С. А . З АЙ Ц ЕВ , А. Д. К У Р АН ОВ , А. Н . ТО Л СТО В

Ү ЗД І К С І З   К Ә С І БИ   Б І Л І М   Б Е Р У

сынылған

6-шы баспа, стереотиптік

3-177 Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

іnfo@dcg.kz

«Үздіксіз кәсіби білім беру» сериясы

П і к і р б е р у ш і л е р :

Мәскеу қаласының «№ 31 политехникалық колледжі» СПО ГОУ жоғары санаттағы оқытушы

Т.А.Багдасарова ;

С. А.Зайцев 3-177 Шақтамалар мен қондырмалар: оқу құралы / С.А.Зайцев, А.Д.Куранов.— М. : «Акаде- мия» баспа орталығы, 2015. — 64 жаңа, А. Н. Толстов. — 6-ншы баспа, стер. бет.

Жиі кездесетін қосылыстардың шақтамалары мен қондырмалары, бұйымдар мен қосылыстарды ӛлшеу және бақылау құралдары қарастырылды. Оқу құралы «Пісіруші (электр пісіру және газ пісіру жұмыстары)» кәсібі бойынша «Шақтамалар мен техникалық   ӛлшемдер»  ОП.05  және   «Білдекте   істейтін  жұмысшы   (металл  ӛңдеу)»,   «Әмбебап токарь», «Әмбебап Фрезеровщик», «Слесарь» кәсіптері бойынша «Техникалық ӛлшемдер» ОП.01 игеру кезінде қолдануға болады. Жұмыскерлерді машина жасау және металл ӛңдеу кәсіптері бойынша даярлау, қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру үшін орта кәсіби білім беру мекемелерінде қолдануға болады. .

Оқу баспасы

Зайцев Сергей Алексеевич, Куранов Алексей Дмитриевич, Толстов Андрей Николаевич

Оқырманға

Шақтамалар мен қондырмалар негізінде бұйымдарды жасаудың және олардың ӛлшемдерін бақылаудың, сондай-ақ тетіктерді жинаудың техникалық  үрдістері әзірленеді. Осы шақтамалар мен қондырмалар бұйымды жасау нақтылығын сипаттайды және оларға дұрыс жасалмаған есептеулер бұйым жұмысының сенімділігі мен сапасын тӛмендетеді. Ұсынылап отырған оқу құралы сізге әлемнің кӛптеген елдерінде қабылданған үлгілік қосылыстар үшін стандарттау негіздерімен, бұйымдардың, тораптар мен тетіктердің ӛзара алмасушылығымен, шақтамалар мен қондырмалар жүйесімен танысуға мүмкіндік береді.

Осы оқу құралы арқасында сіз:

Стандарттау негіздері

1.1

«Техникалық реттеу туралы» федералдық заң

Ресей Федерациясында стандарттау ұғымына анықтама заңнамалық деңгейде берілді. 2002 жылғы 27 желтоқсандағы «Техникалық реттеу туралы» № 184-ФЗ федералдық заңының 2-бабында стандарттау— бұл қағидалар мен сипаттамаларды ерікті түрде бірнеше рет пайдалану мақсатында оларды орнату бойынша қызмет деп кӛрсетілген. Осы қызметтің мақсаты — ӛнімдер мен қызметтерді кӛрсету және олардың айналымы салаларында реттелікке қол жеткізу, сондай-ақ ӛнімдердің, жұмыстар мен қызметтердің бәсекеге қабілеттілігін арттыру. Заң стандарттау мақсаттарын, принциптері мен құжаттарын, сондай-ақ стандарттарды бекіту мен қолдану қағидаларын белгілейді, олар бұрын болған Мемлекеттік стандарттау жүйесінің (МСЖ) принциптері мен қағидаларынан әлдеқайда ерекшеленеді. Бұдан басқа, қазір сәйкестікті растау нысаны болып табылатын сертификаттау жүйесі қайта қарастырылды. Қазіргі уақытта мемлекеттік стандарттарда бір уақтылы міндетті және де ерікті талаптар бар. Осыған байланысты, нормативтік-құқықтық және нормативтік-техникалық құжаттардың екі деңгейлі құрылымын жасау міндеті туындады: жоғары деңгейде — техникалық регламенттер, тӛменгі деңгейде — техникалық регламенттері бар үйлесімді ерікті стандарттар. Мемлекеттік стандарттарда қамтылған міндетті талаптарды Заңмен техникалық заңнама, атап айтқанда техникалық регламенттер саласына енгізу ұсынылады. Заңдағы міндетті талаптарға тек ӛнімдер мен процестердің қауіпсіздік талаптары ғана жатады.

Техникалық регламент

Қолдануда ерікті ұлттық стандарттар ӛндірушіге техникалық регламенттердің талаптарын дұрыс орындауға кӛмек береді, яғни стандарттар міндетті құжаттар — регламенттер талаптарының орындалуын қамтамасыз ету үшін қолдау болып табылады.

Осы қағидаларға сәйкес стандарттар міндетті емес, алайда егер олардың талаптары орындалса, онда тиісті техникалық регламенттің (федералдық заңның) орындалуы қамтамасыз етіледі және ӛндіруші (ӛнім беруші) заң шеңберінде әрекет етеді. Ӛндіруші ерікті стандартты қолданудан бас тартқан жағдайда, ол мемлекеттік бақылаушы органдарға осы бұйымның техникалық регламентке сәйкес келетінін делелдеуі керек. «Техникалық реттеу туралы» федералдық заңмен стандарттаудың ұлттық жүйесі ұлттық стандарттардан, техникалық-экономикалық және әлеуметтік ақпараттың жалпы ресейлік сыныптамалардан және оларды әзірлеу мен қолдану қағидалардан тұратындығы белгіленген.

Ресей Федерациясында стандарттау бойынша құжаттар мыналар болып табылады: Бұдан басқа, қазіргі уақытта халықаралық стандарттар (МЕМСТ), кәсіпорын- дардың стандарттары (КСТ), салалардың стандарттары (ССТ), техникалық шарттар (ТШ) және ӛзге де кейбір нормативтік құжаттар әрекет етеді.

Елде қолданыстағы кешенділік приципін іске асыру мақсатында ұлттық стандарттар қоры бірқатар кешендер мен стандарттар жүйесін қамтиды.

Стандарттар кешені (жүйесі)

Стандарттардың анағұрлым санын біріктіретін ұлттық стандарттар кешені басқарудың түрлі деңгейлерінде қолданылатын стандарттар бір-біріне қарсы келмеу, жалпы мақсатқа қол жеткізілуін және ӛнімдер мен процестерге қойылатын ӛзара байланысты талаптардың, сондай-ақ оларды орындау бойынша ұсынымдардың орындалуын қамтамасыз ету үшін бағытталған қағидаларды қамтиды.

1.1

«Техникалық реттеу туралы» федералдық заң

Қазіргі уақытта халықаралық болып табылатын басым бӛлігін басатын жалпы техникалық стандарттардың 25 жүйесі мен кешені әрекет етеді.

Жалпытехникалық стандарттардың жүйелері мен кешендер құрамына кіреді:

1.2

Конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйес і КҚБЖ ұйымдар мен кәсіпорындар әзірлейтін конструкторлық құжаттарды әзірлеу, ресімдеу және олардың айналым тәртібі бойынша ӛзара байланысқан қағидалар мен ережелерді орнататын халықаралық стандарттар кешені болып табылады. Осы бірыңғай қағидалар конструкторлық құжаттаманың барлық түрлеріне, есепке алу-тіркеу, нормативтік-техникалық және технологиялық құжаттамаға, сондай-ақ ғылыми- техникалық және оқу әдебиетіне таралады. КҚБЖ 158 халықаралық стандарт пен 5 ұсынымнан тұрады, олар ИСО және МЭК тиісті стандарттарының талаптарына сәйкес келеді.

КҚБЖ қолданыстағы стандарттарының жалпы кешені топтарға бӛлінеді. «

Жалпы ережелер »

0 тобы бірқатар стандарттардан тұрады. Осы топтың негізгі стандарты — МЕМСТ 2.001—93 КҚБЖ кешеніне кіретін нысаналы мақсатын, таралу облысын, сыныптамасын және стандарттар белгілерін анықтайтын «КҚБЖ.Жалпы ережелер». «

Негізгі ережелер »

1 тобы 17 стандартты қамтиды. Бұл стандарттар жобалық сатыларда конструкторлық жұмыстардың ұйымдастырылуын жетілдіруге жағдай  жасады, әзірлеушілердің еңбек ӛнімділігін анағұрлым кӛтерді, шығарылатын ӛнімдердің сапалық және техникалық-экономикалық кӛрсеткіштерін жақсартты.

бір ғана стандарттан тұрады — МЕМСТ 2.201—80 «КҚБЖ. Бұйымдар мен конструкторлық құжаттарды белгілеу». Бұл стандарт ӛмірлік циклдің барлық сатыларында ӛнеркәсіптің барлық салаларында негізгі және қосалқы ӛндірістің машина құру және аспап жасау бұйымдарын, бұйымдардың құрамдас бӛліктерін және олардың конструкторлық құжаттарын белгілеудің бірыңғай топтастырылған сыныптамалық жүйесін орнатады. «

Сызбаларды орындаудың жалпы қағидалары »

3 тобы 21 стандарттан тұрады. Мысалы, МЕМСТ 2.301—68 «КҚБЖ. Форматтар» ӛнеркәсіптің барлық салаларында сызбалар мен ӛзге де конструкторлық құжаттамалардың парақтар форматын белгілейді .

2.  5  03  90

Стандарттары тіркеу жылы Топтағы реттік нӛміріКласс тобының нӛмірі (КҚБЖ стандарттары)

Стандарттың санаты

Осы топтың басқа стандарттары ӛнеркәсіптің барлық салалары үшін суреттердің, сызықтардың ӛлшемдеріне, сызбалық қаріптерге және сызбалардың ӛзге элементтеріне және оларды ресімдеудің жалпы қағидаларына бірыңғай талаптарды қояды. «

Машина құру және аспап жасау бұйымдарының сызбаларын орындау қағидалары »

4 тобы осы салаларда анағұрлым ауқымды қолданылатын бӛлшектер мен бұйымдарды пайдалану қағидаларын орнататын шамамен алғанда 30 стандартты қамтиды. «

Конструкторлық құжаттардың айналым қағидалары »

5 тобы мазмұны атауларымен жеткілікті толық сипатталатын стандарттарды қамтиды, атап айтқанда: МЕМСТ  2.501—88  «КҚБЖ.  Есепке алу және сақтау  қағидалары»,  МЕМСТ   2.502—68 «КҚБЖ. Қайталау қағидалары», МЕМСТ 2.503—90 «КҚБЖ. Ӛзгерістер енгізу қағидалары» және басқалары. «Пайдалану және жӛндеу құжаттамасын орындау қағидалары» 6 тобы 8 мемлекеттік стандартты қамтиды, олар: «

Сызбаларды орындау қағидалары »

Құрылыс және кеме жасау құжаттарын орындау қағидалары »

8 тобы жобалаудың макеттік әдісін және тау графикалық құжаттамасын қамтитын мемлекеттік стандарттардан тұрады. КҚБЖ стандарттарын белгілеу келесі сызба бойынша жасалған. Әр стандарттың нӛмірі КҚБЖ стандарттар санаттарына берілген «2»  санынан,  стандарттардың сыныптама тобын (жоғарыда аталғандардың ішінен) кӛрсететін сандардан (нүктеден кейін), осы топтағы стандарттың реттік нӛмірін белгілейтін екі мәнді саннан және стандарттың тіркелген жылын кӛрсететін екі мәнді саннан (тиреден кейін) тұрады.

Бұйымдардың, тораптар мен тетіктердің ӛзара алмасушылығы

Бұйымның құрылымдық үлгісі Машиналар мен тетіктер пайдалану процесі кезінде бір-бірімен ӛзара іс-қимыл жасайтын кӛп мӛлшердегі бүйымдардан, тораптар мен тетіктерден тұрады. Тораптағы бұйымдардың әрқайсысы белгіленген мақсаты бар және қатаң түрде айқындалған ӛлшемдерге, сипаттамаларға сәйкес келуі тиіс.

Бұйым тегіс, цилиндрлік, конус тәрізді, сфералық – қарапайым нысандар беттерімен шектелген геометриялық денелердің белгіленген қисындыдан тұрады (2.1- сурет). Осындай қисындылардың саны шексіз болуы мүмкін, ал олар мӛлшерлерімен сипатталатынын ескерсек, бұйымдар іс жүзінде сан алуан екенін кӛз алдына елестетуге болады (2.2-сурет). Бұйымдарға жиынтық операцияларды қолданбай, атауы мен маркасы бойынша біркелкі материалдан жасалған заттар жатады (мысалы, металдың бір кесегінен жасалған тӛлке, болат шыбықтан жасалған – білікше, мыс табағынан  жасалған  – пластина және т.б.).

2.1-сурет. Бұйым бетінің түрлері:

тарау

Бұйымдардың, тораптар мен тетіктердің ӛзара алмасушылығы

түрлі  формаларын кӛздейді. Олар цилиндрлік, тегіс, конус тәрізді, бұрандалы, эвольвенттік, оймакілтекті және басқа да болуы мүмкін. Бұдан басқа, беттер түйісетін жіне түйіспейтін болады.

Түйісетін

еркін

Тетіктер мен машиналарды жобалау кезінде конструкторлар әрбір бұйымның белгілі бір нысаны, ӛлшемі болуы керек және тетіктің немесе машинаның қызметтік мақсатына сүйене отырып, торапта белгілі бір орынды алу керек дегенді басшылыққа алады – бұл атап айтқанда бұйым нысанының, ӛлшемінің және орналасқан орнының

атаулы мәні. Бұйымның нысанын белгілейтін беттер осы жағдайда атаулы болып табылады, ӛзгеше айтқанда: атаулы беттер және олардың орналасуы бұйымның функциялық мақсатына сүйеніп, жобалау кезінде анықталады. Бұйым нысандарының сан алуандығын жүйеге келтіру үшін барлық ықтимал беттер ішкі (цилиндрлік, конус тәрізді және басқалары) –

-сурет. Бұйым (а)

және оның элементтері (б)

1, 2, 3

4, 5, 6

2.1

Бұйымның құрылымдық үлгісі

а

б

в

г

а, d, с

а

б

в

г

д

е

ж

т    а ар

Бұйымдардың, тораптар мен тетіктердің ӛзара

бұйымының сыртқы (қамтитын) беттерін айқындау үшін қолданылатын термин (2.5-сурет).

