Ә. Кекілбайұлы
Әбіш

Кекілбайұлы Ә.
Шығармаларының жиырма томдық толық жинағы.
Аудармалар. 20-том. – Алма­ты: “Жазу­шы”, 2013.–
376 бет.

Бұл томға жазушының арғы-бергі шетел әдебиеттерінен тәржі­
малаған аударма дүниелері енген.
ІSBN 978-601-200-422-9 (20 т.)
ІSBN 978-601-200-262-1 (ортақ.)

© Кекілбайұлы Ә., 2013
© “Жазушы” баспасы, 2013

ББК 84 Қаз 7-44
Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті
“Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару”

Ә. Кекілбайұлы
20-том

Ә. Кекілбайұлы
Карло Гоцци

Театрға арналған бес перделі
трагикомикалық қытай ертегісі.
Қ а т ы с қ а н д а р:
Турандот – Қытай ханшасы, Алтаумның қызы.

Алтаум – Қытай императоры.
Әділма

кө­ретін күңі.
Зелима

Скирина – Зелиманың шешесі, Барақтың әйелі.
Барақ

бұ­рын­ғы ұстазы.
Калаф

Ысмайыл – Самарқан ханзадасының бұрынғы ұстазы.
Панталоне – Алтаумның хатшысы.
Тарталья – бас ұлық.
Бригелла – паж бастығы.

Труффальдино – Турандот сарайындағы азбан құл­
дардың бастығы. Жендет.
Қытай Диуанындағы жеті ғұлама.
Сарайда қызметкер көп күң.

Азбанқұлдар.
Сарбаздар.

Аудармалар
Оқиға Пекин мен Пекин төңірегінде өтеді. Ке­йіп­
керлердің татарша киінген Әділма, Калаф және Барақ
пен Темірден басқасы тегіс қытай киімінде.

Әр жерде кекілдері жалбыраған түріктердің басы
шаншылған істік: найзалар андаған Пекин қақпасының
алды.

Шымылдық сыртынан Калаф шығады одан сәл кейін
қала қақпасынан Барақ шығады.

Құшақ жайып қарсы алар жан
Пекиннен де табылғаны-ау!

(қаладан шығып келе жатып)
Сенейін бе, сенбейін бе,
Кімді көріп тұрмын мен?
Калаф ханзада ма, япырау.

(Аң-таң боп)
Барақ!

Жап аузыңды, ұстап берме, өтінем.
Ал, айтшы өзің, мұнда қалай тап болдың?

Алдиярым, Астарханның түбінде
Қарақұрым қалың жауға шыдамай,
Қолыңыз кері қашқанда
Жұртыңызды зар қақсатқан тонаушы

Хорезмнің сұлтаны
Опты келіп ой-қырды.
Жарақат пен қасірет қоса қабат жайлаған
Жазған құлың Астарханға тығылды.

Сонда естідім Темір патша,
Мына сіздің әкеңіз және өзіңіз
Мерт болды деп ұрыста.
Көз жасымды көл қылып,

Хан сарайға жүгірдім.
Құтқармаққа Әлмазаны, асылзада анаңызды
Жолым бірақ болмады,
Кедергі бермей кеулеген,

Хорезмнің асып-тасқан сұлтаны
Астарханға қалың әскер қаптатты.
Енді мынау жау жайлаған шаһардан
Қашпас шара қалмады.

Сүйтіп, төрем, елден ел асып, жерден жер асып
Хасан деген қызылбас болып ақыры
Пекинге де жеттім-ау.
Осында бір сор-азапты әбден татқан

Аудармалар
Ақылды да, ақшаны да аяғам жоқ,
Алмас, асыл бәрін сатып
Түзеп бердім күй-жайын.

Іші жылып кетті білем,
Тұрмыс қостық екеуміз.
Бірақ, әлі жұбайыма да
Жөнімді дұрыс айтқам жоқ.

О бейшара Барақ емес.
Қызылбас Хасан деп жүр мені.
Сүйтіп сонда тұрып жатам,
Баяғы дәулет жоқ баста.

Бірақ, бүгін өшкенім жанып,
Өлгенім тіріліп, жоқ болды деп
Күдер үзіп жүргенде
Туған ұлдай мәпелеген.

