Ћџрманалин алѕан бетiнен ћайтатын ниетi жоѕын к'рсеттi. – Тџу! Мынау не дейдi, ќй?! Сен, Мџхтар, менiѓ кiм екенiмдi ќлi бiлмейдi екенсiѓ! – деп ћараптап ћарап отырып кљйiп кеткен Мџћаѕали аѕамыз ендi маѕан жалт ћарады да: – Оразбек, ћане, сен айтып тљсiндiршi, осы мен 'зi ћандай аћынмын, ќ? – деп ћадалды да ћалды. Мен тљк ойланбастан: – Мџћа, сiз, менiѓше, Мџћаѕали Маћатаевћа ѕана џћсаѕан б'лекше аћынсыз ѕой! – деп жауап бермеймiн бе. Мџћаѓ сол жерде ойнаћыланып, мќз болѕан сыѓай танытты да: – Мiне, мынау бiлетiн кiсiнiѓ с'зi. Ал ендi, Мџхтар, мен бљгiн сенiѓ љйiнде ћонбаймын. Оѕан к'п ренжiмессiѓ. Мына Оразбекпен бiрге ћонаћ љйге ћайтамын, – дегенi бар. Осыдан к'п џзамай, «Жџлдыз» журналыныѓ сол тџстаѕы бас редакторы Тахауи Ахтанов ћызметiнен босатылды да, Ахтановтыѓ «командасына» кiретiн бiр топ жiѕiттер – Мџћаѕали Маћатаев, Т'леген Тоћбергенов, Дулат Исабеков, Асћар Сљлейменов, Жљсiп Ћыдыров бар – Алматыныѓ «Жетiсу» ресторанында бас редакторымызды шыѕарып салудыѓ рќсiмiн жасадыћ. Дастарћан љстiнде ќркiм тiлек бiлдiрiп, аз уаћыттыѓ iшiнде тљсiнiстiкпен ћызмет iстескен Тахаѓныѓ атына ќртљрлi маћтау с'здерiмiздi аямай айтып отырдыћ. Едќуiр уаћыт љнсiз отырѕан Мџћаѕали бiр кезде с'з бастап, бќрiмiзге џћсап, бџрынѕы бастыѕын маћтаудыѓ орнына, бiрден:

– Ой, Таха, сiз ешбiр ћулыћты бiлмейдi екенсiз ѕой. Соныѓ кесiрiнен екi жылѕа жетпей орныѓыздан ћалпаћтай џшып кеттiѓiз! – демесi бар ма? Тахаѓ кљлiп: – Cзiѓ ћулыћ бiлетiн кiсiдей с'йлейсiѓ-ау! – деген. Сонда Мџћаѕали аяћ астынан байсалды бола тљсiп: – Ойбу, Таха, сiз бiлмейдi екенсiз ѕой... Мен деген елден асћан ћумын ѕой! – деп бќрiмiздiѓ iшек-сiлемiздi ћатырѕаны бар. Мџћаѕали аћынныѓ болмыс-бiтiмiнен, мiнез-ћџлћынан хабардар ететiн мџндай мысалдарды к'бейте беруге болар едi. Соныѓ iшiнде аѕа буын жазушылардыѓ к'пшiлiгi бiлетiн бiр штрихты ћысћа ћайырып ћаѕазѕа тљсiрудiѓ ћисыны келiп-аћ тџр. Алматыда бiраз уаћыт љй-кљйсiз жљрген Мџћаѕали жетпiсiншi жылдардыѓ басында Жазушылар одаѕынан љш б'лмелi кiрпiш љй алып, ќуелi мќз болып ћуанып жљрдi. Онда бiз «Жџлдыз» журналында ћызмет iстеймiз. Мџхаѓныѓ ћуанышын б'лiсiп, бiрге «жуысћандарда» есеп жоћ. К'п џзамай, «Жџлдызѕа» аћынныѓ љйiндегi Лашын жеѓгемiз келiп: – Мына аѕаларыѓа ћой десеѓдершi, – деп араша сџрап тџр. Ќуелi тљкке тљсiнбей: – Ау, не болып ћалды? – деп сџрамаймыз ба? – Е, не болушы едi... Аѕаларыѓ Одаћтан алѕан жаћсы љйiн радионыѓ дикторы Ќнуарбек Байжанбаевтыѓ ескi ћамыс љйiне ауыстырып жатыр. – Онысы несi? – Итiм бiле ме? «Адамгершiлiк», «гуманизм» деген бiрдемелердi айтады... Бiздiѓ айтћанымызѕа ќсте к'нетiн емес, ћараћтарым. Бiз бџрыннан Мџћаѕалидыѓ аѓѕалдыѕын, аћк'ѓiлдiгiн, жомарттыѕын, мќрттiгiн талай к'рiп-бiлiп жљрсек те, мына ќрекетiн ерекше ерсiлiкке, тiптi аћымаћтыћћа санадыћ. Сол кљнi тљстен кейiн жџмысћа «к'ѓiлi к'терiѓкiлеу» келген аѕамыздан бќрiмiздi таѓырћатћан жаѕдайдыѓ жайын сџраѕанымызда, оныѓ бетi бљлк етпестен: – Ќнуарбек к'п жылѕы к'не жолдасым едi. Жазушы-

лар одаѕы берген жаћсы љйге «сен кiрiп ал» дегенiм рас, – деп ћарап отыр. – Неге 'йтесiз? – деп сџраймыз. – Отырѕан ћамыс љйi ћыста суыћ, жазда ысып кетедi екен. Ќнуарбектiѓ денсаулыѕына жаћпайды... ќрi балашаѕасы бар... – дегендей ћисынсыз гќптi айтады аѕамыз. – Е, 'зiѓiзде де бала-шаѕаныѓ басы бар емес пе? – деп сџраймыз бiз. – Менiѓ бала-шаѕамныѓ аяћ-ћолдары балѕадай, шетiнен шымыр 'сiп келедi. Ал менiѓ денсаулыѕымды 'здерiѓ бiлесiѓдер... Тауды жарып, тасты бџзатын кезiм емес пе? Тiфќ, тiфќ! – Сонымен, џзаћ жыл кљтiп алѕан жаћсы љйiѓiздi диктордыѓ жаман љйiне шынымен-аћ ауыстырып жiбересiз бе? – Уже оформить етiп ћойдым. Ќѓгiме осымен бiттi, жiгiттер! Осыны айтћан Мџћаѕали ћолын бiр сiлтеп, кеѓседен шыѕып жљре бердi. С'йтiп, ћазаћ радиосы дикторыныѓ ескi ћамыс љйiнде Мџћаѕалидыѓ бала-шаѕасы ћала бердi. Cзi дљниеден 'ткенде де денесi осы љйден шыћты жарыћтыћтыѓ... Ќдебиеттiѓ бџрынѕы-соѓѕы тарихын оћи жљрiп, мџндай оћиѕаны кездестiрген кiсi бар ма екен? Мiне, ћазаћтыѓ Мџћаѕали аћыны осындай азамат едi. Ћџдай кейде ерекше жомарттыћ жасайды: бiр адамныѓ басына бќрiн љйiп-т'гiп бере бередi. Талант та, 'нер де, ерекше бай мiнез-ћџлыћ, адамгершiлiк ћасиет, тiптi ќулиелiк кепиет те сљйген ћџлыныѓ 'н бойынан табылады. Cкiнiшке ћарай, Иемiз бiр нќрсеге ѕана таршылыћ к'рсетедi екен: ондай пенделердiѓ жер љстiндегi жеке бастыћ 'мiрi ћысћа болатыны бар. Ќлде мќѓгiлiк 'мiр осылай бастала ма? 2001 ж.

ЖЏМЕКЕННIЃ ЖЉРЕГI Ќдiлетсiздiк пен ћиянатћа шыдай алмаѕан бџрынѕы заманныѓ аћындары, мќселен, ћолына ћылыш џстап, жауына ћарсы атойлап шапћанда, бiразы ћапияда мерт болады екен. Мќселен, Махамбет. Ќйтпесе арсызѕа ар-намысын таптатпас љшiн жекпе-жекке шыѕып, оћћа џшып 'ледi екен. Мќселен, Пушкин. Ал кешегi кеѓестiк дќуiрде 'мiр кешкен хас талантты ћазаћтыѓ ћасћаларыныѓ бiразы елi мен жерiнiѓ азаттыѕы жолында жандарын пида етiп, ћынадай ћырћылып кете барды. Мќселен, Маѕжан. Ћызыл империяныѓ iргесi бекiп, жолы болып тџрѕан «бейбiт» жылдарында 'мiр кешкен хас талантты ћазаћтыѓ ћасћаларыныѓ к'бi барлыћ 'шiн 'здерi жазѕан 'леѓнен алып, ћолдарынан к'рер басћа амалдары болмаѕан соѓ, ертерек дертке шалдыѕып, мезгiлiнен бџрын жанып кетiптi. Мќселен, Ћасым. Мен осы Ћасымныѓ ћатарына Мџћаѕали мен Жџмекендi де ћосар едiм. Бџл жердегi мќселе – кезiнде Ћасымды, Мџћаѕалиды, Жџмекендi ќлдекiмдердiѓ ћуѕындап, ћиянат к'рсетуiнде ѕана емес (ќрине, ондайлар да кездескен шыѕар); олардыѓ 'зге замандастарына ћараѕанда сезiмтал, ќсершiл, боркемiктеу жаратылысыныѓ уаћыт жљгi мен замана ћыспаѕыныѓ салмаѕын к'тере алмай, мезгiлiнен бџрын морт сынуы болса керек. Ћазаћ поэзиясыныѓ оћшау тџрѕан љш бќйтерегi – Ћасым, Мџћаѕали, Жџмекен бiр-бiрiмен таѕдырлас 'мiр кешiптi. Жас жаѕынан љшеуi де ћырыћтыѓ ћырћасына шыћћанымен, елудiѓ етегiнен џстап љлгермегендер. Ал шыѕармашылыћ 'мiрбаян тџрѕысынан келсек, бiздiѓше, бџл љшеуi де негiзiнен айтарын айтып, жазарын жазып кеткендер. Осылардыѓ iшiнде Жџмекен Нќжiмеденовпен бiз замандас болдыћ. Арамыздаѕы екi-љш жас айырмамызѕа ћарамастан, џзаћ жылдар бойы ћатар ћџрбылардай татутќттi 'мiр кештiк. Араластыћ, ћџраластыћ, ћораластыћ, ћауымдастыћ деуге ћисыны келедi. Бiздiѓ туѕан жерiмiз бен о бастаѕы туыс елiмiз бiр-бiрiнен жыраћта жатар едi. Бiраћ, бiздi – алпысыншы жылдардыѓ басында ћазаћ

ќдебиетi атанѕан ћасиеттi ћара шаѓыраћтыѓ босаѕасын аттаѕан жаѓа буынды бiрлестiрген – мџрат пен дљниетанымныѓ ортаћтыѕы екенi хаћ. Осы жаѓа буынныѓ еѓ асыл, еѓ к'кейкестi талабы – џлтымыздыѓ к'ркемдiк ойына аз да болса жаѓа с'з ќкелiп ћосу едi. Џлтымыздыѓ к'ркемдiк ойына жаѓа с'з ќкелiп ћосћандардыѓ ћатарында аћын Жџмекен Нќжiмеденовтiѓ бар екендiгiне бљгiндерi ешкiмнiѓ таласы жоћ. Аћынныѓ туѕанына 50 жыл толѕан 1985 жылдыѓ 'зiнде-аћ: «Жџмекен поэзиясы – бiздiѓ џлттыћ маћтанышымыз, бiздiѓ ендi ашылар алтын сандыѕымыздыѓ бiрi» – деп жазыпты аћынымыз Ќбдiлда Тќжiбаев («ЋЌ», 22.ХI. 1985). Бiз бџл жолы Жџмекен аћынныѓ шыѕармашылыѕына талдау жасауды маћсат етпегендiктен, оныѓ 'мiр тарихына ћатысы бар 'зiмiз бiлетiн кейбiр деректердi естелiк тљрiнде баян ћылмаћпыз. Ќу баста дене ћайраты жеткiлiктi болѕан, бџлшыћ еттерi бџлтиып ойнап тџратын т'ртбаћ, шымыр жiгiттiѓ сырттай ћараѕанда денсаулыѕы мiнсiз, мыћты к'рiнгенiмен, Жџмекен ћамшыныѓ сабындай келте 'мiрiнiѓ iшiнде љш рет инфаркт алып, 48 жасында дљниеден 'ттi. Ћашан шаншып – бiлмейсiѓ тыз етерiн, Ажалыѓныѓ жаз ќлде кљз екенiн. Болжау ћиын; бомбалар ћоймасындай К'кiрегiмдi кљнi-тљн кљзетемiн. Неше тљрлi џл таптыѓ, аналарым, Ана арманын ойласаћ, бала ћамын, Бiр жљректiѓ инфарктi – ќѓгiме емес, Инфарктi болмаса замананыѓ! – деп 'зi дќл тауып айтћандай, тiршiлiктiѓ ћат-ћабат таућыметi аћын жљрегiн жаралай-жаралай, аћыр соѓында келмеске алып кеткен едi. Аћын жљрегi... Дљниеде бџдан нќзiк, бџдан сезiмтал, жараланѕыш, жќбiрленгiш жаратылыс бар ма екен? Махамбет ћаншама адуын батыр болѕанымен, оныѓ жљрегi соншама нќзiк, ќлжуаз едi. Абай ћаншама салћынћанды

ћалайыћ. Љйiндегi бiрер саѕатћа созылѕан жаћсы отырыста Ќбекеѓ сол жолы газет, журналдарда 'леѓдерi жиi жарияланып жљрген кейiнгi буын 'кiлдерiнiѓ 'леѓдерiн ауызша жатћа айтып, бџлардыѓ келешегiнен зор љмiт, елеулi еѓбектер кљтетiнiн ерекше ћуанышты пейiлмен ќѓгiмелеп отырды. Сонда аѕа аћынныѓ алдымен атаѕандары Мџћаѕали, Тџманбай, Cтежан, Жџмекен болѕаны есiмiзде. Сол кездесуiмiзде Ќбекеѓ бiзге де аз-кем назар аударып: – Сендердiѓ газетке шыћћан кейбiр џйћассыз, аћ 'леѓдерiѓ де маѕан џнайды. Бiраћ бiз мџндай тќсiлдi баяѕыда-аћ ћолданѕанбыз, – деп, 'зiнiѓ бiрнеше к'не монологтарын оћып берген. Cстiп љйiндегi кездесуiнде маћтаѕан аѕа аћынымыз кейiнiрек, љш-т'рт жылдан соѓ «Ћазаћ ќдебиетi» газетiнде жазѕан к'лемдi маћаласында менiѓ верлибрлi еркiн 'леѓ љлгiсiндегi «1961 жыл» атты поэмамды ћатты сынѕа алѕаны бар... Аѕамыздыѓ осы «мiнезiн» џзаћ жылдар бойы тљсiне алмай жљрдiк. Бiздiѓ бџлай мќн беретiнiмiздiѓ себебi – Ќбекеѓ сол жылдарда бiздiѓ к'бiмiз љшiн бџлжымайтын ќптќрићат едi. С'йтiп, Тќжiбаев маћтаѕан «консерваторияда оћитын кљйшi аћын» Жџмекендi алѕаш к'ргенде, сол тџста бiздiѓ ортамызда (Ќ.Кекiлбаев, М.Маѕауин, Ћ.Ысћаћов, А.Сљлейменов, С.Баймолдин, Ж.Ћыдыров, Д.Досжанов) ћалыптасћан «ешкiмдi менсiнбеу» дќстљрi бойынша, мен де ќуел баста бiрден елп ете ћалѕаным жоћ. Жазушылар одаѕында 'ткен бiр жиналыстыѓ арасындаѕы љзiлiсте кездескен (ол кезде бiз шаћырусыз жиналыстардан ћалмаймыз) Жџмекен бiр жiгiттiѓ сараѓдыѕы жайында ќѓгiмелеп тџр екен. «Cзi жомарттыћ жайында 'леѓдер жазыпты, бiраћ бќтшаѕардыѓ ћалтасынан соћыр тиын шыѕын шыћпайды-ау!» – деп мырс-мырс кљледi. Ол тџста ћайсымыз жетiсiп, жырѕап жљрушi едiк? Бќрiмiз дерлiк ауылда 'скен ћарапайым шаруалардыѓ ћара сираћ кедей џрпаћтарымыз. Ай сайын ћолѕа тиетiн азын-аулаћ стипендияны, анда-санда елден келетiн тары, талћанды талѕажау етемiз. Алматы вокзалына барып, вагоннан жљк тљсiрiп, ќйтпесе отын сарайына барып, к'мiр

тасып, аѕаш жарып кљнелтiп жљргендерiмiз де бар. Бiраћ алды-артымызѕа ћарайлап, «ћарнымыз ашып ћалады-ау» деп ћамыѕып жљрген ешћайсымыз жоћ. Жџмекеннiѓ сонда сараѓдыћ ж'нiнде мысћылдап айтћан с'зi намысыма тидi ме, ќлде осыныѓ алдында ѕана ауылда тџратын ћоймашы к'кем салып жiберген бес-он сом аћша ћалтама симады ма, ќйтеуiр сол жерде мен аяћ астынан жомартсынып, Жџмекен бастаѕан жiгiттердi асханаѕа шаћырайын. Ол кезде Жазушылар одаѕы љйiнiѓ бiрiншi ћабатында кiшi-гiрiм асхана болатын. Ал ћаѕаз бетiн шимайлап жљретiн студент «жазѕыштардыѓ» к'бiсi осы асханаѕа кiрiп, ас iшудi ќжептќуiр дќреже к'редi. Бiздiѓ бiр курстасымыздыѓ: «Сырбай Мќуленовпен бiрге отырып палау жедiм. Нанбасаѓдар, 'зiнен барып сџраѓдар!» деп екi ай бойы маћтанатын марапатты жер осы болатын. Cзiн Ќбдiлда Тќжiбаев газет бетiнде маћтаѕанымен, пќлендей ћарны тоятын дќрежеге жете ћоймаѕан Жџмекен сонда менiѓ асханаѕа шаћырѕанымды ќсте терiс к'рмей, кiшкене 'ткiр к'здерiн бџрынѕыдан бетер жiпситiп, маѕан кљле ћарады: – Сен 'зiѓ кейбiреулерге џћсамайтын, жаћсы жомарт жiгiт болармысыѓ?! – дедi. – Ќзiр оншалыћ жаман атым шыѕа ћойѕан жоћ, – деп сыпайысыдым мен сол арада. – Онда не тџрыс бар? – деп Жџмекен маѕан аз-кем љлкендiгiн танытћысы келгендей ћолтыѕымнан алып, асханаѕа ћарай беттедi. Содан соѓ мен к'ѓiлiмдi к'тере тљсiп: К'ргем жоћ ол кљндердiѓ от, дауылын, Естiгем жоћ ћањарлы оћтар љнiн. Сонда да жас жанымда мќѓгiлiктей, Жанып тџр шџѕыласы Октябрьдiѓ, – деп жырлап жљрген тура 'зiѓ екенсiѓ ѕой! – дедi. Маћтап келе жатћан секiлдi, бiраћ, неге екенi белгiсiз, к'зiнен кљлкi кетпейдi. – Cзiм, – деп мен де ныѕарлап ћойдым. Менiѓ дауыс ырѕаѕымнан iшкi намысшыл мiнезiмдi таныѕан Жџмекен лезде байсал тартып:

– Жаћсы 'леѓ екенi рас. Бiраћ, ћара да тџр, осыдан кейiн «Октябрьдiѓ от, дауылын к'ргем жоћ, бiраћ ондаймџндаймын, баћытћа кенелдiм, ћарыћ болдым» деген елiктеуiштер ћаптап кетедi, – дедi. Сол 1958 жылы «Жџлдыз» журналында жарияланѕан менiѓ «Октябрьге» деген 'леѓiмдi Ћуандыћ Шаѓѕытбаев аѕамыз Жазушылар одаѕында 'ткен бiр талћылаужиында «тќуiр iзденiстер ћатарында» атап 'тiп, атаѕымды шыѕарып жiберген едi. Ол заманда «Жџлдыз» бетiнде 'леѓ бастыру – жастар љшiн едќуiр оћиѕа саналѕан-ды. Сiрќ бiзден г'рi танымал болып ћалѕан Жџмекеннiѓ бiз тарапћа мойын бџруына да осы оћиѕа септiгiн тигiзсе керек. Асханаѕа кiрген соѓ Жџмекенге ћарап: – Не iшесiѓдер? – деп сџрамаймын ба? – Cзiѓнiѓ жомарттыѕыѓ бiледi, – Жџмекен. Бiраћ ол жолы бiз бiр-бiрiмiздi тљсiнбеген екенбiз. Тљсiнбеген емей немене, сол арада мен ерекше «жомарттыћ» к'рсету ниетiмен 'зiм асханаѕа ертiп келген жiгiттердiѓ ќрћайсысына екi тљрлi таѕамнан – бiр тќрелке палау, бiр тќрелке гуляш сатып алып, саудырлатып алдарына апарып ћойдым. Мџным аз болѕандай, таѕы да ќрћайсысына екi б'телкеден айран сатып алып, самсатып алдарына ћойдым. Пќлендей ћарындары ћампиып тойып жљрмеген жiгiттерiм менiѓ мына ћылыѕымды к'рiп, бiрбiрiне таѓырћай ћарасып отырды. Бќрiнен Жџмекен жылдамдыћ к'рсетiп: – Оу, батыр-еке, мџныѓ не? Палауыѓ да кљрiш, гуляшыѓ да кљрiш. Iшiндегi жылтыраѕан бiрер тљйiр етi болмаса, екеуi де бiр ас. Жарайды, мџныѓа да к'нейiк. Ал мына он б'телке кефирдi ћаздай тiзiп неменеге ќкелдiѓ? – деп сџрамай ма? Мен тљсiндiре бастадым. – Ойбай-ау, кљрiш деген еѓ жџѕымды тамаћ ћой. Мќселеѓки, асћазанѕа 'те пайдалы... – Маћџл. Сен кљрiш егiп љйренген елден келгенсiѓ. Ертеден кешке дейiн каша жеп љйренiп ћалѕансыѓ ѕой. Ал мына б'телкенiѓ iшiнде тџрып, жылы кљнде баћырып ашып кеткен Алматыныѓ ащы айраны кiмге керек? – Е, iшпеймiз бе?

– Демек, сен бiздi кефир iшiп, кљрiштi закуска ћылуѕа шаћырѕан екенсiѓ ѕой? Солай ма? Мен жаѓа танысымныѓ к'мейiн ќреѓ тљсiндiм. – Ойбай-ау, бџл айраннан пайдалы нќрсе бар ма? Ќрi тамаћ, ќрi сусын. Џйћыѓды жаћсартады, жљйкеѓдi тљзейдi... – деп аћтала бастадым. – Ќрi 'те арзан! – деп Жџмекен сол арада басын изеп, мырс-мырс кљлiп ћойды. – Иќ, арзан. Жџмекен маѕан сыѕырая ћарады. – Сен, немене, аузыѓа араћ алмайтын ћусыѓ ба? – Мен араћ iшпеймiн. – Шынымен бе, ей? – Шынымен. – Мќссаѕан, безгелдек! – деп Жџмекен екi алаћанын жайып, сайћымазаћћа салып, ћасындаѕыларѕа таѓырћай ћарап ћойды. – Араћ iшпейтiн де аћын болады екен-ау. – Болѕаны ѕой, – деп мен ныѕарлай жауап бердiм. Жџмекен ћайтадан байсал тартты. – Ал сонда... неге iшпейсiѓ? – Ќкем рџћсат бермейдi. – Сонда ћалай 'зi... Ќкеѓ молда кiсi ме? – Жоћ, кќдiмгi ћарапайым ћалћозшы. Ауылда ћауын егедi... Мџны естiгенде Жџмекеннiѓ ћоѓырћай 'ѓiне бiлiнербiлiнбес кiрбiѓ тљсiп, сќл мџѓайып ћалѕандай к'рiндi маѕан. – Бiз ќкесi барлардыѓ психологиясын тљсiне бермеймiз, – дедi содан соѓ. – Жалпы, ќкенiѓ тiлiн алѕан дџрыс. Ћане, онда айраныѓнан ћџйып ћойшы. Тартып жiберейiк! – деп с'зiнiѓ соѓын таѕы ћалжыѓѕа бџрып ќкеттi. Жџмекен 'мiр бойы ќзiл-шынын араластырып отырып: – Сенiѓ елу сегiзiншi жылы алып берген айраныѓныѓ дќмi ќлi таѓдайымнан кетер емес, – деушi едi. – Бiздiѓ о баста арам нќрсе – араћпен ауызданбай, адал ас – айранмен ауыздануымыздыѓ, бќлкiм, жаћсы нышаны болѕан шыѕар, – деушi едiм мен ондайда. Љйiне ќр тљрлi сылтаулармен – арнайы шаћырумен

– Осы Жџмекен ћайда? Бiр жаћћа кетiп ћалды ма? – деп сџрайтын. Ќрине, ќдейi сџрайды. Мџндайда Жџмекен лќм-лим жауап бермей, басын бiр жаѕына сќл ћисайтып алып, мырс-мырс кљлiп отыра берер едi. Бiздiѓ жiгiттердiѓ бiразы (дќл осы кљнге дейiн) к'пшiлiк ортасына тљскенде 'здерiн 'згелерге таныстырѕысы келiп, ћайта-ћайта белсенiп с'з с'йлеуге, оћыс мiнездер к'рсетуге бейiм. Шыѕармашылыћ адамдарыныѓ едќуiр б'лiгiне тќн бџл мiнездi поза деп атайды, ћазаћшасы, бќлкiм, бой сылау шыѕар. Мен бiлетiн Жџмекен осындай бой сылаудан ада-кљде таза, барынша табиѕи, барынша ћарапайым едi. Бiраћ Жџмекеннiѓ бџл ћарапайымдылыѕы – тым кљрделi, ћиын, тљйiндi мiнездердiѓ ћоспасындай к'рiнетiн. Ол да кќдуiлгi жџмыр басты пенде болды. Ол да 'зге еркеккiндiктiлер ћатарлы азды-к'птi ћыдырды, жљрдi, сайрандады. Оныѓ «б'телкелес» серiктерi де баршылыћ едi. Бiраћ бiр басында кiсi таныѕыштыћ ћасиеттерi жетiпартылатын аћын 'з ортамызда 'тетiн iшкi сџхбаттарда ќлгi «серiктерiнiѓ» атын атамайтын, мќн бермейтiн. Досћа – адал, кешiрiмшiл, кеѓпейiлдi едi. Бiраћ бiр ћызыѕы: бiреулердi ћараптан-ћарап жљрiп сыртынан џнатпайтын, ондайларды к'рсе, мџрнын тыржитып, мысћылдап ћалуѕа тырысатын. Мџндайлардыѓ iшiнде – бiздiѓ университетте бiрге оћыѕан к'ѓiлдес, ћаламдас жора-жолдастарымыз болатын. Мен кейде сол жора-жолдастарымды ћорѕаштай бастасам: – Ќй, сол харамыѓды айтпашы маѕан! – деп ћолын бiр-аћ сiлтейтiн. Жџмекеннiѓ осындай бiрбеткейлiгiн аѓѕартатын бiр оћиѕа есiме тљсiп отыр. 1976 жылдыѓ к'ктемiнде бiз екi џлымызды мџсылмандыћ дќстљрмен, сљндетке отырѕызып, шаѕын ѕана той-томалаћ жасадыћ. Жолдастарды, жерлестердi шаћырдыћ. Ќрине, ћонаћтарымыздыѓ к'пшiлiгi к'ѓiлi жаћын ћаламдастар, аћын, жазушылар болды. Ќлденеше саѕатћа созылѕан осы ћызыћшылыћта Жџмекен ерекше к'ѓiлсiз, бейтарап отырды. Алѕашћылардыѓ ћатарында с'з тигенде де пќлендей шешiлмей, аманлыћ-саулыћ тiлеумен шектелдi. Ќншейiнде ћаѕазѕа

ћараѕанда ѕана киетiн ћара мљйiз сапты к'зiлдiрiгiн жарћабаѕыныѓ астына ћондырып алѕан ћонаѕымныѓ жылтыраћ ќйнектiѓ ар жаѕындаѕы кiшкене к'зiнде ќдеттегi жџмсаћ кљлкi табы жоћ, айналасына ћараѕанда бiр тљрлi тiкенше ћадалады. Бiраћ лќм-лим љндемей отырды. Сол кезде аузы тынбай сџѓћылдап с'йлеп отырѕан Асћар Сљлейменов 'зiнiѓ сайћымазаћ мiнезiне басып, алдында самсап тџрѕан б'телкелердiѓ жылтыраѕан этикетка ћаѕаздарын жџлып алды да, ћарсы алдындаѕы Нќсiп жеѓгемiзге ћарай еѓкейе берiп: – Жеѓеше, сiзге мына маћтау грамоталарын аса сыйлас к'ѓiлден џсынамын! – дедi 'тiрiк салтанатты, к'терiѓкi дауыспен. Нќсiп жеѓгемiз сонда Асћардыѓ ћисынсыз ћалжыѓын ћабылдамайтын ыѓѕай танытып: – Сен, немене, аяћ астынан... жеѓге ћылдыѓ? – деген. – Ау, жаћсы к'ретiн жеѓгемдi ћџттыћтауѕа рџћсат жоћ па? Пардон, мадам, – дедi Асћар басын иiп, иiлiп тџрып. – Немен ћџттыћтамаћшы едiѓ? – Ау, Оразбектiѓ, то есть, бљгiнгi той иесi џлдарыныѓ сљндет тойымен де! – Ћойшы, шыраѕым! «Маћтау грамоталарын» 'ткiзе алмаѕан Асћар сонда 'тiрiк ренжiген болып, ћисалаѓдап бiраз тџрды да, сылћ етiп орнына барып отырды. Асћардыѓ бџл жолы оншалыћ сќттi шыћпаѕан «спектаклiне» ешћайсымыз мќн берген жоћпыз. Жџмекенге кездейсоћ к'зiм тљсiп едi... бџл, кљлмек тљгiл, езуiн де жимастан, Асћарѕа ћарап, бедiрейiп ћалѕан екен. Отырыстыѓ асабасы ќккi жiгiт едi, дастарћан шырћы бџзылуы мљмкiн деп ойлады ма екен, сол арада дереу љзiлiс жариялап жiбергенi есiмде. Бќрiмiз жапырылып есiк алдына шыћтыћ. Тљн ортасы ауып кеткен беймезгiл уаћыт. Ќрлi-берлi зырылдаѕан к'лiк дыбыстары азайып, љлкен шањар iшi тынышталыпаћ ћалѕан екен. Тљнгi ауа салћын, едќуiр ызѕарлы к'рiндi. Сыртћа шыѕысымен, ћонаѕымныѓ к'ѓiлiн ауламаћ маћсатымен Жџмекенге ћарай бџрылып келiп едiм,

ол сырѕаћсып шеттеп кеттi. Оныѓ ћасына Асћар Сљлейменов барды. Екеуi сќл кљѓкiлдесiп тџрды – ерегiскен, салѕыласћан ыѓѕайлары байћалмады. Бiр кезде Жџмекеннiѓ: – Ал, мен кеттiм, – деген дауысын естiдiм. – Кеткенiѓ ћалай?.. – деп мен таѕы да с'зге араласпаћ едiм. Сол жерде шын ћызыћ болды. Менiѓ ћасына барѕанымды кљтпей, Жџмекен Мџратбаев к'шесiне ћарай жалт бџрылып, тџра ћаша ж'нелдi. Оныѓ артынан тарпылдап жљгiрiп Асћар ћуып кеттi. Бiз аѓ-таѓбыз. Бќрiмiз Мџратбаев к'шесiнiѓ ортасына шыѕып, аѓтарылып тџрмыз. Едќуiр уаћыттан соѓ ентiгiн ќзер басып, Асћар ћайтып келдi. – Жеткiзбедi. Ћашып кеттi! – дейдi. – Ћайда кеттi? – деп сџрамаймыз ба? – Бiлмеймiн. Желаяћ екен. К'з жазып ћалдым, – дейдi Асћар. Сол кеткеннен – Жџмекен мол кеттi. Љш кљн бойы сабылып бiз аћын Жџмекен Нќжiмеденовтi iздедiк. Милицияѕа звондаймыз. Жоћ. Емханаларѕа звондаймыз. Жоћ. Мљрдеханаларѕа звондаймыз. Жоћ. Сонда Жџмекеннiѓ ћолында тџратын анасы Мљслима: «Ћорыћпаѓдар. Балам дiн аман. Бiр оѓаша жерде демалып жатыр», – дептi ѕой. Ќулие екен, жарыћтыћ! Жоѕалѕан аћынды iздеп жљргенiмiзде кљлкiлi оћиѕалар да кездестi. Жџмекеннiѓ жаћын жолдасыныѓ бiрi, аѓѕал, аћк'ѓiл мiнездi Ћалихан Ысћаћов аѕамыз сонда Ќбiш Кекiлбаевтыѓ љйiне звондайды емес пе? Телефонды Ќбiштiѓ шешесi алады. – Апа, мен Ћалиханмын ѕой. Бiз Жџмекендi iздеп жљрмiз. Ол сiздiѓ љйде ћонып жатћан жоћ па? – деп сџрайды. Жџмекен оћиѕасынан мљлдем хабарсыз Айсќуле шешемiз: – Ей, не боп ћалды? Аман ба 'зi ќйтеуiр? – деп абыржып ћалса керек. – Ћайдан аман болсын. Љш кљннен берi џшты-кљйлi жоѕалып кеттi. Cлi-тiрiсiн бiле алмай, ќбден ћџсаѕа батып жатырмыз, – десе керек аѕамыз.

Айсќуле шешемiзге аѕамыздыѓ «'лi-тiрi» деген жаманатты с'зi џнамай: – Немене, Жџмекен 'лсе, оныѓ љйiндегi ћатынын ќмеѓгерлiкке алайын деп пе едiѓ?! – демей ме сонда? Ћалекеѓ бџдан кейiн сасћанынан телефон трубкасын тастай салса керек... Љш кљн 'ткен соѓ «жоѕалѕан аћынымыз» денi-басы есен-сау, аяћ-ћолы бљтiн, саћалы 'спеген, киiмi умаждалмаѕан... оныѓ есесiне – џйћысы ћанѕан, ашуы басылѕан, «сiп-свежий», жып-жылтыр кљйiнде ертеѓгi саѕат тоѕызда кеѓседегi жџмысына келедi ѕой. Ол љш кљн бойы ћайда болды, ћайда жљрдi – жан баласы бiлмейдi. Ќрине, Жџмекеннiѓ алдын ала дайындап келген сценарийiн (бiр журналист досыныѓ сырттаѕы дачасында ћаланыѓ ызышуынан ћашып, демалып жатыпты-мыс) естiдiк. Естiдiк те, ќрi ћарай ћазбалап сџраѕан жоћпыз. Бџл жердегi маѓыздысы – Жџмекеннiѓ тљн ортасында оћыстан бiздiѓ ортамыздан ћашып кетуi едi. Мен сол жолы оныѓ к'ѓiл шырћын бџзѕан Асћардыѓ оспадарсыз ћалжыѓы шыѕар деп ойлаѕанмын. Кейiн естiдiм: Жџмекен бiздiѓ сљндет тойымызѕа Б. деген жiгiттiѓ шаћырылѕанына ренжiптi. Бџл жiгiттi бiраздан берi сућаны сљймейдi екен. Ќуелгi кезде екеуiнiѓ ћарым-ћатынасы жаћын, жаћсы басталыпты. Екеуi бiр мекемеде ћызмет iстеп, бiр б'лмеде отырады. Анау жiгiт ылѕи «жљрегiм ауырады» деп к'п уайым айтатын к'рiнедi. Соѕан жаны ашыѕан Жџмекен: «Ќй, сенiѓ емделуiѓ керек. Сен тљбi ћазаћ ќдебиетiне керек адамсыѓ», – деп асты-љстiне тљсiп жљредi екен. Жолдастыћ ћарым-ћатынас орнатып, отбастары араласатын дќрежеге жетедi. К'п џзамай, ќлгi аурушаѓ жiгiттiѓ ћызметi 'седi, баспадан бiрер кiтабы шыѕады. ендi ол Жџмекендi к'рсе, бџрынѕыдай елпектемейдi, ернiнiѓ џшынан амандасады, ерiне с'йлейдi. Онысы да ештеѓе емес ћой – 'скен жiгiттердiѓ лезде 'згерiп шыѕатынын Жџмекен бџрындары да талай к'рдi емес пе? Ол жiгiт аћыр соѓында баспас'з бетiнде жариялаѕан бiр маћаласында Нќжiмеденовтiѓ ћарас'з саласындаѕы тџѓѕыш ћадамы – «Аћ шаѕыл» романына сын айтады. Ќрине, бас жарылып, к'з шыѕаратын солаћай сын емес едi. Романда бас кейiпкер 'зектi тартыс жоћ дегенге саятын пiкiр.

Тоћ санап сорда ћалѕан iздерiѓдi, Ћараѕым, саѕынѕанда барып тџрамыз. Ћараумен к'зiм талды осы сордан, Ћараѕым, аман келгей жау жолынан. Дљниеде еш арманым болмас едi, Бџйырса топыраѕым 'з ћолымнан... – деп басталатын Нќжiмеден ћарияныѓ џзаћ 'леѓi де кезiнде ел iшiнде айтылып жљрiптi. Астында ќке табаныныѓ iзi жатћан осы шойын ћазанды Жџмекен бергi жылдарѕа дейiн – туѕан жерi Ћошалаћћа жыл аралатып барѕан сайын к'рiп тџрар едi. Бiраћ жетпiсiншi жылдардыѓ ортасына таман, бiр кездерi – 1939 жылы Нќжiмеден ћарияныѓ Ашаћтыѓ Сорына т'ѓкерген шойын ћазаны, жиырмасыншы ѕасырдаѕы еѓ жойћын соѕыста «социализм идеялары» љшiн ћџрбан болѕан ћазаћ жауынгерiнiѓ бiрiне орнатылѕан даладаѕы ћарапайым ескерткiш жер астына сiѓiп жоѕалып кетсе керек... Нќжiмеденнiѓ осы шойын ћазаны – к'ркем шыѕармаѕа, опера, дастанѕа сџранып тџрѕан таћырып екенi с'зсiз. Ћамћоршы ћариясы 'лгеннен кейiн Жџмекеннiѓ ерi мойнына кетедi. Ќлi буыны беки ћоймаѕан жас атасыныѓ артында ћалѕан ќжептќуiр ћара-ћџра малѕа иелiк ете алмайды – ондай талѕажудыѓ бќрi џстаѕанныѓ ћолында, тiстегеннiѓ аузында кете барады. Содан ол бiр жыл аулында жан саћтап жљрiп, 1955 жылы сол кездегi талапты жастыѓ бќрi тоѕысып келiп жатћан Алматыѕа ћарай нар тќуекелмен тартып отырады. Жасынан 'леѓ жазып, кљй тартатын ћазаћтыѓ 'спiрiм жiгiтi ол тџста ћайда барушы едi? КазГУ, КазПИ аталатын еѓ атаћты оћу орындарыныѓ бiрiнiѓ барып есiгiн ћаѕар едi. Бiраћ КазПИ-дiѓ филология факультетiне ћџжаттарын тапсырѕан Жџмекеннiѓ жолы болмайды. Бiрiншi сынаћтан – ћазаћ ќдебиетiнiѓ шыѕарма жазу жџмысынан тоѓћалаѓ асады, бетi быттиѕан «2» деген баѕа алады. Таѕдырдыѓ тќлкегi деген осы болар: ћазаћ ќдебиетiнiѓ болашаћ жасампаз тџлѕасы ћазаћ ќдебиетiнiѓ еѓ алѕашћы жазбаша сынаѕынан 'тпей ћалады!

Ћазiр отырып ойлаймын: Жџмекен сол жолы еркiн таћырыпћа шыѕарма жазды ма екен деп. Cйткенi елуiншi жылдардыѓ аяѕында ауылдаѕы орта мектептi бiтiрген жастар арасында, ќсiресе аудандыћ, облыстыћ газеттерде алѕашћы 'леѓдерi жарияланып, кеуделерiне нан пiсiп келген талапкер абитуриенттер iшiнде жоѕары оћу орындарында 'ткен алѕашћы сынаћтарда еркiн таћырыптарды таѓдап алып, к'сiлтiп дастандар, шџбыртып 'леѓдер жазѕандары аз емес едi. Cкiнiшке ћарай, сол кездегi сынаћ алушы џстаздардыѓ бiрћатары ондай «'зiмшiл 'леѓшiлердi» џнатпайтын болуы керек, ќйтеуiр бiзбен бiрге 1957 жылы КазГУ-де шыѕарма жазѕан «еркiн таћырыпшылардыѓ» бiразыныѓ мойындары салбырап ауылдарына ћайтып кеткендерiн бiлемiз. (Cзiм де алѕашћы сынаћта еркiн таћырыпћа к'сiлтiп бiр поэма жазып тастауды кљнi бџрын ойластырып келсем де, љлкен акт залына кiргенде тљнiмен џйћым бџзылып шыћћандыћтан, шекем солћылдап, басымныѓ ауырып тџрѕанын байћап, бiрден таћтада жазулы тџрѕан «Сќбит Мџћановтыѓ «Ботаг'з» романындаѕы Асћар образы» деген таныс таћырыпты таѓдауѕа мќжбљр болѕаным есiмде. Сол жолы Ћџдай оѓдап, асћан «аћылды» шешiм ћабылдаѕанымды артынан бiлдiм: ћазаћ ќдебиетiнiѓ шыѕарма сынаѕынан б'ксесi бџлтиѕан «5» алыппын...) Институтћа оћуѕа тљсе алмай тауы шаѕылѕан Жџмекен Алматыда бiрнеше кљн сенделiп бос жљредi. Ауылдан алып шыћћан азѕантай аћша таусылѕан. Алматыда не туысы, не танысы жоћ. Елге ћайтуѕа – бетi кљйедi, «Нќжiмеденнiѓ немересi iгзамнан ћџлап келiптi ѕой» деген ћауесеттен ћорћады. Содан бiр кљнi – ќбден ћарны ашћан, жљдеп-жадаѕан Жџмекен еѓ ћџрымаса ќр жерде тџратын автоматтан салћын газды суды ћџйып iшетiн љш тиындыћ ћара баћыр таба алмай, осы кљнi Абай к'шесiн бойлап аѕатын бас арыћтыѓ жаѕасында, топыраћ татыѕан аѕын суды алаћанымен џрттап iшiп, к'ѓiлсiз ћиялѕа батып, жалѕыздан-жалѕыз отырса керек. Бiр мезгiлде: – Ќй, бала... Не болып ћалды? – деген тосын дауысты естидi.

Т'меннен жоѕарыѕа ћарай мойнын созып ћараса, дќл ћасында мџнтаздай таза киiнген ћазаћ офицерi тџр екен. Ћызыл жаѕалы милиция емес, ќскери екенiн тез таныѕан Жџмекен дегбiрiн басып: – Аѕа, ассалаумаѕалейкљм! – деп сќлем бередi. Ќскери адам сол жерде жылыџшыраѕан ћабаћпен мџныѓ сќлемiн ћабылдап, бозбаланыѓ бозарѕан жљдеу, сыныћ жљзiне љѓiле ћарап тџрады да: – Иќ, с'йле, бала! – демей ме? Жџмекен, ќрине, с'йлеп бередi. Жас жiгiттiѓ мљшкiл халiн к'рiп, жаны ашыѕан ћазаћ офицерi сол жерде оны љйiне ертiп апарып, алдымен ќбден тойындырады. Содан соѓ: – Бала, мынадай б'тен жерде жљрiп, ћџр аштан 'лiп ћаласыѓ, ќйтпесе жолы бџзыћ бiреулерге ћосылып кетесiѓ. Одан да ќзiрше бiрер жыл кљн к'рудiѓ ћамын ойластыруыѓ керек. Ћалѕанын к'ре жатарсыѓ, – деп ќлгi аяћ астынан кездескен жебеушi Жџмекендi сол тџстаѕы Ћазаћстан Комсомолыныѓ Орталыћ комитетiне ертiп апарады. Ол заманда комсомол – жастардыѓ еѓ белсендi саяси орталыѕы, оныѓ ћоѕамдыћ беделi де елеулi болатын. Ондаѕы жiгiттер Жџмекендi (ол кезде ол танымал аћын да емес, кљйшi де емес, жай ќншейiн ауылдан келiп, оћуѕа тљсе алмаѕан ЋЛЖО мљшесi ѕана) жаћсы ћабаћпен ћарсы алып: – Арнайы жолдамамен Ћараѕандыѕа, шахтаѕа жiберсек ћалай ћарайсыѓ? – деп сџрайды. – Болады, – деп Жџмекен бiрден келiсе кетедi. Оныѓ басћа барар жерi де жоћ едi. С'йтiп, болашаћ аћын комсомолдыћ жолдамамен 'ѓi тљгiл, тљсiне кiрмеген љлкен 'ндiрiс орнына кете барады. Ћараѕандыда жљргенде Жџмекеннiѓ жолы оѓѕарыла бастайды. Бџрын атасына ерiп мал баћћан, ћџдыћ ћазѕан, ш'п орѕан шаруа баласы ендi шахтердiѓ темiр ћайласын ћолына џстаѕанда да белi ћайыспай, ћатарынан ћалмай еѓбек етедi. Еѓ бастысы – тџраћты жалаћысы бар, жатаћханада орны дайын, тамаѕы тоћ. Осылай жљре берсе, бќлкiм, бiрер жылды артћа салѕан соѓ, орталыћ газеттердiѓ бетiнен озат шахтер Нќжiмеденов туралы очерк, суреттеме де оћып ћалар ма едiк, кiм бiледi.

Шахтер Нќжiмеденовтiѓ кешкiлiк жатаћханаѕа жиналатын ћазаћ жџмыскерлерiнiѓ ортасында да домбыра тартып, ќн айтып отыратынын к'рген жергiлiктi комсомол џйымыныѓ хатшысы бiр кљнi мџны №33 шахтаныѓ к'ркем'нерпаздар љйiрмесiне апарып ћосып жiбередi. Содан кейiн осы к'ркем'нерпазшылардыѓ тасы 'рге домалап, к'п џзамай, ћызыл астана Мќскеу ћаласында 'тетiн бљкiлодаћтыћ байћауѕа ћатыспай ма? Ќлде бiр таѕдыр тќлкегiмен тљу алыстаѕы Атыраудан келген асћан кљйшi жiгiт Жџмекен сонда Мќскеу сахнасында кљмбiрлетiп домбыра тартпай ма? Байћауды џйымдастырушылар сонда 'нерi тасыѕан жас шахтер Нќжiмеденовке табаћтай-табаћтай маћтау ћаѕаздарын тапсырмай ма? Бџлар Мќскеуден ћайтћан соѓ шахтаныѓ жергiлiктi дербес газетiнде «жас жџмысшы 'нерпаздардыѓ астанадаѕы алѕашћы табысы» аспандата дќрiптемей ме? Арада бiр жыл 'ткенде №33 шахтаныѓ партком секретары жас шахтердi кабинетiне оѓаша шаћырып алып: – Ал, шыраѕым, осы сенiѓ не ойыѓ бар? Осылай к'мiрге к'мiлiп жљре бересiѓ бе? – деп сџрайды. Жџмекен ќуелде 'зiнен пќленбай жас љлкен ћазаћ отаѕасы ќгiмесiнiѓ баѕытын тљсiнiѓкiремей ћалып, к'здерi жыпылыћтап: – Жљре бермегенде не iстеймiн, аѕа? – дейдi. – Сен 'зiѓ жаћсы кљйлер тартады екенсiѓ. «Шахтер даусына» шыћћан 'леѓдерiѓдi де оћыдым. Сонда деймiнау, балаѕында битi бар бџл бала бџнда не сандалып жљр деп ойлаймын ѕой, – дейдi отаѕасы. Партком секретарыныѓ 'зiне iштартып отырѕанына сонда барып к'зi жеткен Жџмекен: – Аѕа, 'зiѓiз бiлесiз, мен мџнда комсомолдыћ жолдамамен келдiм. Тќртiп бойынша, ќлi де бiр жыл шахтада жџмыс iстеуiм керек екен.. – деп кљмiлжи бастайды. Шахта 'мiрiнде едќуiр билiк тiзгiнiн џстап отырѕан партком секретары сонда: – Бала, сен 'йтiп алаѓдама. Сенсiз де мџнда Ћараѕандыныѓ к'мiрiн ћазатындар жетiп артылады. Керектi ћџжаттарыѓды тљгел ж'ндеп бергiзейiн. Сен ертерек бас ћамыѓды жаса. Оћуѕа кет! – деп кесiмдi уќжiн айтады. С'йтiп, 1956 жылы Жџмекен Алматыѕа ћайтып

келедi. Басћа бас сџѕатын жерi жоћ болѕан соѓ, ћаншама ћысылып-ћымтырылса да, былтырѕы бас арыћтыѓ бойында бџѕан Тќѓiрiнiѓ 'зi кезiктiрген офицердiѓ љйiн iздеп тауып алады. Жџмекеннiѓ жаѕдайына ќбден ћаныћћан жебеушiсi – ћазаћ офицерi Ѕџдайдулла Ержанов оны бџрыннан пќлендей таныстыѕы, бiлiстiгi жоћ атаћты академик Ахмет Жџбановтыѓ тура 'зiне ертiп апарады. Сол жерде Жџмекеннiѓ екi-љш кљйiн тыѓдап к'рген Ахаѓ бiрден ћарауындаѕы жiгiттерiне пќрмен берiп, бџрынѕы ћџдыћшы, кешегi шахтер баланы Ћџрманѕазы атындаѕы ќйгiлi консерваторияѕа оћуѕа ћабылдаттырады. – Неге екенiн ћайдам, Ахаѓ менi џлт аспаптары оркестрiнiѓ дирижерi болуѕа дайындап жљрдi, – деп ќѓгiмелеп отырушы едi Жџмекен кейiнiректе. – Сiрќ, ол кiсi сенiѓ кљйшiлiк 'нерiѓдi ћаламаѕан шыѕар, – деп бiлгiшсiген баз бiреуiмiзге Жџмекен ешбiр ћалжыѓсыз (ол тџста бiздiѓ к'бiмiз кез келген ћџбылысты сайћымазаћћа айналдыруѕа ћџмармыз) ћабаѕыныѓ арасын ћасып отырып: – Кiм бiлсiн... – деп џзаћ љнсiздiктен соѓ, шылымыныѓ џшын аћырын тiстелеп ћойып, ойлана жауап берер едi. – Маѕан, мысалы, ол кiсiнiѓ маћтап жљрген кейбiр шќкiрттерiнiѓ домбыра ћаѕысы џнайды емес пе? Жџмекен консерваторияда оћып жљрiп курстас жолдасы Шќмшi Ћалдаяћовпен бiрiгiп, 1959 жылы атаћты «Менiѓ Ћазаћстаным» ќнiн шыѕарады. Бџл ќннiѓ шыѕу тарихы ћазiр белгiлi болып отыр. Сол кезде Ћазаћстанныѓ солтљстiк облыстарын бiржола Ресейге апарып ћосып жiбередi екен деген саяси 'сек бџрћ ете ћалды. Оныѓ алдында ѕана Оѓтљстiк Ћазаћстанныѓ едќуiр жерлерi Cзбекстанѕа 'тiп кеткендiктен, мџныѓ жай ћауесет емес, к'п џзамай шындыћћа айналатыны бџрынѕы Аћмоланыѓ басына Целиноград ћалпаѕын кигiзiп, Тыѓ 'лкесi ћџрылѕанынан-аћ белгiлi болып ћалѕандай едi. Бiраћ ол тџста тырп етiп, тџяћ серпер шама жоћ. Басћаларды бiлмеймiн, ал КазГУ-дiѓ филология факультетiнде оћитын студенттердiѓ бiразы кешћџрым жатаћханаѕа жиналып алып, 'зара гуiлдесiп, бейсќубет, бейсаясат талћылаулар џйымдастырар едiк. Бiздiѓ арамыздаѕы ћызућанды Нџрмаћан Оразбеков, Баћыт Сейтжанов

секiлдi кейбiр жiгiттер тiптi жоѕарѕы жаћћа ћарай жџдырыћтарын бiлеп кiжiнiп, кљжiлдеуге дейiн баратын. Ал Ќбiш Кекiлбаевћа џћсаѕан салћын ћандыларымыз ћаламына жармасып, «Махамбет» атты «џлтшылдыћ» поэма жазып тастаѕаны есiмiзде. Бiраћ бќрiмiзден озѕаны – бiзден г'рi ересектеу, тќжiрибесi молдау екi студенттiѓ бiрден ауыздан-ауызѕа тарап кеткен «Менiѓ Ћазаћстаным» атты екпiндi ќнi болды. Туѕан ел басына таѕы да ћатер т'нген 1986 жылдыѓ желтоћсан кљндерiнде Алматыдаѕы Республика алаѓында азаттыћ љшiн ћан т'ккен ћазаћ жастарыныѓ аузынан Жџмекен мен Шќмшiнiѓ «Менiѓ Ћазаћстаным» ќнiнiѓ айтылуы тегiннен-тегiн емес едi. – Музыкасы келiстi-аћ. Бiраћ с'зiн ћайта жазар ма едi... – деп отыратын Жџмекен. Оныѓ осы ќн мќтiнiндегi к'терiѓкiлеу сарынѕа к'ѓiлi толмайтындай к'рiнетiн. Жалпы Жџмекен аћын шыѕармашылыѕында к'терiѓкi, к'ѓiлдi сарын – сирек кездесетiн ћџбылыс. Оныѓ юморы да, кљлкiсi де – ќдетте ћоѓыр мџѓды, тереѓ сырлы болып келедi. Табиѕатынан асћан музыкант болып туѕан Жџмекен к'бiне iшкi драматизмге тџнып тџрѕан шерлi кљйлердi шебер орындар едi. Жџмекеннiѓ тартуында «Абыл», «Нар ату», «Домалатпай», «Бала Майса» кљйлерiн тыѓдаѕан ќрбiр талѕампаз, танымпаз тыѓдаушы 'зге домбырашылардыѓ бiразына сыни к'збен ћарай бастар едi. Аћындыћ 'нердегi кредосын айѕайлап айтып, ќйтпесе маћалалар жазып насихаттауды маћсат етпеген Жџмекен бќрiбiр iшкi наным-сенiмiне айрыћша берiк болатын. Ћаншама орынсыз сынѕа џшырап, жинаћтары туралы жќбiр к'ргенiмен, 'зi тура к'рген бетiнен оѓайлыћпен шегiнген емес, мќмiлегершiлiкке к'п барѕан емес. Љндемейдi, бiраћ шыдауѕа тырысады. Маѕан жазѕан (14.06.1966 ж.) бiр хатында: «Биылдыћћа мен соѕылмаѕан жиналысты к'ргем жоћ. Бiраћ... шыдаймын ѕой. Менiѓ мiндетiм – жазу, жџрттыѓ мiндетi – тљсiнбеу болып кеттi. Сол-а-й!» – дептi. Жџмекен поэзия мен музыканы жеке б'лiп ћарамаушы едi. Ќрине, бiрiншi кезекте – поэзия тџрады. Екiншi

кезектегi кљй 'нерiне де айрыћша кiрпияз, кiдi томырыћ болатын. Оныѓ кљйшiлiк 'нерге ћаншалыћты мќн беретiнiн ћазаћ 'леѓiнде Iлияс Жансљгiровтен кейiнгi дќуiрде алѕашћылардыѓ бiрi болып тџтас «Кљй кiтабын» (1966) жазуынан да аѓѕарар едiк. Кейде кљйшiлер, кљйлер турасында оѓаша ќѓгiмелер љстiнде айтысып, келiспей де ћалар едiк. Ендi айтуѕа болатын шыѕар: Жџмекен ћазаћ кљйлерiн т'кпе, шертпе деп жiктеудi мљлдем мойындамас едi. Ќсiресе алпысыншы жылдардыѓ аяѕында, жетпiсiншi жылдардыѓ басында сахнаѕа жиi шыѕып, Сыр бойы мен Сарыарћаныѓ ежелгi шертпе кљйлерiн керемет жаѓалыћтай жан-жаћты насихаттай бастаѕан кейбiр ѕалым, жазушы аѕайындарымыздыѓ ќрекетiн жаћтырмай: – Бџлар ќр ауылдан бiр-бiр Ћџрманѕазы тудырѕысы келедi, – дейтiн. Бiраћ 'зi Ћџрманѕазы бабасыныѓ бiрде-бiр кљйiн к'пшiлiк алдында тартпас едi. Мен ондайда бiздiѓ елiмiзде «Ћаратаудыѓ терiс ћаћпайлары» деп аталып келген, ежелгi ћобыз љнiне сќйкестiрiле шыѕарылѕан к'не кљйлердiѓ тереѓ философиялыћ њќм психологиялыћ иiрiмдерге толы сазды сарындарын тiлiм жеткенше маћтап, марапаттап баѕамын. – Сенiѓ «терiс ћаћпайларыѓ» кљйге емес, кќдiмгi ќнге џћсайды, – деп мiз баћпайды Жџмекен сонда. Жџмекен – консерваторияда оћыѕан бiлiмпаз. Ќрi белгiлi кљйшi. Ал мен болсам, мектепте оћып жљрген жылдары к'ркем'нерпаздар оркестрiне ћатысып, «Кеѓес кљйi» мен «Шалћымадан» ќрi асып к'рмеген дилетантпын. Бiраћ 'зiмдi шертпе кљйлердiѓ зор патриоты санаймын (ќлi де солаймын). Кейде Жџмекеннiѓ атаћты шебер Романенконыѓ ћолынан шыћћан ћызыл ћоѓыр домбырасын ќзер сџрап алып, 'зiм бiлетiн «терiс ћаћпайдыѓ» бiрiн шертiп шыѕып: – Ой, ѕажап емес пе? – деймiн. Ол отыра ћалып маћтаудыѓ орнына, к'зiн к'зiн жымитып кљле бастайды. – Ей, неге сонша 'шiѓ бардай домбыраныѓ бетiн сабалайсыѓ? – дейдi.