Тесік

бас әріптермен белгіленетін

бұйымының ішкі (қамтитын) беттерін айқындау үшін қолданылатын термин. Тетіктер және машиналар бұйымдардан тұрады, егер олар бір-бірімен ӛзара жанасса немесе қосылса, бір-бірімен ӛзара іс-әрекет етеді. Бір-біріне кіретін бұйымдар, элементтер

Қосылатын беттердің нысандарына байланысты қосылыстар цилиндрлік, конус тәрізді, бұрандалы, тойтармалы, оймакілтекті, буатты, пісіру және басқа болуы мүмкін (2.6-сурет). Сызықтық шаманың мәндерін (диаметрі, ұзындығы, биіктігі және т.б.) сандық бағалау үшін оларды белгіленген ӛлшем бірліктерінде ӛлшем түрінде кӛрсету қажет. Машина құру мен аспап жасауда техникалық құжаттамадағы барлық ӛлшемдер миллиметрде беріледі және кӛрсетіледі.

2.2 Бұйымдардың, тораптар мен тетіктердің ӛзара алмасушылығы туралы негізгі ұғымдар Машинада немесе торапта беттер мен осьтерінің, демек және бұйымдарының ӛзара орналасуының бұзылуы машина немесе агрегат жұмысының қалыпты шарттарын ӛзгерістерге әкеледі, олардың сенімділігі мен сапасына әсер етеді. Бұйым пайдалану процесінде тозатындығы мәлім, істен шығады және оларды мезгіл-мезгілімен тораптан алып тастауға немесе тозған бұйымды жӛндеуге немесе оның орнына жаңаны орнатуға тура келеді. Жӛндеу кезінде тең бағалы ауыстыруды жүргізу үшін бұйымдар бірыңғай нормативтік құжаттар бойынша дайындалуы және ӛзара алмасушылық талаптарына сәйкес келуі тиіс. Ӛзара алмасушылық дегеніміз не?

Ӛзара алмасушылық

өзара алмасушылық

2.2 Бұйымдардың, тораптар мен тетіктердің ӛзара алмасушылығы туралы негізгі ұғымдар

Толық ӛзара алмасушылық кезінде белгіленген нақтылығымен тәуелсіз дайындалған кез келген бұйымдарды қиюластырмай жинауға (немесе жӛндеу кезінде ауыстыруға) мүмкіндік қамтамасыз етіледі. Ӛзара алмасушылықтың осындай түрі бұйымдар мен құрастырма бірліктердің мӛлшерлері, нысандары, механикалық, электрлік және ӛзге де сапалық және сандық сипаттамалары дайындықтан кейін белгіленген  шектер тұрғанда және жиналған бұйымдар техникалық талаптарға сәйкес келгенде ғана мүмкін. Толық ӛзара алмасушылық шарттарында іс жүзінде жинау процесі жеңілдетіледі, мұнда негізі бұйымдардың қарапайы қосылуына түйістіріледі, бұйымдарды жасаудың ағынды әдістерін қолдану, жасау процесін және бұйымдарды жинау автоматтандыру, машиналардың жӛндеуін жеңілдету мүмкіндіктері кеңейеді.

Толық емес ӛзара алмасушылық кезінде бұйымның талап етілетін нақтылығын қамтамасыз ету үшін тораптың кейбір конструктивтік ерекшеліктері кӛзделеді (реттеу элементтері, компенсаторлар) немесе жинау немесе жӛндеу кезінде қосымша технологиялық операциялар енгізіледі (жетілдіру, қалыптастыру, селективтік жинау немесе бұйымдарды топтастырып іріктеу). Толық емес ӛзара алмасушылық барлық емес, тек жекелеген геометриялық немесе ӛзге параметрлер бойынша жүзеге асырылады. Сонымен бірге, ішкі, сыртқы және функционалдық ӛзара алмасушылық болып бӛлінеді.

2.3

Машиналардың сапасы, олардың сенімділігі мен ұзақ жұмыс жасауы  едәуір дегенде бұйымдарды жасау кезінде оларды ӛңдеу нақтылығына тәуелді. Автомобильдердің, білдектердің және ӛзге машиналардың конструкцияларын жетілдіру және күрделендіру, жұмыс жылдамдығын, жүктемелерді ұлғайту бұйымдардың сапасына және ӛңдеу нақтылығына деген аса жоғары талаптар қоюда. Конструктормен жобалау кезінде әр бұйымның атаулы мӛлшері мен нысаны белгіленеді, олар қажетті берілген пайдалану сипаттамаларын қамтамасыз етеді. Алайда, бұйымдарды жасау барысында ӛңдеу кезінде пайда болатын факторлардың анағұрлым санына байланысты берілген мӛлшерлер мен нысандардан ауытқулар туындайды. Сызбамен берілген нақты геометриялық ӛлшемдердің параметрлерге сәйкес келу дәрежесі ӛңдеу нақтылығы деп атау қабылданды. Ӛңдеу нақтылығы кӛп жағдайда түрлі қималар мен нүктелерде бір беттің шегінде түрлі болуы мүмкін және түрлі жиліктермен және амплитудалармен ауытқулар жиынтығын білдіреді. Ӛңдеу қателіктері кейбір шаманың және оның нақты мәндеріне жуық мәні арасындағы айырмашылық болып табылады.

«Нақтылық» терминін пайдаланған кезде, осы кӛрсеткіштің берілген мәнінен айырмашылығын сипаттайтын сапалы кӛрсеткішті айтады. «Қателік» термині нақтылықты сандық бағалау үшін пайдаланылады. Бұйымдар ӛлшемдерінің нақтылығын бағалау үшін геометриялық параметрлер ауытқуларының ірілендірілген сыныптамасын пайдалану қабылданды: Ӛңдеу нақтылығына әсер ететін факторлар айтарлықтай кӛп және олар бұйымдарды жасау процесінде тұрақты ӛзгеріп отырады, сондықтан ӛңдеу қателіктерінің кӛздерін талдау үшін оларды топтастыруға тырысып кӛрейік. Анағұрлым елеулі әсер ӛлшеуіш құралдың (бұрғы, ұңғы, белгі салушы және т.б.) және бейінді (бір қалыпты) құралдың(күрек тістер, фрезалар және т.б.) нақтылығына етеді. Бұл осындай құралдарды жасау нақтылығы ӛңделетін беттің нысаны мен ӛлшеміне тікелей және тура әсер етуіне байланысты. Барлық кескіш құралдар үшін бұйымдарды ӛңдеу нақтылығына әсер ететін ӛзге факторлар кескіш бӛлшектің тозуына әкелетін қателік болып табылады . Құралды орнату қателігі кӛп жағдайда құралдың пішінінӛлшемге ӛзгерту қателігі деп аталады. Кескіш құралды нақты емес бастапқы орнату немесе оны ауыстыру кезінде осындай қателік туындайды. Білдектің, құрылғының,құралдың ӛзгеруі ӛңдеу процесінде кесу күштерінің қимылымен туындайды. Осы ӛзгерістердің шамасы білдек — құрылғы — құрал — дайындама жүйесінің қаттылығымен анықталады және негізінде оның конструкциясынан және жасау сапасынан тәуелді. Белгілі операцияға түскен дайындамаларда алдыңғы (дайындау немесе аралық) операцияларда туындаған қателіктері бар. Осындай қателіктер операцияда қол жеткізілетін ӛңдеу нақтылығына әсер етеді және мұрагерлік қателік деп аталады. Дайындамалардың ӛзгеруі қатты емес дайындамаларды (жұқа қабырғалы цилиндрлерді, ұзын біліктерді, сақиналарды және т.б.) ӛңдеу кезінде кӛрінеді. Ӛңдеу қателіктері бұйымды бекіту кезінде қысу күшінің және ӛңдеу кезінде кесу күшінің іс- әрекеті, сондай-ақ қалдық күшті қайта бӛлу нәтижесінде туындайды. Ӛңдеу процесінде білдектің, құрылғының, құралдың, дайындамалардың жекелеген бӛлшектерінің температурасы әркелкі ӛзгереді. Олар дайындалған материалдарда сызықтық кеңейтудің түрлі коэффициенттері бар. Нәтижесінде, беттердің бастапқы ӛзара орналасуы ӛзгереді, бұл қателіктердің туындау себебі болып табылады.

2.3

Ӛлшемдердің нақтылығы мен кемшіліктері туралы ұғым

Ӛлшеу құралдарын дайындау және пішінін ӛзгерту қателіктері, ӛзге факторлар ӛңдеу кезінде алынған ӛлшемдердің шынайы мәндерін анықтауға мүмкіндік  бермейді және ықтимал шегінде болуы тиіс нақты мӛлшерлермен қолдануды мәжбүрлейді

2.4

Ӛлшемдер, шекті ауытқулар, шақтамалар мен қондырмалар Негізгі терминдер мен ұғымдар МЕМСТ 25346—89 орнатылды. Барлық ӛлшемдер атаулы, нақты және шекті болып бӛлінеді. Атаулы ӛлшем— ауытқуларды есептеуді бастауға қызмет ететін және шекті ӛлшемдер анықталатын ӛлшем. Атаулы ӛлшем жобалау кезінде немесе конструктивтік, технологиялық және пайдалану факторларына сүйене отырып, бұйымдарды есептеу нәтижесі ретінде таңдап алынады. Атаулы ӛлшемдерді белгілеу:

d

l

Дайындамалар мен бұйымдардың, кескіш пен ӛлшеу құралдарының типтік ӛлшемдерінің санын қысқарту, сондай-ақ есептеу кезінде алынған ӛлшемдер мәндерінің технологиялық   процестерін   типтендіруді   жеңілдету   мақсатында   МЕМСТ   6636—69 «Қалпты сызықтық ӛлшемдер» бойынша қалыпты сызықтық ӛлшемдердің мәндеріне сәйкес әдетте ұлғаю жағына дӛңгелектейді. Стандартта 0,001-ден 20 000 мм дейін қалыпты сызықтық ӛлшемдерді орнататын сызықтық ӛлшемдердің Ra5 ,

Ra10 , Ra20, Ra40 тӛрт қатары ұсынылады. Осылайша, Ra5 қатары үшін мынадай қалыпты ӛлшемдер кӛзделген: 1,0; 1,6; 2,5; 4,0; 6,0; 10,0 және т.б., Ra10 қатары үшін — 1,0; 1,2; 1,6; 2,0; 2,5; 3,0; 4,0; 5,0; 6,0; 8,0; 10,0 және т.б., Ra20 қатары

үшін — 1,0; 1,1; 1,2; 1,4; 1,6; 1,8; 2,0 және т.б.

Барлық жағдайларда стандарттар кӛрсетілген негізгі оңтайлы сандардың бірін пайдалануды тырысу қажет. параметрлердің ӛлшемін дӛңгелектеу кезінде Ra10 қатары әндерінің алдында Ra5 қатарының мәндеріне, Ra10 қатарының— Ra20 қатарына, Ra20 қатарының — Ra40 қатарына артықшылық беру керек. Кӛрсетілген стандарт қабылданған бастапқы ӛлшемдер мен параметрлерден тәуелді туынды ӛлшемдерге, соның ішінде технологиялық операцияаралық ӛлшемдерге, сондай-  ақ стандарттарда регламенттелген нақты бұйымдарға (мысалы, бұранданың орташа диаметрі) таралмайды. Нақты ӛлшем— ұйғарынды қателікпен ӛлшеу кезінде орнатылған ӛлшем. Бұйымды абсолюттік нақты ӛлшемдермен жасау және қателіктер енгізбей ӛлшеу іс жүзінде мүмкін емес, сондықтан осы ұғым енгізілді. Шекті ӛлшемдер— екі шекті ұйғарынды ӛлшем, олардың арасында жарамды бұйым болуы тиіс немесе бұйымның нақты ӛлшеміне болуы тең болуы қажет (2.7,а-сурет). Оның ішінен үлкені

Осы ӛлшемдер осылайша белгілеу қабылданды:D max

және D mіn

max

және d mіn

нақты

d max ≥ d

нақты ≥d

а

б

2.4

Ӛлшемдер, шекті ауытқулар, шақтамалар мен қондырмалар

Тесік үшін бұйымның жарамдылық шарты келесідей :

D max ≥ D нақты ≥

D mіn*

Өтпелі шек

Өтуге болмайтын шек

МЕМСТ 25346—89 сәйкес сызбаларды жеңілдету үшін атаулы ӛлшемнен шекті ауытқулар ұғымдары енгізілді:

max

max

mіn

mіn

ауытқулар.

Ауытқулар, егер шекті немесе нақты ӛлшем атаулыдан артық болса, оң және егер шекті немесе нақты ӛлшем атаулыдан кем болса, теріс болуы мүмкін. Конструкторлық және технологиялық сызбаларда атаулы және шекті ӛлшемдер, сондай-ақ олардың ауытқулары МЕМСТ 2.307—68 бойынша ӛлшем бірлігі белгіленбей, миллиметрде кӛрсетіледі(мысалы,                                                               ).

Бұрыштық ӛлшемдер және оның шекті ауытқулары ӛлшем бірлігі кӛрсетіліп, градустарда, минуттарда немесе секундтарда беріледі (мысалы, 30°15 ’

Нӛлге тең ауытқу сызбаларда кӛрсетілмейді. Тек қана бір— үстіңгі шекті ауытқу орнында оң, тӛменгі шекті ауытқу орнында — теріс ауытқу кӛрсетіледі (мысалы, 60-

Бұйымдарды жасау нақтылығын анықтайтын негізгі ұғымдардың бірі шақтама болып табылады. Шақтама деп параметрдің ең үлкен және ең аз рұқсат етілетін мәндері арасындағы айырмашылықты атайды. Ӛлшемнің шақтамасы туралы сӛз қозғалса, яғни ол ең кӛп және ең аз шекті ӛлшем арасындағы айырмашылық немесе үстіңгі және тӛменгі шекті ауытқу арасындағы алгебралық айырмашылықтың абсолютті мәні түсіндіріледі:

max

mіn

Td = d max

mіn

= |es - eі|.

Шақтама— әрқашанда оң шама. Шақтаманың шамасынан кӛп жағдайда бұйымдардың сапасы және оларды дайындау құны тәуелді. Шақтама ұлғайған кезде, әдетте, бұйымдардың сапасы тӛмендейді, ал дайындау құны азаяды. Шақтаманың графикалық суреті білік пен тесіктің қосылуы кезінде шекті ӛлшемдердің ара-қатынасын анағұрлым кӛрнекі кӛз алдына елестетуге мүмкіндік береді. Шақтаманы графикалық суреттеу кезінде шақтаманың ӛрісі түрінде кӛрсетіледі. 2.7, б-суретте (сол жағы) тесік пен біліктің шартты графикалық суреті ұсынылады. Ең кӛп және ең аз шекті ӛлшемдер арасында штрихтелген аймақ шақтама деп аталады. Осындай сызба кӛрнекі болғанымен, ауқымда орындауға қиын, себебі атаулы ӛлшем, ауытқулар мен шақтамалар арасындағы айырмашылық ӛте  үлкен.  Сондықтан шақтамалар мен шекті ауытқулардың графикалық суреті шақтаманың ӛрісі ретінде қолданылады (2.7, б-суретте — оң жағы).