Асыл тектім, уа Калаф ханзадам,
Сізді көріп жарылды ғой жүрегім.
Енді менен бақытты жан бар ма, сірә!
Айтыңызшы, ханзада,

Барақ атама менің атымды.
Анау сол бір қырсық шалып
Қара басқан қазалы күн
Астарханға қайтқанбыз.

Сарай барып, асыл заттың бәрін де алып,
Әлмаза, Темір – ата-анам,
Үшеуміз де қашқанбыз.
Жұрт көзіне көрінбей

Тас жастанып, мұз төсендік.
Шөлді кездік, тау жайладық,
Көрген азап шегі жоқ.

Ә. Кекілбайұлы
Қап тауында қарақшыға кез болып,
Әке-көке әрең зорға құтылдық.
Аш жаттық та, шөлдедік те

Не бейнеттің көрдік бәрін, не керек,
Бірде анамды болдыртқан,
Бірде арқалап кәрі әкені
Жүре бердік, жүре бердік.

Өзін-өзі өлтірмекке оқталған
Талай шықтым кәрі әкемнің үстінен.
Анам аштан бұралып, өлім қақы жатқанда
Тірілтіп алдым сан рет.

Сүйтіп жүріп жеттік
Жайық қалаға.
Мешіттің қыр көзін бағып,
Беттің арын бес төгіп

Көрінгенге қол жайдым.
Көшенің бойына, дүкеннің маңына
Түсіп қалған бейсаубат
Қатқан-құтқан нан болса.

Теңге болса жоғалған,
Теріп алып жалғадым
Ата-анамның өзегін.
О күн де бізге көп болды

Хорезмнің рақымсыз сұлтаны
Бір пәлекет хабар шашты тағы да.
Мүрдемізді таппаған соң еш қайдан.
Нанбай қойған, өлді деген.

Басымызға бәс тігіпті.
Кім апарса – қазына алады қарайған.
Елші салған патшалардың бәріне,
Түр-түсіміз екжей-текжей айтылған.

Білесің ғой сен өзің
Тәжі тайған патшаның

Аудармалар
Қара сіңір кедейден де
Су жүрек сорлы боларын.
Ол бейбақтан тәж бен таққа

Келер қандай залал бар!
Бізді іздеуге жарлық берген
Жайықтың та патшасы –
Құдай сақтап, шалып қалды құлағым.

Ата-анама жетіп кеп
Жасырын деп жалындым.
Екеуінің де көз жастары көл болды,
Пейіл болды екеуі де өлуге.

Досым, өзің білесің ғой, ондайда
Қанына қарайған адамды
Көріп айтып Тәңірінің
Басу оңай емесін.

Ақыры біз қаштық-ау
Жаңа тозақ, жаңа азапты
Тағы да талай көрмекке.

(көзіне жас алып)
Жетер осы, асыл тектім,
Тілімдеме мен бейбақтың жүрегін.
Темір патшам жұбайымен, ұлымен

Сонша қорлық көрді де.
Елден асқан кемеңгер,
Елден асқан мейірбан,
Елден асқан ержүрек

Асылзада әулет те
Тап болды де со күнге.
Айтыңызшы, патшамыз бен жұбайы
Бар ма мынау дүниеде.

Бар, Барақ, бар. Екеуі де тірі. Тыңда
Атадан асыл туғанның да
Күлді-көмеш күн кешер
Кер тағдырын айтайын.

Талағы тірі талмақшы емес тауқыметтен
Патша да пақыр құдіреттің алдында,
Жазмыштан озмыш жоқ деген,
Тобаның айтқанына жүрсе,

Салғанын көтерсе бұл пенде
Жетпекші ғой мұратқа.
Сүйтіп Кейқуат патша билеген
Хорасанға тап болдық.

Ата-анамды өлтірем бе,
Хан сарайға бардым да,
Қара жұмыс істедім.
Ұнатты ма, аяды ма

Онысын әлі білмеймін.
Салушы еді көз қырын
Патша қызы Әділма.
Қырағы қыздың жанары

Таныды-ау деймін тегімді.
Бір күні соның әкесі
Әлденеге бұлқан-талқан болды да
Боғдыханы Пекиннің Алтауммен жауласты.

