Мазмұны УДК 001.(031)=03.111-512.122 ББК 72 (Англ-Қаз) я 2 Ғ96

«Балалар энциклопедиясы» сериясы

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды

Ғылым. Энциклопедия /Қазақ тіліне аударған Д. Алипбаева. – Астана: «Фолиант» баспасы, 2012. – 160 б. – «Балалар энциклопедиясы» сериясы. ІSBN 978-601-292-601-9

Энциклопедия балаларды физикалық және биологиялық әлемді бақылаулар, өлшеулер және тәжірибелер арқылы жүйелі түрде зерттейтін білімнің бөлігі – ғылыммен таныстырады. Кітапта ғылымның категорияларына, ғалым зертханасының материалдары мен жабдықтарына жан-жақты сипаттама берілген. Қарапайым тәжірибелер көрсетіліп, қорытынды жасалған. Сонымен қатар жаһандық жылыну, қалдықтарды қайта өңдеу, баламалы жағармайлар мен су ресурстарын қорғау мәселелері қарастырылған. Кітап орта буын және жоғары сынып оқушыларына, ата-аналарға, мұғалімдерге және осы салаға қызығушылығы бар оқырмандарға арналған.

ББК 72 (Англ-Қаз) я 2 Кітап қазақ тілінде Macaw Books компаниясының келісімімен жарық көрді Барлық құқықтар қорғалған. Бұл басылымның ешқандай бөлігін баспаның жазбаша рұқсатынсыз қайта жариялауға, қандай да бір жолмен және белгілі бір құралмен – электронды, механикалық, фотокөшірме, жазбаша немесе басқа да жолдармен пайдалануға тыйым салынады.

© 2011, Macaw Books

Thіs edіtіon prіnted under lіcense

© Қазақ тіліндегі басылым,

қазақ тіліне аударылған.

«Фолиант» баспасы, 2012

© Д. Алипбаева, аударма, 2012 Редакторы А. Ермишова Корректоры Н. Бимағанбетова Компьютерде беттеген Д. Какимов «ФОЛИАНТ» БАСПАСЫ Тел./факс: 8 (7172) 396 070, 395 459, 397 249 folіant@folіant.kz; www.folіant.kz Басуға 25.09.2012 қол қойылды. Пішімі 60х84 1/8. Офсеттік басылым. Шартты баспа табағы 18,6. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс №141. «Фолиант» баспасының баспаханасында басылды 010000, Астана қаласы, Ш. Айманов көшесі, 13 Кіріспе........................................................ 6 Ғалымдар зертханасы.................................... 8 Ғылым және табиғат...................................... 10 Тірі ағзалардың жіктелуі............................... 12 Өсімдіктер патшалығы.................................. 14 Жануарлар патшалығы.................................. 16 Көбею.......................................................... 18 Химиялық элементтер................................... 20 Элементтердің периодтық кестесі..................... 22 Элемент топтары........................................... 24 Химиялық элементтердің құрамы................... 26 Заттың агрегаттық күйлері............................. 28 №1 тәжірибе................................................. 30 Материалдар................................................ 32 №2 тәжірибе................................................. 34 Ерітінділер мен қоспалар................................ 36 №3 тәжірибе................................................. 38 Химиялық реакциялар.................................. 40 Химиялық қосылыстар.................................. 42 Химиялық байланыстар................................. 44 Көміртегі..................................................... 46 Көмірсутектер.............................................. 48 Сабындар мен тазалағыш ұнтақтар.................. 50 Катализаторлар мен ферменттер...................... 52 Металдар..................................................... 54 Ғ96

Металдарды өндіру........................................ 56 Темір........................................................... 58 Мыс............................................................ 60 Қоспалар..................................................... 62 Қышқылдар................................................. 64 Негіздер мен сілтілер..................................... 66 Галогендер................................................... 68 Полимерлер.................................................. 70 Пластмассалар.............................................. 72 Талшықтар.................................................. 74 Жанармайлар............................................... 76 Қозғалтқыштар............................................ 78 Жарық........................................................ 80 Энергия....................................................... 82 №4 тәжірибе................................................. 84 Жылу.......................................................... 86 Жану.......................................................... 88 Түс............................................................. 90 №5 тәжірибе................................................. 92 Күш............................................................ 94 Қозғалыс..................................................... 96 Дыбыс......................................................... 98 №6 тәжірибе................................................. 100 Электр......................................................... 102 Магнетизм................................................... 104 Электромагнетизм ........................................ 106 Электр өткізгіштер мен электр өткізбейтіндер.... 108 №7 тәжірибе................................................. 110 Байланыс.................................................... 112 Ақпараттық технологиялар............................ 114 Ғарыш және уақыт........................................ 116 Галактикалар мен жұлдыздар......................... 118 Күн жүйесі .................................................. 120 Зымырандар мен ғарыш кемелері.................... 122 Ғарышқа ұшқан адамдар................................ 124 Ғылым және қоршаған орта: ғаламдық жылыну........................................ 126 Ғылым және қоршаған орта: қалдықтарды қайта өңдеу.................................................. 128 Ғылым және қоршаған орта: экологиялық таза өнімдерді пайдалану............. 130 Ғылым және қоршаған орта: баламалы жағармайлар................................. 132 Ғылым және қоршаған орта: су ресурстарын сақтау.................................... 134 Көрнекі ақпараттар....................................... 136 Геометриялық фигуралар............................... 138 Өлшем бірліктері........................................... 140 Атақты заңдар мен теориялар......................... 142 Өнертабыстар мен ашылған жаңалықтардың хронологиясы............................................... 146 Ғалымдардың өмір сүрген уақыты................... 150 Деректер және сандар.................................... 152 Глоссарий.................................................... 156 Алфавиттік көрсеткіш................................... 158 Балалар энциклопедиясы Ғылым Мазмұны

Ғылым – физикалық әлемді зерттейтін сала. «Ғылым» термині латынның «білім» дегенді білдіретін «scіentіa» сөзінен алынған. Ғылым физикалық және биологиялық әлемді бақылаулар, өлшеулер және тәжірибелер арқылы жүйелі түрде зерттейді. Кіріспе Ғылым категориялары Жалпы алғанда, ғылым үш басты топқа – Жаратылыстану ғылымдары, Әлеуметтік ғылымдар және Қолданбалы ғылымдар болып бөлінеді. Ғылымдар Ғылым көптеген зерттеу салаларына бөлінеді. Математика, физика, химия және биология – ғылымның ең басты салалары. Ғылымның басқа да салаларына астрономия, география, геология, метеорология, табиғи ресурстар мен тағам туралы ғылым, биотехнология, микробиология, инженерия, ақпарат, технология және қоршаған орта жөніндегі ғылымдар жатады. Ғалымдар Ғылымды зерттейтін тұлғалар ғалымдар деп аталады. «Ғалым» терминін ағылшын оқымыстысы Уильям Уэвелл енгізді. Ғалымдар көбіне зертхана деп аталатын арнайы бөлме немесе ғимаратта жұмыс жасайды. Олар тәжірибелер жүргізіп, олардың нәтижелерін жазбаға түсіреді. Бұл жазбалар, өз кезегінде, кейін ғылым мен ғылыми білімнің негізін құрайды. Медицина ғылымы Медицина ғылымы – адам денсаулығын зерттейтін ғылым. Медицина ғылымы ауруларды емдеу және алдын алу үшін антибиотиктерді, емдік дәрілерді және екпелерді әзірлейді. Медицина ғылымының тағы бір бөлімі рентген сәулелерін ашумен, кардиостимулятор, электркардиостимулятор, магнитті резонансты бейнелейтін компьютерлік томография сияқты диагностикалық және өмірді сақтау жабдықтарын ойлап табумен және жасап шығарумен айналысады. Метеорология Метеорология – атмосфера ғылымы. Метеорологтар жер атмосферасы мен атмосфералық құбылыстарды зерттейді. Метеорологтар ауа райы станцияларында жұмыс істейді, онда олар ақпарат жинап, ауа райын болжайды. Ғылымның атауы Зерттеу нысаны Аэрология Атмосферадағы физикалық құбылыстарды зерттеу Биометеорология Атмосфералық жағдай­ лардың тірі ағзаларға әсерін зерттеу Кинология Иттерді зерттеу Дендрология Ағаштарды зерттеу Энтомология Жәндіктерді зерттеу Экзобиология Ашық ғарыштағы өмірді зерттеу Геронтология Кәрілікті зерттеу Гелиология Күнді зерттеу Ихтиология Балықтарды зерттеу Жапонология Жапон мәдениетін зерттеу Киматология Толқындар мен толқын қозғалыстарын зерттеу Литология Тау жыныстарын зерттеу Мирмекология Құмырсқаларды зерттеу Нозология Ауруларды зерттеу Оология Жұмыртқаларды зерттеу Пирология Отты зерттеу Реология Ағындарды зерттеу Селенология Айды зерттеу Токсикология Улы заттарды зерттеу Урология Несеп-жыныс жолдарының ауруларын зерттеу және емдеу Вексиллология Жалау, туларды зерттеу Ксилология Ағаштарды зерттеу Зимология Ферменттерді зерттеу Уильям Уэвелл Милдьюра әуежайындағы метеорологиялық станция. Австралия Сен білесің бе?.. Биотехнология ауыл шаруашылығында, сыра қай­нату мен тағам пісіру салаларында қолданылады. Балалар энциклопедиясы Ғылым Кіріспе

Сен білесің бе?.. Fалымдар зертханасы Зертхана дегеніміз – ғылыми құралдармен жабдықталған ғимарат, бөлме немесе ғимарат бөлігі. Ғалымдар зертханаларда жұмыс жасап, зерттеулер жүргізіп, тәжірибелер өткізеді. Мектептер мен колледждегі зертханалар практикалық сабақтар және ғылыми көрсетілімдер жүргізуге арналған сынып бөлмелері болып табылады. Сонымен қатар, зертханаларды өнеркәсіп объектілерінде, әскери және үкіметтік ғимараттарда және кемелер мен әуе кемелері борттарында да кездестіруге болады. Қарапайым зертханалар Ғалымдар уақыттарының көп бөлігін зертханаларда жұмыс істеумен өткізеді. Қарапайым зертханалар ғалымдарға өздерінің жабдықтарын оңай бекітуге мүмкіндік беретін ұзын жұмыс орындарымен немесе жұмыс тақтайларымен жабдықталады. Зертханаларда, сонымен қатар, зертхана материалдары мен жабдықтарын сақтауға арналған арнайы сөрелер болады. Ғалымдар өздерінің бақылау нәтижелерін зертхана журналында немесе компьютерде сақтайды. Зертхананың қауіпсіздігі Көптеген зертханалардағы жағдай қауіпті немесе зиянды болуы мүмкін. Мұндай зертханаларда қауіпсіздік ережелері, жарақаттанудың немесе соқтығысудың алдын алатын арнайы құралдар болады. Зертханадағы қауіп-қатерлер • Улы заттар • Жұқпалы агенттер • Өрт қауіпті материалдар • Жарылғыш материалдар • Радиоактивті материалдар • Өте жоғары температуралар • Жоғары вольттілік • Күшті магнитті өріс Зертханадағы шыны аяқтар Ғылыми тәжірибелер үшін зертханалық шыны аяқтардың көптеген түрлері қолданылады. Химия және биология зертханаларының шыны аяқтары ортақ болып келеді. Шыны аяқтардың көбі не боросиликат, не кварц шыныдан жасалады. Шыны басқа материалдарға қарағанда түссіз, салыстырмалы түрде алғанда инертті және ыстыққа төзімділігіне байланысты басымдыққа ие. Зертханадағы фарфор аяқтар Зертханалық фарфор аяқтарға мыналар жатады: • Тигель: материалдарды өте жоғары температурада қыздыру үшін қолданылатын ыстыққа төзімді контейнер; • Буландыру ыдысы: сұйықтықтарды буландыруға арналған кішкене ыдыс; • Келі және келсап: заттарды ұнтақтауға, ұсақтауға және араластыруға арналған табақ пен ауыр таяқ. Түтікше Түтікше – химиялық зертханаларда қолданылатын қарапайым құрал. Түтікшелер әр түрлі пішінді болып келеді. Олар сұйықтықты түтікке жоғары тарту арқылы сұйықтықты өлшеуге, дәл мөлшерде бөліп алуға немесе қосу үшін қолданылады. Бунзен жанарғысы Бунзен жанарғысы – қарапайым зертханалық құрал. Бунзен жанарғысы ашық газ отын өндіреді, оны өзгертілмелі ауа клапанын ашу немесе жабу арқылы күйге келтіруге болады. Бунзен жанарғылары заттарды ысытуға пайдаланылады. Бунзен жанарғысы неміс ғалымы Роберт Бунзеннің атымен аталады. Микроскоп Микроскоп – зертханаларда қолданылатын оптикалық құрал. «Микроскоп» сөзі гректің mіcros – «кішкентай» және skopeіn – «қарау» немесе «көру» сөздерінен алынған. Ол жай көзбен қарағанда көріне қоймайтын өте ұсақ заттарды көру үшін қолданылады. Қарапайым зертхана микроскоптары, әдетте, заттарды 401000 есе ұлғайтып көрсетеді. Пирометр – өзі байланысқа түспей, жоғары температураны өлшейтін термометр. Балалар энциклопедиясы Ғылым Ғалымдар зертханасы

Ғылым біздің айналамыздағы табиғат туралы түсінігімізді үзбей өзгертіп келеді. Ғалымдар табиғат пен оның әрекет етуін түсіну үшін өсімдіктерді, жануарларды, тастақтарды, топырақ пен минералдарды зерттейді. ХІХ ғасырға дейін көптеген табиғи оқиғалар мен кездейсоқтықтарды Құдай немесе тылсым күш жасап отыр деген түсінік болды. Қазіргі таңда ғылымның арқасында көптеген Жер құбылыстары өз заңдылықтарын тапты. Ғылым және табиғат Сен білесің бе?.. Экологияға жаһандық процестерден бастап, жыртқыштық және тозаңдану секілді жеке түраралық қатынастар да кіреді. Грек ғалымдары Ежелгі гректер жаңбыр, тұман, қар, жер сілкінісі, вулкандар, дауылдар және тұтылулар секілді табиғи құбылыстардың артында қандай себептер тұрғандығын зерттеп, бағалау үшін жүйелі түрдегі бақылауларды ең алғашқы болып қолданды. Жаратылыстану ғылымдары Жаратылыстану ғылымы – табиғат пен ғаламды зерттейтін рационалды ұстаным. Бұл табиғи ережелерге немесе заңдылықтарға бағыну дегенді білдіреді. Жаратылыстану ғылымдарына биология, химия, математика, физика және психология жатады. Бұлар, өз кезегінде, қолданбалы ғылымдардың негізін құрайды. Жер туралы ғылым Жер туралы ғылым жердің құрылымы мен құрамын, сонымен қатар жердің қалай пайда болғандығын зерттейді. Қоршаған орта жөніндегі ғылым жердің қоршаған ортасын және де біздің қоршаған ортаға қатысымызды зерттеумен айналысады. Сондай-ақ табиғаттың ластануы және ондағы зиянды құбылыстарды да қарастырады. Биология Биология – жердегі барлық тіршілік атаулыны зерттейтін ғылым. Бұл барлық тірі заттардың пайда болуын, дамуын, құрылымын, қызмет етуін, өсуін және таралуын қарастырады. Биология, негізінен, ботаника және зоология деген екі үлкен топқа, ал олар, өз кезегінде, көптеген топтарға бөлінеді. Ботаника Ботаника – биология саласы. Бұл – ең ежелгі ғылымдардың бірі. Ботаниктер жердегі өсімдіктер мен өсімдік өмірін зерттейді. Ең алғашқы ботаниктерге жеуге жарамды, медициналық және улы өсімдіктерді тапқан ежелгі адамдар жатады. Содан бері ботаниктер өсімдіктердің шамамен 300 000 түрін тапты. Зоология Зоология – биология саласы. Зоологтар жануарлардың құрылымын, әрекет етуін, мінез-құлқын және дамуын зерттейді. Зоологияға төмендегі пәндер кіреді: • Этология •Жануар физиологиясы • Зоография • Экология • Таксономия • Эволюциялық •Палеонтология биология •Салыстырмалы тәнтану •Молекулярлы биология Экология Экология – биология саласы. Экологтар ағзалар мен олардың қоршаған ортасындағы қатынастарды түсінуге тырысады. Олар жануарлардың не жейтінін, өсімдіктердің бір топырақта басқасына қарағанда неге жақсырақ өсетінін зерттейді. Экологтар жабайы аңдарды зерттеу үшін жоғары және заманауи технологиялық жабдықтарды қолданады. Өсімдіктердің өмір сүру мерзімі Өздерінің өмір сүру мерзімдеріне қарай өсімдіктерді үш топқа бөлуге болады, олар: біржылдық, екіжылдық және көпжылдық. Біржылдық өсімдіктер бір өсу мезгілі ішінде өсіп, көбейеді. Екіжылдық өсімдіктер екі өсу мезгілі ішінде өмір сүреді. Ал көпжылдық өсімдіктер көптеген өсу мезгілдері бойында өсіп, дамиды. Балалар энциклопедиясы Ғылым Ғылым және табиғат

Сен білесің бе?.. Ғалымдар жердегі тірі ағзалардың шамамен 1,75 миллион түрін анықтады. Бұл түрлерге бір жасушалы эукариотты ағзалардан бастап көк китке дейін кіреді. Таксономия тірі ағзаларды, олардың құрылымы немесе шығу тегі және т.б. ұқсастықтарына қарай топтарға бөлетін жіктеу ғылымы болып табылады. Тірі ағзалардың жіктелуі Домендер Тірі ағзалар өздерінің генетикалық ұқсастықтарына байланысты домендер деп аталатын үш топқа бөлінеді. Бұл үш топқа мыналар жатады: Архебактериялар: өте ежелгі прокариотты микробтар Бактериялар: біршама жетілген прокариот текті микробтар Эукариоттар: эукариотты жасушалары бар барлық тірі ағзалар, оған жануарлар да, өсімдіктер де кіреді. Патшалықтар Эукариоттар аймағы патшалықтар деп аталатын бірнеше топқа бөлінеді. Қарапайымдар патшалығы қарапайымдар және басқа да тек бір жасушалы ағзалардан тұрады. Саңырауқұлақтар патшалығы саңырауқұлақтар және басқа да фунгустардан тұрады. Өсімдіктер патшалығы ағаштардан, бұтақтар мен жүзімдіктерден тұрады. Жануарлар патшалығы шылаушандардан бастап балық және приматтардан тұрады. Таксономия сөзі гректің taxіs – «тәртіп» немесе «орналастыру» және nomos – «заң» немесе «ғылым» сөздерінен алынған. Тірі ағзалардың жіктелуі Бір жасушалылар Қарапайымдар Саңырауқұлақтар Өсімдіктер Жануарлар 1 000 000 түрлерінің саны 600 000 түрлерінің саны 1 500 000 түрлерінің саны 1 500 000 түрлерінің саны 320 000 түрлерінің саны Балалар энциклопедиясы Ғылым тірі ағзалардың жіктелуі Жіктелуі Әр патшалықтың ішінде түрлердің ұқсастықтарына байланысты топтарға бөлінеді. Арыстанның толық жіктелуі төмендегідей: Домен: эукариот Патшалық: жануарлар Типі: хордалылар Табы: сүтқоректілер Сабы: жыртқыштар Тұқымдасы: мысықтәріздес Тегі: пантера Түрі: америка арыстаны

Өсімдіктер – тірі жаратылыстардың ең басты тобы. Жерде өсімдіктердің 300 000-нан астам түрі белгілі. Барлық өсімдіктер, қазіргі кезде бар немесе жойылып кеткендігіне қарамастан, өсімдіктер патшалығына кіреді. Өсімдіктер патшалығы өздерінің көбею түріне байланысты топтарға бөлінеді. Өсімдіктер патшалығы тамырлы және мүктер болып бөлінеді. Тамырлы өсімдіктерге өсімдіктің әр түрлі бөліктеріне су мен қоректі тасымалдайтын тамыр жүйесі бар өсімдіктер жатады. Қырыққұлақтар, қылқанжапырақтылар және гүлдейтін өсімдіктердің барлығы тамырлы өсімдіктер тобына кіреді. Мүктерге өсімдіктің әр түрлі бөліктеріне су мен қорек ризоид арқылы тасымалданатын тамыр жүйесі жоқ өсімдіктер жатады. Бауырлықтар мен қыналар осындай өсімдіктер тобына кіреді. Өсімдіктер патшалығы Ашық тұқымдылар (гүлдемейтін өсімдіктер) Ашық тұқымдылар тек 700-дей ғана түрден тұратын кішкентай топты құрайды. Олар – ашық немесе жалаңаш тұқымдары бар және гүл салмайтын ағаш өсімдіктер. Ашық дәнділерге қылқанжапырақтылар, цикастар, гинкголар және гнетофиттер (вельвичиялар) жатады. Гинкго Гинкго ағашы – жердегі басқа ағаштардан өзгеше. Гүлі тозаңдану үшін бір аталық гинкго ағаштарын қатар отырғызу керек. Цикас Цикас – пальмалар мен қылқанжапырақтыларға ұқсайтын мәңгі жасыл өсімдіктер. Цикастың 150 түрі белгілі. Цикас жерде шамамен 200 миллион жыл бұрын таралған. Қылқанжапырақтылар Қылқанжапырақты ағаштар – кішкентай және ине тәрізді жапырақтары бар мәңгі жасыл ағаштар. Қылқандылардың көбінің ұзын, тіке діңгектері және жіңішке бұтақтары болады. Олар суық немесе салқын жерлерде өседі. Вельвичиа Вельвичиа – шөлдерде өсетін ерекше өсімдік. Оның тек екі ғана жапырағы болады, мыңдаған жылдар өмір сүре беруі мүмкін. Жабық тұқымдылар (гүлдейтін өсімдіктер) Жабық тұқымдылар – шамамен 250 000 түрі белгілі өсімдіктердің ең үлкен тобы. Бұл өсімдіктер адамдар мен кейбір жануарлар үшін қорек болып табылады. Күнбағыс, орхидея және бұршақ тұқымдастар гүлдейтін өсімдіктердің ең үлкен үш тобы. Дара жарнақтылар Ұзын және жіңішке жапырақтары бар шөптер, пальмалар, орхидеялар және т.б. дара жарнақтылар деп аталады. Дара жарнақтылардың тұқымдары жалғыз жапырақты болып келеді. Қос жарнақтылар Жалпақ жапырақтары бар ағаштар, гүлдер мен көкөністер қос жарнақтылар деп аталады. Қос жарнақтылардың тұқымдары қос жапырақты болып келеді. Сен білесің бе?.. Мүк тәрізділер – жасушалары, тамыры, сабағы және жапырақтары болмайтын тамырсыз өсімдіктер түрі. Тамыр жүйесі жоқ өсімдіктер Мүктер Мүктер – қарапайым гүлдемейтін өсімдіктер. Әдетте олар топырақта, тастарда, жартастарда, таяз суларда және ағаш діңдерінде өседі. Олар орман топырағында кілемдей жайылып жатады. Бауырлықтар Бауырлықтар – кішкентай гүлдемейтін өсімдіктер. Бауырлықтардың әлем бойынша шамамен 6 000 түрі белгілі. Әдетте, олар сулы шыңдар, шіріген діңгек және ағыс жағалары секілді ылғалды, көлеңкелі жерлерде өседі. Мүйіздіктер Мүйіздіктер – бауырлықтар секілді тамыр жүйесі жоқ өсімдіктер. Мүйіздіктердің жапырақтары мен сабақтары болмайды. Олар мүйіздіктер деп мүйізге ұқсас пішіндеріне байланысты аталады. Тамырлы өсімдіктер Сіпсебас Сіпсебастар – тамырлы өсімдіктердің ішіндегі ең қарапайымы. Олардың жеңіл және жұқа бұтақтары болады. Олар, әдетте, тропиктік және субтропиктік аймақтарда өседі. Плаундар Плаундар – кішкентай мәңгі жасыл өсімдіктер. Олардың ине тәрізді кішкентай жапырақтары болады. Плаундардың шамамен 200-ге жуық түрі белгілі. Қырықбуын Қырықбуындар – гүлдемейтін көпжылдық шөптер. Олардың біріккен қуыс сабақтары және тіс тәрізді жапырақтары болады. Қырықбуындарды Австралиядан басқа әлемнің барлық жерінен кездестіруге болады. Қырыққұлақ Қырыққұлақ – әлемнің барлық бұрыштарында өсетін, гүлдемейтін жасыл өсімдіктер. Олар жылы, ылғалды және көлеңкелі жерлерде өседі. Әлемде қырыққұлақтың 9 000-нан 12 000-ға дейінгі түрі белгілі. Цикас Балалар энциклопедиясы Ғылым өсімдіктер патшалығы

Жануарлар патшалығы Жануарлар патшалығы омыртқалылар және омыртқасыздар деп аталатын екі үлкен басты топқа бөлінеді. Арқа жоны немесе омыртқасы бар жануарлар омыртқалы жануарлар деп, ал арқа жоны жоқтары омыртқасыз жануарлар деп аталады. Омыртқалы және омыртқасыз жануарларға мұхиттар, өзендер, ормандар, таулар және шөлдерде, яғни барлық жерлерде кездесетін әр түрлі көптеген жануарлар кіреді. Балықтар, кейбір қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер омыртқалылар тобына жатса, жәндіктер, шылаушандар және медузалар омыртқасыздар тобына жатады. Омыртқалылар Бауырымен жорғалаушылар Бауырымен жорғалаушылар – осыдан шамамен 340 миллион жыл бұрын пайда болған қабыршықты, омыртқалы жануарлар. Қолтырауындар, жыландар, тасбақалар және кесірткелер – әдеттегі жорғалаушылардың түрлері. Олар, әдетте, құрғақ шөлдер мен ылғалды тропиктерде өмір сүріп, жұмыртқа салады. Балықтар Балықтар омыртқалылар ішінде ең үлкен топты құрайды. Олар салқынқанды жануарлар, яғни олардың дене температурасы өздерін қоршаған ортаның температурасына сай өзгеріп отырады. Балықтардың денесі мен желбезектерінде оларға тыныс алуға мүмкіндік беретін қабыршақтары болады. Олардың суда жүзгенде бағыттарын реттеуге және тепе-теңдік сақтауға көмектесетін жүзбе қанаттары бар. Қосмекенділер Қосмекенділер жерде пайда болған ең алғашқы омыртқа­лы жануарлар деген түсінік бар. Олар құрғақ жерде де, суда да өмір сүре алатын омыртқалылар. Құрбақалар мен тасбақалар, саламандралар кос­мекен­ділерге кіреді. Қосмекенділер – терісі дымқыл және жабысқақ, салқынқанды жануарлар. Кұстар Құстар – қанаттары мен денелерін қаптап тұратын қауырсындары бар омыртқалылар. Әлемде құстардың шамамен 10 000 түрі белгілі. Құстардың тұмсықтары болғанымен, тістері болмайды. Құстар қатты қабықты жұмыртқа салып, өз ұяларында басып шығарады. Сүтқоректілер Сүтқоректілер – балаларын сүтпен қоректендіретін омыртқалы жануарлар. Ұрғашы сүтқоректілер өздерінің кеуде сүт бездерінен сүт бөледі. Сүтқоректілердің денесінде түктері болады. Олар жылықанды жануарлар, яғни олар қоршаған ортасына байланысты өз дене температурасын сақтап тұра алады. Сүтқоректілерге маймылдар, арыстандар, кенгурулар, жарғанаттар, жолбарыстар және киттер сияқты көптеген жануарлар жатады. Омыртқасыздар Қарапайымдар Қарапайымдар – барлық жануарлардың ішіндегі ең кішкентайы. Олар – көпжасушалы жануарлар секілді көбейетін бір жасушалы жануарлар. Қарапайымдар суда немесе ылғалды жерлерде өмір сүреді. Кірпікшелі кебісше, эвглена және амебалар қарапайымдылардың түрлері болып табылады. Ішекқуыстылар Ішекқуыстылар – қарапайым су жануар­ ларының тобы. Олар өздерінің құрбандарын сал халге жеткізетін қармалауыштары арқылы ерекшеленеді. Медуза, маржандар және актиниялар осы ішекқуыстылар типіне жатады. Жалпақ құрттар Жалпақ құрттар – қарапайым және жұмсақ денелі омыртқасыз жәндіктер. Олардың басы, құйрығы және жалпақ пішінді денесі болады. Буылтық құрттар Буылтық құрттар – денесі сақина тәрізді буылтықтарға бөлінген жәндіктер. Олар ылғалды топырақ арасында қопарып жүргенді ұнатады және де әлемнің барлық бұрыштарынан табылады. Ұлулар Ұлулар – жұмсақ денелі омыртқасыз жәндіктер. Олардың қатты бақалшағы, қатты тілі және бұлшықетті аяқтары болады. Қатты бақалшағы кішкентай болып келіп, денесінің үстінде орналасады. Қосжақтаулы ұлулар, сегізаяқ және кальмарлар қарапайым ұлулардың түрлері болып табылады. Тікен терілілер Тікен терілілер – омыртқасыз теңіз жәндіктері. Олар жарық түсті, қатты және тікенекті терісі бар жәндіктер болып келеді. Кейбір тікен терілілердің денелері бес тармақты. Олар арқылы өздерін қорғай алады. Теңіз жұлдыздары, кірпілері, теңіз қиярлары және офиурлар қарапайым тікен терілілер қатарына жатады. Буынаяқтылар Буынаяқтылар – қатты сыртқы қаңқасы және бунақталған аяқтары бар омыртқасыз жәндіктер тобына жатады. Жәндіктер Жәндіктер буынаяқтылар типінің ең үлкен тобын құрайды. Әлемде жәндіктердің шамамен 800 000 түрі белгілі. Құмырсқалар, аралар, шыбындар, көбелектер, қоңыздар және күйе көбелектер қарапайым жәндіктер қатарына кіреді. Өрмекшітектестер Өрмекшітектестер сыртқы қаңқасы болып, олардың денесі баскөкірек және құрсақ бөлімінен тұрады. Оларда сегіз аяқ болады. Өрмекшілер, сарышаяндар, кене және таскенелер қарапайым өрмекші­ тектестерге жатады. Көпаяқтылар Көпаяқтылар қос жұпаяқтылар, қырықаяқтар, пауроподалар және симфилалар сияқты буынаяқтылар жатады. Сен білесің бе?.. Қоректену дағдыларына байланысты жануарларды төрт категорияға бөлуге болады, олар: шөп қоректілер, ет қоректілер, тамақ талғамайтындар және қалдықтармен қоректенетіндер. Шаянтектестер Шаянтектестер – қатты сыртқы қаңқасы бар буынаяқтылар. Әлемде шаянтектестердің 35 000-ға жуық түрі белгілі, сондықтан да бұлар мұхиттардағы саны жағынан ең көп жәндіктер қатарына кіреді. Теңіз шаяны, омар, өзен шаяны және асшаян қарапайым шаянтектестер қатарына жатады. Балалар энциклопедиясы Ғылым жануарлар патшалығы

Жануарлардың көбеюі Жануарлар жыныссыз және жыныстық жолдармен көбейеді. Олар не тірі ұрпаққа өмір береді, не жұмыртқа салады. Тірі туатындар Тірі ұрпақтарға өмір сыйлайтын жануарлар тірі туатын жануарлар деп аталады. Адам баласы, сиырлар және иттер сияқты жас ұрпақтарына өмір беретін жаратылыстар тірі туатындар қатарына жатады. Жұмыртқа салғыштар Жұмыртқа салатын жануарлар жұмыртқа салғыштар деп аталады. Көптеген жануарлар жыныстық көбею жолымен таралады. Тауық, құрбақа, кесіртке және көбелек жұмыртқа салғыштарға жатады. Құстардың барлығы – жұмыртқа салғыштар, ал сүтқоректілер арасында эхидна және үйректұмсық секілді бірнеше қарапайым жұмыртқа салғыштар бар. Тірі жұмыртқа салғыштар Акулалар – жас акулаларын үш түрлі жолмен өмірге әкелетін шеміршекті балықтар. Олар балықтарын тірі туу, жұмыртқа салу және тірі жұмыртқа туу арқылы өмірге әкеледі. Жұмыртқа салғыш акулалар жұмыртқаларын теңіз түбіне шашады. Тірі жұмыртқа туатын акулалар жұмыртқаларын денелерінің ішіне салады, ол денелері жұмыртқаны қоршап жауып тұрады, ал жас акула анасының денесінің ішінде дамиды. Тірі туатын акулалар өзінің құрсағында дамитын жас акулаларға өмір береді. Жануарлардың жыныссыз жолмен көбеюі Дегенмен де губка тәрізді кейбір жануарлар жыныссыз жолмен көбейеді. Гидралардың жас даралары бүршіктерден пайда болады. Мұндай жыныссыз жолмен көбею тәсілі бүршіктену деп аталады. Амебалар өздерін екіге бөлу арқылы көбейеді. Бұлай жыныссыз жолмен көбею екі бөлікке бөліну деп аталады. Адам баласының көбеюі Адамдар жыныстық жолмен көбею сатысынан өтіп, жаңа тіршілік иесін дүниеге әкеледі. Еркек жыныс­тының да, ұрғашы жыныстының да адам ұрпақтарының өмір сүруі үшін маңызды болып табылатын көбею жүйесі болады. Бұл адам баласы ұрпағын жасау қызметін атқарады. Жаңа өмір аталық ұрық жұмыртқа жасу­ша­сымен біріккен сәт­ тен басталады. Аталық ұрық еркекте пайда болса, ал жұмыртқа жасушасы әйелдің ішінде орналасады. Ұрық безі мен аналық жыныс безі еркек пен әйелдің көбею органдарына жатады. Аталық ұрық жұмыртқа жасушасын ұрық­тан­дырады, ал ол кейін бөлініп, эмбрион деп аталатын жасушалар шоғырын құрайды. Өсімдіктердің көбеюі Өсімдіктер де жануарлар секілді жынысты және жыныссыз жолдармен көбейеді. Гүлдер, тұқымдар, бүршіктер және споралар өсімдіктердің көбею бөліктері болып табылады. Гүлдер Гүлдер гүлдейтін өсімдіктердің көбею мүшелері болып табылады. Гүлдің аталық та, аналық та көбею бөліктері болады. Аталық – гүлдің еркектік көбею бөлігі. Ол аталық жіпшесінен және тозаңқаптан тұрады. Тозаңқап тозаң бөліп шығарады. Гүлдің аналық көбейгіш бөлігі жеміс жапырағы деп аталып, өсімдік аналығынан, аналық аузынан, мойнынан және түйіннен тұрады. Тозаңдану Тозаңдану – тозаң дәндерін тасымалдау процесі. Бұл өсімдіктердің көбеюінің бастапқы кезеңі. Тозаң дәндері гүлдің аталық бөлігінен аналық бөлігіне беріледі. Тозаңдану үрдісі жел, жәндіктер, су және жануарлар секілді сыртқы агенттердің көмегімен жүзеге асырылады. Аталмыш процесс бір ғана гүлдің ішінде немесе екі гүлдің арасында жүруі мүмкін. Өну Өну – дәндер өскін беріп, жаңа өсімдік шығару процесі. Бұл өсімдіктің дамуының алғашқы кезеңі. Алғашқы тамыр мен бүршіктер өну процесі барысында пайда болады. Қолайлы жағдай тұсында дәндер бірнеше күннің ішінде өніп шығады, ал жағдай қолайсыз болса, бұл үрдіс бірнеше айға, тіпті жылға созылып кетеді. Бүршіктер мен споралар Қылқан жапырақтылардың бүршіктері ағаштарының көбею мүшесі болып табылады. Барлық қылқанжапырақтыларда аталық және аналық бүршіктер болады. Аналық бүршіктер – аналық гаметасы болатын әдеттегі ағаш бүршіктері. Аталық бүршіктер шөп тәрізді болады. Олар тозаң тасиды. Басқа өсімдіктерге қарағанда қырыққұлақтар споралар арқылы көбейеді. Споралар қырыққұлақ жапырағының астында спорангий деп аталатын қабыршақта өседі. Споралар қабыршақтарынан босатылған кезінде олар жел көмегімен себіледі. Егер де спора қолайлы жерге түссе кішкентай өскін немесе проталлиум деп аталатын өсімдік дамиды. Проталлиумнің аталық та, аналық та көбею органдары болады, ал онда аталық ұрық және жұмыртқа жасушасы орналасады. Аталық ұрық жұмыртқа жасушасына жетіп, үлкен қырыққұлақ пайда болатындай араласады. Өсімдіктердің жыныссыз жолмен көбеюі Өсімдіктерде жыныссыз жолмен көбею тұқымдар немесе споралар көмегінсіз жүзеге асады. Жыныссыз жолмен көбейгенде бастапқы өсімдік клоны пайда болады. Будандастыру, қалемшелеу және телуді қолдану жыныссыз жолмен көбею тәсілдеріне жатады. Жыныссыз жолмен көбеюдің вегетативті және апомикс деген екі түрі бар. Сен білесің бе?.. Қырыққұлақ жапырағы бірнеше жапырақтан немесе жапырақшалардан және таяқшадан немесе сабақтан тұрады. Қырыққұлақ жапырағы басқа қырыққұлақтарда өсетін спораларды тасиды. Әйелдің көбею жүйесі Еркектің көбею жүйесі Тозаңқап Аталық жіпше Жапырақша Балалар энциклопедиясы Ғылым КӨБЕЮ Көбею Көбею – тірі ағзалардың бір бөлімінен өзі тәрізді жаңа ағзаны шығаратын биологиялық процесс. Көбею – тірі ағзаларға тән ең маңызды ерекшеліктердің бірі. Егер де өсімдіктер мен жануарлар өздерінің ұрпақтарын қалдыра алмайтын болғанында тіршілік болмаған болар еді.