Шақтама өрісі

Нөлдік сызық

2.4

Ӛлшемдер, шекті ауытқулар, шақтамалар мен қондырмалар

Негізгі тесік

Беттерді қамтитын ӛлшемдердің шақтамаларын қысқаша тесіктің шақтамасы деп атау және оны

белгілеу қабылданған, ал қамтитын беттерді Td

біркелкі аатаулы ӛлшемдегі бұйымдар қосылыстарының сипаттамасы деп аталады, оеда пайда болатын саңылаулар немесе тартылыстардың шамасын белгілейді. Қондырма бұйымдардың қосылыста орын ауысуына қатысты еркіндікті немесе олардың ӛзара орын орналасуға қарама-қайшылық дәрежесін сипаттайды.

саңылау

тартылысы

егер біліктің ӛлшемі тесіктің ӛлшемінен артық болса, саңылаумен қосу бұйымдарды жинағаннан кейін олардың ӛзара қимылсыздығы қамтамасыз етіледі.

а

б

в

г

д

е

(2.9,а-сурет) — саңылау қосылыста тесік пен білік ӛлшемдерінің айырмашылығы есебінен қамтамасыз етілетін қондырма. 2.9, б-суретте саңылаумен қондырманың сызбасы кӛрсетілген.

тесіктің қондырма ӛрісі 2 біліктің қондырма ӛрісіның үстінде орналасқан. Осы қосылыста білік ӛлшемдері кез келген жағдайда тесік ӛлшемінен кем болады. Саңылаумен қондырма келесі негізгі параметрлермен сипатталады: Саңылаумен қондырмаларға тесік шақтамасы ӛрісіның тӛменгі шекарасы білік шақтамасы ӛрісінің үстіңгі шекарасымен сәйкес келетін шақтамалар жатады, яғни D mіn = d max

. Бұл жағдайда S mіn

(2.9, в-сурет) — тартылыс қосылыста білік пен тесік ӛлшемдерінің айырмашылығы есебінен қамтамасыз етілетін қондырма. 2.9, r-суретте тартылыспен қондырма сызбасы кӛрсетілді.

тесіктің қондырма ӛрісі 2 біліктің қондырма ӛрісінің үстінде орналасқан. Осы қосылыста білік ӛлшемдері кез келген жағдайда тесік ӛлшемінен үлкен болады. Тартылыспен қондырманың негізгі параметрлері келесідей: Тартылыспен шақтамаларға білік шақтамасы ӛрісінің тӛменгі шекарасы білік шақтамасы ӛрісінің үстіңгі шекарасымен сәйкес келетін шақтамалар жатады, яғни D max = d mіn

. Осы жағдайда N mіn

= 0.

а

б, в

2.4

Ӛлшемдер, шекті ауытқулар, шақтамалар мен қондырмалар

білік және

тесік шақтамасының ӛрісі толық немесе ішінара жабылады). 2.9-суретте, е келесідей негізгі параметрлермен сипатталатын ӛтпелі шақтама сызбасы кӛрсетілген: Шеткі ауытқуларды келтіру қағидалары КҚБЖ, ішінара МЕМСТ 2.307—68 белгіленген. Қосылыста тұрған бұйымдар ӛлшемдерінің шекті ауытқулары бӛлшек түрінде жазылады (2.10,а-сурет). Бӛлшек алымында тесіктің шекті ауытқуларының сандық мәндері, ал бӛлшекте — біліктің шекті ауытқуларының

сандық мәндері кӛрсетіледі, мысалы

Құрастырма сызбаларда ауытқулардың сандық мәндерін келтірген кезде кейбір жағдайларда осы ауытқулар қандай бұйымдарға жататынын түсіндіретін жазуларға жол беріледі (2.10,б, в-сурет).

2.5

Шақтамалар мен қондырмалар жүйесі (ШҚЖ) тәжірибе, теориялық және эксперимент зерттеулер негізінде заңға сәйкес жасалған және стандарттар түрінде ресімделген шақтамалар мен қондырмалар жиынтығын атайды. Жүйе бұйымдардың үлгілік қосылыстарының қажеттілігі аз, алайда тәжірибе үшін жеткілікті шақтамалары мен қондырмаларының үлгілерін іріктеуге тағайындалған. Ол кескіш құрал мен калибрді стандарттау мүмкіндігін береді, құрастыруды, бұйымдар мен олардың бӛлшектерін ӛндіруді және ӛзара алмасушылығына қол жеткізуді жеңілдетеді, сондай-ақ олардың сапасын алдын ала білуге болады. Қазіргі уақытта әлемнің кӛптеген елдерінде шақтамалар мен қондырмалар жүйесін ӛнеркәсіптің түрлі салаларында халықаралық техникалық  байланыстарды  қамтамасыз ету үшін шақтамалар мен қондырмалардың ұлттық жүйесін бірыңғайландыру үшін жасалған Стандарттау жӛніндегі халықаралық ұйым ИСО қолданады. Ұлттық стандарттарға халықаралық ұсынымдарды енгізу түрлі елдерде жасалған бір типтік бұйымдардың, құрамдас бӛлшектер мен ӛнімдердің ӛзара алмасушылығын қамтамасыз ету үшін жағдай жасайды. ШҚЖ іс-әрекеті бұйымдардың тегіс элементтері ӛлшемдерінің шақтамаларына және олар қосылған кезде жасалатын қондырмаларға таралады. Қабылданған ӛзара алмасушылық нормалары бұрандалы бұйымдардың, конустардың шақтамалары мен қондырмаларын қамтиды.

ИСО шақтамалар жүйесі және ШҚЖ бірыңғай принцип бойынша жасалған және келесідей белгілермен сипатталады. Стандарттар шақтамалардың екі тең құқылы жүйені кӛздейді: тесік жүйесі және білік жүйесі.

Білік жүйесіндегі шақтамалар (2.11,б-сурет) — түрлі саңылаулар мен тартылыстар түрлі біліктердің негізгі білікпен қосындысымен болатын шақтамалар, шақтама ӛрісі h (es= 0) болып белгіленеді. Осындай шақтамалар жүйесін бір жақты шекті деп атау қабылданған. Шақтама жүйесін таңдау (тесік немесе білік) конструктивтік, технологиялық және экономикалық түсініктерге сүйене отырып, айқындалады. Тесік жүйесі артықшылықпен таралды. Бұл тесіктер шақтаманың белгіленген ӛрісімен бір ғана ӛлшемін ӛңдеу үшін тағайындалған қымбат тұратын кескіш құралмен (бұрғымен, созғышпен, үңгімен, ұңғымен және т.б.) ӛңделгеніне байланысты.

а

б

2.5 Машиналар бұйымдарының үлгілік қосылыстарына арналған шақтамалар мен қондырмалар жүйесінің бірыңғай құру принциптері

Білік ӛлшеміне қарамастан, кӛбінесе бір ғана құралмен ӛңделеді (кескішпен, ажарлауыш шарықпен). Осылайша, тесіктерді ӛңдеу үшін құралдың типтік ӛлшемдерінің саны тесік жүйесінде шақтаманы тағайындау кезінде анағұрлым аз болады. Кейбір жағдайларда конструктивтік ұғымдар бойынша біліктің жүйесі қолданылады (мысалы, бір білікте түрлі шақтамалары бар бір атаулы ӛлшемнің бірнеше тесіктерінің қосылыстарын алмастыру қажет).2.12,а-суретте 1 піспек сұққының 2 піспекпен және 3 бұлғақпен қосылуы кӛрсетілген. Осы тораптың қалыпты жұмыс жасауы үшін піспек пен сұққының қосылуы қимылсыз қондырмада, ал сұққымен бұлғақтың қосылуы жылжымалы қондырмада орындалуы тиіс. Тесіктің жүйесінде шақтамаларды айқындау (2.12,б-суретте) сатылы сұққыны ӛңдеу кезінде қолайсыздыққа, ал бастысы, құрастыру кезінде бұлғақ тесігінің бұзылуына әкелді. Біліктің тесігінде шақтамаларды айқындаған кезде (2.12,в-сурет) осы жетіспеушіліктер алынып тасталынады. Біліктің жүйесі қосымша механикалық ӛңдеу кӛзделмейтін біліктер немесе осьтер типтегі бұйымдар калибрлік суық тартылған шыбықшалардан дайындалған жағдайларда қолданылады. Және, ақыр соңында, біліктің жүйесіндегі шақтамалар білік стандартты бұйым (сұққыш, сірге, кілтек және т.б.) болып табылатын жағдайларда тағайындалады. Шақтамалар жүйесін іріктеу кезінде стандартты бұйымдарының және олардың құрамдас бӛлшектерінің бары ескеріледі. Мысалы, білегі бар жылжымалы мойынтіректің ішкі сұққысын қосу тесік жүйесі бойынша, ал корпусы бар сыртқы сұққысымен қосу — білік жүйесі бойынша жүзеге асырылады. Шақтамалардың стандартты алаңдарының қосындысымен құрылған жүйеден тыс шақтамаларды тағайындау мүмкін болуы қажет, оларды кей кезде біріктірілген деп атайды. Бұйымдарды құрастыру ерекшелігін және жасау технологиясын есепке алу, оларды ӛлшеу және бақылау, тораптар мен тетіктерді пайдалану шарттарын, шекті ауытқулар  мен шақтамалардың стандартты мәндерін тәжірибе жүзінде пайдалану қолайлығын есепке алу үшін барлық ӛлшемдер диапазондар мен интервалдарға бӛлінеді.

а

б

в

Осы диапазондардың әрбіреуіне кіретін бұйымдарда, ӛлшемдерде жобалау, ӛңдеу және бақылау кезінде ӛзінің ерекшеліктері бар. Осылайша, диапазонның 0-ден  1  мм дейін жоғары ӛлшемдері нанотехнологияларды пайдаланып, шағын электроникада, 1-ден 500 мм дейін жоғары ӛлшемдер — машина құруда, ал 500 мм жоғары ӛлшемдер  — білдек жасауда, күрделі машина құруда анағұрлым жиі іске асырылады. ШҚЖ және ИСО жүйесінде МЕМСТ 25346—89, МЕМСТ 25347—82*, МЕМСТ 25348—82* сәйкес 1-ден 500 мм дейін жоғары, 500 мм дейін жоғары және 3 150-ге дейін ӛлшемдер  үшін,  ал ШҚЖ, бұдан басқа, 3 150-денжоғары 10 000 мм дейін ӛлшемдер үшін шақтамалар және қондырмалар орнатылды. Кемінде 1 мм ӛлшемдер үшін шақтамалар ӛрісі жеке бӛлінеді. Ӛлшемдердің әр диапазоны негізгі және аралық интервалдарға бӛлінеді. Әр интервалдың шегінде негізгі ауытқулар мен шақтамалар ӛзгермейді. Негізгі интервалдар жүйенің барлық шақтамаларын белгілеу үшін пайдаланылады. ШҚЖ 1-ден 500 мм дейін атаулы ӛлшемдер үшін ӛлшемдердің 13 негізгі интервал кӛзделді. Саңылаулар мен тартылыстардың үлкен шамаларымен шақтамаларды құрайтын шақтамалар алаңдары үшін қосымша аралық интервалдар енгізілді, бұл саңылау мен тартыластардың ауытқуын тӛмендетуге мүмкіндік береді және шақтамалар анағұрлым белгіленген болады. Шақтама бірлігі шақтамалар жүйесінде технологиялық, конструктивтік және метрологиялық факторларының әсер етуін кӛрсету үшін қолданылады және атаулы ӛлшемнен шақтама тәуелділігін кӛрсетеді. Механикалық ӛңдеу нақтылығын зерттеу негізінде 500 мм дейін ӛлшемдер үшін келесі шақтама бірлігінің тәуелділігі орнатылды:

і=

0,45 √

мұнда і

Шақтама және атаулы ӛлшем арасындағы тәуелділік орын алғандықтан,  шақтаманы берілген диапазонда кез келген ӛлшем үшін анықтауға мүмкіндік  бар. Алайда, оған қажеттілік жоқ, себебі атаулы ӛлшемдерінің аз ғана ӛзгеруі кезінде мәнсіз ерекшеленеді. Ӛлшемдердің белгіленген диапазонында бұйымдарды жасаудың технологиялық қиыншылығы бірдей болады, бұл ретте диапазон шағын болса, ӛлшемдердің ӛздері де шағын болады. Ӛлшемдердің ұлғаюымен диапазон кеңейеді. Түрлі машиналар мен тетіктерде түрлі тағайындалған бұйымдар түрлі нақтылықпен жасалуы тиіс. Нақтылықтың талап етілетін деңгейлерін нормалау квалитеттердің кӛмегімен жүзеге асырылады

. Квалитет деп атаулы ӛлшемнен тәуелділігіне қарай ӛзгеретін шақтамалар жиынтығы аталады, сондықтан барлық атаулы ӛлшемдер үшін нақтылық деңгейі біркелкі болып қалуда.

2.5 Машиналар бұйымдарының үлгілік қосылыстарына арналған шақтамалар мен қондырмалар жүйесінің бірыңғай құру принциптері

ШҚЖ 20 квалитет белгіленді. Квалитеттерді шартты белгілеу — ІT01, ІT0, ІT1, ІT2, ІT3,…, ІT16, ІT17, ІT18. Анағұрлым нақты квалитеттер — ІT01, ІT0, анағұрлым қатты — ІT17, ІT18.

Әр квалитетте шақтаманың мәні k

тұрақты коэффициентпен сипатталады, ол ша қ

тама бірлігіні ң

kі.

Түрлі квалитеттерді қолдану салаларын қатаң шекте кӛзделмеген, әсіресе, квалитеттерді пайдаланады: Осындай шақтамалар қатарын құру жүйесі мәлім атаулы ӛлшем мен шақтама бойынша квалитетті және демек, берілген шақтамада ӛлшемді алу қиындығын анықтауға мүмкіндік береді. ШҚЖ стандартты жүйесі шақтамалардың сандық мәндерін кесте түрінде қамтиды. Осы деректер олар белгіленген формулар мен қағидаларға жүгінбей, ШҚЖ қолдануға мүмкіндік береді.