ламайтын, 'згеше бiтiмдi, ћиын, кљрделi ћайырымдардан тџратын, оћыѕанѕа – ойлануды ћажет ететiн, сыртћы ќсiре ћызыл жылтыраѕы аздау к'рiнетiн, к'рер к'зге – к'рiксiздеу, естiр ћџлаћћа – тосындау естiлетiн ерекше, бќлкiм, б'тендеу ћџбылыс едi. К'зiнiѓ тiрiсiнде Мџћаѕали Маћатаев тауып айтћандай, «Жџмекен – жџмбаћ аћын» болып 'ттi дљниеден (Осындайда Абайдыѓ: «Мен бiр жџмбаћ адаммын, оны да ойла» деген с'зi еске тљседi). Кезiнде Нќжiмеденовтiѓ кiтаптарына редактор болѕандар да аћын жiгiттер едi. Олардыѓ жекебастыћ 'ресiздiктерi жоћ дей алмаймын, бiраћ бќрiнiѓ бiрдей 'штiгi мен ћастыѕы бар дегенге сенбеймiн. Бiздiѓ к'бiмiздiѓ шыѕармашылыћ толысу кезеѓiмiзге тап келген саяси цензураныѓ талабы ћатал едi. Оныѓ љстiне, сол саяси талаптарѕа сљйенiп алып, шын таланттарды жљндеп алуѕа тырысатын бас редакторлар мен лас редакторлар мљлдем болѕан жоћ деп айту таѕы да ћиын. Олай дейтiнiмiз – баспаларда отырѕан басшылардыѓ, 'те ћыраѕы редакторлардыѓ жоѕары лауазымды жерлерде ћызмет атћаратын авторлардыѓ ћолжазбасын «кљзеуге» ќдетте жљректерi дауаламай, «бџлардыѓ 'здерi жауап бередi» деп баспаханаѕа айдап жiбере бергенiн талай к'рдiк емес пе? Сол тџстаѕы «социалистiк демократияныѓ» сићы осындай едi. Жџмекен аћынныѓ к'ѓiл кљйiнен хабардар ету љшiн оныѓ маѕан 1965 жылдыѓ 13 маусымында жазѕан хатынан џзаћ љзiндi келтiрмекпiн (Мен онда Шиелiде, М.В.Ломоносов атындаѕы орта мектепте ортаѓћолдай мџѕалiмдiк ћызметтемiн). «Оразбек! Аман ба? Бiз де аманбыз, боѕауызды боратып жљрмiн. Басћа тљк жоћ. Дљние кљйiп тџр. «Лениншiл жас» аман. Жаћсы ештеѓемiз жоћ. Басатын жаћсы маћала керек. «Сiзге ћандай 'леѓ џнайды?» деген рубрика аштыћ. Љлес ћос, с'йле, к'бей! Очень объективно с'йле. Жџрттыѓ талѕамын тљзеймiз бе, аздап та болса ыћпал жасаймыз ба деген ой ѕой баяѕы... Тезiрек маћала жiбер. Жалпы аћындыћ туралы, шыѕармашылыћ туралы ойларыѓды аш. Бiраћ жалпылама болмасын. Жџртты, есебiн тапсаѓ, 'лтiрiп тџрып сынауыѓа болады. Саясатсыз

с'йле. Таза шыѕармашылыћ жасасын! Шыѕармашылыћ болса, саясат дегендi ћолдан жасауѕа болады... ...Жыл ћорытындысы болды. Ќ.Тќжiбаев Ћадыр екеумiздi сойып тџрып маћтады. Содан берi менiмен жџрт амандаспайды. Мен не iстеймiн? Оныѓ маћтаѕанына сенiп жатћан мен жоћ. «Cз к'зiммен» ѕой баяѕы. Ал поэмалар туралы ешкiм љндемейдi. ЦК-ѕа арыз тљсiптi дегендi естiдiм («Ж.Нќжiмеденов соѕыстыѓ кљлiн ѕана жырлайды»). Бiраћ ЦК-даѕылар менiкiн дџрыс деп тауыпты. ...«30» деген лирикалыћ поэма жазам ба деп едiм, жазып та жљрмiн, бiраћ жарытып ештеѓе айта алатын емеспiн. Асылы, мен лирик емеспiн-ау... «Жарыћ пен жылу» атты ылѕи 'леѓдер жинаѕын талћылаттым. Ћ.Б., Х.Е., т.б. шалдар сойып тџрып сынады. С.-ке керемет 'кпеледiм. Сол жинаћты оћып шыѕып, 'зiме маћтаѕан. Талћылауѕа да ћомпиып келген. Аналар iреп жатћанда – љндемедi. А. с'йле дегендерге «жоћ» деп жауап бердi. Бџдан артыћ Ћ.Ѕ.-ларѕа не керек? Лаулап ала ж'нелiстi. К. бiраз шолтаѓдап пiкiр айтып, маѕан ара тљскен болды. Дџрыстап, баћайлап – жаманын жаман, жаћсысын жаћсы деп айтћан ешкiм болѕан жоћ. Иттей боп шыћтым. Жинаѕым 'зiме «страшно» џнайды. Тiптi жаман жаѕыныѓ 'зi џнайды. Маѕан трибунѕа ћоятын талапты ћояды. Мен трибун бола алам ба? Ыза болдым. Шыћћасын Ѕ. мен Т. араћ сџрады (џялмай). Мен де ћызыћпын: ресторанѕа ертiп барып, араћ ќпердiм. Iшiп алысты. Сонсоѓ маћтады. Не деген ћасiрет! Осыдан кейiн жазуѕа ћандай ынта болмаћ? Љстiп кiсi ќдебиет жасай ма? Бќрi жабылып М.-ды маћтап, содан љйрен дейдi. Маѕан М. болу ћайда?! Ондай бiлiмдi, техниканы маѕан кiм берiптi? Мен, к'тiме ћарамай, 'зiме керегiн жазѕым келедi, ол жџртћа керегiн жазады. Айырма жер мен к'ктей ѕой? Барлыћ пќле осында. Аздап аћылым болса, шiркiн! Сонсоѓ – џстамдылыћ. Талант деген с'здi сџмдыћ жек к'рiп кеттiм...». Жџмекен аћынныѓ жазу, с'йлеу стилiнен хабардар ету љшiн оныѓ маѕан 1964 жылдыѓ 23 сќуiрiнде жазѕан мына бiр хатынан ћысћа љзiндi келтiрмекпiн.

«Сџраћтарѕа жауап берейiн. 1. Ћарын жаман емес – к'же-п'же тауып тџр. 2. Ћорлыћты автобустан к'рушi едiм, оныѓ да емi табылды – проездной сатып алдым. 3. 400 – 180 болды бџл кљнде. 4. Шамамен 8-10 саѕат џйыћтаймын. 5. Басымнан басћа барлыћ органдарым тамаша жџмыс iстейдi. Баспаныѓ жџмысын iстеп отырмын. Кiтап шыѕарамын. Авторларымныѓ еѓ мыћтылары: М.Ќлiмбаев, Ќ.Дљйсенбиев, Ћ.Ыдырысов, Ж.Смаћов, Е.Оѓѕарбаев, Ж.Кќрбозин. «Балалар ќдебиетiн тљсiнбейсiѓ» деп жиналыс сайын менi сынайды. Тљсiнбесем тљсiнбейтiн шыѕармын. Џлы туындыларды џѕыну љшiн ѕасырлар керек ћой. Ал Ерекешев маѕан екi-аћ кљн уаћыт бередi». Осы хаттарда опыну, кљйiнумен ћатар, ћаншама ирония, сарказм бар. Жџмекен кейде: – Бiз секiлдi момындардыѓ к'ретiн кљнi осы ѕой! – дейтiн. Мен ондайда: – Бiз момын емеспiз, имандылармыз, џяты барлармыз, – деп фќлсќфа соѕатынмын. Шынында да iсi мен с'зiнде айырма жоћ, адамшылыѕы мен аћындыѕы ћатар 'мiр сљрген, билiгi барларѕа иiлiп жаѕымпаздыћ жасамаѕан, патша к'ѓiлi дџрыс к'рген мџраттарынан жалт берiп, мќреге тез жеткiзетiн тура, тегiс жол iздемеген мџндай азаматтарды ќдеттегi тоѕышарлыћ ћалыпћа салып, «момын» яки «тентек» деген сырттай, к'рмей-бiлмей айтылатын даћпырт ыѓѕайында баѕалауѕа, салмаћтауѕа болмас едi. Ќрбiр дара, сара туѕан шыѕармашылыћ тџлѕалар секiлдi, Жџмекен де бiрде «момын», бiрде «тентек» едi. Бiраћ ќйтеуiр атаћ шыѕару љшiн жанжал жасап жљретiн кейбiр ќрiптестерiне џћсамайтын. Ќрине, бќрiмiз секiлдi сол тџста ћалыптасћан ћоѕами сананыѓ, ќлеуметтiк тќртiптiѓ алдында – дќрменсiз. Ќйткенмен, жеке басыныѓ намысын ћорѕауѕа келгенде, шамасы жеткенше ћасарысып ћалады. К'бiне љнсiз ћасарысады, кейде бџрћ етiп жарылып кетедi. Бiрде 'зiнiѓ соѓына тљсiп алѕандай к'рген бас редактордыѓ орынбасарына:

– Ќй, сен аћын емессiѓ. Ћаѕаз бетiн былѕап, 'леѓ жазѕанды ћашан ћоясыѓ? – дегенiн бiлемiз. Бiрде 'зi џнатпаѕан бас редактордыѓ сыртынан бiр шумаћ сайћымазаћ 'леѓ шыѕарып, ћызметтен кеткенiн бiлемiз. Бiрде ћолжазбасына редактор болѕан тќп-тќуiр аћынѕа жазѕанын тљсiндiре алмай лажы ћџрыѕанда, жаѕынан тартып жiбергенiн бiлемiз. Бiрде араћ сџрап соѓынан ћалмай ћойѕан ('зi солай тљсiндiрген) бiр жолдасын кеудесiнен итерiп тастап, жљгiрiп ћаша ж'нелгенiн (осындай тљсiнiксiз ќдетi бар едi) бiлемiз. Ќлбетте, ара-тџра осындай оћыс ќрекет жасайтын Жџмекендiкi дќйiм дџрыс едi, 'згелердiкi кiлеѓ бџрыс деп таѕы айта алмаймыз. Осындайда таѕы бiр оћшаулау оћиѕа еске тљседi. Џмытпасам, 1963 жылы Талдыћорѕанда ауыл шаруашылыѕында ћызмет iстейтiн жастардыѓ облыстыћ жиыны 'тiп, оѕан Алматыдан бiр топ аћын, жазушы, журналистер шаћырылады. Олардыѓ iшiнде Жџмекен Нќжiмеденов, Саѕи Жиенбаев, Ќдiлбек Абайдiлданов, Сабырхан Асанов, Мџћаѕали Маћатаев, Тџманбай Молдаѕалиев, Ќбiш Кекiлбаев, Камал Смайылов бар. Ћазаћстан комсомолы Орталыћ комитетi џйымдастырѕан наућандыћ жиын тарћаѕан соѓ жас аћын, жазушылар атаћты Еѓбек Ерi Нџрмолда Алдабергенов басћаратын «Шџбар» ауылында ћонаћта болады. Сол ауылдыѓ iргесiндегi Мџћыр деген жерде бiздiѓ университетте бiрге оћитын Ќуесбек Ћадыров деген жолдасымыз орта мектепте директорлыћ ћызметте жљредi екен. Сол жiгiт «Шџбарѕа» келiп, 'зiнiѓ кешегi курстасы Ќбiш бастаѕан аћын, жазушылардыѓ бiразын љйiне ћонаћћа шаћырады. Ќуесбектiѓ љйiнде Мџћаѕали мен Жџмекен де бiрге болады. Дастарћан љстiндегi гу-гу ќѓгiмеде Мџћаѕали мен Жџмекен ћалжыѓ с'здермен ћаѕысып ћалса керек. Сонда Жџмекен: – Мџћа, бiз сiздiѓ елiѓiзде ћонаћта жљрмiз. Бiраћ осында келгелi бiз кiрiп шыћћан љйдiѓ бќрi бiрдей мына Оѓтљстiктен шыћћан ћазаћ Ќуесбекке џћсап, бiр ћойдыѓ басын домалатып сойып тастамайды екен де! – деген сыѓайлы ћалжыѓ айтса керек.

Мџћаѕали да ћарап ћалмаѕан. Аћын iнiсiне лайыћты жауабын берген болар. Сол жолы Ќбiш бiрнеше жiгiттермен Ќуесбектiѓ љйiнде ћонып ћалады. Ћалѕандары «Шџбар» ауылыныѓ орталыѕындаѕы ћонаћљйге кетедi. Мџћаѕали мен Жџмекен бiр б'лмеге орналасады. Таѓертеѓ џйћыдан тџрѕан Жџмекен бiр жаѕымсыз иiстен секем алып, ауыл ортасындаѕы ћонаћљй б'лмесiнiѓ бџрыш-бџрышын сљзiп шыѕады. С'йтсе, ќлгi жаѕымсыз нќрсенiѓ иiсi ќлi шырт џйћыда жатћан Мџћаѕалидыѓ т'сегi маѓынан «мен мџндалатып» к'рiнедi. Жџмекен еѓкейiп темiр керуеттiѓ астына љѓiледi – ештеѓе жоћ. Содан аћыры ћазаћтыѓ зор аћыны жатћан жастыћтыѓ астына ћолын салып жiберiп, бiр тљйiншек пакеттi суырып алмай ма? Пакеттi ашып ћараса... iшiнде ћойдыѓ семiз жамбасы. Кеше тљнде бџлар ћонаћљйге ћайтатын болѕан соѓ Ќуесбектiѓ љйiндегi келiнi сќлем-саућат ретiнде Мџћаѕалидыѓ ћолына жылы-жџмсаћ «тiс басарды» џстатып жiбергенге џћсайды. Сол «тiс басарды» мџнда келген соѓ «к'ѓiлi к'терiѓкi» Мџћаѓ жастыѕыныѓ астына алып џрѕан ѕой. Содан ауа кiрмейтiн жылтыраћ пакеттiѓ iшiнде жатћан ет ћапырыћ ыстыћ тљнде ћызып кетсе керек. Ћапелiмде ћатты ашуы келiп ћалѕан Жџмекен сол жерде аћын аѕасын иыѕынан жџлћылап оятып: – Оу, мынауыѓ не сџмдыћ, к'ке! – дейдi емес пе? Сонда аѕасыныѓ бетi бљлк етпестен: – Ћап, љйдегi Шопышыма апарып бермек едiм. Бљлiнiп ћалѕан ба? – деп 'кiнiш бiлдiредi. Шопышы – Мџћаѕалидыѓ жаћсы к'ретiн кiшкене ћызы Шолпан екен. Мџны естiген Жџмекен кљйiп кетiп, жалма-жан Мџћаѕалидыѓ жаѕасына жармасып, жалаѓ ћабат к'йлегiн дыр еткiзiп жџлып алса керек. Iнiсiнiѓ мџндай «к'зсiздiгiне» кљйiп кеткен аѕасы, оныѓ омырауынан џстап, жалаѓ ћабат к'йлегiн дыр еткiзiп етегiне дейiн айырып жiбередi. Екi дќудiѓ шаѓ-шџѓ шыћћан дауысын естiп жљгiрiп келген жiгiттер Мџћаѕалидыѓ мойнында iлiнiп жљрген жаѕасын к'рiп, Жџмекеннiѓ желбiреп

ѕалиев басћаратын. Неге екенiн ћайдам, одаћтыѓ штатында ќдеби кеѓесшiлiк орын бола тџрса да, Жџб-аѕаѓ Жџмекендi 'зге ресми орындарѕа ћараѕанда емiн-еркiндеу жљретiн шыѕармашылыћ ортаѕа жаћындатћысы келмедi. Жџмекендi ћызметке алдыртуѕа бар беделiн жџмсап тљк шыѕара алмаѕан Ћал-аѕаѓныѓ – Ћалтай Мџхаметжановтыѓ итермелеуiмен бџл бiр кљнi бiрiншi хатшыѕа кiрiп: – Таѓертеѓ саѕат жетiде тџрып, автобус кљтуден ќбден шаршадым, аѕа. Оныѓ љстiне, сiздерде аптасына бiр кљн шыѕармашылыћ демалыс бар. Жаѕдайымды тљсiнсеѓiзшi, – деп ћаншама кiшiрейген мiнез танытса да, аѕасы иiлмей ћойѕанда, ћатты кљйзелгенi есiмiзде. Сол кездегi шен-шекпендiлер бойларын алып ћашатындай Жџмекен ќсте базбiр «жљгенсiз» аћындарѕа џћсамайтын. Iшiмдiкке ќуестiгi шамалы, тќртiбi тљзу, кеѓсе жџмысына 'те тиянаћты, мџћият болатын. Ќрине, елдiѓ бќрiн менсiне бермейдi. Бiраћ сырт к'зге, ќсiресе к'пшiлiк арасында бiреудi ашыћ ѕайбаттап, с'кпейдi, сынамайды. Дау, жанжал шыћћан жерлерден љндемей 'тiп кетуге тырысады. Кейде ћиянатћа шыдамай, ќдептен асуѕа тура келсе, артынан бармаѕын тiстеп, 'кiнiп жљрер едi. Cкiнуiн 'кiнедi-ау, ќйткенмен ћайтып бџрылып барып, бџрысын тљзетуге – ћџлћы жоћ. Оѕан еркектiк намысы жiбермейдi. Дќл осы кезде Жџмекен аћынныѓ жљрегi сыр берiп, алѕашћы рет инфаркт алѕан едi. Бiраћ емханаѕа барып жатћан жоћ. Аяѕынан тiк жљрiп 'ткiздi. Денсаулыѕы жiѓiшкере бастаѕанмен, Жџмекеннiѓ шыѕармашылыћ жџмысы толастаѕан жоћ. Ертеден ћара кешке дейiн езiлiп, ћаѕаз шџћылап «Мектеп» баспасында отырады. Ћас ћарая љйiне келген соѓ асыѕыс шќйiн iшедi де, жатын б'лмесiне барып ћамалады. Содан тљн ортасы ауѕанша ћолынан ћаламы тљспейдi. Аузында – бџрћыраѕан шылым. Анда-санда есiктен жеѓгемiз сыѕалап: – Жатсаѓшы, демалсаѓшы, – десе, Жџмекен кќдiмгiдей ренжiп ћалар едi. – Маѕан мешайт етпе. Дыбыстарыѓ шыћпасын, – деп. Жџмекеннiѓ тљнде џзаћ отырып, ћаѕаз жазатынын бiлетiн мен жаным ашыѕандыћтан:

– Адам жаратылѕаннан оныѓ бойында биоритм деген болады. Миллион жылдардан берi џрпаћтан-џрпаћћа жалѕасып келе жатћан бџлжымайтын тќртiп. Осы тќртiпке сќйкес адам, кез келген индивид кљндiз жџмыс iстейдi, тљнде демалады, џйыћтайды. Осы тќртiп жиi бџзылса, биоритм де жљрiсiнен жаѓылады, денсаулыћ зиян шегедi... – деп теория соѕамын ѕой. Ондайда: – Маѕан ћамћорлыћ жасаѕыларыѓ келсе, Жазушылар одаѕына хатшы ћоймайсыѓдар ма? Ќне, сонда менiѓ биоритмiм ќбден тљзелер едi! – деп Жџмекен ћолын бiраћ сiлтейдi. Кейде тљнгi саѕат екiден асћанда Асћар Сљлейменов звондайды. Телефон тџтћасын ќдеттегiдей жеѓгемiз к'тередi. – Иќ, не керек? – деп сџрайды. – Шалыѓызѕа докладывать етiп ћойыѓыз. Жарты саѕаттан кейiн мына мен, Асћар Сљлейменов, ол кiсiнiѓ ћџзырына, то есть алдына барамын, – деп анау арѕы жаћтан телефон тџтћасын тастай салады. Жарты саѕат 'ткенде ћолтыѕына шахмат таћтасын ћыстырып Асћар келедi. Бџдан кейiн, ќрине, жазу-сызу жайына ћалады. Шахмат таћтасын жайып тастаѕан Асћардыѓ – ќрдайым тљн џйћысы ћашып жљретiн философтыѓ мџндайда аузына тыным болмайды. Ќѓгiменi Спиноздан бастап, Сљгiрге ќкелiп тiрейдi.. Демалыс кљндерi кейде Ћалићан Ысћаћов, кейде Зейнолла Серiкћалиев, кейде Есенжол Домбаев звондайды. – Жолдас Нќжiмеденов, мына бiз бљгiн сiздiѓ љйге барып ет жеу жарысын 'ткiзiп ћайтпаћ едiк. Ћалай, Нќстекеѓнiѓ кебежесiнiѓ тљбiнде 'ткен жылѕы соѕымнан ћалѕан жылы-жџмсаћ бiрдемелер бар ма екен? – деп сџрайды. – Келiѓдер, – дейдi Жџмекен. Содан маѕан ћоѓырау шалады. – Бiздiѓ љйге кiлеѓ етжегiш аштар жиналѕалы жатыр. Сен де келiп, жарысћа тљс. – Маћџл. Ќбiш бола ма? – Оныѓ ЦК-даѕы жиналыстардан ћолы босаушы ма едi...

– Ћадыр ћџрдасыѓды шаћырдыѓ ба? – Немене, сендермен жарысћа тљсiрiп, диетада жљрген досымды кљптi ћылы 'лтiрсiн дейсiѓдер ме-ей? Ћайран, ћалжыѓымыз жарасћан жаћсы, жастыћ кљндер-ай... Мџндай «жарыстарда» к'бiне Ћалихан аѕамыз ешкiмге дес бермес едi – майы сорѕалаѕан ћазы, ћартаны алаћанына толтырып алып, ћайта-ћайта асаѕанда, ћалѕанымыз к'зiмiз баћырайып, Ћалаѕаѓныѓ аузына ћарап таѓћалып, таѓырћап отыра берер едiк. Жџмекеннiѓ келте пiшiлген ћысћа 'мiрiнде жарћын, нџрлы кљндер де аз емес едi. Cзiне наѕыз жансерiк бола бiлген жаћсы жар сљйдi, џл 'сiрдi, ћыз 'сiрдi, немере к'рiп љлгiрмегенiмен, тџѓѕыш ћызын џзатып, тойын тойлады. Ел-жџртына танымал талантты аћын ретiнде аты шыћты. Бќлкiм, к'зi тiрiсiнде тљбегейлi, толыћ баѕасын ала алмаѕан шыѕар (ћай заманда да бџл мљмкiн емес нќрсе!). Оныѓ љстiне, оныѓ «сорына» (шын мќнiсiнде – баѕына ѕой): жиырмасыншы ѕасырдыѓ алпысыншы жылдарында ћазаћ ќдебиетiне сан жаѕынан осы кезге дейiнгi еѓ мол талантты џрпаћ келiп ћосылды. Кiлеѓ жарыћ жџлдыздардыѓ ортасында жарћырап оћшау тџру – ћиынныѓ ћиыны. Ћџр тiзiмдеп шыћћанныѓ 'зiнде Ћадыр Мырзалиев, Тџманбай Молдаѕалиев, Мџћаѕали Маћатаев, Т'леген Айбергенов, Саѕи жиенбаев, Еркеш Ибрањим секiлдi Жџмекеннiѓ аћын тџстастары кез келген озыћ ќдебиеттiѓ бiр ѕасырлыћ тарихына џстын болатын тџлѕалар едi. Осы џстындардыѓ ћатарында Жџмекен Нќжiмеденовтiѓ 'зi де тџр. Т'рт ћыздыѓ ортасындаѕы жалѕыз џлы дљниеге келгенде Жџмекеннiѓ ћалай ћуанѕаны есiмiзде. Cзi ќкеден жеке ћалѕан саяћ болѕан соѓ, ќулетiн ќрi ћарай жалѕастыратын еркек мџрагердi зарыѕып кљткенi тљсiнiктi. Дљниеге келген сќбиге ат ћоюдыѓ 'зi аћынныѓ отбасындаѕы ќжептќуiр оћиѕаѕа айналѕаны бар. Шiлдеханаѕа жиналѕан жолдас-жоралардыѓ ќрћайсысы айбарлы аттар џсынѕанымен, солардыѓ ешћайсысы ќкенiѓ к'ѓiлiнен шыћпаѕанын бiлемiз. Ереймен, Тќттiбай, Шапаѕат, Сџлтан деген есiмдер Жџмекеннiѓ «цензурасынан» 'тпей ћалды. – Онда балаѓныѓ атын Ћойшыбай ћой, – дедi жiгiттердiѓ бiреуi.

б'лмесiнде жатыр екен. Реанимациядан шыћћалы берi кќдiмгiдей сауыѕып, дыѓданып ћалыпты. Бiздi ашыћ ћабаћпен, к'ѓiлдене ћарсы алды. – Жаѓа ѕана ЭКГ дегенiне тљсiп шыћтым. Ќзiр 'летiн тљрiм жоћ, – деп т'сегiнiѓ ћасында тџрѕан тумбочка љстiнде жатћан ћаѕаздарын жинастыра бастады. Ћаѕаз беттерiне Жџмекеннiѓ ќдемi майда жазуларымен тљскен 'леѓ шумаћтарын байћап ћалдым да, мен: – Бџл жерде де жазуѕа љзiлiс жасаѕан жоћсыѓ ба? – деп сџрадым. – Ендi ћайтейiн... Алдымдаѕы елу жасыма «Жазушы» баспасынан екi томдыћ таѓдамалымды шыѕарып берудi сџрап едiм, маѓына жуытпай ћойды. Ќупiрiммен он бес баспатабаћ жаѓа кiтабымды кiргiзiптi. Ћолжазбамды биыл тапсырмасам, таѕы да жоспардан шыѕарып тастайтын тљрi бар. – Дџрыс ћой. Бiраћ бџлай тынымсыз жазу денсаулыѕыѓа зиян емес пе? – Денсаулыћћа бќрi зиян. Араћ iшу, шылым тарту, ќйелмен жљру... ќсiресе дарынсыз т'релердiѓ ћарауында жџмыс iстеу жљйкеѓдi шаршатып бiтiредi. Менiѓше, бiздейлердiѓ саулыѕына пайдалы екi-аћ нќрсе бар, бiрiншiсi – жаћсылап џйыћтау, екiншiсi – ћолыѓа ћалам џстап, бiрдеѓелер жазып, уаћыт 'ткiзу, – деп ол таѕы ежелгi ќуенiне басты. – Бќрiбiр 'леѓ жазѕан кiсiнiѓ бойындаѕы бiраз ћуаты кетедi. Ал аурудан ќлсiреген саѕан бџл тiптi жаћпайды, – деп мен оны аћылѕа келтiрмек боламын. – Ќй, осыныѓ бќрiн ћайдан бiлесiѓдер?.. – деп кљледi Жџмекен. – Менiѓ аурулыћ стажым сендердiѓ бќрiѓнен к'п. Сол себептi к'ргенiм, тќжiрибем мол-аћ! – деп маћтанамын. Бiраћ Жџмекен ћыѓбайды, к'нбейдi. Емханадан шыћћан соѓ да ол жазуын тоћтатпады – 'зiнiѓ к'зi тiрiсiнде дайындап кеткен «Менiѓ топыраѕым» кiтабын баспаѕа тапсырѕанша асыћты. Бiз оны мљлдем сауыѕып кеткендей к'рдiк. Ќуелi ћолына аз кљн таяћ џстап, бiрер ай дќрiгерлiк бюллетеньде жљрдi. Бiр кездескенде: – Таѓертеѓ ерте тџрып, Ћадыр екеумiз љйдiѓ ћасын-

даѕы стадионда ћыдырып, жаттыѕулар жасап ћайтамыз, – деген. Мџны естiгенде мен таѕы ћарап тџрмай: – Жљрегi дiмкќс кiсiге бџл ћалай болады екен? Салмаћ тљсiрмей ме? – деп бiлгiшсiнгенiм есiмде. Жџмекен менен 'ткен бiлiмпаз екен. – «Литературная газетадан» академик Амосовтыѓ бiрнеше маћаласын оћыдым. Кљнiне он бес-жиырма минут ћарћынды жаттыѕу жасап, тамырдыѓ соѕуын жљз жиырма, жљз отызѕа жеткiзген адамныѓ ешћашан жљрегi ауырмайды деп жазыпты сол ћасћаѓ! – дейдi. Ќрине, менде академик Амосовћа ћарсылыћ жасарлыћ ћаућар жоћ едi. Ћырсыћтыѓ ћырыћ аѕайынды болатыны рас па, кiм бiлсiн: дќл осы кезде Жџмекеннiѓ сљйiктi ћызы Ћарлыѕаш кеселге шалдыѕып, ата-ананыѓ зор уайымына айналды (кейiн ћызыныѓ ћџлан таза айыѕып кеткенiн ќкесi к'ре алмады). Отбасына ерекше жаћын, балажан аћынныѓ сол тџстаѕы к'ѓiл кљйiн бiлгiѓiз келсе, оныѓ соѓѕы 'леѓдерiн, «Аћ к'гершiн» поэмасын оћыѓыз... Оныѓ љстiне, 'зi ћызмет iстейтiн «Мектеп» баспасында сол тџста ќлдећандай жайсыз ќѓгiмелер шыѕып, баспаныѓ бас редакторы Мќткќрiм Ќкiмжанов ћызметтен босап ћалса керек. Ќдейiнде дау-дамайдан бойын аулаћ џстап жљретiн Жџмекен бџл жолы жџмыссыз кезiнде ћызметке шаћырѕан, баяѕы «Лениншiл жас» дќуiрiнен таныс-бiлiс жолдасыныѓ басына бџлт љйiрiлгенде, шеттеп ћала алмай, арашаѕа тљседi. Бiраћ ол ќрекетiнен ештеѓе 'ндiре алмайды. – Мќткќрiм босћа кљйiп кеттi ѕой! – деп кљйзелiп жљргенiн к'ргенбiз. Cстiп к'ѓiл кљйi бџзылып, денсаулыѕы жiѓiшкерiп жљрген кљндердiѓ бiрiнде, ћараша айыныѓ 22-жџлдызында Жџмекен љйiнiѓ пќтерiндегi телефон «зарлап» ћоя бередi. Ќдеттегiдей телефон тџтћасын Нќсiп жеѓгемiз к'терсе, баспадан звондап тџр екен, Жџмекендi сџрайды. Аржаѕындаѕылардыѓ не айтћаны белгiсiз, ќйтеуiр берден Жџмекеннiѓ тљсi бџзылып кетедi де: – Оныѓ несiн менен сџрайсыѓдар?.. – дейдi. Бар болѕаны осы. Бџдан соѓ аћынныѓ ќуелi маѓдайы,

артынша бљкiл бет-'ѓi шљберектей аѕарып жљре бередi. Тiлi байланып ћалады. Дереу шкафта тџрѕан дќрiге ћарай жљгiрiп, шишадаѕы сџйыћ глицериндi кљйеуiнiѓ аузына ћџймаћ болѕан жеѓгемiздiѓ ќрекетiнен ештеѓе шыћпайды – Жџмекеннiѓ жаѕы ћарысып ћалѕан екен. Екi-љш минуттыѓ iшiнде жетiп келген «Жедел жќрдем» машинасындаѕы дќрiгерлер де ћапелiмде ћайран к'рсетiп љлгiрмей, ессiз жатћан ауруды амханаѕа ћарай ала ж'неледi. Жџмекен аћынныѓ 'мiр жолы осылай аяћталды. Содан берi менiѓ к'ѓiлiмде бiр сџраћ тџрады да ћояды. Сексен љшiншi жылдыѓ ћараша айыныѓ 22жџлдызында Жџмекенге баспадан ћоѓырау шалѕандардыѓ кiмдер екенi белгiлi (Нќсiп жеѓгемiз оларды дауысынан таныѕан). Бiраћ сол шiркiндер сол жолы жљрегi дiмкќс аћынѕа не айтты екен? Жџмекеннiѓ жљрегiне жљк тљсiрерлiк ћандай оћиѕа болды екен? 2001 ж.

НЕГЕЛI НЕР ИЕСI Бљгiнде алпыстыѓ асуына шыћћан Тахауи Ахтанов, бiздiѓ бiлуiмiзше, азамат-тџлѕа, жазушы-тџлѕа ретiнде 'згелерге џћсай бермейтiн, ћазаћ ќдебиетiндегi 'згеше ћџбылыстыѓ бiрi. Cмiрде 'зi ћаншама ћайсар, турап айтћыш турашыл болса, оныѓ ћолынан шыћћан сан алуан кiтаптардан да сол боямасыз ћатал шындыћты к'ремiз. Ќрi оныѓ љлкен суреткердiѓ ой-сезiм елегiнен 'ткен к'ркем шындыћ екенiн жазбай танимыз. Бiзде «ойшыл жазушы» деген модаѕа айналѕан, маћтау маѕынасында айтылатын с'з бар емес пе? Ал дџрысында жазушылыћ 'нер еѓ алдымен суреткерлiктен, бейнешiлдiктен – былайша айтћанда, айнала дљниенi ћаѕаз бетiне сићырлап, сырлап тљсiре бiлуден басталады. Ондай ћабiлеттен маћџрым ћалѕан ћаламгердiѓ «ойшылдыѕы» тљптiѓ тљбiнде арзан риторикаѕа, жалаѓ публицистикаѕа, жасанды рационализмге айналмаћшы. Ахтановтыѓ бiр баћыты – оѕан о

бастан таза суреткерлiк дарын мыћтап ћонѕан. Ахтанов о бастан 'мiр-болмыстыѓ еѓ нќзiк бояуларын к'ре бiлетiн, сол к'ргенiн жаза бiлетiн с'з зергерi. Ахтановтыѓ ойшылдыѕы, демек, бейнетшiлдiктен туындап жататын ћасиет. Болмыс туралы ой болмыстыѓ 'з бойынан шыѕып жатса – к'ркемдiк логикасы дегенiмiздiѓ 'зi сол. Бiзге бќлкiм орыс тiлi арћылы сiѓген азаматтыћ ерлiк деген iрi џѕым бар. Cнер адамына ауадай ћажет ћасиеттiѓ бiрi осы болса, бљгiнгi той иесiнiѓ бойынан бџл да табылады. Тахаѓныѓ жазушылыћ атаѕынан жауынгерлiк атаѕы бџрыныраћ естiлуi тегiн емес. Кешегi Отан соѕысыныѓ ћызу кљндерiнде 'з жауынгерлерiн талай мќрте шабуылѕа бастап шыћћан жас офицердiѓ ерлiгi жайында сол тџстаѕы майдан газеттерi жазып жатты. Майдан даласынан зор абыроймен оралѕан жауынгер бџдан кейiн де бiр мезет сол жауынгерлiк тура мiнезiнен айнып, солћылдаћтыћ жасап к'рмептi. С'з 'нерiн пiр тџтып, соѕан адал ћызмет етуге бел байлаѕан. Кешегi ћару џстаѕан жауынгердiѓ 'ткiр ћаламынан ендi ћазаћ ќдебиетiнiѓ маћтанышына айналѕан романдар, повестер, ќѓгiмелер, пьесалар туа бастайды. Осылардыѓ iшiнде ќсiресе «Ћањарлы кљндер», «Боран» романдары, «Махаббат мџѓы» повесi, «Сќуле», «Ант» пьесалары оћырман, к'рермен тарапынан жоѕары баѕаланып, џлан-байтаћ Одаѕымызѕа, шет жџрттарѕа кеѓiнен тарап кетсе, оныѓ бiр себебiн бiз Т.Ахтановтыѓ жеке басынан ѕана емес, кљллi шыѕармашылыћ тџлѕасына тќн азаматтыћ ерлiк џѕымынан да iздеймiз. Т.Ахтанов ћай таћырыпћа ћалам тартпасын, соныѓ бќрiнде де зор ќлеуметтiк мќнi бар мќселелердi к'терiп, азаматтыћ ерлiк тџрѕысынан суреттейдi, 'мiр-болмыстыѓ ћатпар-ћыртыстарын бљкпесiз шындыћ аясында к'рсетедi. Былайша ћараѕанда, шындыћты ќркiм-аћ таниды, бiраћ жџрттыѓ бќрi бiрдей батылы жетiп, сол таныѕанын талћыѕа сала бермейдi. Ал шындыћты айтып ћана ћоймай, айѕаћтап ћаѕаз бетiне тљсiру љшiн жазушылыћ талантпен ћатар, партиялыћ турашылдыћ, кљрескерлiк мiнез де керек. Тџтастай алѕанда, бљгiнгi заман жыршысы ретiнде танымал болѕан Ахтанов кiтаптарында бљгiнгi заманныѓ к'кейкестi проблемала-

ры, бљгiнгi замандастыѓ к'кейкестi ойлары айтылады десек, асыра баѕаламаймыз. Жазушыныѓ осы бар мен жоћты бадырайтып айта бiлетiн азаматтыћ, суреткерлiк позициясы ол жазѕан ќрбiр к'лемдi романнан бастап, газеттiѓ шаѕын маћаласына дейiн ап-айћын байћалады десек, асыра баѕаламаймыз. Осы жазушылыћ нысана-тџжырымдама Ахтанов кiтаптарыныѓ образ жасау жљйесiнде, ќрбiр штрих-деталь, характер, оћиѕалыћ ћџрылым т'ѓiрегiнен де табылады. Жазушыныѓ шыѕармашылыћ кемелiне келгенде жарыћ к'рген кейiнгi туындысы – «Шыраѕыѓ с'нбесiн» романы. Бџл шыѕарма ж'нiнде баспас'з бетiнде тиiп-ћашты пiкiрлер к'рiнгенiмен, ќзiр оныѓ к'ркемдiк ойымызда алатын орны ж'нiнде тиянаћты тџжырым айтылѕан жоћ. Ал шындыѕында, бџл кiтап, бiздiѓше, Тахауи Ахтанов шыѕармашылыѕыныѓ бљгiнгi шыћћан биiгi ѕана емес, кљллi ћазаћ ћара с'зiнiѓ табысы ретiнде баѕалауѕа лайыћ. Алдымен: таћырып жќне оныѓ к'ркемдiк шешiмi ыѓѕайынан ћарастырып к'рсек те, «Шыраѕыѓ с'нбесiн» – ћазаћ ќдебиетiндегi жаѓашыл шыѕармалардыѓ бiрi. Џлы Отан соѕысы таћырыбына жазылѕан бџл роман, басћасын былай ћойѕанда, автордыѓ 'зiнiѓ «Ћањарлы кљндерiне» џћсамайды. Мџнда да жаумен шайћасћан к'п џлтты кеѓес адамдарыныѓ жанћиярлыћ ерлiк рухы бар, бiраћ бетпе-бет келiп, жойћын џрыс салѕан армиялар жоћ, демек, к'лемдi романдарѕа тќн дќстљрлi, кеѓ тынысты соѕыс суреттерi к'рiнбейдi. Егер ћысћа ћайырып айтсаћ, «Шыраѕыѓ с'нбесiн» романындаѕы Џлы Отан соѕысы таћырыбы шекараѕа кездейсоћ тап болѕан ћазаћ ќйелiнiѓ жеке таѕдыры, к'зћарас-танымы арћылы бейнеленедi. Оныѓ љстiне, 'мiрлiк прототипi бар осы ќйел жас офицердiѓ жары демесеѓiз, ќуелде саясат, соѕыс iсiнен бейхабар жљрген, тiптi орыс тiлiн де ж'ндi меѓгерiп љлгiрмеген ћарапайым дала ћызы. Бiраћ Нќзираныѓ аћылы ояу, жаны сергек. Басына ћатер т'нгенде ажалдан ћџтылып кетер айласы да, батырлыѕы да бар ќйелдiѓ 'ткелектерiн суреттеу арћылы жазушы 'мiр мен 'лiмнiѓ, ерлiк пен сатћындыћтыѓ, ћайсарлыћ пен осалдыћтыѓ ерекше айћын к'рiнетiн тџсын асћан шыншылдыћпен, шеберлiкпен бейнелеп берген.