Химиялық элементтер Химиялық элементтер – атом­ дар­дың бір түрінен тұратын химия­лық заттар. Барлық элемент­терде протондар немесе атом саны бірдей болады. Элемент­тер химиялық жолмен әрі қарай бөлінбейді. Қазіргі таңда 117 элемент белгілі, оның ішінде 94-і табиғи түрде, ал қалғандары жасанды түрде алынғандар. Олар синтетика­ лық элементтер деп аталады. Мысалдар Элементтер металдар не бейметалдардан тұрады. Темір, мыс, күміс, алтын, сутегі, көміртегі, азот және оттегі табиғитта кеңінен тараған элементтердің мысалы бола алады, оның ішінде темір, мыс, күміс және алтын – металдар, ал сутегі, көміртегі, азот және оттегі – бейметалдар. Металдар мен бейметалдар Металдар Бейметалдар Металдар – жылтыр қатты заттар. Бейметалдар қатты, сұйық және газ күйлерінде болады. Металдар – жылу мен электр қуатын жақсы өткізгіштер. Бейметалдар электр қуаты мен жылуды өткізбейді, кейбіреулері өткізуі де мүмкін. Металдар – қақталғыш, оларды әр түрлі пішіндерге келтіруге болады. Көптеген металдар майысқыш, оларды әр түрлі бөліктерге созуға болады. Күкірт пен фосфор – қатты бейметалдар, олар опырылғыш немесе көп күш жұмсамай-ақ оңай сындырылады. Металдар жоғары температурада балқиды. Көптеген бейметалл емес­тердің балқу температурасы төмен болады. Элемент символдары Элементтер өздерінің аттарынан алынатын бір немесе екі әріптен тұратын символдармен белгіленеді. Екі әріптік символдарда бірінші әріп бас әріппен, ал екінші әріп кіші әріппен жазылады. Көптеген элементтердің аттары ағылшын, латын немесе неміс тілдерінен алынған. Мысалы: көміртегі C, мырыш Z, кальций Ca, оттегі O, радий Ra. Қарапайым металдар символдары № Қазақша атауы Ағылшын тілінен басқа тілдердегі атаулары Символы Литий – Lі Натрий Natrіum (Latіn) Na Магний – Mg Алюминий – Al Калий Kalіum (Latіn) K Кальций – Ca Ванадий – V Хром – Cr Марганец – Mn Темір Ferrum (Latіn) Fe Кобальт – Co Никель – Nі Мыс Cuprum (Latіn) Cu Мырыш – Zn Галий – Ga Стронций – Sr Молибден – Mo Күміс Argentum (Latіn) Ag Кадмий – Cd Қалайы Stannum (Latіn) Sn Сурьма Stіbіum (Latіn) Sb Барий – Ba Вольфрам Wolfram (Latіn) W Платина – Pt Сынап Hydrargyrum (Latіn) Hg Қорғасын Plumbum (Latіn) Pb Висмут – Bі Полоний – Po Радий – Ra Уран – U № Бейметалдар Физикалық күйі Символы Сутегі Газ H Азот Газ N Оттегі Газ O Фтор Газ F Хлор Газ Cl Бром Сұйық Br Астат Қатты At Көміртегі Қатты C Йод Қатты І Күкірт Қатты S Фосфор Қатты P Кремний Қатты Sі Химиялық белсенді бейметалдардың символдары Символ № Инертті газ Символы Гелий He Неон Ne Аргон Ar Криптон Kr Ксенон Xe Радон Rn Химиялық белсенді емес бейметалдардың символдары немесе инертті газдар Синтетикалық элементтер Синтетикалық элементтер табиғи элементтердің ядролық реакциялары арқылы зертханаларда қолдан жасалады. Синтетикалық элементтер бөлшек акселераторы немесе ядролық реактор секілді құралдарда жасалады. Синтетикалық элементтер өте тұрақсыз болғандықтан, табиғи жолмен алынбайды. Олар бірнеше секундтың ішінде ыдырап, бөлшектеніп кетеді. Сен білесің бе?.. Технеций – жасанды жолмен жасалған ең алғашқы элемент, оны 1937 жылы итальяндық-американдық физик Э. Сегре және оның әріптесі К. Перье ашты. Металдар Бейметалдар Темір Мыс Күміс Алтын Сутегі Көміртегі Азот Оттегі Элемент аттарының шығу төркіні Сөздер Сутегі «су» дегенді білдіретін гректің «hydro» және «genes» «қалыптастыру» деген сөздерінен шыққан. Хлор «жасыл сары» дегенді білдіретін гректің «chloros» сөзінен алынған. Бром «сасық» дегенді білдіретін гректің «Bromos» сөзінен алынған. Кобальт «жын» дегенді білдіретін немістің «Globlіn» сөзінен алынған. Алтын англо-саксондық «Aurum» сөзінен алынған. Жер атауы Скандий (Sc) Скандинавиядан табылған. Тулий (Tm) Скандинавияның ежелгі атауы Туле атымен аталған. Еуропа (Eu) Еуропа атымен аталған. Полоний (Po) Кюрилердің туған жері Польшаның атымен аталған. Планеталар Селен (Sе) Селес атымен, яғни Айдың грекше атауымен аталған. Плутон (Pu) Плутон, нептуний (Np) Нептун және уран (U) Уран планеталарының аттарымен аталған. Сынап Меркурий планетасының атымен аталады, алайда Hg символын латынның «сұйық күміс» дегенді білдіретін Hydragyrum сөзінен алады. Ғалымдар Кюрий (Cm) – Пьер және Мари Кюрилер атымен аталады. Фермий (Fm) Энрико Ферми атымен аталады. Эйнштейний (Es) Альберт Эйнштейннің атымен аталады. Менделевий (Md) Дмитрий Менделеевтің атымен аталады. Америций Берклий Борий Калифорний Кюрий Дармштадтий Дубний Эйнштейний Фермий Хассий Лоуренсий Мейтнерий Менделевий Нептуний Нобелий Плутоний Прометий Рентгений Резерфордий Сиборгий Технеций Унунбий Унунгексий Унуноктий Унунпентий Унунквадий Унутрий

H Lі Na K Rb Cs Fr Be Mg Ca Sr Ba Ra Sc Y Tі Zr Hf Rf V Nb Ta Db Cr Mo W Sg Mn Tc Re Bh Fe Ru Os Hs Co Rh Іr Mt Nі Pd Pt Ds Cu Ag Au Rg Zn Cd Hg Uub B Al Ga Іn Tl Uut C N O F He Ne Ar Kr Xe Rn Uuo Sі Ge Sn Pb Uuq P As Sb Bі Uup S Se Te Po Uuh Cl Br І At Uus Lantanoіdіt Aktіnoіdіt La Ce Pr Nd Pm Ac Th Pa U Np Sm Pu Eu Am Gd Cm Tb Bk Dy Cf Ho Es Er Fm Tm Md Yb No Lu Lr Ryhmä Jakso Химиялық элементтердің периодтық кестесі Лантаноидтар Актиноидтар Fe Cu Ag Au H C N O Балалар энциклопедиясы Ғылым химиялық элементтер

Элементтердің периодтық кестесі Химиялық элементтердің периодтық кестесі – бұл табиғаттағы барлық химиялық элементтердің кесте түрінде жіктелуі. Элементтер атомдары сандарының өсу тәртібі бойынша орналастырылады. Физикалық және химиялық қасиеттері бірдей элементтер бірге топтастырылған. Периодтық кесте 18 топтан және жеті периодтан тұрады. Элементтердің көлденең қатарлары периодтар деп, ал тіке қатарлары топтар деп аталады. Джон Александр Рейна Ньюлендс Химиялық элементтердің қасиеттері бойынша периодтылық концепциясын Менделеевтен бұрын Джон Александр Рейна Ньюлендс ойлап тапқан. Ол ағылшынның аналитик-химигі болған. Ол өзінің Октавалар заңдылығы негізінде 62 элементті атомдық салмақтарының өсуі бойынша периодтық кестеге енгізген. Дмитрий Иванович Менделеев Дмитрий Менделеев 1869 жылы химиялық элементтердің ең алғашқы периодтық кестесін құрастырды. Ол орыс химигі еді. Ол элементтерді атомдық салмақтарының ұлғаюы бойынша кестеге орналастырып, ұқсас қасиеттері бойынша топтастырды. Ол периодтық кестені құрастырған кезде қазір белгілі барлық элементтер ашылмаған болатын, сондықтан да ол кестеде сол элементтерге бос орындар қалдырып, жанындағы көршілес элементтердің салмақтары негізінде ашылмағандардың салмақтарын болжады. Сен білесің бе?.. Период бойымен атомдар саны көбейе береді. Бір топ ішіндегі элементтердің химиялық қасиеттері сияқты бірнеше ұқсас қасиеттері болады. f-блогы элементтері f-блогы элементтері – сирек металдар. Бірінші қатардың элементтері өте реактивті, ал екінші қатардың элементтері радиоактивті. Синтетикалық элементтер де осы блокқа кіреді. Блоктар s-блогы, p-блогы, d-блогы және f-блогы – периодтық кестенің басты төрт блоктары. 18 топтың ішінде s-блогы 1 және 2 топтарды, p-блогы 13-тен 18-ге дейінгі топтарды, d-блогы және f-блогы 3-тен 12-ге дейінгі топтарды қамтиды. H

He Lі Be B C N O F Ne Na Mg Al Sі P S Cl Ar K Ca Sc Tі V Cr Mn Fe Co Nі Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd Іn Sn Sb Te І Xe Cs Ba Lu Hf Ta W Re Os Іr Pt Au Hg Tl Pb Bі Po At Rn Fr Ra

Lr Rf ДБ Sg Bh Hs Mt Uun Uuu Uub Uuq Лантаноидтар La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb

Актиноидтар Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Сутегі 1.0079 Литий 6.941 Берилий 9.0122 Магний 24.305 Натрий 22.990 Калий 39.098 Кальций 40.078 Рубидий 85.468 Стронций 87.62 Цезий 132.91 Барий 137.33 Франций [223] Радий [226] 57-70 89-102 Скандий 44.956 Титан 47.867 Ванадий 50.942 Хром 51.996 Марганец 54.938 Темір 55.845 Кобальт 58.933 Никель 58.693 Мыс 63.546 Мырыш 65.39 Иттрий 88.906 Цирконий 91.224 Ниобий 92.906 Молибден 92.906 Технеций [98] Рутений 101.07 Родий 102.91 Палладий 106.42 Күміс 107.87 Кадмий 112.41 Лютеций 174.97 Гафний 178.49 Тантал 180.95 Вольфрам 183.84 Рений 186.21 Осмий 190.23 Иридий 192.22 Платина 195.08 Алтын 196.97 Сынап 200.59 Лоуренсий [262] Резерфордий [261] Дубний [262] Сиборгий [266] Борий [264] Хассий [269] Мейтнерий [268] Унуннилий [271] Унунуний [272] Унунбий [277] Унунквадий [289] Бор 10.811 Көміртегі 12.011 Азот 14.007 Оттегі 15.999 Фтор 18.998 Неон 20.180 Гелий 4.0026 Алюминий 26.982 Кремний 28.086 Фосфор 30.974 Күкірт 32.065 Хлор 35.453 Галлий 69.723 Германий 72.31 Мышьяк 74.922 Селен 78.96 Бром 79.904 Аргон 39.948 Криптон 83.80 Индий 114.82 Қалайы 118.71 Сурьма 121.76 Теллур 127.60 Йод 126.90 Ксенон 131.29 Радон [222] Астат [210] Полоний [209] Висмут 208.98 Қорғасын 207.2 Таллий 204.38 Лантан 138.91 Церий 140.12 Празеодим 140.91 Неодим 144.24 Прометий [145] Самарий 150.36 Европий 151.96 Гадолиний 157.25 Тербий 158.93 Диспрозий 162.50 Гольмий 164.93 Эрбий 167.26 Тулий 168.93 Иттербий 170.04 Актиний [227] Торий 232.04 Проактиний 231.04 Уран 238.03 Нептуний [237] Плутоний [244] Америций [243] Кюрий [247] Берклий [247] Калифорний [251] Эйнштейний [252] Фермий [257] Менделевий [258] Нобелий [259] s-блогы элементтері s-блогы элементтеріне, әдетте, сутегіні санамағанда, жұмсақ және реактивті металдар жатады, олардың тығыздығы да төмен болады. s-блогы элементтерінің көбі әр түрлі қызмет атқарады, мысалы, натрий мен калий тұздары жүйке жүйелерінің жұмысы үшін пайдалы. Магний қосылыстары өсімдіктерде жасыл хлорофилл өнуіне көмектеседі. р-блогы элементтері p-блогы элементтері металл және бейматалл элементтерден, сонымен қатар инертті газдардан тұрады. p-блогы элементтері d-блогы элементтеріне қарағанда жұмсағырақ және реактивтігі де төменірек болады. d-блогы элементтері d-блогы элементтерінің барлығы – қатты және тығыз элементтер. Олардың химиялық қасиеттері бірдей болып келеді. Балалар энциклопедиясы Ғылым Элементтердің периодтық кестесі

Асыл газдар Асыл газдар периодтық кестенің VІІІ тобында орналасады. Олар толығымен белсенді емес және иондану энергиясы жоғары, электртерістілігі және қайнау температурасы төмен (барлық газдар бөлме температурасында қайнайды). Металдар Металдар периодтық кестенің сол жағы мен ортасында орналасқан. Олардың сырт келбеті жарқырап тұрады және де бөлме температурасында қатты күйде болады (сынаптан басқасы). Металдардың балқу температурасы жоғары, тығыздығы жоғары, иондану энергиясы мен электр­ терістілігі төмен болады. Бейметалдар Бейметалдар периодтық кестенің жоғары оң жағында орналасады. Олар опырылғыш қатты заттар, олардың иондану энергиясы мен электртерістілігі жоғары болады. Металлоидтар Металлоидтар периодтық кестенің металдар мен бейметалдар арасындағы қатар бойында орналасқан. Олардың электртерістілігі мен иондану энергиясы металдар мен бейметалдар ортасында болады. Металлоидтар кейбір металдар мен бейметалдардың қасиетіне ие. Лантаноидтар мен актиноидтар Лантаноидтар мен актиноидтар – периодтық кестенің астындағы екі қатарға орналасқан элементтер. Лантаноидтар – лантаннан кейінгі атомдық нөмірлері бар элементтер болса, актиноидтар – актинийден кейінгі атомдық нөмірлері бар элементтер. Лантаноидтар – күміс түсті металдар, салыстырмалы түрде алғанда, жұмсақ металл, балқу және қайнау температуралары жоғары болады. Актиноидтар – көптеген бейметалдармен күрделі зат құрайтын реактивті металдар. Сен білесің бе?.. Периодтық кестеде үш үшвалентті металдар бар: темір, кобальт және никельден тұратын үш валентті темір, рутений, родий және палладийден тұратын үш валентті палладий, осмий, иридий және платинадан тұратын үш валентті платина. Периодтық кесте тоғыз негізгі топқа бөлінген. Олар – сілтілі металдар, сілтілік жер металдары, өтпелі элементтер, галогендер, инертті газдар, металдар, бейметалдар, металлоидтар және лантаноидтар мен актиноидтар. Be Mg Ca Sr Ba Ra Sc Tі V Cr Mn Fe Co Nі Cu Zn Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd Hf Ta W Re Os Іr Pt Au Hg Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cp F Cl Br І At Uus He Ne Ar Kr Xe Rn Uuo Al Ga Іn Sn Tl Pb Bі Uut Uuq Uup Uuh Lі Na K Rb Cs Fr B Sі Ge As Sb Te Po H C N O P S Se La Ac Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr Fe Co Nі Ru Rh Pd Os Іr Pt Балалар энциклопедиясы Ғылым элемент топтары

Химиялық элементтердің құрамы Химиялық элементтердің ішінде атомдар мен молекулалар бар. Атомдар – жердегі элементтердің ең ұсақ бөлшектері. Олар элементтің химиялық сәйкестігін барлық химиялық және физикалық өзгерістер кезінде сақтап тұрады. Атом кез келген элементте немесе оның бөлшектерінде бар және элементтің барлық қасиеттеріне ие. «Атом» сөзі гректің «көрінбейтін» дегенді білдіретін «atoms» сөзінен алынған. Молекула атомдардан тұрады. Джон Дальтон Джон Дальтон – 1808 жылы қазіргі атом теориясын ұсынған ағылшын химигі. Ол қазіргі заманғы атомдар теориясының атасы ретінде белгілі. Дальтонның атом теориясы «Химиялық философияның жаңа жүйесі» деп аталатын кітапта жарияланды. Дальтон теориясы • Дальтонның теориясында барлық заттар атомдар деп аталатын ұсақ, көрінбейтін бөлшектерден тұратыны айтылды. • Бір элементтің атомдары пішіні, өлшемі, салмағы және басқа да қасиеттері жағынан бірдей болады. • Әр элемент өзіне тән атомдардан тұрады және әр түрлі элементтердің атомдары да әр түрлі болады. • Дальтонға сүйенсек, атом химиялық қосылыстарға қатысатын ең кіші бөлік немесе бөлшек болып табылады. • Атомдар бір-бірімен пропорциялық түрде қосыла отырып, молекулалар деп аталатын күрделі атомдар түзеді. • Қандай химиялық немесе физикалық реакция болмасын, атомдарды түзу, бөлу және жою мүмкін емес. Натрий атомы Натрий атомының 11 протоны, 11 электроны және 12 нейтроны бар. Әр түрлі элементтердің атомдарында протондар, нейтрондар және электрондар саны да әр түрлі болады. Атомдар саны және масса саны Атомдар саны – атомда бар протондар саны. Масса саны – атомда бар протондар мен нейтрондар саны. Элементтегі протондар саны тұрақты болады, алайда нейтрондар саны өзгеріп отырады, сондықтан да атом массасы да өзгермелі келеді. Атомдық масса бірлігі Атомдық масса бірлігі – атомдық және молекулалық массаларды көрсететін масса бірлігі. Бұл, шамамен алғанда, сутегі атомы, протон немесе нейтрон массасына тең. Сонымен қатар, бұл масса Дальтон немесе әлемдік масса бірлігі деп те аталады. Молекулалар Молекулалар белгілі бір тәртіппен тізбектелген атомдардан тұрады. Молекулалар екі атомды, үш атомды немесе одан да үлкенірек болулары мүмкін. Азот тотығы (NO) – екі атомнан тұратын екі атомды молекула. Су (Н2О) және көміртегі диоксиді (СО2) – үш атомнан тұратын үш атомды молекулалар. ДНҚ – миллиондаған атомдардан тұратын үлкенірек молекула. Сен білесің бе?.. Сутегі атомы – диаметрі шамамен 5х10-8 мм өлшемдегі ең кіші атом. Атом құрылысы Ядро – ішінде протон және нейтрондар орналасқан атомның ортасы Протондар оң зарядталған бөлшектер Нейтрондар электр заряды жоқ бөлшектер Электрондар ядроны айналып жүреді. Олар – теріс зарядталған бөлшектер Na Азот тотығы молекулалары Су молекулалары Көміртегі қос тотығы молекулалары 6e 6e 6e 6p 6n 6p 7n 6p 8n C C C _ _ _ _ _ _ _ 1,6 - 1,7 х10-5 Å* * 1 Å = 10-10 м 2,4 Å Балалар энциклопедиясы Ғылым Химиялық элементтердің құрамы

Заттың агрегаттық күйлері Зат әр түрлі күйде болуы мүмкін. Қатты, сұйық және газ заттың басты үш күйіне жатады. Қатты – заттың ең тығыз күйі. Сұйықтардың тығыздығы қаттыға қарағанда төменірек болады. Газ – зат тығыздығының ең төмен күйі. Температураның немесе қысымның өзгеруіне байланысты зат бір күйден екінші күйге ауыса алады. Мысалы, біз суды (сұйық) қайнатсақ, су буға айналып (газ), күйін өзгертеді. Пішіні мен көлемі • Қатты заттардың пішіні мен көлемі тұрақты болады. • Сұйық заттардың пішіні тұрақты емес, алайда көлемі тұрақты болады. • Газдардың пішіні де, көлемі де тұрақты емес. Қатты заттар Заттың қатты күйінде заттың пішіні мен көлемі тұрақты болып табылады. Қатты күйде барлық молекулалар қалыпты тәртіппен орналасып, бірбіріне жақын тартылып тұрады. Молекулалар тек теңселіп, еркін түрде қозғала алмайды. Ағаш қатты заттың мысалы болады. Сұйық заттар Заттың сұйық күйінде заттың көлемі тұрақты, ал пішіні өзгермелі болып табылады. Сұйықтықтар өздері тұрған ыдыстың пішініне сай пішіндерін өзгертеді. Сұйықтық ішіндегі молекулалар қалыпты тәртіппен орналаспаған­ дықтан, бір-бірінің жанында еркін қозғалады. Су сұйық заттың мысалы болады. Газдар Газ заттардың көлемі де, пішіні де өзгермелі болады. Газдардың ішіндегі молекулалардың орналасуында белгілі бір қалыпты тәртіп жоқ. Су буы газдың мысалы бола алады. Зат күйлерінің өзгеруі Қоюлану Газ сұйықтыққа Газ салқындап, күйін өзгертеді Қату Сұйықтық қаттыға Сұйықтық салқындап, күйін өзгертеді Айдау Қатты газға Күйін тікелей өзгертеді Булану Сұйықтық газға Температураның жоғарылауы күйді өзгертеді Балқу Қатты сұйықтыққа Температураның жоғарылауы күйді өзгертеді Мұз жасау Газ қаттыға Газ тікелей қаттыға өзгереді Су Әдетте, су сұйықтық күйінде болады. Су – заттың барлық үш күйінен де өзінің химиялық қасиеттерін өзгертпей өте алатын жалғыз зат. Су 0°С температурада қатып, мұз деп аталатын өзінің қатты күйіне айналады. Ал суды қыздырғанда, ол газға немесе су буына айналады. Жер бетіндегі көп су сұйық немесе қатты күйінде кездеседі. Сонымен қатар су атмосферада бу ретінде болады. Қайнау және қату деңгейлері Көптеген сұйықтық қыздырған кезде ұлғайып, салқындатқан кезде кішірейеді. Сұйықтық өзінің қайнау деңгейіне жеткен кезде, ол күйін газға өзгертеді. Ал сұйықтық өзінің қату деңгейіне жеткен кезде, күйін қаттыға өзгертеді. Сен білесің бе?.. Шыны қатты зат болғанымен, молекулалық құрамы сұйықтықтың құрамындай. Қатты Сұйық Газ Күн энергиясы Булану Балалар энциклопедиясы Ғылым заттың агрегаттық күйлері

№1 Тәжірибе 4 Мұны мұздатқышқа бірнеше сағатқа қойыңыз. Бірнеше сағаттан соң Қалтаны мұздатқыштан алыңыз. Бұл неліктен болды? Су қата бастағанда ұлғайғандықтан, бөтелке жарылып кетті. Бұл тәжірибеден біз судың қатқан кезде ұлғаятынын көреміз. Су өзінің күйін қатты мұзға өзгерткен кезде не болатынын табайық. Мына материалдарды жинайық Мұны қалай жасаймыз? Қабырғалары жұқа, бұрамалы қақпағы бар шыны бөтелке. Қалың түссіз пластикалық қап. 1 Бөтелкені иегіне дейін суға толтырып, бетін қақпақшамен жабыңыз. 2 Бөтелкенің сыртын құрғатыңыз. 3 Толтырылған бөтелкені түссіз қаптың ішіне салып, бетін бекітіңіз. Табиғатта Суды бойына сіңірген тау жартастары мұздаған кезде судың көлемі ұлғаятындықтан, опырыла бастайды. Жартастар физикалық өзгерістерге ұшырайды. Қорытынды Судың молекулалары сұйық күйінде мұз кристалдарынан тұратын күйіне қарағанда бірбіріне жақынырақ орналасады. Бұдан мұздың тығыздығының төменірек екенін және де сұйық күйіне қарағанда көбірек орынды қажет ететінін көреміз. Не көріп тұрсыз? Бөтелке сынған. Сен білесің бе?.. Судың қатты күйінде тығыздығы төменірек болады, ал көптеген басқа сұйық заттардың қатты күйіндегі тығыздықтары сұйық күйіндегі тығыздықтарына қарағанда жоғарырақ болады. Балалар энциклопедиясы Ғылым №1 тәжірибе

Әлемдегі барлық нәрсе қандай да бір материалдан жасалады. Біз заттардың барлық түрін, яғни көпірлер мен әуе ұшақтарынан бастап, тіс таяқшаларына дейінгі заттарды жасау үшін материалдарды қолданамыз. Барлық материалдар өсімдіктерден және жануарлардан өндірілетін, сонымен қатар жерден алынатын шикізаттардан жасалады. Мысалы, руда – жерден қазылып алынып, кейін металдарға айналдырылған шикізат. Сосын металды машинадан бастап, қасыққа дейінгі әр түрлі заттарды жасауға жұмсайды. Материалдар Материалдар жасау Материалдардың барлығы шикізаттардан жасалады. Мақта – мақта өсімдігінен алынатын шикізат. Одан жіп жасап, кейін жіптен мата тоқиды. Ал матадан әр түрлі киімдер, бұйымдар пішіліп, тігіліп, дайын заттар шығарылады. Материалдардың өзгеруі Материалдарды қыздыру немесе салқындату арқылы өзгертуге болады. Кейбір материалдар, тіпті, қыздырғаннан және салқындатқаннан кейін де өзгермейді. Мысалы, апельсин шырынының бір стақанын мұздататын болсаңыз, ол мұз кәмпитке айналады. Алайда, қайта қыздырсаңыз, қайта апельсин шырынына айналады. Кейбір материалдарды қыздырған кезде олар басқа затқа айналып, өздерінің бастапқы күйлеріне қайта оралмайды. Мысалы, сіз бір мата бөлігін қыздырсаңыз, ол жанып, күлге айналады. Ал күл қайтадан матаға айнала алмайды. Материалдардың қасиеттері Материалдардың қасиеттері қаттылықтан бастап электр өткізгіштікке дейінгі барлық қасиеттерді қамтиды. Материалдар қасиеттері механикалық қасиеттері, жылу қасиеттері, ағыс, химиялық қасиеттері, электрлік қасиеттері және т.б. секілді көптеген категорияларға бөлінеді. Химиялық қасиеттері Материалдың химиялық қасиеттері осы материалдың жаңа бір қосылыс жасау үшін өзгерістерден қалай өтетінін немесе қалай төтеп беретінін бейнелейді. Электрлік қасиеттері Материалдың электрлік қасиеттері осы материалдың электр өрісін өзі арқылы қалай өткізетіндігін бейнелейді. Мыс, алюминий және темір секілді металдар электр өрісін оңай өткізіп, жақсы өткізгіштер деп аталады. Ал пластик, резеңке, шыны, ауа және ағаш секілді материалдар электр өрісінің оңай өтуіне мүмкіндік бермейді. Олар изоляторлар (оқшаулағыштар) деп аталады. Сен білесің бе?.. Материалдар түссіз, жартылай түссіз және мөлдір емес болады. Түссіз заттар өздері арқылы жарықтың өтуіне мүмкіндік береді. Жартылай түссіз заттар өздері арқылы жарықтың жартылай өтуіне мүмкіндік береді. Ал мөлдір емес материалдар ешқандай жарықты өткізбейді. Механикалық қасиеттері Заттың механикалық қасиеттері материалдың қаншалықты қатты, күшті, берік және тығыз екендігін көрсетеді. Материалдың қаттылығы сол материалға күш қолданылғанда, мәңгілікке пішінін жоғалтуға немесе майысып кетуге тұрақтылық деңгейін бейнелейді. Берік заттарды сәл ғана созу үшін орасан зор күш қажет болады. Тығыздық – заттың көлем бірлігіне шаққандағы салмағы. Аэропландар тығыздығы төмен, алайда күші жоғары материалдардан жасалады. Балалар энциклопедиясы Ғылым материалдар

№2 Тәжірибе Бұл тәжірибеден біз кейбір заттардың сумен араласқанда жоқ болып кететініне көз жеткіземіз. Суға қант қосылған кезде не болатынын анықтайық. Мына материалдарды жинайық Мұны қалай жасаймыз? Бірнеше минуттан соң... Стақанды қолыңызда ұстап тұрыңыз. Сіз не көріп тұрсыз? Қант еріп, жоқ болып кетті. Қорытынды Қант ыстық суда оп-оңай ериді. Ал салқын суда бұл баяуырақ ериді. Қант кристалдарынан бөлінген молекулаларды бірден су молекулалары қоршап алатындықтан, қант суда оңай ериді. Стақан Қасық Қант кристалдары Су 1 Суды ысытыңыз. 2 Стақанға жылы су құйыңыз. 3 Бір қасық қантты стақанға салыңыз. Сен білесің бе?.. Су – жерде ең жиі кездесетін физикалық күй. Ол қатты, сұйық және газ түрінде бола алады. 4 Қант еріп кеткенше араластырыңыз. Табиғатта Мұхиттар мен теңіздерде еріген тұз болады. «Тұздылық» термині теңіз суында бар еріген тұздардың көлеміне байланысты айтылады. Қатты Сұйық Газ Балалар энциклопедиясы Ғылым №2 тәжірибе

суда еріп, ерітінді түзеді.

№3 тәжірибе Бұл тәжірибеден біз май мен судың араласпайтынына көз жеткіземіз. Май сумен араласқан кезде не болатынын анықтайық. Мына материалдарды жинайық Мұны қалай жасаймыз? Құмыра Су Өсімдік майы Араластырғыш 1 Құмыраны суға толтырыңыз. 2 Кішкене өсімдік майынан құйыңыз. 3 Араластырыңыз немесе құмыраны шайқаңыз. Бірнеше минуттан соң... Құмыраны қолыңызда ұстап тұрыңыз. Сен не көріп тұрсың? Май мен су араласпады, май қабаты судың бетінде тұр. Неге бұлай? Май мен су араласпайтын заттар болғандықтан, олар қосылмайды. Қорытынды Көптеген заттар араласпайды және біртекті ерітінді түзбейді. Мұндай заттар араласпайтын заттар деп аталады. Сен білесің бе?.. Егер де екі араласқыш заттар біріктірілсе, нәтижесінде мөлдір ерітінді пайда болады. Ал егер араласпайтын заттар біріктірілсе, нәтижесінде мөлдір емес ерітінді шығады. Табиғатта Көптеген жануарлар мұздай салқын суда жүзе алады, себебі олардың терілері май қабатынан тұрғандықтан су жұқтырмайды. Балалар энциклопедиясы Ғылым №3 тәжірибе

Химиялық реакциялардың нәтижесі • Заттардың химиялық құрамы өзгереді. • Күрделі қосылыстарды ұсақ бөлшектерге бөледі. • Қарапайым заттарды күрделі қосылыстарға біріктіреді. • Реагенттердегі әр түрлі элементтерде болатын атомдардың топтасу тәртібін өзгертеді. Эндотермиялық және экзотермиялық реакциялар Эндотермиялық реакция Экзотермиялық реакция Реакцияның басталуы үшін қоршаған ортасының энергиясы немесе жылуы қажет болады. Өзінің айналасына жылу, жарық немесе дыбыс секілді энергия бөледі. Өздігінен бірден пайда бола салмайды. Өздігінен бірден пайда болады. Температураның төмендеуіне әсерін тигізеді. Жылу бөледі. Жылу ағымы оң болып келеді. Тіпті, жарылып кетуі мүмкін. Фотосинтез осы реакцияның мысалы бола алады. Ас тұзын жасау осы реакцияның мысалы бола алады. Фотосинтез процесі кезінде өсімдіктер Күн энергиясын көмірқышқыл газы мен суды глюкоза мен оттегіге айналдыру үшін пайдаланады. Натрий мен хлор қосылып, ас тұзын жасайды. Күн сәулесі + 6СО2(g) + H2O (І) = C6H12O6(aq)+6O2(g) Na2 (s) + 0.5Cl2(s) = NaCl(s) Тотығу-тотықсыздану Тотығу-тотықсыздану реакциясы тотығу кезінде атомдар санының өзгеріп, электрондардың химикаттар аралығында жүруімен сипатталады. Жану Жану реакциясы – жылу өндіретін жандыру реакциясы. Әдеттегі жану реакциясы барысында оттегі басқа бір қоспамен араласып, көмірқышқыл газы мен су бөлінеді. Орын алмастыру реакциялары • Орын алмастыру реакциялары дегеніміз – реакция барысында элементтер орындарын алмастыратын немесе позицияларын ауыстыратын реакциялар. • Орын алмастыру реакцияларының жалғыз орын алмастыру және жұптап орын алмастыру деген екі түрі бар. • Жалғыз орын алмастыру реакциясы: бір араласпаған элемент күрделі химиялық зат түзу үшін екінші элементпен орындарын ауыстырады. • Жұптап орын алмастыру реакциясы: екі химиялық қоспаның элементтері жаңадан қоспа түзу үшін бір-бірлерімен орын алмасады. Синтез реакциясы Синтез реакциялары деп екі немесе бірнеше қарапайым заттардың бірігіп, бір күрделі зат түзу реакцияларын айтамыз. Сутегі газы мен оттегінің күрделі зат, яғни суды құру үшін бірігуі осы синтез реакциясының мысалы бола алады. 2H2 + O2 = 2H2O Барлық жерде көпіршіктер 1. Шыны түтік немесе стақан, сірке қышқылын, ұзын темір шеге және зімпараны алыңыз. 2. Стақанға шамамен 5,8 см биіктік деңгейінде сірке қышқылынан құйыңыз. 3. Зімпарамен темір шеге ұшының астынан егеңіз. 4. Шегені сірке қышқылына салып, бірнеше минутқа күте тұрыңыз. 5. Шыны түтіктің ішіндегі темір шеге айналасында сутегі көпіршіктерінің пайда болып жатқандығын байқайсыз. Сен білесің бе?.. Жану реакциясы О т т е г і С у т е г і С у т е г і Судың молекулалық құрылымы Ыдырату реакциялары Ыдырату реакциялары дегеніміз – күрделі химиялық заттарды қарапайым бөлшектерге бөлу реакциялары. Судың сутегі газы мен оттегіге бөлінуі ыдырату реакциясының мысалы бола алады. 2H2O 2H2 + O2 Мыс тиындардың ластанып кету себебі: ауадағы оттегі мыспен реакцияға түсіп, мыс тотығы қабатын түзеді. Тиындарды лимон шырынына салу арқылы тазалауға болады. Лимон шырынындағы қышқыл тотықпен бірге реакцияға түсіп, тиындағы тотық қабатты жояды. Балалар энциклопедиясы Ғылым химиялық реакциялар Химиялық реакциялар Химиялық реакциялар – затты бір түрден екінші түрге айналдыратын реакция. Заттар бірбірімен әрекетке түсіп, өзгерістер әкеледі. Әр түрлі химиялық реакциялардың жылдамдығы да әр түрлі, температураға байланысты болады. Химиялық реакцияға түсетін зат реагент деп, ал нәтижесінде пайда болатын зат реакция өнімі деп аталады.