Түтеп тұрды жұрт аузы
Сан тарапқа сабылтып
Сол соғыстың себебін.
Білерім тек жалғыз-ақ

Талқандалды Кейқуат.
Ойран болды әулеті,
Суға кетті Әділма.
Қорықтық та мынау жаңа ойраннан

Аудармалар
Хорасаннан безіп шықтық біз тағы.
Жалаңаяқ, жалаң бас зорға жеттік Барласқа.
Тағы несін айтайын,

Сүйтіп төрт жыл асырадым
Ата-анамды, әйтеуір
Жүк кеткен жоқ арқамнан,
Мұң кеткен жоқ жанымнан.

Жарар осы, ханзадам,
Көріп тұрмын үстіңізден сән киім,
Тастаңыз сол тауқыметті,
Айтыңызшы ал енді,

Жолды айтасың ба? Тыңда онда.
Барластың патшасы Әлімгер
Қаршығасын жоғалтты.
Мен ұстап ап, Әлімгерге апардым.

Кім екенімді сұрады.
Бүгіп қалдым сырымды.
Қап көтеріп, жүк тасыған
Қара табан жалшы едім дедім.

Рахымы түсіп патшаның
Ата-анамды алды Жебеуханаға.
Қайыршы мен ғарыпты
Бағатұғын сол үйде

Ата-анама бөлек күтім жасалды.
(жылап жібереді)
Солай, Барақ, патшаңыз бен ханшаңыз.
Жайлап жатыр ғарыптардың мекенін.

Ә. Кекілбайұлы
Біліп қойса бір күні
Асады-ау деп дарына.

(жылап)
Керең болғыр құлағым
Не естіп тұр, о тоба!

Сонда маған Әлімгер
Әмиян ұсынды мына бір.
(қойнынан әмиян шығарады)
Ат мінгізді астыма,

Шапан кигізді үстіме.
Ата-анаммен жылап тұрып қоштасып:
«Бағымды сынап көрейін,
Я бетпақ дүниеден бейбақ қалпым өтейін,

Не болмаса, ақыры дегеніме жетейін,
Әйтеуір, мынау өрім-өрім күйіммен
Көздеріне көрінбей», –
Дедім-дағы жол шектім.

Тізгініме жабысты,
Бірге жүрмек болды олар.
Бірақ, көкте Тәңірім
Ілескенін қаламады олардың.

Нәлет айтып Хорезмдегі залымға,
Атағымды жасырып,
Боғдыханның сарбазына кіруге
Келіп тұрған бетім осы Пекинге.

Тәңірім жебеп тағы да,
Тисе билік қайтадан
Қайтарамын кегімді.
Барақ, мынау қалаңда

Аудармалар
Қара нөпір халық көп –
Жатқан жоқ па той болып?
Қорқып едім мен мұннан

Табылмас деп баспана.
Әне бір үйдің әйелі
Қайырымды жан екен,
Алып қалды атымды.

Солай ма? Ашылыпты онда бағың,
Сүйкімді адам екен бір.
(Кетуге ыңғайланады)
Оралармын соңыра. Мұнша жұртты жинаған

Пекиндегі бұл не той?
Оны да бір көрейін.
Содан кейін Алтаумға жолығып,
Соғысуға сен үшін

Рұқсат бер деп сұрайын.
(Қала қақпасына бет алады)

Тоқта, Калаф
Көрмей-ақ қой сол пәлені,
Ол бір сұмдық оқиға.
Қатыгез тағдыр, ханзадам,

Қан майданға кепті айдап.
Естімеген бір пәле.

Жалғыз қызы Алтаумның
Туранбикені білмеуші ме ең.
Айдай ару болса да,
осыншама зұлымдықты істетіп,

Қан қасап қып қан қақсатып,
Жатқан жауыз сол өзі.

Хорасанда сондай бір
Естіп ем бейпіл әңгіме.
Айтушы еді Кейқуаттың баласы
Пекин барып, душар бопты

Адам көрмес ажалға,
Алтауммен соғыс содан шықты деп.
Қара халық қашанда
Мемлекет құпиясын білмек боп

Қайдағыны қаулатады да жүреді.
Ақылы дұрыс адамдар
Онысына күлгенмен,
Құлағына ілмейтін,

Алтауымның қызы Туранбике
Ажарын дәл бере алмай
Жазылған талай қыл қалам.
Оның суреті тарамаған

Астана жоқ жер жаһанда.
Сол Ханшайым тас жүрек
Еркектерді ит етінен жек көред.
Құда түсіп сол қызға

Болды босқа арам тер
Талай елдің патшасы.