кезінде анықталған бұйымдарға жатады. Әлемнің кӛптеген елдерінде қалыпты температура +20 °С болып қалыптасқан. Осындай температура машина құру және аспап жасау заводтарындағы жұмыс үй-жайларының температурасына жақын деп саналады.

2.6

Бұйымдардың геометриялық параметрлерінің нақтылығы оның элеметтері ӛлшемдерінің нақтылығымен ғана емес, сондай-ақ нысандардың нақтылығымен және беттердің орналасуымен сипатталады. Ауытқулар мен шақтамалардың нысандары мен орналасу сыныптамасы және де терминология МЕМСТ 24642—81 келтірілген.

Нақты және атаулы беттерден басқа, атаулы және нақты пішін, сондай-ақ  беттердің (пішіннің) атаулы және нақты орналасуы болып бӛлінеді. Беттің атаулы орналасуысызықтық және бұрыштық ӛлшемдердің атаулы мәндерімен анықталады. Беттің (пішіннің) нақты орналасуы шынайы сызықтық және бұрыштық ӛлшемдердің мәндерімен, яғни нақты бұйым ӛлшемдерінің мәндерімен белгіленеді. Нысан ауытқуларын нормалау және сандық бағалау, ӛзара орналасу негізіне іргелес түзу, шеңбер,беттер мен пішіндер принципі қолданылады (213 — 2.15- суреттерде).

Келісі белгілер қабылданды:

А — нысанның ауытқуы немесе беттер орналасуының ауытқуы; T— нысанның шақтамасы немесе орналасу шақтамасы;

а —

<

<

; б — r<r

, r<r

; в — r<r

цилиндрлігінен ауытқу        ауытқу

2.6

Беттердің нысан және ӛзара орналасуы бойынша бұйымдардың алмасушылығы

Цилиндрлік беттер нысанынан ауытқу.

Дӛңгелектіктен ауытқу —цилиндрлік бұйымның кӛлденең кесігінің тегістігіндегі ауытқулардың кешенді кӛрсеткіші. Дӛңгелектіктен ауытқу деп нақты пішін нүктелерінен іргелес шеңберіне дейін А анағұрлым арақашықтықты атайды (2.16,а-сурет). Т шеңбер шақтамасы —ауытқуның шеңберден анағұрлым рұқсат етілетін мәні.

Шеңберден ауытқудың жеке түрлері соқпақтық Δ соқ

(2.16,б-суретте)  және қырлылық Δ қыр

(2.16,в-суретте )

соқ =(d max

mіn

)/2.

Соқпақтық токарлық немесе ажарлауыш білдігінің сүмбінің соғуы, дайындаманың кӛлденең кесігінің дүрыс емес нысаны, бұйымның және басқалардың теңгерімсіздігі нәтижесінде туындайды. Қырлылық —кӛлденең кесіктің нақты пішіні ӛзін сан қырлы фигура  етін кӛрсететін шеңберден ауытқу. Қырлы бұйымдарды ӛлшеу ерекшелігіне байланысты оларды қыр санына (үш, тӛрт, бес және т.с.с.) қарай бӛледі. Қырлылық саны шеңберден ауытқу сияқты — іргелес шеңберден нақты пішіннің нүктелері барынша  А қыр

ауытқуымен анықталады.

Қырлылық пайда болу себебі ӛңдеу кезінде бұйым айналуының кенет центрінің орнын ӛзгертуі болып табылады. Мысалы, центрсіз ажарлау, кесу кезінде білдектің технологиялық жүйесі  — құрылғы — құрал — дайындама жеткілікті қатты емес.

а

к ; б

; в

с ; г

из

Цилиндрліктен ауытқу

Бойлық кесік пішінінің ауытқуы

к

конус тәріздік, А б

бӛшке тәріздес, А е

ершік тәріздес, А из

осьтің тура жолынан ауытқуы.

к

конус тәріздік

б

бөшке тәріздес

с

ершік тәріздес

а

к

конус тәріздік; б

бӛшке тәріздес; в

е

ершік тәріздес; г

из

осьтің тура жолынан ауытқуы

2.6

Беттердің нысан және ӛзара орналасуы бойынша бұйымдардың алмасушылығы

Конус тәріздік, бӛшке тәріздес, ершік тәрізде саны бір бойлық кесікте ең кӛп және ең аз диаметрлер арасындағы жарты айырмаға тең:

Δ = (d max

mіn

)/2Пішін ауытқуының жеке кӛрсеткіштерін біле отыра, технологиялық процеске түзетулер енгізуге және осы ауытқуларды шақыратын себептерді жоюға болады, себебі олардың әрқайсысы жылжымалы қосылыстардың ресурсын және қимылсыздардың сенімділігін тӛмендетеді.

из осьтің тура жолынан ауытқуы (2.17,г-сурет), әдетте, термиялық ӛңдеуден, тойтарғаннан кейін туындайтын тең бӛлінбеген қалдық кернеудің іс-қимылынан болады. Тегіс беттер пішінінің ауытқуы. Тегіс беттер нысаны ауытқуының кешенді кӛрсеткіші — тегістіктен ауытқу

бет пішінің барлық ауытқуларының жиынтығымен сипатталады және саны жағынан нақты беттен іргелес тегістікке дейін Д анағұрлым арақашықтыққа тең (2.18,а-сурет ).

Ойыстық (2.18,б-сурет) және дӛңестік (2.18,в-сурет) МЕМСТ 24643—81 бұйымдарының ӛзара алмасушылығын қамтамасыз ету үшін нысан қателіктерінің шекті ауытқуларын және қабылданған нақтылық дәрежесінен тәуелді орнын белгілейді. Стандартпен 16 нақтылық дәрежесі айқындалған. Цилиндрлік беттер пішіндерінің салыстырмалы геометриялық нақтылығы және шақтамалардың арақатынасы қолдану шарттарына тәуелді нысандар мен ӛлшемдер келесідей: Қалған барлық жағдайларда, нысанның шекті ауытқулары орнатылмағанда, олар шақтамамен бір ӛлшемге шектелуі тиіс. Беттер (осьтер) орындарының ауытқулары. Беттер (осьтер) орындарының ауытқулары — бұл ауытқу және база немесе база берілмеген жағдайда, ол және қарастырылатын элементтер арасында атаулы сызықтық және бұрыштық ӛлшемдермен анықталатын оның атаулы орналасуынан қарастырылатын элементтің ауытқуы.

-сурет. Тегістіктен ауытқу: а

б

в

дӛң

дӛңестік

Бұйымның нысаны мен мақсатына қарай беттер орналасуының тәуелді және тәуелді емес шақтамалары болып бӛлінеді. Тәуелді шақтама орналасуының мәні орналасудың берілген шекті ауытқуымен ғана белгіленбейді, сондай-ақ қарастырылатын беттер ӛлшемдерінің нақты ауытқуларына тәуелді. Бұйымдардың жинақталуын қамтамасыз ету үшін тәуелді шақатамалар тағайындалады. Тәуелді емес шақтаманың мәні орналасудың берілген шекті ауытқуымен ғана белгіленеді, сондай-ақ қарастырылатын беттер ӛлшемдерінің нақты ауытқуларына тәуелді емес.

а, б

A- B); в

г, д

е

ж

з

и

к

max

mіn )

2.6

Беттердің нысан және ӛзара орналасуы бойынша бұйымдардың алмасушылығы

Беттердің орналасуы олардың атаулы мәнінен ауытқуы жалпы тораптар, тетіктер және машиналар жұмысының сенімділігіне және ұзақ болуына теріс әсер етеді және жекелеген бүйымдар мен қосылыстар қосымша статистикалық және динамикалық жүктемелерді шақырады, бұл бұйымдардың тез тозуына және тозып бұзылуына әкеледі. Нысандар шақтамаларын және ӛзара орналасуын сызбаларда белгілеу. Нысандар шақтамалары мен орналасуы сызбаларда шартты белгілермен немесе техникалық талаптарда мәтінмен кӛрсетіледі. Шартты белгілерді қолдану қолайлы. Сызбалардағы нысан шақтамалары мен беттердің орналасуын белгілеу МЕМСТ 2.308—79 бойынша орындалады. 2.1-кестеде нысан шақтамаларының, орналасудың шартты белгілері және нысан мен орналасудың жиынтық шақтамалары келтірілген. Шақтамалардың шартты белгілері екі немесе үш бӛлікке бӛлінген тік бұрышты жиектемеге орналастырылады (2.20,а-сурет).

2.1-кесте. Нысан шақтамаларының және беттер орналасуының шартты белгілері

Тік сызықтық шақтамасы

Тегістіктік шақтамасы

Дӛңгелектік шақтамасы

Цилидрлік шақтама

Бойлық кесік пішіннің шақтамасы

2.1-кестенің аяқталуы

Параллельділік шақтама

Перпендикулярлық шақтама

Еңкіштік шақтамасы

Ӛзіктестік шақтамасы

Симметрия шақтамасы

Позициялық шақтама

Осьтер қиылысының шақтамасы

Қапталдық соғу шақтамасы

Берілген бағыттағы соғу шақтамасы

Толық радиалды соғу шақтамасы

Толық қапталдық соғу шақтамасы

Берілген пішін нысанының шақтамасы

Берілген беттер нысанының шақтамасы

Біріншіде шақтаманың шартты белгілерін, екіншіде — шақтаманың сандық мәнін миллиметрде, үшіншіде осы ауытқу жататын базаның немесе ӛзге беттің әріптік белгі қойылады. Жиектемені жаппай жіңішке сызықтармен сызылады және кӛлденеңінен орналастырылады. Жиектемеге жазылатын сандардың, әріптер мен белгілердің биіктігі ӛлшемдік сандар қаріпінің ӛлшеміне тең болуы тиіс, ал жиектеме биіктігі 2...3 мм кӛп. Жиектемені қандай да бір сызықтармен ӛтуге тыйым салынады. Қажет болған жағдайда, жиектемені тігінен орналастыруға болады.

2.6

Беттердің нысан және ӛзара орналасуы бойынша бұйымдардың алмасушылығы

-сурет. Нысан орналасу шақтамаларының жиынтық шақтамаларының сызбаларын шартты белгілеу

Шақтама жататын элементтермен жиектемені тілмен аяқталатын тік немесе сынық сызықпен қосылады (2.20,б-сурет). Егер шақтама бетке немесе оның пішініе жатса, онда жиектемені беттің контурлық сызығымен немесе оның жалғасуымен қосады. Бұл ретте қосылыс сызығы ӛлшемдік жиектеменің жалғасы болмауы тиіс. Егер шақтама оське немесе симметрияның  тегістігіне жататын болса, онда қосылыс сызығы ӛлшемдік сызығының жалғасы болуы керек (2.20,е-сурет). Тілмен аяқталатын қосылыс сызығы кесіндісінің бағыты ауытқуды ӛлшек сызығының бағытына сәйкес келуі керек. Базалық бет, ось немесе симметрия тегістігі тең қабырғалы сызылған үшбұрышты білдереді және тілді қосатын қағидалар бойынша жиектемемен қосады (2.20,г-сурет). Беттер орналасуының тәуелді шақтамаларын белгімен (шеңберде М әрпімен) кӛрсетіледі, оны сызбада кӛрсетілген нұсқалардан бір-бірден суреттеледі (2.21-сурет). Егер нысан шақтамалары сызбада кӛрсетілмесе, қарастырылатын элементтің шақтама ӛрісінің шегінде нысанның кез келген ауытқуларына жол беріледі.

2.7

Беттің толқындылығы мен кедір-бұдырлығы

Негізгі терминдер мен ұғымдар.

Кез келген металл ӛңдеу білдектерінде ӛңделген (токарлық ӛңдеу, ажарлау немесе пластикалықпішінді ӛзгерту әдістерімен ӛңдеу) бұйымдардың беттерінде бойлық және кӛлденең бағыттарда кедір-бұдырлығы бар. Бойлық кедір-бұдырлық кесу барысында басты жұмыс қозғалысының бағытында, ал кӛлденең — оған перпендикулярлық бағытта анықталады. Осы қозғалыс, олардың нысандары, ӛлшемдері, қайталану жиілігі кесетін құралға, ӛңдеу әдісі мен режимдеріне, бұйымның материалына,  жабдықтың қаттылығына және де білдек  —  құрылғы — құрал Тегіссіздікті бағалау кезінде беттің толқындылығы мен кедір-бұдырлығы болады.

Толқындылық

Беттің кедір-бұдырлығы (2.22-сурет) — бұл базалық ұзындық шегінде шағын қадамдарға қатысты беттер пішіні тегіссіздіктерінің жиынтығы. МЕМСТ 25142—82 бойынша кедір-бұдырлықтың сандық бағалауы үшін параметрлер кӛзделген, есептеу т пішінінің орташа сызығы қабылданған бірыңғай базадан жүргізіледі.

l базалық ұзындық

2.7

Беттің толқындылығы мен кедір-бұдырлығы

Базалық ұзындықтың сандық мәні мына қатардан таңдап алынады (мм): 0,01; 0,03; 0,08; 0,25; 0,80; 2,5; 8; 25. Тегіссіздіктің ӛлшемі артқан сайын, базалық ұзындық одан ұзын болуы тиіс. Кедір-бұдырлықтың сандық бағалауы келесі негізгі параметрлер бойынша жүргізіледі:

m

және

сандық  мәндері  нормаланған  және  МЕМСТ   2789   —  73  келтірілген. Ra

t p оңтайлы тірек ұзындығы нақты тірек алаңды сипаттайды, одан мәндік дәрежеде жылжымалы қосылыстардың тозуға тӛзімділігі, тартылыспен шақтамалардың беріктілігі және байланыс кезінде пластикалық пішінді ӛзгерту ӛлшемі тәуелді. Беттің кедір-бұдырлығы, кӛбінесе, ӛңдеу тәсіліне, режимдерге және шарттарға тәуелді. Онымен ӛзара байланыста квалиттетпен бағаланатын ӛңдеу нақтылығы болады. 2.2-кестеде Ra параметрінің мәні келтірілген, бұйымдарды кесумен ӛңдеудің кейбір түрлері үшін экономикалық тұрғыдан орынды және қол жеткізілетін нақтылық . Экономикалық тұрғыдан орынды нақтылық экономикалық кӛзқарастан анағұрлым оңтайлы және ӛңдеудің кез келген түрінен алуға болатын нақтылық дегенді білдіреді.  Қол жеткізілетін нақтылық— бұл ӛңдеудің осы түрімен алуға болатын ең жоғары нақтылық. Кедір-бұдырлық пен беттің параметрлерін нормалау үшін оларды таңдау кезінде әр бет пен бұйымның функционалдық мақсатына, конструктивтік ерекшеліктеріне, жалпы алғанда, қаралатын бетті пайдалану талаптарына сүйену қажет. Бұл таңдау негіздемелі және оңтайлы болуы қажет.