Химиялық қосылыстар Қарапайым және күрделі Химиялық қосылыстар қарапайым және күрделі болып бөлінеді. Қарапайым қосылыстарға тек екі ғана элементтен тұратын қосылыстар жатады, мысалы, ас тұзы тек натрий мен хлордан ғана тұрады. Күрделі қосылыстар көптеген элементтерден тұрады, мысалы, тірі ағзаларда болатын ДНҚ мен протеиндер күрделі қосылыстарға жатады. Су Су – екі элементтен, яғни оттегі мен сутегіден тұратын химиялық қосылыс, ондағы оттегі мен сутегі әрбір оттегіге екі сутегі келетіндей пропорцияда қосылады. Су формуласы – Н2О. Металл тұздары Металл тұздары – бір немесе одан да көп металдың бір немесе одан да көп бейметалдың қосылуынан пайда болатын химиялық қосылыстар. Металл тұздары, әдетте, қатты заттар болып, балқу температурасы жоғары болады, яғни жоғары температурада балқиды. Металл тұздарының қарапайым мысалдары ретінде күнделікті тұзды немесе NaCl және кальций карбонаты немесе СаСО3-ті айтуға болады. NaCl-де натрий мен хлор атомдарының саны тең болады, ал СаСО3-те Са мен С бірдей мөлшерде және оттегі осы мөлшерден үш есе көп мөлшерде болады. Қосылыстарды ажырату Химиялық қосылыстарды ажырату үшін химиялық реакциялар жүргізіледі. Рудалар – табиғи түрде пайда болатын химиялық қосылыстар, рудалардан металдар бөлініп алынады. Темірді бөліп алуда домна пеші әдісі қолданылады. Метанол Метанол, метил спирті химиялық қосылыс болып табылады. Метил спирті бір ұшынан көміртегі атомына, ал екінші ұшынан сутегі атомына бекітілген оттегі атомынан тұрады. Метанолдың химиялық символы – СН3ОН. Метанол – табиғи газ, көмір, ағаш және басқа да көміртегінен тұратын өнімдерден шығатын түссіз және улы сұйықтық. Бейорганикалық қосылыстарды атау • -ид жұрнағы қосылыстағы екінші элементтің теріс екендігін аңғартады, мысалы NaCl – натрий хлориді, CaS – кальций сульфиді, MgO – магний оксиді және SіN – кремний нитриді. • Атомдық үлестері 1:1-ден өзгеше болса, қосылыс атауының алдына префикстер жалғанады, мысалы, CS2 – көміртегі дисульфиді, GeCl4 – германий тетрахлориді, SF6 – күкірт гексафториді, NO2 – азот диоксиді және N2O4 – қос азот диоксиді. • Нитрат пен аммоний қосылыста иондардың барлығын аңғартады. – ат жұрнағы бар атаулар қосылыста оттегінің барлығын білдіреді, мысалы NO3 – нитрат, SO42 – сульфат және фосфат, ал NH4+ аммоний оң ион болып табылады, мысалы NH4Cl – аммоний хлоридіндегі немесе (NH4)3PO4 – аммоний фосфатындағы секілді. • Кейбір бура немесе Na2B4o7. 10H2O секілді қарапайым аттар және Тефлон немесе F(CF2)nF секілді жалқы атаулар. Сен білесің бе?.. Инертті газдар химиялық қосылыстар түзе алмайды. Олар инертті болғандықтан, химиялық реакцияларға ешқашан түспейді. NaCl Сірке қышқылы Сірке қышқылы Сірке қышқылы – түссіз сұйықтық. Оның исі өткір, жүректі айнытады және дәмі қышқыл болады. Сірке қышқылын сонымен қатар этан қышқылы деп те атайды. Сірке қышқылы суда және басқа да көптеген органикалық ерітінділерде ери береді. Сірке қышқылы пластиктер, фармацевтикалық өнімдер, фотопленкалар және ацетатты жібек өндіретін химиялық өнеркәсіптерде қолданылады. Химиялық қосылыстар – екі немесе одан да көп элемент атомдары бар сәйкес молекулалардан тұратын қосылыстар. Әр түрлі элементтердің атомдары бірбірімен қосылып, химиялық қосылыстар түзеді. Әлемде бір-бірімен қалыптасқан пропорцияда реакцияға түсетін 100-ден аса химиялық элемент белгілі. Химиялық қосылыстар бір-біріне күшті химиялық байланыс арқылы тартылып тұрады. Балалар энциклопедиясы Ғылым химиялық қосылыстар • Қалыпты температура мен қысымда кейбір химиялық қосылыстар қатты зат болса, кейбіреулері сұйық және газдар болады. • Химиялық қосылыстар түрлі түсті болып келеді. • Кейбір қосылыстар өмір үшін өте пайдалы болса, кейбіреулері табиғатынан улы болып келеді. • Қосылыстың түсі, исі немесе улылығын сол қосылыстарға бір ғана атомды ауыстыру арқылы өзгертуге болады. • Химиялық қосылыстар молекулалық және ионды болып, сонымен қатар органикалық және бейорганикалық болып бөлінеді. Метан Метан – көміртегі және сутегі екі элементінен тұратын химиялық қосылыс. Екі элемент те бір көміртегі атомына төрт сутегі атомы үлесінде қосылады. Элементтер түрі мен атомдардың қатынасты санын еске ала отырып, қосылыстың формуласы былай болады: СН4. Химиялық қосылыстардың сипаттамасы

Химиялық байланыстар – металдар мен бейматалдар арасындағы байланыстар. Химиялық байланыстар атомдар арасында болатын күшті тартылыс күштерінің арқасында болады. Химиялық байланыстар атомдар арасындағы электрондарды жіберу, алу немесе бөлісу арқылы жүреді. Химиялық байланыстардың ковалентті және ионды деген екі басты түрі бар. Химиялық байланыстар Ковалентті байланыстар Ковалентті байланыс дегеніміз – атомдар арасында электрон жұптарын түзу арқылы пайда болатын химиялық байланыс түрі. Ковалентті байланыс бейметалл элементтер арасында болады. Ковалентті байланыс екі атом арасында сызықша (-) арқылы көрсетіледі. Көмірқышқыл газы Көмірқышқыл газы ковалентті байланыстың мысалы болады. Көміртегінің төрт валентті электроны және де оттегінің екі валентті электроны бар. Әрбір оттегі атомы ортадағы көміртегі атомына қос ковалентті байланыс арқылы тіркеледі. Ионды байланыс Ионды байланыс дегеніміз – бір атом электрондары сол атомнан ажыратылып немесе басқа бір атомға бекітіліп жүзеге асатын химиялық байланыс. Әдетте, ионды байланыс металл мен бейметалл арасында жүзеге асады. Ионды байланыс нәтижесінде оң және теріс иондар бір-біріне тартылады. Екі заряд та бір-біріне тең келіп, ионды қосылыстың заряды болмайды. NaCl Натрий мен хлор ионды байланыс құрайды. Натридің 11 электроны бар, екеуі бірінші қабығында, сегізі екінші қабығында және жалғыз біреуі ең соңғы қабығында орналасады. Ал хлордың соңғы қабығында, керісінше, жеті электрон болады, ал, жалпы алғанда, 17 электроны бар. Натридің соңғы электроны оң зарядталған натрий ионына айналып, хлор атомдары хлор ионына айналу үшін электрон жинайды. Электрон қабықтары Атомдарда электрондар саны мен протондар саны тең болады. Электрондар ядроны қабықтар деп аталатын қабаттар бойымен айналып жүрсе, протондар ядроның ішінде орналасады. Электрондар теріс зарядталып, протондар оң зарядталғандықтан, бір-бірімен теңеседі. Әрбір электрон қабығында электронда белгілі бір мөлшерде ғана болады. Бірінші қабықта электрон саны екеуге дейін болады, екінші қабық сегіз электронға дейін сыйдырады, ал үшінші қабық 18 электронды сыйдырады. Валенттілік Валенттілік дегеніміз – атомдардың инертті газ пішініне жету үшін құрай алатын байланыстар саны. Атомның ең сыртқы қабығында орналасқан электрондар валенттілік электрондары деп аталады. Әр түрлі атомдардың мұндай электрондары бір-біріне байланысып, химиялық байланыстар түзеді. Мысалы, көміртегінде төрт электронның валенттілігі бар, яғни оның сыртқы қабатында төрт электрон бар және ол онда сегіз электронға дейін сыйдыра алады. Сондықтан да көміртегі өз электрондарын басқа атомдар қабықтарына бере алады не өзіне қосып ала алады. Электрондардың пішімі Электрондардың пішімі дегеніміз – элементтер атомдарындағы электрондардың орналасуы. Инертті газдардың электрондарының пішімі толық болып келеді, яғни электрондары толық немесе сыртқы қабығында 18 электронның барлығы бар. Элементтер осында тұрақты электрон пішіміне қол жеткізу үшін химиялық байланыстарға түседі. Ковалентті қосылыстар Ковалентті байланыстардан құрылған қосылыстар ковалентті қосылыстар деп аталады. Бөлме температурасында көптеген ковалентті қосылыстар сұйықтық немесе газ түрінде келеді, тек несепнәр және қант секілді қосылыстар ғана қатты түрде болады. Ковалентті қосылыстар иондардың орнына молекулалар түрінде кездеседі. Жалпы алғанда, олардың балқу және қайнау деңгейлері төмен және суда ерімейді немесе баяу ериді. Жалғыз немесе жұпты ковалентті байланыстар Ковалентті байланыстар жалғыз немесе жұпты болып бөлінеді. Жалғыз ковалентті байланыс дегеніміз – электрондардың бір ғана жұбын ортақ бөлісу арқылы болатын байланыстар. Жұпты ковалентті байланыстар дегеніміз – электрондардың бірнеше жұбын ортақ бөлісу арқылы болатын байланыстар. Сен білесің бе?.. Химиялық байланыс құруға араласпайтын электрондар жұбы бөлектенген электрондар жұбы деп аталады. H H H H C Оттегі Оттегі Көміртегі Көмірқышқыл газының молекулалық құрылымы Ионды байланыс Na Na+ Cl Cl– Химиялық реакция 8P 8N 1P 1P Оттегі – сыртқы қабық Ортақ электрон Ортақ электрон Сутегі – сыртқы қабық Р – протон N – нейтрон 1s2 5f14 2s2 3s2 4s2 5s2 6s2 7s2 2p6 3p6 4p6 5p6 6p6 7p6 3d10 4d10 5d10 6d10 4f14 Электрондардың пішімі Сутегіден шыққан электрон Көміртегіден шыққан электрон Балалар энциклопедиясы Ғылым химиялық байланыстар

Көмірсутектер – тек көміртегі мен сутегінен тұратын көміртегі қосылыстары. Әр түрлі көмірсутектер молекулаларында көміртегі атомдарының саны әр түрлі болады. Көмірсутектер көміртегі атомдары арасындағы байланыстар санына қарай жалғыз немесе қос байланысты болып бөлінеді. Метан, этан, пропан, бутан, пентан, гексан жалғыз байланысты көмірсутектерге жатады. Көмірсутектер Сен білесің бе?.. Жұпар иісті майлар иістеріне байланысты хош иісті қосылыстар деп аталады. Қаныққан көмірсутектер • Қаныққан көмірсутектер – бір-бірімен қатарлас орналасқан көміртегі атомдары арасында тек бір ғана (көміртегі-көміртегі) байланысы бар көмірсутектер. • Оларда көміртегі мен сутегі арасында да тек бір ғана байланыс болады. • Сутегі немесе басқа атомдар байланыс құра алмаған­дықтан, қаныққан көмірсутектер деп аталады. • Олар алмастыру реакцияларына түседі. • Қаныққан көмірсутектер алкандар деп аталады. • Құрамында барлығы жалғыз ковалентті байланыстар болғандықтан, қаныққан көмірсутектердің реактивтілігі төменірек. • Қаныққан көмірсутектерде қанықпаған көмірсутектерге қарағанда сутегі көбірек болады. Қанықпаған көмірсутектер • Қанықпаған көмірсутектер – көміртегі мен көміртегі (көміртегі = көміртегі) атомдары арасындағы қос немесе үш ковалентті көмірсутектер. • Қаныққан көмірсутектерге қарағанда сутегілердің көбісі көміртегілердің бар атомдарымен байланыстар түзе алады. • Олар қосылу реакцияларына түседі. • Қанықпаған көмірсутектер қос немесе үшті байланысты қосылыстар болған жағдайда алкендер және алкиндер деп бөлінеді. • Құрамында қос және үш байланысты қосылыстар болғандықтан, қанықпаған көмірсутектердің реактивтілігі жоғары болады. • Қанықпаған көмірсутектерде сутегі атомдары азырақ. Алифатты және хош иісті көмірсутектер Алифатты және хош иісті көмірсутектер – бензол сақиналарының болуына байланысты бөлінетін көмірсутек түрлері. Қаныққан және қанықпаған көмірсутектерде бензол сақиналары болмайтындықтан алифатты көмірсутектерге жатады. Хош иісті көмірсутектер – бір немесе одан да көп бензол сақиналарынан тұратын көмір­сутектер. Бензол сақинасы – ауыспалы қос байланыстары бар көміртегінің алты атомынан тұратын арнайы сақина. Изомерия Изомерия дегеніміз – көмірсутектердің көміртегі-көміртегі байланысы молекулалық формулалары бірдей, алайда сол молекуланың құрылымдық формулалары әр түрлі болатын қосылыстар түзетін қасиеті. Изомерияның арқасында қосылыстардың қасиеттері әр түрлі болады. Бірдей молекулалық формуласы бар қосылыстар бір-бірлерінің изомерлері деп аталады. Гомологиялық (бірдей) сериялар Қосылыстардың бірдей орналасуына байланысты көмірсутектер гомологиялық сериялар деп аталатын серияларға топтастырылады. Олардың құрылымдары мен химиялық сипаттары бірдей болады. Сериядағы екі қатар тұрған қосылыстар бір-бірінен «СН2» тобы арқылы ерекшеленеді. Алкандар топтары Метан – ең қарапайым көмірсутек. Бұл – алкандар тобының бірінші мүшесі. Метанның молекулалық формуласы – СН4, мұнда бір ғана көміртегі атомы төрт сутегі атомымен жалғыз ковалентті байланыс арқылы байланысады. Этан, пропан, бутан, пентан және гексан метаннан кейін қатар орналасқан қосылыстар, олардың көміртегі және сутегі атомдары бірінен соң бірі ұлғайып отырады. Этан: екі көміртегі атомы және алты сутегі атомы, С2Н6. Пропан: үш көміртегі атомы және сегіз сутегі атомы, С3Н8. Бутан: төрт көміртегі атомы және он сутегі атомы, С4Н10. Пентан: бес көміртегі атомы және он екі сутегі атомы, С5Н12. Гексан: алты көміртегі атомы және он төрт сутегі атомы, С6Н14. Спирттер мен қышқылдар Алкандар мен басқа да көмірсутектердегі сутегі атомдары басқа элементтер немесе атомдар тобы орнын басатын болса, спирттер мен қышқылдар секілді қосылыстардың жаңа түрі пайда болады. Этанол және пропанол секілді спирттерде гидроксил тобы (– ОН) болады. Этан қышқылы және бутан қышқылы секілді қышқылдарда карбоксил қышқылы тобы (– СООН) болады. Метан молекуласының моделі Қаныққан көмірсутек – изопентан H3C C CH C6H5 CH3 a b c Алкиндердің бейнесі Бензол сақинасы C C H3C CH3 H H C C H3C CH3 H H мысалы H—C—C—C—H H F H H H H H—C—C—C—F H H H H H H C H Br Cl F C H Br Cl F CH3 CH3 H H H H CH3 CH3 H H H H Изомерлер Энантиомерлер Цис-трансизомерлер Ротамерлер Стереоизомерлер (кеңістіктік) изомерлер Конституциялық (құрылымдық) изомерлер Диастереомерлер Конформерлер Балалар энциклопедиясы Ғылым көмірсутектер

Сабындар мен тазалағыш ұнтақтар – суда еритін кір-қоңды жууға арналған құралдар. Олар сумен реакцияға түсіп, лас бөлшектерді материалдан немесе беткейден жояды. Оларды теріні және де маталар мен ыдыс-аяқтар секілді күнделікті тұрмыс заттарын тазалауда қолданады. Сабындарды жасауда жануар немесе өсімдік майлары қолданылса, синтетикалық тазалағыш ұнтақтарды жасауда жанармайдың көмірсутек қосылысы мен көмір секілді минерал майлары қолданылады. Сабындар мен тазалағыш ұнтақтар Сен білесің бе?.. Жібек және жүн маталарды сабынмен күнделікті жууға болмайды. Ондағы сілтілер мата талшықтарын бүлдіруі мүмкін. Майлы қышқылдар Сабындарда стеарин, пальмитин және олеин қышқылдары секілді қаныққан және қанықпаған майлы қышқылдардың натрий және калий сияқты минералды тұздарынан тұрады. Мұндай қышқылдарда 10-20 көміртегі атомынан тұратын ұзын көмірсутекті тізбек және карбоксильді топ бар. Стеарин және пальмитин қышқылдары жалғыз байланыстардан тұратын қаныққан майлы қышқылдарға жатады. Олеин және линол қышқылдары бір немесе бірнеше қос байланыстан тұратын қанықпаған майлы қышқылдарға жатады. Сабын молекуласы Сабын молекуласы – кішкене бақаға ұқсайтын құрылымдар. Әрбір молекуланың екі ұшы бар, бір ұшы құйрық сияқты ұзын полюссіз және гидрофобиялық көмірсутек шынжыры, ал екінші ұшы басы сияқты қысқа полюсті және гидрофильді карбоксильді ион болады. Молекулалардың гидрофобиялық қасиеті молекулалардың суда ерімейтін, алайда майда ери алатын ерекшеліктеріне байланысты айтылса, гидрофильдік қасиеттері заттың суда еритін, алайда майда ерімейтін ерекшеліктеріне қатысты айтылады. Сабынмен тазалау Сабын тазалау процесі барысында механизм бойынша жұмыс істейді. Сабынды сумен араластырып шайқағанда, сабын ерітіндісі концентраты түзіліп, көбік пайда болады. Көбік сабын молекулаларынан су бетінде жалғыз молекулалық қабықшаның пайда болуына ықпал етіп, олардың матаға кіруіне септігін тигізеді. Сабын молекуласының гидрофобиялық ұшы матаға сіңген кірді немесе майды қоршап алады. Ал, екінші жағынан, гидрофильді ұшы суды кірден алшақтатады. Кірді немесе майды қоршап тұрып, кір бөлшектерін жұмсартатын сабын молекулаларының шоғыры мицелла деп аталады. Сабындарды кермек суда қолданбаған жөн. Сабындану Сабындану дегеніміз – химиялық реакция барысында майларды гидролиздеу жолымен сабын жасау процесі. Сабындану процесі кезінде триглицеридтер натрий немесе калий гидроксидімен реакцияға түсіп, глицерин мен сабын деп аталатын майлы қышқыл түзеді. Сабындану реакциясы барысында күшті қышқылдар немесе негіздер катализатор ретінде қолданылады. Тазалағыш ұнтақтар Тазалағыш ұнтақтар – кір-қоңды тазалайтын сабын емес құралдар. Сабындарға қарағанда синтетикалық ұнтақтар кермек немесе тұзды суда да жақсы әрекет ете береді. Олар ерітіндідегі затты белсенді беткей агенті арқылы тазалайды. Қазіргі кезде синтетикалық ұнтақтарды жанармай (көмір) және күкірт қышқылынан өндіреді, олар алкилдер немесе арил-сульфонат деп аталады. Тазалағыш ұнтақтардың да сабындардағы секілді әр ұшында бір үлкен полюссіз көмірсутекті тобы және бір қысқа ионды немесе жоғары полюсті тобы болады. Ұнтақтардың қасиеттері • Синтетикалық ұнтақтар сабындарға қарағанда суда жақсы ериді. • Олар сабындарға қарағанда тазалау әрекеті бойынша күштірек. • Олар биологиялық ыдырауға түспейтін болғандықтан судың ластануына әкеледі. • Олар қатты суда ерімейтін тұнба жасамайды. Сабынның молекулалық құрылымы Триглицеридтің натрий гидроксидімен сабындануы Жуу ұнтағы жылу Балалар энциклопедиясы Ғылым сабындар мен тазалағыш ұнтақтар

Металдар – мөлдір емес немесе ашық түсті болып келетін химиялық элементтер тобы. Металдар – жылу мен электр қуатын жақсы өткізетін жылтыр заттар. Темір, алтын, күміс және мыс – металдар. Металдар 8 000 жылдан астам бұрын табылған. Металдар Металдардың қасиеттері • Металдарды кескенде, егегенде немесе ысығанда жалтырайды. • Олар оңай қақталады, яғни оларды жұқа қабаттарға сындырмай-ақ ұрып келтіруге болады. • Олар электр қуаты мен жылуды жақсы өткізеді. • Оларды оңай өңдеуге болады, яғни оларды балқытып, жұқа өткізгіштер жасайды. • Бөлме температурасында сынаптан басқа металдардың барлығы қатты заттар. • Көптеген металдардың балқу температуралары жоғары. • Олардың созылу күші жоғары және де қыздыру мен балқыту арқылы әр түрлі пішіндерге келтіруге болады. Сілтілік металдар Сілтілік металдар басқа металдардан жұмсағырақ болуымен ерекшеленеді. Оларды тіпті пышақпен кесуге болады. Сілтілік металдардың балқу және қайнау температуралары айтарлықтай төмен. Сілтілік металдардың түсі күміс-сұр түсті және олардың реактивтілігі жоғары. Олар галогендермен оңай реакцияға түсіп, ионды тұздарды және сумен реакцияға түсіп, күшті сілтілі гидроксидтерді түзеді. Калий, натрий, цезий және литий сілтілік металдарға жатады. Алтын Алтын – жұмсақ, тығыз және бағалы металл. Бұл – ең бірінші табылған металдардың бірі. Мұның түрі ашық сары түсті және жалтырап тұрады. Таза алтын өте майысқақ және созылмалы болып келеді, яғни бұл металды әр түрлі пішіндерге келтіріп, жұқа жіптей созуға болады. Алтынды тиындар мен медальдар жасауға қолданады. Сонымен қатар алтын әшекей заттар мен электр схемаларын жасауға қолданылады. Сынап Сынап – бөлме температурасында сұйық күйде болатын бір ғана металл. Оның түсі күміссұр болып келеді. Сынап оңай және жылдам ағатын болғандықтан, оны көп жағдайда жылдам күміс деп атайды. Сынап термометрлер мен барометрлердің кейбір түрлерінде қолданылады. Мұның термометрлерде қолданылу себебі – бұл температураға байланысты ұлғайып немесе кішірейіп отырады. Сынап сонымен қатар вакуумды сораптарда, электр түзеткіштерінде және ажыратқыштарда қолданылады. Металдардың қолданылуы • Металдар шаңсорғыштар, сорғылар, су жылытқыштар, микротолқынды пештер және тоңазытқыштар сияқты күнделікті тұрмыстық заттарда кеңінен қолданылады. • Сонымен қатар ғимараттар мен көліктерде қолданылады. • Компьютерлерде және басқа да электр құралдарында, тіпті әуе кеңістігі технологияларында және спутниктік технологияларда да қолданылады. • Биомедициналық құрылғыларда қолданылады. • Сонымен қатар, фермалар мен ауыл шаруашылығында, оған қоса электр қуатын өндіру мен таратуда қолданылады. • Пештер, қозғалтқыш, генераторлар, трансформаторлар, қуат желілері, ядролық реакторлар, мұнай ұңғымалар және құрылғылары және т.б. – барлығы металдан жасалады. Сен білесің бе?.. Асыл металдар – реакцияға түспейтін таза металдар. Мыс, платина, күміс және палладий асыл металдардың мысалдары бола алады. Сілтілік металл Атомдық салмағы Балқу деңгейі (К) Қайнау деңгейі (К) Литий 6.941 Натрий 22.990 Калий 39.098 Рубидий 85.468 Цезий 132.905 Франций (223) Микротолқынды пеш Қозғалтқыш Тоңазытқыш Балалар энциклопедиясы Ғылым металдар

Металдарды өндіру – металдарды өздерінің табиғи және таза емес күйінен бөліп алу. Металдар жер астында кендер немесе минералдар сияқты қосылыстар түрінде кездеседі. Кендер – металл өндіріп алатын табиғи көздер. Кеннен металл бөліп алу мен электролиз – металл өндірудің басты әдістері. Металдарды өндіру Реакцияға түсу қабілеті Металдарды өндіру процесі металдардың реакцияға түсу қабілетіне байланысты. Химиялық белсенділігі жоғары металдарды электролиз әдісімен, ал реакциялылығы орташа металдарды кеннен бөліп алу әдісімен, төмен реакциялы металдарды тек жай қыздыру әдісімен өндіруге болады. Қарапайым рудалар Бокситтер (алюминий тотығы) Гематиттер (темір тотығы) Сфалерит (мырыш сульфиді) Киноварь (сынап сульфиді) Кенді байыту Металдарды өндірмес бұрын кен байытылады, яғни керек емес кен минералдары барынша алынып тасталынып, тазаланады. Кендерді байыту химиялық реакция арқылы, металдарға айналдыру арқылы немесе металл қосылыстарын көбікті флотация процесі арқылы бөлу жүзеге асырылады. Көбікті флотация процесі Көбікті флотация процесі барысында кен алдымен ұсақталып, сосын металл бөлшектерге жабысатын затпен араластырылады. Одан кейін кенге көбік пайда болуы үшін көбіктендіретін зат пен ауа жібереді. Қапталған металл қосылыстары бөлшектерін төбесінде қалқып жүрген көбіктер тартып алады. Алюминий Алюминийдің ең басты кені – боксит немесе Al2O3. Алюминийді өндіру үшін бокситті электролиздеу әдісі қолданылады. Ең алдымен, тазалау және алюминий тотығын алу үшін боксит натрий гидроксидімен араластырылады. Сосын алюминий тотығы балқыған криолитпен немесе натрий алюминий фторидімен араластырылып, ол арқылы электр жүргізеді. Электролиз ыдысы теріс электрод-катод ретінде әрекет ететін көміртегі қабатымен қапталады. Оң электродтар, анодтар да көміртегінен жасалған. Алюминий иондары (Al3-) және тотық иондары босап, сәйкесінше катод және анодпен қосылып, алюминий металын өндіреді. Катодта алюминий металын редукциялау: Al3 – + 3e– Al Анодта оттегі газын тотықтыру: 2O2 – O2 + 4e– Темір Темір домна пешінде металды бөліп алу әдісі арқылы өндіріледі. Гематит, Ғе2О3 – темірдің басты рудасы. Бұл кварц (кремний қос тотығы) секілді қосылыстардан тұрады. Темір кені, кокс (С) және әктастар (СаСО3) ішіне ыстық ауа үрленетін домна пештерінде өндіріледі. Пеште экзотермиялық реакциялар орын алып, көміртегі қос тотығы (СО2) мен көміртегі тотығы (СО) өндіріледі. Көміртегі тотығы – азайтқыш агент, ол темір тотығын азайтып, содан кеннен балқыған темір пайда болады. Әктастар қосылыстарды кеннен бөліп шығарып, пеште еріп кетеді. C + O2 CO2 CO2 + C 2CO Fe2O3 + 3CO 2Fe + 3CO2 CaCO3 CaO + CO2 Сен білесің бе?.. Мыстың бастапқы түрі – онша таза емес түрі, бұл – шамамен 98-99,5% таза мыс. Мыс Мыс өзінің ең кеңінен тараған кендері, халькопирит­тен (сонымен қатар мыс пириттері деп те аталады) және соған ұқсас сульфид кендерінен өндіріледі. Ең алдымен, бұл кендер тазаланбас бұрын, көбік флотациясы процесі арқылы байытылады. Бұл байытылған руда кремний қос тотығымен (кварцпен) және ауамен немесе оттегімен пештерде немесе бірнеше пеште қатты қыздырылады. Мыс сульфидін бірнеше пештің ішінде өндіреді, оған сосын мыс өндіру үшін ақырғы кезеңде ауамен үрлейді. Бұл мыстың бастапқы түрі. 2CuFeS2 + 2SіO2 + 4O2 Cu2S + 2FeSіO3 + 3SO2 Cu2S + O2 2Cu + SO2 Балалар энциклопедиясы Ғылым металдарды өндіру

Гематит Гематит – темірдің ең бай кені. Бұл – темірдің басты кені ретінде қазылатын минерал. Гематиттің түсі қарадан болат немесе күміс сұрға дейін немесе қоңырдан қызыл-қоңыр немесе қызылға дейін өзгереді. Магнетит Магнетит – темірдің басты кендерінің бірі. Мұның түрі қара және бұлыңғыр болып келеді. Ол металл сияқты жылтыр және тығыздығы Моос шкаласы бойынша 5,5-тен 6,5-ке дейін жетеді. Әлемдегі ең үлкен магнетит кендері солтүстік Швеция, Норвегия, Румыния, ТМД елдерінен, Оңтүстік Африка және Құрама Штаттарынан табылған. Сен білесің бе?.. Ежелгі дәуірлерде темірді әшекейлеу мақсаттарында және қару дайындау үшін пайдаланған. Темірдің түрлері Домна шойыны Шойын Пісірілген темір Домна шойыны – домна пешінен өндірілетін темірдің түрі. Көптеген домна шойындарының құрамында 93% темір, 3-4 % көміртегі және элементтердің кішкене мөлшері болады. Домна шойынын болат өндіруде қолданады. Кез келген темір балқы­ масы шойын болып табыла­ ды. Оның құра­ мында 2-4 % көміртегі және 1-3 % кремний болады. Бұл – қатты, арзан, соққыға төтеп бере алатын металл, құрылыста маңызды материал болып табылады. Пісірілген темір – шыныға ұқсас материалмен араластырылған таза дерлік металл. Бұл майысқақ келеді, түрлі пішін­дерге келтір­уге болады. Коррозияға төзімді. Мұны шарбақтар, дарбазалар және сәндеу заттарын жасауда қолданады. Шойын Пісірілген темір Балалар энциклопедиясы Ғылым темір Темір – жылтыр, күміс түсті ақ металл. Бұл – жер қыртысында ең көп кездесетін металдың бірі. Темір – әлемде ең арзан және ең көп қолданылатын металл. Бұл – қатты, төзімді металл, сондықтан да қағаз қысқыштардан бастап машиналарға дейінгі мыңдаған өнімдерді жасауда қолданылады. Темір шамамен б.з.д. 1100 жылдары пайда болды. Темірдің қасиеттері • Темір – майысқақ және созылмалы металл. • Таза металл жұмсақ және аздап магнитті болады. • Темір 1535 Цельсий градусында балқып, 3000 Цельсий градусында қайнайды. • Темір атомында 26 протон және 30 нейтрон болады. • Көміртегінің кішкене бөлігінен тұратын темірдің болат сияқты түрі таза темірге қарағанда қаттырақ болып келеді. • Ылғалды ауада темір қызылқоңыр түске енеді, бұл тотығудың нәтижесінде болады және тот басу деп аталады.