Роман формасы сќттi табылѕан. «Шыраѕыѓ с'нбесiн» бас ћањарманныѓ 'з атынан баяндалады. Бџлайша ќйел заты атынан ер автордыѓ с'йлеуiнiѓ бiраз ћиындыѕы бар екенiне ћарамастан, романды тљгел оћып шыћћанда, пќлендей психологиялыћ љйлесiмсiздiктi байћамадыћ. Кiтаптаѕы алуан-алуан оћиѕа, шытырман таѕдырлар ортасында жљретiн Нќзираныѓ ќрбiр iс-ќрекетi, мiнезћџлыћ, ой-толѕам орамдары оныѓ бойына шаћ, табиѕи келiсiм тауып отырады. Ќрине, с'з жоћ, мџндайда бас ћањарманныѓ ќрекеттерi мен ой орамдарына автор белсене араласып кетпекшi, бiраћ оћушы оны к'п аѓѕара бермейдi. Автор мен кейiпкер ерекше љндес, туыстас болѕанда ѕана осындай пластикаѕа ћол жетпек. «Шыраѕыѓ с'нбесiндi» тџтас алѕанда, психологиялыћ романѕа жатћызуѕа келедi. Олай дейтiнiмiз – мџнда ќрбiр кейiпкердiѓ iс-ќрекетi оныѓ iшкi рухани бiтiмiмен бiрлiкте суреттеледi. Мысалы, Нќзираныѓ ќуел баста жан сауѕалаудан туѕан амал-айласы бiрте-бiрте наѕыз рухани ерлiкке, елiн шапћан ћас дџшпанѕа деген 'шпендiлiкке айналса, осы 'сiп-толысу оћушыныѓ к'з алдында 'тедi. Ал Николай секiлдi жiгiттер бiрден-аћ батырлыћћа дайын тџрса, оныѓ бейбiт кљндердегi психологиялыћ кейпiнен хабардар оћушы таѕы кљмќн етпейдi. Адал офицер Ћасымбектiѓ 'зi жауапты тапсырма љстiнде, ажал алдында бiр сќт осалдыћ к'рсетiп, осы мiнезiнен 'лшеусiз азап шексе, артынша асћан ерлiкпен ћазаѕа џшыраса – романда осы ыћылымдардыѓ бќрi адамныѓ iшкi дљниесi, психологиялыћ нќзiк иiрiмдер, бџрылыс-шиеленiстерi арћылы 'рнектеледi. Џнамды ћањармандарды былай ћойѕанда, елiн сатћан опасыз полицайлар тџрпаты да психологиялыћ жаѕынан нанымды кескiнделген. Осында Терентий деген бiр жас жiгiт ќуел баста фашистердiѓ жазыћсыз бала-шаѕаны ћырѕанын к'рiп, 'з басын 'зi тоћпаћтаса, кейiн партизандардыѓ ћолына тљсiп, сотћа тартылѕанда бџрынѕыдай кљйiп-жанбаћ тљгiл, мiз баћпайды. Сатћынныѓ осындай етiнен ет кесiп алсаѓ былћ етпейтiн жансыз, тiлсiз жиiркенiштi мiнезi бас кейiпкер к'зiмен ќшкереленедi. Жалпы, романда ерлiк пен ездiк кереѕар џѕымдар ретiнде адамныѓ рухани, психологиялыћ бiтiмiнен тџратын ћџбылыстай

суреттеледi. Шынында, бейбiт кљндерде айналаѓдаѕы адамдарды 'зiѓше баѕалап, сџрыптап жатћанмен, кiмнiѓ кiм екенi ел басына ћатер т'нген сын саѕаттарда айћыныраћ к'рiнедi екен. Ќрине, жџрттыѓ бќрi кешегi ел басћарѕан, бљгiндерi партизан отрядыныѓ комиссары Носовец секiлдi ћџрыштан ћџйылѕан 'негелi азамат болса жаћсы ѕой. Ал Усачевке џћсаѕан кешегi белсендi, бљгiнгi сатћын болса, ћайтерсiѓ? Осындай адамдар арасындаѕы жер мен к'ктей айырымды к'рген бас кейiпкер тљптiѓ тљбiнде елiѓдi жаудан ћорѕауѕа бастайтын џлы сезiм – жан тазалыѕынан 'нiп шыѕатынына мойынсџнады. Кiтапта адалдыћ, ќдiлдiк ж'нiнде айтылатын к'терiѓкi с'здер жоћ. Идеялыћ-к'ркемдiк жљйе мен психологиялыћ талдау осындай озыћ ойларѕа 'зi жетелеп отырады. Бiраћ жалаѓ психоанализге ћџрылатын к'ркем дљниенiѓ оншалыћ сљйкiмдi к'рiнбейтiнiн осы арада ескерте кетуге тиiспiз. Ќдебиеттегi психоанализ – к'ркемдiктiѓ бiр ћџралы ѕана. Ќдебиет – психология оћулыѕы емес. Кейiпкер психологиясы дегенiмiз – жеке-дара џѕым. Ол ќрбiр бейненiѓ рухани, интеллектуалды деѓгейiнен, ћилы ситуациядаѕы ќрекет-ћимылынан, мiнез-ћџлћынан туындайды. Кейiпкердiѓ психологиясы сiрќ айнымалы, 'згергiш ћџбылыс болса керек. Егер «Шыраѕыѓ с'нбесiн» романындаѕы Нќзира осындай ћиын-ћыстау кљндерге келiп килiкпесе, ћатардаѕы жiбi тљзу к'п ќйелдiѓ бiрiндей 'мiр кешпес пе? Нќзираны адам ретiнде, образ ретiнде биiктетiп тџрѕан – кешегi соѕыс жаѕдайы, сол тџстаѕы оныѓ iс-ќрекетi. Егер романда осы ситуациялар бљгiнгi оћушы к'ѓiлiн толћытарлыћ шыншылдыћ тџрѕысында суреттелсе, бќлкiм ќлгiндей иiр-шиыр психологизм оћушыныѓ iшiн пыстырып жiберер едi. К'ркем шыѕармадаѕы психологизм 'мiр шындыѕынан, сол 'мiр шындыѕына сай iс-ќрекеттерден туу керек дейтiнiмiз сондыћтан. Т.Ахтанов осындай к'ркемдiк ќдiстердi жете меѓгерген суреткер. «Шыраѕыѓ с'нбесiн» романыныѓ ќр жерiнде шаѓ беретiн философиялыћ, психологиялыћ иiрiмдер белгiлi бiр наћты жаѕдаяттан туындап жатады. Ал жазушы сол жаѕдаяттарды жетiк бiледi. Оѕан партизан тџрмысы, орыс деревнясыныѓ 'мiрi, орман-тоѕай

тiршiлiгi етене таныс. Жалпы, осы романда ойдан ћосылып, жобамен айтылатын ћисындар жоћ секiлдi. Бќрi де к'збен к'рiп, к'ѓiлге тоћылѕандай дќл, аныћ суреттер Ахтанов реалист жазушы ретiнде жаѓа шыѕармасында жаѓа асуларѕа шыћћан. Осында оѓай шешiлетiн оћиѕа тартысты бiз байћамадыћ. Бас кейiпкер таѕдырын ћазбаламаѕанныѓ 'зiнде, басалћы кейiпкерлердiѓ бастан кешкендерiне немћџрайды ћарау ћиын. Нќзираныѓ еѓ жаћын досы Светаныѓ таѕдыры, мысалы, жеке бiр кiтапћа жљк болуѕа ќбден жетiп жатыр. Екi Муся, Елизавета Сергеевна, Алевтина Павловна, Дуня апай секiлдi орыс ќйелдерiнiѓ бейнелерi де айшыћты шыћћан десек, оныѓ себебiн кешегi жауынгер жазушыныѓ соѕыс жылдарындаѕы ел 'мiрiн, адамдар тџрмысын џзынћџлаћтан естiп емес, 'з к'зiмен к'рiп жљруiнен iздеуiмiз керек. Аныћ адал 'нер шыѕармасы оћушысын баурап алумен бiрге, кќдiмгiдей сiлкiп-сiлкiндiредi, кейде тiптi т'бе шашын тiк тџрѕызады – ќйтеуiр селћос ћалдыра алмайды. Т.Ахтановтыѓ романында ондай беттер аз емес. Ќсiресе осындаѕы жас балалардыѓ таѕдыры сџмдыћ аянышты суреттеледi. Аяћ астынан жљрiп кеткен эшелонды ћуып жете алмай, екi баласы Боря мен Шуриктен тiрiдей айрылып ћалѕан ана Ираида Ивановна, одан соѓ станция басындаѕы арпалыста аѕасын iздеп жљрiп оћћа џшћан кiшкене Боря, «Менi 'лтiрмеѓдер, мамамды 'лтiрмеѓдер, аѕатайлар!» деп зар жылайтын бес жасар ќншi ћыз Парашка, сатћын ќкесi љшiн азапћа тљсiп, аћыры ажал ћџшћан Проша – естен кетпейтiн ќдеби образдар ѕана емес, адамзаттыѓ ћас жауы – фашизмдi айыптайтын, 'шпейтiн айѕаћ ћџжаттар секiлдi к'рiнедi. Шеберлiк жаѕынан алѕанда да бџл елеулi шыѕармалардыѓ бiрi. К'лемдi дљниенiѓ композициясы ћол батпайтындай тыѕыз, шымыр жазылѕан. Автордыѓ ќр нќрсенi ћазып айтатын сабырлы баяндау стилi романныѓ басынан аяѕына дейiнгi ырѕаћ-ритмiн бџзбай, айћын бедерленiп отырады. Соѕыс к'рiнiстерi мен ел суреттерiнiѓ арасында љйлесiмсiздiк атымен жоћ. Бас кейiпкер болмысын тљгендеу љшiн, оныѓ љстiне, романныѓ идеялыћ-к'ркемдiк ћаѕидаттарын тереѓiрек ашып к'рсету маћсатында келтiрiлген шегiнiстен бљтiннiѓ бiр б'лше-

гiндей ќсер етедi. Cйткенi, алапат соѕыс адамдарды бейбiт кљндерден бiржола ажыратып ќкете ћойѕан жоћ. От пен оћтыѓ ортасында жљрген Нќзираны 'мiрден тљѓiлтпей, тiршiлiктiѓ етегiнен џстатћан себептердiѓ бiрi – жалѕыз џлын аман саћтап, елге ћосу, Ћамћа ќжесiнiѓ ћойнына салу. Тiптi бейбiт кљндердегi кейбiр ыћылымдар соѕыс тџсында кейiпкерлердiѓ алдынан шыѕады емес пе? Баласы жазыћсыз жапа шеккен Дуня апайды жаулар жаћын тартпаћ болѕанда, орыс анасы бейбiт кљндердегi 'кпесiн џмытып, аћыры партизандарѕа к'мек бередi. «Шыраѕыѓ с'нбесiнде» кездесетiн осындай ћос 'рiм желiлер былайша к'ппланды шыѕармаѕа жата ћоймайтын романныѓ идеялыћ ћџнын арттыра тљскен. Бџл арада жазушыныѓ тiл шеберлiгiн арнайы талдауѕа мљмкiндiк жоћ. Тек оныѓ халыћ тiлiнiѓ байлыѕынан еркiн сусындаѕан џзаћ ћайырымды кљрделi с'йлемдерге бейiм, џтћыр, 'ткiр теѓеулердi мол ћолданатын зергерлерiмiздiѓ бiрi екенiн айтсаћ та жеткiлiктi. Ахтанов сонымен ћабат, маѕыналы штрих-детальдарѕа мќн бергiш прозашымыз. «Шыраѕыѓ с'нбесiн» романында ол осы ќдiсiнен айнымаѕан. Мысалы, ћалыѓ оћтыѓ астында ћалып, есiнен танѕан жас ќйелдiѓ 'мiр-тiршiлiкке ћайтып оралуын автор былай бейнелейдi: «О, жасаѕан, манаѕы мџржадан бейбiт селдiр тљтiн, жылы тљтiн к'к аспанѕа баяу к'терiлiп барады. Кќдiмгi отбасыныѓ, ошаћтыѓ тљтiнi... Осы тљтiндi к'ргесiн бойыма бiр жылу кiргендей болды: дљниеде ќлi де тiршiлiк бар екен ѕой, тљтiн тљтетiп отырѕан кќдiмгiдей бейбiт ошаћтыѓ басы бар екен ѕой». Сатћын Усачевтi былай бейнелейдi: «Даусына ћараѕанда, 'зi топас, аћымаћтау болар деп ойладым. Адамныѓ топастыѕы айтћан с'зiнен ѕана емес, кќдiмгi даусыныѓ гљжiлiнен-аћ сезiлiп тџратын сияћты к'рiнедi маѕан. Топас дауыс 'тпейтiн балта сияћты, аѕашћа батпайды да, тек таѓћылдаѕан жаѓѕырыѕы кљштi болады». Мџныѓ бќрi автордыѓ бейнелеу ћџралдарыныѓ байлыѕын к'рсетедi. Жалпы, «Шыраѕыѓ с'нбесiн» романынан Тахауи Ахтанов шыѕармашылыѕына тќн ортаћ ћџбылыстар мен стильдiк ерекшелiктердiѓ одан ќрi молыћћанын, кейбiр реттерде – мќселен, Џлы Отан соѕысы таћырыбын жаѓа ћырынан суреттеуде тосын тыѓ iзденiстерге барѕанын,

оныѓ 'те жемiстi болѕанын танып бiлдiк. Бџл шыѕарма, бiздiѓше, кљллi кеѓестiк ћарас'з ћатарындаѕы осы таћырыптас жазылѕан еѓ елеулi бџйымдардыѓ ортасынын ойып тџрып орын алуѕа ќбден лайыћ. Еѓ бастысы – 'негелi 'нер иесiнiѓ 'рге салѕан ћарышты ћарћынын к'рiп, к'ппен бiрге бiз де ћуандыћ. 1983 ж. ТАЗА БЏЛАЋ Ѕасыр тоѕысына аман-есен жеткен аѕа џрпаћ 'кiлдерi 'здерiнiѓ шыѕармашылыћ кљш-ћуатыныѓ сарћылмаѕанын, ћайта уаћыт 'ткен сайын танымал тарланбоз жљйрiктерiмiздiѓ жљрiсiнен жаѓылмаѕанын, бџл ѕана тiптi сырт к'зге жазылѕан, жарияланѕан кiтаптар саны бџрынѕыдан азайып, руханияттыѓ еѓ белсендi, беделдi саласына жататын ћазiргi ћазаћ ќдебиетiнiѓ тiршiлiгi едќуiр саябырсыѕандай к'рiнетiндей ћилы кезеѓнiѓ 'зiнде аттан тљспейтiнiн, анау-мынау ќпербаћан мен ќлжуазѕа тiзгiнiн џстатпайтын тектi мiнездерiн баяѕыша танытып жљр десек, артыћ айтпаймыз. Аѕа жазушымыз Шерхан Мџртазаныѓ кейiнгi «Ай мен Айша» романы, мќселен, бiздiѓ осындай пiкiрiмiздiѓ бџлтаћсыз дќлелi бола алатындыѕына сенiмiмiз кќмiл. «Ай мен Айша» романы – ћазiргi џлттыћ ћазынамызѕа, ћазаћи танымдаѕы ћара с'зiмiзге, шыншылдыћ, реалистiк жолдан айнымайтын 'мiршеѓ 'нерiмiзге келiп ћосылѕан кiршiксiз м'лдiр таза бџлаћтардыѓ бiрi. Бџл шыѕарма осы уаћытћа дейiн ћыруар кiтаптар жазып, лайыћты атаћ-абыройѕа ћолы жеткен Шерхан Мџртазаныѓ таѕы бiр шыѕармашылыћ табысы ѕана емес, ѕасыр тоѕысындаѕы ћазаћ ќдебиетiнiѓ елеулi ћџбылысы ћатарында баѕалануѕа лайыћ деп бiлемiз. Ќдетте маћтаудан г'рi даттауѕа бейiмдеу тџратын жаѕымпаз сыншылдар ћатарында жљретiн к'бiмiздiѓ оћырман ретiнде б'лекше ыћылас-пейiлiмiздi аударарлыћтай дљниенiѓ ћандай «керемет» сыры бар? Былайша ћараѕан-

да, «мiне, мынау» деп ћолмен џстатып к'рсетерлiктей «кереметтер» к'рiне бермейдi. Оныѓ љстiне, «Ай мен Айша» бџрынѕы жылдарда Ш.Мџртаза жазѕан ќлденеше томдыћ (мысалы, «Ћызыл жебе» секiлдi) эпикалыћ романдарѕа да џћсамайды. Стилi, жазуы – Ш.Мџртазанiкi. Бiраћ осы «Ай мен Айша» – басћаларды атамаѕанда, жазушы Ш.Мџртазаныѓ жеке шыѕармашылыћ 'мiрбаянындаѕы жаћсы жаѓалыћ, жаѓа басћышћа џћсайтыны аныћ. Бќлкiм, осы таћырыптыѓ мына бiздiѓ – екiншi дљниежљзiлiк соѕыстыѓ алдында 'мiрге келген буынѕа етене жаћындыѕынан ба екен, ќлде жеке бастыѓ 'мiрбаяндыћ ыћылымдарын екшеп, електен 'ткiзу авторѕа айрыћша мљмкiндiктер жасады ма, ќйтеуiр «Ай мен Айша» ерекше шыншыл, сыршыл шыѕарма болып шыћћан. Шыншылдыћ пен сыршылдыћ – осы кiтаптыѓ баѕасын к'терiп тџрѕан еѓ басты ћасиеттерiне жатады. Автордыѓ к'рсетуiнше, «Ай мен Айша» – мемуарлыћ сипатта жазылса керек-тi. «Cсе келе к'птi к'рдiм, дљниенiѓ шартарабын араладым. Бiраћ соныѓ бќрi менi балалыћ шаѕымдай байыта алмады» – дейдi жазушы кiтаптыѓ «Жолашар» кiрiспе с'зiнде. Осындай љйреншiктi ырѕаћпен басталѕан шыѕарма ќрi ћарай тосын да бейнелi ћайырымдарѕа џласады: «Парижде болдым – Париж тљсiме кiрмедi. Мысырда болдым. Мысыр тљсiме кiрмедi. Ћытай, Моѓѕолстан, Љндiстан, Пќкстан, Иран бардым. Мџхиттыѓ арѕы бетiндегi Техаста, Чикагода, Нью-Йоркте болдым – олар да тљсiме кiрмедi. Баяѕыда Мќскеуде бес жыл оћыдым – оны да тљсiмде к'рмедiм. Тљсiмде ылѕи балалыћ шаѕымды к'ремiн. Тљсiме кљн сайын Мыѓбџлаћ кiредi. Тљсiмде Аћсу–Жабаѕылыны к'ремiн. Тљсiмде ылѕи туѕан љйiмдi к'ремiн. Тљсiме ылѕи Айша кiредi». Осы ћарапайым ћарас'з кесек бiтiмдi музыкалыћ поэманыѓ прелюдиясы сияћты оћылатыны рас. Ћарапайым с'здердiѓ астарында ћаншама мќн-маѕына жатыр. Жастыћ, жасамыстыћ дќурендi ќлдећашан артына ћалдырып, 'мiрдiѓ талай сљрлеуi мен сљргiнiн басынан 'ткiзген бџл кљндерi алыс-жаћынѕа атаћ-абыройы тљгелдей мќлiм болѕан мќшњљр жазушы, мќшњљр ћайраткер аѕамыздыѓ еѓ осал тџсы да осы болды: ќлi кљнге дейiн туѕан ауылын, туѕан анасын тљсiнде к'ретiнi. Бџл жердегi

осалдыѕы – мыћтылыѕын танытатын табиѕи жаратылыс. Ќуел бастан суреткер болып туѕан жџмыр басты пенденiѓ 'згермейтiн жанды жаратылысы, сезiмтал, сергек болмысы. Егер Ш.Мџртаза тљсiнде Нью-Йорк пен Париждiѓ жарћыраѕан сауда дљкендерiн, супермаркеттерiн к'рiп жљретiн болса, ћџдай бiледi, бiз ќлдећашан жазушы Ш.Мџртазадан к'з жазып ћалар едiк... «Ай мен Айша» романында 'мiрбаяндыћ азыћтардыѓ жеткiлiктi екенiне кљмќнiмiз жоћ. Бiраћ мџны таза мемуарлыћ шыѕармаѕа жатћызудыѓ ћисыны келе ћоймас. Cйткенi жазушы бџл кiтабына 'зiнiѓ балалыћ шаѕын арћау ете отырып, кешегi кеѓестiк дќуiрдiѓ он жылдыћ ћысћа, ћытымыр кезеѓiн ћамтитын, ал негiзiнен љш баламен жетiм-жесiр ћалѕан Айша атты ћазаћтыѓ ћайсар анасыныѓ бастан кешкендерi мен оныѓ дќл 'зiне тартћан Барысхан атты џлыныѓ 'мiртану, дљниетану жолдарын жеке к'рiнiстер арћылы сатылып суреттеу ќдiсiмен жалпыѕа ортаћ, типтiк жљйелi образдар желiсiн жасаѕан. Кiтап ќуел баста далада 'скен бес жастаѕы баланыѓ алѕашћы к'рген сџмдыѕынан (ќкесiнiѓ «халыћ жауы» атанып џсталып кеткенiнен) басталып, кейiн ћаладаѕы мектеп-интернаттыѓ жоѕарѕы сыныптарында оћып жљрген кљндерде к'рген хикметтерiн бiрiншi жаћтан, «меннiѓ» атымен баяндау тљрiнде жазылѕанымен, бќрiбiр мџнда жеке бастыћ мемуарлыћ сарындардан г'рi тџтас бiр буынныѓ таѕдырын танытатын тќмсiлдер мол. Барысханныѓ басынан 'ткергендерi, шын мќнiсiнде, арадаѕы жас айырмаларына бiз бiлетiнде Ќкiмнiѓ, Ћалиханныѓ, Сайынныѓ, Жџмекеннiѓ, Ќбiштiѓ, Ќнестiѓ, Дулаттыѓ 'зге де ќкесiз 'скен нќсiлдiѓ 'мiр тарихтарына џћсас екенi айдан аныћ. К'ркемдiк ћџрылымы жаѕынан алып ћараѕанда да жазушы сќттi шешiмдер тапћан. Екi б'лiмнен тџратын к'лемдi романды бiр бастап кетсеѓiз, жалыћпай, жастана оћып шыѕасыз. Автордыѓ бџдан бџрынѕы жазылѕан шыѕармаларында (тiптi очерк, маћалаларында) жиi кездесетiн стильдiк тќсiл – ћысћа к'рiнiстер, ћысћа эпизодтар бџл кiтапта жеке-жеке суреттi ќѓгiмелерге, наћышты новеллаларѕа айналып кетедi де, соныѓ ќрћайсысы ќу баста межеленген таћырып пен идеяѕа ћалтћысыз

ћызмет етедi. Осыныѓ нќтижесiнде белгiлi мезгiлдiѓ ќрi сол мезгiлде 'мiр сљрген љлкендi-кiшiлi пенделердiѓ 'мiр шындыѕынан хабардар ететiн сурет-полотно жасалѕан. Жазушы жетпiс жылѕа созылѕан кеѓестiк заманныѓ еѓ бiр џѕымтал тџсын, бќлкiм, 'зiнiѓ 'мiр тарихындаѕы ћиын ћыстау балалыћ кезеѓдi таѓдап алу арћылы к'пшiлiкке (ќсiресе бiздiѓ џрпаћћа) белгiсiз жаѓалыћтар ашып тастамаѕанымен, таза ќдебиет, бейнелi с'з тџрѕысынан ћараѕанда к'бiмiздiѓ рухани сџранысымызды тойындыратын толыћ бiтiмдi шыѕарманыѓ туѕанына куќгермiз. «Ай мен Айша» романында зерделi оћырманныѓ есiнде ћаларлыћ оћиѕалар тiзбегi ѕана емес, сол бiр тайѕаћ кешу жылдарда тау мен даланы жайлаѕан кешегi к'шпендi елдiѓ сiлемiндей селдiрей бастаѕан ћазаћ ауылыныѓ таѕдыры жан-жаћты ћамтылады. Cткен заманда ќбден болып-толѕан Бердiмбет байдыѓ џрпаћтары – жиырмасыншы, отызыншы жылдарда ћазаћ даласыныѓ тоз-тозын шыѕарѕан кќмпескелеу, ћудалау, жазалау ћџрбандарыныѓ ћатарындаѕы бiр отбасыныѓ бастан 'ткергендерi айна ћатасыз ащы шындыћ ретiнде суреттеледi. Ќрине, кеѓестiк дќуiрдегi ћазаћ ќдебиетiнде бџл бџрын талай бой к'рсеткен таћырып. Бiразымыз шетћаћпайлап жазѕан таћырып. Бiраћ Ш.Мџртаза романыныѓ ж'нi б'лек, бiтiмi оћшау к'рiнетiнi рас. Оныѓ жалѕыз себебi бар: туѕан ќдебиетiмiздегi ќр кезеѓдi ћамтитын ауыл таћырыбындаѕы шыѕармалардыѓ денi (Ќ.Кекiлбай, Ћ.Ысћаћ, С.Мџратбек, Ќ.Сарай, Т.Нџрмаѕанбет, Т.Ќбдiк, Б.Мџћай, О.Б'кей, Д.Исабек повестерi мен ќѓгiмелерi) 'тiп кеткен жетпiсiншi, сексенiншi жылдарда жазылып, олардыѓ бiразы џлттыћ классика ћатарына ћосылѕаны даусыз болѕанымен, сол тџстаѕы саяси цензураныѓ тосћауылына џшыраѕаны жќне рас. Ал мына «Ай мен Айшаны» оћыѕанда ой-сана еркiндiгiнiѓ жџпар желiн жџта бересiз, жџта бересiз... Былайша ћараѕанда Ш.Мџртаза романында кiшiгiрiм трагедиялыћ, ћайѕылы ахуалдар жеткiлiктi к'рiнедi. Айрыћша љш баламен жазыћсыз џсталып кеткен боздаѕыныѓ артында жесiр ћалѕан Айша ананыѓ басына тљскен таућыметтi џшан-теѓiз деуге болады. Ћилы кезеѓге тап келген балапандарын отћа тљсiрмей, суыћћа тоѓдырмай,

аштан 'лтiрмей ћатарѕа ћосу љшiн жанџшырып шырылдаѕан ќйелдiѓ ќрбiр кљнi рухани ерлiкке тџнып тџр. Айша тiптi ћыстыѓ ћањарлы суыѕына џшыраѕан перзенттерiн ћџтћару љшiн ата-бабасынан ћалѕан ескi к'з – љйдегi сырлы, оюлы кебежесiн бiр ћап к'ѓге айырбастап жiберуден тайынбайды... Жалпы, романныѓ аты берiлген Айша – ћанша ћорлыћ, зорлыћ-зомбылыћ к'ргенiмен, таѕдыр-талайы алдында оѓайлыћпен иiле бермейтiн, кљштiнiѓ ыѕымен жљре бермейтiн, ежелгi ћазаћтыѓ наѕыз ћасћыр беттi, ћайратты ќйелiнiѓ топыраѕынан жаралѕан. Оныѓ Сталин заманыныѓ ћаражљрек белсендiлерi Тасбет бригадирдi атынан жџлып алып, итше тепкiлеуi ќйтпесе 'кiметтiѓ тиесiлi салыѕын т'лемегенi љшiн 'кiреѓдеген «к'к к'з сары» финагенттi љйiнен айдап ћуып шыѕуы – осыныѓ айѕаѕы. Айша – ћару-жараћ асынѕан жауынгер емес, ол кќдiмгi ќйел ретiнде де бейнеленедi. Ол ќйелдiгiне басып, ауыћ-ауыћ ашуланады – бiраћ кеудесiне кек саћтап кекiреймейдi, ауыћ-ауыћ жылап алады – бiраћ бiржола таусылмайды, иыѕына тљскен батпан жљктiѓ ауырлыѕынан еѓкейедi – бiраћ сынбайды. Мiне, бiздiѓ аналарымыз осындай едi! Айша – наѕыз типтiк бейне, шыншыл образ. Мына бiздiѓ 'ткен ѕасырдыѓ отызыншы, ћырћыншы жылдары жарыћ дљниенiѓ есiгiн ћаѕып келген џрпаћтыѓ џлы аналарыныѓ жиынтыћ тџлѕасы. Бiздiѓ аналарымыз – Айшалар не к'рмедi?! Бiраћ бќрiне к'ндi, т'здi, жеѓдi. Cйткенi бiздiѓ аналарымыздыѓ бойында ќке тќрбиесiнен, ана сљтiнен дарыѕан ћџдiреттi кљш – сенiм бар едi. Ол ћандай сенiм?! Ћџдайѕа сену, ќруаћћа сену, ќдiлеттiѓ барлыѕына сену... бќрiбiр емес пе? Сенiм болса болѕаны да! Айша ананыѓ сенiмiнiѓ берiктiгiне к'зiѓiздi жеткiзу љшiн арзан пайда табамын деп баласы Барысханныѓ бiр апта бойы «астында алтын жатћан» Шолаћтауѕа кеткенiнен хабарсыз ћалып, љрейiнiѓ џшуы, содан жалѕыз 'зi тау-тасты кезiп, «жоѕалѕан» перзентiн iздейтiн тџсын оћып к'рiѓiз. Аћыр соѓында арып-ашћан Айша баяѕыда к'з жазып ћалѕан Жџпар апасыныѓ љйiн тауып келiп, 'ткен-кеткендi естерiне тљсiрiп, џзаћ шерлеп шыћпай ма? Осы жолы ќпкесiнiѓ тапал т'сегiнде жатып

Айша тљс к'рдi, – деп жазады автор. – Асаныѓ суы кљндiз к'ргендегiдей емес, айдынданып, арѕы шетi ќреѓ к'рiнiп, шалћарланып кеткен екен... Џлы теѓiз мџны еркелетiп, ћаћпаћылдап, аймалап алып келе жатћандай. Жан-жаѕынан сары сазан, хан балыћтар ћоршалап, шоршып ойнап, бiрте-бiрте адамдарѕа айналып, хор ћыздарыныѓ ѕажайып ќуездi ќнiне салады. Ќлгi перiште ќншi ћыздар жљзiп келе жатып, мџныѓ жадау-шоћпыт киiмдерiн шешiп алып, суѕа лаћтырып тастап, љстiне аппаћ атлас, сусыма жџмсаћ м'лдiр к'йлек кигiзiп, шашаћты орамал салады. Дќл баяѕыдай Мыѓбџлаћћа џзатылѕан кездегiдей хќл кешедi Айша (364-бет). Айша осы жолы тљсiнде жаѕалауда жљрген аћ киiмдi адамдар арасымен баяѕыда бџл дљниеден 'тiп кеткен ќкесi Есейдi, 'зге де жаћын-жуыћтарын к'редi. Бќрi де бџѕан деген саѕыныштарын жеткiзе алмай, «кел, кел» деп ћолдарын бџлѕап шаћыра бередi. Айша болса, анасын iздейдi. С'йтсе, марћџм анасы Ћџлыханныѓ мекенi басћа жџлдызда к'рiнедi. Кенет аспанныѓ тљсi 'згерiп, аћ сќулеге оранѕан шешесi жаѕалауѕа тљседi де: – Айша, керi ћайт! Балаларыѓ кљтiп отыр! – деп айћай салады. Сондаѕы Айша мен ќруаћтыѓ тiлдесуi т'мендегiше: – «Барысхан жоѕалып кеттi, апа. – Балаѓ љйiѓде. Керi ћайт, Айша. – Сенiѓ ћасыѓа барѕым келедi, апа. – Кейiн, кейiн келесiѓ. – Мен шаршадым, апа. – Шыда, Айша, шыда. – Мџртазаны к'рдiѓ бе, апа? – Аспан толы ќруаћ. Жљрген шыѕар». (366-бет). Романдаѕы осы к'рiнiстiѓ, бiздiѓше, тџспал-символдыћ, идеялыћ мќнi бар. Дљниедегi Жаратушы мен жаратынды Жан иесiнiѓ арасындаѕы байланыс, 'мiр мен 'лiмнiѓ сабаћтастыѕы, тiршiлiктегi титтей ћџбылыстыѓ кездейсоћ 'тпейтiнi, ќдiлет пен ћиянаттыѓ, жаћсылыћ пен жамандыћтыѓ кљресiнде ћарапайым к'зге бiрден байћала бермейтiнiн, заѓдылыћтар бар екенiн талай таућыметтi бастан 'ткерген Айша ана да, оныѓ ќлi он екiде бiр гљлi ашылмаѕан, бiраћ сезiмтал, сергек болып

'сiп келе жатћан џлы Барысхан да iштей бiле бастаѕанын к'ремiз. Ќрi осы бiлiм бiрден к'зге џрмай, басшы кейiпкерлер бойына бiрте-бiрте, шым-шымдап кiре бастаѕандай болады. Мысалы, ќлi к'п нќрсеге к'зi жетпейтiн бала Барысханныѓ 'зi «ќйтеуiр бiр ћолдаушы бар. Тљсiн тљстеп, атын атай алмаймын» дейдi. Ќрбiр идеялыћ-к'ркемдiк салмаѕы бар шыѕарманыѓ 'зiне тќн фќлсќфалыћ, психологиялыћ иiрiмдерi болатыны белгiлi. Осы ретте 'з нџсћасы бар, 'з ќлемi бар жазушыларымыздыѓ ћолтаѓбасы ћилы-ћилы болып келедi. Сонау орыс классигi Лев Толстойдан бастау алатын џзаћ сонар фќлсќфалыћ толѕаулар љлгiсi мен 'зiмiздiѓ Мџхтар Ќуезов iргетасын ћалаѕан, к'бiне-к'п аћын Абайдыѓ аузымен айтылатын шешендiк монолог љрдiсi бар. Мџндай тереѓдiктi тек кеѓ ћџлашты эпикалыћ романдардан iздесек, ћателесер едiк. Ќсiресе бљгiнгi 'скен, 'ркендеген, кемелденген «мамандандырылѕан» ќдебиетте адамтануѕа, руханиятћа ћатысты фќлсќфалыћ, психологиялыћ аѕым-тљсiнiктермен жиi џшырасамыз. Мџндай ћасиеттерден «Ай мен Айша» романы ћџралаћан емес. Бiр ерекшелiгi – мџнда ћџс жастыћћа жантайып отыра ћалып, ќйтпесе сахнаѕа шыѕып алып дерексiз фќлсќфа соѕатын кейiпкерлер жоћ. Мџнда таза маѕынасындаѕы фќлсќфадан г'рi ќрбiр кiшiгiрiм оћиѕа, тартыс-талћыдан соѓ кљйзелiске џшырайтын кейiпкерлердiѓ ой-сезiмiнен туѕан сол кейiпкерлердiѓ болмысбiтiмiне шаћталып берiлген ћџйтырћысыз ћысћа, айшыћты суреттердi к'ремiз. «Ай мен Айша» – iшкi џйћасымѕа ыѓѕайланѕан ћарапайым атау емес. Ай, кќдiмгi к'кте ћалћып жљзiп жљрген ай – осы кiтаптыѓ айдарлы тџспалсимволына айналѕан. Ай – жер бетiнде 'тiп жатћан аласапыран тiршiлiктiѓ куќгерi. Ћиырдаѕы тау етегiн жайлаѕан кiшкентай ћазаћ ауылындаѕы ћарапайым жан иелерiнiѓ 'ксiк пен 'кiнiшке толы 'мiрi де к'ктегi ћџдiрет нышанындай мќѓгiлiк жарыћ сќулесiн тљсiрiп тџрѕан Айдыѓ назарынан тыс ћалмаћ емес. Айша ана мен Барысхан бала к'ѓiлдерi ћобалжыѕан кездерде аспандаѕы Айѕа ћараса – бќрiнен биiк тџрѕан, бiраћ бќрiн к'рiп тџрѕан џлы Иеден араша сџраѕаны, демек жаћсылыћтан, келешектен љмiт љзбегенi екен. Аспандаѕы Ай бейнесi –

романныѓ идеялыћ-к'ркемдiк бояуын ћаныћтырып тџрѕан еѓ ќуелгi штрихтардыѓ бiрi. Мысал келтiрейiк: «Терезеден Ай сыѕалайды. Бџл кезде Айдан басћа «халiѓ ћалай?» дейтџѕын бiр жан жоћ» (35-бет). «Боран басылып, аспан ашылайын дедi ме, терезеден ауру к'здей Ай к'рiндi» (99-бет). «Терезеден Ай к'рiндi – ортасынан ауѕан ѕой. Алыстаѕы Ай... арѕымаћ мiнген аталар сияћты: жљзi жылы, аяйды, бiраћ жылуы жоћ» (186-бет). «Џйыћтап жатћандарѕа ћарадым: оларды Ай ќлдилей ме – џйћылары тыныш» (187-бет). «Неге? – дедiм мен де Айѕа телмiрiп, дљниеге неге бџлай жаратылѕаныма 'зiм де таѓѕалып, ћолымды жайып» (193-бет). «Айша аспанѕа ћарап ћолын созып, алаћандарын жайды. Саусаћтары салалы едi, Ай сќулесiмен садаћтыѓ жебесiндей болып одан бетер џзарып кеттi. Џзара-џзара Айдыѓ 'зiн барып тљртетiндей. Жер бетiндегi мынадай ћорлыћ пен зорлыћћа, ћаныпезер ћатыгездiкке, ќдiлетсiздiкке биiктен к'зiн жџма ћарайтын Айды, сол Ай арћылы Ћџдiреттi тљртiп оятпаћшы болѕандай» едi (255-бет). Осылай жалѕасып кете бередi. Зерделi оћырман бiрден байћаса керектi: осы мысалдарда келтiрiлген Ай – ќр тџста ќр тљрлi реѓкте, 'згеше бояулармен к'рiнедi. Айша ана мен Барысхан баланыѓ к'ѓiл суреттерiнiѓ к'леѓкесi тљсiп тџрѕандай ћџбылады. Cмiрдiѓ ащы-тџщы шындыѕын арћау еткен, наѕыз классикалыћ реализм дќстљрiнде жазылѕан кiтаптыѓ осындай лирикалыћ, минорлыћ сарындарѕа бай болуыныѓ басты себебi – оныѓ бас кейiпкерiнiѓ сергек ойлы, сезiмтал жљректi бала болуынан. Cзге ћџрдастары секiлдi жыртыћ к'йлек, аш ћџрсаћ ћана емес, к'ргенiн к'ѓiлге тоћи беретiн «неге, неге?» деп сџраћ ћоюдан жаѓылыспайтын бала. Болашаћ жазушы. Ал жазушы деген жџрттыѓ 'мiрбаяны университет оћуын тќмамдап, алѕашћы кiтаптарын шыѕару кезiнен басталмайды – дќл осындаѕы Барысхан секiлдi бала жасынан айнала дљниеге сџћтанып ћараудан, к'ргендерiнiѓ бќрiне ой жљгiртуден, к'ѓiлге саћтаудан, тез ћуанып, тез ренжуден, уайымшылдыћтан, џйћысыздыћтан, тiптi аурушаѓдыћтан, ћиялшылдыћтан бастау алады емес пе? Оныѓ љстiне, осындаѕы Барысхан бала – ерекше ћайсар ќрi ызаћор, тез

тџтанѕыш, 'жет мiнездерiмен атойлап тџрады. Cжет баланыѓ бќрi болашаћта жазушы болмауы мљмкiн. Бiраћ олардыѓ к'бi 'се келе к'ш соѓында ћалмайтыны да аћићат. Ћалай десек те, Барысхан бала – кiтаптыѓ негiзгi кейiпкерi ѕана емес, ќлi бџѕанасы ћатып, буыны бекiп љлгiрмеген тџста 'зiне бџйырмыш таѕдырдыѓ талай ауыртпалыѕын к'терсе де, анасы Айшаѕа тартып, бљгiлмей, љгiлiп кетпей, ћайта ћасарысып бой тљзеп 'сiп келе жатћан ер азамат ретiнде к'рiнедi. Шыѕармада осы бала Барысханныѓ еркектiк мiнезiн танытатын к'рiнiстер к'п-аћ. Анасын ћорламаћ болѕан Тасбет бригадирге айыр ала џмтылуыныѓ 'зi ол заманда ерлiкке барабар едi. Осы Барысханныѓ болашаѕынан хабардар ететiн еѓ ќдемi к'рiнiс – оныѓ ауылдаѕы жетiжылдыћ мектептiѓ оћуын тќмамдап, Ќулие Ата шањарындаѕы жетiмдерге арналѕан интернатћа келiп орналасу тарихы болса, осы «тарихтыѓ» шарыћтау шегi – интернатта жатћан ћазаћ балаларына љнемi ћорлыћ к'рсетiп келген, кiлеѓ келiмсектер џясына айналѕан кќсiптiк училищедегi бџзыћтарѕа ћарсы Барысхан бастаѕан ћара домалаћ шќкiрттердiѓ «џрысћа» шыѕуы дер едiк. Намысшыл Барысханныѓ Леха деген сары сќпелек бџзаћыларѕа ћарсы «џрысћа» шыѕуы ќбден ћисынды к'рiнедi. Леха бастаѕан бџзаћы топтыѓ интернатта жатћан ћазаћ балаларын басынып, ћорћытып-ћорлауы 'з алдына ћарашай жiгiт Хасан Cзденов: «Доѓыздар. Бџлардыѓ аз халыћћа iстемеген ћорлыѕы бар ма? Ќлi-аћ жазасын тартар» дейдi), аћыр соѓында олар Барысханѕа Ауагљл ќпкесi берген љш сом аћшаны тартып алады, Аћтай деген баланыѓ ауылдаѕы атасы ќкелiп берген телпегiн таѕы бџйыртпайды, с'йтiп, ќйтеуiр бџларѕа бiржола кљн к'рсетпеуге айналады. Сонда басћа балаларѕа ћараѕанда жасы да кiшi, кљш-ћайраты да тасып тџрмаѕан, алыстаѕы ауылдан келген, кешегi «халыћ жауы» Мџртазаныѓ артында ћалѕан еркеккiндiк Барысхан аяћ астынан жарылады. Интернатта жатћан ћџрдастарына келiп: «Тџрыѓдар! – деп айћай салмай ма?! К'п болса, бас жарылар, к'з шыѕар, ќйтеуiр 'лтiре ћоймас. Ћоян ѕџрлы жоћпыз ба? Сояйын деп жатћанда о да аяѕын серпедi ѕой!» – дейдi. Осы «џрыста» намысћой Барысхан «атаман» Леха-

дан оѓбай таяћ жейдi. Бiраћ бџл жолы оѕан таѕы да «ћорѕаушысы» жолыѕып (нешiншi рет!) аман алып ћалады. Базардан љйiне ћарай ћайтып бара жатћан к'лденеѓ к'к атты Џлан Мылћау деген жiгiт осы «џрыстыѓ» љстiнен тљсiп, есi ауып ћџлап жатћан баланы к'редi де, мџны џрѕан Леха сџм екенiн бiлген соѓ, арыстандай аћырып «жауѕа» ћарсы џмтылмас па? Одан арѕысы белгiлi: табиѕат тiлден айырѕанмен, жойћын кљшiн сыйлаѕан Џлан атты жiгiт ашумен барып, ћандас бауырларын ћорлап жљрген бџзыћтыѓ пќрша-пќршасын шыѕарады. Бџл – Барысханныѓ, Барысхандардыѓ еѓ алѕашћы iрi жеѓiсi едi. бџл Барысханныѓ 'з намысын, 'зi ћџралпы аш ћџрсаћ, жамау киiм ћара домалаћ ћазаћ балаларыныѓ мљддесiн ћорѕау жолындаѕы еѓ алѕашћы еркектiк 'жет ћимылы едi. Бџл Барысханныѓ болашаћ шерi жљректi Шерханѕа айналатынын, сол еркектiк мiнездiѓ тљптiѓ тљбiнде туѕан елiнiѓ ежелден берi 'лмей келе жатћан асыл мџраттарын – тќуелсiздiгiн, тiлiн, дiнiн ќрбiр жазѕан кiтаптарында, маћала, к'семс'здерiнде, Парламент мiнберлерiнде, ќйтеуiр мљмкiндiгi бар, мљмкiндiгi жоћ жерлердiѓ бќрiнде ћайсарлыћпен ћорѕап жљрген, сыртымыздан тап-тап беретiн ашыћ дџшпандармен, iшiмiзден iрiткi салѕысы келетiн тљсi – жаћын, ниетi – жат к'зћамандармен алысып-арпалысып, бiрде жеѓiп, бiрде жеѓiлiп, бiраћ бќрiбiр ћасарысып, ћасћиып к'нбей келе жатћан џлтымыздыѓ айбынды азаматы болып 'сетiнiн танытады. С'йтiп, Шерхан Мџртазаныѓ «Ай мен Айша» романы – бљгiндерi аѕа буын ћатарына ћосылып ћалѕан џрпаћтыѓ балалыћ бал дќуренiне тџспа-тџс келген ћилы кезеѓнiѓ к'ркемдiк шежiресiн жасаѕан, ћазаћтыѓ ћазiргi бейнелi с'з 'нерiндегi сџлу мљсiндi, сыры б'лек шыѕармалардыѓ бiрi болып шыћћан. 2001 ж.

ШЕРХАН САЛЅАН ЖОЛ Ћазаћ тiлiнде бџрын «ћаламдас» деген с'з бар ма едi, жоћ па едi – оны бiлмеймiн, бiраћ ќйтеуiр ћазiр бџл екiнiѓ бiрiне таныс етжаћын с'з болып кеттi. «Ауылдас», «ћауымдас» деген џѕымдарды еске тљсiретiн, кљнделiктi кќсiбi бiр шыѕармашылыћ адамдарыныѓ, оныѓ iшiнде, ћолына ћалам џстаѕан жазушылардыѓ басын бiрiктiрiп атайтын, сондайлыћ бiр маѕыналы, бауырлас с'з болып кеттi. Алматыдан бiраз уаћыт џзап шыѕып кете ћалсаѓыз, ќдетте Жазушылар одаѕында кљнде кездесiп, «бiрде бљк, бiрде шiк тљсiп» жљрген кќсiптестерiѓiздi ћайтара саѕына, ћайтара iздей бастайтыныѓыз хаћ. Тљптеп келгенде, жаныѓа жаћын жљретiн ћаламдасыѓ – тiрлiктiѓ ыстыћ-суыѕында ћасыѓнан табылатын бауырласыѓнан ќсте кем тљспейдi. О бастан осылай ынтымаћтас, ћаламдас аѕалардыѓ бiрi – Шерхан Мџртазаев. Шќкеѓмен бiз «Лениншiл жаста», одан соѓ «Жџлдызда», «Ћазаћ ќдебиетiнде» бiраз жыл бiрге ћызмет iстестiк. Ќсiресе 'з басым Ш.Мџртаза шыѕармашылыѕына ќуелден ден ћойып, џдайы ћадаѕалап оћып жљремiн. Ћолына ћалам џстаѕан ќрбiреу ћаламдасы жазѕан кiтпатарды оћыѕанда, ќйтеуiр уаћыт 'ткiзу љшiн ќуреленбейтiнi белгiлi. Жасыратын дќнемесi жоћ: ћаламдас ћаламдасћа к'бiне сын к'зiмен ћарайды. Ћаламдас пен ћаламдасты табыстыратын да, сiрќ, к'бiне сол жазѕан кiтаптары болуы керек. Cзiѓнiѓ 'мiрлiк, шыѕармашылыћ ой-мџраттарыѓмен љндесiп жатћан шыѕармаларды оћыѕанда, ћуана ћол соѕасыѓ. Шерхан Мџртазаев та осы 20 жылдыћ шыѕармашылыћ жолында талай мќрте ћуана ћол соћтырѕан ћарас'з шеберлерiнiѓ бiрi болып толысћан жазушыларымыздыѓ бiрi. Бљгiнгi заман таћырыбы – ќуел бастан Шерхан Мџртазаевтыѓ шыѕармашылыћ кредосына айналѕан деп баѕалауѕа болады. Оныѓ «Табылѕан теѓiз» (1963), «Белгiсiз солдаттыѓ баласы» (1964), «Бџлтсыз найзаѕай» (1965), «Мылтыћсыз майдан» (1968) атты алѕашћы повестерiнен бастап, «Ћара маржан» (1976), «Ћызыл жебе» (1980) романдарына дейiнгi шыѕармашылыћ ћызметiне к'з жљгiртсек, жазушыныѓ осы 'зi таѓдап алѕан жемiстi

жолдан к'п бџрыс кетпегенiн аѓѕарамыз. Осындай шыѕармашылыћ ћайсар мiнезi љшiн де ќдетте ћаламдастарымызды мадаћтап жатамыз. Неге? Cйткенi бiздiѓ заманымыздыѓ к'ркем шежiресiн бiздiѓ замандастарымыз жасауы керек. Бiзден кейiн келетiн џрпаћ та, с'з жоћ, бiздiѓ заманымыз туралы ћалам тартпаћшы. Бiраћ ћашан да 'зi бастан кешкен, к'збен к'рiп, ћолмен џстаѕан куќгердiѓ с'зi, куќгерлер атынан айтылатын с'з ћымбат. Ћазiр кешегi Џлы Отан соѕысына ћатысћан ардагерлерiмiздiѓ, ћарапайым жауынгерлердiѓ естелiктерi жиналып жатса, бџл да тегiн емес. Ал дќуiрдiѓ љлкен естелiгiн, ќрине, алдымен к'ркем ќдебиет жасауы керек. Ћазаћстанда тыѓ жќне тыѓайѕан жерлердi игерудiѓ ћаншалыћты тарихи оћиѕа болѕаны ћазiр екiнiѓ бiрiне белгiлi. «Сол кезде мен тыѓ эпопеясы кљндердiѓ кљнiнде к'ркем шыѕармаларда «Тыныћ Дондаѕы азамат соѕысыныѓ», «К'терiлген тыѓдаѕы» џжымдастырудыѓ сомдалѕаны сияћты, соншалыћты жiгермен, ќрi сондай тереѓ толѕаныспен бейнеленсе екен деп армандайтынмын» деп жазады Л.И.Брежнев («Тыѓ», 87-бет, Алматы, «Жазушы» баспасы, 1980 жыл). Тыѓ эпопеясына лайыћ эпопеялар ќлi жазыла жатар, ќрине. Дегенмен, осы тыѓ таћырыбына кезiнде аћындарымыз ѕана емес, прозашыларымыз да ћалам тартыпты. Шерхан Мџртазаевтыѓ «Белгiсiз солдаттыѓ баласы» атты повесi, бiздiѓше, џлттыћ ќдебиетiмiзде осы жауапты таћырыпћа жазылѕан елеулi дљниелердiѓ бiрi болды. Повесте тыѓ жерлердi игеру наућанын кеѓ к'лемде, кеѓ планда суреттеу маћсат етiлмеген. Мџнда бiр жас адамныѓ 'мiр тарихы таѓдап алынады да, осы 'мiрдiѓ ћия кезеѓiнде кейiн шегiнбей, мерт болса да мќрттiгiн, адалдыѕын саћтап ћалѕан азаматтыѓ есте ћаларлыћ бейнесi жасалѕан. Ол жастыѓ аты – Исатай. Белгiсiз солдаттыѓ баласы да – осы. Мџныѓ ќкесi ћан майданда, фашистермен жаѕаласып 'лсе, 'зi Салыћ, Жљзбай секiлдi мемлекет астыѕын џрлаушы ћаныпезерлермен шайћаста ћатерге џрынады. С'йтiп, белгiсiз солдаттыѓ баласы да солдаттыѓ неѕайбiл таѕдырына тап келедi. Исатай шынымен Салыћтардыѓ ћолынан ћаза тапты ма, ќлде ауыр соћћыѕа џшырап тiр ћалды ма – бџл жай оћушыѕа

беймќлiм, бџл жќйттi автор да ашып айтпайды. Бiраћ басы ашыћ жай – жастыћ-мастыћтыѓ ќсерiмен, Аяулы секiлдi аяр сџлудыѓ ћџрѕан торына 'зi барып тљскен Исатай, ќскери ћызметiн 'теп ћайтысымен, тыѓѕа аттанѕан жас патриот басына ћауiп т'нгенде ћара басыныѓ тыныштыѕын кљйттеп, бџѕып ћалѕан жоћ. Ћазаћтыѓ тыѓ даласын игерген де, мiне, осы Исатай секiлдi ар-ождан туын биiк џстаѕан џстын жiгiттер болса керек ћой! Рас, к'ркем ќдебиетке адал мен арамза да, батыр мен ћорћаћ та, жасампаз бен жасыћ та кейiпкер бола бередi. Жазушы оћушысын жаћсыдан љйретiп, жаманнан жиренту љшiн ќрћилы кейiпкерлер галереясын жасауѕа тиiс. Дегенмен, ќдетте оћырман ќрекетсiз кейiпкерлердi џнатпайды. Cмiрде ќрекетсiз адамдар аз емес. Олардыѓ бiраз кiтаптардыѓ бет санын толтырып жљретiнi де аћићат. Cмiрде ќрекетсiз адамдардан тљсетiн пайда ћаншалыћ аз болса, бџлар тљптеп келгенде 'нердiѓ де к'сегесiн к'герте ћоймайды. Ќрекет жоћ жерде тартыс жоћ, ал тартыссыздыћ – реалистiк 'нердiѓ табиѕатына ћайшы. Осы кљнi сол тартыстыѓ 'зiн оћиѕалыћ, психологиялыћ деп жiктеп жљремiз. Бќрiбiр тартыстыѓ аты – тартыс, ол бќрiбiр ќрекеттен, ћимылдан туып жатуы керек. «Белсендi кейiпкерлер керек!» деп џрандайтынымыз да осыдан. Бџѕан ќрекетшiл кейiпкерлер керек деп ћосуѕа болар едi. Осы тџрѕыдан ћараѕанда, Шерхан Мџртазаев кiтаптарындаѕы кейiпкерлер (џнамды топћа жататындары да, џнамсыз топћа ћосылатындары да) негiзiнен ќрекетшiл, с'зуар емес, iсћуарлар болып келедi. Cндiрiс таћырыбына жазылѕан «Ћара маржан» романындаѕы Нариман мен Жарас, Аманћџл мен Ќдiл – бќр-бќрi де ой-мџрат, мiнезћџлыћтарыныѓ ќрћилылыѕына ћарамастан, шетiнен белсендi, белшешпе кейiпкерлер. Романныѓ басты кейiпкерлерi Жарас пен Нариман болса, романныѓ басты таћырыбы да тау жыныстарын ћопарѕышпен бџзып, жоспарды асыра орындау мќселесi ѕана емес... Романныѓ басты таћырыбын оныѓ басты кейiпкерлерi бала жастан арћалап жљрген секiлдi: о баста бiр жерде туып, бiрге 'скен Нариман мен Жарастыѓ о бастан-аћ жолдары айырыћ боп жаралыпты, Наримандiкi – ќдiлдiк, туралыћ сљрлеуi де, Жарастiкi – пендешiлiктiѓ бџралаѓы. Еѓ ћызыѕы –

ћайда жљрсе де алдан кесе-кестеген ћара мысыћћа айналѕан Жарасћа Нариманныѓ тљк 'штiгi жоћ, бџл ћарсыласымен ћасћайып тџрып кљресе тљсуге бар, бiраћ талай ћапаѕа тљсiрген немеге ћараулыћ жасау ниетiнен мљлдем аулаћ. Облыстыћ партия комитетiнде бџлардыѓ асћынѕан дауы ћаралып, Жарас партиядан шыѕарылып, орнынан тљсетiнi аныћталѕанда да Нариман масайрамайды, асћаћтамайды. Екеуi есiк алдына ћатар келiп ћалѕанда да, бџл анаѕан жол бередi. Аныћ гуманизм осы: жауыѓды жеѓiп тџрып та табалаудыѓ ћажетi жоћ. Тау-кен инженерi Нариман оћырманына осындай адамгершiлiк ћасиеттерiмен ћымбат. Шерхан Мџртазаевтыѓ ћаламынан шыћћан еѓ кљрделi еѓбектердiѓ бiрi – ќлi аяћталып бiтпеген «Ћызыл жебе» романы. Кiтаптыѓ бас ћањарманы белгiлi революционер-большевик Тџрар Рысћџлов болѕанымен, бџл ќншейiндегi биографиялыћ роман емес. «Ћызыл жебе» ћазiргi кљйiнiѓ 'зiнде наѕыз эпикалыћ пландаѕы, кеѓ тынысты ќлеуметтiк полотно ыѓѕайында жасалып келедi. Екiншi жаѕынан, мџнда Т.Рысћџлов 'мiрiне ћатысты 'мiрбаяндыћ материалдар барынша мол пайдаланылѕан. Осыѕан ћарамастан, «Ћызыл жебе» 'мiрбаяндыћ шыѕармаларда кездеспей ћалмайтын, бќлкiм, кемшiлiк ретiнде ћарастырылуѕа жатпайтын хроникалыћ љзiк-љзiк сипаттан ада к'рiнедi. Автор 'з ћањарманыныѓ 'мiрбаянын жылма-жыл тiзбектелiп келетiн тќртiппен к'ркем сипаттап шыѕуды маћсат етпеген. Ол Тџрар 'мiрiндегi кезеѓдi тџстарды таѓдап алады да, соны халыћ 'мiрiндегi кезеѓдi тџстармен ћоса-ћабат суреттейдi. Бџл ќрi ќдейi ћиыстырылѕан ќдеби тќсiл ретiнде ќсер етпейдi. Бџл, бќлкiм, жазушы ашћан жаѓалыћ та болмас. Cйткенi Тџрар секiлдi азаматтардыѓ жеке бастыћ 'мiрбаяныныѓ 'зi ћашан да елiнiѓ 'мiрбаяны болып шыѕатыны ежелден мќлiм. Тџрардыѓ 'мiрбаяны – ѕасырлар бойы екi жаћты тепкiтеперiштiѓ астында жљрiп, бiраћ бќрiбiр еѓсесi тљсiп, саѕы сынбаѕан ћалыѓ кедей бџћараныѓ џлы Октябрь социалистiк революциясы дќуiрiнде ћалыѓ џйћыдан оянуы, оянып ћана ћоймай, оѓынан туѕан баћыт жџлдызына ћолын жеткiзуi љшiн ћызыл туды к'терiп, «аттан» салѕан џлан асудыѓ тџсы едi. Тџрардыѓ ерлiгi – кљштiлердiѓ ћолынан жазыћсыз жапа шеккен ќкесiнiѓ, аз ѕана

аталас ќулетiнiѓ кегiн ћумай, талай тантыма отаршы мен сасыћ ауыз байлардыѓ табанында тапталып келген елiнiѓ – к'бiнiѓ намысын, елiнiѓ – к'бiнiѓ мљддесiн арћалап шыѕуы едi, осы жолда бойындаѕы барлыћ ћайрат-кљшiн, ћасыћ ћанын жџмсауѕа тайынбайтын к'зсiз ќзiрлiгi едi. М.Горький сол тџста «Ерлердiѓ ессiздiгiн дќрiптейiк!» деп џран тастаса, дќл осындай дауылпаздар џлы Ресейдiѓ шет аймаћтарында да туып жатты. Ћарымды жазушы прозаныѓ ќр жанрында кљш сынап жљр. Оныѓ ќсiресе ќѓгiме жанрындаѕы к'ркемдiк iзденiстерi к'рiктi кестелеуге толы Шерхан Мџртазаев жазѕан 20-ѕа жуыћ ќѓгiмелердiѓ бiразын ћысылып-ћымтырылмай-аћ бљгiнгi ћазаћ новеллистикасыныѓ ћазынасына ћосуѕа болар едi деп ойлаймыз. «Сусамырды» мысалѕа алайыћ. Бџл ћазiргi еѓ дiлгiр мќселеге – экология таћырыбына арналѕан. Алыс ћырды жайлаѕан шопан Бџзаубаћ кешегi арналы Асау 'зенiнiѓ тартылып, мал-жанныѓ ќбiгерге џшыраѕанын 'з басынан кешiредi. Аћырсында ашуѕа мiнген малшы таћымына кетпен ћысып, арналы судыѓ жолын б'геген берекесiздермен с'йлесiп ћайту љшiн жолѕа шыѕады. Бiраћ айнала темiр ћџрсаулап, бекiтiп тастаѕан тоѕанныѓ басына шыћћанда, байѕџстыѓ зќресi кетедi. Ќрине, мџндай тоѕанды ћазаћы ћара кетпенмен бџза алмасы хаћ. Бiраћ сќтi тљсiп, тоѕанныѓ ћарауылы ћонаћћа шаћырады да, бџл оны араћћа тойѕызып, кiлтiн џрлап алады. Сол кiлттi џстап, Бџзаубаћ тоѕан басына ћайтып шыѕады. «Алагеуiм ай сќулесiмен ойнаѕан мыѓ-миллион майда толћын Бџзаубаћћа жер ќлемдi ћаптап келе жатћан ћарак'л ћойы ћџсап» к'рiнедi. Содан бџл ћолындаѕы кiлтпен шлюздi ашып жiбередi. Cзi де есеѓгiреп тџрып топан суѕа ћџлайды... «Љкiлi ћамыс, балауса ћџраћ, бџйра жыѓѕыл. Арасында парылдап џшћан ћырѕауыл. Шымырлап толыћсып аћћан ћарак'к 'зен. Шоршып ойнаѕан сары сазан. Жаѕалай ћонѕан ћойшы ауыл. Соѓѕы рет Бџзаубаћтыѓ к'з алдында осы бiр сџлу сурет тџрып ћалды». Ќѓгiме осылай трагедиялыћ сазда аяћталады. «Осылай болуы мљмкiн бе?» деп аѓѕалдау оћырман сауал ћоюы мљмкiн. Ондайда бiз «неге мљмкiн емес?» деп ћарсы сауал ћояр едiк. Бџзаубаћ – дала перзентi, оныѓ бљкiл 'мiрi осы арнасы кепкен Асаудыѓ