Сызбаларда беттің кедір-бұдырлығын белгілеу.

Сызбаларда беттің кедір- бұдырлығы олардың жасалу әдістеріне қарамастан, сызба бойынша орындалатын бұйымның барлық беттері үшін тиісті ӛзгерістермен МЕМСТ 2.309—73 бойынша белгіленеді. Беттің кедір-бұдырлығын шартты белгілеу құрылымы 2.23,а-суретте келтірілген. Параметрді және ӛңдеу тәсілін кӛрсетпей, беттің кедір-бұдырлығын белгілеген кезде 2.23,б-суретте кӛрсетілген белгі қолданылады, осы белгі оңтайлы болып табылады.

2.2-кестеде. Бұйымдарды кесумен ӛңдеудің түрлі әдістері кезінде беттің кедір- бұдырлығы және квалитеттер

Ӛңдеу түрі

Параметрдің мәні Ra, мкм

Сүргілеу:

Цилиднрлік фрезамен фрезерлеу:

жұқа 1,6

8 — 9 6—7

Қыру:

7—9

Бұрғылау:

Қашау:

8—9

Дӛңгелектеп қырнау:

6—8

, мысалы, қайраумен, қырнаумен, жануыштаумен, фрезерлеумен, бұрғылаумен және т.с.с.

алып тастау жолымен жасалатын беттің кедір-бұдырлығын белгілеу кезінде 2.23,в-суретте кӛрсетілген белгі қолданылады.

беттің кедір-бұдырлығын белгілеу кезінде немесе беттің кедір- бұдырлығы жеткізу қалпында сақталғанда 2.23,г-суретте кӛрсетілген белгі қолданылады.

2.7

Беттің толқындылығы мен кедір-бұдырлығы

2.23-сурет. Сызбаларда беттің кедір-бұдырлығын шартты белгілеу: а

кедір-бұдырлықтың жеңілдетілген белгісі

2.24. Сызбаларда бет кедір-бұдырлығының шартты белгілерін салу

Кедір-бұдырлық параметрлерінің мәні әріптік белгісі және санды мәні бар белгімен кӛрсетіледі (2.24,а-сурет). Бірнеше параметрлерді кӛрсеткен кезде үстінде  пішін  тегіссізді биіктігінің белсіні, тӛменде — қадамның параметрін және одан тӛмен — пішінің салыстырмалы тірек ұзындығының белгісі қойылады.

Ӛңдеу түрі кедір-бұдырлық белгісінің үстінде кӛрсетіледі (2.24,б-сурет) . Кейбір негіздемесі бар жағдайларда тегіссіздіктердің бағытына және ӛңдеу түріне талаптар қойылады (егер ол беттің сапасын қамтамасыз ету үшін жалғыз және оңтайлы болса). Осы параметрлер шартты белгінің тиісті жолында (2.23, а-суретті қараңыз), ӛңдеу түрі — жазумен, тегіссіздік бағыты — шартты белгімен кӛрсетіледі. Сызбаларда тегіссіздік бағытының шартты белгілерін 2.3-кестеде келтірілген белгілердің біреуін пайдаланып кӛрсетіледі. Параметрдің ең жоғары ғана емес, ең аз мәнін де шектеу қажет болған жағдайда, шекті мәндер бір-бірінің үстіне орналастырылады: үстінде — жоғары, тӛменде — аз, мысалы:

Ra

1,00

m

0,063

Басымдықты кедір-бұдырлық оң жақтағы үстіңгі бұрышта кӛрсетіледі, ал басқа кедір-бұдырлық белгіленген беттер бар болса, онда кедір-бұдырлық белгісі жақшаның ішіне қойылады.

2.3-кесте. Тегіссіздіктердің бағыттарын белгілеу

Тегіссіздік бағыты

Орналасу схемасы

Шартты белгісі

Параллельдік

Перпендикулярлық

Айқасқан

Ерікті

Дӛңгелек тәріздес

Радиалды

Нүктелік

Жақшаның алдындағы белгі бұйымдағы белгінің ӛлшемінен 1,5 есе үлкен, ал жақшалардағы — бұйымдағы белгілермен бірдей ӛлшемде болуы тиіс (2.25, а

в

Егер сол бір бұйым бетінің кедір-бұдырлығы түрлі учаскелерде әрітүрлі болса, онда осы учаскелер тұтас жіңішке сызықпен бӛледі (2.25, г-сурет). Сызбада базалық ұзындықты белгілеу қажеттілігі болған кезде, оны алымдағы белгінің астында қояды, ал бӛлгіште кедір-бұдырлықты параметрі немесе параметрлері қойылады (2.25, б, г-сурет). Доңғалақтар тістері, эвольвентті оймакілтек беттерінің кедір-бұдырлығы сызбаларда олардың пішіні келтірілмесе, бӛлгіш шеңберде кӛрсетіледі.

2.7

Беттің толқындылығы мен кедір-бұдырлығы

Бұйымдардың, тораптар мен тетіктерінің пайдалану кӛрсеткіштеріне беттердің толқындылығы мен кедір-бұдырлығының әсер етуі. Толқындылық пен кедір-бұдырлықтың бар болуына байланысты, жұмыстың бастапқы кезеңіндегі жылжымалы қосылыстарда түйісетін беттер байланысының нақты ауданы атаулыға қатысты 3 — 5 есе кемуі мүмкін. Нәтижесінде іске кірістіру кезеңінде байланыс жасайтын беттердің қарқынды тозуына және кейбір жағдайларда үйлесетін беттердің қатаюына, яғни апаттық тозуына әкелетін тегіссіздіктердің ұштарын қысу мен қозғаудың серпінді және пластикалық ӛзгеруі жүреді. Осы процестер температураның едәуір кӛтерілуімен сүйемелденеді, «сырғыма мойынтірек» типтегі қосылыстарда үйкеліске қарсы қабаттың балқытылуына және мойынтіректің бұзылуына әкеледі. Егер үйлесетін беттердің осындай аппатық бұзылуы болмаса, онда бәрібір беттердің тез бұзылуы және үйлесу кезінде саңылаудың едәуір ұлғаюы байқалады. Осы процесс тегіссіздіктің биіктігі, нысаны және бағыты белгіленген мәнге қол жеткізгенге дейін жалғасады. Осындай кедір-бұдырлықты оңтайлы деп атайды. Бұйымдарды пайдалану шарттары ӛзгерген жағдайда (қысым, жылдамдық, майлау шарттары және т.с.с), қосымша іске кірістіру жүргізіледі. Беттің тегіссіздігі ӛңдеуден кейін оңтайлы шамадан кем болса, онда белгіленбен бір уақыт аралығында шағын тегіссіздіктердің биіктігі мен нысаны тағы да оңтайлы мәндерге жақындайтынын атап ӛткен жӛн.

Бастапқы кедір-бұдырлық оңтайлыдан қатты ерешеленсе, онда іске кірістіру кезеңінде қатты тозады және қосылыс ресурсы жоғары мәнге қысқарады. Беттің кедір-бұдырлығы бұйымдардың қажулық тӛзімділігіне әсер етеді, себебі тегіссіздік кернеудің концентраторлары болып табылады. Сондықтан циклдық шартта, әсіресе, айныма таңбалы жүктеме шарттарында жұмыс істейтін бұйымдардаүлкен тегіссіздіктері бар қатқыл ӛңделген беттері болмауы тиіс. Тегіссіздіктердің ойыстары резервуарлар болып табылады, онда су және ӛзге сұйықтар жиналады, сондықтан үлкен тегіссіздіктері бар беттер коррозияға ұшырайды. Бітеулік талап етілетін тығыздау орындарында тегіссіздіктердің үлкен биіктігі зиян. Әдетте, шақтама бір ӛлшемге кем болса, онда бет кедір-бұдырлығының параметрлері қаттырақ орнатылады. Осы уақытта шақтама мәні және кедір-бұдырлық параметрлері арасында тіркелей тәуелділік жоқ. Тәжірибеде кей уақытта шақтама бір ӛлшемге артық болғанда, беттің деккортивтік түрін келтіру үшін және оның коррозиядан жақсы қорғау мақсатында

қол жеткізіледі, бұл майлау материалын жақсы ұстауға мүмкіндік береді (мысалы, түрлі жылжымадағы білдектерді жіберетін піспектің басы). Беттің кедір-бұдырлығы — басқарылатын фактор, себебі ӛңдеу түріне, кесу режимдеріне, кескіш құралға, салқындатқыш сұйықтыққа байланысты. Осы айтылғаннан белгіленген параметрлерімен беттің кедір-бұдырлығын негіздемелі тағайындау — бұйымдардың, қосылыстардың және жалпы машинаның сенімділігін және ұзақ жұмыс жасауын арттырудың басты факторы болып табылатындығы түсінікті.

Тегіс цилиндрлік бұйымдар мен қосылыстардың шақтамаларыжәне қондырмалары

3.1

Шақтамалар мен қондырмалар жүйесін жасаудың негізгі принциптері

Шақтамалардың барынша аз қажетті, бірақ жеткілікті санын қамтамасыз ету үшін пайдалану талаптарына сәйкес шақтамалар мен қондырмалар жүйесін әзірленген. Ресейде Стандарттау жӛніндегі халықаралық ұйымның ұсынымдарына (ИСО) және бес стандарт түрінде ресімделген шақтамалар мен қондырмалардың бірыңғай жүйесі (ШҚБЖ) әрекет етеді, негізгілері МЕМСТ 25346—89 және МЕМСТ 25347—82 болып табылады. ИСО жүйесінде және ШҚБЖ түрлі саңылаулармен және тартылыстармен қондырмаларды құру үшін 500 мм дейін ӛлшемдер үшін біліктер мен тесіктердің негізгі ауытқуларының 27 нұсқасы кӛзделген (3.1-сурет).

Негізгі ауытқу

Тесіктердің негізгі ауытқулары латын әліпбиенің бас әріптерімен, біліктер — кіші әріптермен белгіленеді, негізгі тесік Н әрпімен, ал негізгі білік — h әрпімен белгіленеді.

Әрбір әріп негізгі ауытқулар қатарын білдіреді, олардың мәні атаулы ӛлшемге байланысты. js ауытқуларымен білік және Js ауытқуларымен тесіктер үшін негізгі ауытқулар белгіленбеген. Екі шекті ауытқу ІT тиісті квалитеттің шақтамасына ғана сүйеніп белгіленеді. js және Js үшін шақтама ӛрісі нӛлдік сызыққа қатысты симметриялы, ал  шекті ауытқулар мәндер бойынша тең және мына белгілер бойынша қарама-қайшы: ES (es) = + ІT/2; EІ (eі) = —ІT/2 (рис. 3.2). Біліктер мен тесіктердің негізгі ауытқуларының мәндері МЕМСТ 25346—89 кестелерінде келтірілген.

Шақтама ӛрісі шақтамасы бар негізгі ауытқулардың біреуі квалиттердің ішінен біреуімен үйлесу кезінде құрылады. Осы қағидаларға сәйкес шақтама ӛрісі негізгің ауытқудың  бір  (кей  кезде  екі) әрпімен және  квалитет  нӛмірімен белгіленеді,   мысалы,

Түптеп келгенде, негізгі ауытқулар мен квалитеттердің кез келген үйлесуге жол беріледі, бұл шақтамалардың түрлі ӛрістерінің кең таңдауына мүмкіндік береді. Шақтама ӛрісі негізгі ауытқумен белгіленген кӛлденең сызықпен шектелген (3.3- сурет). Осы шақтама ӛрісін шектейтін екінші шекті ауытқуды қабылданған квалитеттің шақтамасы бойынша анықтауға болады.

eі, es, EІ, ES ауытқулары белгі есебімен алынады.

Бұйымдарды бірегейлендіру деңгейін арттыру, кесетін құралдар мен калибрлердің номенклатурасын қысқарту, ИСО ұсынымдарына сәйкес мамандандырылған кәсіпорындарда стандартты кесетін құралдар мен калибрлерді орталықтандырылған ӛндірісін кооперациялау және ұйымдастыру үшін қолайлы жағдай жасау үшін 1-ден 500 мм дейін ӛлшемдер үшін МЕМСТ 25347—82

шақтамалардың оңтайлы өрісі (жақшамен) бӛлінген, жалпы қолданымдағы шақтамалардың 90... 95% қамтамасыз етеді.

500 мм асатын және кемінде 1 мм болатын ӛлшемдер үшін ша қ

тамаларды ң о ң

тайлы ӛ

рісі бӛлінбеген, бірақ МЕМСТ 25347—82 арналған қосымшада кемінде 1 мм болатын атаулы ӛлшемдерің түрлі интервалдарында шақтамалар ӛрісін қолдану бойынша ұсынымдар берілген. Жекелеген техникалық негізделмеген жағдайларда негізгі қатарларға енбеген шақтамалар ӛрісін пайдалану қажеттілігі туындауы мүмкін. Осындай шақтамалар ӛрісін және оларға сандық мәні сәйкес келетін шекті ауытқуларды таңдауын ретке келтіру мақсатында 1...500 мм ӛлшемдер үшін біліктер мен тесіктер

ұсынылатын шақтамалар ӛлшемдердің барлық диапазондары үшін және 1-ден 500 мм дейін ӛлшемдер үшін белгіленді, оның ішінен о ң

Біліктер мен тесіктер шақтамаларының ұсынылатын ӛрістерінің түрлі нұсқаларын құрамдастырып, құралдар, калибрлер және ӛзге де  технологиялық  жабдықтар жиынтығын ұлғайтпай, түрлі шақтамалар құру бойынша жүйенің мүмкіндіктерін кеңейтуге болады. Әрбір салада шектелген стандарт (ұйымдастыру сандарты) енгізе отырып, шақтамалар мен қондырмалардың ӛрістер санын ұлғайтуға болады.  Ұсынылатын шақтамалар МЕСТ 25347—82 арналған 1-қосымшада келтірілген. Бұдан бұрын айтылғандай, экономикалық тұрғыдан орынды шақтамаларды ең алдымен тесіктің жүйесінде және сирек білік жүйесінде тағайындау қажет болғандықтан, МЕМОСТ 25347—82 оңтайлы шақтамалар (шақтамалардың оңтайлы ӛрістерінен құрылған) білік жүйесіне қарағанда, тесік жүйесінде кӛп.