• Темірдің тот басуы оның сапасына әсер етіп, соңында шіруіне әкеледі. • Темір – галогендер, күкірт, фосфор, көміртегі және кремниймен қосыла беретін белсенді металл. • Темір оттегіде жанып,

темір тотығын Ғе3О4

• Халькопирит

• Сульфид

• Куприт

• Борнит

• Халькоцит

• Лазурит

• Малахит Әлемдегі барлық мыстың 50 %-нан астамы халькопирит пен борниттің үлесіне тиеді. Малахит Малахит – мыс кенінің маңызды минералы. Мұның түсі, әдетте, ара-арасында ашық жасыл түсті сызықтары бар жасыл түсті болып келеді және мөлдір емес. Бұл әшекей заттарында бағалы тас ретінде кеңінен қолданылған. Мыстың маңызы Біздің күнделікті өмірімізде мыстың маңызы зор. Әлемнің мысқа деген қажеттілігі жылына 15 миллион тоннадан асады. Біз қуат, жарық, жылу, байланыс, сумен жабдықтау және тасымалдау салаларында мысқа тәуелдіміз. Сен білесің бе?.. Бостандық ескерткіші мыстан жасалған. Ол 90 720 кг мыс тақтайшаларымен қапталған. Ескерткіштегі мыс ауадағы көміртегі тотығы және сумен араласатындықтан, Бостандық ескерткішінің түсі жасыл болып келеді. Қайта өңдеу Мыс – қайта өңдеуге келетін металдардың бірі. Қайта өңдеу – қоршаған ортаға айтарлықтай пайдасын тигізетін маңызды экономикалық әрекет. Қазіргі таңда мысқа деген қажеттіліктің 40 %-ын қайта өңделген мыс қанағаттандырып отыр, ол, өз кезегінде, жер ресурстарын сақтауда. Мыстан жасалған өнімдердің барлығы дерлік қайта өңдеуге жарамды. Мысты қазып, өндіргеннен гөрі, оны қайта өңдеген арзанырақ түседі. Мыстың қайта өңдеуге жарамды болуының себебі – оны қаншама рет балқытып, жаңа пішінге келтіргенмен, қасиетін жоғалтпайды. Қайта өңделген мыстың басты көздеріне ескі су құбырлары, шүмектер мен көлік радиаторлары жатады. Мысты ерітіп, жаңа өнім жасаған оңай. Халькопирит Борнит Халькоцит Куприт Малахит және басқалары бар Лазурит Электр генераторы Балалар энциклопедиясы Ғылым мыс Мыс – қоңыр-қызыл металл. Мыс – жартастарда, топырақта, суда, қалдықтарда және ауада табиғи түрде кездесетін металл. Бұл 7 000 жылдан астам уақыттан бері ең пайдалы металдардың бірі болып келді. Ол электр қуаты ағымын жақсы өткізеді. Сондықтан электр өткізгіштерін жасауда кеңінен қолданылады. Мыс Мыс өткізгіштер Мыс тиындар

Қоспа дегеніміз – екі немесе бірнеше элементтерден тұратын металл зат. Көптеген металдар өздерінің бастапқы күйінде жұмсақ әрі әлсіз болып келеді. Олар қатты және мықты болу үшін басқа металдармен қосады. Мысалы, мыс пен қалайыны қосып қола жасалады. Жез, мысты никель, тот баспайтын болат және дюралюминий қарапайым қоспалардың мысалдары бола алады. Қоспалар Тот баспайтын болат Тот баспайтын болат – темір мен хромнан тұратын қоспа. Ол тот баспайтын, түсін сақтайтын тұрақты болғандықтан, коррозияға тұрақты болат деп те аталады. Тот баспайтын болаттың құрамындағы хром оны жылтыратып тұрады. Тоттанбайтын болат қымбат емес және қайта өңдеуге келеді. Одан ас үй құралдары, медицинада скальпельдер секілді кесу құралдары жасалады. Жез Жез – мыс пен мырыштың қоспасы. Мұның түрі алтынға ұқсайтын сарғыш түсті болып келеді. Бұл мысқа қарағанда қаттырақ. Жез майысқақ болғандықтан, түрлі жұқа жапырақтарға пішіндеуге болады. Мұны ежелгі дәуірлерден бастап-ақ қолдана бастаған, сонымен қатар ежелгі Грекия, Рим және Қытайда құны төмен тиындарды жасаған. Қазіргі таңда жезді безендіру, слесарьлік жұмыстарда, электр құралдарында және мылтық пен тапанша секілді қаруларды жасауда қолданады. Мыс өте майысқақ және акустикасы жақсы металл болғандықтан, оны музыкалық аспаптарда пайдаланады. Амальгамалар Амальгама дегеніміз – мыстың басқа металдармен немесе қоспалармен қосылысы. Олар тіс жөндеуде кеңінен қолданылады. Тіс құрттарының орнын толтыруда тіс дәрігерлері күміс және басқа да металл негізіндегі амальгамаларды пайдаланады. Дюралюминий Дюралюминий – алюминий, мыс және магнидің қосылыстарынан жасалған қоспа. Бұл – жеңіл салмақты қоспа. Мұның күшті және қатты болғанына қарамастан, қалыпты жағдайда жұмсақ және жұмыс істеуге қолайлы болып келеді. Дюралюминийді 1910 жылы неміс металлургі Альфред Вильм ашты. Ең алғаш бұл Германияда жасалды. Оны әр түрлі пішіндер мен өнімдерге келтіруге болады. Дюралюминий ұшақтардың қанаттары мен басқа да бөліктерін жасауда кеңінен қолданылады. Неміс күмісі Неміс күмісі – никель, мыс және мырыштан тұратын қоспа. Сонымен қатар мұны никель күмісі немесе «Фейхтвангер металы» деп те атайды. Мұның құрамында күміс болмаса да, түрі күміске ұқсайды. Кей кездері Неміс күмісіне қалайы мен қорғасын да қосылады. Неміс күмісін күміс жалатылған ас үй құралдарын, сылдырма ілгектерді және музыкалық құралдарды жасауда қолданады. Сонымен қатар, ол арзан әшекей заттарын жасауда жұмсалады. Күміспен жалату жұмыстарында да Неміс күмісі қолданылады. Сен білесің бе?.. Британия металы – қалайы мен сурьманың қоспасы. Мұның түсі күмістей ақ. Мұны машинаның мойын­ тірегін жасауда және күмістендіруде негіз ретінде қолданады. Болат қоспасынан соғылған «Ю. Эс.экс» ғимараты, Питтсбург, Пенсильвания Әр түрлі скальпельдер Болат таба Неміс күмісінен жасалған музыкалық аспап Балалар энциклопедиясы Ғылым қоспалар

Қышқылдардың қасиеттері • Қышқыл дәм • Өткір иіс • Теріге тисе, күйдіріп жіберуі мүмкін • Көптеген металдарды балқытып жіберуі мүмкін • pН мөлшері 7-ден кем • Қышқылдар көк лакмус қағазын қызылға айналдырып жібереді • Металдарды коррозияға ұшыратады • Протон доноры және электронның қос акцепторы Қарапайым қышқылдар Қышқылдарды лимон секілді жемістер мен көкөністерден кездестіруге болады, қышқыл оларға қышқылтым дәм береді. Мұны лимон қышқылы деп атайды. Сонымен қатар олар көптеген жануарлар мен адамдардың ас қорыту сөлдерінде де кездеседі. Зертханаларда қолданылатын қышқылдар – тұз қышқылы және күкірт қышқылы секілді күшті қышқылдар. Тұз қышқылдары (сутек хлор қышқылы) біздің асқазанымызда да болып, асты қорытуға көмектеседі. Амин қышқылдары – протеин өндіруші қышқылдар. Сіркесу сірке қышқылынан тұрады. Бейорганикалық қышқылдар Бейорганикалық қышқылдар – жалпы алғанда, құрамдарында көміртегі атомдары болмайтын күшті қышқылдар. Олар басқа химикаттарды, жарылғыш заттарды, тыңайтқыштарды, бояуларды, пластиктерді және синтетикалық талшықтарды жасауға қолданады. Күкірт қышқылы, фосфор қышқылы, хлорсутек қышқылы және азот қышқылы ең көп қолданылатын бейорганикалық қышқылдарға жатады. Органикалық қышқылдар Органикалық қышқылдар – құрамында көміртегі атомдары бар әлсіз қышқылдар. Оларды сусындарда, косметикада, сабындарда, тазалағыш ұнтақтарда, тағамдарда, пластиктерде және дәрілерде қолданады. Құмырсқа қышқылы, сірке қышқылы, сүт қышқылы және лимон қышқылы органикалық қышқылдардың мысалдары бола алады. Органикалық қышқылдар суда толығымен еріп кете салмайды. Алайда қышқылдардың көбі суда жақсы ериді. Қышқыл жаңбыр Қышқыл жаңбыр – атмосферада түзілген қышқылдардан тұратын жаңбырлар. Бұл қышқылдар атмосферадағы улы газдар атмосферадағы ылғалмен реакцияға түскен кезінде жаңбыр түрінде жер бетіне түседі. Табиғи отындардың жануы мен өндірістік газдардың бөлінуі күкірт қос тотығы және азот тотығы секілді газдардың күкірт қышқылы және азот қышқылына айналуына әсер етеді. Қышқыл жаңбыр өзендер мен ағыстарды, жалпы судағы өмірді бұзады. Сонымен қатар ағаштарға, өсімдіктерге және ғимараттарға зиянын тигізеді. Қышқылдардың басқа да мақсаттарда қолданылуы • Амин қышқылдары біздің ағзаларымыздың байсалды жұмыс істеуі үшін маңызды болып табылады. • Күкірт қышқылы өнеркәсіпте және батареяларды жасауда қолданылады. • Азот қышқылы – маңызды өнеркәсіптік қышқыл. Олар тыңайтқыштарды, пластиктерді, фотосурет пленкаларын және бояуларды жасауда қолданылады. • Лимон қышқылы тағам өнімдері мен сусындарда қолданылады. Сен білесің бе?.. Лакмус қағазы, қына өсімдігінен алынатын қою қызыл бояу, индикатор болып табылады. Бұл – қышқылды, бейтарап және орташа орталарда түсін өзгертетін зат. рН шкаласы рН шкаласы ерітіндінің қасиеттерін қышқыл, сілті немесе бейтарап екенін анықтау үшін қолданылады. рН шкаласы рН 0-ден рН 14-ке дейін ұлғаяды. Бұл – ерітіндідегі Н+ иондарының саны. Бейтарап ерітінділерге дәл рН 7 жатады, ал қышқылды ерітінділердің көрсеткіші рН 7-ден төмен, ал сілтілердің рН көрсеткіші 7-ден жоғары болады. Күкірт қышқылы Қына Машина аккумуляторы Балалар энциклопедиясы Ғылым қышқылдар Қышқылдар дегеніміз – белгілі бір орныққан қасиеті бар химиялық қосылыстар. Олардан ерітінділер пайда болады және де суда ерігенде сутегі ионын бөледі. «Қышқыл» сөзі латынның «acіdum» – «қышқыл, ащы» деген сөзінен алынған. Қышқылдар газдар, сұйықтықтар және қатты заттар түрінде бола береді. Көміртегі атомдарының болу-болмауына қарай қышқылдар органикалық және бейорганикалық деген екі түрге бөлінеді. Қышқылдар

Негіздер мен сілтілер – қышқылдар секілді химиялық қосылыстар. Негіз дегеніміз – суда ерігенде гидроксид иондарын (ОН-) түзетін заттар. Сілті дегеніміз – суда еритін негіз. Негіздер металдардың тотықтары немесе гидроксид қосылыстары болуы мүмкін. Теңіз сулары мен тазалағыш ұнтақтар – негіздердің мысалдары. Натрий гидроксиді, калий гидроксиді, кальций гидроксиді және аммоний гидроксиді қарапайым сілтілерге жатады. Негіздер мен сілтілер Негіздердің қасиеттері • Негіздердің дәмі қышқыл және қолмен ұстауға сабын секілді болып келеді. • Күшті негіздер қауіпті және теріге тисе күйдіріп, қызару немесе күлдіреу пайда болуы мүмкін. • Негіздердің рН мөлшері 7-ден жоғары болады. • Негіздің әсерінен лакмус қағазының түсі көкке айналады. • Әдетте, негіздерге металл тотықтары, металл гидроксидтері, металл карбонаттары немесе металл сутекті карбонаттары жатады. Сілтілердің қасиеттері • Сілтілер суда ерігенде гидроксид иондарын, ОНтүзеді. • Сілтілік ерітінділер қолға тигенде сырғанақ болып келеді. • Негіздерді күнделікті тұрмыста қолданатын ағарту құралдарында кездестіруге болады. • Байытылған сілтілер тот басуды тудырып, металдарға зиян келтіруі және теріні күйдіруі мүмкін. Бейтараптандыру Бейтараптану дегеніміз – қышқыл-негіз реакциясы, бұл реакция барысында қышқыл негізбен араласып, қышқылдың күші жойылып, су мен тұз молекуласы пайда болады.

Қышқыл Негіз Су Тұз Кальций карбонаты Кальций карбонаты – бор, мәрмәр тас және әктас түрінде кездесетін негіз. Бұл – миллиондаған жылдар бұрынғы тасқа айналған жыландар, шаяндар, ұлулар, маржандар және т.б. Кальций карбонаты, қағаз, пластмасса және бояуларды өндіруде және, сонымен қатар, өнеркәсіпте қаптау пигменті ретінде пайдаланылады. Сонымен қатар оны ғимараттар құрылысында да қолданады. Магний гидроксиді Магний гидроксиді ақ түсті, түссіз негіз және де сілтінің мысалы болып табылады. Бұл брусит деп аталатын минерал түрінде табиғи жолмен пайда болады немесе магний сульфатын немесе хлорды натрий гидроксидімен реакцияға түсіру арқылы жасанды жолмен алынады. Магний гидроксиді халық арасында магний сүті деп те аталады. Магний гидроксиді суда сәл ғана ериді. Магний гидроксидінің басты қолданылу салалары – мақта матаны өңдеу, қантты рафинадтау, магний металын қазу және уранды өңдеу салалары. Сонымен қатар ол іш жүргізетін дәрі және антацид ретінде қолданылады. Сен білесің бе?.. Француз химигі Гийом Франсуа Руэль 1754 жылы ең алғаш рет негіз түсінігін химияның бір концепциясы ретінде енгізді. Әкті су Әкті су – қаныққан кальций гидроксидінің қарапайым атауы. Әкті су – таза, түссіз және иіссіз сұйықтық. Мұның сілтілі, қышқыл дәмі бар. Мұны антацид және таңғыш ретінде қолдануға болады. Бұл әкті су көміртегі қос тотығымен реакцияға түскенде сүт сияқты ерітінді пайда болады. Каустик содасы Каустик содасы немесе сақар – халық арасында натрий гидроксиді деп аталатын металл негіз. Натрий гидроксиді ақ түсті, кристалды және бөлме температурасында қатты зат болып табылады. Бұл ауадағы ылғалды сіңіреді. Натрий гидроксиді сабындар, вискоза, қағаздар, бояулар мен жанармай өнімдерін өндіруде қолданылады. Каустик содасы мақта матаны өңдеуде пайдаланылады. Натрий гидроксидінің кішкентай түйіршіктері Күнделікті тұрмыста қолданылатын ағарту құралы Балалар энциклопедиясы Ғылым негіздер мен сілтілер

Галогендер – типтік бейметалдар. Олар периодты кестенің VІІA тобында орналасқан. Олар: фтор, хлор, бром, йод және астат. Галогендер элементтер түрінен гөрі галоид иондарының тұздары ретінде кездеседі. Барлық галогендер бөлме температурасында екі атомды молекулалар түрінде болады. Галогендер Галогендердің қасиеттері • Барлық галогендер теріс зарядталған иондарды құрайды. • Барлық галогендер топ бойынша төмендеген сайын олардың балқу деңгейлері, қайнау деңгейлері, атомдық радиустары және иондық радиустары ұлғая береді. • Галогендердің тотықтырғыш қасиеттері бар. Фтор Фтор – өте улы және түссіз газ. Фтор флюорит (CaF2) және криолит (Na3AlF6) секілді минералдардың құрамында фтор иондары түрінде кездеседі. Бұл – әлемдегі барлық элементпен реакцияға түсетін ең белсенді химиялық элемент. Сондықтан да фторды сақтау қиын болып табылады. Бұл, тіпті, инертті деп саналған элементтермен де реакцияға түсіп, металдардың ұшқындауына әсер етеді. Фтор шәугімдер мен тамақ пісіретін табаларды қаптауға арналған Тефлонды өндіруде қолданылады. Хлор Хлор – өте улы газ. Мұның түсі ашық сары. Бұл мұхиттар мен көлдердегі тастақты тұздарда (NaCl) хлорид ионы түрінде кездеседі. Хлордың күшті тотықтырғыш элементі болғандықтан, ол ағартушы агент және зарарсыздандырғыш ретінде қолданылады. Хлор гермицид ретінде әсер етіп, бактерияларды өлтіреді. Йод Йод – металл жалтыры және ашық түсі бар қатты элемент. Йод мұхиттар мен тұщы су ұңғымаларында төмен концентрацияларда йод иондары түрінде кездеседі. Оны қыздырған кезде күлгін түсті газға айналып, ұшып кететін зат ретінде әрекет етеді. Йод зарарсыздандыру құралы ретінде қолданылады. Йодтың йодты қосылыстары дәрі, бояу және катализаторлар ретінде пайдаланылады. Бром Бром – қызыл-сары түсті және сасық, өткір иісті сұйық зат. Бром мұхиттар мен тұщы су ұңғымаларындағы бромид иондары түрінде төмен концентрацияларда кездеседі. Бром өрт сөндіру заттарын, детонацияға қарсы заттарды, ұшқынды баяулататын заттарды, зиянды жәндіктерді жоятын және тыныштандыратын заттарды өндіруде қолданылады. Астат Астат – радиобелсенді металл зат. Әлемде астаттың 33 изотопы белгілі, олардың барлығы да радиобелсенді болып табылады. Оны тек ядролық реакторларда жасауға болады. Астаттың ауырырақ изотоптары радиациялық терапия секілді медициналық жабдықтарда қолданылады. Сен білесің бе?.. Галогендер металмен араласқан кезде галогенидтер түзіледі. Галогенидтер дегеніміз – ионды тұздар. Бұған NaCl мен HCl мысал бола алады. Хлор газы Фтор-тефлон қағазы Фтор-тефлон табасы Өрт сөндіргіш Сұйық түрдегі бром Натрий хлориді кристалының торы Балалар энциклопедиясы Ғылым галогендер

Полимерлер – үлкен молекулалардан тұратын және табиғи жолмен пайда болатын синтетикалық қосылыстар. Бұл үлкен молекулалар бір-бірімен байланысқан көптеген кіші молекулалардан тұрады. Үлкен молекулалар макромолекулалар деп, ал кіші молекулалар мономерлер деп аталады. Протеиндер, ағаштар, резеңкелер, шайыр, пластиктер және талшықтар полимерлердің мысалдары бола алады. Полимер термині гректің «poly» – «көп» және «meros» – «бөлшек» деген сөздерінен алынған. Полимер – көптеген кішкентай қайталанба бөлшектерден тұратын үлкен молекула. Полимерлер Полимерлердің құрылымы Сызықтық Тармақты Қарама-қайшы сызықты Сызықты полимерлер ұзын, бір тізбекті, қарапайым мономерлерден тұрады. Тармақты полимерлер басты тізбектен тармақталатын бірнеше кіші тізбектен тұрады. Қарама-қайшы сызықты полимерлер желілі құрылымда болады, бұл құрылым полимерге қаттырақ және майыспайтын қасиет береді. Қос полимерлер Қос полимерлер – екі немесе одан да көп мономерден тұратын полимерлер. Қос полимерлер табиғи түрдегі және жасанды жолмен жасалған болып екіге бөлінеді. СБК, нитриль каучугі, нитриль-акрилонитриль, АБС пластик, стирол-изопрен-стирол (СИС) және этиленвинил ацетаты – қос полимерлердің мысалдары. Кезекті қос полимерлер, периодты қос полимерлер, статистикалық қос полимерлер мен блоктық қос полимерлер осы қос полимерлердің түрлері болып табылады. Полимерлену Полимерлену дегеніміз – бірнеше мономерлерді біріктіріп, полимер немесе полимерлі қосылыс жасайтын химиялық процесс. Әрбір мономердің полимерге кірісетін белгілі бір бөлігі қайталама бөлшек немесе полимер қалдығы деп аталады. Полимерленудің екі басты түрі белгілі, оларға конденсациялана полимерлену және үстеме полимерлену жатады. Конденсациялана полимерлену екі түрлі мономерді қолданады. Үстеме полимерлену кезінде кішірек молекулаларда немесе мономерлерде қос байланыс ашу арқылы үлкен молекулалар түзіледі. Полиэстр Полиэстр – талшық түріндегі полимер. У.Х. Каро­ зерс спирт пен карбоксил қышқылдарын қосып, талшық алуға болатынын дәлелдеді. Полиэстр ең алғаш 1941 жылы ашылып, терилен деп аталды. Ал полиэстр Америка қоғамына ең алғаш рет 1951 жылы ұсынылды. Полиэстр – өте төзімді, жууға жеңіл және жылдам кебетін материал. Полиэстр көгеру секілді химиялық және биологиялық зиянды әсерлерге қарсы тұрақты болып келеді. Полиэстрден жасалған киімдер, өте мықты болғандықтан, кеңінен қолданылады. Қазіргі таңда полиэстрлерді ең көп қолданатын сала – пластмасса бөтелкелер жасау өнеркәсібі. Резеңке Резеңке дегеніміз – майыстыру немесе созу секілді өзгерістерден кейін де өзінің бастапқы қалпына келе беретін полимер. Резеңке табиғи түрде де, синтетикалық жолмен де жасалады. Табиғи түрде резеңке көптеген өсімдіктерде болатын сүт секілді сұйықтық зат – латекстен алынады. Синтетикалық резеңке – қанықпаған көмірсутектерден алынатын полимер түрі. Сен білесің бе?.. Нэйлон – тоқыма талшығы ретінде кеңінен қолданылатын синтетикалық полимер. Полимерлердің қолданылуы • Полимерлер доптар, гольф ойынына арналған құралдар және дулыға секілді спорттық құралжабдықтарды жасауда қолданылады. • Оларды автомобиль бөлшектерін жасауда қолданады. • Полимерлер өсімдіктердің өсуін жақсарту үшін ауыл шаруашылығында қолданылады. • Оларды медицина саласында жүрек және қан тамырларына арналған жасанды клапандар жасауда қолданады. Гольф шары Бас киім Мұзда сырғанау аяқ киімі Балалар энциклопедиясы Ғылым полимерлер

Пластмасса – полимер материал. Бұл қосылыстар әр түрлі пропорцияда біріктіру арқылы жанармайдан жасалады. Пластиктерді кішкене шар, ұнтақ және ерітінді түрінде болатын резеңкелерден де жасайды. Оларды қыздыру, қысу, бағыттау және айналдыру арқылы әр түрлі пішіндерге келтіруге болады. Пластиктерді күнделікті тұрмыста тамақ салатын ыдыстарды, ас орағыштар және электр жабдықтарын жасауда қолданады. Пластмассалар Пластиктердің түрлері Пластиктердің термореактивті және термопластикалық деген екі түрі бар. Термореактивті Термопластикалық Термореактивті пластиктерді қыздырғанда олар қатаяды немесе отырады. Олар отырғаннан кейін қайтадан жұмсартуға немесе қалыпқа келтіруге келмейді. Кеме немесе су мотоциклдерінің сырты осы термореактивті пластиктерден жасалады. Термопластикалық пластиктерді қыздырғанда жұмсап, ериді, ал салқындатқанда қатады. Оларды қайта-қайта әр түрлі қалыптарға келтіруге болады. Азық-түлік сөмкелері, пианино батырмалары және әр түрлі көлік бөлшектері осы термопластикалық пластиктердің мысалдары болып табылады. Пластиктердің кемшіліктері • Пластиктен жасалған ойыншықтар, түтікшелер, сөмкелер, қақпақшалар, қақпақтар және ыдыстар қайта өңдеуге келмейді. • Пластиктерді жасау барысында химиялық ластағыш заттар көп мөлшерде бөлінеді. • Әлем бойынша қоқыс тастайтын жерлерге тасталған миллиардтаған тонна пластиктер жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бойы өзгеріссіз жата береді. • Пластикті өртегенде улы түтін бөлінеді. Сен білесің бе?.. Паркезин – 1885 жылы ағылшын химигі Александр Паркс жасаған ең алғашқы жасанды пластик. Пластиктердің қолданылуы • Пластиктер өнеркәсіпте, өңдеу саласында және құрылыста кеңінен қолданылады. • Сөмкелер мен контейнерлер жасау үшін орауқаптау өнеркәсібінде қолданылады. • Кілемшелер мен тартпалар, оқшаулағыш кабельдер мен өткізгіштер жасауда және есіктер мен терезе жақтауларын жасауда қолданылады. • Кір жуу машиналары, тоңазытқыштар, тіпті ұялы телефондар секілді электронды жабдықтарда қолданылады. • Пластиктер құрал-саймандар, ойыншықтар, спорт жабдықтарын және үй тұрмысында тағам орағыштар және тағам контейнерлері секілді жабдықтарды жасауда қолданылады. Пластиктердің жіктелуі 1-ТҮРІ: ПЭТА немесе ПЭТ ПЭТА немесе ПЭТ (полиэтилен терефталат) – мөлдір сұр, көк немесе ақ пластик. Сусындар, су бөтелкелері мен жер жаңғақ майы құтылары ПЭТ пластиктерінен жасалады. 2-ТҮРІ: ЖТПЭ ЖТПЭ (жоғары тығыздықты полиэтилен) – жартылай мөлдір, қатты пластик. Мұны сүт, су және шырын контейнерлерін, пластик пакеттер және т.б. жасау үшін қолданады. 3-ТҮРІ: ПВХ ПВХ (поливинил хлорид) – таза тағамдарды орау заттарын, сусабын қораптарын, винил түтіктерін, душ перделерін, медициналық түтікшелер, өткізгіштер және т.б. жасауға қолданылатын пластиктер. 4-ТҮРІ: ТТПЭ ТТПЭ (төмен тығыздықты полиэтилен) – қатты, майысқақ және, салыстырмалы түрде алғанда, мөлдір пластик. Бұл тағамға арналған қатырылған орамдарды, сығылатын бөтелкелерді, нан сөмкелерін және т.б. жасауда қолданылады. 5-ТҮРІ: ПП ПП (полипропилен) – балқу деңгейі жоғары мықты пластик. Бұл орағыш заттар жасауда кеңінен қолданылады. Сонымен қатар медициналық бөтелкелер, кетчуп бөтелкелерін және т.б. жасауда қолданылады. 6-ТҮРІ: ПС ПС (полистирол) – мөлдір, қатты және опырылғыш немесе көпіршікті пластик. ПС компактдиск қалташаларын, контейнерлер, қақпақтар, бір рет тұтынатын стақандар мен тәрелкелер жасауда кеңінен қолданылады. 7-ТҮРІ: басқалары Пластиктердің 7 түріне басқа платмассалар кіреді, ол жоғарыда аталған 6 түрдің біреуін араластырудан пайда болады. 7 түрдегі пластиктер қайта пайдаланылатын су бөтелкелері мен медицинада сақталатын бөтелкелерді жасауда қолданылады. Балалар энциклопедиясы Ғылым пластмассалар

Вискоза Вискоза – целлюлозадан жасалған талшық. Бұл табиғи түрде пайда болатын целлюлозаға негізделген шикізаттан, яғни ағаш массасынан жасалады. Ол – қымбат емес және қайта қалпына келетін ресурс. Бұдан көбінесе өнеркәсіптік материалдар киімдер тігу үшін тоқыма маталар мен безендіру маталарын жасайды. Кейбір вискозалар ыстыққа төзімді болып жасалып, ғарыш кемелерінің кей бөліктерінде қолданылады. Вискозаны ең алғаш 1884 жылы француз өнертапқышы және кәсіпкері Г. Шардоне тапты. Шардоне бұл материалды «жасанды жібек» деп атады, алайда 1924 жылы ол вискоза деп өзгертілді. Кендір Кендір – табиғи талшық. Бұл барлық табиғи талшықтардың ішіндегі ең мықтысы және төзімдісі. Бұл кендір өсімдігінен жасалады. Кендір талшықты киімдер жеңіл, мықты және ұзақ киюге жарамды болып келеді. кендірден түрлі киімдер, сөмкелер, бас киімдер және т.б. жасалады. Кендір талшықтар 100 % биологиялық ыдырауға түседі, сондықтан да көгеруге, бактериялар мен химикаттарға берік болады. Жібек Жібек – жібек құрты деп аталатын қырықбуындардың бір түрі өндіретін табиғи талшық. Жібек – ең ежелден бел­ гілі тоқыма өнеркәсібі маталарының бірі. Жібек – барлық тал­ шықтардың ішіндегі ең мықтысы және жұқасы. Өндірушілер жібек жіптерін жібек құрттарының пілләсы­нан алып, киім және безендіру маталарын жасау үшін жібек иірімін дайындайды. Жібек өте иілгіш болғандықтан, түрлі киімдер, парашют пен кілемшелер жасауға дейін қолданылады. Мақта Мақта – барлық өсімдікті талшық­тардың ішіндегі ең кеңінен қолданылатын тал­шық. Мұны мақта өсімдігінен алады. Мақта талшықтарынан түрлі киімдер, тұрмыстық және өнеркәсіптік заттарды жасайды. Маталар жасау үшін мақта талшықтарының әр түрін иіреді. Мұндай мата­ лардан жұмыста киетін ауыр киімдерден бастап жұқа көйлектерге дейін жасалады. Мақта тал­ шық­тары мықты болғандықтан, мақта матадан дайындалған киімдер көпке шыдайды. Мақта матадан жасал­ған киімдер жұмсақ, су сіңіргіш және киюге ыңғайлы. Мақта талшықтарын шама­ мен б.з.д. 3000 жылдан бастап қолдана бастаған. Сен білесің бе?.. Жүн мата – қойдың жүнінен алынатын жұмсақ, бұйра талшық. Жүн матадан қалың свитерлер, тоқыма жіптері мен жабындар жасалады. Синтетикалық талшық Синтетикалық талшық – табиғи материалдардан немесе химиялық процестер арқылы алынатын жасанды талшықтар. Синтетикалық талшықтар табиғи талшықтарға қарағанда мықтырақ болады. Оларды жуан жіптер, кілемдер, оқ өткізбейтін маталар, спорттық жабдықтар, тіпті әуе кемелері фюзеляждары мен қанаттарын жасауда қолданады. Нейлон, полиэстр және акрил синтетикалық талшықтардың мысалдары бола алады. Талшықтардың қолданылуы • Талшықтар киім, төсек жабдықтары және басқа да көптеген өнімдер үшін маталар жасауда қолданылады. • Үй тұрмысына қажетті кілемдер, перделер және қаптағыш заттарды жасау үшін қолданады. • Өнеркәсіп өнімдерін, парашюттер, өрт сөндіру түтіктерін, оқшаулағыш заттарды, ғарыш киімдерін жасауда қолданылады. • Медицинада жасанды күретамырлар мен сіңірлерді жасауда қолданылады. Балалар энциклопедиясы Ғылым Талшықтар Талшық – ұзын, жұқа және жіп секілді материал. Талшықтар майысқақ болғандықтан, оларды иірілген жіпке айналдырып, маталар жасауға болады. Кейбір талшықтар табиғи өнімдер болса, кейбірін химиялық процесс арқылы алады. Табиғи талшықтар жануарлар мен өсімдіктерден алынады. Талшықтар

Қозғалтқыштар – автомобильдер мен басқа да көптеген өнеркәсіптік мақсаттарда қолданылатын машиналар немесе құрыл­ғы­лар. Олар жанармай көзі ретінде қол­данылатын термиялық қуаттан немесе басқа да қуат түрлерінен механикалық қуат түзеді. Іштен жану және сырттан жану қоз­ғалтқыштары – қозғалтқыштардың екі басты түрі. Қозғалтқыштар Іштен жану қозғалтқыштары Іштен жану қозғалтқыштары – жанармайдың жануы цилиндрлердің ішінде жүретін қозғалтқыштар. Мұндай қозғалтқыштар жол көліктері, кемелер, кейбір әуе кемелері және теміржол локомотивтерінде қолданылады. Олар сырттан жану қозғалтқыштарына қарағанда кішірек және тиімдірек болады. Іштен жану қозғалтқыштарының түрлері Дизельді қозғалтқыштар, жанармай қозғалтқыштары, газ турбиналы қозғалтқыштар, жартылай шар тәрізді жану камерасы бар қозғалтқыштар, роторлы қозғалтқыштар мен екі тактілі қозғалтқыштар – іштен жану қозғалтқыштарының түрлері. Жағармай (бензин) қозғалтқыштары – ең кеңінен қолданылатын іштен жану қозғалтқыштары. Ол жанармай ретінде жағармай мен ауаның қосындысын қолданады. Екі тактілі және төрт тактілі қозғалтқыштар Екі тактілі және төрт тактілі қозғалтқыштар автомобильдер мен өнеркәсіптерде қолданылады. Екі тактіліге қарағанда, төрт тактілі қозғалтқыштар көбірек қолданыста. Олар екі тактіліге қарағанда тиімдірек болып табылады, алайда олардың қозғалатын бөліктері көп болып, өндіру сараптамасын көбірек талап етеді. Американдық инженер Джордж Брайтон 1873 жылы екі сыртқы сору цилиндрі мен отын ретінде керосинді пайдалана отырып екі тактілі қозғалтқышты ойлап тапты, бірақ бұл тәжірибе сәтсіз болды. 1876 жылы Д. Клерк алғашқы екі тактілі қозғалтқышты сәтті ойлап тапты. Төрт тактілі қозғалтқыштың жұмыс жасауы • Төрт тактілі қозғалтқышта отын/ауа төмен қарай бағытталған бірінші тактіде цилиндрге тартылады. • Екінші такт жоғарыға қарай бағытталған, ол отын-ауа қоспасын сыға отырып, жандырады. • Үшінші төмен қараған тактіде ұлғайып жатқан артық газдар поршеньді төмен қарай артқа итереді. • Төртінші такт тағы да төмен қарай бағытталып, артық газдарды цилиндрден шығарады. Сырттан жану қозғалтқыштары Сырттан жану қозғалтқыштарында отын сыртта жанады. Сырттан жану қозғалтқыштарында басты қолданылатын отындар – көмір, ағаш және мұнай. Бу қозғалтқыштары – сырттан жану қозғалтқыштарының ең жақсы мысалы. Бу қозғалтқыштары пойыздар мен бу кемелері секілді локомотивтерде ең алғаш қолданылып, индустриалды революцияны алып келді. Қазіргі таңда бу қозғалтқыштары бу қайықтары мен зауыттарда қолданылады. Сен білесің бе?.. Томас Ньюкомен 1705 жылы бу қозғалтқышын ойлап тапты. Кейінірек, яғни 1769 жылы шотландиялық өнертапқыш Джеймс Ватт алғашқы қолданыстағы бу қозғалтқышын өзіне меншіктеп алды. Бу қозғалтқыштары Бу қозғалтқыштары будың потенциалды энергиясын механикалық қуатқа айналдырады. Потенциалды қуат будағы қысым ретінде болады. Отындар жағылғанда олар бу түзіп, оны цилиндрге итереді, ал ол, өз кезегінде, поршеньді жылжытады. Кішкене уақыттан соң бу тығыздалып, цилиндрден су түрінде шығады. Бұл цикл қайталана отырып, қозғалтқышқа қуат береді. Стерлинг қозғалтқышы Стерлинг қозғалтқышын 1816 жылы Роберт Стерлинг ойлап шығарды. Стерлинг қозғалтқышында судың орнына сутегі немесе гелий қолданылады. Газдар суық және ыстық жылу ауыстырғыштары арасында жылжыту арқылы қайта-қайта жылытылып, салқындатылып отырады. Бұл қысымды арттырып, поршеньді жылжытады. Джеймс Ватт Бу Сорып шығару Сорып шығару Бу Балалар энциклопедиясы Ғылым қозғалтқыштар

Жарықтың заттар арқылы өтуі Жарық әр түрлі заттар арқылы өтеді, кейді сол заттардың бойына сіңіріліп кетеді. Жарықты өздерінің бойы арқылы өткізетін заттар түссіз заттар деп аталады. Шыны, ауа және су түссіз заттарға жатады. Пластиктер мен киімдер жарықты жартылай өткізетін болғандықтан, жартылай түссіз заттарға жатады. Металл, ағаш және тас секілді көптеген басқа заттар мөлдір емес заттарға жатады, олар қуаттың көбін сіңіріп, жарықты бойларынан өткізбейді. Жарықтың шағылысуы Жарықтың шағылысуы дегеніміз – жарық келіп түскен беткей сол жарықтың кейбір бөлігін артқа шағылыстыруы. Беткейге келіп түскен жарықтың сәулелері түскен сәулелер деп аталады. Жерге түскеннен кейін артқа қайтарылған жарық сәулелері шағылысқан сәулелер деп аталады. Кемпірқосақ Кемпірқосақ дегеніміз – аспандағы түрлі түсті доға сызықтар. Бұл Күн сәулелерінің сынуынан пайда болады. Әдетте, кемпірқосақ жаңбырлы күні пайда болады. Кемпірқосақ күн сәулелері атмосферада қалған жаңбырдың ұсақ тамшылары арқылы өткен кезде түзіледі. Әрбір тамшы призма секілді әсер етіп, күн сәулелерін өздерінің жеті компонентті түстеріне бөліп жібереді. Бұл түстер мыналар: күлгін, индиго, көк, жасыл, сары, қызыл-сары және қызыл. Көлеңке Көлеңке жарық жолын бір зат жауып қалған кезде пайда болады. Жарықтың жолында тұрған кез келген қараңғы зат көлеңке құрайды. Көлеңкенің өлшемі заттың жарық сәулесінен қашықтығы мен сол заттың үлкендігіне байланысты болады. Көлеңкелер күннің шығуы мен батуы кезінде өте ұзын болады. Ал түс кезінде, яғни Күн дәл төбеде тұрған сәтте ешқандай көлеңке түзілмейді. Су – түссіз мөлдір зат Шыны – мөлдір зат Сен білесің бе?.. Жарықты ғылыми түрде зерттейтін сала оптика деп аталады. Оптика барлық оптикалық құбылыстарға түсінік береді. Алтын шығанақ үстіндегі Күн шағылысуы Көлеңке Балалар энциклопедиясы Ғылым жарық Жарық жылдамдығы Жарық секундына 3·108 м жылдамдықта тұрақты түрде қозғалады. Күн сәулелері жерге небары 8 минут ішінде жетеді, осы уақыт аралығында олар Күннен 148 864 320 км қашықтықтан өтеді. Жарықтың жылдамдығы өзі өтіп жатқан ортаға байланысты өзгеріп отырады. Жарық ауасыз кеңістікте ең жоғары жылдамдықта, ал судан өткенде төменірек жылдамдықта қозғалады. Жарықтың сынуы Жарықтың сынуы дегеніміз – жарықтың бұрылуы. Жарық сәулесі өзі келе жатқан бір ортадан басқа ортаға ауысқанда, мысалы ауадан суға, бұл сәулелер өздерінің бастапқы бағыттарын өзгертеді немесе бұрылады, сондықтан да жылдамдықтың өзгеруіне байланысты сыну пайда болады. Сыну әрқашан да екі ортаның шекарасында жүреді. Жарық Жарық – қуаттың бір түрі. Осының арқасында тірі жаратылыстардың барлығы, оның ішінде адам баласы да айналасындағы әлемді көре алады. Жарықтың өзі көзге көрінбейді, алайда өзі басқа заттардың барлығының көрінуіне себепші болады. Ол түзу сызық бойымен қозғалады, жолында мөлдір емес зат кездессе, сол заттың жанында көлеңке пайда болады. Көлеңке дегеніміз – жарық көзіне қарама-қарсы жақта пайда болатын қараңғы аймақ.