жаѕасында 'ткен. Осы Асаудыѓ жаѕасында мыѓѕыртып мал 'сiрген. Ендi соныѓ бiрi де жоћ. Жоћ еткен к'ктегi ћџдай емес, адамдардыѓ 'зi екен. Сол ћырсыздар дарияныѓ саѕасын б'геп, ћолдан теѓiз жасаѕан. «Неге, не љшiн темекi ћымбат, мал арзан? – деп кљйiнедi Бџзаубаћ. – Тќттiге бола, ылдидаѕы џшан-теѓiз дала неге ћу таћырѕа айналмаћ?». «Cзен суалѕан соѓ... ћотыр ћойдыѓ жабаѕы жљнiндей жљдеп тоза» бастаѕан даласын к'ргенде, шопанныѓ миына тiкенек ћадалѕандай болады. Бџзаубаћ таудаѕы теѓiздiѓ де бљгiнгi тiрлiк-талап ћатерiнен туып жатћанына пќлендей ой жљгiртiп жатпайды. Бџзаубаћтыѓ кљллi ћимыл-ќрекетi, мiнез-ћџлћы – оћымаѕан шаруа, дала адамыныѓ психологиясына ќбден сќйкес келiп жатыр. Оныѓ, ќрине, 'лгiсi келген жоћ. Ћолындаѕы кiлттi абайсызда оппаѕа тљсiрiп алып, соны ћармап ћалу љшiн еѓкейе бередi де, т'менде к'бiктенiп жатћан ћайнауѕа гљмп бередi. Бџзаубаћтыѓ таѕдыры аянышты-аћ. Сусыз ћалѕан ен жайлаудыѓ таѕдыры да аянышты. Жаратылыс жќне адам. Бџлардыѓ бiр-бiрiнсiз кљнi жоћ, бџлардыѓ таѕдыры бiр-бiрiмен мыћтап байланѕан. Осы жiптi љзiп алмайыћ! Адамды ћалай аяласаћ, табиѕатты да солай аялайыћ! Адам табиѕаттыѓ жауына айналмасын! «Сусамыр» ќѓгiмесi оћырманды осындай iзгi ойларѕа жетелейдi. Осындай iзгi ойларѕа жетелейтiн шыѕармалардыѓ ћашан да 'мiрi џзаћ болмаћ. 1982 ж. МЌУЛЕНОВТIЃ ШАЅАЛА ЖЫРЛАРЫ Сiрќ, аћын атаулы екi-аћ тљрлi болатын секiлдi. Cмiрде рухани бiр-аћ рет туатын аћын бар да, ќлденеше рет туатын аћын бар. Мџныѓ алдыѓѕысы бал балалыћ, жалын жастыћ дќуренiнiѓ албырт та аѓѕырт жыршысы болып ћала бередi. Талантты жыршы кейде тќттi де сќттi айтады. Екiншi бiр аћындар томаѕасын тез сыпырып, алысћа џшады. Љнемi ћайта туып, жаѓарып, жасарып, 'сiп-'нiп

отырады. Мџндай аћындардыѓ кљллi шыѕармаларыныѓ 'н бойында тџтасып жатћан љйлесiм болатыны хаћ. Бiраћ ќр белеѓде 'леѓ тiлi тљрлiше с'йлейдi. Бiздiѓ ортаћ мљлкiмiзге ћашан да жаћсы жаѓалыћ ќкеледi. Оћырман ћауым, халыћ осындай аћындарѕа ћол соѕады. Сырбай Мќуленов – осы екiншi топћа жататын беделдi аћындарымыздыѓ бiрi. С'з жоћ, Мќуленов – ћазаћ поэзиясыныѓ 'рiсiн кеѓейткен елеулi аћынымыз, Мќуленовпен бiрге бiздiѓ 'леѓiмiзге жаѓа бiр жаћсы мiнез келгенi рас. Ол 'леѓдегi жан сыры, ќсем музыка. Ќ.Тќжiбаев, Ћ.Аманжолов шыѕармашылыѕынан бастау алатын 'негелi дќстљр. С.Мќуленовтiѓ «Шаѕала» аталѕан 'леѓдер кiтабы да аћынныѓ тынбай iздену љстiнде екенiн айѕаћтайды. Бџл жинаѕында тарлан аћын таѕы бiр ћырынан к'рiнiп отыр. Осы заман, бљгiнгi кљн таћырыбын жырлауѕа аћын батыл бет бџрыпты. Несi бар ћиындыћты жасыратын, Cттi кљн адамѕа адам бас џратын. Булыћћан к'з жасына кездер болды, Айта алмай к'ѓiл кљйiн ашып аћын, – деп, 'ткен бiр уаћыттыѓ ћатал шындыѕын айтћан аћын, ќлемдегi ќдiлеттiѓ арашашысы – Коммунистiк партияныѓ џлылыѕын жырлайды: Айды алып аспандаѕы бердiѓ бљгiн, Ћолыѓмен айналдырдыѓ жер кiндiгiн. Аяћћа баспай, ћайта ардаћтадыѓ. Адамныѓ азат ойын, еркiндiгiн. (Партияѕа) Зор тыныштыћ ћџндаѕында, Тына ћалды ћарт Кремль. Коммунизм жылдарында, Ракеталы тартты 'мiр. (Жеѓiмпаздар жиыны) Бљгiнгi кљнi адал ниеттi адамзатты бiрiктiрiп отырѕан

«Бiр кiшкентай окоптан бiлесiѓ бљкiл ћадiрiн»... Жер ћадiрiн аћын тiлiмен осылай-аћ айтуѕа болар. Аћын Мќуленовтiѓ к'ѓiл кљй, философиялыћ лирикасы да назар аудартады. Мќуленов лирикасында философиялыћ тереѓдiктiѓ жетiмсiздiгi орынды айтылып жљретiн. Оныѓ љстiне, жасыратыны жоћ, аћын жазѕан кейбiр 'леѓдердiѓ к'ркемдiк логикасы тым ћарапайым да жџпыны, кейде жаттанды жатыћтыћтан аспайтын. Сезiм мен ойдыѓ кљрделiлiгi, драма-тартысы жетпей жатушы едi. Тќттiнi ћанша жегенмен, ћарын тойып, бойѕа кљш-ћуат тарамайтындай ќсерде жљретiнбiз. Соѓѕы жылдарда аћын к'п 'сiп кетiптi. Оныѓ лирикалыћ ћањарманы жаѓа бiр саналы биiкке к'терiлiптi. Талай алыс т'ѓiректi ойлы к'збен к'руге болатын еѓселi биiк. Бџлбџл жайындаѕы 'леѓдi-аћ алайыћшы. К'мейiнен тоћсан толѕау кљй аѕытћан бџлбџл ћџсты жыныс баћтыѓ iшiнен iздеп табу ћиын ѕой! Cйткенi: Iшiнде нџрлы дљниесi, Тџрады бiрден сыр ашпай. Шын 'нердiѓ иесi, Мен мџндалап тџрмастай. Ќдемi де, ойнаћы ой. Мќѓгiлiк таћырыптар – 'мiр мен 'лiм жайында да аћынныѓ тќуiр жырлары бар. Тiрлiктегi ќрбiр минут лирикалыћ ћањарманѕа ћымбат к'рiнедi: Бiр минут соныѓ бќрiн мен, Ойыма ћайта тљсiрдiм. Аћылдасып арыммен, Арманныѓ ћџсын џшырдым, – деуi де сол себептен. «Жеке шумаћ», «Ћыран џясы», «Џшам ба ќлде тозаѓ боп», «Орта жолда ентiгiп» сияћты 'леѓдер адам жаныныѓ нќзiк те жасырын пернелерiн басатын ойлы шыѕармалар. Философиялыћ лирика жазуда аћын шеберлiгiнiѓ жетiлiп келе жатћанын байћаймыз. Мќуленов ћазаћ лирикасыныѓ осы бiр саласындаѕы жоѕымызды

тљгендеуге болашаћ уаћытта да ат салыса бередi деп бiлемiз. Ендiгi бiраз с'з Сырбайдыѓ «Тљркмен туындылары» деп аталатын цикл 'леѓдерi жайында. Бџл да кейiнгi кезде ћазаћ аћындары мол жазып жљрген цикл жырлардыѓ бiрiнен саналады. Мџныѓ к'бi аћындарымыздыѓ саяхаттарына байланысты туып жатћан шыѕармалар. Бiр-бiр жаћсы 'леѓдi жазып тастаѕан аћындарымыз жоћ емес. Жалпы, цикл 'леѓдердiѓ молаюы – поэзиямыздыѓ мќдениетiнiѓ 'суiнен хабардар ететiн ћџбылыс. Бiраћ, бiраз аћындарымыз жазѕан цикл 'леѓдердiѓ бќрiне тќн ортаћ кемшiлiк бар. Ол – аћындарымыздыѓ барѕан, к'рген жерлерiндегi 'мiрлiк ћџбылыстардыѓ iшiне бойламай, сырттай ћызыѕуѕа, жалаѓдыћћа, жайдаћтыћћа тљсiп кетуi. Ал С.Мќуленов «Тљркмен туындыларын» басћаша жазуды ниет ћылѕан секiлдi. Аћын ќрбiр 'мiр ћџбылыстарыныѓ кљрделi процесс екенiн џмытпаѕан. Ол тљркмен жерiнiѓ жалаѓ географиясын тамашалаудан аулаћ. Аћынды, оныѓ лирикалыћ кейiпкерiн осы туыс халыћтыѓ таѕдыры ћызыћтырады. Тарихты салмаћтайды. Тљркмен елiнiѓ 'ткенi мен бљгiнiне љѓiледi. Мысалы, «Феруза хикаясында» тљркмендердiѓ баѕзы замандаѕы елдiк, ерлiк салты жырланѕан. «Небидтаг мџнарасы», «Тљркмен кiлемi» – кеѓес тџсында баћыт тапћан џлттыѓ жасампаз еѓбегiн мадаћтайды. Ќйтсе де, бџл циклдегi 'леѓдер бастан аяћ сќттi емес. «Колхоз музейi», «Вагонда», «Бибiжан» – осындай туындылар. Бџлар ќлгi жалаѓдыћ, сырттай ћызыѕушылыћ деген мiннен ћџтыла алмаѕан. Табиѕат лирикасы Мќуленов шыѕармашылыѕыныѓ ћашаннан 'нiмдi саласы болып саналады. Жаратылыстыѓ ќсем суреттерiн аћын ћаламы к'п ретте ћаѕаз бетiне шебер сызып тљсiредi. Жаратылыс жалѕыз с'йлемейдi, ол лирикалыћ кейiпкермен љндес, бiр туыс. Осы екеуiнiѓ арасында љндестiк болу шарты – табиѕат лирикасыныѓ ќлiппесi болса, Сырбай 'леѓдерiнде осы сќйкестiк бар. 1968 ж.

« МIР РНЕКТЕРI» ЋАНДАЙ? Ќ.Нџршайыћов шыѕармашылыѕына тќн ћасиет – деректiлiк пен публицистикалыћ стиль екенi ќуел бастан белгiлi. Џмытпасам, оныѓ «Аћићат пен аѓыз» романын талћылау кезiнде мен «Нџршайыћов – ћазаћтыѓ документтiк прозасыныѓ негiзiн ћалаушылардыѓ, жаѓа жанр к'шбасшыларыныѓ бiрi» деген пiкiр айтћанмын. Ћазiр де дќл осындай пiкiрдемiн. Бќлкiм, Ќзаѕаѓныѓ деректi прозаѕа келуiне оныѓ џзаћ жылдарѕа созылѕан журналистiк ћызметi себеп болѕан шыгар. Бќлкiм, бџл оныѓ шыѕармашылыћ кредосы шыѕар. Ћалай айтсаћ та, бљгiнгi таѓда Ќ.Нџршайыћов осы жанрдыѓ еѓ к'рнектi 'кiлi болып отыр. Ќрине, деректi проза мен кќдуiлгi очерктiѓ, публицистиканыѓ арасында тамырластыћ бар. Бiраћ деректi проза – ќдеби, к'ркем жанр. Деректi проза – журналистика емес. Ал журналистика – ћаншалыћ жаћсы жазылѕанымен, деректi проза емес. Ќдебиет пен журналистиканыѓ арасы – аспан мен жердей. Ќдебиеттiѓ тегi – к'ркем образ. Журналистиканыѓ тегi – факт. Ќрине, ќдебиет те фактiге сљйенбей тџра алмайды. Бiраћ ќдебиет фактiден к'ркемдiк џѕымдар туѕызса, журналистика еѓ џзаѕанда ќлеуметтiк талдау жасайды. Бiз мџны неге айтып отырмыз? Cйткенi соѓѕы жылдарда ќдебиет пен журналистика быћпырт араласып кеттi. Араласћанда тџрѕан љлкен айып жоћ шыѕар. Бiраћ кейбiр журналистер кќдуiлгi маћалалар жинаѕына роман деген айдар таѕып, ћампитып кiтап шыѕаруды ќдетке айналдырды. Мџндай ќдет орталыћтан басталды. Мќселен, Г.Боровиктiѓ «Пролог» атты (Москва, 1964) кiтабын оћып к'рiѓiз. 30 баспа табаћ дќу кiтапћа автордыѓ ќр кезде «Литературная газетада» шыћћан џзынды-ћысћа маћалалары, суреттемелерi, репортаждары, интервьюлерi енiптi. Дџрыс-аћ. Жеке тџрѕанда, бџл материалдардыѓ бќрi ћызѕылыћты оћылады. Бiраћ автор кќдуiлгi маћалалар жинаѕын неге роман-эссе атаѕан? Ол мљлдем тљсiнiксiз. Бiр ѕана Г.Боровик болса ештеѓе етпес едi. Атаћты Латын Америкасыныѓ жазушысы Г.Маркес «Жљз жылѕа созылѕан жалѕыздыћтан» соѓ халыћаралыћ

таћырыпта жазѕан маћала, очерк, зерттеулерiн роман ретiнде жариялап жљр. Бiздiѓ баспас'зде шыћћан љзiндiлерiн оћысаћ, бџлар кќдуiлгi маћалалар жинаѕы ѕана. Егер мџндай ќдiстi ћолдайтын болсаћ, И.Эренбургтiѓ Џлы Отан соѕысы кезiнде жазѕан, жалпы к'лемi 15 томдыћ публицистикалыћ маћалаларын роман-эпопея атау керек шыѕар? Cзiмiздiѓ М.Ќуезов жазѕан «Индия очерктерiн», С.Мџћанов жазѕан «Алыптыѓ адымдарын» роман-эссенiѓ к'келерiне жатћызу керек шыѕар? Бiраћ М.Горькийден бастап С.Мџћановћа дейiнгi классик жазушылардыѓ ешћайсысы 'здерiнiѓ ћолынан шыћћан маћалалар жинаѕыныѓ ешћайсысын (жазушы ћолынан шыћћан ќрбiр дљниенiѓ к'ркемдiк сипаты мол екенiне ћарамастан) роман тљгiл, повеске телiмегенi белгiлi. Ал бiздiѓ журналистерiмiз (жалгыз Г.Боровик емес) ќр жылда шыћћан жазбаларыныѓ басын ћџрастырып, романдар ћатарын к'бейте тљсуде. Бљйте берсек, бiраздан соѓ сiздiѓ шын к'ркем шыѕармаѓыз ћайсы, газетке жазѕан суреттемеѓiз ћайсы – оћырман ћауым соны ажыратудан ћалады ѕой. Ал ћазаћ жазушысы Ќзiлхан Нџршайыћовтыѓ шыѕармашылыѕы, бiздiѓше, деректiлiктен, 'мiр материалдарынан нќр алѕан, 'згеше бiтiмдi ћџбылыс. Ќ.Нџршайыћов 'мiрде болѕан, 'зi к'зiмен к'рiп, ћолымен џстаѕан, естiген-бiлген нќрселерiн жазуѕа ќбден т'селiп алѕан ћалам ћайраткерi. Ол ойдан ћџрауѕа, былайша айтћанда, шыѕармашылыћ фантазияѕа пќлендей жљйрiк емес (оны осы кiтаптыѓ iшiнде 'зi де мойындайды). Бiраћ болѕанды боямасыз суреттей отырып, наѕыз суреткерлiк мiнез танытады. Оныѓ ќйгiлi кiтаптарын айтпаѕанныѓ 'зiнде, жуыћта ѕана «Жалын» баспасынан шыћћан «Екi естелiгiн» оћып шыћсаѓыз да осыѕан к'зiѓiз жетедi. Бљгiн ћолыѓызѕа тиiп отырѕан «Cмiр 'рнектерiн» оћысаѓыз да, осыѕан к'зiѓiз жетедi. «Cмiр 'рнектерiн» параћтап отырып, мен кеѓес ќдебиетiнен осыѕан џћсас љлгiлердi iздедiм. Сонда Р.Гамзатовтыѓ «Менiѓ Даѕыстаным» мен Ю.Бондаревтiѓ «Мгновения» кiтаптары есiме тљстi. Оныѓ арѕы жаѕында, ќрине, И.С.Тургеневтiѓ «Стихи в прозе» кiтабы тџр... «Cмiр 'рнектерiнiѓ» соларѕа џћсайтын да, џћсамайтын да

жерлерi к'п. Џћсайтыны – 'мiрдiѓ жеке к'рiнiстерiн с'з ете отырып, автор љзiк-љзiк ойлар тљйедi. Џћсамайтыны – мџнда бiр-бiр жолдан ѕана тџратын ћысћа ћайырымдар, ћанатты с'здер, аћыл-наћыл, ѕибрат, ѕаћлия љлгiлерi жиi кездеседi. Автор тiптi ќр кезде, ќр жаѕдайда 'зi естiген, 'зiне џнаѕан жеке оралымдар мен жеке с'здердi, теѓеу, бейнелердi тiзiмдей берген. Адамныѓ ќрекетiне, мiнезћџлћына ћатысты алуан пiкiрлер келтiрген. Кiтаптыѓ жанрын автордыѓ 'зi алѕы с'зде 'те дќл к'рсеткен – «ќдеби кљнделiк деп атау орынды». Шынында, бџл жазушыныѓ ќдеби кљнделiгi. Ендеше, бiрiншi бетке «Cмiр 'рнектерi» деп баттитып жазу керек те, оныѓ астына «Ќдеби кљнделiк» деп к'рсеткен дџрыс. Cзге тљсiнiктемелердi («Ћойын дќптер мен кљнделiк дќптер беттерiнен. Наћыл с'здер, маћалдар мен мќтелдер, ћысћа хикаялар, ѕибрат, эсселер» деген секiлдi) ћысћартћан ж'н. Сондай-аћ, ќрбiр б'лiмнiѓ астындаѕы аныћтауыштарды азайтып (мысалы: «Кiтаптан келген ойлар, елден естiген с'здер жќне к'рген-бiлгеннен туѕан 'з ойымныѓ џшћындары» т.б), бiр-бiр с'зден тџратын таћырыптар табу жаѕын ойластыру керек. Жазушы осы оћшау кiтабымен оћырманына не айтпаћ? Бџл сауалѕа жауап табу ћиын емес. К'термелеп айтсаћ, жазушы – уаћыт пен халыћтыѓ перзентi, турасын айтсаћ, жазушы – ой мен сезiмнiѓ ћџлы. Бџл арада ћайшылыћ та, кереѕарлыћ та жоћ. Сондай жазушыныѓ бiрi болѕандыћтан, Ќ.Нџршайыћов уаћыт пен халћыныѓ с'зiн с'йлемей, жоѕын жоћтамай тџра алмайды; жаћсыѕа ћуанып, жаманѕа кљйiнбей тџра алмайды. Ќрине, соныѓ бќрi лезде романѕа, повеске, ќѓгiмеге айнала ћоймайды – алдымен жазушыныѓ ћойын дќптерiне тљседi. Ќдеби кљнделiк дегенiмiз осы. Мџндай кљнделiктiѓ iшiнде, ќрине, жазушыныѓ 'зiне ѕана керек, бiраћ оћырман кќдесiне аса бермейтiн «џсаћ-тљйектер» де жљре бередi. Дегенмен, оћыѕанга аћыл ћосар, ой ћозѕар, тќлiм берер жазбалар аз болмайды. «Cмiр 'рнектерi» дќл осындай кiтап ћатарына ћосылѕалы тџр. «Cмiр 'рнектерi» тџжырып айтсаћ, жазушы Ќзiлхан Нџршайыћовтыѓ ѕибратнамасы. (Абайдыѓ «Ѕаћлия с'здерiн» еске тљсiрiѓiз). Мџндай кiтап ежелден жаћсы ѕибратћа ћџлаћ ћойѕыш ћазаћ оћырманына ерек-

ше ћажет. Тiкелей 'неге-љгiт айтуды Еуропа жџрты арзан дидактика атап, жазба ќдебиетi 'ркендеген заманѕа жараспайтын ескiрген ќдiске санаса, бiзде ол ќдiс ќлi ескiре ћойѕан жоћ. Бќлкiм, бџл џлттыћ психологияныѓ ерекшелiгi шыѕар. Ќйтпесе ќлемге Ќуезов пен Айтматовты сыйлаѕан ћазаћ пен ћырѕыз жыршылары мен манасшыларын осы кљнге дейiн неге «ќулие-пiр» тџтады? «Cмiр 'рнектерi», тџтас ћараѕанда, љйреншiктi аћылнаћылдан аулаћ, образѕа оранѕан, ойѕа жљзген ѕибратнама. Бџл кiтапты алдымен жастарѕа арналѕан деп баѕалаѕан дџрыс. Cмiрден к'рген-тљйгенi к'п, тќжiрибесi мол аѕаныѓ артынан ерген iнiлерiне ќр кезде айтатын кеѓескептерi болмаушы ма едi? «Cмiр 'рнектерi» – сондай жинаћ, ой жиынтыѕы, сезiм ћоймасы. Бiрер мысал келтiрейiк. «Екi витамин» атты кiшкентай к'рiнiсте ћонаћта отырѕан кiсiлер ћысыр ќѓгiме љстiнде витаминдердiѓ пайдасын айта бастайды. Сонда љй иесi ќйел отырып: – Сiздер «М», «Ћ» деген витаминдердi бiлесiздер ме? – деп сџрайды. Ќрине, еркектер жаѕы бџдан хабарсыз болып шыѕады. – Осындай екi витамин бар. Бџл екi витаминсiз ешбiр витамин бойѕа жџћпайды... – деп жџмбаћтайды љй иесi ќйел. С'йтсе, ол витаминдер – Махаббат, Ћамћорлыћ деп аталады екен. Кiп-кiшкене к'рiнiске автор жастар љшiн (тек жастар љшiн емес) ќжептќуiр маѓызы бар жаћсы идеяны сыйѕызып жiберген. Ќйтпесе, «Шыѕыстыѓ екi наћылына» к'з жљгiртiп шыѕайыћ. Бiреу пайѕамбарѕа келiп («Пайѕамбар» демейаћ, Ќкiм Лџћпан атаса, «саясатћа» ыѓѕайлы емес пе? – О.С.) «Менiѓ љш тљрлi ћџмарлыѕым бар: шарапћа ћџмармын, ќйелге ћџмармын, 'тiрiкке ћџмармын. Осыныѓ ћайсысын тастасам екен?» деп сџрайды. Сонда «'тiрiктi таста» деген жалѕыз ауыз кеѓестi естидi. Бiраћ бiр кљнi ќлгi кiсi араћћа тойып алып, ќйелге барады. Сол жерде оныѓ басына мынадай ой келедi. Бiреудiѓ ќйелiн азѕырѕаны љшiн жазаѕа џшырауы мљмкiн. Бiреудiѓ ќйелi емес дейiн десе, 'тiрiк айтћаны. Ал 'тiрiктi ћоюѕа уќде берген. С'йтiп, 'тiрiктi тастаѕан кiсi ќйелћџмарлыћтан да, шара-

пћџмарлыћтан да ћџтылады. Мџндай ќѓгiменiѓ ћазiргi оћырманѕа берерi бар ма? Бар болѕанда ћандай! «Орыс маћалы» атты екi беттiк минатюраѕа к'з жљгiртiп шыѕайыћ. Ћысты кљнi моншаѕа барѕан дардай кiсiге орысша шљлдiрлеп с'йлеген екi бала арћасын ыстырып ћояды. Бiраћ олар «раћмет» те жоћ, басћа да жоћ, кете беруге ыѓѕайланады. Сонда дардай кiсi тџрып: – Орыста мынадай маћал бар: «Долг платежом красен» деген. Оныѓ мќнiсiн бiлесiѓдер ме? – деп сџрайды. Ќлгiнде ѕана орысша сайрап тџрѕан ћазаћ баласы басын шайћайды. – Ќкеѓ саѕан орыс тiлiн љйреткенмен, адамшылыћ сабаѕын љйретпеген екен. Моншада бiр аѕай солай дедi деп љйiѓе айта бар. Кейiн ол обком бюросында ќлгi баланыѓ ќкесi – облыстыћ милиция бастыѕымен жолыѕып, с'йлеседi. – Сiздiѓ балаларыѓыз орысша жаћсы бiледi екен, – деп маћтап алады ќуелi. Облмилиция бастыѕы оѕан мќз болып, балаларыныѓ орыс мектебiнде оћитынын айтады. – Ќлде сiз бiрдеѓе тапсырып па едiѓiз? – Тапсырѕан едiм. Сонда олар 'тiрiкшi де болѕаны ма? Милиция бастыѕы ћызарып кетiп: «Я их накажу» деп шiренедi. Ќкесiнiѓ сићы анау, баласы ћайдан оѓсын. Не ана тiлiн, не орыс тiлiн ж'ндi бiлмейтiн баланы ѕана емес, сол баласына дџрыс тќрбие бере алмаѕан шолаћ аћыл ќкенi автор сыпайы ѕана сынап 'тедi. Ал «Сыйлыћ» атты кiшкене этюдтен бiз џлттыћ маћтаныш дегеннiѓ не екенiн сезгендей боламыз. Алыстаѕы Рига ћаласыныѓ кiтап дљкенiнен Мџхтар Ќуезовтiѓ т'рт томдыћ «Абай жолы» романын сатып алып, Моника деген латыш ћызына тарту еткен автордыѓ ќрекетi – 'зiнiѓ халћы љшiн, сол халыћтыѓ џлы перзентi љшiн маћтаныш сезiмiне тџнып тџр. «Ћарындасымдай еркелеп келiп, Моника менiѓ бетiмнен сљйдi. Оныѓ жџћалтаѓ ыстыћ ерiндерi достыћ пен туысћандыћтыѓ м'рiндей болып басылды. Бџл менi б'тен ќйелдiѓ бiрiншi рет сљюi едi. Оѕан да Мџћаѓныѓ арћасында ћолым жеттi» деп жазады жазушы.

наћыл с'з ретiнде жазылѕандыћтан, оћырман к'ѓiлiнде бiрден ћарсылыћ туады. «Тоѕыз тесiгiѓ тљгел жџмыс iстесiн» деп тiлек айту – ќрине, џят. Ќйел мен еркекте неше тесiк барын кiм санап к'рiптi? Жинаћта ќйел намысына тиетiн жолдардыѓ бќрiн аямай ћысћарту керек. Т'ртiншiден. Жазушыныѓ кљнделiктi шыѕармашылыћ жџмысына ћажет, бiраћ оћырманѕа тљк ћызыѕы жоћ жазбаларды да алып тастау керек. Мысалдар келтiрейiк. «Тендряков очеркiндегi кейбiр с'з оралымдары мен с'з ћолдану тќсiлдерi туралы» (10-бет) 1953 жылы журналист Ќ.Нџршайыћовтыѓ ћойын дќптерiне к'шiрiп алѕан с'йлемдердiѓ (орыс-ћазаћ џѕымдарын салыстыра отырып) тiлшiлер болмаса, ћарапайым оћырманѕа берерi шамалы ќрi бџл жинаћтыѓ маћсатына љш ћайнаса сорпасы ћосылмайды. Салтыков-Шедриннiѓ газетшiлердiѓ екi топћа б'лгенi – газет маћаласына цитата ретiнде ѕана (11-бет) пайдалануга жарайды. «Газетке маћала жазѕанда ћолдану љшiн ќр кiтаптан терiлiп алынѕан жеке с'здер мен с'з тiркестерiнiѓ» (18– 19-беттер) iшiнде «Атыз», «Талћы», «Атала», «Ыѕай мен сыѕай» секiлдi ћазаћтыѓ бќрi бiлетiн атаулар, фразеологиялыћ оралымдар жљр. Газет, журнал, кiтаптардан к'з шалѕан, елге шыћћанда ћарттардан естiген маћал, мќтел жќне наћыл с'здердiѓ» (19–24-беттер) кейбiрiнiѓ сићы мынандай: «Cз буына 'зi пiсiп», «Ћиыћтанып ай туды», «С'зден 'рт салѕан», «Ћойдыѓ да тентегi бар», «Ќр т'бе басы бiр завод», т.б. Бџларда не – тосындыћ жоћ, не – тќрбиелiк мќн жоћ; «Ћойдыѓ да тентегi бар» – тiптi тљсiнiксiз тiркес. Ћысћарту керек. «Абай ћолданѕан с'здер» (24–28-беттер) – кќдiмгi ћарапайым с'здiк ћана. Ал В.Шекспирдiѓ «Гамлетiне! жасалѕан конспектiнiѓ (28-29 б.) мџнда неѕып жљргенi мќлiмсiз. «Ромео мен Джульеттаныѓ» конспектiсi де (41–42-беттер) сондай. «М.Шолоховтыѓ «К'терiлген тыѓ» романынан келтiрiлген теѓеулер» (52–60-беттер) жап-жаћсы, бiраћ оны сауатты оћырман 'зi-аћ тауып алмай ма?

«М.Горький. Лев Толстой. Заметкалардан љзiндiлер» (73–76-б.) бџл да таза конспектiнiѓ 'зi. «Кiм ћай уаћта жџмыс iстеген?» (70-бет) – газетке џсынатын хабарламаѕа џћсас. «Буниннен екi с'з» де (76-бет) – тым жайдаћтау. «Мџсылман заѓыныѓ кейбiр маѕлџматтарында» (97– 99-беттер) ћызыћ маѕлџматтар бар. Бiраћ оныѓ ешћайсысына авторлыћ тљсiндiрме жасалмаѕандыћтан, бџл кљйiнше оћырманѕа џсыну ћиын. Мќселен: «Ќйелi бар еркек ойнас жасаса, оны кеудесiнен жаны шыћћанша таспен атћылау керек» дегендi ћазiргi моральѕа ћайтiп сыйыстырасыз? «М.Ќуезов теѓеулерiнен» (124–128-беттер) тарауында, шынында да тамаша теѓеулер бар. Бiраћ соныѓ бќрi – бiздiкi, сiздiкi емес, Ќуезовтiкi ѕой. Ендеше, оны неге меншiктеп, кiтапћа кiргiземiз. С.Цвейгтен келтiрiлген орысша цитата (137-бет) мџнда неѕып адасып жљр? Оскар Уайльдтыѓ фразеологиясы (145–149-беттер) мџнда неѕып адасып жљр? Бџћар жыраудыѓ керемет жолдары (154–155-беттер) неге келтiрiлген? Дандин деген кiм? (163-бет) «Обейд Заканидiѓ жљз кеѓесi» (170–173-беттер), «Саргис Гимогвелидiѓ кiтабынан» (173–182-б.) алынѕан љзiндiлер мен автордыѓ 'з ойыныѓ шекарасын айырып бiлу мљмкiн емес. Араћты суреттеу ме, ардаћтау ма? (241-бет) «Махаббат туралы оћитын кiтаптардыѓ» тiзiмiн (320бет) кiтапханашылардан басћа кiм оћиды? Ћазаћтыѓ Љш жљзiн сипаттаѕан «Талас» та (324–325бет) кондициясына жетпеген. Ћазаћтыѓ Љш жљзiн тљгел арызћой атау – ћиянат. «Махаббат, ћызыћ мол жылдардыѓ» еѓ соѓѕы екi тарауын аяћтаѕаны туралы хабарламада (332-бет) ћызѕылыћты бiр штрих жоћ. Роман бiтiрген кљнгi «Ура» деп айћайлау (334-бет) 'те орынды. Бiраћ «Урамен» жџмыс бiттi ме? Ќрi ћарай не болды?.. Бџѕан жауап табылмады. Кейбiр басшы адамдардыѓ ћызметте ћолданатын 6 тќсiлiнде (354-бет) шындыћ бар, бiраћ соны сыћаћ еткен шыѕармашылыћ тќсiл к'рiнбедi.

Ћазаћтыѓ пќлећорлыѕы туралы маћала да (386–360беттер) онша к'ѓiлге ћонбады. «Керек деталь» (361–362-бет) – ћып-ћызыл боѕауыз ќѓгiме. «Тал тљсте т'секке тљйiскеннен кейiн жiгiт келiншектi бiрден ќйел мен еркектiѓ ежелгi биiне (?) ћарай баурап, соншама бiр ћомаѕай, елпек ћимылмен, оныѓ уыздай аћ тќнiн ћџмарта сљйiп, ћџшырлана, жаныштай кеп ж'нелдi, – деп «ћџшырлана» жазады автор. – С'йтiп,... т'сек биi басталды. Бiраздан соѓ би бiтiп, музыка толастаѕандай болды да, жiгiт мастай маужырап, тџѕырдан тљстi. Келiншек жаѓа сойылѕан тушаныѓ жас терiсiндей жайрап, буы бџрћырап т'секте ћалды». Мџнымен де тынбай, авторѕа «керек деталь» ќрi ћарай ћазбаланады: «Етек жоѕарылап, ќйелдiѓ жалаѓаш саны жуандап к'рiнген сайын еркектiѓ сљлдерi ћџрып, шыдамы жiѓiшкере бередi...» Cйткенi «Жаћын отырѕан еркектiѓ жалаѓаш денесi еркектiѓ еѓбекшiлдiк ћабiлетiн (?) кемiтедi» екен. Бџдан ќрi этюдте «еркектiѓ тамырларындаѕы ћан саѕасынан асып», «аѕызып ќкететiн», «шала жансар кљйге тљседi», «асыл торсыћ аћ маманыѓ аумаѕы», «жарћыраѕан тiзе», «жалтыраѕан сан» секiлдi сан алуан теѓеулер келтiрiледi. Бiраћ, бiр тќуiр жерi – осы «керек деталь» жазушыныѓ 'зге кiтабына кiрiп љлгiрмептi. Мына кiтапта да оѕан орын табылмай тџр. Мџндай «тыр жалаѓаш» суреттеулер ќзiр ћазаћ ќдебиетiне дарымаѕан ћасиет. Жалпы, 900 беттiк к'лемдi ћолжазбаныѓ ќр жерiнде-аћ осындай жадаѕайлау, жайдаћтау кеткен жазбалар кездеседi. Ќрине, оныѓ бќрi редактор сљзгiсiнен 'туi керек. Тџтастай ћараѕанда, Ќзiлхан Нџршайыћовтыѓ «Cмiр 'рнектерi» таћырып жаѕынан болсын, жанрлыћ бiтiмi жаѕынан болсын, бџрын ћазаћ басылымдарыныѓ тќжiрибесiнде сирек кездесетiн ћызыћты кiтаптардыѓ ћатарына ћосылѕалы тџр. 1986 ж.

ДЉНИЕ – ШЏЅЫЛА ЖЫР Т'леген Айбергенов наѕыз аћын едi. М.Рыльскийдiѓ «Кешкi ќѓгiмелерiнен» бiр маћала аударѕаны естен кетпейдi. Осы маћаланы Т'леген сџмдыћ ћиналып, љш рет ћайта аударды. – Мен ћарас'зге жоћпын ѕой, украин достарѕа арнап, 'леѓ жазып келейiншi, – дегенi бар. Ертеѓiне «Ей, менiѓ аћын бауырым» аталатын адуынды ќсем жырын жазып алып келдi. Туасы, Т'леген газеттiѓ кез келген тапсырысын кереметтей шапшаѓ орындайтын. Ќрине, ол 'леѓ боса... Кез келген тапсырысты аныћ асћаћ поэзия тiлiмен с'йлетушi едi! Бџл жiгiтке хат жазудан 'леѓ жазу оѓай сияћты к'рiнетiн. Аћын жайындаѕы айтылмаћ с'здi 'леѓнiѓ 'зiмен бастаѕан абзал: Бiр тойым болатыны с'зсiз менiѓ, Дќл ћай кљнi екенiн айта алмаймын. Бiраћ, бiраћ... Ешкiмдi де билетпей ћайтармаймын. Онда ортаѕа тасталар џран сондай: Ћайта алмайды ћартыѓ да бiр ќн салмай. Жиырма бестiѓ бќрiн де сабылдыртам, Кемпiрлерге ћыз кљнiн саѕындыртам... Ћыз ћуатын жiгiтке ат беремiн, Жанам деген жљрекке от беремiн. Мен ќйтеуiр бар жиѕан-тергенiмдi Бiр тамаша той ћылып 'ткеремiн... Мен с'йтiп бар шаѓнан бiр сiлкiнемiн, Мен с'йтiп раћаттанып бiр кљлемiн. Кiм бiлсiн, талай кљнгi тiлегiм ед, Мќѓгiлiк тарћамауы да мљмкiн оныѓ... Аћын да сќуегейге барабар. Ол болмыстыѓ кљнi бљгiнгi болѕанынан г'рi, болашаћћа барар болжамын к'бiрек кљйттесе керек. Мџндаѕы жыр келешегi, аћын тойы – 'мiрдiѓ, сџлулыћтыѓ да мейрамы. Т'легеннiѓ осы мейрам-мерекенiѓ с'зсiз боларын

сезген, сенген с'зi бљгiн ћандай д'п естiледi десеѓiзшi! Бџл мљшелдi жасћа толѕан тарлан таланттыѓ дабыра думаны емес. Бџл – жасаѓ адам жасаѕан жасамыс жарћын 'нердiѓ тойы. Аныѕында, жаћсы жырдыѓ тойы кљнбе-кљн толассыз 'тiп жатады ѕой! Айбергенов – аспан т'сiн емуге асыћћан к'к'рiмдей ересен тез 'скен аћын. Оныѓ алѕаш ќдебиет аћсаћалдарыныѓ аћ батасымен жарыћ к'рген жырлары мен «Ћџмдаѕы мџнараларѕа» енген 'леѓдерiнiѓ айырмасы бiр ћараѕан кiсiге аспан мен жердей к'рiнуi мљмкiн. Бiраћ, ќрине, студент аћын мен «Ћџмдаѕы мџнаралардыѓ» авторында лапылдап жанѕан бiр ынтыћ жљрек бар. Соѓѕы мезгiлде осы жљрек ћџйрыћты жџлдыздай к'кке шаншылып, жарћырап, жалтылдап, маздап жанып едi! Ћџмда жљрсеѓ ћџмарсыѓ жаѕаѕа сен, Баћ тiлейсiѓ баћтарѕа абат, ќсем. Талћан ћылып таулардыѓ босаѕасын, К'кiрегiѓдi ћаћ жарып аѕады 'зен. Ћџлаѕыѓда сатырлап жаѓбыр ќнi, Ћџмар таѓдар џйћыѓды ћандырады. Жетi ћат аспан мџхитын жерге сљйреп, Адамзаттыѓ 'мiрi жаѓѕырады!.. Жанарыѓда жаудырап бџлаћ тџрса, Дейдi арманыѓ: «М'лдiреп бiр-аћ тџнсам» Таѕдырыѓа ризасыѓ Алѕа ћарай Ѕасырларды шумаћтап лаћтырасыѓ... Осынау шумаћтардыѓ шулы сићырын џѕыну љшiн ешбiр тљсiнiктеменiѓ ћажетi жоћ. Кљллi дљниенiѓ шџѕыла нџры кернеген к'кiрек ћана осылай ћозѕалса керек-тi. Дабыл дауысћа таѕы бiр сќт ћџлаћ тосып байћаѓызшы: Сарнап жеткен алыстан саздыѓ маѕан Сарынында саѕым бар к'здi џрлаѕан. Содан болар бабалар Кљрек ћолын Дариялардыѓ жалынан жаздырмаѕан!

Cмiр ћысћа, ћалады ерген ерiп, Жљре алмайсыѓ арћаны кеѓге берiп. Жер бетiнен 'тедi дариялар Аѕыстардыѓ заѓымен д'ѓгеленiп. Ћџзар шыѓдар таѓ жалап алћымдарын, Сарћыратып ћџяды салћын ћарын... Мџныѓ бќрi жќне тектен-текке айтылмайды екен. Ортасында мен келем сол керуеннiѓ, Шымылдыѕын сыпырып шеѓберлердiѓ. Жер барады зырылдап жамбасымнан – Жљзiгiндей д'ѓгелеп зергерлердiѓ! Айбергенов поэзиясы љн-ќуезге толы. Iш пыстырарлыћ салћынћандылыћ, сананы сарѕайтар сабырлылыћ оѕан жат. Лапылдап, аптыѕып, бџрћап, булыѕып келедi. Сыбырламайды – айћайлайды, бџћпайды – «мен мџндалап» айбарлайды. Не де болса аћтарылып, аћырына жеткенше аћићатын, барын бљкпей айтады. Жалѕан с'йлеу – 'леѓдi 'лтiретiнiн ол мыћтап џстанѕан. Айбергенов дљние-тiрлiктiѓ лљпiлiн, дыбысын аѓдайды, аѓдиды. Сондыћтан да оныѓ жыры музыка тiлiмен с'йлейдi. Тасыр-тџсыр, кездейсоћ дыбыр емес бџл. Мынау алыс-жџлысћа, ардаћ пен арамѕа мекен болѕан жарыћ дљниенiѓ кеуде тљкпiрiнен шыѕып жатћан кейде кљрсiн, кейде сылћым ќуез. Аћын жанына џйћы бермейтiн де сол. Оралам љйге кейде мен, Ойнаћшып сылћым ойда 'леѓ. Ћайтамын љйге кейде мен Еѓсемдi басћан ойменен. Келем мен љйге кей шаћта Шаршаѕан дел-сал бойменен. Бiраћ аћын тыным-тыныш, жайлы т'сек пен жаяћазыны iздеп жљрген жоћ. Тiрлiктi жатћан ћоздатып Мен мынау ата-жердеймiн.

Жанымныѓ отын маздатып, Тљнде де дамыл к'рмеймiн. Ћалѕыма, ќлем, мен саѕан Бќрiбiр тыным бермеймiн! Оныѓ еѓ 'нiмдi жырлаѕан таћырыбы – туѕан жер, Ћазаћстан таћырыбы. Елiн айтћанда, аћынныѓ маћтаны, масайрауы к'п. Мџнысы да заѓды дер едiк. Cйткенi ол алып анадан туса, азаматтыѓ халыћтан туатынын баѕып 'скен. Елi мен жерiнiѓ 'ткенi мен бљгiнi, ертеѓi – арай таѓдарѕа толы. Бџл ќншейiнгi к'зжџмбай, ойсыз оптимизм емес. Туѕан топыраѕымен кiндiгi мыћтап байланѕан азаматтыѓ к'л-к'сiр сенiмi, шалћар сезiмi. Туѕан жер табиѕаты Айбергенов жырларында туѕан жер туралы џѕыммен тепе-теѓ. Жерiн сљйген аћын к'ѓiлi осынау байтаћ даласынан к'зге ћораш бiр к'рiнiс таппай, тамсана, таѓдана бередi. Кебiрi тљтiгiп бетiне шыћћан, ћаћ суы жайлаѕан бџдырсыз алћап та – ќсем! Бiр жџтым суѕа зарыћћан ш'л де – ќсем! Тiптi Т'леген жырларын оћып отырып, ћазаћ даласы дегенiмiз сыѓсыѕан орман мен теѓселген теѓiзге, м'лдiреген к'лге, сарћырап аћћан бџлаћћа, к'к жасыл ќлеметке мекен болѕан, аспан астындаѕы бiрден-бiр жерџйыћ екен-ау деп ойлап ћаласыз! Аспан астында бџдан к'ркем жер жоћ сияћты! Аспан астында бџдан бейбiт жер жоћ сияћты! Еѓ ѕажабы сол, Т'леген жырларын оћып отырып, оныѓ осы толѕауларына ћалтћысыз сенесiз. Айналаѓ шџѕыла нџрѕа, алтын сќулеге тџнып жљре бередi. Аћынѕа iлесiп, сiз де бала болып кетесiз. Расында, аћын к'ѓiлi мен сќби к'ѓiлiнiѓ арасында алаб'тен айырма жоћ ћой. Расында, белгiлi бiр мезгiлде сќби, белгiлi бiр мезгiлде сќуегей болмаѕан аћынныѓ шабыты шабан соѕып жатады. Сќбилiк пен сќуегейлiк – аћындардыѓ табиѕаттан ћалап алѕан еншiсi дер едiк. Ќйтпесе, мына жолдарды ћалай тљсiндiресiз: Жан-жаѕы толћын, Терезесiнен теѓiзге Секiрiп кетсе болѕандай.