Нақтылық квалитеттерін тағайындау кезінде келесі ұсынымдар қолданылады. Осылайша, 1-ден 3 150 мм дейін ӛлшемдер үшін нақты квалитеттердің ұсынылатын және оңтайлы шақтамаларында тесік шақтамасы, әдетте, білік шақтамасынан бір, екі квалитетке артық. Бұл нақты білікке қарағанда, ӛңдеу процесінде жылу бұрудың нашар шарттары, кесетін құралдың жеткіліксіз қаттылығы, оның кӛтеріңкі тозуы және  тесіктерді ӛңдеу үшін құрал бағыттау қиындығы салдарынан нақты тесік алу технологиялық тұрғыдан қиынырақ екендігімен түсіндіріледі. Қондырма шақтамасын сақтау кезінде тесіктің шақтамасын ұлғайту ұңғы мен тартқыштың жұмыс  жасау мерзімін ұзартады, себебі олардың диаметрі бойынша барынша тозуына және ұштағыштың ең кӛп санына жол беріледі. Шағын диаметрі кезінде нақты тесікке қарағанда, нақты білікті технологиялық тұрғыдан қиынырақ, сондықтан 1 мм аз болатын ӛлшемдер үшін ұсынылатын шақтамаларда тесік пен білік шақатамалар бірдей болып қабылданған; осы қағида 3 150-ден 10 000 мм асатын ӛлшемдерде шақтамалар үшін әрекет етеді. Техникалық тұрғыдан жағдайларда МЕМОСТ 25347—82 ұсынылатын шақтамалардан ерекшеленетін, алайда осы стандартпен кӛзделген біліктер мен тесікте шақтамаларының ӛрістері ішінен құрылған шақтамаларды қолдануға жол беріледі.

3.2 Шақтамаларды сызбаларда белгілеу. Нақтылық пен шақтамалар квалитеттерін таңдау және тағайындау

Шақтамаларды сызбаларда белгілеу.

Сызықтық ӛлшемдердің шақтамалар ӛрісін сызбаларда шартты (әріппен) белгілермен, мысалы                , немесе шекті   ауытқулардың  сандық  мәндерімен,  мысалы        ,  немесе  оң  жағында  жақшаның ішінде шекті ауытқулардың сандық мәндерін біруақтылы кӛрсете отырып, шақтамалар ӛрісінің әріптік белгілерімен кӛрсетіледі (3.4, а, б-сурет).

3.2

Құрастырмалы сызбаларда суреттелген үйлесетін бұйымдардың  шақтамалары және бұйымдар ӛлшемдерінің шекті ауытқулары бӛлшекпен кӛрсетіледі: алымда — тесіктің шекті ауытқуының әріппен белгілеу немесе санмен белгілеу немесе оның сандық мәнін оң жақта жақшаның ішінде кӛрсете отырып, әріппен белгілеу, бӛлгіште — білік шақтамасының ӛрісін ұқсас белгілеу (3.4, в, г-сурет ). Шақтамалар ӛрісінің шартты белгілерінде келесідей жағдайларда шекті ауытқулардың сандық мәнін кӛрсету міндетті:

Шекті ауытқулар үйлеспейтін және жауапты емес ӛлшемдерді қоса, бұйымның сызбасында кӛрсетілмеген ӛлшемдер үшін тағаайындалуы мүмкін. Мысалы, техникалық

«Ӛлшемдердің кӛрсетілмеген шекті ауытқулары: диаметрлері H12, h12, қалғандары

Біркелкі атаулы ӛлшемі бар, бірақ әр түрлі шекті ауытқуларымен учаскелерден тұратын беттер үшін

-сурет. Шекті ауытқуларды белгілеу үлгілері

Осы аумақ арасында тұтас жіңішке сызықпен шекара салады және тиісті шекті ауытқулары бар атаулы ӛлшем әр учаске үшін жеке кӛрсетіледі (3.5-сурет).

Нақтылық квалитетін таңдау.

Ӛңдеудің оңтайлы нақтылығын белгілеу және квалитетті таңдау қиын міндет ретінде кӛрсетіледі. Шағын шақтамалары бар негіздемесі жоғары квалитетті еркін тағайындау кезінде бұйымдарды жасау құны ұлғаяды. Нақтылықтың анағұрлым қатты квалитетті таңдау кезінде жасау құны тӛмендейді, алайда тораптағы бұйымның сенімділігі мен жұмыс жасау ұзақтығы тӛмендейді. Осы мәселені шешу үшін нақты қосылыс шақтамасының сипаттамасын, оның жұмыс жасау шарттарын ғана емес, сондай-ақ кез келген квалитетті тағайындау орындылығын және қажетті нақтылықтағы бұйымдарды жасау мүмкіндігін ескеретін ұсынымдарды да ескеру қажет. Машиналар мен тетіктердегі қосылыстарда квалитеттерді  пайдалану  туралы жалпы түсінікті келесі мысалдардан алуға болады.

ерекше нақты қосылыстарда қолданылады, піспек сұққысы— автомобиль қозғалтқышы бұлғақ бастиегінің тӛлкесі, иінді біліктің мойыны

доңғалақтарды білікпен қосу, тербеліс мойынтірегін корпусқа, фрезаны жақтауға орнату үшін қолданылады.

нақтылыққа талаптар тӛмендетілген, алайда ӛзіктестікке және ценртлеуге салыстырмалы жоғары талаптар қойылатын қосылыстарда қоладынады (мысалы, піспек сақинасы — піспектің биіктігі бойынша жырашығы, жұлдызшаларды білікке отырғызу және т.с.с.).

ауыл шаруашылығы машиналарының жылжымалы қосылыстарында, центрлеудің жоғары нақтылығын талап етпейтін жиі шешілетін бұйымдардың шақтамаларында, пісіру қосылыстарында таралған.

Саңылаумен шақтамалар.

Жылжымалы қосылыстардың жұмыс жасау сипаттамасы мен талаптары сан алуандығымен ерекшеленеді. Мысалы, піспектің қосылысы — гильза, иінді біліктің мойыны — ішпек, піспек сұққысы — сол бір қозғалтқыштың жоғары бұлғақтың тӛлкесі бір-бірінен бұйымдардың ӛзара орналасу сипаттамасымен, температурлық режиммен, қолданыстағы жүктемемен ерекшеленді. Сондықтан, нақты жағдайларда жылжымалы қосылыстарды есептеу әдістемесін іс жүзінде пайдалану мүмкін емес.

3.2

Қосылыстың әр типі үшін ӛзінің саңылауларды есептеу әдістемесі бар. Себебі кӛптеген жағдайларда арнайы әдістемені таңдау орынды емес, практикалық тәжірибемен белгіленген ұсынылатын шақтамалардың қолданудың жобалық салалары жиі қолданылады.

H/h тобының шақтамалары оларда ең шағын саңылау нӛлге тең болуымен сипатталады; тесік пен білікті центрлеуге қойылатын жоғары талаптармен жұптар үшін қолданылады, онда білік пен тесіктің ӛзара алмасуы реттеу, сондай-ақ шағын жылдамдық пен жүктеме кезінде кӛзделеді. H5/h4 шақтамасы центрлеу нақтылығына және бағытқа қойылатын жоғары талаптармен қосылыстар үшін тағайындалады, онда реттеу кезінде бұйымдардың бұрылуына және бойлық орын ауыстыруымен жол беріледі. H6/h5 шақтамасы центрлеу нақталығына қойылатын жоғары талаптар кезінде, мысалы токарлық білдектің артыңғы басшасының күпшесінде, тісті ӛлшеу аспаптарында ӛлшегіш тісті доңғалақтарды орнатқан кезде тағайындалады. H7/h6 (оңтайлы) шақтамасыцентрлеу нақтылығына қойылатын қатал емес талаптар кезінде тағайындалады (мысалы, білдектердегі, корпустардағы ауысымды тісті доңғалақтарды білдектерде, автомобильдерде және ӛзге техникалық жүйелерде тербеліс мойынтірегі етіп орнату үшін). H8/h7 (оңтайлы) шақтамасы центрленетін беттер үшін тағайындалады, онда бұйымдардың ӛзіктестігіне бірнеше тӛмендетілген талаптар кезінде шақтамалардың жасалуын кеңейтуге болады. ШҚБЖ центрлеу нақтылына қойылатын тӛмен талаптармен қосылыстар үшін 9- дан12 дейін квалитеттер шақтамалары ӛрісінен құрылған H/h тобының шақтамаларын қолдануға болады.

H/g тобының шақтамаларында ((H5/g4; H6/g5 и H7/g6 (оңтайлы)) саңылауы бар барлық шақтамалар ішінен ең аз кепілдендірілген саңылауы барр. Нақты центрлеуді қамтамасыз ету үшін кепілдендірілген, алайда үлкен емес саңылауды талап ететін нақты жылжымалы қосылыстар үшін қолданылады, мысалы, пневматикалық құрылғылардағы бӛліп таратқыш, бӛлу бастиегінің тіректеріндегі, тығынжылды булардағы сүмбі  және т.с.с.

H/f тобының шақтамалары барлық жылжымалы қосылыстарүшін таралған (H7/f7 (оңтайлы), H8/f8 және оларға ұқсас 6 және 9 квалитеттерінің шақтамалар ӛрісінен құрылған шақтамалар). Мысалы, H7/f7 шақтамасын қуаты бойынша шағын және орташа болатын электр қозғалтқыштарының жылжу мойынтірегінде, піспек компрессорларда, білдектердің жылдамдық қораптарында, ортадан тепкіш сорғыларда, ішкі жану қозғалтқыштарында және ӛзге де техникалық жүйелерінде қолданылады.

H/e тобының шақтамалары (Н7/е8, Н8/е8 (оңтайлы), Н7/е7 және оларға ұқсас 8 және 9 квалитеттерінің шақтамалар ӛрісінен құрылған шақтамалар) сұйықтық үйкеліс кезінде жеңіл жылжымалы қосылысты қамтамасыз етеді. Олар тез айналатын біліктер үшін қолданылады. Н9/е9 және Н8/е8 шақтамалары цилиндрлердің қақпақтарын  центрлеу үшін ілінісу жалғастырғышымен енгізілетін тісті доңғалақтардығ және ӛзге бұйымдардың біліктерінде еркін айналатын күрделі машина құруда ірі мойынтірек үшін қолданылады.

11 квалитеттерінің шақтамалар ӛрісінен құрылған шақтамалар) салыстырғанда сирек қолданылады. Мысалы, H7/d8 шақтамасы ірі мойынтіректегі айналудың жоғары жиілігі және шағын қысым кезінде, сондай-ақ компрессорлардағы піспек — цилиндр үйлескенде қолданылады.

H/c тобының шақтамалары (H7/c8 және Н8/с9) мәнді кепілдендірілген саңылаулармен сипатталады, олар центрлеу нақтылығына қойылатын жоғары емес талаптарымен қосылыстар үшін қолданылады. Осы шақтамалар жылжу мойынтірегі үшін анағұрлым жиі қолданылады (білік пен тӛлкенің сызықтық кеңеюінің түрлі температуралық коэффициенттерімен).

Өтпелі шақтамалар. H/js , H/k , H/m , H/n тобының ӛтпелі шақтамалары қимылсыз ажырағыш қосылыстар үшін қолданылады, онда ауысымды бұйымдардың центрлеуін немесе қажет болған жағдайда, бір-біріне қатысты орын ауысуын қамтамасыз ету талап етіледі. Шақтамалар саңылаулардың және де тартылыстардың үйлесуінде пайда болу мүмкіндігімен сипатталады. Қосылыстың қимылсыздығына кілтектің, сұққыштың және бекітудің ӛзге түрлерінің кӛмегімен қосымша бекітуге қол жеткізіледі. Ӛтпелі шақтамалар 4-тен 8 дейін квалитеттерде ғана кӛзделген, бұл ретте оларда біліктің нақтылығы тесік нақтылығынан бір квалитетке жоғары қарастырылады.

Ӛтпелі шақтамаларда үлкен тартылыс біліктің ең жоғары шекті ӛлшемі (d max

) және тесіктің ең аз шекті ӛлшемі (D mіn

), ал үлкен саңылау — тесіктің ең жоғары шекті ӛлшемі (D max

) және біліктің ең аз шекті ӛлшемі (d mіn

) үйлескен кезде пайда болады.

Түрлі ӛтпелі шақтамалардағы тартылыстар мен саңылаулардың үлгілік қатынасы 3.1-кестеде келтірілген. 3.1-кестеде кӛрініп тұрғандай, H7/k6 шақтамасы кезінде үйлесудің басым бӛлігі саңылауларға ие, сондықтан осы шақтама бұйымдарды центрлеу үшін анағұрлым тарала бастады. H7/n6 шақтамасы центрлеуден басқа, осьтік орын алмасудың алдын алу үшін тартылыс қамтамасыз ету қажет болған жағдайларда ұсынылады. Қосылыстарды жиі бӛлшектеу және жинау кезінде H7/js6 шақтамасы жиірек ұсынылады.

Тартылысы бар шақтамалар қимылсыз бӛлінбейтін қосылыстарды алу үшін қолданылады, бұл ретте үйлесетін бұйымдардың салыстырмалы қимылсыздығы білік пен тесік қосылысы кезінде туындайтын серпімді деформация есебінен қамтамасыз етіледі.

3.1-кесте. Ӛтпелі қосылыстардағы саңылаулар мен тартылыстардың қатынасы

Қосылыс түрі

1 %

Саңылаумен 1 %

3.2

Бұл ретт біліктің шекті ӛлшемдері тесіктің шекті ӛлшемдерінен үлкен. Кейбір жағдайларда қосылыстың сенімділігін арттыру үшін сұққыш немесе бекітудің ӛзге түрлері қосымша қолданылады, бұл ретте айналым сәті сұққышпен беріледі, ал  бұйымдар осьтік орын ауысуынан тартылыс арқылы ұсталады. Конструкцияның сенімділігі мен қарапайымдылығы және тартылысы бар қосылыстарды қамтитын тораптар жиынтығы арқасында осы шақтамалар машина құрудың барлық салаларында қолданылады

(мысалы, темір жол кӛлігі үшін осьті доңғалақпен, тӛлкені біліктермен, бұрамдық доңғалақтың күпшегін тәжбен жинау кезінде). Қосылысты алу тәсілін алу тәсілін (қамтитын бұйымның  қысымымен, қыздырумен немесе қамтылатын бұйымның салқындатумен және т.с.с.) тартылыс шамасымен және ӛзге факторлармен талап етілетін бұйымдардың конструкцияларымен, олардың ӛлшемдерімен анықталады. Тартылысы бар оңтайлы шақтамаларды қолданылуына қарай кепілдендірілген тартылысты ұлғайту тәртібінде кӛрсетуге болады. H7/p6 шақтамасы жұқа қабырғалы бұйымдардың, сондай-ақ кӛп емес жүктемені кӛретін бұйымдардың қосылыстары үшін оңтайлы болып табылады. H7/r6, H7/s6 шақтамалары кондуторлық тӛлкелерді кондуктордың корпусымен, тиікті тӛлкелерді қосымша бекітумен қосу және ұқсас қосылыстар үшін оңтайлы болып табылады. H7/u7 шақтамалары күрделі машина құруда жылжу мойынтіректерінің тӛлкелерін, бұрамдық доңғалақтадың тәждерін, сермерлерді қосу және ӛзге ұқсас қосылыстар үшін қолданылады. Кепілдендірілген тартылыстың ең үлкен шамаларымен сипатталатын H8/x8, H8z8 шақтамалар үлкен айнылмалы мезетті және осьтік күшті қабылдайтын күрделі жүктелген қосылыстар үшін қолданылады.