№4 тәжірибе Сен білесің бе?.. Американдық төбешіктер аттракционының жұмысы потенциалды және кинетикалық энергияның мысалы болады. Машина төбеге келгенде, ол потенциалдық энергияға ие болады, ал төменге түскенде, потенциалдық энергия кинетикалық энергияға айналады. Мұны қалай істейміз? 1 Үлкен мәрмәрді қиғаш беткейдің жоғарғы жағында ұстап тұрыңыз. Сіз не көріп тұрсыз? Үлкен мәрмәр сүт қорабын кішкентай мәрмәрға қарағанда алысқа жылжытады. Неге бұлай болды? Қиғаш беткейдің төбесінде тұрған мәрмәрдің потенциалдық күші болды. Мәрмәр төмен қарай домалай бастағанда, ондағы потенциалдық энергия кинетикалық энергияға өзгерді. Үлкен мәрмәрдің потенциалдық энергиясы да көбірек болып, жылдамырақ қозғалды да, сүт қорабын алыстау жылжытты. Бұл тәжірибеден біз потенциалдық және кинетикалық энергия арасындағы байланысты түсінеміз. Үлкен мәрмәр мен кіші мәрмәрді қиғаш беткейдің бетімен төмен домалатсақ не болатынын байқайық. Мына материалдарды жинайық Тәжірибеңізді бастаңыз 1 Сүт қорабының жоғарғы бөлігін кесіп тастаңыз. 2 Қиғаш беткейді орнатыңыз. 4 Сызғышты сүт қорабының жанына орналастырыңыз. Үлкен мәрмәр Кішкене мәрмәр Қиғаш беткей Сүт қорабы Сызғыш Қорытынды Зат неғұрлым үлкенірек және ауырырақ болса, оның потенциалдық энергиясы да соғұрлым көбірек болады. 2 Мәрмәрді жіберіңіз. Мәрмәрдің қорапты қанша қашықтыққа жылжытқанын өлшеңіз. 3 Осы процесті кішкене мәрмәрмен де қайталаңыз. 3 Кесілген сүт қорабын қиғаш беткейдің етегіне ашық жағын жоғарыға қаратып жатқызыңыз. Балалар энциклопедиясы Ғылым №4 тәжірибе

Жылу – энергияның түрі. Бұл энергия беру арқылы заттарды ысытады. Жылу бір заттан келесі затқа олардағы температура айырмашылығы арқылы беріледі. Біз жұмыс жасап, өмірді ыңғайлырақ ету мақсатында жылуды әр түрлі жолдармен қолданамыз. Жылудың арқасында біздің үйлеріміз жылып, тамақтарымыз піседі. Сонымен қатар, жылу ыстық су береді, киімдерімізді кептіреді және электр жарығы шамдарының жарық бөлуін қамтамасыз етеді. Күн – Жердегі ең басты табиғи жылу көзі. Жылудың тасымалдануы Жылу бір заттан немесе бір жерден келесі затқа немесе жерге үш басты жолмен – өткізгіш, конвекция және сәулелену арқылы беріледі. Өткізгіш Өткізгіш дегеніміз – жылудың бір заттан басқа затқа физикалық үйкеліс арқылы берілуі. Бұл атомдар мен молекулалардың тікелей байланысқа түсуі арқылы жүреді. Мысалы, біз металл өзекті жалында ұстап жылытатын болсақ, өзек бойымен жылу өткізгіш арқылы жүреді. Конвекция Конвекция дегеніміз – газдар мен сұйықтықтардағы жылудың таралуы. Жылыған сұйықтық немесе газдың тығыздығы төмендеп, жылу көзінен алшақтауы себебінен болады. Ал олар қуатты тасымалдайды. Конвекция процесі атмосферада, мұхиттарда және жердің мантиясында жүреді. Сәулелену Сәулелену дегеніміз – қатты заттар, сұйықтар немесе газдар секілді ортаны қажет етпейтін жылуды тасымалдау түрі. Бұл жылуды толқындар немесе сәулелер түрінде тасымалдайды. Жерде және барлық ыстық заттарда табиғи түрде пайда болады. Сәулелену бізге, тіпті, ашық ғарыштан ғарыштық сәулелер арқылы жетуі мүмкін. Иондану және ионданбау – сәулеленудің екі басты түрі. Иондық сәулелену – сәулеленудің ең қуатты түрі, себебі иондық сәулеленудің барлық түрлерінде де атомдарды иондауға жетерлік күш-қуат бар. Ионданбау сәулеленудің атомдарды жанында айналдыруға жетерлік қуаты болғанымен, оларды химиялық түрде өзгертуге қуаты жетпейді. Бұл, негізінен, ғылыми мақсаттарда, медициналық себептермен және кейбір суасты кемелеріне қуат беру үшін қолданылады. Жылу және температура Заттағы бөлшектердің орташа жылуын өлшеу температура деп аталады. Жылу температура деңгейін не көтеріп, не төмендетіп отырады. Затқа жылу беру заттың температурасын көтерсе, одан жылуды алып тастау температураны төмендетеді. Температураны өлшеу бірліктері градус деп аталады. Ол Фаренгейт, Цельсий және Кельвин шкалалары бойынша өлшенеді. Сен білесің бе?.. Оқшаулау – жылудың қозғалысын бір орынның ішінде не сыртында сақтау арқылы бақылау. Өлшеу Әдетте, жылу үш бірлікпен өлшенеді, олар: британдық жылу бірлігі (БЖБ), калория және джоуль. Бір БЖБ 0,5 л судың температурасын 1 фаренгейт градусына көтеру үшін қажет жылу мөлшеріне тең. Бір калория 1 грамм судың температурасын 1 Цельсий градусына көтеру үшін қажет жылу мөлшеріне тең. Джоуль – ХБЖ бойынша өлшеу бірлігі. Бір Джоуль 0,2390 калорияға және 0,000948 БЖБ-ға тең. Термометр Термометр – температураны өлшеуге арналған құрал. Термометр сөзі гректің «thermo» – «жылу» және «meter» – «өлшеу» деген сөздерінен алынған. Термометрдің көптеген түрлері бар. Сынап және алкоголь термометрлері – ең жиі қолданылатын термометрлер. Әдетте, термометрлер градусты Фаренгейт немесе Цельсий шкалалары бойынша көрсетеді. Балалар энциклопедиясы Ғылым жылу Жылу

Жану дегеніміз – жылу және жарық алу үшін отынды өртеу. Зат оттегімен реакцияға түскенде, жану пайда болады. Жану машиналарды жұмыс істету үшін және әр түрлі химиялық заттарды өндіретін өнеркәсіптерде қолданылады. Жану Толық жану Толық жану дегеніміз – оттегінің молынан болған жағдайдағы жану түрі. Заттың толық жануы өнімдердің шектеулі санын өндіреді. Оттегі жеткілікті болған жағдайда көмірсутек секілді жағармайлар толығымен жанып кетеді. Метан секілді көмірсутектер жанғанда көмірқышқыл газы мен су буын бөледі. Қарқынды жану Қарқынды жану дегеніміз – қарқынды ағымдармен бірге жүретін жану түрі. Қарқынды жану процесі газ турбиналары және жанармай қозғалтқыштары секілді өнеркәсіптік машиналарда кеңінен қолданылады. Жану процесі • Жану процесі термиялық, гидродинамикалық және химиялық процестерді қамтиды. • Жану процесінде қолданылатын отындар газ тәрізді, сұйық немесе қатты заттар болуы мүмкін. • Жылу көзі оттегі мен қышқылдандырғыш қоспасын ұшқындатады. • Кейде реакцияны жылдамдату үшін катализатор қажет болуы мүмкін. • Ұшқын пайда болған соң отын мен қышқылдандырғыш реакцияға түсіп, жылу бөлінеді. • Жылу, жарық, газдар, ластағыш заттар және механикалық әрекеттер жанама өнімдер секілді өндіріледі. Бықсу Бықсу дегеніміз – ұшқынсыз жану түрі. Бықсу кезінде реакция жылуды қатты отынды тотықтыратын ортада жылытқан кезде отынның бетінде пайда болатын әр түрлі реакциялардан алады. Жанармай қозғалтқышы Балалар энциклопедиясы Ғылым жану Жылдам және баяу жану Жану қажетті және бөлінетін температураларға байланысты жылдам және баяу болып бөлінеді. Жылдам жану – жылу мен жарық қуатының көп мөлшері бөлінген жану түрі. Көптеген жылдам жанудың нәтижесінде өрт пайда болады. Жылдам жану принципі іштен жану қозғалтқыштарында қолданылады. Жылдам жанумен қатты дыбыс пен жарылыс бірге жүреді. Баяу жану – төмен температураларда жүретін жану түрі. Аяқталмаған жану Аяқталмаған жану дегеніміз – оттегінің шектеулі мөлшерде болуы нәтижесінде болатын жану түрі. Оттегінің мұндай мөлшері жанудың толық болуы үшін жеткіліксіз болып табылады. Улы көміртегі моноксиді газы және қара күйе секілді көптеген жанама өнімдер – толық емес жанудың нәтижелері. Автокөліктерде жағармайды жандырудағы бұл жанама өнімдер денсаулық пен қоршаған ортаға зиянды болып табылады.

Ишихара түс тесті Түстерді ажырата алмайтындарға (дальтонизмге) арналған Ишихара тесті қызыл-жасыл түстердің тапшылығын тексеруге арналған. Дәрігерлер адамның түстерді көру қабілетін тексеру үшін осы тестті пайдаланады. Ишихара тестін 1917 жылы жапон профессоры Шинобу Ишихара әзірледі. Толық тест 38 түспен бөлінген тақталардан тұрады, әрбір тақта әр түрлі түстегі және әр түрлі өлшемдегі нүктелер шеңберінен тұрады. Нүктелер шеңберінің ішінде сан болады, бұл сан түстерді ажырата алатын адамға көрінеді, түстерді ажыратуда кемшілігі бар адамға көрінбейді не қиын көрінеді. Ньютон Исаак Ньютон жарықпен көптеген тәжірибелер жүргізген. Ол ақ жарықтың көп түстердің спектрінен тұратынын бірінші ашқан болатын. Ол призма бұлттың ақ жарықты көптеген түстерге бөлетінін дәлелдеді. Сонымен қатар, ол спектрлі түстерді қайтадан біріктіргенде ақ жарықтың қайта пайда болатынын да ашты. Ньютон спектрінің жалғаспалы болатынын біліп, оны жеті түс сегментіне, атап айтқанда, қызыл, қызыл-сары, сары, жасыл, көк, индиго және күлгін түстерге бөлді. Сен білесің бе?.. Қара түс жарықтың барлық жиіліктерін сіңіре алады. Басты түстер Қызыл, жасыл және көк – жарықтың үш басты түсі. Қызыл, жасыл және көктің бірдей мөлшерде араласуынан ақ жарық пайда болады. Көк пен қызыл түстердің араласуынан пурпур түсі түзіледі. Қызыл мен жасыл сары жарық жасаса, жасыл мен көк көгілдір түс құрайды. Колориметрия Колориметрия – түстерді өлшеп, оларға сандық баға беру. Колориметрияда түстерді өлшеу үшін түрлі құралдар қолданылады. Спектрофотометр – колориметрия құралдарының ішіндегі ең күрделісі. Бұл жарықты әрбір спектрлі толқын ұзындығындағы қуат мөлшері арқылы өлшейді. Спектрофотометр Ишихара тесті 1 Ишихара тесті 2 Қызыл Жасыл Көк Исаак Ньютон Балалар энциклопедиясы Ғылым түс Түс дегеніміз – заттың бізге көрінетін түрі. Түс заттардың өзіне сіңірген немесе шағылысқан жарықтан пайда болады. Заттың түсі оның шағылыстырған жарық толқындары ұзындықтарының қоспасына байланысты болады. Жарық жасыл жапыраққа түссе, жапырақ жасыл түс көрсетіп, барлық басқа түстерді сіңіреді. Сондықтан да жапырақ адам баласы көзіне жасыл болып көрінеді. Ақ жарық Ақ жарық – күн жарығы. Бұл түссіз секілді көрінгенмен, шындығында, көптеген түстердің араласы болып табылады. Призма арқылы өткен ақ жарық түстер спектрлерге бөлінеді, бұған себеп – әрбір түстің әр түрлі толқын ұзындықтары болғандықтан, әр түс әр түрлі мөлшерде көрінеді. Көзге көрінетін спектрді құрайтын түстерге қызыл, қызыл-сары, сары, көк, индиго және күлгін түс жатады. Осы түстерді бірге қоссақ, ақ жарық пайда болады. Түс Реңк, қаныққан түс және жарықтық • Реңк дегеніміз – жалғыз толық ұзындығынан тұратын түстің өзі. Бұл түсті басқа түстерден ерекшелейтін басты құрам бөлігі. • Қаныққан түс дегеніміз – сол түстің тазалығы, яғни таза қызыл ақ түстің әр түрлі мөлшерлерімен араласқанда, нәтижесінде қызылдың түрлері пайда болады. Бұл түрлердің реңктері бір, ал қанығуы басқаша болады. • Жарықтық дегеніміз – жарықтың қарқыны немесе күші.

№5 тәжірибе 3 Енді екі бояуды щеткамен араластырыңыз. Бұл тәжірибеден біз әр түрлі түстерді араластырғанда, жаңа түстің пайда болатынына көз жеткіземіз. Көк және сары бояуларды араластырғанда не болатынын табайық. Мына материалдарды жинайық Мұны қалай жасаймыз? Көк бояу Сары бояу Бояйтын щетка Тәрелке 1 Тәрелкеге көк түстен кішкене құйыңыз. 2 Бұған сары түстен кішкене қосыңыз. Сәлден соң... Қоспадан қандай түс пайда болды? Сіз не көріп тұрсыз? Көк пен сары бояуларды араластырғанда жасыл бояу пайда болады. Бұл неліктен болды? Әр түрлі түстерді араластырғаннан басқа жаңа түс пайда болады. Қорытынды Әр түрлі екі түсті қосқаннан жаңа түс пайда болады. Табиғатта Күн жарығы, негізінен, көптеген түстерден тұрады. Сен ол түстерді кемпірқосақ пайда болған кезде байқай аласың. Жаңбыр тамшылары жарықты жеті түрлі түске бөледі, олар: қызыл, қызыл-сары, сары, жасыл, көк, индиго және күлгін. Сен білесің бе?.. Адамның көзі 10 миллиондай түсті ажырата алады. Көгілдір Қанық қызыл Көк Балалар энциклопедиясы Ғылым №5 тәжірибе

Күш бірлігі Күш бірлігі – Ньютон. Ол «Н» символымен белгіленеді. Күш – массасына қарай дененің жылдамдығын өзгертеді. Теңгерілген және теңгерілмеген күштер Теңгерілген күштердің өлшемдері бірдей болады. Теңгерілмеген күштер бірдей болмайды. Олар қозғалысқа өзгеріс әкелмейді. Олар қозғалысқа өзгеріс әкеледі. Олардың бағыттары қарама-қарсы болады. Олар бір немесе қарама-қарсы бағытта болады. Мысал: егер де екі топ арқанның екі жағына теңдей күш қойып, бір-бірлерінен кері тартылса, топтар жылжымай, орындарында тұрады. Мысал: егер де арқан басындағы екі топтың бірі күштірек болса, әлсізін өздері жағына тартып алады. Қатынасқа түсетін денелер Екі дененің арасындағы қатынастың түрі күшті жанасу күші және қашықтықтан әсер ету күші деп екіге бөлінеді. Жанасу күші – денелер бірбірімен тікелей жанасу арқылы әсерлесудің нәтижесінде пайда болатын күш. Үйкеліс күші, тарту күші, қалыпты күш, аэродинамикалық күш, қолданбалы күш және қысым күші – жанасу күшінің мысалдары. Қашықтықтан әсер ететін күш денелердің бір-бірімен жанаспай әсерлесуінің нәтижесінде пайда болады. Тартылыс күші, электр және магнит күші – қашықтықтан әсер ету күштеріне жатады. Тартылыс Тартылыс – жер мен басқа денелер арасында пайда болатын тартылыс күші. Тартылыс күшінің арқасында денелер жерге қарай тартылып тұрады. Екі зат арасындағы тартылыс күші олардың салмақтарына байланысты болады. Егер де заттардың салмақтары өте ауыр болса, олардың арасындағы тартылыс күші де өте жоғары болады. Сен білесің бе?.. Егер де үйкеліс күші болмаса, дененің қозғалысын тоқтату мүмкін болмас еді. Ньютонның Бүкіләлемдік тартылыс заңы Бүкіләлемдік тартылыс заңын ағылшын ғалымы Исаак Ньютон ұсынды. Бұл заңға сүйенсек, әлемдегі барлық денелер бір-біріне тартылады, олардың арасындағы күш тартылыс күші деп аталады. Тартылыс күші денелер массасының артуымен артып, олардың арақашықтығы артқан сайын төмендейді. Тартылыс күші денелер арасындағы тартылыс өрісі арқылы беріледі. Салмақ және масса Дененің салмағы – денені төмен тартатын тартылыс күші әсерінен болатын күш. Бұл денені жерге қарай тартады. Дененің салмағы масса мөлшеріне де, тартылыс мөлшеріне де байланысты болады. Дененің массасы – дененің құрамындағы заттардың мөлшері. Дене өзіне қанша күш түссе де, массасын ешқашан өзгертпейді. Үйкеліс Үйкеліс – дененің қозғалысына төтеп беретін күш. Үйкеліс күші екі беткей бір-бірімен жанасқанда пайда болады. Жол мен машина доңғалағы арасында үйкеліс күші болады. Үйкеліс күшін ұлғайтуға немесе кішірейтуге болады. Машина тоқтап тұрады (Теңгерілген күш) 100 Н 100 Н 60 Н 100 Н Машина мына бағытта қозғалады (Теңгерілмеген күш) Азырақ күш Көбірек күш Ортадан тебетін күш Денеге сыртқы күш ретінде әсер етіп, денені шеңбер бойымен қозғалтатын күш ортадан тебетін күш деп аталады. Бұл күш заттың салмағына, оның айналу жылдамдығына және ортадан қашықтығына тәуелді болады. Үйкеліс Балалар энциклопедиясы Ғылым күш Күш дегеніміз – денені итеру немесе тарту. Күш дененің қозғалысын тудырып, тоқтата да алады, қозғалысты жылдамдатады және баяулатады. Сонымен қатар бұл кез келген дененің пішінін де өзгерте алады. Күш бір бағытта немесе оған қарама-қарсы бағытта болуы да мүмкін. Күш түйіскен екі немесе одан да көп денелердің қатынасынан пайда болады. Алайда, тартылыс секілді күштер түйісусізақ қашықтықтан туулары мүмкін. Күш

қозғалыс

Дыбыс Дыбыстың жылдамдығы Дыбыс таралатын жылдамдық дыбыс жылдамдығы деп аталады. Дыбыс жылдамдығы осы дыбыс өтіп жатқан ортаның болмысына байланысты болады. Әдетте, дыбыстар қатты денелер арқылы, өте жылдам, сұйықтықтарда қатты денелерге қарағанда, баяуырақ және газдарда өте баяу таралады. Бұл қатты денелер, сұйықтықтар және газдардың молекулалары арасындағы қашықтыққа байланысты болады. Қатты денелердің молекулалары тығыз орналасады, сұйықтықтарда тығыздығы азырақ және газдарда алыс орналасады. Сонымен қатар дыбыс жылдамдығы түрлі биіктіктерде де әр түрлі болады. Бұл теңіз деңгейінде 1 223 км/с тең болады. Биіктік артқан сайын дыбыс жылдамдығы азая бастайды, себебі биіктік артқан сайын ауа қысымы мен температурасы төмендейді. 10 000 метр биіктікте бұл мән 1 062 км/с тең болады. Жиілік Жиілік дегеніміз – дыбыстың физикалық сипаты. Бұл – дыбыстың уақыт бірлігінде тербелу шегі. Мұның өлшем бірлігі герц болып табылады. Бір герц бір секунд ішіндегі бір айналымға тең. Жоғары ноталардың жиілігі жоғарырақ болып, төмен ноталардың жиілігі төменірек болады. Амплитуда Амплитуда дыбыстың тағы бір сипаттамасына жатады. Амплитуда дегеніміз – дыбыс толқыны күшінің немесе қуатының өлшеуі. Үлкен амплитуда дыбыстың қаттылығын, ал кіші амплитуда жұмсақтығын көрсетеді. Децибел Децибел (дБ) дыбыс қаттылығын өлшеу үшін қолданылады. 0 дБ дыбыс қысымы жас, сау құлақтың ең бір сезімтал жиіліктегі естуінің табалдырығын білдіреді. Әдетте, қалыпты әңгіме шамамен 60 дБ-де жүреді. 8 сағат бойы 85 дБден жоғары шуда қалған жағдай естуді қорғау Федералды табалдырығы болып табылады. Ал 90 дБ-ден жоғары шуда аз ғана уақыт ішінде болғанның өзінде есту қабілетінен мәңгілік айырылуға болады. Ең қауіпті шу 140 дБ шамасында болады. Сен білесің бе?.. Екпін дыбыстың негізгі жиілігі ретінде қабылданған. Музыка Музыка дегеніміз – адам баласы эмоцияларының көптеген түрлерін білдіретін дыбыс өнері. Бұл – құлаққа жағымды дыбыстың ритм және үйлесу бойынша жасалынуы. Музыка аспапты, вокалдық, драмалы, электронды және композициялық стильдерден тұрады. Музыкалық аспаптар Музыкалық аспаптардың ішекті, үрмелі және соқпалы деген үш түрі болады. Ішекті музыкалық аспаптарға музыкалық ноталардың шығуы үшін ішектерінің тербелісі пайдаланылатын аспаптар жатады, мысалы, гитара, скрипка, домбыра мандолина ішекті аспаптарға жатады. Үрмелі музыкалық аспаптар дыбыс шығару үшін ауа бағанының тербелуін қажет етеді. Сырнай, флейта, сыбызғы және саксофон үрмелі аспаптарға жатады. Барабан, литавра, нагора және дауылпаз секілді соқпалы музыкалық аспаптар дыбысты ұру немесе соғу, шайқау немесе тербеу арқылы шығарады.                              

           Төмен жиілік Жоғары жиілік Төмен екпін Жоғары екпін Балалар энциклопедиясы Ғылым дыбыс Дыбыс – тербелістер арқылы пайда болатын энергия түрі. Ол ауасыз немесе бос кеңістікте тарай алмайды. Дыбыстың таралуы үшін газ, сұйықтық және қатты күйдегі серпімді орта қажет. Егер дыбыс таралатын орта болмаса онда дыбыс та болмайды. Ашық ғарышта дыбыс таралатын орта жоқ, сондықтан дыбыс та жоқ. Біздің айналамызда телефон шылдырынан бастап жүрек соғысына дейін дыбысты естуге болады. Бұл біздің денеміздің сырты мен ішінде не болып жатқандығы туралы барлық мағлұматты береді.

№6 тәжірибе Стақандарға әр түрлі сұйықтықтарды құйып, қасықпен тигізгенде шыны ксилофоны әр түрлі дыбыстар шығарады. Әр түрлі сұйықтықпен толтырылған бес стақанды металл қасықпен жай ұрғанда не болатынын байқайық. Мына материалдарды жинаңыз Мұны қалай жасаймыз? Май Сүт Су Сірке суы Апельсин шырыны Металл қасық 1 Барлық бес стақанды үстел үстіне қатарластырып қойыңыз. 2 Әр стақанға әр түрлі сұйықтықты құйыңыз. 3 Металл қасықпен әрбір стақанның шетінен жайлап ұрыңыз. Сен білесің бе?.. Ксилофон дегеніміз – музыкалық дыбыс шығаратын ағаш тақтай­шалардан тұратын музыкалық аспап. Сіз не естіп тұрсыз? Әрбір стақан әр түрлі дыбыс шығарады. Неліктен бұлай болды? Әрбір стақанды металл қасықпен ұрғанда, онда тербеліс туады. Бұл тербеліс стақан ішіндегі сұйықтықтың массасына, түріне және қаттылығына байланысты шығатын дыбыстан пайда болады. Қорытынды Стақан ксилофоны дыбыс шығару үшін әр түрлі деңгейде сұйықтыққа толтырылған стақандарды қолданады. Ұқсас аспап Вибрафон ксилофонға ұқсас, алайда ол ағаш тақтайшалардың орнына металл тақтайшаларды қолданады. Мұны вибрафон деп атайды. Балалар энциклопедиясы Ғылым №6 тәжірибе

Электр – энергияның бір түрі. Электр энергиясы электрондар деп аталатын ұсақ бөлшектердің ішінде болады. Электр тогы дегеніміз – осы электрондардың дененің бойымен үзіліссіз ағысы. Электр тогын қолдану XVІІІ және XІX ғасырларда пайда болды. Қазіргі таңда көптеген үйдегі, өнеркәсіптік және офистік қажеттіліктердің барлығы (жарық, жылу және қуатты қоса алғанда) осы электр энергиясы арқылы қанағаттандырылып отыр. Электр Табиғаттағы электр қуаты Электр сонымен қатар табиғатта да болады. Біз бір затқа саусағымыздың ұшын тигізген кезде саусақтағы қысым жүйке арқылы миға электр сигналдарын жібереді, ал ми сигналды бұлшық еттерге жібереді, реакция пайда болады. Күннің күркүреуі мен найзағай да электр құбылыстары болып табылады. Бұлттардың бір жағынан екінші жағына қарай орын ауыстырып жүретін алып жарқылы найзағай деп аталады. Электр тогы Электр тогы басы немесе аяғы жоқ тұйық тізбектер бойымен ағады. Электр тізбектері электр тогы жылжитын өткізгіштерден тұрады.Электр тогын батареяларда немесе генараторларда өндіреді. Оның өлшем бірлігі – Ампер (А). Тұрақты ток пен айнымалы ток Тұрақты ток пен айнымалы ток – электр тогының екі түрі. Тұрақты ток дегеніміз – тек бір ғана бағытта ағатын біртекті және үзіліссіз электр өрісі. Шам батареялары, термоэлемент және күн элементтері секілді қарапайым батареялар тұрақты токты тудырады. Айнымалы ток – қалыпты интервалдар бойынша өздерінің бағыттарын өзгертіп отыратын электр тогы. Электр заряды Электрондар мен иондар арасында тартылыс және бөлшектер арасында тебіліс тудыратын қасиет электр заряды деп аталады. Электр зарядының оң және теріс деп аталатын екі түрі бар. Электрондарда теріс электр заряды болса, иондарда оң электр заряды болады. Мата, жүн және шыны секілді кейбір материалдарды бір-біріне үйкегенде бойларында электр заряды түзіледі. Электр станциялары Электр станциялары дегеніміз – электр қуаты өндірілетін жерлер. Оларда жанармаймен жұмыс істейтін және электр қуатын өндіретін алып генераторлар жұмыс жасайды. Содан соң электр қуаты өнеркәсіптер мен үйлерге таратылады. Сонымен қатар электр қуатын батареялар немесе фотоэлементтер көмегімен де өндіруге болады. Сен білесің бе?.. Жанармай элементтері – электр энергиясын өндіру үшін химиялық реакцияларда қолданылады. Сутегі оттегімен реакцияға түсіп, жанама өнім ретінде электр қуатын өндіреді. Электр тізбегі Электрондар электр тізбегі бойымен өте жылдам қозғалады. Электр тізбектерінің сериялық және параллельді деген екі түрі бар. Сериялы электр тізбегі дегеніміз – барлық бөліктері сериялар түрінде байланысқан шеңбер. Ал параллельді электр тізбегі дегеніміз – әр бөлік параллель орналасқан бұтақтарға бөлінген шеңбер. Электр қуатының бірлігі Электр энергиясын киловаттпен өлшейді. Ватт – электр қуатының кіші өлшем бірлігі. Бір киловатт мың ваттқа тең. Сен электр өрісін өзің жасай аласың Статикалық электр өрісі дегеніміз – электр заряды заттың бойында өз жолын тауып кеткенше бірқалыпты тұра беретін электр күйі. Мұндай электр түрін тарақпен құрғақ шашты қайта-қайта тарау арқылы шығаруға болады. Сонымен қатар статикалық электр қуаты тарақпен жібек немесе жүн матаның бойын тарағанда да пайда болады. Бұл материалдарды тарағанда электр зарядтары пайда болып, олар басқа заттарды өздеріне қарай тарта бастайды. Мұнда ешқандай электр тогының ағысы орын алмайтындықтан, бұл статикалық электр өрісі деп аталады. +++ +++ +++ +++ +++ +++ --- --- Тарту Тебу Тұрақты ток (Күн батареялары) Айнымалы ток (Үйдегі электр қуаты) Батареялар Батареялар дегеніміз – химиялық қуатты электр қуатына айналдырып, электр өндіретін құралдар. Батареялар никель, кадмий, сілтілер, сынап, қорғасын қышқылы секілді ауыр металдар мен басқа да элементтерден жасалады. Батареялардың өлшемдері әр түрлі болады, қарындаш секілді үлкендерінен бастап, сағаттар мен калькуляторларда қолданылатын чип сияқты батареялар жасалады. Балалар энциклопедиясы Ғылым электр

Магнит полюстері Барлық магниттердің магниттік күштері өте жоғары болатын екі полюсі болады. Олар солтүстік және оңтүстік полюстер деп бөлінеді. Магниттілік заңында қарамақарсы полюстер бір-бірін тартып, ұқсастары тебеді. Бір магниттің солтүстік полюсі басқа бір магниттің оңтүстік полюсін тартып, солтүстік полюсін өзінен тебеді. Уақытша және мәңгілік магниттер Уақытша магниттер дегеніміз – басқа магнит­ тердің әсеріне түсу арқылы жасанды түрде магнит­ телетін магниттер. Жұмсақ темір – уақытша магнит жасайтын ең танымал материал. Мұндай уақытша магниттер қысқа уақыттың ішінде өздерінің магниттік қасиеттерінен айырылады. Мәңгілік магниттер дегеніміз – өздерінің магниттік қасиеттерін шексіз уақыт бойында сақтай алатын магниттер. Кобальт, темір және никель – мәңгілік магнитке жататын үш қана металл. Магнит жанында Магниттердің өздерінің жанында магниттік әсерлері болады. Бұл көзге көрінбейтін күш магниттік өріс деп аталады. Магниттің айналасындағы магнит өрісін магнит жанындағы нүктелер арқылы көрсетуге болады. Магнит өрісінің күші магниттің полюстерінде жоғарылай береді. Магниттің өлшемі үлкен болған сайын оның магниттік өрісінің күші де жоғары болады. Магнитті өрісті компасты немесе темір жаңқалар деп аталатын ұсақ темірлерді қолдана отырып табуға болады. Ферромагнетизм Ферромагнетизм дегеніміз – кейбір материалдардың мәңгілік магниттеле алу мүмкіндігі. Кобальт, темір және никельді магниттің жанына қойған кезде, олар мәңгілікке магниттелінеді, тіпті оларды магнит жанынан алып тастаған күннің өзінде де сол қасиеттерін сақтап қалады. Сен білесің бе?.. Компастарды қабырғалар ішінде орналасқан темір шегелерді, құбырларды және арқалықтарды табу үшін металл детекторлар ретінде қолдануға болады. Осы заттарға жақындай бастағанда компас инесі қозғала бастайды. Парамагнетизм Парамагнетизм дегеніміз – кейбір материал­ дар­дың қандай да бір магнит жанында тұрған уақыт бойында магниттілік қасиетке ие бола алу мүмкіндігі. Хром, платина және алюминий секілді металдарды магнит жанына қойғанда әлсіз түрде магниттеледі, алайда оларды магнит жанынан алып тастаған кезде магнитті күштерінен айырылады. Пайдалы магниттер Магниттерді үйде, өнеркәсіпте, тасымалдауда және медицинада қолданады. Адамдар магнитті есіктерді ұстау үшін немесе бір затты металл беткейге орнату үшін қолданады. Сонымен қатар, магниттерді аудиолента және видеолента ойнатқыштарында мәліметтер жазу немесе оқу үшін пайдаланады. Олар дыбысқа сигналды жеткізу үшін дыбыстағыштарда да қолданылады. Өнеркәсіп пен офистерде магнит кран, кескіш, факс, компьютер секілді машиналарда пайдаланылады. Магнитті қалай жасауға болады? 1. Темірден немесе болаттан жасалған затты, мысалы, бұрауышты және магнитті алыңыз. 2. Магнитті бұрауыш бойымен жылжытыңыз да, олардың ұштарын бір-біріне ұрыңыз. 3. Ең ұшында магнитті қашығырақ көтеріп, ұрмай тұрып бас жағына қайта әкеліңіз. 4. Бірнеше соққы беріңіз. 5. Қолыңыздағы бұрауыш магниттеледі. Ferromagnetіsm Уақытша магнит Мәңгілік магнит A r L І І І v e  N S Магниттер Магниттер әр түрлі пішіндер мен өлшемдерде болады. Ең көп тарағаны – түзу өзек немесе таға секілді магниттер. Кейбір магниттер темір мен болаттың бөліктері болып табылады. Сонымен қатар магниттердің күштері де әр түрлі. Мұны әр түрлі магниттің қанша шегеден тарта алатындығын байқау арқылы аңғаруға болады. Факс аппараты Ноутбук Магнитті жастықша арқылы жүретін пойыз Ферромагнетизм Балалар энциклопедиясы Ғылым магниттілік Магнетизм дегеніміз – заттарды тартатын ерекше күш. Әлемде заттарды өздеріне магнитті түрде тартатын немесе тебетін материалдар болады. Мұндай материалдар магниттер деп аталады. Магниттілік біздің айналамыздың бәрінде бар. Темір, болат, никель, магнетит және кобальт магниттердің мысалдары бола алады. Магнетит – табиғи магнит, алайда магниттерді жасанды түрде де жасауға болады. Магнетизм 3 магнит Оңтүстік 3 магнит Солтүстік Артқа тарту аймағы Артқа тарту аймағы