Аћын, азамат мойнындаѕы парызды оныѓ 'зi ќдемi айтады Нахаћтан кљйiп баратса нџрлы кљн љшiн бiр тџтћын, Кес-кестеп барып кеудеѓдi оѕына тосу мылтыћтыѓ. Ћалдырмау љшiн џятћа кљнќсiз мынау дљниенi, Жамау ћып басу 'зiѓдi аузына барлыћ жыртыћтыѓ. Айбергенов поэзиясы образѕа тџнып тџрады. Ол тек образ тiлiмен с'йлеудi мџрат еткен. Осыдан Айбергенов жырыныѓ айрыћша бейнешiлдiк сипаты келiп шыѕады. Бџл бейнешiлдiк ћазаћ оћырманына тосын емес, ћайта оныѓ џѕымымен етене жаћын ћоѓсыласып жатады. Ћазаћ фольклорыныѓ, суырылѕан шешендiк с'здердiѓ ќсерiн аныћ байћауѕа болады. Аћын туѕан жџртыныѓ 'леѓ тiлiн мейлiнше жетiк бiледi. Осындаѕы џлттыћ колорит «наѕашы», «жиен», «насыбай» секiлдi (кейде осындай с'здердi к'рсек, ойбай, мынау ћазаћтыѓ тџрмысына ѕана тќн тамаша екен деп таѓ ћалатынымыз бар) џѕымдармен шектелмейдi таѕы. Т'леген теѓеу деген џѕымды мейлiнше еркiн, мейлiнше 'нiк ћолданады. Тыѓ ассоциациялардан, тыѓ бояулардан аяћ алып жљре алмайсыз. Оныѓ поэтикалыћ палитрасы ересен жомарт. Оныѓ бќрiн тiзбелеп, зерттеп айту љшiн жеке кiтап жазу керек болар едi. Бiр ѕана мысал: Аћ жџпар аѓћып, бџрћырап озон тараѕан, Барсаѓ сен жаздыѓ жаѓбырына аппаћ бораѕан. Жетедi сен боп дљѓкiлдеп маѕан ћаћћанда, Самала мынау таулардан Сарћырамалар – барабан. Айбергенов – ћазаћ поэзиясына тыѓ бейнелер ѕана емес, соны тљрлер ќкелiп ћосћан аћын. Оныѓ жыр 'лшемдерi айрыћша нџсћалы болып келедi. Ол 8, 13, 18, 15, 3, 2, 6, 17 т.б. буынмен т'гiлме жырлар жазѕан. Еѓ ћызыѕы – осы тќрiздес алуан буын мен алуан ырѕаћ кейде жалѕыз 'леѓнiѓ бойынан кездеседi. Жќне сол 'леѓнiѓ к'ркемдiк сапасына ќсте нџћсан келтiрмейдi. Шын 'нерде жаѓа мазмџн ќрћашан соны тљрлер

iздейдi. Ќрбiр мазмџнныѓ тереѓ сыры сќттi табылѕан тљр арћылы оћырманына жетiп жатады. Т'леген жырларында, ќрине, жалаѓаш тљршiлдiк жоћ. Оныкi – жанды, жарћын бояулы тљрлiк iзденiстер. Бџл ретте аћынѕа расында да оныѓ 'зi жетiк бiлетiн 'збек, ћараћалпаћ поэзиясыныѓ игi ќсерлерi тиген болуы керек. Дегенмен, Айбергенов поэзиясыныѓ бiлеу-бiлеу тамырын ћазаћ жырыныѓ т'л топыраѕынан табатынымыз аћићат. Т'леген Айбергенов 'зiнiѓ отыз жастыћ ћысћа ѕџмырыныѓ iшiнде азаматтыћ, аћындыћ тџлѕасын бiраз биiктен к'рсетiп љлгiрген едi. Бiз бљгiнде оныѓ даусынан – Ћасымныѓ љнiн таныѕандаймыз. Оныѓ даусынан – 'лмес 'нердiѓ жырын естiгендей боламыз... 1968 ж. К РКЕМДIК К КЖИЕГI Џзаћ жылдардан берi љзеѓгi ћаѕысып келе жатћан, Ќбiш Кекiлбай баласыныѓ 'з с'зiмен айтћанда, «ћатар џшћан ћанаттасыѓ» ж'нiнде пiкiр айтудыѓ едќуiр ћиындыѕы бар. Ол ћиындыћтыѓ бiр себебi – осыншама уаћыт с'з 'нерi аталѕан тiршiлiктiѓ ыстыћ-суыѕына араласып, ащысы мен тџщысын бiрге татып жљрген жалпы дљниетанымныѓ, 'мiртанымныѓ бiр-бiрiнен алшаћ емес, ћазаћ жерiнiѓ ќр шалѕайынан туѕанмен, ќуел баста тумаластай болып табысып кеткен тџрѕыласыѓныѓ ћолынан шыћћан мљлiктiѓ шын баѕасын тануѕа дќл сол пiкiрлер жарастыѕыѓ кедергi келтiруi мљмкiн. Ал субъективтi себеп iздесек, ћатар жљрген замандас еѓбегiнiѓ озыћ сипатын жерiне жеткiзiп айта алмай, оћушыны адастырам ба деп таѕы ћауiптенесiѓ. Мџндайда, ќрине, шарћ џрып шындыћтыѓ 'згермес тџраѕын iздейсiѓ. Елдiѓ к'бiсi, ќрине, шындыћты айттым деп ойлайтын шыѕар. Бiраћ 'мiрде ќдiлеттiѓ таразысын теѓ џстайтын бiр 'лшем бар, оныѓ аты – ћоѕамдыћ ортадаѕы пiкiр. Ћымбат пен арзанныѓ, асыл мен жасыћтыѓ ара салмаѕын ќрдайым ажыратып отыратын осы ћоѕам-

дыћ пiкiрдiѓ барлыѕына кейде кљмќнданатын кездерiмiз де бар-ау... Ќбiш Кекiлбаев шыѕармашылыѕы айналасында ћазiр ћалыптасћан ћоѕамдыћ пiкiрдiѓ бар екенi рас. Ол пiкiрлердiѓ к'бiнесе леп белгiсiмен белгiленiп жљргенiн де бiлемiз. Ќрине, таразы басын тiлеулес ћауым басып тџрѕанмен, олардыѓ iшiнде iшiнара сыни минус белгiсiн ћоятындар да бар. Бiз мџныѓ бќрiн заѓды ћџбылыс деп баѕалаймыз. Есептеп отырсаћ, Ќбiш Кекiлбаев осы жасыныѓ iшiнде ќлденеше томныѓ басын ћџрайтын, саны да, сапасы да к'ѓiл тоярлыћ ћыруар еѓбек тындырыпты. Cлеѓ де, очерк те, сыни маћалалар да жазатын, киносценарий, пьеса аударатын, ћызып кеткенде домбыра тартып, жыр жырлайтын Кекiлбаевтыѓ негiзгi тумыс жанры, ќрине, проза. Оныѓ тџѓѕыш прозалыћ кiтабы «Бiр ш'кiм бџлт» 1966 жылы шыћты. Одан соѓ «Дала балладалары» (1968 жыл), «Бiр уыс топыраћ» (1974 жыл), «Ћџс ћанаты» (1978 жыл), «Љркер» (1981 жыл), «Елеѓ-алаѓ» (1984 жыл) оћырманныѓ ћолына тидi. Осы кiтаптарды ќрi ћарай жiктей тљссек, Ќбiш осы уаћытћа дейiн 3 роман, 10 повесть, 11 ќѓгiме жазѕан к'рiнедi. Таћырып жаѕынан жiктесек, сол 3 романныѓ љшеуi, 10 повестiѓ т'ртеуi, 11 ќѓгiменiѓ бiреуi тарихи таћырыпћа арналыпты. «Дљкенбайшылап» келтiрген осы арифметика неге ћажет? Бiрiншiден, халыћ алдында творчестволыћ есебiн берiп отыратын жазушыныѓ не тындырѕанынан хабардар ету. Екiншiден, оныѓ ћандай таћырыпћа ћалам тартып жљргенiне назар аудару. Демек, бљгiнге дейiн Ќбiштiѓ шыѕармашылыѕында тарихи таћырыптыѓ тасы ауыр тартып тџр екен. Мџныѓ да объективтi жќне субъективтi себептерi бар. Объективтi себептi – алпысыншы жылдардыѓ аяѕынан бастап ћазаћ ќдебиетiнде кеѓ 'рiске шыћћан тарихи таћырыпты игеру баѕытындаѕы сќттi, сќтсiз ћадамдар т'ѓiрегiнен iздеуiмiз керек шыѕар. Бiзде бџрындары тарихи шыѕармалардыѓ жаћсы 'негелерi болды. С.Мџћановтыѓ, I.Жансљгiровтiѓ, И.Байзаћовтыѓ 'ткен кљн елестерiн тiрiлткен дастандарын халћымыз рухани сусын етсе, кейiн М.Ќуезовтiѓ «Абай жолы» секiлдi роман-эпопеясы дљниеге келдi. Та-

рихи-революциялыћ таћырыпта С.Мџћановтыѓ «Ботаг'з», Х.Есенжановтыѓ «Аћ Жайыћ», Ќ.Нџрпейiсовтiѓ «Ћан мен тер» романдары жазылды. Бiраћ бiздiѓ халћымыздыѓ ХIХ ѕасырдан ќргi тарихы ћозѕаусыз жатыр едi десек болады. I.Есенберлиннiѓ романдары («К'шпендiлер», «Алтын Орда») осы саладаѕы алѕашћы ћадам ретiнде оћырман тарапынан ыћыласћа б'лендi. Бџдан кейiн ХV–XVIII ѕасырлар оћиѕаларын ћамтитын Ќ.Ќлiмжановтыѓ, Д.Досжановтыѓ, С.Сматаевтыѓ романдары жарияланды, М.Маѕауиннiѓ «Аласапыран» дилогиясы да осы саладаѕы елеулi табыс ретiнде баѕаланды. С'йтiп, тарихи таћырыпћа жазылѕан шыѕармалар бљгiндерi ћазаћ ќдебиетiнде жетекшi орынѕа ие болуѕа айналды. Ќуел баста 'ткендi бiлу, 'ткендi бiлу арћылы џлттыѓ 'зiн-'зi тануы секiлдi iзгi ниеттен туѕан бџл талап бiрте-бiрте идеялыћ-к'ркемдiк тџжырымдамаѕа, оћырманды 'ткен кљндер оћиѕалары, тарихи тџлѕалар арћылы азаматтыћ, адамгершiлiк, џлттыћ сезiмдерге баулитын тќрбиелiк ћџралдыѓ бiрiне айналды. Оныѓ љстiне, ћазаћ тыѓдаушысы мен оћырманы ежелден-аћ ата-баба тарихын, баѕзы заман ќѓгiмелерiн естуге ћџмар. Бiздiѓ бџрынѕы аћын-жырауларымыз бен кейiнгi жазба ќдебиетiнiѓ классиктерi (ќсiресе Сќбит Мџћанов) ћазаћ аудиториясыныѓ осы психологиясын мыћтап ескерiп отырѕан. Мџныѓ бќрi объективтi жаѕдай болса, Ќбiш Кекiлбаев секiлдi суреткерiмiздiѓ тарихи таћырыпћа ћалам тартуыныѓ кейбiр субъективтi себептерi де болды. 1957 жылы КазГУ-дiѓ филология факультетiне оћуѕа тљскен тќлiптердiѓ арасында 'ткен тарихты бiлуге ерекше ћџмар екi жiгiт болды, соныѓ бiрi – Кекiлбаев, екiншiсi Маѕауин едi. Осы ћџмарпаздыћ кейiн бiлiмпаздыћћа айналды, бiлiмпаздыћтыѓ аяѕы жаѕымпаздыћћа ќкелiп соћты, жаѕымпаздыћ 'нерпаздыћћа џласып кеттi... Кекiлбаев џлттыѓ 'зiн-'зi тануына айрыћша ќсер еткен iрi-iрi тарихи оћиѕаларѕа бiрден барѕан жоћ. Ол 'зiнiѓ туѕан жерi – Маѓѕыстау тљбегiнде, Љстiрт даласында 'ткен оћиѕаларды 'зек еткен шаѕын повестерден бастады. Ол повестердiѓ кейiпкерлерi де (мќселен, кљйшi Абыл) тарихта болѕан адамдар едi. Бiраћ автор к'п ћыртысты тарихи панорамалар жасауды ол тџста маћсат ет-

кен жоћ. Тiптi ќлгi повестерде оћиѕаныѓ ћай жылы, ћай жерде 'тiп жатћаны да аныћ к'рсетiлмейдi. Cмiрде болѕан аћићат пен ел аузында саћталѕан аѓыз – сол повестердiѓ желiлерiн ћџрайды. «Кљй», «Шыѓырау», «Бќсеке», «Ханшадария хикаясы» повестерiн автордыѓ дала балладалары деп атауы да, ќрине, тегiн емес едi. Бџл повестер шынында да белгiлi бiр сюжеттерге ћџрылѕан поэтикалыћ дастандарѕа џћсайды. Бџл повестер ћарас'збен жазылѕан сџлу поэзияѕа тџнып тџр. «Кљй» мен «Шыѓыраудаѕы» дала суреттерiн оћыѕанда, аћын ћолынан шыћћан ќшекейлi с'з тiзбектерiн, ой тiзбектерiн танимыз. Бџл повестерге поэтикалыћ, философиялыћ тереѓдiктер тќн. Ескерте кететiн бiр жаѕдай: авторды бiз аћын дегенде, ќдетте жиi кездесетiн сапырма ћызыл с'з, жалаѓ риторика, сырты жылтыраћ жылмаѕай тiркестерден бойын мљлдем аулаћ џстайтын џстамды стилiн айтамыз. Ал ойшыл деп марапаттаѕанда, «адам баласы ондай ѕой, мџндай ѕой» деп бесенеден белгiлi жайларды езбелей ж'нелетiн арзан ќдiстен бойын мљлдем аулаћ џстайтын џстамды, байсалды стилi љшiн сљйсiнемiз. Ќбiш Кекiлбаевтыѓ ойшылдыѕы – философиялыћ белгiлi ћаѕидаларѕа к'ркемдеп тљсiндiру ќдiсi емес. Оныѓ кiтаптарындаѕы ойшылдыћ наѕыз суреткерлiк, психологиялыћ 'рнектер арћылы к'рiнедi. Ал мынадай ќсем ырѕаћтарѕа сезiмтал оћырманныѓ ден ћояры с'зсiз: «Асылы, адам к'ѓiлi 'мiрдiѓ к'п 'ткiншiсi шџбырып жататын айдау ћара жолыныѓ љстiндегi ћайыршыныѓ кетiк тостаѕаны сияћты, 'ткiншiлердiѓ бiреуi у тамызады, бiреуi бал тамызады, 'ѓшеѓ у болса ќлдећашан жер ћабар едiѓ; аз болса да анда-санда бiр тамса да, жер љстi тiршiлiктiѓ тќттiлiгiн сездiрiп, таѓдайыѓды татытып кететiн балы бар ѕой таѕы да. Адамныѓ есiнен ћанша танѕанымен, есiрiк дќмеден ћол љзбей, ылѕи ќлденеге тырмысып, арамтер болып жљретiнi де сондыћтан шыѕар» («Бiр уыс топыраћ», 224-бет). Ќрi осы ой жеке дара тџрмай, ћџдыћшы Еѓсептiѓ кљнделiктi тiрлiк-тџрмысынан, ћам-ћарекетiнен туындап жатады. Кешегi кембаѕал Еѓсеп адал еѓбегiнiѓ арћасында ћарнын тойдырып, ауыл айналасына атаѕы шыѕа бастаѕан тџста тљзу жљрiсiнен жаѓылады да, к'ѓiлiне менмендiк, тiптi

астамшылыћ кiре бастайды. Автор кейiпкер бойындаѕы осы 'згерiстi туралап айтпайды – суреткерлiк тќсiлмен ћиялап жеткiзедi. «Ќркiмнiѓ аяѕына жыѕылып, ћџлаѕынан сипаѕанда ћџйрыѕын бџлѕаѓдатып мќз-мейрам болатын бала кљшiк ћораѕа байланѕан соѓ, ырылдап айбат к'рсеткенiнен, абайсыз сџраћтарѕа ауыз тигенiнен лќззат алмай ма?» – (Сонда, 235-бет) деп оћырманѕа сауал ћоюмен ћанаѕаттанады. О баста туысы адал, момын шаруа Еѓсептiѓ тљбiне осы ырылдап айбат к'рсеткен 'зiмшiлдiк жетiп тынады. Хорезмнен келген Ћалпаћ деген 'зге ћџдыћшыныѓ айбынын асырмаймын деп жљрiп, 'зi ћазѕан ћџдыћтыѓ астынан шыћћан аѕын суѕа кетiп 'ледi. «Не де болса, ол бљкiл Љстiрттiѓ љстiндегi еѓ тереѓ, еѓ мол шыѓырау боп атаѕы жайылды. Бiраћ «Еѓсеп ћазѕан» емес, «Еѓсеп 'лген» атанып кеттi» деп повесiн аяћтайды автор. Осындай келте с'йлемде к'л-к'сiр маѕына, тереѓ сырлар жатћаны хаћ. Жалпы, жазушыныѓ «к'не» таћырыпћа жазѕан шыѕармаларыныѓ («Бќсекеден» басћасында) бас кейiпкерлерi шетiнен 'лiп тынады екен. «Кљйде» кљйшi Абыл айдалада к'мiлiп ћалады, «Ханшадария хикаясында» Шыѓѕысхан Гљрбелжiн сџлудыѓ ћолынан мертiгедi, «Шыѓыраудаѕы» Еѓсеп ћџдыћшыныѓ жайы жаѓаѕыдай болады, «Аѓыздыѓ аћырында» Алмас хан жорыћ жолында к'з жџмады, «Љркер» мен «Елеѓ-алаѓныѓ» бас кейiпкерi Ќбiлћайыр ханныѓ келесi кiтаптарда ћапыда ћазаѕа џшырайтын сыѓайы бар. Аѓѕалдау оћырман мџндайда: «Ойбай-ау, бџл автор есi тљзу кейiпкерлерiнiѓ бќрiн ћырып тастаѕаны несi?» – деп санын соћса, кiнќмшiл сыншы: «Ћайталау емес пе?» деп сџрауы мљмкiн. Бiз болсаћ: «Сабыр етiѓiздер» – деймiз. Алдымен автордыѓ ћандай таћырыпты таѓдап алып, ћандай идеялыћ-к'ркемдiк мџраттарды џстанѕанын ескеруiмiз керек шыѕар. Жоѕарыда аты аталѕан шыѕармаларда жазушы халыћтыѓ, не жеке адамныѓ басындаѕы еѓ ћиын, ћылта кезеѓдердi, трагизмге толы ћџбылыстарды таѓдап алѕан. Ол шыѕармаларды жанрлыћ белгiсi жаѕынан таза трагедияѕа жатћызуѕа келiѓкiремес, бiраћ трагедиялыћ халдердiѓ жеткiлiктi екенiне кљмќнiѓiз ћалмайды. Автордыѓ суреттеуiнде, жарты ќлемге билiк жљргiзген Шыѓѕысхан

да («Ханшадария хикаясы»), теѓдесi жоћ махаббат мџнарасын салѕан џлы зергер де («Аѓыздыѓ аћыры»), ћатал жауын кљйдiѓ ћџдiретiмен жеѓген Абыл да («Кљй»), тiптi т'рт ћџбыласы тљгел к'рiнетiн Балпаѓ бай да («Бќсеке») – тљптеп келгенде 'мiрден опа таппаѕан жандар болып к'рiнедi. Ќрине, бџлардыѓ баћытсыздыѕы ќрћилы ќрi ќрћалай. Тойып секiрген, ерiккеннен Ажар ћызды ќѓгљдiк Есеннiѓ ћойнына 'зi апарып салѕандай болѕан Балпаѓ мен елi мен жерiнiѓ ћамы љшiн басын тiккен Ќбiлћайыр ханныѓ уайымы – басћа-басћа. Бiраћ, амал жоћ, Балпаѓ љшiн бќйгеден ќѓгљдiк Есеннiѓ аты озып келгенi – трагедия. Ќбiлћайыр љшiн елiнiѓ басынан бџлт кетпей тыѕырыћћа тiрелгенi – трагедия. Осыныѓ бќрi ћазаћ тарихыныѓ ћатал шындыћтары емес пе? Жазушыныѓ суреттеуiндегi сол шындыћћа кљмќнданбай, сенiп отырасыз. Тiптi 'мiрде Ж'нейiт батыр, Абыл кљйшiнiѓ 'нерiне риза болѕандыћтан, тџтћыннан босатып жiберген деседi. Жазушы Ќ.Кекiлбаев Абылды да, Ж'нейiттi де жањаннамѕа аттандырып, сол кездегi тарихи ахуалѕа сќйкес џтырлы шешiм табады. Абылдыѓ ћџтылып кеткенiнен хабардар оћушыныѓ 'зi оныѓ осылай опат болуы мљмкiн екенiне ешбiр шљбќ келтiрмейдi. К'ркемдiк шындыћтыѓ ћуаты дегенiмiз осы емес пе? Кекiлбаевтыѓ 'згелерге џћсамас суреткерлiк ћолтаѓбасы еѓ алѕаш «Дала балладаларында» к'рiндi. Ол ћандай ерекшелiктер? Бiздiѓше, жазушыныѓ проза саласындаѕы мазмџндыћ, тљрлiк iзденiстерi к'бiнесе к'ркемдiк баяндау ќдiсiнен басталады. Кекiлбаев ћазаћ ќдебиетiндегi к'ркемдiк баяндау ќдiсiне 'зiндiк жаѓалыћтар ќкелiп ћосты. Оћиѕа-тартысты жекелеген сурет, штрих-детальдар арћылы 'рбiтудiѓ орнына: авторлыћ ќѓгiмелеу, авторлыћ ќѓгiмелеу емес-ау, ќрбiр шыѕармаѕа ћатысатын кейiпкердiѓ к'з алдынан 'ткiзу, солардыѓ ой-сезiм сљзгiсiнен 'ткiзу тќсiлiн енгiздi. Мџны Кекiлбаев шыѕармалары ж'нiнде пiкiр айтћан орыс сыншылары (Е.Сидоров, З.Кедрина, И.Крамов т.б.) «внутреннее видение истории, а не объекта изображения», «синтез эпических, драматических, лирических приемов», «старая восточная повесть», «эпическое сказание» деп сипаттайды. Мџндай пiкiрлердiѓ жаны бар екенi с'зсiз. Кекiлбаев секiлдi 'зге

де замандас жазушыларымыз жиi ћолдана бастаѕан бџл ќдiстi 'з басым осы кљнi модаѕа айналѕан «Ой аѕыны» деген џѕым т'ѓiрегiнен iздегеннен г'рi, џлттыћ с'з 'нерiнiѓ ата дќстљрiне сiлтеме жасауды ж'н к'рер едiм. «Ескi шыѕыс хикаялары», «эпикалыћ аѓыздар» деген дџрыс. Оныѓ љстiне, жазба ќдебиетiмiздiѓ екi алыбы – Мџхтар Ќуезов пен Сќбит Мџћановтыѓ 'негесi бар емес пе? Ќуезовтiѓ ћазаћ прозасындаѕы к'ркем баяндау ќдiсiн ерекше кљрделендiрiп, еуропалыћ классикалыћ ќдебиет љлгiсiне жаћындатып, туыстастырып кеткенi мќлiм. Мџћанов болса, ежелден жасап келе жатћан ћазаћы ќѓгiмелеу, шежiре айту дќстљрiн жаѓа, тыѓ биiктерге к'тердi. Осы стилi љшiн Мџћанов к'зiнiѓ тiрiсiнде талай ќдiлетсiз сын да естiдi. «Ћџрѕаћ баяндау, аѓыз-ертегiнiѓ ћоспасы, профессионал прозаныѓ тќсiлi емес пе?» дегендей кiнќраттар айтылды. Ал ћазiр аѓыз-ертегi, миф араластырып жазѕан кiтаптар 70–80-жылдар ќдебиетiнiѓ жаѓалыѕы ретiнде танылып, теоретиктер мен сыншылар бџл ћџбылыстыѓ тљп т'ркiнiн iздеп, бiресе француз жџртыныѓ ескi аѓыздарынан, бiресе Латын Америкасында баяѕыда сљйегi ћурап ћалѕан 'ркениеттер жџртынан тауып жљр. Ал «кќдiмгi Сќбит Мџћанов» ондай шыѕармаларды осы ѕасырдыѓ 40–50-жылдарында-аћ боратып жазып тастапты. Ќуезовтiѓ «Ћыр ќѓгiмелерi» ше, Мљсiреповтiѓ ана жайындаѕы ќѓгiмелерi ше? К'ркем баяндаудыѓ, ћазаћы ќѓгiмелеудiѓ осы тќсiлi Ќ.Кекiлбаев кiтаптарында жаѓа сипаттаѕы iшкi монологћа, психологиялыћ иiрiмдерге айналып кетедi. Ќлеуметтiк ортаны, кейiпкерлердiѓ жан дљниесiн, ќралуан тартыстар сырын ашуѕа мџныѓ зор септiгi тигенiн аѓѕару ћиын емес. Оныѓ љстiне, жазушы тарихи аѓыздарѕа ћџрылѕан повестерiнде реалистiк суреттеу машыѕын мансџћ еткен жоћ. «Кљй» повесiнiѓ бас кейiпкерлерi Ж'нейiт пен Абыл ћарама-ћарсы отырып алып, бiрбiрiне бiр ауыз тiл ћатпаѕанмен, олардыѓ iшкi арпалысы оћушы зердесiне айдан аныћ жетiп жатады. Сондай-аћ «Шыѓырау» повесiнiѓ бас кейiпкерi Еѓсеп ћџдыћтыѓ iшiнде жатып, 'ткен кљндерiн елестеткенде, оныѓ ой љзiктерi ћџдыћтыѓ iшiне тљсiп-шыћћан емен кљбiмен бiрге ћозѕалады. Осындай џтћыр суреттер жазушы

повестерiн «ой аѕындарымен» ћатар жљрiп отырады, сондыћтан оћиѕа iздейтiн, ой iздейтiн оћырман 'з керегiн тауып алатыны рас. Аѓѕарымпаз оћырман жазу мќнерiне тосын жаѓалыћтары к'п повестердiѓ стилiнен ћалай дегенмен дќстљрден туындап жатћан таныс сарындарды iздеп табады да, жатсынбай жаћын ћабылдайды. Оћып к'рiѓiз: «Ћаћ ортада ћара домбыраны сабалап, сiлтеп отырѕан ћаршыѕадай ћара жiгiтке к'здерiнiѓ астынан џрлана ћарап, беттерi балбџл жанып, сонау аћ шќйi к'йлектiѓ астындаѕы к'гершiн т'ске небiр сџѕанаћ к'здер болмаса ћапелiмде ћалѕан жџрт байћай бермейтiн болар-болмас дiрiл жљгiрiп, к'ѓiлдерiне ќлi 'здерiне де аныћ емес, ќйтеуiр бет дуылдатып, ћан толћытып, жљрек ћобалжытып, к'мей ћџрѕататын тым жџмбаћ, тым нќзiк, тым дiѓке ћџртып елiтiп бара жатћан елжiрек ынтыћ, ыстыћ ыћылас оянып, ћуана, сљйсiне тыѓдайтын тек ќлi беттерiне шаѓ, еттерiне де даћ тимеген уыз к'ѓiл бойжеткендер ѕана» («Бiр уыс топыраћ», 226-бет). Осы сарын М.Ќуезов прозасыныѓ ырѕаѕын еске тљсiрмей ме? Ќрi ћарай оћиыћ: «Алтын Орданыѓ аћырѕы билеушiсi Тоћтамыс болѕан-ды, Тоћтамыстыѓ тљбiне Барлас Темiр жетпеушi ме едi! Ал аћсаћ аяѕымен жарты жањанды жамбасына басћан Барлас Темiрдiѓ ћанжыѕасына Тоћтамысты тоћтыша 'ѓгерiп беретiн Маѓѕыт Едiге ѕой! Сол Едiге Ноѕай 'лгесiн, оѕан ћараѕан џлысты бiр 'зi басћарып, Алтын Орданыѓ еѓ атаћты билеушiсiне айналмай ма? Сонда кљнi кеше Тоћтамысћа ћарсы шыћћан Темiр ендi кешегi одаћтасы Едiгенiѓ 'зiне ћарсы шыћпай ма?» т.б. («Љркер», 221-бет). С'з жљйесiн ћџраудаѕы осы емiнген екпiн, ќр с'йлемнiѓ соѓына ћойылѕан леп белгiсiне дейiн, мазмџн жаѕынан ћараѕанда – кќдiмгi ћазаћы шежiрешiлiк С.Мџћанов сарынын еске тљсiрмей ме? Туасы ќдебиет табалдырыѕын алпысыншы жылдардыѓ басында аттаѕан бiздiѓ ћайсымыз ќдебиетiмiздiѓ екi алыбы Ќуезов пен Мџћанов мектебiнiѓ ќсерiн сезбедiк? Батыс, Шыѕыс ќдебиетiн тљгел адаћтап оћып, жетiлдiк, жетiстiк дегенiмiзбен, џлттыћ 'нердiѓ алтын бесiгi – дќстљрден љйренгенiмiз к'п болуы керек емес пе? Ќбiш Кекiлбаев соѓѕы жылдарда љлкен бiр еѓбектiѓ

iшiне дендеп кiрiп кеттi. «Бiссiмiллќ!» деп бастады да «Љркер» романын жазды. «Осыным ћалай болды 'зi?» дегендей, «Астапыралласын» айтты да, артынша «Еле-алаѓ» романын шыѕарды. С'йтiп, кљрделi трилогияныѓ екi кiтабы оћырман ћолына тидi. Еѓ алдымен: «Љркер» мен «Елеѓ-алаѓ» романдарыныѓ ћалыѓ оћушыѕа к'зтаныс, к'ѓiл жаћын болып ћалѕан «Дала балладаларынан» едќуiр айырмасы барын айтуымыз керек шыѕар. «Дала балладаларында» жеке адамдардыѓ таѕдыры, оћшау оћиѕалар с'з болар едi. Ондаѕы кейiпкерлердiѓ к'бi 'мiрде болѕан адамдар, бiраћ елге белгiлi тарихи тџлѕалар емес; «Ханшадария хикаясындаѕы» Шыѓѕысханныѓ 'зi аѓыздыћ кейiпкер ретiнде алынады. Сол Шыѓѕыстыѓ атын 'згертiп («Аѓыздыѓ аћырындаѕы» Аћсаћ Темiрдiѓ Алмас хан болып кеткенi тќрiздi) басћа атаћты жортуылшыныѓ басынан 'ткен хикмет ретiнде баяндалса да, ештеѓе 'згермейдi. Cйткенi «Дала балладалары» – таза маѕынасындаѕы тарихи шыѕармалар емес едi. «Љркер» мен «Елеѓ-алаѓ» наѕыз тарихи к'ркем шыѕармалар. Мџнда XVIII ѕасырдыѓ бiрiншi жартысында ћазаћ даласында ћџйындай џйтћып 'ткен сџрапыл оћиѕалар, ел мен ердiѓ таѕдыры таразы басына тљскен, ћазаћ деп аталатын жџрттыѓ жер бетiнен жойылып кету ћаупi туѕан кезеѓдегi к'птi бастаѕан к'семнiѓ, басшыѕа ерген ћосшыныѓ сергелдеѓ кљндерi, аћырында т'беѓе т'нген тљсi суыћ ажалдыѓ ћолын ћаѕатын дос тапћанда да iштен шалатын ћаскљнем ћандастардыѓ амалќрекеттерi, осы азапты жолда жљрген елiѓнiѓ тапћаны мен жоѕалтћаны – бќрi-бќрi ћиын ћатпарлы ћаћтыѕыстар, кљрделi композициялыћ ћџрылымдар, философиялыћ, психологиялыћ сыр дестелер болып тљседi. Екi кiтапта XVIII ѕасырдыѓ бiрiншi жартысында ћазаћ тарихы сахнасына шыћћан белгiлi адамдардыѓ бiразы бар. Олар Тќуке, Болат, Ћайып, Сќмеке, Жолбарыс, Абылай, Ќбiлћайыр секiлдi хандар, Б'генбай, Ћабанбай, Жќнiбек, Малайсары, Есет, Тайлан секiлдi батырлар, Ќйтеке, Т'ле, Ћазыбек секiлдi билер, Бараћ, Кљшiк, Ерќлi, Нџралы, Ћожахмет секiлдi сџлтандар. Бџлардан басћа, орыс падишасы Анна Исаковнадан бастап, империяныѓ дќрежелi т'релерi мен елшiлерi Брюс,

Остерман, Тевкелев, Кирилов, Татищев ћатысады, соѓѕы љшеуi романныѓ басты кейiпкерлерi ретiнде к'рiнедi. Романда Мќрт'бедегi Љш жљздiѓ игi жаћсылары бас ћосћан џлы жиыннан бастап, Ќбiлћайырдыѓ баласы Ћожахметтi аћ патшаѕа аманат етiп ћалдырѕанѕа дейiнгi аралыћта дала таѕдырына ћатысы бар љлкендi-кiшiлi оћиѕалар ћамтылды десе болады. Идеялыћ-к'ркемдiк талаптар тџрѕысынан ћараѕанда, кеѓ форматты фильм секiлдi, џлан-ѕайыр эпикалыћ панораманы сыйѕызѕан бџл шыѕармада бљгiнгi оћырманныѓ к'ѓiлiн ћозѕап, бiрде еѓсесiн к'тертiп ћуантатын, бiрде салын суѕа кетiрiп кљйiндiретiн – былайша айтћанда, немћџрайды ћалдыра алмайтын жљздеген беттер бар. Автор кеѓ ћџлашты, ћыртысты романныѓ к'ркемдiк формасын да дќл тапћан. Бљкiл ел таѕдыры мен жеке адамдар таѕдырын жымын бiлдiрмей жџптастырып жiберген. К'пшiлiк ћатысатын к'лемдi оћиѕаларды, азшылыћ ћатысатын жалћы оћиѕаларды суреттегенде, автор ћаламы жљйрiк жљрiсiнен бiр тынбайды. Аѓыраћайда ћас дџшпанын аѓыратып ћуѕан дала боздаћтарыныѓ ерлiгiн суреттесе де, Тљркiстанныѓ алтын таѕынан дќмег'й сџлтандардыѓ итырѕылжыѓын суреттесе де, бас бостандыѕы љшiн арпалысћан башћџрттарды тiрiдей 'ртеген ћатыгездiктi суреттесе де, ќйтпесе ћазаћ жерiнiѓ сџлулыѕына сџћтанып, бiр ауыћ оныѓ к'шi-ћонын, мамырайћан бейбiт тџрмысын наѕыз ескi жырауша жырлап кетсе де, жазушы ћаламы мљдiрудi, мљкiс тљсудi бiлмейдi. Эпика, драма, лирика аталатын љштiктiѓ ћай-ћайсы да осы романдардан табылады. Трагедия дейсiз бе, трагикомедия дейсiз бе, символика дейсiз бе, аѓыз-ќѓгiме, тџспал дейсiз бе – мџныѓ бќрi осы романдардан табылады. Орталыћ кейiпкер Ќбiлћайырдыѓ «Љркердiѓ» бас жаѕында к'ретiн 'ѓ мен тљс арасындаѕы ишарат тџспалы екi кiтаптыѓ 'н бойын к'ктеп 'тiп, идеялыћ 'зектi желi болып тартылады. Есiѓiзде бар ма: Ќбiлћайыр аѓ аулап жљрiп, сахарада ћызыћ оћиѕаѕа тап келушi едi ѕой. Жас аѓшы ћамыс арасына тыѕылѕан сарыала жолбарысты атып тљсiргенде, ол шiркiннiѓ ћџрсаѕынан арлан б'рi атып шыѕып, ћаша ж'нелдi. Арланды соѕып алѕанда, оныѓ шабыныѓ арасынан ћызыл тљлкi шыѕып, ћџйрыѕын

сљйретiп, ћырѕа ћарай беттейдi. Ћолындаѕы ћамшысымен ћызыл тљлкiнi бiр перiп ћылжитып едi, оныѓ орнында ќлi дегдiп љлгiре ћоймаѕан жалпиѕан жапа жатады. Содан жапаныѓ арасынан ћыбырлаѕан ћџрт-ћџмырсћа, бџзаубас, шаяндар 'рiп кететiн. Ќбiлћайыр осы к'рген тљсiн Мќтi аћсаћалѕа келiп жорытћанда: «– Ћазаћтыѓ бiр кезде ештеѓеден жљрегi тайсалмаѕан арда да, асау да болѕаны рас. Ол кезде оны жолбарыстан да жљрегi шайлыћпайтын нар тќуекел ѕана билей алды. Одан кейiн ол тап бергенде шап берген к'к жџлын арландай намысћой болды. Ол кезде оны алѕан бетiнен 'лмей ћайтпайтын ћайсарлыћ биледi. Ендi, мiне, аћыл пќтуа, ћайраттан айбын кеткен кезде халыћ та ћырыћ ћџйћылжыѕан ћызыл тљлкiдей ћырыћ бџлтаѓ ћырћылжыѓ болмасћа шарасы бар ма?.. Мџндай ќрпiл-тќрпiл кезде ел џстайтын ердiѓ де жол бастары тќуекелшiл жолбарыс, ашушаѓ арлан емес, айлакер тљлкi болатын шыѕар. Заманына ћарай амалы деген осы ѕой», – («Љркер», 41-бет) деп ќрi тџспалдыѓ шешуiндей, ќрi кейiнгi љмiттi џрпаћћа арнаѕан насихатындай бiр с'з айтатын. Екi кiтаптыѓ 'н бойынан аћыл-сабырмен, айла амалмен елiн де, 'зiн де мџратћа жеткiзбек болѕан билеушiнiѓ ћиын ћатпарлы, арпалысћа толы 'мiр дастанын к'ремiз. Бiраћ тљлкi ћулыћтыѓ, тљлкi ќрекеттiѓ Ќбiлћайырѕа опа бермегенi таѕы аян. Ќрине, бџѕан Ќбiлћайырдыѓ жеке басы кiнќлi емес едi. соѓына ерген елiн апарып пана болатын аѕа жџрттыѓ ћолтыѕына кiргiзгенмен, оныѓ бџл ерлiгi 'зiне ћымбатћа тљсетiн сыѓайы бар. Баяѕы алдына тљсiп алып жол бастаѕан ћызыл тљлкi ендi тырнаѕы сояудай-сояудай тарѕыл бљркiтке айналып, мџныѓ т'бесiнде шыр айналып џшып жљр... «Елеѓ-алаѓ» романы осындай ерекше кљрделi, бойына мыѓ сан ќуез сыйдырѕан, сићырлы ќуенде аяћталады. Тџтастай алѕанда, љлкен эпикалыћ дљниеге айналып келе жатћан осы романдарда мен байћаѕан бес тљрлi кiнќрат мљлтiк бар. Келесi кiтаптары ќлi жазылып жатћан, Ќбiштiѓ тљркiстани дќу ћазанында ћайнап ћорытылып жатћан руданыѓ барынша асылданып, барынша жарћырап к'рiнуiне септiгi тие ме деген ниетпен, ендi сол байћаѕандарымызды жазбаћпыз.

Бiрiншi. Ќдеттегiдей: «Љркер» мен «Елеѓ-алаѓ» ой аѕындарына кенде емес. Ќрi ќлеуметтiк, ќрi саяси, ќрi философиялыћ роман болѕандыћтан, басты кейiпкерлердiѓ ойшылдыћћа, пiкiршiлдiкке бейiм тџруы – жарасымды-аћ. Бiраћ романда сол «ой аѕындары» 'зге ћимылќрекеттi, к'ркем суреттердi к'мiп кететiн тџстары жиi кездеседi. Л.Толстойдыѓ «Кез келген данышпандыћ шыѕарма еѓ алдымен оћылуы керек» деген белгiлi пiкiрiнiѓ дџрыстыѕын ескерсек, љнемi «ой аѕымыныѓ» iшiнде отырѕан оћырман ќрi-берiден соѓ сол ћымбат ойлардан шаршай бастауы ќбден мљмкiн. Оныѓ љстiне, кейiпкер атаулыныѓ бќрi бiрдей шетiнен ойшыл, 'з iшiн љѓгiгiш ћазымыр болмайтыны да белгiлi. Шаѕын к'лемдi шыѕармада мџндай психоанализ оћырманды жалыћтырмайды. Ќрi 'йтiп ћазбалап отыруѕа автордыѓ мџрсаты да жоћ. Жетпiс-сексен беттiк повеске идеялыћ тџжырымдамасын, негiзгi оћиѕа-тартысты, образдар жљйесiн сиѕызып љлгiруi керек. Ал жљздеген беттiк ћалыѓ кiтапта кейiпкердiѓ бќрi бiрдей ой ћуып, 'нiмдi ќрекеттерге к'ѓiл б'лмесе, 15–20 бет 'з iшiн ћазбалап, 2–3 бет азынаулаћ ќрекет ететiн болса, мџндайда, шыѕарманыѓ љйлесiмдiк тџтастыѕына нџћсан келедi. Cнер дегенiмiз – еѓ ќуелден келiстi љйлесiм. Љлкендi-кiшiлi ќрбiр шыѕармадаѕы ой-идея, оћиѕалар, образ жљйесi тљптеп келгенде к'ркем келiсiм табуы керек. Мџндай келiсiм «Љркерге» ћараѕанда, «Елеѓ-алаѓныѓ» бойында молыраћ к'рiнедi. К'ппланды роман кейде к'пдауысты оркестрге џћсап кетедi. Ал оркестровка жасаушы дирижер 'зiнiѓ идеялыћ-к'ркемдiк мџратын орындау жолында тек бiр аспаптыѓ к'мегiне сљйенбейтiнi белгiлi емес пе? Екiншi. Басты кейiпкерлердiѓ (ќсiресе Ќбiлћайырдыѓ) ой-сезiм сљзгiсiнен 'ткен кейбiр жаѕдайлар кейiн жеке эпизод, оћиѕалар ретiнде оћырманныѓ алдынан ћайта шыѕады. Ќрине, кейiпкердiѓ ойы арћылы берiлген оћиѕа мен 'мiрдiѓ 'зiнде болѕан оћиѕаныѓ арасында тепе-теѓдiк бола бермейдi, мџндайда сол ситуацияларѕа берiлген кейiпкердiѓ баѕасы мен авторлыћ баѕа арасында айырым кездеседi. Сондыћтан кейде мџндай ћайталауларды идеялыћ ћажеттiлiктен туѕан лейтмотив ретiнде ћарауѕа болар едi. Бiраћ сол ћажеттiлiктен туѕан

лейтмотивтiѓ 'зi ћайта-ћайта оћырман алдынан шыѕа бермесiн. Љшiншi. Романдарда лирикалыћ шегiнiстер, еске тљсiрулер к'бейiп кеткен. Ћанша к'лемдi кiтап болѕанмен, шегiнiстердi, еске тљсiрулердi к'бейту – онсыз да «ой аѕынына» кенде емес кљрделi шыѕарманыѓ композициясын ћат-ћабаттап жiберген. Бiр сандыћтыѓ iшiн ашсаѓ, одан таѕы бiр сандыћ шыѕатын Шыѕыс аѓыздарын еске тљсiретiн жерлер ќсiресе «Љркердiѓ» алѕашћы жартысында жиi џшырасады. Т'ртiншi. Кейбiр кейiпкерлер (мысалы, Бопай, Жќнiбек, Тевкелев, Кирилов, Татищев) 'з iштерiн 'здерi ћазбалап отырып, 'здерiнiѓ кiм екендерiн, ниет-мџраттарын тљгел айтып ћояды. Мќселен, романда 'те ћызѕылыћты шыћћан бейненiѓ бiрi – Кирилов болса, ол башћџрттарды тiрiлей 'ртегеннен кейiн 'зiнiѓ жендет болып шыћћанын 'зi мойындайды. «Кљнi кеше асћар таудай арман ћуып, шимай-шимай картадан бас к'термей, кљллi Ресейдiѓ гљл жайнаѕанын 'з к'зiмен к'рiп, отандыћ ѕылымныѓ аспанында жџлдыз болып жарћыраймын деп келген Кирилов та мынау бџзаћылармен алысамын деп жљрiп, жаѓа 'лкенi ашћан оћымыстыдан ћолынан ћан тамшылаѕан ћара балталы, жез ћарѕылы жендетке айналѕаны ма?» – («Елеѓ-алаѓ», 248-бет) деп кљйзеледi. Бќрi рас. Бiраћ «оћымысты» Кириловтыѓ жендетке айналѕаны онсыз да оћырманныѓ к'з алдынан 'ткен жоћ па? Ендеше, осы љкiмдi оћырманныѓ 'зi шыѕарѕаны ћисынды. Кейiпкердiѓ ой-сезiм тiзбегi оныѓ бет-бейнесiн ашуѕа к'мектесуi керек, бiраћ 'зi туралы тљбегейлi тџжырымды алдымен оћырман айтсын. Оћырманѕа да аћылѕа салып, к'ѓiл сљзгiсiнен 'ткiзетiн мљмкiндiктер ћалсын. Бесiншi. Ќбiш Кекiлбаевтыѓ тарихи таћырыпћа жазылѕан шыѕармаларында диалогтарѕа к'п орын берiлмейдi. Бџл шыѕармаларда кейiпкерлердiѓ тiлi емес, дiлi с'йлейдi. Мџны жазушыныѓ стильдiк ерекшелiгi, ћазаћ прозасында ашћан жаѓалыѕы деп ћабылдау керек шыѕар. Ал бiраћ азды-к'птi диалогтан кейiпкерлердiѓ с'йлеу ерекшелiгi, ой-сезiм, мiнез-ћџлыћ даралыѕы к'рiнуi ћажет екенi – ќркiмге аян. «Љркер» мен «Елеѓ-алаѓныѓ»

кейбiр беттерiнде жазушы осы ћаѕидадан ќдейiлеп бас тартћан. С'зуар ћазаћтарды былай ћойѕанда, осындаѕы Румянцев пен Татищев мырзаларѕа дейiн шетiнен суырылып шешен с'йлейдi. Ал кейбiр диалогтар авторлыћ баяндаудыѓ жалѕасы секiлдi оћылады. Ќншейiнде юморѕа бай, ќсiресе бљгiнгi заман таћырыбына арналѕан шыѕармаларында («Автомобиль» повесiн еске тљсiрiѓiз) кейiпкер мiнездерiне лайыћ ќжуа-мысћылды, с'йлеу ерекшелiктерiн шебер пайдаланатын суреткерiмiз осы романдарында елден ерек салћын ћанды, елден ерек байсалды стильдi таѓдап алыпты. Таћырып ыѓѕайынан туатын бџл ќдiсiн негiзiнен дџрыс-аћ дейiк. Бiраћ диалогтарѕа жен бiтiре тљсу љшiн сол авторлыћ ћорда жатћан, 'мiрдiѓ 'зiнен туындайтын юморды там-тџмдамай, емiнеркiн пайдалануѕа мљмкiндiгi ќбден жетедi. Ендi Ќ.Кекiлбаевтыѓ трихи таћырыптаѕы шыѕармаларыныѓ тiлi жайында бiрер с'з. Ќ.Кекiлбаев – тiлге бай жазушыларымыздыѓ бiрi. Ол халћымыздыѓ тiл ћазынасына шомылып, ћашан да еркiн жљзiп жљредi. Жазушыныѓ бџл ћасиетi «Љркер», «Елеѓ-алаѓ» романдарында ерекше мен мџндалап к'рiнедi. Автор «ана ауылдыѓ с'зi екен», «мына ауылдыѓ с'зi екен» деп жатсынбай, ћажетiне асатын жаћсыныѓ бќрiн ћоржынына салып ала бередi. Ежелгi ауыз ќдебиетi љлгiлерiнде кездесетiн, ћазiр сиректеу ћолданылып жљрген байырѕы бейнелi с'здердi керегiне жарата бiледi. Теѓеп-теѓестiрiп, шенепшенестiрiп жазудыѓ небiр жаћсы љлгiлерiн Кекiлбаев кiтаптарынан табамыз. Соѕыс суреттерiн жасаѕанда, «К'п жылћыныѓ сауырын ћызыл барћыт жабу жапћандай, ћан жуып кеттi» деп («Љркер», 298-бет) жазады. «Теѓiз кљзгi салћын желмен ћарып жарып, аћ жалданып жатыр» деп («Љркер», 367-бет) жазады. «Жанѕа жайлы майса самал ерке кљшiктiѓ тџмсыѕындай мџп-мџздай болып, оныѓ пќлен кљннен берi оттай лаулап жатћан џлпа алаћанын жалап-жалап ћойды» деп («Елеѓ-алаѓ», 75-бет) жазады. «Бiраћ сол ћџлазып тџрѕан џлан-асыр 'лкеде еѓбек еткен ћара жоћ, не саћалын тарап желкiлдеп тџрѕан ш'п жоћ» деп («Елеѓ-алаѓ», 135-бет) жазады. «Салаћ солдаттыѓ шинелiнiѓ шалѕайындай сатпаћ-сатпаћ ноябрь аспаны айналаны бiр уыс ћып к'лкештеп алѕан»

деп («Елеѓ-алаѓ», 193-бет) жазады. Ерекше к'сем с'з – Ќ.Кекiлбаев шыѕармашылыѕына тќн ћџбылыс. Екiншi бiр ерекшелiк – жазушыныѓ кљрделi ћџрмалас с'йлемдер ћџруѕа ћџмарлыѕы. Мќселен, «Љркер» романыныѓ 304-бетiндегi «Жетiм ботаныѓ боздаѕаны...» деп басталатын џзаћ с'йлемде 131 с'з бар екен. 30-40, 50-60 с'зден тџратын осындай џзаћ ырѕалар «Елеѓ-алаѓда» да, «Аѓыздыѓ аћырында» да жеткiлiктi. Бiздiѓше, «оћылуы ћиын» деген сылтаумен мџндай стильдi мансџћ ету оѕаштыћ болар едi. М.Ќуезов ћазаћ тiлiнiѓ орасан мљмкiндiктерiн, оныѓ iшiнде осындай џзын ырѕалардыѓ б'тен еместiгiн дќлелдеп берген жоћ па? оныѓ љстiне, мџндай кљрделi с'йлемдер кейде кейiпкердiѓ iшкi жан иiрiм-толћындарын, драмалыћ хал-ахуалын бiлдiру љшiн ћолданылады. Ќрине, 6–7 с'зден ћџралатын ћысћа с'йлемдермен, «телеграф стилiмен» де реалистiк проза љлгiсi жасалуы мљмкiн. Бiраћ бџрыннан барды ћанаѕат ету – Кекiлбаев секiлдi жазушыныѓ таћиясына тар келер едi. Љшiншi ерекшелiк – жазушы шыѕармаларында халыћтыѓ ауызекi тiлiн, оныѓ iшiнде Маѓѕыстау тљбегiн ежелден жайлап келе жатћан елдiѓ «тџмсыѕы бџзылмаѕан» ту с'здерiн молынан пайдаланатын жемiстi еѓбегi. Бiздiѓше, кез келген к'ркем шыѕармада кейiпкерлер ќрекет ететiн ќлеуметтiк ортаныѓ тџрмыс-тiршiлiгi, географиясы, жаратылыс ерекшелiктерi, тiл-с'йлеу ерекшелiктерi к'рiнуi керек. Онсыз наѕыз реалистiк к'ркем шыѕарма жасалмайды. Жалпы тiлдiѓ тазалыѕы љшiн кљрес – еѓ алдымен тiл бiлмеушiлiкке, сол тiл бiлмеушiлiктен туатын жасандылыћћа, шџбарлаушылыћћа ћарсы баѕытталуы керек. Cйткенi тiлбџзушылыћ, бiздiѓше, екi тљрлi болады. Бiрiншi – жалпы халыћ тiлiн зерттеп-љйренуден хабарсыз, елдiѓ тџрмыс-тiршiлiгiн жетiк бiлмейтiн ћаламгерлердiѓ, ќсiресе жазушылардыѓ тiлбџзушылыѕы бар. Екiншi – халыћ тiлiн зерттеп-љйренiп жљрген, ана тiлiнiѓ ћалыѓ ортасынан шыћћан талантты ћаламгерлердiѓ тќжiрибесiнен туатын «тiлбџзушылыћ» бар. Асылы тiл бiлмейтiндердiѓ тiлбџзушылыѕы – ћауiптi де, тiл бiлетiндердiѓ «тiлбџзушылыѕынан» пќлендей шошымауымыз керек. Cйткенi тiл бiлетiн жазушылар ћолданып жљрген

тосын с'здердiѓ бiразы ќдеби тiлiмiзге сiѓiсiп, кiрiгiп кетуi ќбден мљмкiн. Жазбасаћ, айтпасаћ – ќдеби тiлiмiздi ћалай байытпаћпыз? Кекiлбаевтыѓ кiтаптарында оћушы ћџлаѕына тосындау естiлетiн ту с'здер жеткiлiктi. Мќселен, жалпыѕа белгiлi џѕымдар мен атауларды кейде 'зiнше, 'згеше ћолданады. Ќрине, ойдан шыѕарып, ћолдан ћџрап жатпайды. Сол џѕымдар мен атаулардыѓ халыћ тiлiнiѓ ћорында бџрыннан жасап келе жатћанына к'з жеткiзу љшiн «Аћберен» (1972) жинаѕына енген Абыл, Ћашаѕан, «Бес ѕасыр жырлайды» (1985) жинаѕына енген Шќѓгерей жырларын шолып шыћсаѓыз да болады. Кейбiр мысалдар келтiрейiк: «кљле-кљле кљмiрќ бола жаздаѕан»; «ќжеп-тарћы дауыстар»; «Жанбауыр бел»; «сан-сапай ћиялѕа батып»; «Жџрттыѓ басындаѕы дќндiнай хал»; «Жермешел молалар»; «Кќукiме неме»; «Iшiне ћџлта саћтамай»; «Топылып жиналѕан кiсi»; «Тќр мен тќртiп»; «бiтуќжада жљредi»; «к'зi одан сайын ќпiрейе тљстi»; «атанаћтай кiрген љшеу»; «тойнаћы ћџлын-тайлар»; «таћырѕа ћарай зымѕап барады»; «тљйенi тљгiмен жџтып ћоятын алпауыз»; «айлапат дала»; «айлапат стол» т.б. тiркестер, бiздiѓше, ќдеби к'ркем тiлiмiзге жат емес. Осыныѓ iшiнде бейнелi айтылѕан базбiр с'здер ќдеби тiлiмiзге бiржола сiѓiстi болып кетедi деп жорамалдауѕа болады. Сонымен, толайым ћамтыѕанда, Ќбiш Кекiлбаевтыѓ шыѕармашылыћ таѕылымдары туралы не айтуѕа болады? Алдымен, Кекiлбаев ћаламынан туѕан шыѕармалардыѓ џсаћ-тљйегi жоћ; солардыѓ бќрiнде дерлiк ќрћилы замандаѕы халыћ таѕдыры с'з болады. Кекiлбаев шыѕармаларыныѓ таћырыбын бiр ауыз с'збен – таѕдырлар деп бейнелеп айтсаћ та болады. Содан соѓ Кекiлбаев бљгiнгi џлттыћ к'ркем с'зiмiздi 'згеше биiктерге к'терген ћайраткер ћаламгерлердiѓ ћатарына ћосылды деп бiлемiз. «Љркер», «Елеѓ-алаѓ» романдары мен «Кљй», «Шыѓырау» повестерiн бiз бљгiнгi ћазаћ ќдебиетiндегi елеулi ћџбылыстар ћатарында баѕалаймыз. Сондай-аћ, ол к'ркем публицистика мен к'ркем сынымызды да жемiстi, желектi 'рiстерге шыѕарды. Басћасын атамаѕанда, оныѓ Б.Майлиннiѓ 90 жылдыѕында жасаѕан бiр ѕана баяндамасы – майлинтанудаѕы жаѓа с'з

болды. Дљниелiк жќне орыс ќдебиетiнiѓ алыптары жайында жазѕан маћалаларынан Ќ.Кекiлбаев љлкен суреткер жазушы ѕана емес, нџсћалы ойшыл екенiн де ќйгiледi. Ќбiш Кекiлбаев кiтаптарынан џлт пен џлтты, ел мен елдi татулыћћа шаћырѕан, татулыћтыѓ дљниедегi еѓ ћымбат ћазыналардыѓ бiрi екенiн ќдемi дќлелдеген жарћын беттердi талай оћыдыћ. 1984 ж. АБЫЛАЙ ХАННЫЃ АРМАНЫ Тарихи таћырып – ћазаћ ќдебиетi љшiн таѓсыћ емес. Ќбiш Кекiлбайџлыныѓ шыѕармашылыѕында бџл таћырыптыѓ таразы басы басым тљсетiнi ежелден белгiлi. Ал бiраћ бљгiнгi кќнiгi жазба ќдебиетiмiзде осы уаћытћа дейiн Абылай хан туралы жеке-дара тџтас шыѕарма тумай келген. Бiр замандарда Мџхтар Ќуезовтiѓ «Абылай туралы жазсам ба екен, Абылай туралы жазбасам ба екен?» деп екiџдай халге тљскенiнен аћсаћалдарымыздыѓ естелiгi арћылы хабардармыз. Ќрине, озбыр отаршылдыћ љстемдiк ћџрѕан мезгiлде ешбiр жљрек жџтћан жазушы, бџл таћырыпты ћозѕай алмас едi, бќрiбiр еѓбегi еш болар едi. Абылайдыѓ заманы ендi туды. Осы ѕасырдыѓ алпысыншы жылдарында ћазаћ ќдебиетiне келiп ћосылѕан пассионар џрпаћтыѓ 'кiлi Кекiлбайџлыныѓ шыѕармашылыћ 'мiрбаянын бљгiнгi кљн биiгiнен ћараѕанда сќттiлiкке кенде емес баѕаласаћ, оныѓ ћаламынан туѕан «Љркер», «Елеѓ-алаѓ», «Аѓыздыѓ аћыры», «Кљй», «Ханшадария хикаясы» секiлдi роман, повестердiѓ баршасы дерлiк 'ткен кљндердiѓ кљйлерiн шертiп, елi мен жџртыныѓ еркiндiк пен теѓдiк аѓсаѕан шежiрелi сырларын толѕап келген едi. Ендеше, жазушыныѓ Ќбiлћайырдан соѓ Абылайѕа баруы – ћазiрде бџлжымас заѓдылыћ ретiнде ћабылданатыны рас1. 1 Ќбiш Кекiлбайџлы. Абылай хан. Ћањармандыћ дастан. «Арыс» баспасы. Алматы, 1999.