Бұрандалы бұйымдар мен қосылыстардың шақтамалары

4.1

Ӛз кезегінде, бірінші топтың бұрандаларын бекіту, кинематикалық және құбыр бұрандасы етіп бӛлуге болады.

Бекіту бұрандалары (метрлік жәнедюймді) машиналар  бұйымдарының ажырайтын қосылыстарында қолданылады және қосылыстардың тығыздылығын және жіктердің қимылсыздығын қамтамасыз етеді.

Кинематикалық бұрандалар ең аз үйлесу кезінде машиналар бұйымдарының ӛзара орын ауысуын қамтамасыз ету (мысалы, қозғалғыш бұрандалар, білдектер суппортының бұрандамалары және ӛлшеу құрылғылары) немесе айналым қозғалысын түзу сызықты қозғалысқа қайта түрлендіру (мысалы, домкраттарда, престерде және т.б.) үшін қолданылад.

Құбыр        бұрандалары құбырлардың        олардың        арматурасымен        қосылуының бітеулігін қамтамасыз ету үшін арналған. Бұрандалардың мақсатына қарамастан олардың барлығына қойылатын негізгі талаптары ұзақ жұмыс жасауы және қосымша қиюластырмай бұру мүмкінділігі болып табылады. Жалпы мақсаттағы метрлік бұрандалар МЕМСТ 9150—2002 (И СО 68-1—98) таралады, ол атаулы пішінді және оның элементтерінің ӛлшемдерін белгілейді (4.1- сурет):

т    а ар

Бұрандалы бұйымдар мен қосылыстардың шақтамалары мен қондырмалары

Бұрандалы қосылыстарының өзара алмасушылығы және нақтылығы болт пен сомын бұрандасының сыртқы, ішкі және орташа диаметрлерінің, қадам ӛлшемдерінің және а бұрандама пішіні бұрышы жартысының нақтылығымен қамтамасыз етіледі. Болт пен сомын пішіннің бүйір жақтарымен түйіседі, сондықтан бұрандалы бұйымдардың шекті контурларында нақты шектеулер болады. Бұранданың бұрылуы әрі бұйымның шынайы контуры шекті контурдан шықпаған жағдайда, қамтамасыз етіледі (шекті контур— ӛңдеу кезінде шешілетін металдың ең жоғары биіктігін шектейтін контур). Бұрандалы бұйымдардағы ӛлшемдердің ауытқулары сызбалар мен схемаларда бұранда осіне перпендикуляр салынады. Бұранданың негізгі отырғызу ӛлшемі қосылыс сипатын анықтайтын орташа диаметр болып табылады. Бұранданың сыналауына жол бермеу үшін болт пен сомынның сыртқы диаметрлерінің түйіндесуі кезінде саңылаулар қарастырылады.

d 1eі сыртқы бұранданың (болттың) ішкі диаметрінің тӛменгі ауытқуы орнатылмайды, ал d

диаметрдің ӛзі бұранданы кесетін құралдың геометриялық нысанымен жанама шектеледі және атаулы мәнге тең не болмаса одан кем болуы керек.

ішкі бұранданың (сомынның) сыртқы диаметрініңүстіңгі ауытқуы орнатылмайды және пішіннің геометриялық нысанымен жанама шектеледі.

4.1

Бекіту бұрандаларының сипаттамасы

болттың ішкі диаметріне шақтама орнатылмайды.

қадамға және а бұранды пішіні бұрышының жартысына саңылауы  бар бұрандалы қосылыстар үшін шақтамалар жеке орнатылмайды, себебі жасау қателігі шынайы орташа ӛлшеммен белгіленеді. Бұрандалы бұйымдарды жасау кезінде бұрандалы пішіннің, оның ӛлшемдері мен нысандарының қателіктерінің пайда болуы сӛзсіз (болт пен сомынның шеңберінен, цилиндрлігінен ауытқу). Бұранданы   кесу   процесінде   прогрессивтік   және   жергілікті   болып   бӛлінетін

қателіктер айналымның санына пропорциональды ӛседі және білдек элементтерінің кинематикалық қателіктерінен туындайды.

Жергілікті қателіктер білдектің қозғалғыш бұрандасының жергілікті тозуы, дайындамалар материалдарының әртектілігі, бұранданы кесетін құрал қадамдарының қателіктері нәтижесінде туындайды. Бұрандалы шақтамаларды бақылау мен есептеуді оңтайландыру үшін келтірілген орташа диаметр ұығымы енгізілді.

Ішкі бұранда үшін келтірілген орташа диаметр

2 кел

2 нақты (f p + f α );

сыртқы бұранда үшін келтірілген орташа диаметр d

2 кел = d

2 нақты (f p + f α );

2 нақты

Атап ӛткендей, бұрандалы қосылыстың сипаттамасын, оның нақтылығын және тӛзімділігін сипаттайтын негізгі параметрлер бұрандалы пішіннің орташа диаметрі, қадамы және бұрышы болып табылады. Осы параметрлер ӛзара байланыс жасайтындықтан, олар жеке нормаланбайды (расында да, саңылауы бар бұрандалы қосылыстарда, бұрандалы калибрлерде

және бұранданы кесетін құралда бұранданың диаметрлерінен басқа, шақтамалармен пішіннің қадамы мен бұрышы шектеледі).Td

болттың жәнеTD

сомынның орташа диаметріне қойылатын қосынды шақтамалары орнатылады

d

d

) + ( f p + f a ),

мұнда Δd

) — ӛзіндік орташа диаметрінің жол берілетін ауытқулары; f p , f a

Демек, f p + f a = 0 болса, бұранданың келтірілген орташа диаметрі атаулыға тең, осыған сүйене отырып, атаулы орташа диаметр болт үшін ең жоғары келтірілген және сомын үшін ең аз келтірілген болып табылады. Келтірілген орташа диаметр кӛрсетілген шектен шықпаса, бұрандалы бұйымды бақылау кезінде жарамды болып есептеледі.

Метрлік бұранданың шақтамалар мен қондырмалар жүйесі МЕМСТ 16093 — 2004 (ИСО 965-1 — 98, ИСО 965-3 — 98), МЕМСТ 4608 — 81, МЕМСТ 24834—81

регламенттелген.

МЕМСТ 16093—2004 бойынша 1-ден 10-ға дейін сандармен белгіленетін (10-ншы дәреже ең тӛмен) бұранда нақтылығының 10 дәрежесі белгіленді. Бұранда диаметрінің шақтама ӛрісі әріппен белгіленетін негізгі ауытқудың қабылданған нақтылық дәрежесі бойынша шақтамамен үйлесуін құрайды. Тегіс цилиндрлік қосылыстарға қарағанда, дәреженің саны бірінші орында жазылады, мысалы, 5H, 6G, 6e, 6f, 3p. Нақтылық дәрежесі бұрандалы қосылысты бұзу ұзындығына және пайдалану талаптарына байланысты таңдап алынады. Бұру ұзындығы үш топқа  бӛлінген:

Жол берілетін нақтылықты бұзу ұзындығына сәйкес келетін кестелер бар. Егер бұзы ұзындығы кӛрсетілген топтың біреуінен ерекшеленсе, онда ол бұрандалы  бұйымның белгісінде кӛрсетіледі. Болттар мен сомындардың шақтамалар ӛрісі үш нақтылық сыныбы үшін белгіленген: нақты, орташа және қатты. «Нақтылық сыныбы» ұғымы ӛздігінен шартты және бұранда нақтылығын салыстырмалы бағалау үші қолданылады. Бұған қоса, сол бір сыныпта орташа  диаметрдің шақтама нақтылығын

қалыпты бұру ұзындығы үшін қабылданған шақтамалармен салыстырғанда бір дәрежеге

бұру ұзындығы кезінде ұлғайту және

ұзындығы кезінде азайту керек.

4.2

Саңылаулы бұрандалардың шақтамалары мен қондырмалары Бұрандалы қосылыс шақтамаларының бүйір жақтары бойынша (орташа диаметр бойынша) қосылыстар сипатына байланысты саңылаумен, тартылыспен және ӛтпелі болуы мүмкін. 4.2

Саңылаулы бұрандалардың шақтамалары мен қондырмалары

Саңылаулы қосылыстар — анағұрлым таралған бұрандалы қосылыстар; тесік жүйесінде және білік жүйесінде де кӛзделген, тесік жүйесі әлдеқайда артығырақ.

а, б

в, г

аңылаулы шақтамалар үшін келесі нақтылық дәрежелері қолданылады: d

d

10* және 9* нақтылық дәрежелері пластмассадан жасалған бұйымдар үшін қолданылады. МЕМСТ 16093—81 сәйкес саңылауы бар бұрандалы бұйымдардың шақтамаларын алу үшін сыртқы бұранда үшін бес негізгі ауытқу d, e, f, g, h (4.3, а, б-сурет) және ішкі бұранда үшін тӛрт негізгі ауытқу E, F, G, H (4.3, в, г-сурет) кӛзделген. Құрастырма сызбаларда және техникалық құжаттамада бұрандалы қосылыстардың шақтамалары бӛлшекпен белгіленеді, онда алымда сомынның шақтамалар ӛрісі, ал бӛлгіште – болттың шақтамалар ӛрісі кӛрсетіледі, ал бұранда шақтамаларының ӛрісін белгілеу бұранда ӛлшемінен белгісінен кейін қойылады, мысалы:

мұнда М — метрлік бұранда; 10 — атаулы сыртқы диаметр; 1 — бұранданың қадамы (шағын); 5Н — сомынның орташа диаметрінің шақтамасы(TD

); 6Н — сомынның ішкі диаметрінің шақтамасы(TD

); 5g— болттың орташа диаметрінің шақтамасы(Td

); 6g— болттың сыртқы диаметрінің шқтамасы(Td); 30 — бұру ұзындығы (егер ол

сомынның орташа диаметрінің шақтама ӛрісінің белгісі D

шығыңқы диаметрінің шақтама ӛрісінің белгісімен сәйкес келсе, мысалы 5Н5Н, d

болттың орташа диаметрінің шақатама ӛрісінің белгісі d сыртқы диаметрдің шақтама ӛрісімен сәйкес келсе, мысалы 5g5g, онда ӛрістерді белгілеу кезінде 5Н5Н және 5g5g бұранда шақтамалары қайталанбайды, тӛмендегідей жазылады:

Егер бұранданың қадамы ірі болса, онда ол кӛрсетілмейді, мысалы:

4.2

Саңылаулы бұрандалардың шақтамалары мен қондырмалары

4.3

Саңылаулы және ӛтпелі бұрандалардың Техникада орташа диаметр бойынша саңылаулы бұрандалы қосылыстар кеңінен қолданылады. Осы қосылыстар бітеулікті қамтамасыз ету және температураның оқыс кӛтерліп-түсу, вибрациялар іс-қимылы кезінде түйреуіштің ӛздігінен бұрылуына жол бермеу жағдайларында қолданылады. Мысалы, түйреуішті қозғалтқыштың корпусына қатты бекітеді, сонда ол түйреуіштің келесі соңына байланған сомынды тарту және бұру кезінде қозғалмайды. Саңылаулы қосылыстар тесік жүйесінде қолданылады, бұл ӛңдеудің технологиялық ерекшеліктерімен және білік жүйесі алдындағы тесік жүйесінің артықшылықтарымен негізделген. Саңылаулы қосылыс үшін тартылыспен қосылыстарға қарағанда, анағұрлым қатты шақтамалар орнату қажет, сондықтан тартылыспен бұрандалар үшін бұранданың ӛзіндік орташа диаметріне қойылатын шақтама (TD

, Td

) 2нақтылық дәрежесі бойынша ұяшық үшін (4.4, а-сурет), ал түйреуіштер үшін 2, 3 нақтылық  дәрежелері  бойынша орнатылады (4.4, б-сурет). Тұрақты тартылыс алу үшін бұрандалы бұйымдар топтарға қарай сұрыпталады және жинау кезінде бұйымдар бір атаулы топтарға түсіп отырады.

Сұрыпталған бұйымдар тобының санын белгілеу бұранда элементтерінің

Бұйымдарды топтарға сұрыптамай шақтамаларды қолдануға жол беріледі. Тартылыспен бұрандаманың орташа диаметрлі шақтама жиынтық шамасы болып табылады. Пішін бұрышы жартысының және қадамның ауытқулары  жеке нормаланады.

Бұрандалы қосылыстардың ӛтпелі шақтамалары МЕМСТ 24834—81 орнатылды.

а

б

5.1

Кілтекті қосылыстардың шақтамалары мен қосылыстары Біліктермен шкивтердің, қолсаптардың, тісті доңғалақтардың, тӛлкенің қосылысы кезінде машина құруда айнылмалы мезеттерді беру үшін кілтекті және оймакілтекті қосылыстар жиі қолданылады. Бұдан басқа, кілтекті қосылыстар құрастырма торапта немесе машинада белгіленген орында бұйымдарды тіркеу үшін қолданылады. Кілтекті қосылыстар қарапайымдылығымен, ықшамдылығымен,қосылыстарды бұзу және жинау ыңғайлылығымен ерекшеленеді. Кілтектер призматикалық, сегменттік, сыналы және тангенциалдық болады. Призматикалық және сегменттік кілтектер бүйір жақтарымен «жұмыс жасайтынын», ал биіктігі бойынша тӛлке ойығы және кілтек арасында кепілдікті саңылау кӛрсетілетінін атап ӛткен жӛн. Кілтектер біліктің ойығына сенімді  орналастырылады және одан түспеуі керек, ал ойықтың ӛзі біліктің осіне қатысты симметриялы орналасуы қажет. Кілтекті қосылыстар білік жүйесінде орындалады, бұл кілтектерді орталықтандырып дайындауға мүмкіндік береді.

b

кілтекті ені үшін h9 бойынша, h биіктігі үшін —h11 бойынша қабылданды. Кілтектің ұзындығына және ойықтардың тереңділігіне ауытқулар h14 бойынша анықталады. Кілтекті қосылыстағы бұйымдар үшін шақтамаларды таңдау торапты пайдалану мақсатына қарай жүргізіледі. Стандартпен қосылыстардың үш түрі белгіленді: еркін, қалыпты және қалың. Білік пен тӛлке ойығының ені және тереңділігі бойынша ӛлшемдердің шекті ауытқулары барлық қосылыстар үшін белгіленеді: Қосылыс түрін таңдай отырып, еркін қосылыс қиындатылған құрастырма шарттарында қосылған бұйымдардың қозғалысы, қалыпты қосылыс — жеңілдетілген қосылыс шарттарында бӛлінетін қосылыстардың қимылсыздығын қамтамасыз ететіндігі атап кӛрсетілді. Қалың қосылыс жинау кезінде бұйымдардың бастақтамасымен реверсивтік жүктемелер кезінде қолдану орынды.