Электр энергиясы мен магнит бірігіп, электромагнетизмді түзеді. Электр энергиясын пайдалана отырып, магниттерден электромагниттер жасалады. Электр тогы металға оралған сым катушкасы бойымен өткен кезде магнитті өріс пайда болады. Металл магниттеліп, электромагнитті қасиетке ие болады. Электромагнетизм Өз электромагнитіңді жаса 1. Бір үлкен темір шеге, ұзындығы 1 метрдей болатын жіңішке мыс өткізгіш, бірнеше қағаз қысқыш, жаңа D өлшемді батарея және кішкентай магнитті заттарды алыңыз. 2. Өткізгіштің көп бөлігімен шегені орап, 20 см дейін бос қалдырыңыз. Өткізгішті бір-бірінің үстіне орамаңыз. 3. Екінші жағынан да 20 см-дей бос қалдырыңыз. 4. Екі ұшын да батареяға жалғау үшін екі ұшынан да 2,5 см-дей етіп пластик қабығын алып тастаңыз. Өткізгіштің екі ұшын батареяның екі ұшына лентамен бекітіңіз. 5. Бұл – сіздің электромагнитіңіз. 6. Енді шегенің ұшын қағаз қысқыштарға жақын ұстаңыз. Шеге қағаз қысқыштарды өзіне қарай тартады. Қосу және өшіру Электромагниттерді қосуға және өшіруге болады. Электр қуаты жүріп тұрған кезде электромагниттер электр энергиясымен жұмыс істейтіндіктен магниттеледі. Өткізгіш арқылы электр энергиясы жүріп тұрғанда шеге ішінде кейбір металдарды тарта бастайтын молекула түрлері пайда болады. Әр түрлі тоңазытқыштарда қолданылатын басқа магниттер мәңгілік магниттер болғандықтан, оларды өшіріп, қосуға болмайды. Электромагниттерді қолдану • Тоңазытқыштардың, шаң сорғыштардың, кір жуу машиналарының, дискілерді оқитын плейерлердің электр моторларында және т.б. • Жоғары вольтты электр қуатын төмен вольтты электр қуатына айналдыратын трансформаторларда. • Пойыздарда, метроларда, троллейбустарда, бір ғана рельсті теміржолдарда, эскалаторлар мен лифтілерде. • Медициналық мақсатта – магнитті резонансты бейнелеу (МРБ) секілді диагностикалық жабдықтарда. Моторлар мен генераторлар Электр моторлары мен генераторлары электромагнетизм принципімен жұмыс істейді. Электр моторлары мен электр генераторларының қызметтері қарама-қарсы болады. Электр моторы электр қуатын механикалық қуатқа айналдырса, электр генераторлары механикалық қуатты электр қуатына айналдырады. Электромагнитті индукция Электр станцияларындағы электр қуаты электромагнитті индукция арқылы пайда болады. Электромагнитті индукция кезінде магнит өрісі электр өрісін тудыру үшін электр қуатын өткізетін материалға әсер етеді. Магнитке оралған өткізгіш алға және артқа қозғалған кезде өткізгіште электр өрісі пайда болады. Сен білесің бе?.. Магнитті өріс тудыруда пайдаланылатын өткізгіш катушкасы соленоид деп аталады. Майкл Фарадей Майкл Фарадей 1831 жылы электромагнитті индукцияны ашты. Ол магнитті өріс индукциясы тәжірибесін өткізді. Ол қағаз цилиндрді өткізгішпен орап, катушка жасап, оны гальванометрге жалғады. Сосын ол цилиндр ішіндегі магнитті алға және артқа жылжытып, гальванометр тілінің қозғалғандығын көрді. Бұл катушка ішінде индукцияның пайда болғандығын білдіреді. Магнитті жылжытуды тоқтатқан кезде гальванометр тілі де қозғалғанын тоқтатты. Сондықтан да ол электромагнитті индукцияның немесе тізбектегі өріс индукциясының болуы магнитті өрісті қозғалтудан болуы мүмкін деген тұжырымға келді. Электромагнитті күш Ток мөлшері, өткізгіштегі катушкалар саны мен өткізгіштен қашықтық электромагнитті күшті немесе магнитті өріс күшін анықтайды. Бұл өткізгіштегі токқа пропорционалды болып келеді. В І Балалар энциклопедиясы Ғылым электромагнетизм

Резеңке Резеңке – электр тогының ағысын тоқтататын электр өткізбеуші ретінде қолданылады. Жоғары вольтта жүріп жатқан электр тогы өте қауіпті болуы мүмкін. Адам денесі электр тогын жақсы өткізеді, сондықтан да дене арқылы өткен электр тогы өмірлік маңызы бар мүшелерді зақымдауы мүмкін. Осыған байланысты электр тогының қаупін жою үшін айырғыштар қолданылады. Электр қуатымен жұмыс істейтіндер жоғары вольтты электр өрісі бар өткізгіштермен жұмыс істеулері барысында өздерін қауіптіліктен сақтау үшін резеңкені пайдаланады. Жартылай өткізгіштер Жартылай өткізгіштер – не жақсы кондуктор емес, не айырғыш емес заттар. Жартылай кондукторларды не кондукторлар ретінде, не айырғыштар ретінде қызмет ететіндей етіп баптауға болады. Олар бақылауға келетін электр өрісінің кішкене мөлшерін ғана өткізе алады. Кремний, германий, галлий арсениді немесе кадмий селениді жартылай өткізгіштерге жатады. Жартылай өткізгіштер транзисторларда, түзулегіштерде, калькуляторларда, компьютерлерде, радиоларда, теледидарларда, ұялы телефондарда және басқа да көптеген құрылғыларда қолданылады. Кремний Кремний – жартылай өткізгіштердің мысалы. Мұны заманауи электронды құрылғыларда қолданады. Бұл транзисторлар және микропроцессорлар секілді құрылғылардың электронды тізбектерінде қолданылады. Компьютерлендірілген немесе радио толқындарын пайдаланатын кез келген машина кремний секілді жартылай өткізгіштерге тәуелді болады. Сен білесің бе?.. Өте жоғары өткізгіштер – электр тогы өрісіне ешқандай қарсылық көрсетпейтін материалдар. Өте жоғары өткізгіштік концепциясын 1911 жылы Х. Камерлинг – Оннес ойлап тапты. Өткізгіштердің мысалдары • Күміс • Жез • Мыс • Қола • Алтын • Сынап • Алюминий • Графит • Темір • Лас су • Болат • Цемент Күміс рудасы Жез Өткізбейтіндердің мысалдары • Шыны • (Құрғақ) мақта • Резеңке • (Құрғақ) қағаз

• Май • (Құрғақ) ағаш • Асфальт • Пластмасса • Шыны талшық • Ауа • Қыш • Гауһар тас • Фарфор • Таза су • Кварц Шыны Ағаш зат Пластик Кремний Микропроцессор Балалар энциклопедиясы Ғылым электр өткізгіштер мен электр өткізбейтіндер Электр өткізгіштер – электр тогын оңай өткізетін материалдар. Олар бос электрондардан тұратындықтан, электр тогын өткізе береді. Мыс, алюминий, алтын және күміс – кеңінен таралған өткізгіштер. Электр өткізбейтіндер – электр тогын өткізбейтін не оңай өткізбейтін материалдар. Пластмасса, резеңке, шыны, ауа және ағаш кеңінен таралған электр өткізбейтіндерге жатады. Электр өткізгізгіштер мен электр өткізбейтіндер Мыс Көптеген металдар электр тогын жақсы өткізеді. Мыс – өткізгіш ретінде кеңінен қолданылатын материалдардың бірі. Бұл электр тогын оңай өткізетіндіктен, электр тогының кондукторы болып табылады. Бұл – тастақтарда, топырақта, суда, жыныстарда және ауада табиғи түрде пайда болатын қызғылт металл. Бұл өте майысқыш металл болғандықтан, оны жұқа сымдар жасап, ұзын бөліктерге сындырмай-ақ ұрып келтіруге болады. Мыс сымдар электр өткізгіштері ретінде кеңінен қолданылады. Фарфор Фарфор дегеніміз – саз, кварц немесе балшықтан және дала шпатынан жасалатын электр өткізбеуші. Өте қымбат материал болғандықтан, олар сәндендіру өткізгіш­ терін, кафельдер, үстел және ас үй құралдары мен тазалық заттарын жасауға қолданылады. Ең мықты электр өткізбеуші болып табылады.

№7 тәжірибе Мыс пен банан электр тізбегіне жалғасқан кезде не болатынын анықтайық. Мына материалдарды жинаңыз Сіз не көріп тұрсыз? Мыс өткізгіш болғандықтан шам жанады. Сен білесің бе?.. Жартылай өткізгіштер деп аталатын кейбір материалдар электр тогын өздерінен жартылай өткізеді. Табиғатта Төмен температураларда кей материалдар электр тогына ешқандай қарама-қарсылық көрсетпейді. Бұл құбылыс өте жоғары өткізгіштік деп аталады. 1 Көк өткізгішті батареяның оң заряды жағына жалғаңыз. Енді былай жасаймыз 4 Қызыл өткізгішті батареяның теріс зарядты жағына жалғаңыз. 3 Қызыл өткізгішті ортасынан екіге бөліп, мыс өткізгішті екі ашық ұшына біріктіріңіз. 2 Электр шамын көк өткізгішке бекітіңіз. Мыс өткізгіш Банан Көк және қызыл өткізгіштер Электр шамы Батарея Бұл тәжірибеден біз қандай материалдардың электр өткізгіш, қандай материалдардың электр өткізбейтіндігін табамыз Қорытынды Өткізгіштер дегеніміз – өзінің бойынан электр тогын өткізетін материал. Өткізбейтіндер – электр өрісін тоқтататын материал. Бұл неліктен болды? Мыс электр өткізгішке, ал банан электр өткізбейтінге жатады. Сіз не көріп тұрсыз? Банан электр өткізбейтіндерге жататындықтан шам жанбайды. Енді төмендегіше жасайық Мыс өткізгіштің орнына бананды қойыңыз. Балалар энциклопедиясы Ғылым №7 тәжірибе

Байланыс дегеніміз – ақпарат алмасу процесі. Осының арқасында біз өзіміздің идеяларымыз бен ойларымызды басқа біреулерге жеткізе аламыз. Адам баласы сөйлеу, жазу, оқу және көру сияқты әр түрлі тәсілдермен байланысады. Бұл байланыс екі адамның немесе бір топ адамдардың арасында болуы мүмкін. Байланысқа тек адам баласы ғана емес, сонымен қатар жануарлар да, әр түрлі машиналар да түседі. Байланыс Байланыстың түрлері Байланыс ауызша және ауызша емес деп бөлінеді. Ауызша байланыс Ауызша емес байланыс Ауызша байланыс – адам баласының байланысудағы ең басты құралы. Бұл – хабарламалар жазу, сөйлеу, символды дыбыстар және музыка арқылы сөйлеммен берілетін байланыстың түрі. Ауызша емес байланыс кезінде хабарламалар сөйлеудің немесе сөздердің көмегінсіз жеткізіледі. Ауызша емес байланысқа ыммен білдіру, көзбекөз қарасу, дауыс екпіні, қимылдар және топ ішіндегі байланыстар кіреді. Тіл Тіл – байланысудың ең маңызды құралы. Біз өз ойларымыз бен идеяларымызды басқа біреулерге жеткізу үшін тілді дыбыстар және бәріне белгілі символдар түрінде қолданамыз. Тіл – адамның әлеуметтік және мәдени тұлға екендігінің белгісі. Бұл біздің қоғамда өмірімізді жалғастыруымыз үшін өте маңызды. Тіл дыбыс шығарудан бастап, айқайлау, сыбырлау, сөйлеудің негізі болып біртіндеп дамыды. Байланыс серіктері Байланыс серіктері дегеніміз – ғарышта орналастырылған жасанды серік. Бұл жер бетінде орналасқан станциялардан алынатын сигналдарды тасымалдау арқылы телекоммуникацияда қолданылады. Теледидар және радио бағдарламалары, ауа райы есептері, телефон қоңыраулары, тәрелкелі теледидар – барлығы осы серіктік байланыстар арқылы хабар таратып отыр. Сонымен қатар байланыс серіктері су кемелері мен әуе кемелеріндегі мобильді құрылғылар үшін де қолданылады. Санды деректер мен телефон желілері де байланыс серіктері арқылы жүргізіледі. Артур Кларк ғылыми фантастиканы ашушы және оның авторы болды. Ол 1945 жылы серіктік байланыс жүйесін ұсынды. Кларк ұсынған серіктік байланыс жүйесі бойынша, жер бетіндегі алыс қашықтықтар арасындағы радио микротолқындарын байланыс үшін пайдалануға болады. Сен білесің бе?.. Жарнамалау – өнімді, қызметті немесе идеяны ұсынуға бағытталған байланыс жүйесі. Ишарат тілі Саңырау және мылқау адамдар ишарат тілі арқылы тілдеседі. Мұнда хабарламалар қолдардың қимылдары, адам денесінің қалпы және бет әлпет қимылдары арқылы беріледі. Ишарат тілі сөйлеу тіліне қарағанда мүлде өзгеше грамматикалық құрылымда болды. Бұл тілдер кешенді болғандықтан, жазуға келмейді. Әлем бойынша жүздеген ишарат тілдері қолданылады. Американдық ишарат тілі жарты миллионнан астам саңырау адамдар қолданатын ең кеңінен тараған ишарат тіліне жатады. Нәрестелердің байланысы Нәрестелер – енді ғана өсіп немесе дамып келе жатқан өте кішкентай балалар. Нәрестелер сөйлей алмайды, сондықтан да күлу, жылау, тебу және айналасындағы қатты дыбыстар мен дауыстарға жауап қайтару арқылы тілдеседі. Нәрестелік – адам баласының бірінші және ең жас кезеңі, ол бір жылға жалғасады. Нәресте сөйлей алмағанымен, өз сезімдерін жылау, күлу немесе қолдары мен аяқтарын қимылдату арқылы жеткізеді. Балалар ата-аналарының назарын өздеріне жылау немесе айқайлау арқылы тартады. Ал ата-аналар өз балаларының тілін дамыту үшін оларға ертегілер оқып береді, ән салады және олармен сөйлеседі. A B C D E F G H І J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z Мен сені жақсы көремін Балалар энциклопедиясы Ғылым байланыс

Ақпараттық технологиялар әлемдік байланыс саласында басты рөлді ойнады. Оның еншісіне жылдар бойы компьютерлер мен телекоммуникациялық жабдықтарды ойлап шығару кіреді. Интернет пен Бүкіләлемдік желіні ойлап табу – байланыс әлемінде алға қарай қарқынды дамуды қамтамасыз етті. Ақпараттық технологиялар Компьютерлер Компьютер дегеніміз – мәліметтерді сақтауға және қолдануға арнал­ған электронды құрылғы. Олар сақ­талып тұрған нұсқау­лықтар мен мәліметтерді қолдана отырып, күрделі санақтарды лезде жүзеге асырады. Перне­тақта, монитор, тышқан және т.б. секілді компьютердің электронды бөліктері компьютер­дің аппаратты жабдықтары деп аталады. Программалық жабдықтар нұсқаулықтар мен бағдарламалар секілді мәліметтерден тұрады. Ертеректе компьютерлер өте алып және ебедейсіз болған, алайда қазіргі таңда электронды компоненттерінің кішкентай өлшемде болуларына байланысты компьютерлер де кішкентай болып шығуда. Программалау тілі Программалау тілі дегеніміз – компьютерде жұмыс істеуге арналған командалар мен нұсқаулықтар тізбегінің жиынтығы. Бұл нұсқаулықтарды компьютерлер өңдеп, жүзеге асырады. Программалау тілі – электронды есептеуіш машинкалары түсінетін тіл. Ол компьютерлерді программалық қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Паскаль, COBOL, JAVA, C, C++ және Vіsual Basіc – кеңінен тараған компьютер тілдері. Майкрософт Майкрософт Корпорациясы – әлемдегі ең үлкен программалық жабдықтар шығаратын компания. Компанияның әр түрлі елдерде кәсіпорындары мен офистері бар. Майкрософттың негізін 1975 жылы Билл Гейтс пен Пол Аллен қалады. Майкрософт көптеген программалық жабдық өнімдерін әзірлеп, шығарады, лицензия беріп және қолдаумен айналысады. Бүкіләлемдік желі Бүкіләлемдік желі (World Wіde Web – www) – бірбірімен байланысқан құжаттардың ең үлкен ресурсы. WWW-ге кез келген адам интернетті пайдалана отырып шыға алады. Қолданушылар веб-браузерді қолдана отырып веб-беттерді көре алады және де гиперсілтемелер арқылы олардың арасында қозғалып жүре алады. Веб-беттер мәтіндерден, суреттерден, видеолардан және басқа да мультимедиалардан тұрады. Ағылшын физигі Тим Бернерс-Ли Швейцарияның Женева қаласында CERN-де жұмыс істеуі барысында Бүкіләлемдік желіні ойлап тапты. Интернет Интернет – компьютерлік желілердің бүкіләлемдік жүйесі. Интернет мәліметтерді алмастыру және тасымалдау үшін ТСР/ІР желі протоколын пайдаланады. Интернет өзара байланысқан компьютерлер арасында көптеген каналдар арқылы және де орасан көп серверлерден ақпарат алмасуға мүмкіндік береді. Қолданушылар веб-браузерлердің көмегімен ақпарат­ ты интернет арқылы жіберіп, қабылдай алады. Сонымен қатар, электронды пошта, онлайн чат, файл тасы­малдау және файлды бөлісу секілді басқа да арнайы програм­ малық жабдықтар бар. Микропроцессор Микропроцессорлар – жоғары дәлдікпен арифметикалық санақтарды жүзеге асырып, программаларды бақылайтын электронды сызбалар. Мұны көбіне логикалық чип немесе мастер чип деп атайды. Бұл компьютердің моторы ролін атқарады. Әлемдегі ең алғашқы жалғыз чипті микропроцессор Іntel 4004-ті 1971 жылы Іntel Корпорациясы ұсынды. Сен білесің бе?.. Швеция – интернетті қолданушылардың саны ең жоғары ел. Жасанды интеллект Жасанды интеллект дегеніміз – ақылды машиналар ойлап шығаратын компьютер ғылымы немесе инженерия саласы. 1956 жылы Марвин Мински мен Джон МакКарти Массачусетс штатының Дартмут қаласында роботтар мен машиналарды зерттеу бойынша конференция ұйымдастырды. «Жасанды интеллект» термині сол конференцияда алғаш пайда болды. Оптикалық талшықтар Оптикалық талшықтар – байланыс кабельдері ретінде пайдаланылатын шынының жұқа талшықтары. Олар аудио және видео мағлұматтарды тасымалдау үшін жарық сәулелерін қолданады. Олардың жұмыс істеуі толық ішкі бейне принципіне негізделген. Олар төмен бағамен орасан үлкен мағлұматтарды тасымалдайды. Балалар энциклопедиясы Ғылым ақпараттық технологиялар

Ғалам – ғарыш пен уақыт бойынша шеті де, шегі де жоқ бүкіл дүние. Оған мыңдаған галактикалар, жұлдыздар және планеталар, оның ішінде Жер, сонымен қатар көптеген аспан денелері кіреді. Ғалам уақыт ағымымен тұрақты түрде өзгеруде. Ғалымдардың ойынша, ғалам Үлкен жарылыс деп аталатын алып жарылыстан соң пайда болған. Ғарыш және уақыт Құрамы мен элементтері Ғалам алабының көп бөлігі күңгірт энергия мен күңгірт материядан тұрады. Нақтырақ айтқанда, ғалам 73 % күңгірт энергиядан және 23 % күңгірт материядан құралған. Ал қалған 4 %-ы атомдардың үлесіне тиеді. Элементтер арасында сутегі басым болып, үлесі шамамен 80 %-ды құрайды. Гелий мен оттегі – Ғаламда сутегіден басқа кездесетін екі элемент. Күн жүйесі Күн жүйесі – Күннен және осы Күнді айналып жүрген аспан денелері тобынан тұратын жүйе. Бұл аспан денелеріне сегіз планета, олардың серіктері, ергежейлі планеталар, астероидтар, метеориттер, кометалар және басқа да кішірек аспан денелері жатады. Күн жүйесінің пішіні эллипс тәрізді болып келіп, Құс жолы галактикасының ортасынан шамамен 25 000 жарық жылына қашық орналасады. Астрономдардың ойынша, күн жүйесінің пайда болғанына шамамен 4,5 миллиард жыл болған. Сен білесің бе?.. Күн жүйесіндегі планеталар осыдан шамамен 4,5 миллиард жыл бұрын қалыптаса бастады. Күн Күн – біздің күн жүйеміздің ортасында орналасқан ергежейлі жұлдыз. Бұл ашық сары және қызыл сәулелер шығарады. Күн өз орбиталарында айналып жүрген барлық планеталар үшін жылу мен жарықтың көзі болып табылады. Мұның диаметрі шамамен 1 392 000 км-ге тең, ал салмағы 2 х 1027 тоннадай. Бұл – газдардан тұратын ыстық шар. Күн негізінен сутегі (70 %) және гелийден (28 %) тұрады. Көміртегі, азот және оттегі аз мөлшерде кездеседі. Планеталар Планеталар – тек жұлдыздың жанында ғана айналып жүретін аспан денелері. Күн жүйесінде Күнді айналып жүретін сегіз планета бар. Бұл планеталарға Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун жатады. Жұлдыздар Жұлдыздар – Ғаламда болатын алып аспан денелері. Күн – Жерге ең жақын орналасқан жұлдыз. Жұлдыздардың пішіндері мен өлшемдері әр түрлі болып келеді. Нейтрон жұлдызы секілді кейбір жұлдыздардың радиусы небары 10 км-дей болса, Пистолет (ағ.Pіstol Star) жұлдызы секілді кейбір жұлдыздардың радиусы Күн радиусынан 100 еседей үлкен болады. Балалар энциклопедиясы Ғылым

Галактикалардың типтері Спираль тәрізді галактикалар Дұрыс емес пішінді галактикалар Эллипс тәрізді галактикалар Спираль тәрізді галактикалар – ортасында тұтқасы бар диск пішінді галактикалар. Оның миллиондаған жарық жұл­дыз­­ дардан және көптеген газдар мен шаңнан тұратын үлкен тұтқалары болады. Олар Ғаламдағы барлық галактикалардың 20 % ғана құрайды. Дұрыс емес галактикалардың белгілі бір пішіні болмайды, басқа галактикаларға қарағанда кішірек болып келеді. Оларда газдар мен шаңдардан тұратын бұлттар және суық пен ыстық жұлдыздардың тобы болады. Эллипс тәрізді галактикалардың пішіндері овал немесе эллипс тәрізді болып, ешқандай диск немесе тұтқасы болмайды. Олардың көбі кіші болып келеді, алайда кейбіреулері Ғаламдағы ең үлкен галактикаларға жатады. Олар Ғаламдағы барлық галактикалардың 60 % құрайды. Сен білесің бе?.. Бинарлы жұлдыздар – екі жұлдыздан тұратын жұлдыздар жүйесі. Барлық жұлдыздардың 75 % – бинарлы жұлдыздар жүйесінің мүшелері. Қызыл алып жұлдыз Қызыл алып жұлдыз – өзінің өмір сүру циклінің соңғы кезеңіндегі үлкен жарық жұлдыз. Қызыл алып жұлдыз басты тізбектік жұлдыз өзінің ядросындағы барлық сутегіні жұтып қойған кезде пайда болады. Ядроның айналасындағы сутегінің қабығы жалындап, жұлдыздың өмірін жалғастырады, осының нәтижесінде жұлдыздың өлшемі ұлғайып, қартайып жатқан жұлдыз қызыл алыпқа айналады. Қызыл алып өзінің басты тізбектік жұлдыз кезіндегі кезеңіне қарағанда 100 есеге дейін ұлғаюы мүмкін. Бетельгейзе, Арктур, Альдебаран және Антарес алып қызыл жұлдыздың мысалдары бола алады. Бетельгейзе жұлдызы Жұлдыздардың түрлері Жұлдыздардың қоңыр ергежейлілерден бастап қызыл және көк супералыптарға дейінгі әр түрлі түрлері бар. Астрономдар Күнді басқа жұлдыздардың барлығы үлкен болғандықтан, ергежейлілер тобына жатқызады. Супералыптардың радиустары Күн радиусынан шамамен 1 000 есе үлкен болады. Ең кіші жұлдыздарға нейтрон жұлдыздар жатады, кейбіреулерінің радиусы шамамен 10 км-ге тең. Нейтрон жұлдызы Салмағы ~Күн радиусынан 1,5 есе үлкен ~диаметрі 19,3 км-дей Қатты қыртысы ~1,6 км-дей қалың Ауыр сұйықтықты ішкі бөлігі Көбіне басқа да бөлшектермен біріккен нейтрондар Балалар энциклопедиясы Ғылым галактикалар мен жұлдыздар Галактика – тартылыс күші әсерімен бірге топтасып тұрған жұлдыздардың, газдың, шаңның және күңгірт материяның тобы. Галактикалардың өлшемдері мен пішіндері әр түрлі болады. Бір ғана галактиканың өзінде миллиондаған немесе миллиардтаған жұлдыздар бар. Жер «Құс жолы» галактикасына кіреді. Ғаламда 100 миллиардтан аса галактика бар. Жұлдыз – ғаламда болатын өте алып газ тәрізді дене. Жұлдыздар орасан зор жарық пен басқа да қуат көзі. Олар газ бен плазмадан тұрады. Жұлдыздың түсі сыртындағы температураға, ал жұлдыздың жарықтығы сыртындағы температура мен жұлдыз өлшеміне байланысты болады. Жерге ең жақын орналасқан жұлдыз – Күн. Галактикалар мен жұлдыздар Құс жолы галактикасы Құс жолы – біздің Күннен және Күн жүйесінен тұратын галактика. Бұл шамамен 14 миллиард жыл бұрын қалыптасқан. Бұл жұлдыздардан, тұмандылықтан немесе газдар мен шаңдардан, планеталардан және астероидтардан тұрады. Бұл жай қадаммен қозғалып, әрбір 250 миллион жылда бір айналым жасайды. Оның диаметрі шамамен 100 000 жарық жылына тең. Мұны бұлтсыз қараңғы түнде жай көзбен көруге болады, ол – аспанда ақшыл жолақ болып тұтасқан орасан көп жұлдыз шоғыры.

Күн жүйесіне Күн, сегіз планета, астероидтар, ергежейлі планеталар, метеориттер және кометалар секілді көптеген басқа да аспан денелері кіреді. Оның пішіні эллипс секілді және де біздің галактикамыз Құс жолының ортасынан шамамен 25 000 жарық жылына қашық орналасқан. Құс жолы спиральді галактика, мұнда миллиондаған жұлдыздар, тұмандықтар, планеталар және астероидтар орналасқан. Біздің күн жүйеміз галактиканың ортасынан 26 000 жарық жылына қашық орналасады. Күн жүйесі Планеталар Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун – Күнді айналатын басты планеталар. Меркурий, Шолпан, Жер және Марс – Күнге ең жақын орналасқан планеталар. Олар ішкі планеталар деп аталады. Ішкі планеталар көбіне тығыз тасты заттар мен металдардан тұрады. Сонымен қатар, оларды төменгі планеталар деп атайды, себебі олардың өлшемдері мен құрамдары Жердің өлшемі мен құрамына ұқсас келеді. Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун – сыртқы планеталар. Олардың сыртқы қабаттары қалың газ тәрізді. Ергежейлі планеталар Ергежейлі планеталар – Күннің айналасында айналып жүретін аспан денелері. Ергежейлі планеталар, негізінен, жартастар мен мұздан тұрады. Ергежейлі планеталарда атмосфера аз немесе мүлдем жоқ болады. Сыртқы ергежейлі планеталар, жалпы алғанда, Нептун орбитасына кірмейді. Бұл денелердің көбі Койпер жолағына қатысты. Койпер жолағы Койпер жолағы – Нептунның орбитасынан сыртқа орналасқан аймақ. Ол – мұзды қалдықтардың диск пішініндегі аймағы. Бұл Күннен шамамен 7,4 миллиард км қашық орналасқан. Оны осы жолақтың барлығы туралы 1951 жылы болжаған дат-американ ғалымы Джерард Койпердің есімімен атаған. Марс Юпитер Сатурн Уран Нептун Шолпан Эрида – ең үлкен ергежейлі планета, ал Церера – ең кіші ергежейлі планета. Меркурий Қалыптасуы мен айналымы Күн жүйесі шамамен 4 560 миллион жыл бұрын қалыптасты. Бұл күн маңайындағы тұмандылық ретінде белгілі айналатын газдар мен шаңдардың алып бұлтынан қалыптасқан. Күн жүйесі галактика ортасының айналасын толық бір айналым жасап шығуы үшін шамамен 220 жыл уақыт қажет. Күн Күн – күн жүйесіндегі ең үлкен дене. Ол күн жүйесінің ортасында орналасқан. Бұл күн жүйесі массасының 99 %-нан астамына ие. Күн сутегі, гелий және басқа да ауыр элемент­ терден түзілген. Күн Жердегі жарық, жылу және басқа да қуат түрлерінің көзі болып табылады. Юпитер сияқты планеталар, астероидтар және кометалар Күнді айналып жүреді. Плутон Плутонды 1930 жылы американдық астроном Клайд Томбо ашты. Ашылғаннан бері адамдар Плутонды Күн жүйесінің тоғызыншы планетасы деп есептеп келді. Алайда, оның басты планета екендігіне оның өлшемінің кіші және орбитасының дұрыс болмауы себебінен күмән туа бастады. 2006 жылы Халықаралық Астрономиялық Одақ Плутонды ергежейлі планеталар қатарына жатқызды. Астрономдар Плутонның Күн жүйесіндегі планеталардан гөрі Койпер жолағындағы денелерге ұқсас екендігін анықтады. Плутон мен Харонның бейнесі. Плутонды 2006 жылдың тамызында ергежейлі планеталар қатарына жатқызды. Плутон Харон Сен білесің бе?.. Жер Балалар энциклопедиясы Ғылым күн жүйесі

Зымырандар – өздігінен қозғалатын, жерден жоғары көтерілетіндей серпіліс тудыратын көліктер. Олар өте күшті қозғалтқыштың түрлеріне жатады. Зымыран қозғалтқыштармен басқарылатын реактивті снарядтар мен ғарыштық зымырандардың әр түрі зымырандар деп аталады. Үлкен зымыран қозғалтқыштарын ғарыш кемелері мен жер серіктерін көтеріп, орналастыруға қолданады. Көп қолданылатын ғарыш кемелері – адамды, жер серіктерін және пайдалы жүк деп аталатын басқа да жүктерді ғарышқа апаратын ғарыш аппараты. Олар жерге жүргізілетін тәжірибелер мен қысқа уақыттық зерттеулер үшін ұшырылады. Оны американдық ғарыш агенттігі НАСА жасап шығарған. Қазіргі таңда оларды Құрама Штаттары адам баласын ғарышқа ұшыру үшін қолданып жүр. Зымырандар мен ғарыш кемелері Зымыранның бөліктері Пайдалы жүк Пайдалы жүк – жүкті, жолаушыларды және де ғарыш аппараттарын, ғылыми құралдарды, тіпті зымырандардың түріне байланысты жарылғыш заттарды да таситын ракетаның алдыңғы бөлігі. Қозғалтқыш күш Қозғалтқыш күштер – ракетаның жанармайы мен қышқылдандырғышы. Ракета салмағының көп бөлігін осы қозғалтқыш күштер алып жатыр. Жанармайдың мұндай үлкен көлемі Жердің тартылыс күші мен атмосфераның қарсылығына төтеп беру үшін қажет. Камера Камера – ракетаның жылдамдығын арттыру үшін қозғалтқыш күштерді қысымның астындағы ракетаның бөлігі. Аузы Аузы – камера аймағының ашылатын бөлігі. Қысымға түскен газдар осы ауыз арқылы шығады. Ғарыш кемелер жүйесі Ғарыш кемелер жүйесі басты үш компоненттен тұрады: • Ұшу барысында серпілістің 80 %-ын қамтамасыз ететін екі қатты ракетатасығыш. • Ұшу барысында үш басты ғарыш кемесі қозғалтқыштарына жағармай беретін қызғылт түсті алып ыдыс. • Ғарышта ғарыш кеме тобына үй қызметін атқаратын және Халықаралық ғарыш станциясымен түйістіру үшін жабдықталған орбиталық зонд. Зымырандардың қолданылуы • Зымырандар әскери қарулар ретінде, ғарыштық зерттеулерде және т.б. қолданылады. • Олар жасанды серіктер мен басқа да ғарыш кемелерін ұшыру үшін қолданылады. • Әр түрлі өлшемдегі зымырандар әр түрлі мақсаттарда қолданылады, мысалы, отпен ату зымырандарының ұзындықтары небары 60 сантиметр болса, реактивті снарядты зымырандардың ұзындығы 15-тен 30 метрге дейін болады. Энтерпрайз Ең алғашқы ғарыш кемесі Энтерпрайз деп аталды. Ол ғарышқа ұшу үшін емес, тәжірибелік мақсатта жасалды. Энтерпрайз ғарыш кемесі ғарыштық операциялар жүргізуге арналмады, негізінен, жер атмосферасындағы тәжірибе үшін жабдықталған болатын. Сен білесің бе?.. Доктор Роберт Хатчингс Годдард – қазіргі заманғы зымыран импульсінің атасы. Ол сұйық жағармаймен ұшатын алғашқы зымыранды жасап, сынақтан сәтті өткізді. Желдеткіш қанаттары Спирт кіретін тесіктер Газды руль Қанаты Тұмсығы Автоматты гироскопиялық бақылау Бағыттағыш және радио командаларын қабылдағыш Спирт-су қоспасы Зымыран корпусы Сұйылтылған оттегі Газды руль Сутегі қос тотығы реакциясы камерасы Қозғалтқыш күш турбонасосы Серпіліс жиегі Оттегі/спирт жандыратын капсулалар Ракета от алатын камера (сыртқы қабығы) Қысылған азотты қысымға салатын баллондар Зымыран схемасы Сынақ кезіндегі «энтерпрайз» Балалар энциклопедиясы Ғылым зымырандар мен ғарыш кемелері