Ал ендi бќрiмiз бiле бастаѕан Абылай ханныѓ 'мiрi, тарихы мен таѕдыры – тљпсiз тереѓ мџхит, шетсiз, шексiз кеѓiстiк екенiнен хабардар бола бастадыћ. Ќдебиетте бџдан ћиын таћырыпты, бџдан салмаћты, жауапкершiлiктi iздеп табудыѓ 'зi оѓай емес. Бiраћ Ќбiш мырза таѕы да Ќбiштiгiн танытты. Жиырмасыншы ѕасырдыѓ соѓында ћазаћ к'ркем с'зiне таѕы да бiр елеулi, ерен дљние келiп ћосылды. «Абылай хан» аталады. «Халыћтыћ ћањармандыћ драмалыћ дастан» деген айдар таѕылѕан. Ћарапайым тiлмен айтсаћ, негiзiнен аћ 'леѓ љлгiсiнде жазылѕан т'рт к'рiнiстi пьеса. Бiз бџл жолы «Абылай ханныѓ» сахналыћ нџсћасына соћпай, оныѓ таза ќдеби т'л мќтiнiн, к'ркем шыѕарма ретiндегi бiтiм-болмысын с'з етпекпiз. Автор еѓ алдымен «Абылай ханныѓ» ћџрылымдыћ жљйесiн (композициялыћ басћыштары, сюжеттiк желiсi, тартыс коллизиялары) аныћ дќл тапћан. Џлы билеушiнiѓ тарихы мен таѕдырын тљгел ћамту мљмкiн болмаѕандыћтан, џрымтал кезеѓдi тџстарын ѕана б'лiп алып, бас-аяѕы тџтас оћиѕа т'ѓiрегiне ќкелiп топтастырѕан. Осыныѓ нќтижесiнде бџл шыѕармада Абылай бiр ћырынан ѕана емес, бар ћырынан жарћырап к'рiнетiн, 'ткен XVIII ѕасырда ћазаћ халћыныѓ басына тљскен небiр ыћылымдар сќулесiн тљсiрген наѕыз эпикалыћ кеѓ тынысты, кеѓ ћолтыћ шыѕарма болып шыћћан. Сырттай бiр ћараѕанда, драмада ћат-ћабат оћиѕа, ћатпар-ћатпар тартыс байћала бермейдi. Жас талапкер батыр Абылайдыѓ ћалмаћ ћонтайшысы Ћалдан Сереннiѓ асћынѕан, астамсыѕан баласы Шарышты жекпе-жекте 'лтiруi, одан соѓ ћапыда ћалмаћтыѓ ћолына тџтћынѕа тљсуi, одан соѓ ќкесi – ћытай, ќжесi – ћазаћ Кљлпќш сџлумен к'ѓiл ћосуы, екеудiѓ арасындаѕы ћимас сљйiспендiктен дљниеге келген Ќмiр Сананыѓ неѕайбыл таѕдыры... Бары осы ѕана. Бiраћ осы т'ѓiректегi мџратмљдде ћаћтыѕыстары, ой-сана жарћылы мен сезiм арпалыстары ћандай! Абылай мен Ћалдан Сереннiѓ, Абылай мен Топыштыѓ, Абылай мен ћазаћ сџлтандары Ботаћан мен Жаћайдыѓ 'зара антипод кейiпкерлердiѓ ћаћтыѕыстары ћандай! Бiр-бiрiне ћатты соѕылѕан Ћаратаудыѓ шаћпаћ тастарындай от шашыратады. Ал бiр-бiрiне

тiлеулес, ниеттес Абылай мен К'мей ќулиенiѓ (Бџћар жыраудыѓ), ќйтпесе Диуананыѓ (Ораз Аталыћтыѓ) ой жарыстары мен с'з жарыстары кемелдiкке, кернеуге тџнып тџр. Ћалмаћтан ћашiр келiп бауырына тыѕылѕан Ќмiр сананы жауѕа џстап беруге ћимай, мџныѓ 'зi ћазаћ пен ћалмаћ арасын ашып жiберетiн ћатерлi ћаћтыѕысћа џрындыруы мљмкiн екенiн бiлсе де бiлгiсi келмеген Абылай ханныѓ амал таппай аласџрып – осы шыѕармадаѕы драманыѓ шарыћтау шегiне жеткен жерi. Саясаткер Абылайдыѓ, аћылман Абылайдыѓ, батыр Абылайдыѓ, ќке Абылайдыѓ: Ћара ормандай халыћћа панамын-ау деушi едiм, Тџрымтайдай саѕан сая таппадым. Ћџдай пана бола алмаса, Адам сая бола алмас! Ћайда жљрсеѓ, аман жљргей, ћараѕым! – деп кеудесi с'гiлiп, ет жљрегi езiлген сќтiн к'ремiз. Кљлпќш сџлу мен одан туѕан Ќмiр Сана – Абылай ханныѓ пенде ретiндегi еѓ осал, еѓ нќзiк тџсы. Тарихи шындыћ ћалай едi – ол жаѕынан бейхабармыз. Ал к'ркемдiк шындыћ ретiнде Абылай – Кљлпќш – Ќмiр Сана арасы домбыраныѓ iшегiндей нќзiк, сырлы љндi, ќсерлi, ќсем 'рiм болып шыћћаны хаћ. Ќрине, Абылай Ќмiр Сананыѓ ћазаћ арасынан кетуiн ћатал талап еткен сџлтандардыѓ дџрыстыѕын ќбден сезедi-аћ, бiраћ: «Ойбай-ау, ол жаным сљйген Кљлпќшжанныѓ артында ћалѕан жалѕыз џрыѕы ѕой, мына менiѓ џлым ѕой!» деп ќсте айта алмайды. «Ау, мен ћазаћтыѓ ханы ѕана емес, лљп-лљп соћћан жљрегi кќдуiлгi адаммын ѕой!» деп ќсте айта алмайды. Олай деуге ќддiсi жетпейдi. Абылайдыѓ жеке басындаѕы драманыѓ кљрмеуi ћиын жерi – осы. Cйткенi оныѓ жеке бастыѓ ћам-ћарекетiн кљйттеуге ћџлћы бар да, ћџћы жоћ едi. Осы себептi хан Ќмiр Сананы ћорѕаштаудыѓ 'зiнше саяси есеп-себеппен тљсiндiрiп к'редi.

Ћапы ћалсаћ бџл жолы, Ћазаћ сазѕа отырады бiржола. Осы жолы ћайран тапсаћ – болѕанымыз, Таба алмасаћ – бордай тозѕанымыз. Љлгере алсаћ, Дауашыны жоћ ћылып Орнына 'з адамымызды ћоямыз, – дедi. С'йтiп, Абылай хан Ћалдан Сереннiѓ таѕына Ќмiр Сананы отырѕызып, ћазаћты мџратына жеткiзбекшi екен. Оѕан бiраћ ћазымыр ћазаћ сџлтандары к'не ћоя ма? Тiптi анау iргедегi ћырѕыз аѕайындар да ханѕа елшi жiберiп, Ћалдан 'лгеннен соѓ iштегi бљлiнiп жатћан ћалмаћты олжалап шауып алайыћ деп ћоћиланып тџрады. Анау Ћоћан жаѕы ћоћан лоћћыдан тыйылар емес. Iштегi алауыздыћ, баћталастыћ та бiрде саябырсып, бiрде 'рши бастаѕан сыѓай танытады. Дќл осы кезде ой мен сезiм ћамауына тљскен Абылай ойламаѕан жерден оћыс ќрекет жасайды. Беттен алып, бетпаћтыћ к'рсете берген ћазаћ билеушiлерi Ботаћан мен Жаћайѕа тiзесiн батырып, ћазiргi тiлмен айтћанда – тџтћынѕа алады. Не де болса, тќуекел! Бќрiбiр шие байланѕан бџл тљйiн Ћылышпен кеспей шешiлмес! – деп бiледi. «Абылай хандаѕы» тартыстыѓ шарыћтау тџсы осы жерден басталады. Ол замандаѕы ћазаћ хандарыныѓ, тiптi џлы Абылайдыѓ 'зiнiѓ билiгi шектеулi ѕана емес, ру-џлыстардыѓ баћылауында болѕанын к'ремiз. Ћасындаѕы аћылдас, тiлеулес ћариясы Бџћар жырау: Ел болам десеѓ сен, Алаш, Хан џстасаѓ, билiк бер... Аяћ-ћолына ерiк бер, Кеудесiне желiк бер. Сынамаћ болсаѓ ерiѓдi, Ћиын жерде сенiп к'р! –

деп араѕа тљскенде де, бќрiбiр џлы намысын жыртћан еркектердiѓ илiкпейтiн, зорлыћћа к'нбейтiн дќуiрi. Дала демократиясыныѓ бџлжымай келген љрдiсi. Абылай Абылайлыѕын к'рсеткiсi келiп (оѕан ќбден хаћысы да бар едi), бiр мезет ћолындаѕы билiгiн бiлеп едi, басћасын былай ћойѕанда, бас аћылг'йi Бџћар жырауѕа дейiн шамырћанып шыѕа келедi. Ж'нiн айтсам, хан ием, Т'рт тарабын елiѓнiѓ Таразыдай теѓ џстап, Айћара ћџшаћ ашпасаѓ! Cзiѓнен 'рген ш'женi Cзгелерден б'лiп ап, Cзгешелеу баптасаѓ! Cзiѓмен бiрге жљздескен, Тiлегiѓдi тiлескен Cзегi жџћа дос-жаран К'мегiне сљйенiп, Кеѓесiне ћџлаћ аспасаѓ! – деп ћатаѓ ескерте келiп, мџндай ћылыћтыѓ аћыры немен тынатынын да аймандай ћылып ашып айтады: Ер бытырап, ћырт болар, Ел бытырап, жџрт болар. Арты шауып насырѕа, Жаз iшiнде жџт болар. Астаѕы – таћ, баста – баћ, Бiр кљнi ол да зып болар! Хан алдында ћасћиып тџрып, бар шындыћты айта алатын аћыны бар, сол шындыћћа ћџлаћ асатын Абылайдай ханы бар ћазаћ – сол тџстаѕы еѓ жолы болѕыш баћытты халыћ екен-ау! Халыћ ћањарымен ойнауѕа болмайтынына Абылайдыѓ артынша-аћ к'зi жетедi. Бџћар жыраудыѓ љгiттеуiмен, ћасына керей Тџрсынбайды ертiп, кеѓеске келе жатћан ханѕа тџтћындалѕан Ботаћан мен Жаћайдыѓ жанашыр жаћыны Биiкше мерген мылтыћ кезенiп, атып тас-

тамаћ болады. Абылайѕа бџл жолы Жанаћ батыр араша тљседi. Автордыѓ кќнiгi шеберлiгi, тiптi шыѕармашылыћ «ќккiлiгi» осы арада – кљрмеуi ћиын тартыс желiсiн тартуда таѕы к'рiнедi. Ќмiр Санаѕа ара тљсiп, аѕайынмен араздасуѕа, тiптi кљш к'рсетуге дейiн барѕан Абылайдiкi де дџрыс. Ханѕа тiсiн ћайрап, «сљйегiме даћ салды» деп мылтыћ кезенуге дейiн барѕан аѕайындiкi де дџрыс. Екi жаѕы да – намыстыѓ ћџлы. Еѓ бастысы – екi жаѕы да ћалыѓ елiнiѓ ћамын жеген ерлер. Абылай аћырында к'птiѓ ыѓѕайына к'шiп, келiсiмге келедi. Билiктен айрылып ћалады екем деп ћорыћпайды, ќрине. Шыѕармада ол намысћой, 'жет, 'р к'рiнгенiмен, бiр сќт таћћџмарлыѕын яки баћћџмарлыѕын байћатпайды. Ол к'пшiлiкпен бiрге болуды – тџтас халћымен бiрге болу деп тљсiнедi. Сол халћыныѓ мљддесi љшiн бауыр етiн љзiп бергендей халдi бастан кешiредi. Ажалдан араша сџрап, ћолтыѕына келiп тыѕылѕан Ќмiр Сананы орыстыѓ ћолына тапсырады. Cйткенi ћасындаѕы данаг'й К'мей ќулие: Жаћынмен iштес жан болмай, Халћыѓмен iштес хан болсаѓ – Асылдыѕы тегiѓнiѓ! – деп ћџлаѕыныѓ ћџрыш етiн жеп ћояды емес пе? Абылайдыѓ ќрћашан «халћымен iштес хан болѕаны», елi мен жерiнiѓ мљддесiн ћорѕау жолында 'зiн де ћџрбандыћћа шалып жiберуге ќзiр екенi – оныѓ ќр с'зiнен, ќр ћимылынан аныћ аѓѕарылады. Басына ћатер т'нiп, ћандай таућыметтi сынѕа тап келсе де, алѕан бетiнен ћайтпайтын, ћџрыштан ћџйылѕан, ћайсар мiнездi ћањарман ердi к'ремiз. Оныѓ арманы: Ћазаћтыѓ ћайран даласын Жаѕасы жайлау ел ћылам! Ћарасираћ баласын Басћалармен теѓ ћылам! Кеткен кегiн ћайтарып, Iргесiн – тыныш, т'рiн – кеѓ, Мерейiн – биiк, баѕын – зор, Ырысын – шалћар к'л ћылам!

Абылайды осыншама дќуiрлiк биiкке к'терiп тџрѕан – оныѓ 'з 'мiр тарихы болса, Абылайдыѓ аузына осындай айдарынан жел ескен с'здер салып, бљгiнгi џрпаћпен тiлдестiрушi замандас жазушымыз Ќ.Кекiлбайџлы шабытыныѓ шарыћтаѕан бiр тџсы да осы. Бџл шыѕармада тартыс желiсi тљп аћырѕы шешiмiн тауып, тљйiнделiп, байланып ћалмайды. Драманыѓ басында жауын жеѓiп, сахнаѕа шыћћан жас Абылай драманыѓ соѓында таѕы да жасаћ жинап, жауѕа аттану љстiнде к'рiнедi. Cйткенi Ќмiр Сананы орысћа 'ткiзiп жiберу – iргедегi ежелгi дџшпан ойратты дљрлiктiретiнi, ћонтайшы таѕына отырѕан ћанћџйлы Дауашыныѓ ћарап ћалмасы хаћ едi. Таѕы да жорыћ, таѕы да соѕыс кљтiп тџр. Осы тџстаѕы Абылайдыѓ сiлкiнiсi, ширыѕуы ћуатты, ќсерлi шыћћан. Ау, халайыћ, халайыћ! Алатауда – Аћарыс! Сарыарћада – Жанарыс! Едiл-Жайыћ – Бекарыс! Жар шашамын, ћџлаћ ас. Талауѕа тљсер малыѓ бар, Таласћа тљсер жерiѓ бар. Таѕдырдан талћы к'п к'рiп, Талыћсып жатћан елiѓ бар. Есесi кетер џлыѓ бар, Етегiн шашар ћызыѓ бар. Љзiгi тесiк љйiѓ бар, Iргесi ашыћ т'рiѓ бар. Ћайраѓдаѕан ћайыћтай, Ћалтаћтаѕан кљйiѓ бар К'ремiсiѓ, ќлеумет?! – деп басталатын монолог-диалог – «Абылай ханды» эпикалыћ, тарихи-философиялыћ шыѓѕа к'терiп тџрѕан жарћын беттер. Таѕы да ћиын ћыстау заман туѕанда бас ћањарман халћыныѓ алдына ћасћайып шыѕып, ќрћайсысы зiл батпандай ауыр салмаћты сауалдар тастайды. Абылай: «К'ремiсiѓ, ќлеумет?» деп сџраса, халћы: «К'ремiз, к'ргенде ћандай!» деп жауап бередi. Абылай:

«Бiлемiсiѓ, ќлеумет?» деп сџраса, халћы: «Бiлемiз, бiлгенде ћандай!» деп жауап бередi. «Сеземiсiѓ, ќлеумет?». «Сеземiз, сезгенде ћандай!». «Т'земiсiѓ, ќлеумет?». «Т'земiз, т'згенде ћандай!». Еѓ соѓында: Осы жолда, ќлеумет, Тайсалар болсам – маѕан серт. Тайћып кетсеѓ – саѕан серт. Еремiсiѓ, ќлеумет? – деп џран тастаѕан ханына халћы: Еремiз, ергенде ћандай! Сертке – серт! – деп бiр ауыздан жауап бермес пе? Бџдан артыћ ер мен елдiѓ бiрлiгi бола ма? Бџдан артыћ ер мен елдiѓ тџтанѕан туыс бейнесi к'рiнер ме? Џзаћ к'штей шџбатылѕан, к'п адасып, к'п сенделген, бiраћ ќйтеуiр тура жолын iздеп тауып отырѕан ћазаћ елiнiѓ тарихы љзiлiп-жоѕалып кетпей, бiздiѓ заманымызѕа аман-есен жетiп отырса, сiрќ, Абылайдай билеушiлерi мен Бџћар жыраудай билерiнiѓ болѕанынан шыѕар. Ал халыћ... халыћ ћашан да ќдiл, тура, бейкљнќ. Егер тџтас халыћ адасса, ћиянат жолына тљссе, оѕан кiнќлi – еѓ алдымен таћта отырѕандар, басына тќж кигендер. Мџны Абылай бек жаћсы тљсiнген, ќсте џмытпаѕан. Егер билiктiѓ буына мастанып, аз-кем салѕыртси бастаса, ћасындаѕы Бџћарлар есiне тљсiрiп отырѕан. Абылайдыѓ џлыћ дќрежелi сипаттарыныѓ бiрi де осы: Бџћардай К'мей Ќулиенiѓ бiр де бiр ћатал с'зiн ауыр алмаѕан, ћайта ћџлаћ асћан, жљзеге асырып баћћан ѕой. Ей, Абылай, Абылай! Абылай ханым, бџл ћалай? Алтын таћћа мiндiм деп, Алтын тќждi кидiм деп – Cкпеѓменен ћабынба! Cтiѓменен жарылма! – деп ћариясы кейiсе, ханы ћолын ћусырып:

Айтпаса К'мей, аћын ба? Џћпасам, џлыћ болам ба? Ћарт бурадай ћария Таћымдай бер, таћымда... Ардаћты К'мей Ќулие С'зiѓе ћџлдыћ, айт бќрiн, Iште ћџлта ћалмасын! – дейдi. Бџдан асћан бiлгендiк, бџдан асћан к'регендiк болар ма?! Хан мен аћын бейнесi осы шыѕармадаѕы еѓ бедерлi к'рiнiстердiѓ ћатарына жатады. Бџћар жырау џрымтал тџстарда ѕана оћиѕаѕа араласып, байламды ойларын айтады. Онда да бiрден кесiп-пiшiп тастамайды, ќуелi халћына, содан соѓ Абылайдыѓ 'зiне ой тастаудан, аћыл ћосудан аспайды. Ешкiмнiѓ арасына жiк салмай, б'лмей, б'лшектемей бiтiстiре с'йлейдi. Ћатал с'зiн, ћату ћабаѕын 'зiнiѓ еѓ жаћыны Абылайѕа ѕана к'рсетедi. Ћалѕандарына – ћџлыћты, пейiлдi мiнез танытады. Абылайѕа бљйтiп ћаттыраћ тиетiнi: сен таћта отырсыѓ, ендеше бќрiне сен жауапкерсiѓ дегенi. Абылай мџны бек жаћсы тљсiнедi. Абылайдыѓ Абылайлыѕы да – осы. Тiршiлiкте кейде таудай талантыныѓ бќрiне бармаћтай баћ бџйыра бермейдi. Талант атаулыныѓ баѕы жанып, баѕасын алудыѓ сќтi тљспеуi ќбден мљмкiн. Бiлiктiлердiѓ жол ортада ћалып, билiк џстаѕандардыѓ билiк басына 'тiп кететiн тџстары бар. Ал бiраћ Жаратушы Иемiздiѓ сол бiр тџста ћазаћ жџртына мейiрi тљсiп, шын жаны ашыѕан болуы керек, билiк тiзгiнiн Абылайдыѓ ћолына џстатып, оѕан жаужљрек батырлыћ пен 'жеттiктi ѕана емес, к'регендiк пен к'семдiктi, даналыћ пен дарћандыћты ћатар дарытћанын ћайтерсѓi! Сондыћтан да оныѓ ћасына жандайшап Жантыћтар емес, Бџћар жырау бастаѕан Ћабанбайлар мен Тџрсынбайлар жиналѕаны белгiлi. Осы драмадаѕы жау екеш жаудыѓ 'зi – iрi, кесек бiтiмдi к'рiнедi. Еѓ зор дџшпан елдiѓ ћонтайшысы Ћалдан Серен – бiз баяѕыда ћисса, жырларды оћыѕан жексџрын ћалмаћћа мљлде џћсамайды. Аћыл-айласы бiр басына жетiп жататын, тiптi алды-артын болжаѕыш, кiсi та-

ныѕыш, кiсiлiктi мiнезi бар кейiпкер ретiнде бейнеленедi. Оныѓ тџтћынѕа тљскен жас Абылайды ќрћилы тезге салуы, ќдейi с'з жарыстырып сыннан 'ткiзуi ћисынды да ћызыћты шыћћан. Осыныѓ бќрi Абылайды тарихи тџлѕа, ќдеби бейне ретiнде сомдай тљскен. Кљн сабылып, орыс тыным бермейдi, О да «босат» дейдi оны. Тљн сабылып, шљршiт тыным бермейдi, О да «босат» дейдi оны. Ћара борбай ћазаћтыѓ Не дейтiнi белгiлi. Жер кiндiк пе сол неме? Неге дќрi бќрiне? К'рейiк, ќкелiѓдер! – деген Ћалдан Серен ћолѕа тљскен жас сџлтанмен бiраз арбасћаннан кейiн, аћыр соѓында аћылѕа келiп, Абылайды босатуѕа шешiм ћабылдайды. Осы тарихи шындыћты жазушы ћиыннан ћиыстырып ќкелiп к'ркемдiк шындыћћа айналдырады. Абылайдыѓ басына азатыћ берген Ћалдан Сереннiѓ: Cстiп жљрiп к'з жџмсаћ, Cкiнiштен басћа не ћалмаћ? Жау жаѕалас кљн кештiк, Жеѓiлмедiк, жеѓбедiк. Аздар айћастан тыйылмаса, К'пке кетер жем болып, – деген аталы с'зiне кќдiмгiдей ћџлаћ ћоясыз. Cмiрдегi Ћалдан Серен, ћазаћ елiн талай шапћан ћалмаћтыѓ еѓ ќйгiлi билеушiсi осыншалыћ парасатты, мќмiлешiл едi дегенге сену оѓай емес. Бiраћ драмадаѕы Ћалдан к'ркем бейне ретiнде оћырманына сљйкiмдi ќсер ћалдырады. Абылайдыѓ дќрежесiн к'терiп тџрѕан – еѓ алдымен Абылайдыѓ 'зi. С'зi, ќрекетi, мiнезi, ниетi. Сонымен ћатар, Абылайдыѓ ћасындаѕы ћосалћы кейiпкерлер де бас кейiпкердiѓ ажарын ашып, бояуын ћандыра тљскенi хаћ. Бџћар жырау, Ћалдан Сереннiѓ љстiне ханныѓ ћой-

нында жатћан жары Топыштыѓ (Ћонтайшыныѓ Абылайѕа џзатћан ћызы) ћайта-ћайта сахнаѕа шыѕып, ћазаћћалмаћ саясатына араласа бастауы, тiптi ханныѓ 'зiне ћазiргi тiлмен айтћанда, «ћысым жасауѕа тырысуы» ћазаћылыћ дќстљрге ћайшы келгенмен, тарихи шындыћтан алшаћ емес, ал к'ркемдiк шындыћћа ќбден ќдемi ћызмет еткен. Абылай ханныѓ басына тљскен iшкi, сыртћы ахуалды аша тљскен. Оныѓ љстiне, ханныѓ ћалмаћ ћатыны ћанша бџралаѓѕа салѕанмен, бќрiбiр ћазаћ мљддесiнен к'п алыстап жатћан жоћ. Ќкесi Ћалдан 'лген соѓ ћалмаћтыѓ таѕына бџл Дауашыны да, Ќмiр Сананы да отырѕызуѕа 'лердей ћарсы, ойы – Абылайдан џл туып, алтын тќждi соныѓ басына кигiзбекшi... Осындай ћиыр-шиыр оћиѕалардыѓ ортасында бќрiнен ел ћамын, жџрт мљддесiн жоѕары ћойѕан, ал Ќмiр Санаѕа ћатысты ћаћтыѕыстар љстiнде шынында 'зiн-'зi жеѓе бiлген Абылайдыѓ тџлѕасы даралана бередi. Абылайдыѓ арманы – елiнiѓ тыныштыѕын ћорѕап ћалу, ерiнiѓ мойнына бџѕалыћ кигiзбеу, ћазiргi тiлмен айтћанда – Ћазаћстанныѓ тќуелсiздiгiн саћтау. Cйткенi Бџћар ћария айтћандай: Бiр жаѕыѓда орыс тџр, Бiр жаѕыѓда шљршiт тџр. Тап бергенде, шап берiп, Ћайтпексiѓ баудай жайратса? Сондыћтан да елiѓ мен ел билеушiлерiнiѓ ниетi бiр жерден шыѕуы керек. бiреуi билiк пен мансаптыѓ ћџлына айналып, айналасын жарылћаудан аспаса, екiншiсi – ћарын ћамын кљйттеп, кљйбеѓ тiршiлiк пен сљйреѓ с'здi ћуып жљрсе, онда ћазаћ к'шi ћисайды, тљзелмеске кеттi дей берiѓiз! Ханын ћинаѕан ћара оѓбайды, Хан ћисайса – ел оѓбайды. Халыћ ћадiрiн бiлмесе, Хан тартпаћшы жазасын. Хан ћадiрiн бiлмесе, Халыћ тартпаћшы сазасын! –

деген осындаѕы Едiге бидiѓ с'зi кешеге де, бљгiнге де баѕышталып айтылѕан. Ќ.Кекiлбайџлы драмасыныѓ сара сипаттарыныѓ бiрi де осы: мџнда Абылай заманы мен бiздiѓ заманныѓ љндестiгi тџспалсыз тура маѕынасында к'рiнедi. Ќрi мџныѓ 'зi ћиялдан ћџрастырылѕан ћисын емес, таза тарихи шындыћ ретiнде оћушысын толыћ иландырып айырады. Арада екi жљз жылдан астам уаћыт 'ткенде таѕдырдыѓ ћалауымен ћайталанѕан тарихћа не дауа бар?! Бiраћ бџл 'кiнiштi емес, сљйiнiштi ћайталау екенiне шљкiршiлiк етемiз. Уа, халћым, басым ћџрбан жолыѓа, Бiрiѓ ћалмай ергелi тџрсыѓ соѓыма. Сонда ћайда бџрѕаным дџрыс ат басын? Батысћа ма, шыѕысћа ма? Он сегiзiншi ѕасырда Абылай ханныѓ басына тљскен осы ахуал жиырмасыншы ѕасырдыѓ аяѕында айна ћатесiз ћайталанып, таѕы да (нешiншi рет!) ћазаћ елi жетекшiлерiнiѓ басын ћатыра бастаѕанына таѓырћауѕа болады. Шыѕармадаѕы уаћыт љндестiгi ел ћорѕау, жер ћорѕау таћырыбымен шектелiп ћалмайды. Таѕы да Абылай с'йлейдi, с'йлегенде бљй дейдi: Бiлекке емес, бiлiкке Сенетiн заман келгендей. Бiлекке сенер заманда – Ешкiмге есе бермедiк. Бiлiкке сенер заманда – Ћапы ћалып жљрмейiк! Елiнiѓ, жерiнiѓ тџтастыѕын саћтап ћалѕан Абылайдыѓ таѕы бiр арманы – байыныѓ ћџлћы-пейiлiн тљзеп, кедейiнiѓ ћарнын тойдыру, мамырайћан, бейбiт берекелi заман орнату. Бiраћ оныѓ айтћанын ж'н к'ргенмен, бiрден ж'ндемге к'ше бастаѕан к'пшiлiк к'рiнбейдi. Сауда жасауѕа арланады. Егiн салуѕа ћорланады...

«Балыћ аулаѓдар» десем, «Баћаны да баћ дерсiѓ-ау» деп бџлданады. Жауды жеѓуге батыр ћазаћ кќсiп ћуып, кљнк'рiске келгенде сол кездiѓ 'зiнде-аћ ћџлыћсыз болѕанѕа џћсайды. Абылайдыѓ бiр уайымы – осы. Бќрiбiр ол љгiттеуден, љлгi шашудан танбайды. Найза џстасаћ – ћол ћысћа, Найзаѕа емес, Ћайлаѕа иiп ћара жер; Кљрзi емес, кљрек кљптi болып жљр. Ћан т'ккендi емес, тер т'ккендi Ћарыћ ћып жатыр жер-ана! – деп толѕайды. С'з-аћ ћой, шiркiн! Љш жљз жыл жоѓѕар-ћалмаћпен алысып, азап тартћан ћараша халћын азаттыћћа жеткiзген хан Абылай, к'сем Абылай бейнесi осы уаћытћа дейiн џрпаћтар жадында саћталып келсе, мџныѓ 'зi кездейсоћ ћџбылыс емес. Cткенде к'ш бастаѕан ерлердiѓ аты мен iсiн џмытпаѕан елдiѓ болашаѕы ќрдайым жарыћ та жарћын болатынына кљмќнiмiз жоћ. Ћазаћ тарихындаѕы екi шамшыраћ – Абылай мен Абайдыѓ рухтары, мына бiздiѓ заманымызда, ћайтадан азаттыћћа ћол жетiп, жаѓа арман, жаћсы љмiттерге иек арта бастаѕан тџстарда бiр-бiрiне ћосылып, тљрi мен тiлiн, дiлi мен дiнiн саћтап ћалѕан ћауымдас халћына жарыѕын шаша бастаѕандай к'рiнедi. Бљгiнгi ќлеуметке 'неге тџтар ќруаћты баба керек болса, ол – Абылай емес пе? Бљгiнгi ќдебиетке 'неге тџтар кейiпкер керек болса, ол – Абылай емес пе? Осындай ойларды ћоздатћан шыѕарманыѓ 'мiрi џзаћ екенiне сенiмiмiз кќмiл. 2000 ж.

ЖАЛЋЫНЫЃ С ЗI – ЖАЛПЫНЫЃ МЉДДЕСI Ћазаћ ќдебиетiнiѓ к'шiне 'ткен ѕасырымыздыѓ алпысыншы жылдарында келiп ћосылѕан ћаламгерлерiмiздiѓ к'бi-аћ алѕашћы адымдарын 'леѓнен бастаѕаны белгiлi. Бџл ћџбылыс к'шпендi тџрмыстыѓ дќстљрлерi мен руханият салттарын бойына сiѓiрiп 'скен бiздiѓ џрпаћтыѓ љйреншiктi даѕдысы ма? Ќлде шыѕармашылыћ 'ркендеудiѓ ќмбеге ортаћ заѓдылыѕы ма? Бiраћ ќйтеуiр сезiмi сергек, ойы ояу 'нерлiнiѓ бќрi ќуелде айналасына сџћтана ћарап, сыр тарта бастаѕанда, оныѓ алѕашћы ќсертљйсiктерi ћаѕаз бетiне 'леѓ 'рнектерi болып тљсетiнi аныћ. Ал кейiн аћыл тоћтатып, буыны бекiген тџста сол 'нерлiнiѓ бiразы 'рiсiн 'згертiп, 'здерiнше оѓтайлы келген 'зге сонарларѕа салады екен. Ендi кешегi 'леѓшiнiѓ к'бi ћазiргi ћара с'зiмiздiѓ ћамшы салдырмайтын жљйрiктерiне айналѕанын да к'рiп-бiлiп жљрмiз. Соныѓ бiрi – бљгiнгi ћазаћ мќдениетi мен ќдебиетiнiѓ еѓ iрi тџлѕа-тџѕырына айналѕан замандас жазушымыз – Ќбiш Кекiлбайџлы. Ќбiш осы уаћытћа дейiн руханиятымыздыѓ ортаймас ортаћ ћорына ћосылѕан «Љркер», «Елеѓалаѓ» романдарын, «Аѓыздыѓ аћыры», «Кљй», «Шыѓырау», «Ханшадария хикаясы», «Бќйгеторы» повестерiн, ондаѕан ќѓгiмелердi жазып тастаѕан љздiк дара прозашымыз, былайша айтћанда, ћазаћ ћара с'зiнiѓ ћабырѕасы ћайыспас ћара нары, марћасћа, айћасћа классигiмiз. Осы марћасћа жазушымыз жасы алпысћа келгенде тосын «'нер» шыѕарып, «Дљние ѕапыл» аталатын 'леѓдер кiтабын жариялады. Ќбiштiѓ ертеректе, 1962 жылы «Алтын шуаћ» нќмiнде тџѓѕыш 'леѓдер жинаѕын бастырѕанын бiлушi едiк. Алпысыншы жылдарда аћын Ќбiш, сыншы Ќбiштiѓ ойлы 'леѓнiѓ жалауын к'терiп, сол тџста абстракционистер, тљршiлдер, саяси сенiмсiздер ћатарында аталып, ћуѕынѕа џшырай бастаѕан бiразымызѕа жанын сала ара тљскен санаулы азаматтардыѓ тобын бастап жљргенi, сол љшiн 'зiнiѓ де талай таяћ жегенi – бљгiндерi тарихћа айналѕан таза шындыћ. Cзiнiѓ лайыћты ата-абыройына (лайыћсыздар да кездеседi) негiзiнен прозалыћ шыѕармалары арћылы жеткен Ќбiш Кекiлбайџлы бќрiбiр поэзиядан ћол љзiп

кете алмапты. Оныѓ соѓѕы отыз жыл бойы сырт к'зден жасырып, 'зi љшiн жазып жљрген 'леѓдерi осы «Дљние ѕапыл» жинаѕына енгiзiлiптi. Сонда 'нердiѓ џшар биiгiне, 'мiрiнiѓ жаѓа белесiне шыћћан Ќбiш ендi аћын ретiнде не толѕайды, ћалай жырлайды екен деп љѓiлуге хаћымыз бар. Ол тџтас ћараѕанда, 'зiнiѓ бќз-баяѕы мџраттары мен бќз-баяѕы таћырыптарынан аяѕын жаза баспаѕанѕа џћсайды. Елi мен жерiнiѓ таѕдыры, ерлiк пен ездiктiѓ кљресi, к'пшiлiк пен ћараћан бастыѓ мљддесi, ћайырымдылыћ пен ћиянатшылдыћтыѓ бет шарпуы оныѓ алѕашћы «Алтын шуаћ» жинаѕына кiрген 'леѓ, дастандарында, кейiнiректе жазылѕан прозалыћ шыѕармаларында айтарлыћтай айтылѕан секiлдi. «Дљние ѕапыл» кiтабы да, тџтастай ћараѕанда, осындай ажырамас, айнымас шыѕармашылыћ бiтiм-болмыстыѓ жалѕасындай ќсерде ћалдырады. Айырымы, бќлкiм, 'леѓ тiлiне тљскен ойлардыѓ барынша еркiн, азат кеѓiстiктердi шарлап кетiп, шын риясыз, бџћпасыз, иланымды айтылуында болар. Ћалай дегенмен, проза мен поэзия тiлi б'лекше келедi. Cлеѓ тiлi еѓ алдымен жанды, жљректi ћозѕайды, содан соѓ барып ойды оятып, ћиялды ћанаттандырса керек-тi. Уа, шарапаты шалћар мџхиттай хаћ Аллам! Шапаѕатыѓды шашып тџрсыѓ таѕы алдан. Ћияметтiѓ ћыл к'пiрiнен 'тпек љшiн сљрiнбей, Жерде бейнет шегiп баѕуѕа жаралѕам. Атар таѓыѓды нџр дидарыѓ деп џмсынып, Шырайымды шыѕысћа бџрып, Пейiлiмдi пейiшке тљзеп, Жан-тќнiммен етiп баѕам ћџлшылыћ! «Дљние ѕапыл» жинаѕы осылай басталады екен. Бiрден-аћ тыѓ, тосын ќуездей естiледi. Баяѕыда 'леѓ кiтабын шыѕарсаћ, аћындарымыздыѓ бќрi бiр ауыздан партия, коммунизм, Ленин, Мќскеу туралы жырларын алдарына салып жљретiн. Ендi с'зiмiздi неден бастаѕымыз келсе, содан бастайтындай кљнге жетiппiз. Бџѕан да шљкiршiлiк етсек болады. Бџдан ќрi аћын Аллаѕа айтар таѓѕы мiнќжатын былай жалѕастырады:

Cнбей жатып, к'ктей солѕан ш'птi ая! Cршiмей жатып, т'гiлiп бiткен 'ттi ая; Cксiмей жатып, 'мiрем ћапћан кектi ая; Кљлмей жатып, кљмiрем ћапћан беттi ая; Берiлмей жатып, бекершiлiк шеккен тектi ая; Шеру к'рмей шетiнеп бiткен шептi ая; Серпiлмей жатып, сетiнеп бiткен септi ая! Маѕыналыћ жаѕынан, поэтикалыћ сџлулыћ, ќуездiлiк жаѕынан, iшкi кернеу, иiрiм, ќуез, ырѕаћ жаѕынан... ћай ћырынан ћарасаѓыз да, асыл тастан ћашап жасалѕандай кесек келiсiмдер екенi аћићат. Ќйтпесе Махамбет мiнездi мына бiр ћысћа ћайырымды оћып шыѕайыћ: Ћия-ћия тауларѕа Ћиѕаштай тљскен ћылау жол. Ћияс-ћияс таѕдырдан Тартћан азап, лаѓ мол. Лаѓ мол демей, не дейiн: Ћџмѕа толы к'мейiм, Мџѓѕа толы к'кiрек. Жорѕадан болсам текiрек, Шорадан болсам жетiмек Жетiмек мљжiр толарсаћ – Болса 'мiрлiк сыбаѕам, Талайым сол ма ед сџраѕан?! Осы ћысћа 'леѓнiѓ iшi-сыртын кернеп, тепкiлеп тџрѕан ой-сезiмдердi лирикалыћ «меннiѓ» бiр сќттегi 'ткiншi осалдыѕы деп баѕалауѕа келмес. Cткiншi атасаћ та, к'пке ортаћ ахуал, џћсас таѕдыр. Шын 'нердiѓ ћасиетi де осы: бiр сќттiк ой-сезiмдердi ћозѕай отырып, басы жџмыр пенденiѓ 'мiрiнде жиi ћайталана беретiн к'рiнiстердi џмытылмастай етiп таѓбалап тастаса керек-тi. Ал Абай мiнездi мына жолдарѕа ћалай ћарайсыз: Ќлдiлер де туыпты, Ќлсiздер де туыпты. Ќлiн бiлмес ќлектер

Ќр дауды бiр ћуыпты. Ќлдiге де жан керек, Ќлсiзге де жан керек. Ќлiн бiлмес ќлекке Ќйтеуiр бiр лаѓ керек... Ќлдiден де к'з ћалар, Ќлсiзден де к'з ћалар. Ќлiн бiлмес ќлектен, Ќрпiл-тќрпiл с'з ћалар. Бџл – ћай заманѕа апарып теѓесеѓiз де, ћона кететiн ќмбебап шындыћтыѓ 'зi. Автордыѓ осы уаћытћа дейiн сыртћы сџћ к'зден саћтап, ћойын дќптерiне жазып жљрген 'леѓдерiнен жеке бастыћ 'мiрбаяндыћ сќттерi ѕана емес, ќр жылдарда бастан кешiрген уайым-пайымдарын, жљрек сыздатћан ащы ойларын да танимыз. Соныѓ к'бiсi ќлдекiмнiѓ дќптерге тљсiрген кљнтiзбелерi, ќркiмдерге арналѕан ренiштерiнiѓ жиынтыѕындай емес, болмыс-тiрлiктiѓ ћию-ћию ћџбылыстарына аћылсана, сабыр-таѕат к'зiмен ћарайтын лирикалыћ кейiпкердiѓ жаћынѕа айтћан жан сырындай оћылады. Заманѕа айтпай, маѕан айттыѓ бар зќрiѓдi, аћын дос, «Тепсiнiсiп шыѕатынѕа – дедiѓ бе екен – таћым бос» Тепсiнiскен бабаларыѓ тентiресiп кеткен-дi, Ойћастамай ойласайыћ, одан да, бауырым, аћыл ћос. Немесе: Ей, бауырым, мен де 'зiѓдей жџмыр басты адаммын, Сен сияћты мен де емгенмiн аппаћ сљтiн анамныѓ. Сен сияћты мен де далмын ертеѓiн ойлап баламныѓ, Сен сияћты мен де аѓ-таѓмын кей iсiне заманныѓ. Осы жолдарды оћыѕан адам авторды ћаѕанаѕы ћарыћ, саѕанаѕы сарыћ, уайымсыз, ћамсыз «кейiпкердiѓ» бiрi деп айта алар ма? Тiптi «Дљние ѕапылдыѓ» лирикалыћ кейiпкерi мынау бiздiѓ ћым-ћуыт ћиын заманымызды сынау жаѕынан сiз бен бiзден ћалысатын ћалып к'рсетпейдi. Оћып к'рiѓiз:

Ћайта ћаулап барады апыр-топыр, Ћайрылар ешкiм жоћ – 'кiр, баћыр. Ћолдан ћаѕар табылмас – опыр, жапыр, Сарапшы жоћ – тантыћты судай сапыр. Осылай екен деп, «Дљние ѕапылдыѓ» лирикалыћ кейiпкерi дљниеден тљѓiлмейдi, бќрiн аћылѕа, сабырѕа жеѓдiредi, ел-жџртын бiрлiкке, адал еѓбекке, ќрекетке, тыныштыћћа шаћырады. Таусылмайды шамалы да бџл ыза мен бџл арман, Орнаѕанша ћу далада жайћала 'скен ну орман. Ол љшiн тек балтаѓды алып бќйтерекке кiжiнбей, Ж'н шыѕар-ау ћауѕаѓды џстап 'з шыбыѕыѓды суарѕан. Ќ.Кекiлбайџлыныѓ бџл жинаѕында сырттай ћараѕанда жеке бастыѓ к'ѓiл кљйлерiн кљйттейтiндей к'рiнетiн 'леѓдерге едќуiр орын берiлген. Шынында, кезiнде ресми баспас'здiѓ сџранысын ескерiп жазылмаѕан, автордыѓ ќрћилы ой-сезiм ауандарынан туындаѕан дљниелердiѓ солай ћабылдануы ќбден ћисынды. Мќселен, 1968-70 жылдарда Ќбiш Кекiлбайџлы Кеѓес армиясы ћатарында жљрiп, 1969 жылѕы Ћытаймен шекарадаѕы Жалаѓашк'л оћиѕасына ћатысып ћайтты. Сол кездiѓ 'зiнде танымал жазушы ћатарына ћосылѕан Ќбiштi, Мќдениет министрлiгiнiѓ дардай ћызметкерiн артында ћалѕан кќрi шешесi мен ќйелi, жас балаларыныѓ барлыѕына ћарамай, шекарадаѕы жанжалды тоћтататын 'зге «денi дџрыс» адам табылмаѕан болуы керек, ќскерге айдап ќкеткен едi. Ќбiштiѓ аяћ астынан жез жаѕалы «ќпесер» болуына «ћамћорлыћ жасаѕан» аѕайындар табылѕан... Cйтпедiм – айтћыш деген атаћћа аздым, Атаѕын ћияды ма шатаћты азѕын... «Аћићат iздегiш еѓ, к'рiп кел» деп, Ж'нелттi жер тљбiне, окоп ћаздым. «Окоп ћазѕыш» автордыѓ ќкесi кешегi екiншi орысгерман соѕысында, Ленинград тљбiнде ћаза тапћан, с'йтiп

Айсќуле шешемiздiѓ 'зi айтћандай: «бiр ќулет бiр тљйiр еркеккiндiк Ќбiшке ћарап ћалѕан» екен. Сол себептi: Обыр жыл аударыпты атамды аттан, Ћан ћасап ћаћ кеудеден ќкемдi атћан. Ћытайдыѓ ћылѕып салар бiр шабаѕын Жасамаћ жауыз сџмдар мен аћымаћтан. Желбеѓдеп жел 'тiнде нем бар едi? Ћырћылып ћалтасынан келген тџћым Жер басып жљргенiме дiлгќр едi... – деп шерлейдi окоп iшiнде жапа шегiп жатћан автор. Оныѓ бљйтiп шерлейтiндей ж'н бар. Cйткенi: Дљрлiктiргiш дљлейлер думандап жљр, Кердеѓ басып кеѓ дљние бџлѕаѓдап жљр. С'зге лаѕып к'з тиген сорлы басыѓ Шљрiппесiнде шљршiттiѓ бџлѕаѓдап жљр. Шынында, бџл жеке басћа тљскен таућыметтен туѕан кљй-кљбiрлер ѕана емес едi... Алпысыншы жалдарда ћасиеттi с'з сарайыныѓ табалдырыѕын аттаѕан бiздiѓ буынныѓ таѕдыр-талайыныѓ жаѓѕырыѕы болса керек-тi. Ќкелерi ћуѕын-сљргiнге џшырап, ќйтпесе ћалѕандарын соѕыс 'ртi жалмаѕан бiздiѓ буынныѓ ерте есейiп, тез толысћаны, артынша ќуелгi кезде алды-артыѓды тексерiп, азды-к'птi аћићатты айтуѕа мљмкiндiк берген «жылымыћ» аталѕан заманда белсендiлiк танытып, џзаћ жылдар бойы ћорћаћтаумен, жалтаћтаумен 'мiр кешуге ќбден ћалыптасып алѕан сырт к'здерге т'ѓкерiс, «тентек» к'рiнгенi де рас едi. Сондай топжарѕан «тентектiѓ» бiрi сол тџста Ќбiш Кекiлбайџлы болды. Бiздiѓ буынныѓ сол кездерi сырт к'зге тосын к'рiнген ќлгi «тентектiгi» бiрте-бiрте к'мескi тарта бастаѕанмен, бџл да шынында к'збояу ћџбылыс едi: к'бiмiз сыртћы «тентектiк» iшке тљскен кезеѓдi бастан 'ткердiк. Бiз басћа лаж таппадыћ. Бiрдеѓе тындыру љшiн, џлттыћ мџраѕа ћосылатын шыѕарма жазу љшiн 'нердiѓ ћилы-ћилы ћиын тќсiлдерiн, тџспал, жорамалдарын ћолданып ќрекеттенуге тура келдi. Мџны бiреу тљсiнiп, бiреу тљсiнбедi. Кейде ћымбаттыѓ орнына арзан 'тiп кетiп жатты.

Думанды да тиямын, бџлѕаѓды да, Есен ћайтсам бџл даудан бiздi аѓдыѕан. Есер боп та, ер боп та, атаћ ћумай, Арттаѕылар аѓдайтын iз ћалдырам, – деп жазды анау 1969 жылы Ќбiш Кекiлбайџлы. Осы 'мiрiнiѓ iшiнде талай белден асып, жолында жоѕалмас белгiлер ћалдырѕан Кекiлбайџлы бќрiбiр ћолы жеткенiне бќлсiнген, тойѕанына тоћмейiлсiген пейiл к'рсеткен емес. Ол ћашан да ой жетегiнде, уайым жетегiнде жљрдi. Жалпы уайымшылдыћ ойшылдыћтыѓ бiр белгiсi болса керек-тi. Ћобалжимын ћџр аттай, ћџраѕытпай, Ћџз басынан ћџлындай бiр-аћ ытпай. Б'кендеймiн б'ксесiн б'рi тартћан, Тљлкiдеймiн бљкшеѓдеп, тџра зытпай, – деп тоћтасћан шаћтыѓ торыѕу жырын кљйлей бастаѕан автор оныѓ себеп-салдарын да жасырмайды. Ћырмызы ерiн, керме ћас кербездерiм, Кездессейшi-ай кезеѓнен кез келгенiѓ. К'рiнбейдi кермиыћ кербездерiм – Бiлдiм ендi дљние 'згергенiн. Ќрине, бџл жердегi «керме ћас кербездерi» – «ћырмызы ерiн» ћыздар ѕана емес екенi тљсiнiктi. Ћџлазиды-ай, к'ѓiл ит бџйыѕады-ай, Базар тарап, бос ћалѕан Хиуадай. Бџл заманда да Хиуаныѓ тарап кеткен базарында жалѕыз ћалѕандай к'ѓiл шiркiннiѓ ћџлазуына себеп к'п ћой, к'п! Сол себептер осы жинаћћа енген ќлденеше 'леѓнiѓ таћырыбына айналѕан. Тiршiлiк ћай кљнде де ћџбылмалы, Пенденiѓ ине џшында шыбын жаны. Џшпаћ ћой џћпаѕанѕа сџм дљние,

Џн ћылып џнтаћтайды џѕынѕанды. Естiнiѓ есесi – еш, кезегi – кеш, Есерге ештеѓе де кедергi емес. Cмiр шектi болѕан соѓ – бќрi шектi, «Шектен шыћпа» деп џят бердi кеѓес. Немесе: Онсыз даѕы таѕдырдыѓ тар соћпаѕы, Иттiѓ дќрет iзiндей ирек-ирек. Бiраћ Ќбiш Кекiлбайџлыныѓ лирикалыћ «менi» уайымшыл болѕанмен, љмiтсiз емес. Раћымшылдыћ, ћанаѕатшылдыћ, сабырлылыћ – «Дљние ѕапылѕа» кiрген бiраз 'леѓдердiѓ лейтмотивi, алтын арћау желiсi болып тартылѕан. Сабырымныѓ сабасын сарыћпаппын, Сабырѕа ерiп аћ жљрiп, аныћ бастым. Саѕат сайын санамды сабыр билеп, Аузымды ашсам «сабыр» деп жарылћаппын. Cйткенi аћынныѓ ойынша: Сасћанда да саћтаѕан – сабыр, сабыр, Тасћанда да саћтаѕан – сабыр, сабыр... Сабыр саћшым болмаса, кiм бiлiптi, Ќлдећашан жџтар ма ед арам ћабiр. Жинаћта алуан сипаттаѕы 'леѓдер бар. Оныѓ iшiнде баллада, естелiк сыѓайында жазылѕан кейбiр џзын ырѕалар (мќселен, «Тљс пен жору», «Шимџрын», «Дќл есiмде», т.б.) арнайы талдауды – поэтикалыћ, психологиялыћ, филосфиялыћ пайымдауларды ћажет ететiн тосын, ћызыћ шыѕармалар екенi даусыз. Ќбiш Кекiлбайџлыныѓ «Дљние ѕапыл» кiтабы шын мќнiсiндегi поэтикалыћ кљнделiк жанрына жатуы керек. Кљнделiк болѕанда, 'мiр туралы 'леѓдердiѓ бас ћосуы, «меннiѓ» – «бiзге» айналуы, жалћыныѓ с'зi – жалпыныѓ мљддесiн айтуы дер едiк. 2000 ж.

ТАБИЅАТЋА ТАРТЫП ТУЅАН Кез келген талантты шыѕарманыѓ дљниеге келуi ћандай ћиын болса, оныѓ барша жџрттыѓ дiттеген жерiнен шыѕып, бљкiл халыћтыѓ ћошеметiне б'лену жолы да опоѓай емес. Cйткенi ќрбiр талантты кiтап бiздiѓ бџрынѕы ет љйренген, љйреншiктi, тiптi кейде классикалыћ канонѕа айналып кеткен џѕым-даѕдыларымыздыѓ аясына симай, бiраз уаћыт тосын к'рiнiп, жалынан сипатпай жљруi мљмкiн. Бџл жаѕдай, бiздiѓше ќсiресе – кќсiби мќдениетi Октябрь революциясынан кейiн ћанат жая бастаѕан, оныѓ iшiнде кино, театр 'нерi тiптi кеш туып, ал ќдебиеттiѓ алуан жанрлары жиырмасыншы-отызыншы жылдарда ѕана алѕаш бой к'рсеткен ћазаћ 'нерiне тќн нќрсе секiлдi. Дегенмен, ќдiл т'решi – уаћыт бќрiн орын-орнына ћойып, есiк пен т'рдiѓ арасын ажыратыпаћ тастайды екен. Ќдiл т'решi – оћырман ћауым асылды таѓдап алып, текшеленген жињаздардыѓ ћатарына апарып ћойып, мезгiлi туѕанда тиiстi баѕасын бередi екен. Жазушы Ќбдiжќмiл Нџрпейiсовтiѓ ћаламынан шыћћан «Ћан мен тер» трилогиясын осындай ћымбат асылдардыѓ ћатарына ћосамыз. «Ћан мен тер» – аныћ талантты жазылѕан кiтаптар ћашып ћџтыла алмайтын «баспалдаћтардыѓ» бќрiнен 'тiп, бљгiнде ћалыѓ оћырман ћауымныѓ ћолынан тастамайтын сљйiктi шыѕармаларыныѓ бiрiне айналып отыр. Аныћ реалистiк љздiк проза мектебiнiѓ љлгiсiнен љйренуден туѕан бџл шыѕарма ћазiр џлы орыс тiлi арћылы ќлемнiѓ тљкпiр-тљкпiрiне тарап, џлттыћ мќдениетiмiз жетiстiктерiнiѓ бiрiнен – ћазаћ ќдебиетiнiѓ бљгiнгi 'сiп-'ркендеген жаѕдайынан хабардар етiп отыр. Бџл романѕа кезiнде «Правда» газетi ќлденеше рет пiкiр айтып, жоѕары баѕа бердi. «Ћан мен тер» кеѓес ќдебиетiнiѓ љздiк табыстары ћатарында КСРО Мемлекеттiк сыйлыѕын алды. Мџныѓ бќрi, ќрине, бiр кiтаптыѓ ѕана абыройын емес, ойлап отырсаћ, кљллi ќдебиетiмiздiѓ мќртебесiн 'сiретiн ћџбылыс екенi тљсiнiктi. «Ћан мен тер» – тарихи революциялыћ таћырыпћа жазылѕан аныћ шыншыл, артыћша к'ркем туынды. Реализм атаулыѕа, оныѓ iшiнде, романистикаѕа шабуыл жа-

салып жатћан тџста, џлттыћ топыраѕымызда осындай жарћыраѕан жаћсы шыѕарманыѓ дљниеге келуi – тљптеп келгенде, бiздiѓ эстетика, идеология саласындаѕы жџмысымызѕа септiгiн тигiзiп, реализм ќдiсiнiѓ 'мiршеѓдiгiн, 'скелеѓдiгiн таѕы да дљниеге мќшњљр ете тљспек. Ћазiргi батыстаѕы буржуазияшыл теорияшысымаћтар «Кеѓес ќдебиетiнде џлттыћ кљштердiѓ алатын орны мќз емес, 'нердiѓ џлттыћ сипаты мќз емес» деп сандыраћтап жљрсе, басћаларды айтпаѕанныѓ 'зiнде, Шыѓѕыс Айтматов пен Ќбдiжќмiл Нџрпейiсовтiѓ шыѕармашылыѕы ондай дќлел-дќрменсiз топшылаулардыѓ кљлiн к'кке џшырды... «Ћан мен терде» ћазаћ еѓбекшi бџћарасыныѓ таптыћ кљреске шыѕу, с'йтiп Џлы Октябрь революциясына келу жолы, азамат соѕысы жылдарында комиссар Дьяков, Еламан секiлдi к'зi ашыћ, к'ѓiлi ояу ћайратты азаматтардыѓ соѓына ерiп, жаѓа тџрмысты ћорѕап ћалу љшiн атћа мiнiп, атой салу жылдары барша идеялыћ, к'ркемдiк наћыш-бояуларымен кестеге тљседi. Тiлге тиек болып отырѕан мезгiлдегi ћауымныѓ 'мiрi ћыртысћатпарларымен тљгел жарћырап ашылып, жалындап 'тедi. Бiз бџл маћалада трилогияѕа анализ жасап, жан-жаћты аналогия iздеп жатуды маћсат етпегендiктен, оныѓ 'зiмiз байћаѕан кейбiр к'ркемдiк сипаттары ж'нiндегi пiкiрiмiздi екi ауыз с'збен болса да айта кетпекшiмiз. «Ымырт», «Сергелдеѓ», «Кљйреу» атты љш кiтаптан тџратын романныѓ идеялыћ, философиялыћ, ќлеуметтiк тереѓдiгiн айтпаѕанныѓ 'зiнде, оныѓ таза к'ркемдiк, шеберлiк сипаты елден ерек назар аудартады. «Ћан мен тер», бiздiѓше, аныћ жазушылыћ профессионализм, зергерлiк љлгiсiнде жазылѕан ћымбат бџйымдарымыздыѓ бiрi. Романдаѕы кейбiр оћиѕа-эпизодтарѕа дау айтып, мотивировка жаѕына, образдардыѓ сомдалу жаѕына анаумынау талап-тiлек ћойып, таласуѕа болар. Бiраћ оныѓ эстетикалыћ, к'ркемдiк ћасиетiне дау айту ћиын. Бџл ќдебиет љшiн, туасы 'нер љшiн – еѓ бас табыстардыѓ бiрi екенiн бiлемiз. Кiтаптыѓ жалпы мазмџны мен оныѓ к'ркем орындалуыныѓ шебер љйлесiмi – бџл арада айдай аныћ к'рiнедi.