5.1

Кілтекті қосылыстардың шақтамалары мен қосылыстары

Кілтекті қосылыстарда бірқатар кемшіліктер бар: үлкен айнылмалы мезетті бере алмайды, тиісті центрлеуді қамтамасыз етпейді, кілтектер арасындағы жүктеме біркелкі емес бӛлінеді. Бұдан басқа, бұйымдардың қиғаштануын және жылжуын немесе ӛзге де қолайсыз салдарларды шақыратын кілтектердің майысуы және кесілуі мүмкін.

5.2

Оймакілтекті қосылыстардың шақтамалары мен қондырмалары

Кілтекті қосылыстарға тиесілі кемшіліктер тораптың конструкциясында оймакілтекті қосылысты пайдаланып, құтылуға болады. Оймакілтекті қосылыстар бұйымдар сапасына қойылатын талаптардың ӛсуіне, олардың тӛзімділігіне және центрлеудің жоғары нақтылығын қамтамасыз етуіне және  кӛп айнылмалы мезеттерді беруіне байланысты анағұрлым кеңінен қолданылуда.

болып бӛлінеді.

Тік жиекті оймакілтекті қосылыстар ерекше кеңінен таралған, бірақ эвольвенттік қосылыстардың олардың алдында артықшылығы бар: тік жиектілерге қарағанда, кӛп айнылмалы мезеттер бере алады; кернеудің ең аз концентрациясына ие; жасалуда қарапайым; қосылатын бұйымдарды нақтырақ центрлейді, ұзағырақ жұмыс жасайды. Үш бұрышты пішінмен оймакілтекті қосылыстар жұқа қабырғалы тӛлкелер және тартылыспен қондырмалар кезінде үлкен емес айнылмалы мезеттер беру үшін қолданылады.

Берілетін жүктемелерге байланысты сол бір атаулы диаметрде тік жиекті оймакілтекті қосылыстар үшін үш серия кӛзделген:

жеңіл, орташа және ауыр (бұл ретте орташа диаметр тұрақты болып қалады, тістердің саны мен биіктігі  ӛзгереді).  Жеңіл және орташа сериядағы тік жиекті қосылыстарда тістердің саны — 6; 8; 10, ауыр серияда 10; 16; 20 болып белгіленді. МЕМСТ 1139—80 және МЕМСТ 25346—89 бойынша кілтектерді пайдалану талаптарына және жасау технологмясына байланысты центрлеудің үш тәсілі мүмкін:

сыртқы диаметр бойынша (5.1, а-сурет); d

ішкі диаметр (5.1, б-сурет) ;b

тістердің бүйір жақтары бойынша (5.1, е-сурет).

сыртқы диаметр бойынша центрлеу кезінде бұйымдардың қосылыста қозғалысы кӛзделмейді, ал түйісетін бұйымдар термиялық тұрғыдан ӛңдеймейді.

ішкі диаметр бойынша центрлеу тәсілі нақты центрлеуді, тӛлке жасалған материалдың жоғары қаттылығында түйісетін бұйымдардың қозғалысын қамтамасыз етеді.

тістердің бүйір жақтары бойынша центрлеу тәсілі сирек, негізінде үлкен айнылмалы мезетті беру және белгі ауыспалы жүктемелер (реверсивтік айналу) кезінде қолданылады.

Осы тәсіл жүктемені тістер арасында тең болуге мүмкіндік береді, алайда центрлеудің жоғары нақтылығын қамтамасыз етпейді.

(d

b)

немесе b

ғана бойынша бір уақтылы қосылыс қамтамасыз етіледі.

Тесік жүйесіне артықшылық беріледі, себебі ол оймакілтекті тӛлкелер ӛңделетін қымбат тұратын тарту номенклатурасын кенет қысқартуға мүмкіндік береді. Стандартпен білік пен тӛлкені қосу үшін қондырмалардың мәнді саны белгіленді. Оймакілтекті қосылыстарды шартты белгілеген кезде олар центрлеу түрі, тістер саны және d,

немесе b параметрлері туралы мәліметтерді қамтиды. Мысалы:

мұнда d

ішкі диаметр 36 мм және осы диаметр бойынша қондырма ;

сыртқы диаметр 40 мм және осы диаметр бойынша қондырма

ені 7 мм және ӛлшемі бойынша қондырма b

Бұл ретте оймакілтекті біліктің шартты белгісі

оймакілтекті тӛлке

а

5.1-сурет. Тік жиекті оймакілтекті қосылыстарды центрлеу түрлері: а

D сыртқы диаметр бойынша ; б

d ішкі диаметр бойынша ; в

b тістердің бүйір жақтары бойынша

Тісті доңғалақтар мен берілістердің шақтамалары

6.1

Берілістердің мақсаты бойынша түрлері Ӛнеркәсіпте анағұрлым таралған тістің эвольвенттік пішінімен тісті доңғалақтар болып табылады, ол тіс кесетін құралды таптау (жылжытпай) әдісімен мехникалық ӛңдеу кезінде алынады. Тісті берілістер мақсаты бойынша тӛрт топқа бӛлуге болады: есептік, күштік, жылдамдықты және жалпы мақсаттағы.

құрылғыларында, сағаттарда, есепті шешетін машиналарда, түрлі бӛлгіш тетіктерже жиі қолданылады, яғни жетектегі және жетекші доңғалақтар бұрылыстары бұрыштарының аса жоғары келісімдеу дәріжесі талап етіледі және негізгі кӛрсеткіш жоғары кинематикалық нақтылық болып табылады.

Күштік берілістер айналымның аз жиілігі кезінде үлкен күшті талап етеді. Тісті доңғалақтар ұзындығы үлкен және модулі үлкен тістермен жасалады. Осындай доңғалақтардың жұмысы кезінде тістердің байланыс ӛрісін барынша қолдану қажет, ол осы берілістерге берілетін негізгі пайдалану талабы болып табылады.

Жылдамдықты берілістер үлкен айналма жылдамдықтарымен берілістерде қолданылады (100 м/с аса). Тісті берілістер вибрациясыз және шусыз жұмыс жасауы  тиім. Оларға қойылатын негізгі талаптар — пішінді жасаудың жоғары нақтылығымен және доңғалақ тістерінің ӛзара орналасуымен қол жеткізілетін жұмыстың жатықтығы.

Жалпы пайдаланымдағы берілістер жоғары емес айналма жылдамдықтары кезінде (10 м/с дейін) шағын жүктемелерді береді.

6.2

Тісті доңғалақтар мен берілістердің нақтылығын нормалау Тісті доңғалақтың пішіні МЕМСТ 13755—81 талаптарына сәйкес келеді, ол тісті доңғалақтың нысаны мен бастапқы контурын, басты пішіннің бұрышын және бастапқы контурдың коэффициенттерін белгілейді. МЕМСТ 1643—81 регламенттелген доңғалақтарға берілетін нақты талаптар доңғалақтардың мақсатына және негізгі пайдалану кӛрсеткіштеріне сүйене белгіленеді.

Берілістердің сан алуан түрлері үшін шақтамалар жүйесі сол бір белгілер бойынша жасалады. Жасау нақтылығы бойынша барлық тісті доңғалақтар 12 нақтылық дәрежесіне бӛлінген: 1, 2, 3, 12 (нақтылықтың тӛмендеу тәртібінде). Нақтылықтың 1-нші және 2-нші дәрежедегі доңғалақтар үшін шақтамалар кӛзделмеген. Олар тіс ӛңдеудің заманауи құралдарымен қамтамасыз етілмейді. Нақтылықтың 3, 4 және 5-нші дәрежедегі доңғалақтар негізінде бақыланатын тісті доңғалақтарды тексеру үшін қолданылатын ӛлшеу доңғалақтарына тағайындалған. Нақтылықтың 6 — 9-ншы дәрежедегі доңғалақтары ең таралған доңғалақтар  болып табылады (металл кесетін білдіктерде — нақтылықтың — 3 — 7-нші дәрежедегі, автомобильдерде — нақтылықтың — 5 — 8-нші дәрежедегі, авиация қозғалтқыштарында Нақтылықтың        әрбір        дәрежесі        үшін        түрлі        параметрлердің        жол        берілетін ауытқуларының тәуелсіз нормалары белгіленген: Нақтылықтың нормасы мен дәрежесіне қарамастан, тісті қосылыстың түрімен сипатталатын бүйір саңылау нормасымен кӛзделеді.

Доңғалақтардың кинематикалық нақтылық нормалары нақты дайындалған жетекші доңғалақпен оны бекіту кезінде жетектегі доңғалақ бұрылуының келісімделмеу дәрежесімен лимиттеледі. Осы нормалар түрлі бақылағыш жүйелерде, бӛлгіш тетіктерде ӛте маңызды.

Кинематикалық нақтылық нормаларының параметрлеріне жатады:

Тісті доңғалақтарды және берілістерді жобалау кезінде осы параметрлердің кейбіреулері ғана нормаланады.

Жатықтық нормасы тісті доңғалақ айналуының бірқалыптылығымен анықталады. Олар автомобильдердің жылдамдықты берілістерінде аса зор мәнге ие, онда берілістің шуылсыздығына, вибрацияның жоқтығына қатаң талаптар қойылады.

Жатықтық нормалар параметрлеріне жатады: 6.2

Тісті доңғалақтар мен берілістердің нақтылығын нормалау

Тістердің байланыс нормалары доңғалақтардың тӛзімділігін және беріктігін арттыру мақсатында жоғары емес жылдамдықтармен жұмыс істейтін ауыр жүктелген берілістерде ӛте маңызды. Байланыстың толықтығы кешенді  кӛрсеткішпен  — құрастырма байланыс дағының ауданымен нормаланады (6.1-сурет):

Тістің ұзындығы бойынша

с) ұзындығының b

тістің жалпы ұзындығына қатынасы , % :

[(а c)

h m

жанасу дақтары биіктігінің h p

тістің жалпы биіктігіне қатынасты , %: (h m /h p

)100.

Түйісетін доңғалақтардың белсенді бүйір беттері арасында тісті берілісті қалыпты жұмыс жасауы үшін саңылау болуы керек. j n бүйір саңылау негізгі цилидрге қатысты тегістікте тістердің бағытына перпендикулярлы кесігінде анықталады (6.2-сурет).

Стандартпен j n mіn

ең аз кепілдендірілген саңылау белгіленді. j n mіn шама доңғалақтың нақтылық дәрежесіне байланысты емес, ол берілістің жұмыс жасау шарттарымен анықталады (жылдамдықпен, қыздырумен, майлаумен). j n mіn

(6.3-сурет).

Әдеттегідей, түйісуі түрі жатықтық нормалары бойынша белгіленген нақтылық дәрежесіне сәйкес келеді. Мысалы, нақтылықтың 3 — 12-нші дәрежелерінде А түйісу түрі, 3— 11-нші — В түйісуі, 3 — 9-ншы — С түйісуі, 3 — 8-нші кезінде —

jn шақтамасы орнатылған, оның шамасы түйісу түріне және беріліс нақтылығына тәуелді және бүйір саңылаудың артуымен ұлғаяды.

6.1-сурет. Берілістегі тістер        6.2-сурет. j n

Бүйірлік саңылау беру байланысының дақтар схемасы

6.5-сурет. Бүйірлік саңылау арналған рұқсаттама T jn

түйіндестерді түрлері мен түрлері

Бүйір саңылауына T jn

Әдеттегідей, түйісудің белгіленген түрлеріне шақтаманың белгіленген түрі сәйкес келеді. Мысалы, Н және Е түйістеріне һ шақтама түрі; С, В және А түйіс түрлеріне

x, у и z

шақтамаларын пайдалана отырып, осы сәйкестікті ӛлшеуге жол беріледі. Стандарттармен І-ден VІ дейін (VІ сыныбы ең тӛмен нақтылық үшін) рим цифрларымен белгіленетін

осьаралық қашықтық ауытқуының алты сыныбы белгіленді . Н және Е түйістері осьаралық қашықтық ауытқуының ІІ сыныбына сәйкес келеді, D, C, B және A түйістері — тиісінше ІІІ, ІV, V, VІ сыныптарына сәйкес келеді. І сыныбы ӛте нақты доңғалақтар үшін резервтелген. Берілістегі кепілдендірілген бүйір саңылауы тіс кесетін құрал пішінін бастапқы контурдың атаулы орнына

Сызбаларда тісті доңғалақтарды шартты белгілеу кинематикалық нақтылық нормалары, жатықтық нормалары, байланыс нормалары бойынша нақтылық дәрежесін, бүйір саіылауға түйісу түрін және шақтама түрін қамтиды:

8 — 7 — 6 —

b

мұнда 8 — кинематикалық нақтылық нормалары бойынша нақтылық дәрежесі; 7 — жатықтық нормалары бойынша нақтылық дәрежесі; 6 — байланыс нормалары бойынша нақтылық дәрежесі;

b

Қысқаша шартты белгілеу, мысалы 7 — (МЕМСТ 1643—81), осы беріліс 7 кинематикалық нақтылық нормалары бойынша нақтылық дәрежесі, 7 жатықтық нормалары, 7 байланыс нормалары, В түйісу түрі, b бүйір саңылауға шақтама түрі, V осьаралық қашықтықты ауытқу сыныбы бар екенін білдіреді. Осылайша, бүйір саңылауға шақтама түрі және осьаралық қашықтықты ауытқу сыныбы түйісу түріне сәйкес келмеген жағдайда ғана қойылады.

Мазмұны

1.1. ...

қондырмалары