Ғаламдық жылыну – жердің бетіндегі орташа температураның артуы. Соңғы жүз жылда жердің температурасы шамамен 0,60С-қа артты. Ауаны ластау, өнеркәсіп санының артуы, ормандарды кесу, жанартаулардың атқылаулары және Күндегі өзгерістер, адамның әр түрлі әрекеттері ғаламдық жылынудың басты себептері болып тұр. Ғылым және қоршаған орта: ғаламдық жылыну Парниктік газдар және озон қабаты Парниктік газдар – табиғи газдар, мысалы, хлорфторкөміртектер. Парниктік газдардың басты алты түрі бар, олар: су буы, көмірқышқыл газы (СО2), метан (СН4), азот тотығы (N2O), озон (О3) және хлорфторкөмірсутектер. Осы парник газдарының әсерінен озон қабаты жұқаруда. Озон қабаты оттегінің бір түрі озоннан тұрады. Бұл қабат Жерді Күннен шығатын зиянды ультракүлгін сәулелерінен қорғайды. Ол ультракүлгін сәулелерін 97-99 %-ын өзіне сіңіріп алады. Зиянды ультракүлгін сәулелері тері ісігін, шелдерді (катаракта) тудырады. Егін түсіміне және суға зиянды әсерін тигізеді. 1985 жылы үш британдық ғалым – Джозеф Фарман, Брайан Гардинер және Джонатан Шанклин озон қабаты тесігін тапты. Ғаламдық жылынудың әсерлері Ғаламдық жылынудың басты әсерлері мыналар: климаттың өзгеруі, жылу толқындарының жиі болуы, теңіз деңгейінің көтерілуі, мұздықтардың еруі, тасқындар, құрғақшылықтар мен дақылдардың шықпай қалуы секілді табиғи зардаптар. Мұз қабаттарының еруі Ғаламдық жылынудың нәтижесінде мұз қабаттары еруде. Мұз қабаттары дегеніміз – жердің қар мен мұз қаптап жатқан бөліктері. Мұздықтар мұзының қалыңдығы 1000 м-ден жоғары, аумағы 51 800 км2 болады. Мұз қабаттарының еруі нәтижесінде теңіз деңгейлері артуда. Арктикалық теңіздердің мұздықтары да ғаламдық жылынудың әсерінен төмен түсуде. Төмен түсудің қазіргі деңгейі әр онжылдықта 8 %-ға тең болып тұр. Бұл 2060 жылға қарай жер бетінде Арктикалық теңіздердің жойылатынын білдіреді. Сен білесің бе?.. Қазіргі кезде әлемдегі орман ағаштарын кесуді шамамен 50 %-ға кемітсек, ғаламдық парниктік газдардың бөлінуі шамамен 10 %-ға қысқарып, көмірқышқыл газы 3 млрд. тоннаға азаяр еді. Су тапшылығы Ғаламдық жылынудың нәтижесінде жаңбыр жауу түрлері де өзгерді. Жаңбыр жауудың азаюы жерасты суларының азаюына, ал теңіз деңгейінің көтерілуі жағалау аймақтарындағы судың ластануына алып келуде. Бұл факторлар ауызсу мен егінді суаратын судың тапшылығына әкеп соқтыруда. Ауа райының өзгеруі Ауа райының өзгеруі әлемнің көп бөліктеріндегі физикалық және биологиялық жүйелерді бұзуда. Жаңбырдың азаюынан болатын ұзаққа созылатын құрғақшылықтар дақылдардың шықпауына әсер етуде. Ауа райының осындай өзгерісін адамдар, жануарлар және өсімдіктер сезінуде. Арктиканың озонды қабаты Теңіз деңгейінің көтерілуі Температураның жоғарылауы мұздықтар мен шельф мұздықтарын ерітуде, бұл, өз кезегінде, мұхит суының артуына себеп болуда. Соңғы 150 жыл ішінде тау мұздықтарының көп бөлігі еріді, сондықтан да 2100 жылға қарай бұл мұздықтардың барлығы еріп бітеді деген болжам бар. Балалар энциклопедиясы Ғылым ғылым және қоршаған орта: ғаламдық жылыну Ғаламдық жылынуды азайту Ғаламдық жылынуды азайтуға көмектесетін көптеген шаралар бар. Олардың бірқатары төменде берілген: • Ағаштарды көбірек отырғызу және де ормандарды кесуді тоқтату ғаламдық жылынуға себеп болып отырған парниктік газдардың атмосфераға таралуын азайтады. • Шамдарды және басқа да электр құралдарын өшіріп жүру арқылы қуатты үнемдеу қуатты сақтауға көмектеседі, ал бұл, өз кезегінде, табиғи ресурстардың сақталуын қамтамасыз етеді. • Қуатты, сонымен қатар, үйлерде флуоресцентті шамдарды және көліктерде баламалы жағармайды қолдану арқылы да үнемдеуге болады. • Қоқыс көлемін азайту, қоқысты қайта өңдеу және де қайта өңделетін заттарды сатып алу да табиғи ресурстардың сақталуына өз себебін тигізеді.

Қалдықтарды қайта өңдеу – пайдаланылған және қоқысқа тасталған материалдарды жинап, оларды пайдалану үшін қайта өңдеу. Бұл шикізаттарды сақтауға және де жаңа өнімдер жасауға қажетті қуатты үнемдеуге көмектеседі. Кеңінен таралған қайта өңделетін заттарға алюминий, шыны, пластмасса және қағаз жатады. Қалдықты қайта өңдеу қалдықтарды шикізат ретінде пайдалана отырып, жердегі бағалы ресурстарды сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар бұл қуатты үнемдеу және ластануды азайту арқылы қоршаған ортаға да жағымды әсер етеді. Қайта өңдеудің маңызы Күн сайын адамдар көптеген қалдық шығарады. Осы қалдықтардың көбі қоқыс тастайтын орындарға апарылып, қоршаған ортаға зиянын тигізеді. Қалдық дегеніміз – біз пайдаланғаннан соң тасталған заттар. Оларға газеттер, пластик және шыны бөтелкелер, тамақ қалдықтары, жиһаз, киімдер, қолданбалы заттар, бояулар және батареялар жатады. Біз бұл қалдықтарды қайта өңдеу және қайта қолдану арқылы азайта аламыз. Қалдықтарды азайту, қайта өңдеу және қайта қолдану арқылы біз жердің бағалы ресурстарын сақтай аламыз, сол арқылы табиғатқа көмектесеміз. Қалдықтарды қайта өңдеудің нәтижесінде біз салауатты және ластанбаған ортада өмір сүретін боламыз. Қалдықтарды қайта өңдеу парниктік газдардың бөлінуін және суды ластағыштардың түрлерін азайтады. Қалдықты қайта өңдеудің пайдасы • Бағалы ресурстарды болашақ ұрпаққа сақтайды • Көптеген парниктік газдар мен суды ластағыштарды азайтады • Қуатты үнемдейді • Қалдықты азайтады • Өндіріс саласын бағалы шикізатпен қамтамасыз етеді • Қаржыны үнемдейді • Жаңа жұмыс орындарын ашады • Жасыл технологиялардың пайда болуына әсер етеді • Қайта өңделетін заттардың көбеюіне және қалдықты өндіруді азайтуға әсер етеді • Қоқыс тастайтын жерлер мен қоқыстарды өртейтін орындарға деген қажеттілікті азайтады • Жабайы өмірді қорғайды • Қоқыс тастайтын орындарды сақтайды • Ғаламдық жылынуды азайтады Қайта өңделетін заттар • Алюминий құтылар • Аспаптар • Батареялар • Құрылыс заттары • Картондар • Химикаттар • Электронды жабдықтар • Шыны (әсіресе бөтелкелер мен құтылар) • Қорғасын • Журналдар • Металл • Газеттер • Май • Бояу • Қағаз Сен білесің бе?.. Апталық газетті қайта өңдеу аптасына шамамен 550 000 ағашты немесе жылына 26 миллион ағашты сақтар еді. Пластикті қайта өңдеу Пластик – әр түрлі пішіндерге келтіруге болатын полимер материал. Одан тұрмысқа қажетті тағамдарды сақтайтын ыдыстар мен тағамдарды орағыш заттар жасалады. Сондай-ақ ол кір жуу машинасы, тоңазытқыш және ұялы телефон сияқты электр жабдықтарында қолданылады. Пластикті қайта өңдеудің жақсы тұстары көп. Бұл қоқыс тастайтын жерлерді сақтап, қоршаған ортаға да пайдасын тигізеді. Алюминийді қайта өңдеу Алюминий – ешқашан тозбайтын және қайта-қайта өңделе беретін төзімді металл. Бұл әлемдегі ең көп қайта өңделген және қайта өңделе беретін сусын ыдысы. Алюминий құтылар – сусындар мен тағамдарды құятын контейнерлер. Алюминий жұмсақ, жеңіл және жаңа пішіндерге оңай келтірілетіндіктен, металл құтылар жасауға ең оңтайлы материал болып табылады. Алюминий құтыларды қайта өңдеу көптеген уақытты, қуатты, табиғи ресурстарды және қаржыны сақтайды. Қағазды қайта өңдеу Қағазды қайта өңдеу көптеген ресурстарды сақтайды. Сонымен қатар бұл көптеген қуатты сақтауға көмектеседі. Ағаштардан жаңа қағаз жасаудың орнына ескі қағаздан жаңа қағаз жасау қуаттың 6070 %-дай кем жұмсалуына және судың 55 %-ға кем жұмсалуына әсер етеді. Мұның нәтижесінде ауаның ластануы 74 %-ға кемиді. Балалар энциклопедиясы Ғылым ғылым және қоршаған орта: қалдықтарды қайта өңдеу Ғылым және қоршаған орта: қалдықтарды қайта өңдеу

Органикалық үй малдары Органикалық малдарды жұмыртқа, ет, сүт өнімдерін алу үшін табиғи ортада өсіреді. Фермерлер малды 100 % органикалық қорекпен қоректендіріп, ауасы, күн сәулесі және жайылымы жеткілікті жерде ұстайды. Экологиялық таза дәрі-дәрмектер Экологиялық таза дәрі-дәрмектер органикалық өсімдіктерден әзірленеді. Көптеген органикалық дәрілердің жанама әсерлері болмайды, болса да аз болады. Көптеген елдерде адамдар аурулардан емделу үшін экологиялық таза дәрілерді қолданады. Сен білесің бе?.. Органикалық жолмен өсірілген жемістер мен көкөністерде қатерлі ісік сияқты аурулардан қорғайтын антиок­ сиданттар көп болады. Органикалық жолмен жүрудің пайдалары • Органикалық тағамдарда гербицидтер, фунгицид­тер және инсектицидтер секілді улы қоспалар болмайды. Улы қоспалар қауіпті ісік ауруын тудыруы мүмкін. • Органикалық фермерлерге қарағанда қарапайым фермерлер қауіпті ісік және пестицидтен улану сияқты ауруларға алты есе жиі ұшырайды. • Синтетикалық қоспалар қосылмайтын болғандықтан, органикалық тағам денсаулыққа пайдалы болып табылады. • Генетикалық модификацияланбаған. • Семіздіктен сақтайды. • Органикалық жолмен жүру суды сақтап, судың ластануының алдын алады. Биологиялық әртүрлілік Биологиялық әртүрлілік белгілі бір аймақта немесе ортада өмір сүрудің әр түрлі формасын көрсетеді. Оған өсімдіктер, жануарлар және олардың әр түрі жатады. Биологиялық әртүрлілікке қазіргі таңда қауіп төніп тұр, оған себеп – ормандардың азаюы, шөлдердің жайылуы, ластанған ауа мен су және де температураның жоғарылауы. Органикалық жолмен жүрудің биологиялық әртүрлілік үшін бірнеше пайдасы бар, олар: • Экологиялық таза ауыл шаруашылығында жем-шөп дақылдары өсіріледі, ал бұл көптеген жануарларға азық болады. • Экологиялық таза ауыл шаруашылығында дәстүр­лі фермаларға қарағанда құстар 25 %-ға артық бола­ды. • Экологиялық таза ауыл шаруашылығының маңызды тұсы – аралас фермерлік – мал мен дақылдарды бірге өсіруге мүмкіндік береді. Балалар энциклопедиясы Ғылым ғылым және қоршаған орта: экологиялық таза өнімдерді пайдалану Экологиялық таза өнімдерді пайдалану – өзіміздің денсаулығымыз үшін, қоршаған орта және де жалпы планетамыз үшін пайдалы. «Экологиялық таза» деген сөз экологиялық жағынан зиянсыз әдістер мен материалдарды пайдалана отырып шығарылған өнімдерге қатысты айтылады. Экологиялық өнімдер – табиғи өнімдер, олардың құрамында зиянды пестицидтер, синтетикалық тыңайтқыштар, генетикалық модификацияланған организмдер, антибиотиктер мен өсу гармондары болмайды. Экологиялық таза тағамдар жер сапасын органикалық жолмен қоректендіріп және байытып отыратын органикалық топырақта өсіріледі. Ғылым және қоршаған орта: экологиялық таза өнімдерді пайдалану Экологиялық таза ауыл шаруашылығы Экологиялық таза ауыл шаруашылығы – әлемдегі ең жылдам өсіп келе жатқан ауыл шаруашылығы салаларының бірі. Ол биологиялық әртүрлілікті алға қойып, адамдардың денсаулығын, топырақтың, жануарлардың және өсімдіктердің сапасын жақсартады. Мұнда жасанды материалдар, химикаттар, генетикалық жолмен өндірілген тұқымдар және пестицидтер қолданылмайды. Экологиялық таза дақылдар, кемінде, үш жыл бойы химикаттар себілмеген топырақтарда өсіріледі. Экологиялық таза ауыл шаруашылығы техникалары қайта өңделетін өсімдік және жануарлар қалдықтарын қайта пайдалануға көмектеседі. Бұл қалдықтар топырақты қоректендіретін заттардың дәрежесін арттырып, оның сапасын болашақ ұрпақ үшін жақсартып, сақтайды. Теріні күтуге арналған экологиялық таза өнімдер Күн сайын біз химикаттарға толы теріні күту өнімдерін қолданамыз. Осы химикаттардың көбі қанға сіңіп, экзема және аллергия секілді тері ауруларына шалдықтыруы мүмкін. Теріні күтуге арналған экологиялық таза өнімдер біздің терімізге ешқандай кері әсерін тигізбейді. Бұл өнімдер шөптер мен дәрілік өсімдіктерден жасалатындықтан, химиялық әсерлері болмайды.

Баламалы жағармайлар – жанармайдан алынбайтын жағармайлар. Оларға табиғи газ, пропан, сутегі, биологиялық отындар, спирт және басқа да жанармайлар жатады. Баламалы қуаттың тағы бір көзіне күн энергиясы, гидроэнергия (су энергиясы) және жел энергиясы жатады. Ғылым және қоршаған орта: баламалы жағармайлар Неліктен баламалы жағармайлар қолданған дұрыс? Әлемде қуатты тұтынудың артуы жағармай сияқты қуат ресурстарына деген қажеттіліктің артуына әкелді. Жағармайдың аздығына байланысты көптеген елдер өздерінің қуатқа деген сұраныстарын қанағаттандыру үшін жағармайды сырттан алып келеді. Құрама Штаттарында жағармай барлық қуат қажеттілігінің 40 %-ын қанағаттандырады. Алайда, жағармайды жаққаннан көмірқышқыл газы секілді парниктік газдың көптеген мөлшері бөлінеді. Бұл қоршаған ортаға қауіп төндіріп, ғаламдық жылынуға үлесін қосады. Бұл мәселенің мүмкін шешімі – баламалы жағармайларды қолдану және табиғи жаңартылатын энергия көздерін ойлап шығару. Сығылған табиғи газ Сығылған табиғи газ немесе табиғи газ автобустарда, жүк машиналарында және машиналарда кеңінен қолданылады. СТГ – қауіпсіз және таза, сонымен қатар бағасы жағынан онша қымбат емес баламалы жағармай. СТГ-мен қуаттанған көліктер, жағармаймен жүретін көліктерге қарағанда таза болады. Жағармаймен жүретін көліктерге қарағанда, бұл көліктер азот тотығын 85 %, көміртегі моноксидін 74 % және реактивті көмірсутекті 70 % кем бөледі. Гидроэлектр қуаты Гидроэлектр қуаты – ағып жатқан судың күшінің арқасында алынатын қайта қалпына келетін қуат көзі. Өзен, қатты ағыс, сарқырамалар және бөгет сулары электр қуатын өндіру үшін қолданылады. Сонымен қатар жаңбыр суы мен еріген қар суы да жарайды. Гидроэлектр қуаты – ең таза және арзан қуат көздерінің бірі. Бұл жалпығаламдық электр қуатына деген қажеттіліктердің 24 %-ын қанағаттандырады. Бұл парниктік газдарын бөлмейтіндіктен және де қазбалы отындарды пайдаланбайтындықтан, қоршаған ортаны ластамайды. Сен білесің бе?.. Биодизель – көкөніс майларының немесе жануарлар майының спиртпен араласуы арқылы алынатын баламалы жағармай. Баламалы жағармайлардың пайдасы • Баламалы жағармайлар парниктік газдың шығуын азайтуға көмектеседі. • Олар қоршаған орта үшін зиянсыз және таза. • Күн жүйесі арқылы суды жылыту сіздің электр қуатын пайдалануыңызды 85 %-ға дейін төмендетеді. • Адамның өзі жүргізетін көліктері қоршаған ортаға пайдалы және адам үнемі қимыл үстінде болатындықтан, оның денсаулығына да пайдалы. • Аккумуляторлық батареясы бар электрмобильдер – электрмоторды пайдаланатын батареямен қоректенетін машиналар. • Сұйық жанармай газы – бутан және пропан секілді көмірсутектердің қоспасы. Мұны көліктерді қуаттандыру үшін баламалы жағармай ретінде қолданады. Бұл жағармайға қарағанда арзанырақ. Биомасса Биомасса – өсімдіктер мен жануарлардан алынған және отын ретінде қолданыла алатын органикалық материал. Бұл – баламалы қуат көзі ретінде қолданылады. Бұл – жер бетінің барлық жерінен табылатын таза және қайта қалпына келетін қуат ресурсы. Сонымен қатар мұны жылу және электр энергиясы секілді басқа да қуат түрлеріне айналдыруға болады. Бұл пештерде үйді жылыту үшін және суды ысыту үшін қолданылады. Өнеркәсіпте электр энергиясын өндіру үшін пайдаланылады. Балалар энциклопедиясы Ғылым ғылым және қоршаған орта: баламалы жағармайлар Этанол

Су жер бетінің барлық дерлік бөлігінде бар. Жер бетінің 71 % жуығын су алып жатыр. Бұл жердегі барлық тіршілік атаулының өмір сүруі үшін маңызды элемент болып табылады. Барлық өсімдіктер, жануарлар және адамдар өмірлерін жалғастыру үшін суды қажет етеді. Жердегі судың көбі тұзды немесе ащы болғандықтан, адамның ішуіне жарамсыз. Судың тек 1 % ғана біздің пайдалануымызға жарамды. Бұл суды тұтынуды одан бетер құнды етеді. Сондықтан да суды дұрыс пайдаланған өте маңызды. Ғылым және қоршаған орта: су ресурстарын сақтау Судың сыртқа ысырап болуын азайтыңыз • Газондар мен бақшаларды шамадан тыс суармаңыз. • Газондар мен бақшаларды буланудан сақтау үшін таңертең ерте суарыңыз. • Жаңбыр жауу мүмкіндігі бар кезде газондар мен бақшаларды суармай-ақ қойыңыз. • Өсімдіктердің айналасына булануды азайтатын жабын қабатын төсеңіз. • Жолдың жиектері мен жағажайларды суармаңыз. • Тесіктердің бар-жоқтығын тұрақты түрде тексеріңіз, тесік бар болса жөндеңіз. • Қажет емес жерде суды шаша бермеңіз. • Су шашқыштарға таймер қолданыңыз. Судың іште ысырап болуын азайтыңыз • Кран аэраторларын орнатыңыз. • Тесіктерден су ағудың бар-жоқтығын тұрақты түрде тексеріп тұрыңыз. • Кранды бекерге ағызып қоймаңыз. • Тісіңізді тазалап немесе қырынып жатқан кезіңізде кранды жауып қойыңыз. • Энергияны үнемдейтін ыстық су жүйесін орнатыңыз. • Суды сақтаңыз, пайдаланған суды мүмкін болған жағдайда қайтадан қолданыңыз. • Ыдыстарды қолмен жуғанда табақты немесе шұңғылшаны толтырып алып жуған жөн. • Ыдыс жуатын машинаны тек толық толған кезде ғана қолданыңыз. • Энергия мен суды үнемдейтін ыдыс жуатын машинаны сатып алыңыз. Жаңбыр суын жинау Жаңбыр суын жинау – үйде немесе ауылшаруашылық мақсаттарда кейінірек қолдану үшін жауын суын контейнерде сақтайтын су сақтау тәсілі. Сонымен қатар, жаңбыр суын жинау арқылы жерасты суларын толықтыруға, сосын қажет кезінде оны пайдалануға болады. Австралия, Үндістан, Жаңа Зеландия, Германия, Сингапур және Қытай – жаңбыр суының қорын қолданып жүрген басты елдер. Жаңбыр суын жинаудың көптеген артықшылықтары бар. Олардың кейбірі төменде көрсетілген: • Жаңбыр суы таза болып табылады және де ол басқа көздерден алынатын судың қажеттілігін төмендетеді. • Жаңбыр суын сақтау топырақтың жоғарғы бөлігінің эрозияға ұшырауын азайтады. • Жаңбыр суы тегін болғандықтан, судың төлемін азайтады. • Қалаларда жаңбыр суын жинау қалаларды су басудан қорғайды. • Жаңбыр суын жинау тасқындар көп болатын аймақтарда өте пайдалы. • Бұл жерасты суларының деңгейін жақсартуға көмектеседі. • Бұл, әсіресе жерасты сулары тапшы және ластанған аймақтарда пайдалы. • Жаңбыр суында пестицидтер, хлорлар және басқа да жасанды ластағыш қоспалар болмайды. Балалар энциклопедиясы Ғылым ғылым және қоршаған орта: су ресурстарын сақтау Бүкіләлемдік су форумы Бүкіләлемдік су форумы – суды басқаруды жақсартуға деген дүниежүзілік бастама. Бұл форумға әлемде су туралы түсініктің пайда болуына және де судың қауіпсіздігіне қол жеткізуге мақсат қойған Бүкіләлемдік су кеңесі демеушілік жасайды. Ең алғашқы Бүкіләлемдік су форумы 1997 жылы Марокконың Марракеш қаласында өтті. Содан бері Бүкіләлемдік су кеңесі әр түрлі елдермен біріге отырып, үш жыл сайын Бүкіләлемдік су форумын өткізіп тұрады. Бүкіләлемдік су форумының мақсаттары: • Судың маңыздылығын ерекше атап өту

•Белгілі бір ұсыныстар жасау

•Су мәселесі туралы адамдардың түсінігін кеңейту •Қажет болған жағдайда мемлекеттің араласуына

су ресурстары күні» деп жариялады.

М=М+1 Ақпарат ауызша немесе ауызша емес байланысу арқылы таралады. Сигналдар, символдар, түстер, үлгілер, бейнелердің әртүрлілігі және проекция – ақпаратты түсіндірудің жолдары. Ғылыми ақпараттар зерттеліп, тәжірибелер көмегімен ұсынылады. Бұл тәжірибелердің нәтижелерін көрнекі ақпараттар арқылы көрсетуге болады. Көрнекі ақпараттарды түсіну оңай және де олар пайдалы болып табылады. Көрнекі ақпараттар Диаграммалар Диаграммалар нақты ақпаратты көрсетеді. Кішкентай диаграммалардағы ақпараттарды оқу мен түсіну оңай. Диаграммалар көп мөлшердегі ақпараттарды қорытындылап, оңай түсінуге мүмкіндік береді. Диаграммаларда осьтер мен шкалалар қолданылады. Осьтер – шкалалар салынған сызықтар. Диаграммаларда осьтердің тіке және көлденең түрлері болады. Мәндерді белгілеу үшін сызықтар торы салынған. Бағаналы диаграммалар • Бағаналы диаграммаларда екі түрлі ақпарат болады: категория және категориялардың өлшемі. Мысалы, студенттің бойы және студенттер саны. • Бағаналы диаграмма жасау үшін, ең алдымен, оң жақ бұрыштарда екі сызық немесе ось жүргізіледі. Сосын екі ось те бірдей бөліктер санына бөлінеді. • Шкала жасау үшін сандар қосылады. • Студенттердің бойы көлденең осьте, ал студенттердің саны тіке осьте белгіленеді. • Мәліметтердің әрбір саны бағаналар ретінде салынып, боялады. • Мысалы, 1,5 метрлік ұзындық сол ұзындықтағы студенттер санына дейін боялады. Гистограммалар Гистограммалар да бағаналы диаграммалар. Гистограммадағы жақтарда бағаналарды салуға болады. Мысалы, студенттер шешкен сұрақтар санын гистограмма арқылы көрсетуге болады. Студенттердің аттары тор ретінде көрсетіліп, олардың шешкен сұрақтары сол торлардың ұзындықтарымен көрсетіледі. Секторлы диаграммалар Секторлы диаграммалар – әр түрлі пайыздардың қосылып, бір толықты көрсететін шеңбер пішінді диаграммалар. Мысалы, атмосферадағы газдардың пропорциясы немесе пайызын осы секторлы диаграмма арқылы көрсетуге болады. Ең алдымен, әр түрлі газдардың пайызы туралы мағлұмат жинаңыз. Пайыздық үлес тең келетін градустар санын табу үшін пайыздық үлесті толық шеңбердің градусына, яғни 360-қа көбейтіңіз. Мысалы, азоттың пайызын 360-қа көбейтсек, азот үшін 280 градус тең келеді. Шеңбер әр түрлі газдардың пайыздық үлесі бойынша транспортирдің көмегімен секторларға бөлінеді. Блок-схемалар Блок-схемалар – бір нәрсенің жүзеге асуының тәртібін көрсету үшін қолданылатын диаграммалар. Олар тәжірибелердің немесе қандай да бір процестің оңай қадамдарын көрсетеді. Сонымен қатар, олар су циклі, көміртегі циклі және азот циклі секілді циклдер мен қорек тізбектері сияқты тізбектерді көрсету үшін де қолданылады. Циклдер дөңгелек блок-схема түрінде, ал қорек тізбектері көлденең блок-схема түрінде беріледі. Сен білесің бе?.. Сызықтық диаграмма бір нәрсенің уақыт бойымен дамуын көрсету үшін пайдаланылады. 2012 жылы 15 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Парламенті мәжілісінің бесінші шақырылымындағы құрамы «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясы 83 % «Ақ жол» демократиялық партиясы 8% Қазақстан халқы Ассамблеясының өкілдері 9% ҚКХП 7 % 0% 20% 40% 60% 80% 100% Сол­ түстік Батыс Шығыс 4 кв 3 кв 2 кв 1 кв Солтүстік Батыс Шығыс 1 кв 2 кв 3 кв 4 кв Басы Соңы Иә Жоқ 100% 80% 60% 40% 20% 0%

Геометриялық фигуралар Көпбұрыштар Көпбұрыш дегеніміз – үш немесе одан да көп түзу қабырғалардан тұратын жазық форма. Шеңбердің бөліктері Шеңбер дегеніміз – ортасынан барлық нүктелер бірдей қашықтықта орналасқан дөңгеленген сызық. Шеңбердің периметрі – шеңбердің сыртындағы ұзындық. Доға – периметр бөлігі. Шеңбердің радиусы – периметрдегі нүкте мен шеңбер ортасының арасындағы түзу сызық. Хорда дегеніміз – периметрдегі екі нүкте арасындағы түзу сызық. Диаметр – шеңбер ортасы арқылы өтетін хорда, ол радиустан екі есе ұзын болады. Сектор дегеніміз – екі радиус және периметр доғасымен шектелген аймақ. Сегмент – хорда мен периметр доғасы арасындағы аймақ. Фигуралардың аудандары Шаршы Үшбұрыш Ромб Төртбұрыш Параллелограмм Қисық трапеция Трапеция Алтыбұрыш Бесбұрыш Сегізбұрыш Жеті бұрыш Қатты фигуралар Қатты фигуралардың үш өлшемі болады: ұзындығы, ені және биіктігі. Фигуралардың көлемдері Шар Пирамида Куб Тік бұрышты параллелепипед Ромбоид Шеңбер Үшбұрыш Ромб Квадрат тік төртбұрыш Параллелограмм Доға Сегмент Хорда Диаметр Сектор Радиус Шеңбердің периметрі Шар Куб Тік бұрышты параллелепипед Конус Цилиндр Призма Пирамида

Кілттері S = ауданы a, b, c = ұзындығы d = диаметрі h = биіктігі r = радиусы V = көлемі

= 3,14159 S = r2 S = ½ah S = ½bh S = a2 S = ab S = ah r h h b a a b h a V = 4/3 r3 = 1/6 d3 d r V =½Sh h S V = a3 V = abh V = Sh a h a b h S Балалар энциклопедиясы Ғылым геометриялық фигуралар

Сандардың алдына қойылаты префикстер Сан Префикс Триллионның бір бөлігі Пико (п-) Миллиардтың бір бөлігі Нано (н-) Миллионның бір бөлігі Микро (μ-) Мыңның бір бөлігі Милли (м-) Жүздің бір бөлігі Санти (с-) Онның бір бөлігі Деци (деци-) Он Дека (да-) Бір жүз Гекто (г-) Бір мың Кило (к-) Бір миллион Мега (М-) Бір миллиард Гига (Г-) Бір триллион Тера (Т-) ӨЛШЕУДІҢ МЕТРЛІК ЖҮЙЕСІ ҰЛЫБРИТАНИЯНЫҢ ИМПЕРИялЫҚ ЖӘНЕ АҚШ-ТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ӨЛШЕМДЕРІ Ұзындық Аудан Ұзындық 10 мм (миллиметр) = 1 см (сантиметр) 10 см = 1 дм (дециметр) 10 дм = 1 м (метр) 10 м = 1 дэ (декаметр) 10 дэ = 1 гм (гектометр) 10 гм = 1 км (километр) 1 000 м = 1 км Көлем 1 000 мм3 = 1 см3 1 000 см3 = 1 дм3 1 000 дм3 = 1 м3 1 000 000 см3 = 1 м3 Сыйымдылық 10 мл (миллилитр) = 1 сл (сантилитр) 10 сл = 1 дл (децилитр) 10 дл = 1 л (литр) 1 000 мл = 1 л (литр) 100 сл = 1 л (литр) 1 000 л = 1 текше метр (м3) Аудан 100 мм2 = 1 см2 (шаршы сантиметр) 10 000 см2 = 1 м2 100 м2 = 1 ар 100 ар = 1 гектар 100 гектар = 1 км2 1 000 000 м2 = 1 км2 Масса 1 000 г (грамм) = 1 кг (килограмм) 1 000 кг = 1 т (тонна) 12 дюйм = 1 фут 3 фут = 1 ярд 22 ярд = 1 тізбек 10 тізбек = 1 фарлонг 8 фарлонг = 1 мил 5 280 фут = 1 мил 1 760 ярд = 1 мил 114 шаршы дюйм = 1 шаршы фут 9 шаршы фут = 1 шаршы ярд 4840 шаршы ярд = 1 акр 640 акр = 1 шаршы миля 2 пинта = 1 кварт 8 кварт = 1 пек 4 пек = 1 бушель Масса 437,5 гран = 1 унция 16 унция = 1 фунт (7 000 гран) 14 фунт = 1 стоун 8 стоун = 1 центнер (1 цт) 20 цт = 1 тонна (ұзын тонна; 2 240 фунт) Сыйымдылық (ҰБ империялық өлшемдері) 20 сұйық унция = 1 пинта 4 джилл = 1 пинта 2 пинта = 1 кварт 4 кварт = 1 галлон Сыйымдылық (АҚШ-тың дәстүрлі өлшемдері) 16 сұйық унция = 1 пинта 4 джилл = 1 пинта 2 пинта = 1 кварт 4 кварт = 1 галлон (8 пинта) 1 АҚШ галлоны = 0,8 ҰБ галлоны Көлем 1 728 унция = 1 текше фут 27 текше фут = 1 текше ярд Масса (АҚШ-тың дәстүрлі өлшемдері) 2 000 фунт = 1 т (қысқа тонна) 1 қысқа тонна = 1,12 ұзын тонна Сыйымдылық (АҚШ-тың дәстүрлі өлшемдері) Балалар энциклопедиясы Ғылым өлшем бірліктері