Жазушыныѓ стилi – оћырман ретiнде де, ћалам џстаѕандардыѓ бiрi ретiнде де 'з басыма ћатты џнайды. Ќ.Нџрпейiсов прозаныѓ асыћпай-саспай, байсалды жазылатын ћиын да ћызыћ тќсiлiн таѓдап алѕан. Ол ненi суреттесе де жерiне жеткiзiп, жетесiне ћџйып дегендей егжей-тегжейлi сипаттайды. Асыѕыстыћ, атљстiлiк – бџл прозаѕа жат ћџбылыс. К'ппланды романѕа ћисапсыз оћиѕа ћабаттасып, ћыруар адам ћатысћанмен, соныѓ бќрiнде де автор 'зiнiѓ стилiнен айнымайды, соныѓ бќрiнде де автор есте ћаларлыћ ерен суреттер жасайды. Кейiпкерлердiѓ iшкi жан ћиналысы, толѕаныс-торыѕулары болсын, iрi харекет-ћаћтыѕыстар тiзбегi немесе туѕан даланыѓ т'рт мезгiлдегi сан ћџбылѕан табиѕат бейнелерi болсын – бќрi 'мiрдегi ћаз-ћалпында ћаныћ бояулармен ћаѕазѕа тљседi. Натураны, 'мiр-тiршiлiк суреттерiн, ћоспасыз шындыћты осылай айна-ћатесiз ћаѕазѕа тљсiре бiлуi – Нџрпейiсов талантыныѓ еѓ ћуатты жаѕы. Бџѕан жазушыныѓ романѕа 'зек-желi болѕан тџрмысты, Арал балыћшыларыныѓ 'мiрiн бљге-шiгесiне дейiн жетiк бiлетiнiн ћоссаћ, сол бiлгенiн айтып беретiн аса бай, наћты, шџрайлы тiлiнiѓ барлыѕын ескерсек, тќжiрибе, бiлiм, зерденiѓ бџѕан љстемелеп ћызмет еткенiн айтсаћ – «Ћан мен тердiѓ» бљгiнгi табысына пќлендей таѓданудыѓ ретi жоћ екенiн аѓѕарамыз. Осы кiтап дљниеге ћалай келдi? Ћалыѓ оћушы ћауым љшiн де ћызѕылыћты жаѕдайлары бар осы сауалды жазушыѕа ћойѕаныѓызда, тау беткейдегi демалыс љйiнiѓ бiрiнде оѓаша жџмыс iстеп жатћан Ќбекеѓ: «Е, бџѕан кейiнiрек оралармыз...» – дедi де, 'зiнiѓ ћазiргi шыѕармашылыћ жоспар-еѓбектерi жайында ќѓгiмелеп кеттi... Туасы, Ќбекеѓ с'зге сараѓдау, шабан ћозѕалатын, жеѓiлжелпiлiк пен жеѓiлтектiктi мљлдем ћаламайтын кiсi. Оныѓ љстiне, «Ћан мен тер» жайында, оѕан берiлген љлкен сыйлыћ жайында айтуды џнатпайтыны к'рiнiп-аћ тџрады. Бiрде, ћарашаныѓ басында, КСРО Мемлекеттiк сыйлыѕы туралы ћаулы шыћћаннан кейiн небќрi т'ртбес кљн 'ткен мерзiмде, 'зара мќслихат љстiнде тiлеулес жiгiттер ћуаныштарын ћойындарына сыйѕыза алмай, ћызу с'йлей бастап едi. Жазушы «Жолдастар, осы ќѓгiменi ћойсаћ ћайтедi? Басћа таћырып ћџрып ћап

па?»... – деп с'здiѓ бетiн бџрып ќкеткенi бар. Кiшiлiк пен ћарапайымдылыћты айрыћша ћадiрлейтiн жазушыдан, ћанша бiлiспiн дегенмен, суыртпаћтап сыр тартудыѓ 'зi оѓайѕа тљспейтiнi рас. Дегенмен, ара-тџра естiген љзiк ќѓгiмелер мен байћаулардыѓ басын ћџраѕанда, «Ћан мен тердiѓ» жазылу жайынан кейбiр тљйiндеулер жасауѕа болады. ...1947 жылдыѓ жазы едi. Талматљстiѓ шаѕында, ат арбаныѓ соѓына iлесiп, жалаѓ аяћ, жалаѓ бас бiр балаѓ жiгiт аћырын iлбiп аяѓдап келе жатты. Жiгiттiѓ 'ѓi сыныћ едi. Ту сыртынан шаћырайып тџрып алѕан кљнгейдiѓ ыстыћ кљнi де берекесiн кетiрiп, таѓдайын кептiрiп барады. Ќскерден ћайтћалы љстiнен тљспеген к'нетоз гимнастерка шылћыѕан тер болып, жауырынына жабысып ћалѕан. Айнала т'ѓiрекке ћараса, мелшиiп жатћан џшыћиыры жоћ сар дала, шаѕыл ћџмдар к'зiнiѓ тљбiн суырып, басын айналдырады. Оѓ ћанаттаѕы ертеден берi iлесiп ћалмай келе жатћан к'к жайћын теѓiз жаћтан емiс-емiс ћоѓыр салћын леп соѕады. Анадай-анадайда бастары шошайып оба тастар к'рiнедi. Ќлi бет алып шыћћан Арал ћаласыныѓ ћарасы к'рiнер емес. – Ќй, балам, арбаѕа отырсаѓшы! – деп, арћан бойы алдында келе жатћан арбакеш шал артына бџрылып ћарап едi, бџл: – Жоћ, жљре тџрайын... деп шаршау љн ћатты. Арбакеш шал Белараннан бiрге шыћћан серiгiнiѓ љстi-басына таѕы бiр рет жанашыр к'збен назар салып 'ттi де, аћырын кљрсiнiп ћойды... Шал бџл жiгiттiѓ ќкесiн, туѕан-туысћандарын жаћсы бiлетiн. Ой, неѕыласыѓ, Кќрiм деген жiгiттiѓ сџлтаны едi ѕой! Ѕџмыр бойы жаћсы атћа мiнiп, тазы жљгiртiп, ћџс салып, аѓшылыћпен кљнiн 'ткiзер едi. Кiсiге ћылаудай ћиянаты жоћ, аћпейiл, серi азамат. О, бџл ћу соѕыс кiмдi есiркедi дейсiѓ: Кќрiм де, оныѓ сабаудай љш iнiсi де кешегi ћан майданнан ћайтып оралмады. Тек мына бiр ш'пектей жљдеу 'ѓдi, ат жаћты, жар ћабаћ, ќкесiне тартћан бидай 'ѓдi ћазанбас баласы мен шашы желкiлдеген ћызы артында ћалыпты. Мџныѓ да ќскерден келгенi кеше, ћайбiр жетiсiп жљр дейсiѓ. Шешесiнен жастай жетiм ћалып едi, ендi арћа сљйер ќкесi де жоћ.

Арбакеш шал жалтаћтап таѕы артына ћараѕыштай бердi. – Ќбдiжќмiл шыраѕым, жол ћысћарсын... ќѓгiме айт, – дедi ћоѓырћай жџмсаћ дауыспен iш тарта, жылыџшырай с'йлеп. – Аралѕа ћай сапармен келесiѓ? Байѕабыл аѕаѓ оћуѕа тљсiрем деп уќде берiп пе едi? Оћы, шыраѕым, оћы. Оћысаѓ адам боласыѓ... Ќлi жассыѓ, бар тiлеуiѓ алдыѓда ѕой. Cз ойымен болып келе жатћан Ќбдiжќмiл шалдыѓ с'зiн онша џћпай ћалып: – Е, дџрыс... дей салды. Шал бџдан ќрi серiгiн мазалаѕан жоћ. Осы т'ѓiректе 'мiр кешкен Батаћтыѓ сарысыныѓ бiр жыр ќуенiне тљсiп кетiп, Аралѕа жеткенше арбаныѓ љстiнде ыѓылдап отырды да ћойды. Жiгiт с'зуар жодасынан бџлай оѓай ћџтылѕанына iштей ћуанып, айналасына жiтi к'з тастап, ертеден берi екi елi ажырамай келе жатћан мазаѓ ойлардыѓ жетегiнде кете барды... Маѓћиѕан сайын сахараныѓ шегi-шетi к'рiнер емес. Мыѓдаѕан жылдар, жылжыѕан заманалар бойында бџл 'стiп маѓћиып, тып-тыныш жата бердi ме екен? Жоѕа, неге 'йтсiн. Момын дала талай талапайѕа тљсiп, жоћшылыћ-тапшылыћтыѓ неше атасына шыдаѕанмен, ћорлыћ-зорлыћћа, кемсiту мен кекеуге к'не алмаѕан. Атой салѕан тџяћтыѓ дљбiрi т'сiнде ойнап, делебесi ћоза бастаѕанда, дала бойын жазып, еѓсесiн к'терiп ерегiске шыћћанда, талай ћан мен тер т'гiлдi ѕой, ќрине. Ћан мен тер... Туѕан дала ћан мен тердiѓ салмаѕын, сарабын ќбден жаћсы бiледi. Ежелгi сљргiн-ћырѕын уаћыттарды былай ћойѕанда, кљнi кеше ѕана, еѓбекшi бџћара ћолына алћызыл ту џстап, теѓдiк љшiн кљреске аттанѕанда, осы Арал да небiр ћанды шайћастарды бастарынан 'ткермедi ме? Е, бџл џлы теѓiз, кќрi теѓiз не к'рмедi? Осыныѓ бќрi ертелi-кеш ќйтеуiр ћаѕаз бетiне тљсiп, хатталуы керек емес пе, былайѕы халыћћа жетуi керек емес пе? Осы ћабат-ћабат ћалыѓ тарихты жазатын кiм бар? Ќргiбергiнi тљгел тiзбегенмен, Арал балыћшыларыныѓ, ћазаћ кедейлерiнiѓ бастан кешкен бейнетi мен аћыры iздеп тапћан зейнетiн неге жария етпеске?

Ес бiлгелi жазушы болуды арман етiп келе жатћан, бiраћ ќлi аты Беларанныѓ биiгiнен ќрi асып к'рмеген, кљнi кеше ћып-ћызыл оттыѓ ортасынан ћайтћан, ендi бљгiн Аралдаѕы аѕасыныѓ љйiне љлкен маћсатпен бет алѕан жиырма љш жастаѕы жас жiгiттiѓ ауылдан шыћћалы берi мазасын алѕан ой осы едi. Бџл ойдыѓ iске асуы љшiн ќлi бiраз мезгiл керек екенiн ол жолы ћиялшыл жiгiтiмiз онша аѓдамаѕан екен... «Ћан мен тер» аталатын кiтапћа Ќбекеѓ осыдан 11 жыл 'ткен соѓ, 1958 жылдыѓ ћысында, Беларандаѕы балыћшы ауылда, љлкен ќкесi Нџрпейiстiѓ туѕан iнiсi Шоћманныѓ љйiнде кiрiскен едi. Осы екi ортадаѕы он бiр жыл жазушы љшiн текке кеткен жоћ. Бџл уаћыттарда ол 'зiнiѓ барша кљш-жiгерiн, ћабiлет-ћайратын оћу, љйрену, iздену, тќжiрибе жинаћтау iсiне жџмсады. Сол жолы, арбакеш шалѕа iлесiп, аудан орталыѕына жеткесiн, Байѕабыл аѕайдыѓ љйiнде жатып, ол 'зiнiѓ еѓ ќуелгi кiтабын жазуѕа кiрiседi... Ћазаћ прозасы тарихында Џлы Отан соѕысы таћырыбына арналѕан шыѕармалардыѓ iшiнде елеулi орынѕа ие болып, кезiнде Ж.Жабаев атындаѕы республикалыћ сыйлыћ алѕан бџл ћалыѓ романды жазуѕа отырѕанда Ќбдiжќмiл Нџрпейiсов небќрi жиырма љш жаста екен. Романныѓ ќуелгi нџсћасына кезiнде Ѕ.Мџстафин мен Т.Нџртазин пiкiр айтып, аћылкеѓестер ћосћаннан кейiн, автор ћолжазбаны ћайтарып алады да, 1949 жылы «Курляндияныѓ» соѓѕы редакциясын жазып бiтiредi. Бџл арада «соѓѕы редакция» дегендi шартты тљрде ѕана айту керек, 'йткенi, «Курляндия» кейiн «Кљткен кљнге» айналып, ћайта туады... Осы уаћыттар iшiнде келешекте жазылатын «Ћан мен тер» бiр сќт те Ќбекеѓнiѓ жадынан шыћпаѕан, ћайда барса да ћасынан ћалмай, жљрек, ћиял тљкпiрiнде бiрге ерiп жљредi де ћояды. 1950 жылы Москва ћаласындаѕы М.Горький атындаѕы ќдебиет институтына оћуѕа тљсiп, «ћартайѕанда» студент ћауымныѓ ћызу тiршiлiгiне араласып кеткенде де бар ћиялы, алаѓ-арманы осы т'ѓiректен айналып шыћпайды. Орталыћ кiтапханаларда, мемлекеттiк архивтерде џзаћты кљн сарылып отырып, Арал теѓiзiне, сол аймаћты мекен еткен балыћшылар 'мiрiне ћатысы бар материалдарды мџћият жинай бастайды.

К'не тарихи ћџжаттарѕа, жек адамдардыѓ ћолынан шыћћан мемуарларѕа љѓiлiп, «осыныѓ керегi бар-ау» дегендерiн жадында саћтайды, жазып алады. Мќселен, бџрынѕы патша армиясыныѓ генерал-лейтенанты барон Будбергтiѓ мемуарларында адмирал Колчак жайында бiраз пайдалы деректер келтiрiлiптi. Колчактыѓ аћ жендеттерi азамат соѕысы жылдарында ћазаћ даласында бiраз ылаѓ салѕаны белгiлi... Адмирал Колчак жќне оныѓ айналасындаѕы ћарѕа-ћџзѕындарѕа «Ћан мен тердiѓ» љшiншi кiтабында бiраз орын берiледi. Сонда жау штабына барлауѕа барѕан Еламанныѓ к'зiмен Колчактыѓ сыртћы портретi, жљрiс-тџрысы сипатталатын тџсы бар. Осындаѕы адмиралдыѓ портретiн автор еѓ алѕан барон Будбергтiѓ мемуарлары бойынша жаѓѕыртады. 1919 жылѕы Арал тљбiндегi шайћастар ж'нiнде материалдар iздеп жљрiп, жазушы к'зi ћараћты, оћыѕан-тоћыѕаны к'п бiлiмдi жас жiгiт Саѕи Жабасовпен жолыѕады (С.Жабасов –Ћаратау ћалалыћ кеѓесiнiѓ председателi болып ћызмет iстеген). Осы жолдас жазушыны сол жолы Арал т'ѓiрегiнде аћтарѕа ћарсы љлкен ћайрат к'рсеткен Кронштадтыћ матрос, большевик Фролов ж'нiндегi айрыћша ћџнды материалдармен таныстырады. Матрос Фролов Тљркiстан майданыныѓ т'тенше мандатымен Ћостанайда ћызылдардыѓ атты ќскер полкiн џйымдастырѕан, жаужљрек, айрыћша ћайсар, батыр жiгiт екен. Орал тауларында тас-талћаны шыћћан Колчактыѓ тљстiк армиясы Красноводскiге 'тпек болып, Шалћар арћылы Арал ћаласына ћарай беттегенде, Тљркфронт Фроловты осында жiбередi. Комиссар Фролов бџрынѕы ескi сауда, балыћшы кемелерiнен ќскери флотилия жасаћтап, Арал тљбiнде аћгвардияшыларды талћандауѕа белсене ћатысады. Ћилы-ћилы таѕдырды басынан 'ткiзiп, бiраћ от пен судан аман шыћћан осы азаматты iздеп, жазушы кезiнде Николаевск ћаласына дейiн барады. Бiраћ, бџл барѕанда бџрынѕы матрос Кавказѕа к'шiп кеткен екен. Оныѓ ж'нжобасын, жаѓа адресiн ешкiм бiлмейдi. Ал осы Фролов кейiн трилогияда комиссар Дьяковћа айналады. Дьяков пен Фроловтыѓ 'мiрбаяндары, ќрекетћимылдары, мџрат-мљдделерi к'п жаѕдайда д'п тљсiп жатћанымен, романдаѕы комиссар мен 'мiрдегi матростыѓ

мiнез-ћџлћында, жљрiс-тџрысында, тiптi сыртћы тљртљсiнде де бiраз елеулi айырмашылыћтар бар. Басћасын былай ћойѕанда, бџлардыѓ портретi де бiр-бiрiне ћарамаћайшы. Фроловтыѓ жазушы ћолына тљскен ескi фотосынан кеѓ жауырынды, 'ткiр к'здi, ћалыѓ ћабаћты ћайрат ћажыры тасып тџрѕан ер жiгiттi к'ремiз. Ал «Ћан мен тердегi» Дьяковтыѓ бџдан басћашалау екенiн оћырмандар бiледi. Дьяковтыѓ кескiнiнде кiсi таѓданарлыћ дќнеме жоћ, 'зi ќрi к'ксау... денсаулыѕы мљлдем нашар. Осынысына ћарамастан, оныѓ рухы мыћты, жаны м'лдiр, iш ћатпарында ћайнап жатћан ћуаты жетiп-артылады. Бџл ретте Дьяков матрос Фроловтан г'рi, бљкiл саналы 'мiрiн революция iсiне баѕыштап, патша заманында ћуѕынсљргiндi к'п к'рiп, тас тљрмелерде тесiк 'кпе болѕан денсаулыѕынан айрылѕанымен, жан саулыѕына кiрбiѓ тљспеген, орыс елiнiѓ аныћ ескi кќсiби т'ѓкерiсшiл зиялыларына к'бiрек џћсайды. «Ћан мен тердегi» прототиптер туралы с'з бастаѕасын, Дьяковтан басћа кейiпкерлер ж'нiнде де айтуѕа тура келедi. Романдаѕы М'ѓкенiѓ прототипi – Нџрпейiстiѓ iнiсi, балыћшы Шоћан шал. Шоћан ћарулы, ћайратты, бейнеткеш кiсi екен. Cзi ќрi аћылг'й, барынша мейiрбан. Дљниеден баласыз 'тем бе деп кљрсiне бергесiн, бќйбiшесi 'з еркiмен ќйел алып бередi, кейiнгi ќйелден Шоћан сегiзтоѕыз бала сљйедi... «Ћан мен тердегi» М'ѓке таѕдыры да осыѕан џћсас екенiн бiлемiз. Судыр Ахметтiѓ басында жазушыѕа жастай таныс екi-љш кiсiнiѓ мiнез-ћџлћы жинаћталып, аныћ берекесiздiк пен бќтуасыздыћтыѓ символына айналады. Судырдыѓ бойында Сырѕабек, аћ дамбал Ахмет деген кiсiлердiѓ мiн-мiнездерi ѕана емес, солар бастан кешкен кейбiр оћиѕалар да желi боп тартылѕан. Бiздiѓ шамалауымызша, љш кiтаптыѓ ќр жерiнде ћылаѓ берiп, 'зiн де, 'згенi де ќбiгерге тљсiрiп жљрген Судыр Ахмет – сатиралыћ образдан г'рi, трагедиялыћ бейнеге жаћын шыћћан. Ол байѕџстыѓ 'лiмi де – кљлкiден г'рi кљрсiнiске бастайды. Ћаленнiѓ прототипi – К'птiлеу џры. К'птiлеу тљсi суыћ, мiнезi кљрт, ашушаѓ кiсi екен. Бай-баѕландардыѓ малын џрлап, барымтаѕа ћатысып, далада аш б'рiдей

жортып жљретiн, 'зi ќншi, 'зi серi жiгiттiѓ ел iшiнде, кедей-кепшiк арасында бiраз беделi де болса керек. Ћаленнiѓ де жаратылысы осы К'птiлеуге келедi, бiраћ мџныѓ 'рiсi кеѓiрек, ћайрат-харекетi iрiрек. Ол 1916 жылы ереуiлшi жiгiттердiѓ к'шiн бастап жљрсе, 1919 жылы комиссар Дьяковтыѓ тапсырмасымен аћтардыѓ алдын орап, «бџл даладан сендерге бiр тамшы су татырсам, Ћален атым ћџрыр-ау менiѓ», – деп тас тљйiн боп бекiнiп алады. Ћас пен досты айырар халге жетiп ћоймай, тегiстiк-теѓшiлiк љшiн кљрестiѓ сапына келiп ћосылады. Трилогияда кесек пiшiлген образдыѓ бiрi – Сљйеу. Жазушыныѓ аталас аѕайындарыныѓ iшiнде Сљйеућџл деген мiнезi ћатал, бiраћ барынша ѕадiлет сљйгiш, бетiѓ бар, жљзiѓ бар демей тура с'йлейтiн ћария 'тiптi. Бџл кiсiнi жазушы бала кљнiнде к'рiп, бiраз ќѓгiме-хикаясын естiген екен. Сљйеућџл аппаћ ћудай арыћ, к'зi ћызыл, сџсты шал к'рiнедi. Осы кiсi бiрде: «Апырмай, мына балам с'з тыѓдаѕыш, зерек екен... Ауылына жiбермей алып ћалайыћшы» – дегенде, сол тџста он бiр-он екi жастаѕы «дардай» баланыѓ зќресi зќр тљбiне кетiптi. С'з тыѓдаѕыш баланыѓ кейiн бџл шалды кiтапћа енгiзiп, алуан тiлде сайрататынын ол жарыћтыћ ћайдан бiлсiн! Генерал Черновтыѓ прототипi – Колчактыѓ тљстiк армиясыныѓ командашысы генерал Белов екен. Ол шынында Мџѕаджар маѓындаѕы џрыста жараланып, ћолѕа тљседi де, контрреволюциялыћ жолын сонымен тќмамдайды... Ал романдаѕы Чернов Тќѓiрбергенмен бiрге ш'л далада ћаталап 'лгенше, кiтаптыѓ аћырѕы бетiне дейiн сљйретiлiп шыѕатынын бiлемiз. Бџл арада прототип дегеннiѓ – сќтiмен табылѕан шикiзат екенiн, оныѓ суреткер ћолына тљскеннен кейiнгi таѕдыры ћилы-ћилы болып, талай илеуден, 'ѓдеу-'згерулерден 'тетiнiн атап айту керек. Прототиптер ж'нiндегi ќѓгiменi бџдан ќрiге созбай, Ќ.Нџрпейiсовтыѓ жџмыс тќсiлiне ћатысты кейбiр аѓѕаруларымызды ортаѕа салайыћ. Ќбдiжќмiл Нџрпейiсов шыѕармашылыћћа ћатал талаппен, љлкен жауапкершiлiкпен ћарайтын с'з зергерлерiмiздiѓ бiрi. Жазушыныѓ кереметтей еѓбек сљйгiштiгi, бейнеткештiгi турасында айтылып та, жазылып та жљр. Ол бiткен нќрсесiн ћайта-ћайта 'ѓдеуден, ж'ндеу-

ден – с'йтiп, онсыз да к'з жауын алатын к'ркемдi таѕы да жалтыратып, жарћырата тљсуден ќсте жалыћпайтын суреткер. Баспада терiлiп жатћан кiтабын ћайтып алып, бiрер жылѕа кешiктiре тџру, ќр басылымда стильдiк, текстологиялыћ 'згерiстер енгiзу – мџныѓ бќрi љйреншiктi жаѕдайѕа арналѕан. «Ћан мен тердiѓ» бiрiншi кiтабы 1960 жылы басылып шыћса, содан берi ол ћаншама 'згерiске џшырап, 'ѓдеуден 'ттi десеѓiзшi. Ќбекеѓ орыс классиктерiнiѓ iшiнен ќсiресе Лев Толстойды аузынан тастамайды. Сонда џлы суреткердiѓ ауыр бейнеттен ћашпай, ќрбiр шыѕармасына бар таланткљшiн сарћа жџмсаѕанын, ќлденеше нџсћалар жасап, ћайта-ћайта к'шiргенiн таѓдана, тамсана айтады. Ќбекеѓ жастай ќдет алѕан даѕдысы бойынша, кереге к'здi оћушы дќптерiне маржандай тiзiп тыѕыз жазып тастайды да, ќр тарауды артынша ћайта к'шiредi. Бџл таѕы ерiккендiктен, уаћыттыѓ к'птiгiнен iстелмейтiн жџмыс. Ќрбiр ћайта к'шiруде стильдiк, тiлдiк ж'ндеулермен ћатар, жаѓа эпизодтар, штрихтар, ойлар ћосылып отырады екен. Ќ.Нџрпейiсов жазѕан кiтаптардыѓ денi елде туѕан. Арал, Шалћар жаѕында жљрiп, алаѓсыз тыныштыћта жџмыс iстеудi џнататын жазушы ћалаѕа келгенде к'бiне ћайта редакциялау, ж'ндеу-'ѓдеу iсiмен айналысады. «Курляндия» романы мен «Ћан мен тердiѓ» алѕашћы екi кiтабын Аралда жазѕанын айтсаћ, оныѓ халыћ 'мiрiмен, балыћшылар тiршiлiгiмен ћаншама бiте ћайнасып, ќбден дќмi-тџзы араласып кеткенiне айѕаћ болар едi. Ал трилогияныѓ соѓѕы кiтабын Нџрпейiсов 1970 жылы денсаулыѕы кљрт т'мендеп, аћыры операция жасатћаннан кейiн, хирург Бабашовтыѓ кабинетiн босаттырып алып, ќскери госпитальда жатып жазып шыћты. Мџндай еѓбектi ерлiк деп атамасћа лажыѓ жоћ, ќрине! Таѕы бiр ћызыћ жаѕдай – Ќбекеѓ кiтаптыѓ кез келген жерiнен бастап жаза бередi екен. Ќрбiр оћиѕа, сюжет айналымдары, айтылмыш идея-ойлар ќбден к'кейiнде пiсiп-жетiлмейiнше ол столѕа отырмайды. Ћиялда жерiне жеткен тарауларды бас-аяѕы демей, оѓ жамбасына келгенде кез келген тџстан жазып тастау – менiѓше, сирек џшырасатын тќсiл. Бџл љшiн алдын ала дайындыћ жљруi

керек, автор шыѕарманыѓ ћалай басталып, немен тынатынын кљнi бџрын бiлiп ћана ћоймай, ќрбiр характердiѓ 'су-даму процесiн, жеке штрих, детальдарды да ойша пiсiруi керек болады. Мысалы, ћазiр жазушы Арал балыћшыларыныѓ бљгiнгi 'мiрiнен жаѓа шыѕарма жазып жљр. Оныѓ алѕашћы тарауларын ћайта к'шiрiп, бiраз нобайѕа келтiрiптi. Оныѓ љстiне, бџл кiтаптыѓ еѓ аћырѕы беттерi де дайын... Жазушы кiтабын тљгел аяћтап бiтпей тџрып, оныѓ соѓѕы тарауын ќлдећашан жазып тастапты. Ќ.Нџрпейiсовты кљнi-тљнi ћолынан ћаламы тљспей, сарылып љстел басында отыра бередi деп ойлайтындар ћателеседi. К'бiне таѓертеѓ ерте тџрып, жазуѕа отыратын ол тљстен кейiн сыртћа шыѕып, серуендеудi, парктер мен к'шелердi аралап кетудi, тауѕа шыѕып тыныѕуды џнатады. Ќншейiнде сырт к'зге суыћтау, тџйыћ к'рiнетiн жазушыныѓ жаћын тартћан кiсiсiмен љлкен-кiшiсiне ћарамай, џзаћ сырласып, сџхбат ћџратыны жиi кездеседi... Жарћырап жаз шыћћанда, Ќбекеѓнiѓ ћаладаѕы пќтерi алуан тљрлi гљлге толып кетедi. Табиѕатты, жаратылыс суреттерiн жасынан жанында тербеп 'скен азамат аѕаныѓ 'зi де кейде маѕан сол табиѕатћа тартып туѕан тума таланттай к'рiнедi. Ќбдiжќмiл Нџрпейiсов кљш-ћайратыныѓ аныћ толысћан, кемел шаѕында. Оныѓ ќлi талай оћырман ћауымды ћуанышћа кенелтерлiк кiтаптар жазатынына сенiмiмiз кќмiл. 1974 ж. ЖИЫРМА ЖЫЛ ТКЕН СОЃ Менiѓ тџѓѕыш к'рген шын аћыным – Т'леген Айбергенов. Менiѓ алѕаш таѓырћап, тамсанѕан аћыным да – Т'леген Айбергенов. Cзiмнiѓ толайым ћабылдап, толћыта маћала жазѕан бiрiншi аћыным да, ойлап отырсам, Т'леген Айбергенов екен. Мыѓ тоѕыз жыл алпыс алтыншы жылдыѓ жазында 'з еркiммен ауыл мџѕалiмшiлiгi кќсiбiн тастап, жас

келiншегiмдi ћолынан жетелеп, Алматыѕа келмеймiн бе? Содан бiрге оћыѕан жолдас-жораларды жаѕалап жљрiп, сабылып ћызмет iздемеймiн бе? Жолдас-жоралардыѓ сiлтеуiмен «Лениншiл жасћа» бармаймын ба? «Лениншiл жас» газетi редакторыныѓ орынбасары Тельман Жанџзаћовпен бџрыннан – студент кљндерден жаћсы бiлiс едiм. «Сенi ћызметке алуѕа менiѓ тљк ћарсылыѕым жоћ. Бiраћ редакторымыз демалыста едi, соны кљтейiк», – дедi Тельман. Сол тџста жастар газетiн Шерхан Мџртазаев басћаратын. Августыѓ басында ол кiсi демалыстан ћайтты. К'ѓiлiм ћобалжыѓћырап, бастыћтын ћабылдауына бардым. Орынбасары менi алдын ала ќспеттеп, к'ѓiлiн «жiбiтiп» ћойса керек, Шераѕаѓ менiмен ыћыласты с'йлестi. Ћойѕан сауалдары ќлi кљнге дейiн жадымда. – Ауылда не ћызмет iстедiѓ? – Орта мектепте орыс тiлiнен, физикадан, ќдебиеттен сабаћ бердiм. – Физикасы несi?.. Орыс тiлiѓ ћалай?! – Мектепте саѕат жетiспейдi. Сосын декретке кеткен бiр ќйелдiн орнына ќзер орналастым... Ћай пќннен саѕат табылса, таѓдаѕаным жоћ. – Е, жарайды. Партияѕа 'ттiѓ бе? – Жоћ. Мектепте жљрiп комсомол џйымын басћардым. – Оныѓ дџрыс екен. – Шераѕаѓ сќл љнсiздiктен соѓ, ћабаѕын керiп, маѕан жылџшырай, жымия ћарады. – Осы сенi шатаћы жiгiт деп естушi едiм. Газетке орналасып алѕан соѓ, шатаћылыћ жасап жљрмейсiѓ бе?.. – Жоћ, ойбай! Ауылда ћызмет iстеп, жуасып, ж'н бiлiп ћалдыћ ћой! – деп мен де ендi еркiнсiп с'йлей бастасам керек. С'йтiп, мен «Лениншiл жастыѓ» ќдебиет б'лiмiне ќдеби ћызметкер болып орналастым. Жас болѕасын, «шатаћылыћ» та, «аћаћулыћ» та кездеспей ћалѕанжоћ... Бiр кљнi бiздiѓ ќдебиет б'лiмiне Т'леген Айбергенов келе ћалсын. Бџрыннан аздап бiлiстiгiмiз бар, бiраћ аралас, сырлас емеспiз. Т'леген бiрден еркiнсiп, оншаћты журналист отырѕан б'лменiѓ т'рiне шыѕып алды. Содан ешкiмнiѓ рџћсатын сџрамастан, екi-љш 'леѓiн заулатып оћып шыћты да:

– Осыны басамысыѓдар? – деп сџрады. Мен б'лiм бастыѕына – Жљсiп Ћыдыровћа ћарай мойнымды создым. Жљсiп ернiнiѓ џшымен тiлiн жалап, кiдiрiстеп отырды да: – Жаћсы 'леѓдi неге баспаймыз? – деп кљбiрледi. Ќншейiнде баяу ћозѕалып, аћырын с'йлейтiн Жљсiптiѓ бџл жауабына оншалыћ ћанаѕаттанбай отырѕан Т'легеннiѓ сыѓайын байћап: – Ѕажап 'леѓдер екен! – деп, мен сол жерде марапаттай ж'нелдiм. Аћындардыѓ айрыћша маћтау сљйетiн ќдетi емес пе – Т'леген де лезде ћанаттанып, ќруаћтанып кеттi. Екi иыѕын бљркiтше ћомдап, мойнын сќл ћиыстап бџрып алды да, тамаѕын ћатты-ћатты кенеп ћойды... Басындаѕы ћарак'л елтiрiсiндей бџйраланѕан шашы желпiлдеп, тџѓѕиыћ ћара к'здерi от шашады. Ћоѓырћай, жџћалтаѓ 'ѓi бусанып, iшкi сарайды кернеген шабыттыѓ ыстыћ лебi бџрћырап, аспанѕа атылды. Бiз к'рген-естiген аћындардан iшiнде Тайыр Жароков, Ќбдiлда Тќжiбаев, Ѕафу Ћайырбеков, Мџћаѕали Маћатаев 'леѓдi нќшiне келтiрiп, жаћсы оћушы едi. Соныѓ бiрi Т'леген Айбергенов болды. Оныѓ 'леѓдерi тљрлiк жаѕынан да 'згеше ѕой. Осы 'згешелiк аћынныѓ 'з аузынан естiлгенде – ћџлпырып, ћџтырып шыѕа келетiн. Т'леген даусын к'тере, кейде ширыћтыра, желдiрте-желдiрмелете оћитын, соѓѕы жаѕын кiлт љзiп, келте ћайырар едi. Бiр жетсе менiѓ ажалым жетедi Адам ћолы жасаѕан џяттардан Ћалыѓдыѕы осынау сияћты орман. Ќйтпесе пысыћтыћћа пысћырмайды Мендегi ћуатты арман. Таѕы бiр таѓ ћаларлыѕы – Т'леген 'з 'леѓдерiн ћаѕазѕа ћарамай, жатћа соѕады екен. – Мен 'зiм шыѕарѕан бар 'леѓдi басынан аяѕына ћарай да, аяѕынан басына ћарай да жатћа оћимын! – деп маћтанушы едi. Осыдан кейiн Т'леген «Лениншiл жасћа» жиi келiп тџрды. Бiраз 'леѓдерi газетте жарияланды. Ћазiр оныѓ кiтаптарын параћтап отырсам, к'п 'леѓдерi к'зге оттай

басылады. Cз аяѕымен келiп басылѕан 'леѓдерiн айтпаѕанныѓ 'зiнде, «Правда» туралы ой», «Революция жалѕаса бередi», «Ей, менiѓ аћын бауырым! Украин аћынына», «Аѕыстар мен ѕасырлар» секiлдi 'леѓ-толѕаулар «Лениншiл жастыѓ» тiкелей тапсырысымен жазылѕан едi. Кезiнде газет тапсырысымен жазылѕан осы шыѕармалар, араѕа жиырма жыл тљссе де, к'нермептi, к'мескi тартпапты. Сен есiк ћаћсаѓ, кетедi бiрден таѓ атып, Жетесiѓ менiѓ тљнектi ћуып аулымнан. Желектi ћырѕа жез арай шџѕыла жалатып, Соѕады самал ормандар менен таулардан! «Правда» газетi ж'нiнде ћазаћтыѓ кейiнгi аћындарыныѓ ешћайсысы, менiѓше Айбергеновтен асырып айта алѕан жоћ. Аћ жџпар аѓћып, бџрћырап озон тараѕан, Барсыѓ сен жаздыѓ жаѓбырында аппаћ бораѕан. Жетедi сен боп дљѓкiлдеп маѕан Ћаћћанда – Самалы мынау таулардан, Сарћырамалар – барабан! Революцияны осылай жырлаѕан ћазаћ аћыны да к'п емес шыѕар. Айбергенов саяси лириканы жаѓа бейнелi, шџѕылалы биiктерге к'терген санаткер саѓлаћтардыѓ бiрi болып ћала бермек. Арада едќуiр уаћыт 'ткен сон, бiлiстiгiмiз ниеттестiкке айнала бастаѕан бiр тџста, Т'леген менi љйiне ертiп апарды. Љй дейтiндей оныѓ жеке меншiк тџраѕы жоћ – балашаѕасымен 'те жџпыны, жљдеу пќтер жалдап тџрады екен. Ол тџста ћайсымыз жетiсiп жљрмiз; ћалам џстаѕан жiгiттердiѓ к'бiнiѓ тiршiлiгi ћарайлас.Љрниса жеѓгемiздiѓ шќйiн iшiп, терлеп-тепшiп отырмыз. Дастарћан басындаѕы ќѓгiмеде Т'легеннiѓ не айтћаны есiмде жоћ. Бiраћ менi автобусћа шыѕарып салып тџрып айтћаны жадымда. – Сонау алыстаѕы Ћараћалпаћстаннан осы Алматыѕа «елiм, жерiм» деп к'шiп келiп едiм. Танысып-бiлiсу љшiн

'зiм ћатарлы аћын жiгiттердi љйге де шаћырдым, кейбiр аѕаларѕа ћойдыѓ басын да жегiздiм... Бiраћ, неге екенiн ћайдам, солардыѓ к'бiсi ћазiр к'шеде кездессе, ерiндерiн жыбырлатып, сырѕып 'те шыѕады. Келгелi ћызметсiз жљрмiн. Бала-шаѕаныѓ басы бар. Газетке 'леѓ бастырып жаритын тљрiм жоћ. Сонда ћайтпек керек? Мен не айтайын. Ћосыла кљйзелген болуым керек... «Бастыћтарыммен с'йлесейiн. Бќлкiм, газетке ћызметке алар..!» – дедiм. Шынында да, к'п џзамай бастыћтарыммен с'йлестiм. Бастыћтар, обалына не керек, жаћсы пейiл к'рсеттi. «Газетке ћатысып тџрсын. Маћалалар, очерктер жазсын. Мыћты аћын екенiне дауымыз жоћ, бiраћ бiзге мыћты журналист ћажет-аћ» дестi. Мџны естiгенде, Т'легеннiѓ к'ѓiлi к'терiлiп ћалды. «Маћаланы да, очерктi де ћатырамын ѕой!» дедi. Бiраћ бiрнеше кљннен соѓ редакцияѕа соѕып: – Менiѓ ћолымнан ћара с'з жазу келмейдi екен. Ниеттерiѓе раћмет. Ќрине... «Лениншiл жасћа» бiр керемет толѕау жазып ќкелдiм, мiне! – деп оћушы дќптерiне жазылѕан («Аѕыстар мен ѕасырлар» болуы керек) 'леѓдi Жљсiптiѓ алдына тастай салды. – Ал, тыѓдаѓдар, ћалай екен?.. Ћџмда жљрсеѓ ћџмарсыѓ жаѕаѕа сен, Баћ тiлейсiѓ баћтарѕа абат ќсем. Талћан ћылып таулардыѓ босаѕасын, К'кiрегiѓдi ћаћ жарып аѕады 'зен. Ћџлаѕында сатырлап жаѓбыр љнi, Ћџмар таѓдар џйћыѓды ћандырады. Жетi ћат аспан мџхитын жерге сљйреп, Адамзаттыѓ 'мiрi жаѓѕырады! Т'леген сол жолы жиырма шумаћ џзаћ толѕауды тљгел жатћа оћып берiп, ќдеттегiдей бџйра шашын сiлкiп-сiлкiп жiбердi де, тершiген маѓдайын жеѓiмен сљртiп, аз тыныстап отырды. Асыра маћтауѕа ћџлыћсыздау, аузы ауырлау Жљсiп Ћыдыров Т'легеннiѓ бусанѕан жљзiне сљйсiне ћарап: – Жаћсы екен!.. – дедi. Зырлап 'тiп бара жатћан мезгiл-ай десеѓiзшi! Содан

берi табаны кљректей жиырма жыл 'тiптi. Мыѓ тоѕыз жџз алпыс жетiншi жылдыѓ шiлдесiнде елде жљрген Т'леген ћатты сырћаттанып жергiлiктi ауруханаѕа тљседi де, ћайтып ћатарѕа ћосылмайды. Жыл сайын сан 'згерiп дала мынау, Мен де осы кексе тартып барамын-ау! – деп тым ерте есейген аћын небќрi 30 жасында дљниеден 'ттi. Бiраћ аћын босћа 'лген жоћ, 'зi болжап айтћандай: Аћ жаѓбырлар тоздырѕан тау смяћты, Мен 'лермiн 'зiмнiѓ биiгiмде! Cйткенi: Ћажет жерiнде ћатiгездiк пен ћаталдыћ керек десек те, Адамныѓ заѓѕар џлылыѕын сен саѕынышымен есепте. Онсыз сен тiптi тџлпар да болсаѓ ћосыла алмайсыѓ ћатарѕа, Ќуелi ќбден саѕынып алмай, шыѕушы болма сапарѕа. Саѕынбай барсаѓ, теѓiз де сенiѓ тебiренбес жастыћ шаѕыѓдай Бџлбџлдыѓ даусын есiте алмайсыѓ, бауларѕа кiрсеѓ саѕынбай. Саѕынбай барсаѓ, таулар да сенiѓ алдыѓнан шыћпас асћаћтап, Ойлауыѓ мљмкiн дљниенi мынау кеткен екен деп тас ћаптап... – секiлдi тљпсiз тереѓ сырлы жолдарды жазѕан аћынныѓ аты ешћашан џмытылмаћ емес. 1987 ж.

ЖЏМЕКЕННIЃ «ШУАЋ» ЖЫРЛАРЫ Бџрын поэзиядан бастап, прозаны да «бiраз жерге апарып тастаѕан» замандас жазушымыз Жџмекен Нќжiмеденов соѓѕы жылдарда ќу бастаѕы туыс жанрымен ћайта табысып, екi-љш 'леѓдер кiтабын таѕы жариялап љлгiрiптi. Бiр-бiрiне к'п џћсай бермейтiн осы жинаћтардыѓ iшiнде «Шуаћтыѓ» орны ала б'тен к'рiнедi. Небќрi алпыс 'леѓнен ћџралѕан жинаћћа негiзiнен аћынныѓ ќрћилы таћырыптарѕа жазылѕан лирикасы топтастырылѕан. Оћырманѕа мќлiм, Ж.Нќжiмеденов алпысыншы жылдарда ћазаћ поэзиясындаѕы философиялыћ лириканыѓ талантты жас 'кiлдерiнiѓ бiрi ретiнде к'рiнген болатын. Содан берi ол ќдебиеттiѓ ќр жанрында кљш сынап байћады. Соныѓ бќрiнде де ол, бiздiѓше, поэзиядан, оныѓ еѓ жолы болѕыш баѕыты – философиялыћ лиризм аулынан онша к'п алыстап кете ћойѕан жоћ. Жџмекен осы кљнге дейiн талай 'леѓ, толѕау, дастан, баллада жазды, осыныѓ ћай-ћайсысында да ол алдымен орамды ой, сырлы сезiмнiѓ жыршысы ретiнде танылып келдi. Бљгiнгi аћын шыѕармашылыѕын оныѓ бџрынѕы танымал ћолтаѓбасымен салыстыруѕа болѕанмен, теѓестiрудiѓ ћисыны келмес едi. Cйткенi, бџл кезде ћырыћтыѓ ћырћасына шыѕып алѕан ћаламгер шыѕармашылыѕынан кекселiк пен кеѓесшiлдiктi, аћылг'йлiктi емес, шын есейгендiктi iздеп табатыныѓыз аћићат. Зоология мџѕалiмiне бiр шќкiртi џнамай, Бердi оѕан сџраћтыѓ еѓ ћыѓырын: – Айтшы, – дептi, – тышћандардыѓ ѕџмырын... Тышћан осы ћанша жасап 'ледi? Орнынан сќл к'терiле тљсiп паѓ: – Мџны сџрау керек, – дептi, – мысыћтан! «Ѕџмыр ертегiсi» аталѕан 'леѓнiѓ дќл осылай басталуы тым ѕаћлияшыл лирикалыћ кейiпкердiѓ ќншейiн бой сылауы болып к'рiнуi де мљмкiн. Бiраћ 'леѓдi оћи келе, оныѓ iшкi маѕынасын ћаза бересiз, бiр ћыртыстан соѓ екiншi бiр ћат-ћабаттар ашыла бередi:

Таѕдырына тышћан ћалай т'зiп жљр? Бiр жай менiѓ бауырымды езiп жљр: Жауыздыћ пен арамзалыћ бљгiнде Ќр есiктiѓ тљбiнде, Аузын аѓдып ќр iннiѓ, Ќр елдiѓ бiр сылдыратып бџтасын, Аш мысыћ боп дљниенi кезiп жљр. Ћым-ћиѕаш тартысћа толы бљгiнгi дљниенiѓ бетќлпетiн аћын осылайша суреттейдi. «Жиырма бес жасында соѕыс деген мысыћтыѓ тырнаѕына тљскен» ќкесiн, Отан љшiн ћџрбан болѕандарды еске тљсiре келiп, ол ћазiргi империализм жайлаѕан тараптарды: Мысыћ – тќбет! Мысыћ – тiлек! Мысыћ – к'з! Мысыћ тiрлiк, мысыћ табан саясат – деп ќшкерелейдi. С'йтiп, сџраћ-жауап тљрiнде тым ћарапайым басталѕан 'леѓ ќлеуметтiк биiкке ћарай ћџлаш сермейдi. Жеке бастыѓ сырын, жалћыныѓ ћам-ћарекетiн жалпыныѓ ой-мљддесiмен орайластыру талабын Нќжiмеденов поэзиясыныѓ жаћсы сипаты ретiнде тануымыз керек. Cйткенi, ћаншама жљрек елжiретерлiк мџѓ-сырлар аћынныѓ жекелiк уайым-ќрекетiнен аспай жатса, кезiнде оѕан ћалай тамсанып, ћол соћћанымызбен, мезгiл 'ткен сайын талѕампаз оћушы мезгiл суреттерiн iздеп таппаса, тљптiѓ тљбiнде жылтыраћтыѓ к'бiн тот басып кететiнi белгiлi. Ќркiм ќр 'леѓнен 'мiр, орта, кљнделiктi тџрмыс талћысы туѕызѕан, бiрде шат, бiрде ћат к'ѓiл кљйлерiн к'- бiрек iздейтiн болды. Поэзиядаѕы лиризмге нќзiктiк жарасћанмен, ќлсiздiк абырой ќпере бермейдi; уайым, ћасiрет – оѕан жат емес, бiраћ кљйбеѓ тџрмыстыѓ кљйкi жыршысы ешуаћыт ешкiмдi ћызыћтырмаћ емес. Ќрине, жалѕан оптимизм де – шын 'нерге жат ћџбылыс. Адам жайында алаѓытћан, алыс-жаћынныѓ ћамын ойлап, кiрпiк iлмеген сергек саћшы поэзияныѓ, жаћсы маѕынасындаѕы ойшыл, уайымшыл 'нердiѓ баѕасы ћашан да

ћымбат. Ќдетте кљнделiктi 'мiрде «уайымсыз адам» деп бiз алды-артына к'з жiберiп бас ћатырмайтын, бос белбеу, тайыз пенделердi айтамыз. Ал адамѕа ћызмет ететiн 'нердiѓ ондай тайыз болмаѕанын ћалаймыз. Осы тџрѕыдан келгенде, Ж.Нќжiмеденовтiѓ «Шуаћ» кiтабына енген «Тџзды жыр», «Аѓшы», «Жџмыстан кейiн», «Ќурешiлiк», «Кљн даѕы туралы» 'леѓдерiн ћџнарлы топыраћта 'нген жапыраћты 'скiндерге жатћызамыз. Аћынныѓ бџрынѕы кiтаптарында туѕан дала, аяулы ауыл таћырыбы к'бiрек жырланатын болса, ендi елден ћол љзбеген, бiраћ бiржола ћала жайлаѕан лирикалыћ кейiпкердiѓ к'ѓiл ќуенiн к'бiрек танимыз. Турасын айтћанда, бџл ќлi тљбегейлi ћала тџрмысына љйренбеген, даласына ћайта айналып ћарайлауы к'п кешегi шаруа баласы. Ендеше оныѓ: Трамвайда тиiстi бiр оѓбаѕан, «Жљйкеѓ жџћа екен» дедi ол маѕан. Ћалыѓ болса ћайтпек екен ол есер, Џлтан жасап алмаћ па екен? Немесе, Байпаћ тiгiп кимек пе екен жыртып ап? Дљкен кездiм, таптырмады бiр тџмаћ, – деп жоћ жерден шќт-шќлекей болѕанына да ќбден сенесiз. Дегенмен, ол ћазiргi ћала тiршiлiгiнiѓ, урбандыћ 'мiрдiѓ артыћшылыѕын аныћ бiлетiн к'кiрегi ояу, к'зi ашыћ кейiпкер: Џлы ћала болып кеттi бџл ћала, Бiр кезiккен адамыѓды к'шеде Ћайта к'ру ћиындады десе де, Ей, адамдар, к'птiгiѓдi бџлдама! – деп, ћазiргi ћаланыѓ 'скендiгiн онда тџрушы халыћ саныныѓ молаюынан г'рi тереѓiрек тљсiнгiсi келетiн сол кейiпкер таѕы бiрде: Жапыраћ тџр к'з жасын жанарына iркiп ап, Жас шырмауыћ фонтан боп атћылады бџрћырап.