Атақты заңдар мен теориялар Термодинамиканың бірінші заңы Анықтамасы: Энергияны жасап шығаруға немесе жоюға болмайды, әлемдегі энергия тұрақты. Бұл энергияның сақталу заңы деп те аталады. Термодинамиканың екінші заңы Анықтамасы: Уақыт өткен сайын энтропия ұлғаяды. Бұл заң жылудың жылы кеңістіктен суық кеңістікке өздігінен аға алмайтынын көрсетеді. Термодинамиканың үшінші заңы Анықтамасы: Толықтай тиімді болып табылатын термодинамикалық процесті ойлап шығару мүмкін емес. Массаны сақтау заңы Анықтамасы: Химиялық реакция кезінде жалпы салмақ тұрақты болады (яғни, реакцияға түскен заттар мен реакция өнімінің салмағы тең болады). Дәлелдеген: Антуан Лоран Лавуазье Күні: 1789 жыл. Дәл пропорциялар заңы Анықтамасы: Егер де қосылыс өзін құрайтын элементтерге бөлінсе, онда осы құрағыш элементтердің массалары бастапқы заттың мөлшеріне немесе көзіне қарамастан, сол пропорцияда болады. Ең алғаш дәлелдеген: француз ғалымы – Жозеф Луи Пруст Күні: 1799 жыл. Импульстің сақталу заңы Анықтамасы: Жабық немесе оқшауланған жүйедегі жалпы импульс тұрақты түрде болады. Бұл заңға балама заң – импульс моментінің сақталу заңы. Дальтон заңы Анықтамасы: Газдар қоспасының қысымы осы қоспасы құрайтын жеке газдардың парциалды қысымдарының қосындысына тең. Дюлонг-Пти заңдары Анықтамасы: Көптеген металдар 1 грамм атомның температурасын 1ºС-қа арттыру үшін 6,2 калорий жылуды қажет етеді. Гей-Люссак заңы Анықтамасы: Реакцияласушы және реакциядан шығатын газдардың көлемдерінің қатынасы кіші бүтін сандар қатынасындай болады. Грэм заңы Анықтамасы: Газ диффузиясы немесе эффузиясының дәрежесі оның молекулалық массасының квадрат түбіріне кері пропорционал болады. Генри заңы Анықтамасы: Газдың ерігіштігі (газдың ерігіштігі жоғары емес жағдайда) осы газға түсірілген қысымға тура пропорционал болып табылады. Атом теориясы Анықтамасы: Зат атомдар деп аталатын белгілі бір бөлшектерден тұрады. Сондықтан да элементтерді химиялық жолмен жойып жібере алмаймыз, керісінше оларды біріктіріп, күрделі құрылымдарды жасауға болады. Ұсынған: Джон Дальтон. Уақыт: ХІХ ғасырдың басы. Жасуша теориясы Ұсынған: неміс ғалымдары – Теодор Шванн, Маттиас Шлейден және Рудольф Вирхов Анықтамасы: Барлық тірі ағзалар бір жасушадан немесе көп жасушадан тұрады. Жасуша – тірі ағзалардың құрылымы мен қызметінің бастапқы бірлігі. Жаңа жасушалар алдыңғы жасушалардан пайда болады. Қазіргі нұсқасы: Генетикалық ақпарат (ДНҚ) жасушадан жасушаға беріледі. Барлық жасушалардың химиялық құрамдары бірдей болады. Жасушаны ашқан: Роберт Гук Жасушаны ең алғаш көрген: Антони ванн Левенгук X элементінің атомдары Y элементінің атормдары X және Y элементтерінің қосылысы Темір оттегі тат басқан темір шеге 4Fe 3O2 2Fe2O3 223 g 96 g 319 g + = A + B A + B Ағын Кубтық қалдық Тазартылған А Салқын су A Гей-Люссак Жануар жасушасы Роберт Гук Цитоплазма Рибосома Жасуша мембранасы Ядро Ядро мембранасы Энтропия Жылудың берілуі (жылу) (суық) Балалар энциклопедиясы Ғылым атақты заңдар мен теориялар

Авогадро заңы Анықтамасы: Температурасы мен қысымы бірдей әр түрлі газдың бірдей көлеміндегі молекулалар саны да бірдей болады. Нәтижесі: Газдың молярлы көлемі (көлем/газ молі) Авогадро заңынан шыққан. Бұл мөлшер 1 атм 0°С болғанда: Vm = V/n-ге тең. 1 атм және 0°С болғанда, n=22,4 сл-ге тең. Мұндағы: Vm = молярлық мөлшер, литрмен өлшенеді, аталған жағдайларда бір моль газ алатын көлем. V = литрмен өлшенетін көлем n = газ молі. Идеал газ заңы Анықтамасы: Идеал газ заңы газ мөлшерін есепке ала отырып, газдың көлемінің, температурасының және қысымның өзара қатынасын көрсетеді. Газ мөлшерінің күйі оның қысымы, көлемі және температурасы арқылы анықталады. PV=nRT Мұндағы P = газдың абсолютті қысымы T = Кельвинмен өлшенетін абсолютті температура V =газ көлемі n = газ құрамы мөлшері R = тұрақты молярлы газ, мұнда R = 8,31441 Дж. мол-1 К-1 Lатм моль-1 К-1 Ұсынған: Эмиль Клапейрон. Уақыты: 1834 жыл. Шарль заңы Анықтамасы: Шарль заңы температура әрбір градусқа артқан сайын газдың өзінің бастапқы көлемінен бірдей мөлшерде ұлғаятынын айтады. Бұл заңға сүйенсек, қысым өзгеріссіз болған жағдайда, газ көлемі мен оның температурасының қатынасы тұрақты болады. V/Т = Тұрақты Алғаш жариялаған: француз ғалымы Жозеф Луи Гей-Люссак. Уақыты: 1802 жыл. Пифагор теоремасы Анықтамасы: Тік бұрышты үшбұрыштың гипотенузасының квадраты (тікбұрышқа қарама-қарсы жағы) катеттері (оң бұрышта түйісетін жақтары) квадраттарының қосындысына тең болады. Теңдеу: а2+b2=c2 Мұндағы с гипотенуза ұзындығын, ал а мен b катеттердің ұзындығын білдіреді. Фарадей заңы Анықтамасы: Электролиз кезінде электродта бөлінген кез келген заттың массасы электролит арқылы өткен зарядтың мәніне тура пропорционал болады. Периодтық заң Анықтамасы: Химиялық элементтер қасиеттері – атом ядросы зарядтарының артуына байланысты периодты өзгеретінін тұжырымдайтын табиғаттың негізгі заңы. Бойль-Мариотт заңы Анықтамасы: Бойль-Мариотт заңы бойынша газ көлемі азайған сайын қысым артады. Бойль заңына сәйкес, температура немесе контейнердегі бөлшектер саны тұрақты болған жағдайда газ қысымы өнімі мен оның көлемі өзгеріссіз болады. РV = const (тұрақты) Алғаш жариялаған: Роберт Бойль. Уақыты: 1662 жыл. Үлкен жарылыс теориясы Жылы: 1927. Ұсынған: Бельгиялық математик және католиктік дін қызметшісі Жорж Леметр Анықтамасы: Ғалам Үлкен жарылыс деп аталатын ғарыштық жарылыстан пайда болған. Жаңартылуы: 1929 жылы американдық астроном Эдвин Хаббл Ғаламның үздіксіз кеңейіп жатқандығын байқады. Соңғы есептеулер Үлкен жарылыстың ең алғашқы өнімдері сутегі мен гелий болғандығын дәлелдеді. Кейінірек жұлдыздар ішінде ауырлау элементтер пайда болған. Микроб теориясы Ұсынған: Луи Пастер, микроб теориясының атасы саналады. Анықтамасы: Микроорганизмдер – тек микроскоп арқылы көрінетін организмдер. Олар дененің тіндерін зақымдап, әр түрлі аурулар туғызады. Дәлелдеген: Роберт Кох Луи Пастер Жак Александр Шарль Клапейрон оқып отыр Майкл Фарадей л л Қысымның көтерілуі Қысымның төмендеуі P = 1 .0 атм P = 2.0 атм V =1. 0 л V =5. 0 л Балалар энциклопедиясы Ғылым атақты заңдар мен теориялар

Өнер­табыс­тар­ мен ашылған жаңалықтардың хронологиясы Жаңалықтар/Өнертабыстар Жаңалық ашушылар/ Өнертапқыштар жылы Механикалық анемометр Леон Баттиста Альберти Баспа машинасы Иоганн Гутенберг Глобус Мартин Бехайм Қалта сағаты Петер Хенляйн Қазіргі заманғы қарындаш Никола Жак Конте Күрделі микроскоп Захарий Янсен Су термометрі Галилео Галилей Телескоп-рефрактор Иоанн Липперсгей Логарифмдік сызғыш Уильям Оутред Микрометр Уильям Гэскойн Барометр Эванджелиста Торричелли Поршеньді сорап Отто фон Герике Маятникті сағат Христиан Гюйгенс Телескоп-рефлектор Джеймс Грегори Жылдам қайнатқыш Дени Папен Бу сорабы Томас Севери Қатарлап сепкіш Джетро Талл Пианино Бартоломео Кристофори Камертон Джон Шор Суасты қоңырауы Эдмунд Галлей Сынап термометрі Габриель Фаренгейт Роликті тігін шөрнегі Джон Кей Жайтартқыш Бенджамин Франклин Хроматикалық линзалар Долленд Теңіз хронометрі Джон Гаррисон Механикалық ұршық Джеймс Харгривс Газды су Джозеф Пристли Бу қозғалтқышы Джеймс Ватт Электр телеграфы Жорж Луи Лесаж Пароход Жак Перри Суасты қайығы Дэвид Бушнелл Қос фокусты көзәйнектер Бенджамин Франклин Дискілі ара Гервинус Өздігінен жүретін сағат Бенджамин Хенкс Болаттан жасалған орама белдікше Генри Корт Астық бастырғыш машина Эндрю Майкл Сақтандырғыш құлып Джозеф Брама Талшықты айырғыш Эли Уитни Механикалық өрмек станогы Эдмунд Картрайт Химиялық ағарту Клод Бертолле Пароход Джон Фитч Газ турбинасы Джон Барбер Шешекке қарсы егу Эдвард Дженнер Литография Алоиз Зенефельдер Батарея Алессандро Вольта Стетоскоп Рене Теофиль Гиацинт Лаэннек Механикалық есептеу құрылғысы Чарльз Бэббидж Су өтпейтін күрте (макинтош) Чарльз Макинтош Электромагнит Уильям Стерджен Тапанша Сэмюэль Кольт Электр динамометр Майкл Фарадей Фотокөшірме машинасы Честер Карлсон Түрлі түсті көшірме Джон Гершель Тігін машинасы Элиас Хоу Телеграф Самюэл Морзе Тіс емдеу креслосы Уолдо Ханчетт Қауіпсіз түйреуіш Уолтер Хант Гироскоп Жан Бернар Леон Фуко Лифт Элиша Грейвс Отис Тігін машинасы моторы Исаак Зингер Вискоза Жорж Адемар Пастерлеу Луи Пастер Пулемет Ричард Джордан Гатлинг Паркенсин (жасанды пластмасса) Александр Паркс Динамит Альфред Нобель Бағдаршам Джон Пик Найт Шаңсорғыш Роберт Табер Жаңалықтар/Өнертабыстар Жаңалық ашушылар/ Өнертапқыштар жылы Балалар энциклопедиясы Ғылым Өнертабыстар мен ашылған жаңалықтардың хронологиясы

Жазу машинасы Кристофер Лэтем Шоулз Телефон Александр Грем Белл Төрт тактілі іштен жанатын қозғалтқыш Николаус Август Отто Электр шамы Томас Алва Эдисон Сейсмограф Джон Милн Автоқалам Люис Эдсон Уотермен Газды қозғалтқышты мотоцикл Готлиб Даймлер Төрт дөңгелекті моторлы көлік Готлиб Даймлер Ыдыс жуғыш Джозефина Гарис Кокрейн Кока кола Джон Пембертон Радар Генрих Герц Граммофон Эмиль Берлинер Линзалар Ф.Мюллер және Адольф Фик Ауыспалы ток қозғалтқышы мен трансформатор Никола Тесла Эскалатор Джесс Рено Сылдырма ілгек Джадсон Американдық төбешік Эдвин Прескотт Дизельді қозғалтқыш Рудольф Дизель Кішкентай шаңсорғыш Хуберт Бут Ауа баптағыш Уиллис Кэрриер Аэроплан Ағайынды Райттар Шай пакеттері Томас Салливан Трактор Бенджамин Холт Электрвакуумды диод Джон Флеминг Жүгері қытырлауық Уильям Келлог Бакелит (синтетикалық пластмасса) Лео Бакеланд Түсті фотография Ағайынды Август және Луи Люмьерлер Тез еритін кофе Дж.Вашингтон Тоңазытқыш М.Одифрен Сөзжұмбақ Артур Уинн Тот баспайтын болат Гарри Бреарли Автоматты электр тостері Чарльз Страйт Өтірікті анықтаушы детектор Джон Ларсон Инсулин Фредерик Грант Бантинг Жаңалықтар/Өнертабыстар Жаңалық ашушылар/ Өнертапқыштар жылы Жол белгілері Гарретт Морган Теледидар немесе иконоскоп Владимир Кузьмич Зворыкин Мұздатылған тағам Кларенс Бердсай Қазіргі заманғы теледидар Джон Логи Бэрд Кварц сағаты Уоррен Моррисон Пенициллин Александр Флеминг Сағыз Уолтер Димер Реактивті қозғалтқыш Фрэнк Уиттл және Ханс фон Охайн Радиотелескоп Карл Янский Жиілік модуляциясы (FM радио) Эдвин Говард Армстронг Нейлон Уоллес Каротерс және DuPont зертханасы Қаламсап Ласло Биро Тефлон Рой Планкетт Тікұшақ Игорь Сикорский Микротолқынды пеш Перси Лебарон Спенсер Транзистор Дж. Бардин, У. Браттейн және У. Шокли Күн элементі Д. Чапин, К. Фуллер және Дж. Пирсон Роботтар Джордж Девол Әуе жастығындағы кеме Кристофер Кокерелл Лазер Гордон Гулд Электр кардиостимулятор Уилсон Грейтбатч Микрочип Джек Килби және Роберт Нойс Компакт-диск Джеймс Рассел Компьютер тышқаны Дуглас Энгельбарт RAM (жедел жады) Роберт Деннард Флоппи диск Алан Шугарт Микропроцессор Тед Хофф, Федерико Фэггин, Стэн Мейзар Магнитті резонансты бейнелеу Реймонд Дамадьян Жасанды бауыр Кеннет Матсумура және Алин негізі Брайль қолғабы Райан Паттерсон Таксофон дүңгіршегі Джеймс Огер және Джимми Луизео YouTube Стив Чен, Чад Херли, Джавед Карим Ұшқыш жел турбиналары Sky Wіndpower компаниясы Түтінді, тұманды сіңіретін цемент Италцемент – италяндық компания 2008 Жаңалықтар/Өнертабыстар Жаңалық ашушылар/ Өнертапқыштар жылы Балалар энциклопедиясы Ғылым Өнертабыстар мен ашылған жаңалықтардың хронологиясы

Өзінің ойын теориясымен белгілі американдық

19. Заттың тығыздығы дегеніміз – заттың көлем

20. Тартылыс күші арқылы жерге құлап келе

жатқан зат еркін құлау үстінде деп саналады. 21. Маглев (магнитті левитация) – магнит күшінің

22. Электромагниттер Магнитті резонансты

23. Электр қуаты Ватт немесе килоВатт деп

24. Принцип схемасы – электр схемасының

25. Көміртегінің бір түрі – графит электр тогын жақсы

26. Өзгерткіштер – энергияның бір түрін

27. Амплитуда – дыбыс пен музыканың қаттылығы

мен жұмсақтығының өлшемі. 28. Дифракция – жарықтың ашылу немесе жиек

29. Ойыс және дөңес айналар – қисайтылған айналар,

30. Күн сағаты – уақытты күннің көлеңкесін

31. Изотоптар – протондар саны бірдей, ал

32. Полиморфизм – бір кристалдық түрден көп

түрде болатын қатты заттардың қасиеті. 33. Органикалық қышқылдар сусындарда,

34. Әкті су – қаныққан кальций гидроксиді.

35. Ерігіштің ерігіштігі – бір литр еріткіште ери

36. Дмитрий Менделеев 1869 жылы алғашқы

37. Орын ауыстыру

38. Сілтілі металдар – басқа металдармен

Деректер және сандар 1. «Ғылым» сөзі «білім» дегенді білдіретін

латынның «scіentіa» сөзінен алынған. 2. Металдар магниттерге тартылатын жалғыз

3. Биохимиктер тірі ағзалардағы қосылыстар

мен химиялық реакцияларды зерттейді. 4. Бейорганикалық химия – көмірсутек

5. Бейорганикалық химия – көп бөліктері

6. Гелий біздің айналамыздағы ауаға қарағанда

7. Сутегі – Ғаламда ең жиі кездесетін элемент.

8. Алтынды шамамен б.з.д. 6000 жылы, ал

мысты б.з.д. 4500 жылдары тапқан. 9. Галлий – атомдық саны 31-ге тең химиялық

(86°Ф) балқиды. 10. Алтынның тазалығы каратпен өлшенеді. Карат

11. Астрономия – Күнді, планеталарды және басқа

12. Аристотель – ғылымның көптеген салаларын

13. Джоуль – ХБЖ-дегі қуаттың өлшем бірлігі. Бір

Джоуль 0,2390 калорийге тең. 14. Күш жұпты түрде әрекет етеді. Сіз машинамен

15. Импульс – заттың массасы мен

16. Сұйықтықтың ішкі үйкелуі жабысқақтық деп

аталады. 17. Ауаның қысымын өлшеуге арналған құрал

барометр деп аталады. 18. Балансты таразы мен серіппелі таразы – заттың

64. 1903 жылдың 17 желтоқсанында ағайынды

65. НАСА айда жүретін электрлі құрылғыны ойлап

үшін жасалуда. 66. Ураннан басқа ядролық қуат өндіретін полоний

және радий деген екі радиоактивті элементтер бар. 67. Адам немесе зат тыныш тұрған кезінде нөлдік

импульсте болады. 68. Қуатты сақтау заңына сәйкес, үйкеліс

69. Шынжырлы жүк көтергіш – жіптің орнына

шынжырды қолданатын күрделі тарту жүйесі. 70. Сына төмен қарай бағытталған балға күшін

71. Б.з.д. 1500 жылға дейін египеттіктер сым

72. Екі зат бірге қосыла салып басталатын

73. Кейбір химиялық қосылыстардың

74. Металл байланыстары мен сутегі

75. Химияда негіз түсінігін концепция ретінде

76. Күміс – әшекей заттар мен безендіру

77. Темір 1 5350С температурада балқып,

3 0000С-та қайнайды. 78. Амальгама – сынаптың басқа металдармен

79. Шынайы сұйықтықта жабысқақтық қасиет

80. Сірке қышқылы сіркесу деп аталып,

кеспелер мен салаттарда қолданылады. 39. Британ металы – қалайы мен сурьманың

40. Тыңайтқыштар өсімдік өсуін

41. Протеаза ферменттері жұғудың алдын алу

42. Оттегінің тоғыз изотобы белгілі. Табиғи

оттегі – үш изотоптың қоспасы. 43. Химия – заттың құрамы, құрылымы және

қасиеттерін зерттейтін сала. 44. Иондар – электрондары не артық, не кем

болатын зарядталған атомдар. 45. Аниондар – артық электрондары бар иондар,

катиондар – электрондары кем иондар. 46. Металлоидтар – металдың да, бейматалдың

да қасиеттерін көрсететін элементтер. 47. Әр түрлі қатты заттар бір-бірінен әр түрлі

төзімділік жатады. 48. Сұйықтықтардың молекулалары бір-бірімен

49. Жер қойнауынан табылған табиғи газдың

50. Жылу сыйымдылығы дегеніміз – заттың

51. Оқшаулану – жылудың материалдан өтуін

болдырмайтын қасиет. 52. Бықсу – жанудың ұшқынсыз түрі.

53. Қуатты сақтау және қуат тиімділігі – қуатты

сақтаудың екі басты жолы. 54. Қысылған серіппелер мен созылған резеңке

55. Жылдамдау – заттың жылдамдығы немесе

шапшаңдығы ұлғаю деңгейі. 56. Айдағы тартылыс күші Жердегі тартылыс

күшінің алтыдан бір бөлігіне ғана тең. 57. Ағаш көмір – көміртегінің опырылғыш түрі.

Бұл ағашты құрғақ айдау арқылы алынады. 58. Нафталин – күйелерді жолатпау үшін

59. Кейбір табиғи полимерлер мономерлердің

60. Бакелит – қымбат емес, жанбайтын және

қолданылды. 61. Айдағы заттың салмағы Жердегі сол заттың

алтыдан бір бөлігіне тең. 62. Кірпіштер, тиындар және қатты металдар

63. Жабық аймақтарда аргон өте қауіпті деген затқа

деректер және сандар

Ластауыштар – ауаны, топырақты және суды ластайтын заттар Литосфера – жер қабаттарының бірі немесе жердің қатты тастақты қабаты Минерал – темір және күкірт секілді жер қойнауынан табылатын тірі емес зат Мұздық – жайлап қозғалатын мұздың үлкен массасы Орбита – ядроның айналасында электронда айналып жүретін жол Ормандарды кесу – ағаштарды кесу арқылы ормандарды жою Өткізгіштік – заттың өз бойынан электр тогын өткізе алу қабілеті Пропан – ауыр, түссіз және иіссіз көмірсутек. Ол мұнайда табиғи түрде пайда болып, аэрозольдарда және салқындатқыштарда отын ретінде қолданылады Протон – оң зарядталған элемент бөлшегі Радиоактивті – зиянды Сәулелену бөлетін заттар Ресурс – пайдалануға дайын нәрсе Сақтау – су секілді құнды ресурстарды қорғау және басқару Силикат – кварц, кұм секілді әр түрлі пішіндерде табылатын қатты, шыны секілді минерал Сілтілі – рН шкаласы бойынша 7 мәнінен жоғары мәнге ие заттар Талшықтар – жіп және шаш секілді құрылымдар Тербеліс – жылдам алға-артқа қозғалыс Термалды – жылудың әсерімен болған күш қуаты Тефлон – жабыспайтын қаптамалар және электр оқшаулағыштарын жасауға қолданылатын қатты, ерімейтін заттар Толқын ұзындығы – толқынның жететін қашықтығы Тот басатын – оңып кететін немесе еріп кететін қасиет Тропикалық орман – жыл бойы мол жаңбыр жауып тұратын қалың, мәңгі жасыл орман Тропиктік – экватордың жанында орналасқан, жердің ортасындағы және жыл бойы ыстық болып тұратын әлемнің аймақтары Тұнба – құм, майда тас секілді жерде немесе мұхит түбінде отырып қалатын ұсақ бөлшектер Тұрақты – өзгермейтін немесе бірқалыпта тұра беретін Тұрақтылық – бір нәрсеге қарсы тұра алатын күш немесе мүмкіндік Түзулегіш – ауыспалы токты тура токқа айналдыратын диод секілді құрылғы Тығыз – тығыз орналастыру Улы – уы бар Ультракүлгін – өте қысқа толқын ұзындықтары бар көзге көрінбейтін жарық Уран – табиғатта кездесетін ауыр радиоактивті элемент Хлорофилл – өсімдіктерде сәулелерді сіңіретін жасыл пигменттер Шығу газдары – көлік қозғалтқышынан немесе басқа да машина бөліктерінен шығатын түтіндер Электролиз – электролит кезінде электр тогы арқылы болатын химиялық өзгеріс Электрондар – теріс зарядталған бөлшектер Эрозия – топырақтың немесе тастақтардың су немесе жел және т.б. әсерінен жойылуы Глоссарий Айналу – шеңбер бойымен қозғалу Анод – рентген сәулесі түтігінің оң электроды Аргон – ауадан ауырырақ түссіз, иіссіз газ Атмосфера – жерді қоршап тұратын газдар қабаты Ауыл шаруашылығы – дақылдар мен жануарларды тағам үшін өсіріп, жетілдіру Бактерия – аурулар тудыратын жалғыз жасушалы ағзалар Бездер – гормондар мен сөлдер секілді заттарды өндіріп, бөлетін мүше Биологиялық ыдырайтын – табиғи биологиялық процестер барысында құрамын өзгертетін органикалық заттар Биіктік – теңіз деңгейінен санағандағы жердің биіктігі Бөлу – бір затты басқа заттан бөліп алу Бөлшек – элементтің өте кішкентай бөлігі Бөліну – ауаға бөлінген заттар Бу – буға немесе газға айналған су Булану – сұйықтықты немесе қатты затты буға айналдыру процесі Булы – әдетте сұйық болып келетін заттың газды түрі Генератор – электр тогын өндіретін машина Гидролиз – қосылыстың сумен немесе су иондарымен болатын химиялық реакциясы Еріту – сұйықтықты бөлшектерге бөлу Жану – жану процесі Жер суландыру – су шашқыштарды, сораптарды немесе құбырларды қолдана отырып ауыл шаруашылығы жерлерін сумен қамтамасыз ету Жұлдыздық өлшем – аспан денесінің жарықтығын өлшеуге арналған шкала Изотоптар – бір элементтің дәл өзіндегідей атом саны, бірақ массалық саны әр түрлі Индукция – бір дененің магнитті немесе электр өрісі өз ішінде өріс түзетін процесс Кварц – кремний мен оттегіден тұратын шыны тәрізді минерал Кен орны – мұнай немесе көмір секілді минералдарды жердің ішінде табиғи түрде топтау Климат – белгілі бір аймақта ұзақ уақыт бойы тұратын ауа райы Көпжылдық – екі жылдан астам өмір сүретін өсімдік Кристалл – атомдар немесе молекулалар белгілі үш өлшемді үлгіде орналасатын заттың қатты түрі Қазба – жерден қазып алынған тастақтар, минералдар немесе өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары Қалдық – қажет етілмеген материал Қорлар – табиғатта бар деп есептелетін, алайда әлі пайдаланылмаған мыс секілді ресурстар Қоршаған орта – ландшафт, тірі ағзалар және атмосфераны қосып алғандағы қоршаған аймақ Құбылыс – ғылыми жолмен бейнеленетін кез келген оқиға немесе жағдай Балалар энциклопедиясы Ғылым глоссарий

Алфавиттік көрсеткіш Балалар энциклопедиясы Ғылым Алфавиттік көрсеткіш Кремний 23, 43, 57, 58, 59, 109, Кристалдар 34, 36, 46 Күкірт 23, 43, 58, 65, 157 Күн қуаты 83 Күн элементтері 103 Кішкене бақа Қ Қайта қалпына келетін 132, 133 Қалдық 60 Қалдықтар 115, 156 Қан айналымы 53 Қан тамырлары 71 Қарын 17 Қатерлі ісік 126, 131 Қауіпті 8 Қоқыс тастайтын жер 128, 129 Қоректік заттар 14 Қосатомды 27 Қосылыс 26, 40, 41, 42, 43, 44, Құрама Штаттары 59, 76, 122, 124, 132 Құрғақшылық 126 Қырық буын 75 Қытай 63, 135 Л Ластану 83 Латекс 71 Ли, Тим Бернерс 115 Литосфера 46, 157 Локомотивтер 78, 79, 97 Люк 16, 18 М Магнитті өріс 104, 106, 107 Майлы 46 Майысқақ 20 Майкрософт 114 Маккарти Джон 115 Макромолекулалар 70 Мантия 87 Маржан 67 Марракеш 135 Масачусетс 115 Маталар 148 Медуза 16 Метан 42, 48, 49 Метереоидтар 117, 120 Микроағзалар 53 Микроскоп 148, 150 Мински, Марвин 115 Мицеллалар 51 Моллюска 67 Мономерлер 70 Морокко 135 Мөлдір емес 54, 59, 61, 80, 81 Мөлдір, түссіз 9, 30, 33, 46 Мұздықтар 126 Мұнай-химиялық 77 Мыс 20, 22, 33, 41, 53, 54, 57, 60, 61, 63, 106, 110, 111, 138, 157 Н Нанометрлер 37 Натрий 21, 27, 40, 45 Нейлон 71, 75 Никель 103, 104, 105 О Озон қабаты 126 Оқ-дәрі газдары 47 Оқ-дәрілер 63 Оқшауландырғыштар 33 Оқшауландыру 74 Омыртқа 19 Оңтүстік Африка 59 Органикалық 42, 43, 47, 130, 131, 133, 156 Ормандарды жою 126, 127, 156 От орындары 133 Ө Өзгерткіштер 55 Өлген 14 Өлшем 96 Өнеркәсіптену 126 Өнеркәсіптік революция 79 Өрттен қорғау құрылымдары 69 Өткізгіштер 20, 33 П Пайдалы жүк 122 Парниктік газдар 126, 127, 128, 132, 133 Паскаль 114, 154 Пентан 48, 49 Пестицидтер 130, 135 Пигмент 67 Плазма 118 Полимер 70, 71 Полимерлі материалдар 129 Полиэстр 71, 75 Призма 80 ,90, 91 Пропан 48, 49 Просома 17 Протондар 20, 26, 27, 45 Психология 10 Р Радиаторлар 60, 61 Радио микротолқындары 113 Радио толқындары 109 Радиоактивті 23 Реагент 40 Резеңке 33, 70, 71, 82, 108, 140 Ресей 76 Ресурс 115, 133, 156, 157 Рим 63 С С++ 114 Сал қылу 16 Сауд Арабиясы 76 Сәулеленулер 126 Себу 17 Сегіз жақты 46 Сергітетін заттар 69 Серіктер 113, 122, 123 Сингапур 135 Синтетикалық тыңайтқыштар Скальпель 62 Созылмалы 54 Соқтығыс 99 Сөл 53 Сперма 19 Стерлинг, Роберт 79 Суасты кемесі 87 Судағы өмір 126 Сіңір 74 Сірке қышқылы 43, 49, 64 Сіркесу 64, 100 Т Тазалағыш ұнтақтар 65, 66 Тазартқыштар 55, 108 Таңғыш зат 67 Тартылыс 116, 118, 123, 139, 140, 154 Тасқа айналған 67 Тасқындар 126, 135 Таяу Шығыс 77 Тебу 104 Темір 20, 22, 25, 33, 41, 43, 53, 56, 57, 58, 59, 62, 104, 105, 106, 146, 157 Теміржол 78 Темір үгінділері 104 Теңіз мұзы 126 Терилен 71 Теріс электрлі 24, 25 Толқын ұзындығы 90, 91 Толқындар 10 Томбо, Клайд 121 Тоңазытқыштар 106, 107, 129 Тот баспайтын болат 62 Тот басу 58, 62 Тотығу 58 Тотықтыру 68 Төзімді 58, 71, 75 Транзисторлар 108, 109, 115 Триглицеридтер 51 Троллейбустар 107 Турбиналар 55, 76, 89 Тұмандық 119, 120 Тұтылулар 10 А Австралия 7, 14, 135 Автомобильдер 77, 78, 88 Ағаш көмір 46, 47, 140 Ағзалар 12, 77 Ай модулі 125 Айыру 47 Акрил 75 Алкандар 48, 49 Алкил 51 Алкоголь 36, 43 ,47 Аллен, Пол 114 Аллотроптар 46 Алты бұрышты 46 Алтын 20, 22, 54, 55, 63, 108, 138 Амин қышқылдары 64, 65 Аморфты 46, 47 Ампер 102, 144 Аналитикалық 23 Антацид 67 Антибиотиктер 7 Апофермент 53 Арил сульфонаты 51 Арифметика 115 Арктика 126 Ас қорыту 53, 64 Аспан 116, 117, 120, 121, 138, 157 Астероидтар 116, 117, 119, 120 Атмосфера 65, 80, 87 Ацетатты жібек 43 Ащы 134 Ә Әуе кеңістігі 55 Әуе кемесі 75, 78 Б Бағалы тас 61 Байқоңыр космодромы 124 Бактерия 52, 68, 75 Бейорганикалық 42 Бензол сақиналары 48 Биологиялық ыдырайтын 51 Биомасса қуаты 83 Биоотындар 77 Биіктік 98, 124, 125, 156 Боксит 56, 57 Боросиликат 9 Брайтон, Джордж 78 Брусит 67 Булану 134, 156 Бунзен жанарғысы 9 Бунзен, Роберт 9 Бутан 48, 49 Бүгілмелі рычаг 97 Бүкіләлемдік желі 114, 115, 155 Бір рельсті теміржол 107 Біріккен Араб Әмірліктері 76 В Вакуум 55, 80, 98 Вакуумды сорғылар 55 Вашингтон 123 Вектор 96 Восток-1 124 Г Газ турбиналары 89 Галогендер 54, 58, 68, 69 Гальванометр 107 Гамета 19 Гардинер, Брайан 126 Гауһар 46 Гейтс, Билл 114 Гексан 48, 49 Генераторлар 55 Геотермалды қуат 83 Гербицидтер 131 Германия 63, 135 Гермицид 68 Гидро қуат 83 Гидродинамика 89 Гидролиз 51 Гипотенуза 149 Глинозем 108 Глицерин 51 Глюкоза 40 Голофермент 53 Графит 46 Грекия 63 Д Дала шпаты 108 Дәрі-дәрмек 7, 47 Джоуль 83, 87 Диализ 7 ДНҚ 27, 42 Дулл әуежайы 123 Дымқыл 14, 16, 17 Е Ергежейлі планеталар 117, 120, Ж Жанармай 78, 89, 133 Жану 76, 78, 79, 88, 89 Жанартау 10, 126 Жаңа Зеландия 135 Жарқырау 90 Жартылай түссіз 73, 81 Жарылғыштар 47 Жасанды клапандар 71 Жел қуаты 77, 83 Женева 115 Жер суландыру 127, 157 Жер сілкіністері 10 Жерлік планеталар 121 Жұмыртқалар 19 Жұпты бөліну 18 Жүк 122, 123 Жүрек соғысы 98 Жылтыраған 54 Жібек құрты 75 З Зарарсыздандыру құралдары 47 Зертхана 6, 8, 9 И Изомерлер 49 Индия 135 Инертті газдар 24, 43, 45 Инсектицидтер 69, 131 Интел 115 Иондану 24, 25 Ионды 42, 44, 45, 51 Иран 76 Ишихара, Шинобу 91 Иілгіш 20 К Кадмий 103, 108 Калория 87 Каротер, У. 71 Катал 52 Катализатор 51, 52, 53, 89 Катар 76 Катаракта 126 Кварц 108, 157 Кельвин 87 Кеннеди ғарыш орталығы 125 Кеңес Одағы 59 Киловатт 103, 139 Кларк, Артур 113 Клерк, Дугальд 78 Кобальт 104, 105 Койпер жолағы 121 Койпер, Джерард 121, 155 Кометалар 117, 120 Компакт диск ойнатқыштары Космонавт 125 Көбею 11, 14, 16, 18, 19 Көгеру 71 Көмірсулар 53 Көміртегі монооксиді 57, 88 Көпжылдық 11, 14

Балалар энциклопедиясы Түйісу күші 95 У Уильм, Альфред 63 Уэвель, Уильям 6 Улы 11, 43 Улы 131, 157 Улылық 42 Ультракүлгін 126, 157 Ү Үйкеліс күші 95 Үш атомды 27 Ф Фарингейт 87 Фарман, Джозеф 126 Фармацевтикалық 77 Фотожасушалар 103 Фотосинтез 40 Фунгицидтер 131 Фунгустар 52 Х Хаббл, Эдвин 148, 155 Халықаралық ғарыш станциясы Халькопирит 57, 61 Хирургиялық құралдар 62 Хлор 20, 21, 68 Хлорид ионы 45 Хлорофилл 22 Хош иістер 47 Хром 62 Ц Цельсий 58, 87 Ш Шанклин, Джонатан 126 Шапшаңдық 95, 96 Шардонне, Хиллэр 74 Шарлар 72 Швейцария 115 Шеміршекті 18 Шикі мұнай 77 Шөптер 130 Шөпті 19 Шықпа газ 78 Ы Ыдыстар 14 І Іш жүргізетін дәрі 67 Э Экзема 130 Экзоскелет 17 Экологиялық пайдалы 130, 140 Элеваторлар 107 Электрод 57 Эллиптикалық 117, 118, 120 Эмбрион 19 Эрозия 135, 156 Эскалаторлар 107 Этан 48 Эукариотты жасуша 12, 13 Я Ява 114 Ядролық реактор 55