Мќрмќр љйлер – бiр ѕажап, Балкондары – ертегi, Жасыл баѕы ымыртта ертегiлер шертедi, – деп ћуана, сљйсiне с'йлейдi. «Шуаћ» жинаѕына енген шыѕармалардыѓ iшiнде «Саѓырау мен соћыр», «Дуадаћ», «Кетiк пен кiрпiш», «Теѓiздер мен шалшыћтар» аталѕан балладалардыѓ бiтiмболмысы б'лектеу к'рiнедi. «Кетiк пен кiрпiште», мысалы, елiне жайлы бiр ќкiм 'тiрiк ауырып, к'ѓiлiн сџрай келгендерге: Сырћатымныѓ дауасын 'зiм айтар халiм бар, Ћазiр iздеп ћаладан кетiк кiрпiш табыѓдар. Соны бассам ћыздырып жазыламын, – дедi ќкiм, Баяѕыдан дертiмнiѓ дауасы осы болатын! Бiраћ жерлестерi кљллi шањарды аралаѕанмен, к'шеде к'лденеѓ жатћан сыныћ кiрпiш iздеп таппайды. Аћырысында бiреуi тџрып, љйiн бџзып, бар кесегiн арћалап келмекке ќзiр екенiн мќлiмдейдi. Сонда ќлгi ќдiл ќкiм басын к'терiп, осыныѓ бќрiн халћын сынау љшiн, астананыѓ тазалыѕын тексеру љшiн ойлап тапћан амалы екенiн мойындайды. Автор бџдан: Ауырмайды ер, сондыћтан мќн бермейдi тасћа да, Халћын ќкiм сынайды, сынайды тек басћаша, – деп тљйiн жасайды. Жџмекеннiѓ осы таћылеттес балладалары ежелгi Шыѕыс аћындарыныѓ шыѕармашылыѕын еске тљсiретiнi с'зсiз. Руми мен Жќмидiѓ алуан таћырыпћа жазѕан философиялыћ балладалары бџл екеуiн џлы аћын ћатарына ћосћаны мќлiм. Бљгiндерi ћазаћ поэзиясында да баллада жазу баршылыћ. Бiраћ солардыѓ к'бi ауыл-аймаћ т'ѓiрегiндегi џсаћ-тљйек оћиѕаларды тiзбелеуден, ќрi кеткенде арзан экзотикадан аспай ћалатын. Осы ретте Нќжiмеденов балладалары кќдуiлгiдей ден ћоярлыћ дљниелер болып шыћћан. Ж.Нќжiмеденов ќуел бастан образбен ойлап, сурет-

пен с'йлейтiн аћын. Оныѓ осы ћасиетi бџл кiтабында да айћын к'рiнедi. Меѓi бар ћыз сљйкiмдi келедi ѕой, Кљннiѓ де меѓi шыѕар, Кiм бiледi, – деп кљн бетiндегi ћара даћтан сџлулыћ iздейтiн аћын бiрде: Тiкеннiѓ де жылтылдап инелерi, Жел алдында жiбек боп именедi, – деп тамсанады. Бџрын-соѓды поэзияда тiкенек ш'птен мџндай поэзия тапћан авторды байћаѕан жоћпыз. Мџндай тыѓ теѓеу, баламаларды тiзбелей беруге болар едi. «Шуаћ» жиинаѕы жанрлыћ, стильдiк жаѕынан да жџпыны к'рiнбейдi. Мџнда азаматтыћ таћырыпћа жазылѕан салдарлы жырлармен ћатар, бiр сќттiк к'ѓiл-кљйiн аѓѕартатын ћысћа иiрiмдер де жеткiлiктi. Осыныѓ бќрiнде де аћынныѓ ќбден айћындалѕан лирикалыћ ќуенiн ѕана емес, болмыс сырына љѓiле бiлетiн зердесiн танимыз. Ж.Нќжiмеденов поэзиясы бџрыннан iшкi драматизмге кенде емес едi, ал соѓѕы кiтаптарында аћынныѓ лирикалыћ ћањарманы тџрмыс-тiршiлiктiѓ ћат-ћабат ћайшылыћтарына араласа бiлетiн белсендiлiгiн аѓѕартты. 1981 ж. «ЖАНАРТАУ ЖЉРЕК» ЖИНАЅЫ Ќдебиетке алпысыншы жылдардыѓ басында келген талантты буын 'кiлдерiнiѓ бiрi – Жљсiп Ћыдыров. Ол соѓѕы кездерде аћындыћ 'нердiѓ 'зiне тќн 'згеше ћырынан к'рiнiп жљр. Cзге ќдебиеттерде белгiлi бiр таћырып т'ѓiрегiнде топтастырылатын, бас-аяѕы тџтас, идеялыћ-к'ркемдiк

желiсi ортаћ ћџрылѕан 'леѓдер кiтабын жазу ежелден бар дќстљр. Соныѓ бiрi – махаббат жайындаѕы жеке жинаћтар. Осыдан бiрнеше жыл бџрын В.Федоров пен Р.Ѕамзатовтыѓ осы таћырыпћа – махаббат таћырыбына арнап арнайы кiтаптар жариялаѕаны жџртћа мќлiм. Бiздiѓ поэзиямыз да, шљкiр, ћазiр таћырыптан кемдiк к'рiп жљрген жоћ. Бiраћ бiр ѕана таћырып т'ѓiрегiне ћџрылѕан, композициялыћ жаѕынан тџтас жинаћтар ќзiр онша к'п емес. Шынында, неге Отан, Туѕан жер туралы, Заман, Адам туралы, Махаббат, Достыћ, т.б. љлкен џѕымдарды жан-жаћты ћамтитын жеке жинаћтар шыѕармасћа? Ала-ћџла жазылѕан алуан тљрлi 'леѓдерден г'рi, бќлкiм, мџндай кiтаптардыѓ оћырманѕа етер ќсерi, эстетикалыћ ћуаты да аућымдыраћ болар едi. Жљсiп Ћыдыровтыѓ жаѓа жинаѕы, мiне, осындай iзгi ниеттен туѕан. Аћын «Жанартау жљректе» Махаббатты жырлайды. Бџл, негiзiнен, ќйелге деген махаббат. Сен мендей љздiгiп ѕашыћ болып к'рдiѓ бе, Махаббат деген тќѓiрге таусыла ћџлап сендiѓ бе? Алтын айдарыѓнан арындай есiп жел кљнде, Азабына оныѓ раћаттанып к'рдiѓ бе? Осы шумаћты кљллi жинаћтыѓ лейтмотивi десе де болѕандай. Бџрын махаббат дќмiн татпаѕан, с'йтiп талай кљнi зая кеткен лирикалыћ ћањарман ендi бiрде баћыт ћџсын ћолына ћондырып, мына жарыћ дљниеге жаѓа келгендей болады. Оныѓ тапћан жары – дљниедегi асћан сџлу перизат, пейiштен соћћан самал желдей к'рiнедi. Табынам саѕан бас џрып, Сезiмiмдi айтар тiл бар ма! К'з жасым желмен шашылып Ћалмаса болды ћџмдарда! – деп бар жљрекжарды шынын аѕытћан кейiпкер таѕы бiрде: Басыма баћ кеп ћонѕалы, Болдым мен ѕашыћ аћ таѓѕа. Болдым мен ѕашыћ баћтарѕа.

Сабырсыздана ћараймын «Сабыр» деген дџшпанѕа. Сары ала ћаздай саѕыныш Сќулеме ћарай џшћанда – Саѕындым десе болѕаны! – деп тебiренедi. Аныћ аћындыћ тiлмен т'гiлiп жатћан осынау шуаћты жолдарѕа оћырман к'ѓiлi де љн ћоспауы, толћымауы мљмкiн емес. Автор махаббаттыѓ бар иiрiм-ћайырымдарын: саѕынышы мен назын, шаттыѕы мен мџѓын, айрылысуы мен табысуын жырлайды. Дала, тау, аспан, су к'ркiн де тљптљгел махаббатћа телидi. Жљсiптiѓ Махаббаты мен Табиѕаты ћатар жљредi екен. Туасы, осы кiттапты Махаббат пен Табиѕат жыры деп атаса да болѕандай екен. Бџрын к'бiне-к'п ќлеуметтiк-азаматтыћ поэзияѕа ден ћойып, публицистикалыћ машыћћа тљсiп алѕан аћынныѓ ендi келiп, интимдiк лирикаѕа ћалам тартуы, адам жаныныѓ нќзiк ћылдарын шертiп, љлбiреген сезiм пернелерiн д'п басуы тосын, тыѓ мiнездей к'рiнедi. Ќрi аћынныѓ бџл талабы ќншейiн жаћсы ниет ћалпында ћалмай, поэтикалыћ ажарлы мљлiкке айналѕаны сљйсiндiредi. Шынында, азаматтыћ лирика мен интимдiк лириканыѓ арасында ешбiр ћайшылыћ жоћ екенiн осы жинаћты оћып шыћћанда таѕы аѓѕарамыз. Аныћ шебердiѓ ћолына тљссе, кез келген таћырып жарћырап ашылып, айдарлы дљниеге айналып кететiнi рас. Бџл – бiр. Екiншiден – Жљсiп бџрын 'леѓ жазѕанда жаѓа тљр iздеуге, былайша айтћанда, экспериментке ћџмарлау едi. Ол тќжiрибелерi бiрде сќттi, бiрде сќтсiз шыѕып жататын. Ал мына кiтапта ол ондай «ќурешiлiкке» бармапты. Кќдiмгi дќстљрлi формадан шыћпай, Мџћаѕали Маћатаев айтћан, «кљпi жамылѕан ћазаћтыѓ ћара 'леѓiмен-аћ» талай сезiм сырларын жерiне жеткiзе айтыпты. Он бiр буын мен жетi-сегiз буыннан ћџралатын ќдемi, ќуендi ырѕаћтар аћынѕа ћалтћысыз ћызмет етiптi. Егер осы кiтапты бџрынѕыша «ћџйтырћыландырѕанда» буынбуынды сындыртып, музыкалыћ терминологияѕа, техникалыћ тќсiлге толтырѕанда, с'з жоћ, ол бар реѓктен айры-

лар едi. Мазмџнѕа сай табылѕан тљр махаббат туралы лирика кiтабыныѓ идеялыћ-к'ркемдiк шашпауын осылай к'тере тљскен. Махаббат – ќрi «ескi», ќрi тџраћты, мќѓгiлiк сезiм болса, оны жырлаѕанда да сол дќстљр айналасынан табылудыѓ ешбiр ерсiлiгi жоћ екен. Осындай жаћсы кiтаптыѓ ара-арасында белбеуi бос, жiгерсiз шумаћтарды, ћайталауларды, машыћты тќсiлдердi к'рсек, оѕан таѕы к'з жџмып отыра алмайтын ќдетiмiз. Оћырман атаулыныѓ мiндетi тек ќйтеуiр жаћсылыћћа бас шџлѕып, «жол болсын» айта беру емес. Аћын кейде лапылдаѕан сезiм жетегiне ерiп кетедi де, маѕынаны, ойды осалдатып алады. Мысалы, ќп дегеннен басталатын ш'л туралы 'леѓде образ да, ырѕаћ та, ќуен де жеткiлiктi, бiраћ авторлыћ идея-мџрат аныћ емес. Ш'л. Ш'л. Алып барады бiр ш'л деген, Туѕалы мен мџндай ш'лдi к'рмегем. Ќлде бџл менiѓ баћ па кеѓ маѓдайыма лайыћ Таѕдыр к'п пенделерге бермеген? – деген тљйiннен барѕа ћанаѕат етпеу, тiрлiкке ынтызарлыћ, ћызыћћа тоймау, махаббат iздеу секiлдi жайларды аѓѕарѕандаймыз. Бiраћ арнайы дайындыѕы, ћасында џѕындырушысы жоћ ћарапайым оћырманѕа сол алыс, бџлыѓѕырлау идея жете ћоя ма? Жинаћта ћџрѕаћ таѓдану, ќйтеуiр «сџлусыѓ, кереметсiѓ!» деп дќрiптей беретiн шумаћ та кездеседi: Ћараймын тоймай нџрлы дидарыѓа, Бола ма бџл баћытћа илануѕа. Ћараймын – сендей асыл ћазынаны Таѕдырдыѓ маѕан ѕана ћиѕанына... Кейбiр лейтмотивтерде жаѓалыћ жоћ: К'зiѓнен айналайын м'лдiреген... К'зiѓнен айналайын кљлiмдеген... К'зiѓнен айналайын ойнаћтаѕан... К'зiѓнен айналайын тџманданѕан...

Махаббатты дќрiптеу љстiнде шектен шыѕып кететiн тџстар да бар: Жалаулаѕан жеѓiсiм, Бiз бiргемiз жолда ауыр. Жан пида етсем сен љшiн, Раћат шыѕар ол да бiр! Таѕы бiр ойланатын жаѕдай – осы кiтаптыѓ аталуы к'ѓiлге ћонбайды. «Жанартау жљрек» – тым асћаћ, ќрi дерексiз атау. Нќзiк сезiмдi, нџрлы махаббат сырларын шертетiн лирика кiтабын жанартаумен ћатыстыру ћалай да ћисынын таппай-аћ тџр. Дегенмен, Жљсiп Ћыдыровтыѓ кейiнгi жылдарда жазѕан лирикалыћ 'леѓдерi талантты аћынныѓ 'су, iздену, табу љстiнде екенiн дќлелдейтiн, оћырман ћауымныѓ кќдесiне асћан бџйымдар екенi даусыз. 1977 ж. ТАЛАНТЋА ТАЅЗЫМ Жинаћћа автордыѓ ќр тџста жазѕан маћалалары, ќр жиында с'йлеген баяндамалары топтастырылѕан. Композициялыћ жаѕынан алып ћараѕанда, мџныѓ пќлендей с'кеттiгi жоћ. Кiтапты шынында да ден ћоя, ћызыѕа оћып шыћтыћ. Оныѓ себебi – сыншы негiзiнен бљгiнгi кљннiѓ ќдеби процестерiн с'з етедi, бљгiнгi к'ркем с'з 'нерiнiѓ баѕыт-баѕдарын, идеялыћ-эстетикалыћ iзденiстер аућымын ћамтуѕа тырысады. Еѓ жаћсысы – сыншы жинаћтаушы, теориялыћ пiкiрлер айтудан жасћанбайды. Кейде жалпыѕа белгiлi жайларды тќптiштеп кететiнi бар, кейбiр шыѕармаларды артыћ-кем баѕалауы да кездеседi, дегенмен, оныѓ 'зiндiк позициясына, 'зiндiк тџжырымдарына назар аударуѕа тура келедi. С.Ќшiмбаевтыѓ сыншылыћ ойыныѓ ћџптарлыћ бiр ћасиетi – џлттыћ тар шеѓберде ћалмай, бљгiнгi ћазаћ ќдебиетiнiѓ жетiстiк, кемшiлiктерiн одаћтыћ, тiптi

ќлемдiк ќдебиет дќрежесiмен дќйiм салыстыра отырып ћарайды екен. Мџнысы таѕы шетке табынушы космополиттiк мiнезге џћсамайды, жаћсыдан љйренiп, жаманнан жиренуге бастайтын, идеялыћ ћазыѕы берiк тќсiл секiлдi. Ќдебиеттiѓ ќлеумет 'мiрiмен ћарым-ћатысын аша отырып пiкiр айту да – сыншы ћаламына тќн ќдет болып ћалыптасћан. Рас, бџл жинаћтаѕы екi-љш шыѕармашылыћ портреттердi атамаѕанда, белгiлi-белгiсiз шыѕармаларѕа берiлген тереѓ талдауларды к'п џшырата бермеймiз, автор ќдебиеттiѓ социологиялыћ мќнiн де ашып к'рсетуге ќбден т'селiп алѕанымен, оныѓ эстетикалыћ сыр-сипаттарына, образдыћ тiзiлiмдерiне к'бiне наћты пiкiр айтудан бойын аулаћ џстайтыны байћалады. К'ркем талдаулар жасауѕа Саѕаттыѓ ћарымы жетпейдi емес, мџнысы, бќлкiм, «ћулыћ» та шыѕар... Оныѓ љстiне, сыншы «Талантћа таѕзым» жинаѕында алдына ондай маћсат ћоймаса да керек. Бџл жолы ол с'з 'нерiнiѓ жалпы мџрат-мљддесi, алѕан асулары жайындаѕы жалпы пiкiрлерiн ортаѕа салуды к'здеген. Сыншы ол мiндетiн толыћ 'теп шыћћан. Ендi осы жинаћтаѕы жеке маћалаларѕа назар аударайыћ. «Ленин жќне ќдебиет» – к'лем жаѕынан да, к'ркi жаѕынан да жинаћтаѕы маѓызды шолудыѓ бiрi. Мџнда Октябрь революциясыныѓ данышпан к'семi В.И.Лениннiѓ жалпы к'ркем творчество, ќдебиет жайлы ќр кезде, ќр жерде айтылѕан пiкiрлерiн жинаћтай келiп, сыншы бљгiнгi ќдебиеттiѓ, ќдебиет ћайраткерлерiнiѓ алдында тџрѕан жауапты парыздарѕа айналып соѕып отырады. Лениндiк бейнелеу теориясыныѓ негiзгi баѕыттарын ќдемi тљсiндiрiп отырады. Еѓ жаћсысы – к'семнiѓ 'мiрбаянына ћатысты ћызѕылыћты штрихтарды мысалѕа келтiредi де, содан 'зiндiк, ќдебиетшiлiк ой-топшылаулар жасауѕа тырысады. Мысалы, Лениннiѓ 'мiрiнде, революциялыћ кљресiнде к'ркем ќдебиеттiѓ ћаншалыћты шешушi ћызмет атћарѕанын дќлелдеу љшiн автор: «Ульяновтар семьясыныѓ кiтапханасында, басћасын айтпаѕанда, тек балаларѕа арналѕан орыс жќне шет ел жазушыларыныѓ 400-ге жуыћ кiтаптары болѕан екен» деп жазады. Ал Лениннiѓ Кремльдегi кiтапханасында к'семнiѓ к'зi тiрiсiнде 8400 кiтап болса, оныѓ iшiнде 270 тiл, ќдебиет,

соны еѓбектер, 100-ден аса жалпы к'ркем'нер мќселелерiне арналѕан еѓбектер тџруы, Лениннiѓ РКП(б)-ныѓ ХI съезiнiѓ анкетасына «28 жыл ќдебиетшi ретiнде» деп ћол ћоюы, 1904 жылы Н.В.Валентинов Чернышевскийдiѓ «Не iстеу керек?» романын жаратпай с'йлегенде, оѕан Лениннiѓ ара тљсуi, т.б. фактiлер бџрыннан оћырманѕа мќлiм шыѕар. Бiраћ соныѓ бќрiнiѓ басы ћосылып, ќдебиет сыншысыныѓ ћолына тљскенде, жаѓа ћыр-сырларымен жарћырап шыѕа келедi екен. Дегенмен, осы маћаладаѕы кейбiр пiкiрлермен келiсу ћиын. Автор Достоевский туралы Эйнштейннiѓ субъективтiк баѕасын келтiре отырып: «Себебi оныѓ ќйгiлi относительдiк (относительдiк емес – салыстырмалы! О.С.) теориясын ашуына Достоевскийдiѓ «Аѕайынды Карамазовтар» атты романындаѕы жазушы концепциясыныѓ к'п ыћпалы тиiптi» деп ћорытынды жасайды. Эйнштейн Достоевскийдiѓ баѕасын арттырып, 'зi тџстас Гауес секiлдi физиктердiѓ беделiн тљсiру љшiн осындай пiкiрдi айтса айтћан шыѕар. Кейде џлы адамдарда да асыѕыс, ќдейi айтылѕан пiкiрлер кездесе бередi. Соныѓ бќрiне сын к'зiмен ћарау – оћырман мен сыншыныѓ мiндетi. Осы маћаласында Саѕат А.П.Чеховтыѓ атаћты «Алтыншы палата» ќѓгiмесiн «философиялыћ повесть» деп баѕалапты. Ќѓгiменiѓ к'лемiн, оныѓ тереѓ мазмџнын ескерiп, осылай баѕасын асырмаћ болѕан. Жанр атауы ќсте шыѕарманыѓ беделiн к'термейдi. Сондыћтан бiз мџндай «субъектизимге» ћосылмаймыз. Ћазаћ ќдебиетшiлерiнiѓ кейбiрi бџрыннан-аћ осындай к'термеге ћџмар болѕан. Мќселен, С.Мџћановтыѓ «Балуан шолаћ» повесiн – роман, М.Ќуезовтiѓ «Ћилы заман» повесiн – роман, З.Ћабдоловтыѓ «Cмiр џшћыны» повесiн – роман деп жазѕандарды талай к'рдiк. Сол секiлдi бџѕан керiсiнше жаѕдайлар да џшырасады. Ѕ.Мљсiрепов, мысалы, 'зiнiѓ «Кездеспей кеткен бiр бейнесiн» поэма атайды, ал шын мќнiсiнде бџл – кќдуiлгi повесть едi. «Фактiлер, проблемалар жќне мiндеттер» деп аталатын маћаласында автор соѓѕы жылдардаѕы ќдеби сынныѓ ахуалын с'з етедi. Ќсiресе мџнда оныѓ ќдеби сынды 'сiп-'ркендетудiѓ жалпы ћаѕидаларына ѕана емес, прак-

тикалыћ 'рiсiне тоћталѕан жерлерi к'ѓiлге ћонымды-аћ. Автор баспас'зде бiрлi-жарым рецензиясы к'рiнген жас талапкерден бастап академик Ћаратаевћа дейiнгi сыншыларды, сыншы еместердi ондап, жљздеп атап 'тедi. Егер шынында Саѕат айтћандай, осылардыѓ бќрi «шыѕармашылыћ белсендiлiк к'рсетiп» жљрсе, онда ћазаћ ќдеби сыныныѓ жџлдызы ќлдећашан жоѕарылап кетер едi-ау деген ой келедi. Сонан соѓ: «Сынѕа ћиындыћпен ћиналып келiп, бiраздан соѓ ќдебиеттiѓ жанѕа жайлы, ћалтасы майлы басћа жанрларына оп-оѓай ауысып кетiп жатћандардыѓ саны аз емес» дей келiп: «Р.Тоћтаров, Ќ.Кекiлбаев, М.Маѕауин, О.Сќрсенбаев, М.Сћаћбаев, Ѕ.Ћабышев, Џ.Доспанбетовтердiѓ бџл кљнде бiржолата прозаѕа ауысып кетуiнiѓ тљпкi себептерi сыншы жолыныѓ тар да тайѕаћ ќрi соћтыћпалы, соћпаћсыз екендiгiн» де дќлелдей тљсу керек шыѕар. Ќ.Кекiлбаев, мысалы, ћазiр де ара-тџра сын жазып ћояды, ќрi ол ќдеби 'мiрбаянын сыннан емес, поэзиядан бастаѕан секiлдi едi... Р.Тоћтаров, М.Сћаћбаев о бастан проза жазатын. Демек, бџл жiгiттер ежелден профессионал сынныѓ тџраћты кадрi болуѕа «шамалары» жетпейтiнiн аѓѕартћан. Сонан соѓ талантты сыншы-ѕалым Р.Нџрѕалиев еѓбектерiне 'те ќдiл баѕа бере отырып, Саѕат ћызды-ћыздымен: «Ћазiр модаѕа айналып кеткен поэтика деген о баста Аристотель ћолданѕан грек с'зiн ћазаћ сыны мен ќдебиеттану ѕылымында алѕаш рет айтып, ћолданѕан да осы Р.Нџрѕалиев болатын» деп жариялайды. Мџндай пiкiрмен 'зге ѕџламалар келiсе ћояр ма екен? Бџрынѕы классиктердi айтпаѕанда, Ќ.Тќжiбаевтыѓ «Cмiр жќне поэзия» деген кiтабында сол поэтикаѓыздыѓ сыр-сипаттары едќуiр ашылатын секiлдi едi-ау... «Сыншыл ой сипаты» атты маћалада автор 'зiнiѓ бљгiнгi ќдеби сынѕа деген к'зћарасын тереѓдете тљседi. «Парызѕа лайыћ парасатты с'з» – С.Ќшiмбаевтыѓ ќдеби сын туралы ойларыныѓ жалѕасы. Мџнда профессионал сыншылардыѓ еѓбегi емес, жазушылардыѓ 'здерiнiѓ ќдеби сынѕа ћосћан сыбаѕа-салмаѕы жан-жаћты, жаћсы айтылады. Мысалы, 'з басым «сыншыл реализм» деген терминдi М.Горький енгiзгенiн бiлмеушi едiм... Автордыѓ Т.Ќлiмћџлов, Ќ.Нџрпейiсовтiѓ сыни

кiтаптарына берген баѕасы да ќдiл, дќлелдi болып шыћћан. Жинаћтаѕы 'те ойлы жазылѕан материалдыѓ бiрi – «Тарлан талант таѕлымы» аталады. Мџнда љлкен суреткер Ѕ.Мљсiреповтiѓ шыѕармашылыћ зертханасы жан-жаћты тереѓ ашылѕан. Сџраћ-жауап тљрiнде жазылѕан маћалада небiр џтырлы байћаулар, џтымды ойлар бар. Ѕабеѓнiѓ ќсiресе ћазаћ ќѓгiмелерi т'ѓiрегiндегi толѕамдарында тыѓ, тосын пiкiрлер к'п. Сонымен бiрге, Саѕат бџл материалда жазушыныѓ 'мiрбаянына ћатысты бiраз ћызыћты деректер келтiредi. Cйткенi бiзде осы кљнге дейiн Ќуезов, Мџћанов, Мљсiрепов, Майлин, Жансљгiров секiлдi классиктерiмiздiѓ ќдебиет оћулыћтарындаѕы жадаѕай хабарламаларынан басћа, бас-аяѕы тљгел, толыћ 'мiрбаяны жоћ. Осы жинаћта «Жљгi ауыр жљрдек керуен» атты бiр материал бар. Мџнда автор замандас жазушылармен ќѓгiмедљкен ћџрады. Д'ѓгелек столдыѓ таћырыбы – 70-жылдардаѕы ћазаћ прозасы. Бџл сџхбаттыѓ бiр жаћсы жерi – ќдебиет ондай болуы керек, сын мџндай болуы керек деген жалпылама с'зден г'рi наћты пiкiрлер, наћты талдаулар бар. Кейбiр тџстарда субъективизм сарыны кездескенiмен, осыныѓ бќрi ойласу ретiнде берiлгендiктен, ерекше ынта ћойып оћып шыѕасыз. Мќселен, осы диалогта I.Есенберлиннiѓ «Ћањар», Ќ.Ќлiмжановтыѓ «Махамбеттiѓ жебесi» романдарына бiздiѓше, тым асыра баѕа берiлдi де, екеуiн де танымдыћ сипаттаѕы шыѕармалар ретiнде ћарастыру бар. «Ћањарды» бiлмеймiз, ал «Махамбеттiѓ жебесi» ќншейiн очерки стильден к'п џзап кете алмаѕан, тамаша таћырыптыѓ идеялыћ-к'ркемдiк шешiмi табылмаѕан ќлжуаз кiтап екенi кезiнде ќдеби сында айтылѕан болатын. Ћазаћстан Компартиясыныѓ XV съезiнде тарихи таћырыпћа жазылѕан 'зге де шыѕармалардыѓ бойындаѕы елеулi таћырыптарѕа назар аударылѕаны мќлiм. Осы диалогта Ћ.Жџмадiловтiѓ «Соѓѕы к'ш» романына «эпигоншылдыћ» деген айып таѕылады. Ал «Соѓѕы к'штiѓ» ондай ћџрып ћалѕан шыѕарма емес екенiн С.Ќшiмбаевтыѓ 'зi ќдемi дќлелдеп шыћћан. Диалогта Д.Ќбiлев, С.Жљнiсов романдарыныѓ атына айтылѕан сынѕа да тљп-тљгел ћосылуѕа болады. Сонан соѓ осы кљнгi «модаѕа» айнал-

ѕан «Жљз жылѕы жалѕыздыћ», «Ћара ханзада», «Аэропорт» секiлдi батыс романдарына берiлген баѕада байћаѕыштыћ, туралыћ бар. Осындай д'ѓгелек стол басында айтылѕан пiкiр алысуды бiр автордыѓ жинаѕына жiберуге бола ма, болмай ма, ќѓгiмеге ћатысушы 'зге авторлардыѓ хџћын бџл арада ћалай пайдалану керек – бџл арасын айырып айта алмаймыз. Бќлкiм, наћты талдау, наћты пiкiрдiѓ молдыѕын ескерiп, оны осылай кiтапћа енгiзген дџрыс та шыѕар. Ќйтеуiр бџл оћырманѕа џнаѕан диалог. Еѓ бастысы – сол. С.Ќшiмбаев «Ќдебиет мљддесiне адалдыћ», «Cлеѓ с'здiѓ 'рнегi» секiлдi маћалаларында кейiнгi жылдарда бой к'рсетiп жљрген жас прозашы, аћындар шыѕармашылыѕына маѕыналы шолу жасаѕан. Сонымен бiрге, Ќ.Ќлiмжанов, С.Мџратбеков, Р.Нџрѕалиевтердiѓ шыѕармашылыѕына арналѕан маћалалары да бар. Осылардыѓ iшiнде бiзге С.Мџратбеков ќѓгiмелерiнiѓ к'ркемдiк ерекшелiктерiн талдауѕа арнаѕан «Кемел келiсiм» атты маћаласы айрыћша џнады. Мџнда сыншы ћазiргi к'рнектi прозашыларымыздыѓ бiрi болып отырѕан Сайын Мџратбеков еѓбегiнiѓ ерекшелiктерiн ерекше д'п басып, нќзiк талдаулар жасайды. Идеялыћ-к'ркемдiк бiрлiктi џстана отырып, жазушыныѓ 'мiр шындыѕын игерудегi реалистiк машыѕына, 'зiндiк стилiне љѓiледi. С.Ќшiмбаевтыѓ бџл сыни жинаѕынан белгiлi дќрежеде 70-жылдардаѕы ћазаћ ќдебиетiнiѓ бет-бейнесiн к'ремiз десек, асырып айтпаймыз. Наѕыз профессионал сыншы санатында жљрген санаулы сыншымыздыѓ бљгiнгi ќдебиет туралы ойлары, 'зi айтћандай, «ордалы» болып шыћћан. Ќсiресе оныѓ ћорытпа, жинаћтаушы пiкiрлер айтуѕа ќбден т'селiп ћалам сiлтесiне бейiлдiмiз. Саѕат 'су, iлгерiлеу љстiндегi ќдебиет бапкерi екенiн осы еѓбегiмен таѕы айћын танытты ѕой деп ойлаймыз. 1981 ж.

ТОПЖАРЅАН ЖЉЙРIК Ћазаћтыѓ аћындыћ, ќншiлiк 'нерi тарихында «Нартай мектебi» деген џѕым бар. Ол мектептiѓ iргетасын ћалап, ћабырѕасын тџрѕызѕан – белгiлi халыћ аћыны ќрi композиторы Нартай Бекежанов. Нартайдыѓ аћындыћ, композиторлыћ, ќншiлiк 'нерi оныѓ к'зi тiрiсiнде-аћ халыћ сљйiспеншiлiгiне б'ленiп, баршаѕа танымал болѕан. Халыћ поэзиясыныѓ алыбы Жамбыл Жабаев: О, Нартай, шешен таѓдай, ћасћа маѓдай, Аузыѓнан шыћћан с'зiѓ шекер-балдай. Айтыссаѓ, алдырмассыѓ аћындарѕа, Жарћырап ћараѓѕыда жанѕан шамдай! – дейдi. Бџл 1938 жылы Жамбыл шыѕармашылыѕыныѓ 75 жылдыћ тойы кезiнде айтылѕан с'з. Жљлделi жљйрiк Нарекеѓ, Сљйсiнгендей бар екен! – дейдi академик жазушымыз Сќбит Мџћанов. Бџл – 1945 жылѕы 22 июньде Жамбыл ћайтыс болып, ћырѕыз елiнiѓ саѓлаћ аћындары Ќлiмћџл мен Оспанћџл ћазаћ халћына 'леѓмен к'ѓiл айтћанда, соларѕа табан астында жауап берген Нартайдыѓ суырып салмалыћ талантына риза болып айтћан с'зi. «Еѓ алѕашћы кљрделi, к'ркем, тереѓ мазмџнды айтыс 1939 жылы Алматы ћаласында Нартай, Нџрлыбек сияћты екi атаћты аћынныѓ айтысы тљрiнде 'ттi. Айтысушы екi аћын жалынды к'ркем жырларды суырып салма 'леѓмен ћалыѓ жџртшылыћ алдында тудырып жарысты. Еѓбек жемiсiн айту ретiнде Нартай мен Нџрлыбек 'здерiнiѓ облыстары – Семей мен Ћызылорда облыстарын салыстырып с'йледi. Бiрi – шалћар 'зен Ертiстен, екiншiсi – Сырдан шыћћан аћындар осы дќуiрде жаѓѕырып, к'ркейген табиѕат к'рiнiстерiн де, ел ерлiгiн де айтыстыѓ кеѓ жарћын таћырыбы етiп алды» деп жазды атаћты жазушымыз Мџхтар Ќуезов (Шыѕармалар, 17-том, 330–331-беттер).

Ал Нартайдыѓ 1936 жылы Москвадаѕы ћазаћ ќдебиетi мен 'нерiнiѓ тџѓѕыш онкљндiгiнде шырћаѕан «Толћын» ќнiне академик Жџбанов: «Толћын» бiз баяндап кеткен, 'леѓге баѕынышты ћысћа демдi ырѕаћћа ћџрылѕан шыѕармаларына жатпайды. «Нартай ќнi» секiлдi гармонды ћџлаштай созып, даусын шырћай, аспан астын жаѓѕырта айтатын ќн. Мџнда Нартайѕа тќн кеѓ ћџлаш, жљрегiѓдi жылытатын лирика, љлкен гуманистiк кейiп бар» деп жоѕары баѕа бередi («Замана бџлбџлдары», Алматы, 1975, 307-308беттер). 1939 жылы Москвада бљкiлодаћтыћ ауылшаруашылыћ к'рмесiнiѓ ашылуына ћарай љлкен театрда 'ткен халыћ 'нерпаздарыныѓ этнографиялыћ концертi турасында жарияланѕан маћалада (авторы – В.Городинский) «Правда» газетi былай деп жазады: «Осылардыѓ iшiнде айрыћша аћын Нартай Бекежановтыѓ жыры 'те ћызѕылыћты болды. Ол 'зiнiѓ «Отан мерекесi» деген ќнiн сырнайѕа ћосылып, ерекше шабытпен айтып шыћты. Бекежановтыѓ орындау шеберлiгi мен ќсерлi жаћсы даусы шын маѕынасында Москва к'рермендерiнiѓ айызын ћандырды. Оныѓ ќн салу машыѕы уаћытша к'з алдайтын сыртћы жарћылѕа џћсамайды. Бекежановтыѓ ќн салу машыѕы – 'те сирек кездесетiн шынайы 'нер. Бекежановтыѓ даусы ћџлаћћа жаѕымды естiледi. Жиналѕан к'пшiлiк оныѓ ќндерiн ерекше ыћыласпен џйып тыѓдады. Ќншiнiѓ ќсерлi ќуенi, сљйкiмдi даусы с'з маѕынасын бiрден тљсiнiктi етiп к'рсетедi. Бџл – тек асћан суреткерге тќн шеберлiк. С'з маѕынасына жетiк емес жџртшылыћ орындаушыныѓ не айтћысы келгенiн ќннен џћса, бџдан артыћ 'нерпаздыћ бола ма?» («Правда», 28 август, 1939 жыл). Бiздiѓ бiлуiмiзше, орталыћ «Правда» газетiнде суретi басылып, жоѕары баѕа алѕан Жамбылдан кейiнгi екiншi халыћ аћыны да осы Нартай Бекежанов. Бiраћ, 'кiнiшке ћарай, соѓѕы жылдарѕа дейiн Нартайдыѓ бас-аяѕы бљтiн 'мiрбаяны да жазылѕан жоћ. Тiптi кейбiр аныћтамалыћтарда оныѓ туѕан-'лген жылдары ћате к'рсетiлiп келдi. Ћазiр жаѕдай бiршама 'згердi: Н.Бекежановтыѓ

аћындыћ, композиторлыћ творчествосы жайында алѕашћы зерттеулер жазыла бастады. Нартай Бекежанов 1890 жылы Ћызылорда облысы Шиелi ауданы, «Коммунизм» колхозына ћарасты «Бестам» деген жерде орта шаруа отбасында дљниеге келедi. Ќкесi – Алыпхан, Бекежан – љлкен ќкесi. Туыстыћ жаѕына љѓiлсек, Нартай атаћты Аѕыбай батырмен (18001884) аталас, рулас болып келедi. Анасы – Баћтыгљл, туѕан аѕасы Мќнсљр (1875-1933) заманында елге белгiлi аћындар болѕан. Баћтыгљл, мќселен, Сыр бойыныѓ атаћты сљлей аћыны Бџдабай Ћабыловпен (1848-1911) айтысып, жеѓiске жеткен деген с'з бар. Нартай да жасынан ќн-'леѓге ћџмар болып 'седi. К'ѓiлiм ћыран ћџстай аспандаѕан, Он жетi љйiр болып жастан маѕан – Бойыма бiткен 'нер шыдатпады, Џялып айтпай тастап ћашћанменен, – деп 'зi айтћандай, оныѓ аћындыћ, ќншiлiк атаѕы ел iшiне ерте тарап кетедi. Нартай жасынан Сыр бойыныѓ белгiлi аћын-жыраулары Балћы Базар, Кете Жљсiп, Бџдабай, Тасберген, Омардыѓ 'леѓдерiн жаттап алып, ќр тљрлi жиын-тойларда домбыраѕа ћосып айтып жљредi. Ол ежелгi Шыѕыс поэзиясы љлгiлерiн жетiк бiлген. Ѕашыћтыћ таћырыбындаѕы «Лќйлi-Мќжнљн», «Тањир-Зуњра», «Сейфiлмќлiк», ерлiк таћырыбындаѕы «Рљстем дастан», «Iскендiр Зџлћарнайын», «Бањрам», ћиял-ѕажайып таћырыбындаѕы «Шањмаран», «Ќбушањма», т.б. ћиссаларды тљгел жатћа жырлайды екен. Нартай жасынан керуеншiлерге iлесiп, Cзбекстан, Тќжiкстан жаѕын к'п аралаѕан. Cзбектiѓ халыћ ќндерiн, билерiн љйренген, дутар, рубап, нќй секiлдi музыкалыћ аспаптарды еркiн тарта бiлген, Шыѕыстыѓ атаћты «Он екi мџћамын» тќп-тќуiр айту дќрежесiне жеткен. Cстiп аћын-ќншi атанып серiлiк ћџрып жљрген шаѕында, революция алдында Сыр бойына Арћадан атаћты Тайжан аћын келедi. Љкiлi Ыбырайдыѓ жиенi, асћан аћын ќрi ќншi Тайжан Ћалмаѕамбетов (1878-1938) осы жолы Сыр бойындаѕы к'птеген жас аћын-ќншiлерге

'неге к'рсетiп, џстаздыћ етедi. Бџрын к'бiне топ алдына домбыра џстап шыѕатын Нартай бџдан былай Тайжанѕа елiктеп, ендi даусын он екi тiлдi татар сырнайына ћосы шырћауды љйренедi. Осыдан былай кеудесi кеѓ, љнi жџмсаћ гармоны Нартайдыѓ 'мiрлiк серiгiне айналады. Аћын Октябрь революциясын ћуана ћарсы алып, теѓдiк заманын шабыттана жырлайды. Бiрде колхозшы, бiрде бригадир, бiрде мџрап бола жљрiп, жиырмасыншыотызыншы жылдарда ћазаћ ауылында 'тiп жатћан 'згерiстерге белсене араласады. «Жуан атаныѓ тџћымы», «ескiше оћыѕан» деген ќртљрлi жала-пќлелердiѓ салдарынан аѕасы Мќнсљр екеуi тљрмеге де жатып шыѕады. Cзбекстан жаѕында бiраз жыл бас сауѕалап, ћашып та жљредi. Мќнсљрдiѓ сљйегi Наманган ћаласында ћалады. 1926 жылѕы 13 январда Ћызылорда ћаласында Ћазаћстанныѓ тџѓѕыш профессионал театры ашылѕанда, республиканыѓ тљкпiр-тљкпiрiнен жиналѕан халыћ 'нерпаздарыныѓ арасында Нартай Бекежанов жоћ едi. Cйткенi 1925 жылдыѓ жазы мен кљзiнде 'ткен сџрыптауда кљнгей облыстардан ћатысћан 'нерпаздар арасынан тек Ћџрманбек Жандарбеков ћана жарамды деп танылып, 'згелерiнiѓ бастары салбырап ауылдарына ћайтћан. Сол «жарамсыздар» iшiнде Нартай да болыпты... Ал 1934 жылѕы июнь айында 'лкелiк партия комитетiнiѓ сол кездегi басшысы Л.И.Мирзоянныѓ бастамасымен Алматы ћаласында 'ткен халыћ 'нерпаздарыныѓ бiрiншi Слетiне 'згелер ћатарында Нартай Бекежанов шаћырылады. Бџл Слетке Ћазаћстаннан 300-ге жуыћ аћындар, ќншi-кљйшiлер, жыршы-жыраулар ћатысћан. Бџдан басћа бауырлас Cзбекстан, Ћырѕызстан, Тљркменстан, Тќжiкстан, Ћараћалпаћстан жаѕынан да атаћты 'нерпаздар келедi. 1934 жылѕы 14 июньде музыкалыћ драма театры љйiнде болѕан љлкен концертте Нартай 'зiнiѓ «Замана бџлбџлы» атты толѕауын орындап бередi. Бџрын атаћ-даѓћы Ћазаћстанныѓ оѓтљстiк 'лкелерiне к'бiрек тараѕан аћын-ќншiнiѓ есiмi осы Слеттен соѓ кеѓ-байтаћ республикаѕа танымал бола бастайды. Бџл байћауда айрыћша суырылып к'зге тљскен Жамбыл мен Тайжан едi. Ћазаћстан Орталыћ Атћару Комитетiнiѓ ар-

найы ћаулысы бойынша ол екеуiне сол жолы айына 50 сомнан пенсия таѕайындалѕаны газеттерге жазылѕан. 1936 жылы Отанымыздыѓ астанасы Москвада ћазаћ ќдебиетi мен 'нерiнiѓ алѕашћы онкљндiгi болып, республика делегациясын Совнарком председателi О.Исаев пен Оћу-аѕарту халыћ комиссары Т.Жљргенов бастап апарады. Делегация ћџрамында жетi халыћ аћыны болѕан, олар: Жамбыл, Нџрпейiс, Кенен, Нартай, Орынбай, Нџрлыбек, Доскей. 1936 жылѕы 17 май кљнi Љлкен Театр сахнасында ћойылѕан «Ћыз Жiбек» музыкалыћ драмасымен ашылѕан онкљндiкке, одан соѓ 26 май кљнгi ћорытынды концертке КПСС Орталыћ Комитетi Саяси бюросыныѓ мљшелерi тљгелдей ћатысады. Бiрiншi онкљндiктi ашу ћџрметiне Жамбыл ата ие болады. Онкљндiк тџсында Ж.Жабаев, К.Байсейiтова, С.Сейфуллин, Т.Жљргенов, Ћ.Жандарбеков, Е.Cмiрзаћов Мемлекеттiк жоѕары награда – Еѓбек Ћызыл Ту ордендерiмен марапатталады. Халыћ аћындары (iшiнде Нартай да бар) ќр тљрлi еѓбек џжымдары арасында џлттыћ орындаушылыћ дќстљрлердi танытып, айтулы табыстарѕа жетедi. Москвадан ћанат байлап, елге ћайтћан Нартай Шиелi т'ѓiрегiндегi аћын-жыршылар мен ќншi-кљйшiлердiѓ басын ћџрап, к'ркем'нерпаздар љйiрмесiн џйымдастыра бастайды. Бџл ќйгiлi 1937 жыл едi. Кейiн осы к'ркем'- нерпаздар љйiрмесi ансамбльге, ансамбльден концерттiкэстрадалыћ бригадаѕа, соѓында облыстыћ филармонияѕа айналады. Нартай Бекежановтыѓ к'ркемдiк жетекшiлiгiмен жемiстi еѓбек еткен бџл бригада Џлы Отан соѕысы жылдарында шыѕармашылыћ ћанатын кеѓ жая тљстi. Осы жерде айрыћша атап 'тетiн нќрсе: бџл – халыћ аћыны џйымдастырѕан республикадаѕы бiрден-бiр сауыћ отауы едi, оны халыћ «Нартай ансамблi» деп атап кетедi. Аћын 'з т'ѓiрегiне Ћызылорда мен Шымкент облысындаѕы талантты термешiлер мен ќншiлердi, кљйшiлер мен бишiлердi жинап, халыћтыћ 'нер дќстљрiн саћтап ћана ћалѕан жоћ, оны жаѓа биiктерге к'тередi. Жастарѕа 'зi бiлетiн ескi маћамдар мен жырларды љйретуден жалыћћан жоћ. Нартайдыѓ аћындыћ, композиторлыћ, ќншiлiк 'нерiнiѓ шарыћтау биiгi де осы Џлы Отан соѕысы тџсына

д'п келедi. Ол фашизм сџмырайларын ќшкерелеген, кеѓес халћын жеѓiске љндеген, соѕыс ауыртпалыѕын сипаттаѕан к'птеген шыѕармаларды дљниеге келтiредi. Солардыѓ iшiнде «Алтын к'кем», «Жеѓiс жыры» атты ќндерi ерекше бiтiмiмен к'зге тљседi. Аћынныѓ соѓына ерген шќкiрттерiнiѓ с'зiне ћараѕанда, ескiше, жаѓаша хат сауаты бар Нартай 'леѓ-жырларды алдын ала жазып, жаттап алуды ќдет етпеген. Cмiр бойы суырып салмалыћ, импровизаторлыћ даѕдысынан танбаѕан. Ол ќрбiр 'леѓ-жырын ќр тљрлi маћаммен айтып отырады екен. Ќндерiнiѓ к'бiн атап-тљстеп тљсiндiрмеген. Осыныѓ салдарынан ќр тљрлi иiрiммен айтылатын ќуендер ел iшiне жалпылама «Нартай ќндерi» деген атпен тарап кеткен. Ћазiргi орындаушылар ол ќндерге 'зiнше ат ћойып айтып жљр. Солардыѓ iшiнде «Бастау», «Аћайым, жалѕан», «Толћын», «Нартайдыѓ соѓѕы термесi», «Бейбiтшiлiк», т.б. ќндер бар. С'йтiп, Нартай ќндерi – шын мќнiсiнде халыћ ќндерiне айналып кеткен. Кейiнгi зерттеушiлер ол ќндердiѓ саны елуге жуыћ деседi. Атаћты аћын, композитор басћарѕан бригада Ћазаћстан, Cзбекстан, Ћырѕызстан, Ћалмаћ АССР жерiнде, астанамыз Москвада ќлденеше рет болып, ћызыћты концерттер ћояды. 1943 жылдыѓ ћысында Алматыда аћындар айтысы 'ттi. Оны Жамбыл ашып: Уа, Орынбай, Шашубай, Сендер 'зен басындай... Нартай, Ћалћа, Кенекiм, Маясат, Ћуат, Жаћсыбай, Cлеѓ-жырдыѓ 'зенiн Аѕытыѓдар тасћындай! – деп џран тастайды. Кiлеѓ дљлдљл аћындар жиналѕан осы айтыста Нартай, Шашубай, Нџрлыбек жеѓiмпаз атанады. Нартайдыѓ 'зi басћарѕан концерттiк бригадада Ќлiбек Байкенов, Аћмырза Тџяћбаев, Кљндебай Алдоѓѕаров секiлдi белгiлi айтыскер аћындар болѕан. Бџлардан басћа Ауан Шораева, Гљлбањрам Есаманова, Мырзабай

Ќдiлов, Бану Сейтмџратова, Кќделi Тџяћбаева, Хадиша Баймџхамедова, Т'леген Ћаражанов, Ћалампыр Ќдiлова, Сќбит Жљсiпов, Ћџраћ Досжанов, Ќбужљсiп Баймџратов, Жолдыбай Елеукенов, Ћџлан Ауылбаева, Раћия Тџяћбаева секiлдi термешi, ќншi, бишi, кљйшiлердiѓ есiмдерi ћырћыншы-елуiншi жылдары ћалыѓ жџртшылыћћа кеѓiнен танымал болады. 1945 жылдыѓ кљз айында Алматыда џлы аћын Абайдыѓ 100 жылдыћ тойы 'тедi. Бџѕан Москва мен Ленинградтан, одаћтас республикалардан атаћты ќдебиет ћайраткерлерi жиналады. Ћызылордадан шаћырылѕан Нартай Бекежанов опера жќне балет театрында 'ткен салтанатты жиыннан соѓ гармонын џстап сахнаѕа шыѕып, 'зiнiѓ џлы аћын туралы жырын т'гедi: Ардаћты Абай аћын Арћадаѕы, Тереѓ ой, алѕыр шабыт барћадарлы. Артында наћыл болып ћалѕан с'зi Алтындай саћтаулы тџр ћалтадаѕы. Џлы Отан соѕысынан кейiнгi жылдарда да Нартайдыѓ шыѕармашылыѕы толастаѕан жоћ. Бейбiтшiлiктi, бейбiт еѓбектi ћорѕау таћырыбына ќлденеше ќн мен жырын арнайды. 1951 жылѕы 20-21 сентябрьде Алматыда 'ткен бейбiтшiлiктi жаћтаушылардыѓ республикалыћ конференциясына ћатысып, с'з с'йлейдi. Жасы џлѕайып ћалѕан аћын-ќншi 'мiрiндегi зор белес – 1949 жылы май айында Москвада 'ткен ћазаћ ќдебиетi мен 'нерiнiѓ екiншi онкљндiгiне ћатысуы едi. 1936 жылѕы онкљндiктi џлы Жамбылдыѓ ашћаны белгiлi. Оѕан И.В.Сталин басћарѕан Саяси Бюро мљшелерi тљгелдей ћатысса, ќрi ол Љлкен Театр сахнасында 'тсе, бџл жолы 1949 жылѕы 10 май кљнi Ћазаћстаннан келген ћонаћтар П.И.Чайковский атындаѕы мемлекеттiк консерваторияныѓ концерт залына жиналады. Кремльден келген басшылардан президиумда маршал С.М.Буденный отыр. Оныѓ екi ћанатында Ћазаћстан Компартиясы Орталыћ комитетiнiѓ секретарлары Ж.Шаяхметов пен I.Омаров. Осыныѓ алдында ѕана онкљндiктi ашу кезегiн кiмге беру керектiгi с'з болѕанда, к'пшiлiк осы онкљндiкке ћаты-

суѕа шаћырылѕан љш халыћ аћыны Шашубай, Кенен, Нартайдыѓ бiреуi с'йлеуi керек деп џйѕарѕан. Жемежемге келгенде, Iлияс Омаровтыѓ џсынысымен, басшылар Нартайѕа тоћтаѕан. Љстiне жасыл масаты шапан, басына ћџндыз б'рiк киген аћын ћолына гармонын џстап, жџртшылыћ алдына шыѕып, аѓыратып ћоя берген. Шарыћтап ќнiм кетсiн сан ћияѕа, Маћтасам туѕан елдi, с'з сия ма? Сарћылмас баћыт берген, 'нер берген – Айтамын мыѓ бiр алѕыс партияѕа! Нартай Бекежановтыѓ аћындыћ, композиторлыћ, ќншiлiк еѓбегi к'зi тiрiсiнде ќдiл баѕасын алды. 1939 жылы оѕан Ћазаћ ССР 'нерiне еѓбек сiѓiрген ћайраткер атаѕы берiлiп, сол жылы СССР Жазушылар одаѕыныѓ мљшелiгiне ћабылданады. 1945 жылы «Ћџрмет белгiсi» орденiмен наградталады. Cмiрiнiѓ соѓѕы жылдарында аћын денсаулыѕыныѓ нашарлауына байланысты Ћызылордадан 'зiнiѓ туѕан колхозы «Љлгiлiге» к'шiп келедi. ...1954 жылдыѓ сентябрь-октябрь айыныѓ бiрiнде мен атаћты аћынды соѓѕы рет к'рдiм. Онда Шиелiдегi Октябрьдiѓ 14 жылдыѕы атындаѕы ћазаћ орта мектебiнде оћып жљрушi едiм. Жездем Есiркеп Ћабылбаевтыѓ аудан орталыѕындаѕы љйiнде жататынмын. Демалыс кљнi жездем арбаѕа атын жегiп, менi ћасына алып, тау беткейге ћарай жолѕа шыћћан. «Љлгiлiге» жаћындаѕанымызда, шаѓдаћ жолдыѓ љстiмен шоћытып келе жатћан салт аттыѕа џшырастыћ. Мен бiрден таныдым: љстiне к'нелеу шапан, басына елтiрi б'рiк киген Нартай аћын екен. Нартай атыныѓ басын тежеп, Есiркеппен ыћыласпен амандасты. Екеуi ж'н сџрасып, едќуiр тiлге келдi. Аћынныѓ жездеммен, ќсiресе оныѓ туѕан аѕасы Тоћтамыспен дос-жар адамдар екенiн бџрыннан бiлетiн едiм. – Денсаулыѕыѓыз ћалай? К'ѓiлiѓiздi сџрап бара алмай, џятты болып жљрмiз... – дейдi жездем. – Денсаулыћ оѓбай тџр, – деп жљдеу аћын ћабаѕын шытады. – Жаћында Алматыѕа жљрмекпiн. Бќлниске жатып емделмесем, тљзелетiн тљрiм жоћ.