Сандырақ.
Хорасанда естігенмін бұны да,
Сөзің аузыңда айт, Барақ.

Жоқ, сандырақ емес, шындық бұл.
Турандот – тақтың мұрагері емес пе,
Әкесі байғұс құдаласып талаймен
Тажды әулеттен күйеу іздеп көріп ед,

Қыңыр қызы қыстырмады құлаққа.
Байғұс әке өліп-өшіп сүйетін
Жалғыз қызын жылатып қалай ұзатсын.
Талай-талай соғысты да сол үшін,

Бәрін де соның жеңгенмен
Жасы болса кеп қалды,
Бір күні барып қызына
Сөз салыпты былай деп:

«Күйеуге шық, немесе
Мынау байтақ еліңді
Соғыстан сақтар жолды тап.
Өзім болсам қартайдым,

Сөз беріп ап сені айтқызған патшаның
Талайының көңілдерін қалдырдым,
Анттан тайып артынан.
Енді менің тілегіме құлақ ас,

Жанымдай жақсы көргенмен
Күйеуге шық, болмаса
Соғыс болмас жолды айт.
Сосын мейлің, осы мынау дүниеден

Қайтып өтсең – өз еркің».
Қыңыр қыз қырық құбылды,
Тулап та көрді бір ауық,

Ә. Кекілбайұлы
Жылап та көрді бір ауық,
Болмаған соң бәрі де,
Ыза буып ауырды,

Аузынан қалды ажалдың.
Қайтпады патша райдан.
Сонда барып сайқал қыз
Әкесіне дат қылды.

Тыңдаңыз енді тілегін
Сол сұмпайы перінің.

Ести-ести құлақты әбден сарсытқан
Сол баяғы ертек те.
Ол болса өзім айтайын.
Ханшайым дат қылады

Жар шаш деп мынау жаһанға
Егер анау алқасында Диуанның
Өңшең дана ортасында мүдірмей
Үш жұмбаққа бұл айтқан

Жауап берген Ханзада егер табылса,
Соған берем қызды деп,
Сол болады мұрагері тақтың деп.
Ал егер де таба алмаса шешуін

Басын шауып алам деп
Ант қыл дейді тобаға.
Осы шығар айтпағың,
Әбден мезі етіп болған ертегі.

Иә, осы.
Ертек болса құба-құп қой, Құдай-ау,
Ертек болмай тұрған жоқ па сор болып.
Хан кейіді ханшайымның датына,

Аудармалар
Бірақ анау сайқы сайқал өлекшін
Біресе жалынып-жалпайып
Біресе орғып, шалқайып,

Біресе ауырып жанталасып,
Көндірді көңілшек әкені.
Берілді ақыр сол бұйрық.
Қыздың ойы белгілі:

«Кім бар дейсің жүрген бүйтіп өле алмай,
Ондай адам табылмас,
Алда-жалда табылса,
Айыптамақ ханды кім,

Айтпадым ба жарлықта
Ант қылғанын Тәңірге.
Ант берілді жар шашылды.
Жақсы боп жатса арты оның,

Сендім сөзіңе. Жарлық айтылды!
Ал, бірақ, соған желігіп
Өлімге барар ханзада
Табылар ма екен дүниеде.

Көрмейсің бе, аналарды
(Қабырғадағы шаншылған бастарды көрсетеді)
Міне мынау зұлым қыздың
Жұмбағына жауап таппай

(таңырқап)
Сұмдық екен.
Сонда анандай зымиянға

Ә. Кекілбайұлы
Үйленем деп жан пида еткен
Жанықастар да бар болған-ау!

Калаф, қарғам,
Суретіне көзі түссе ханшаның
Ай дидарын бір көрсем деп
Пейіл болады өлімге де.

Есерің де, данышпан да
Естен танар оны көрсе.
Бүгін әне бүкіл халық
Самарханның ханзадасын

Қалай шаппақ, көрмек соны.
Ондай сұлу, ондай есті
Жайсаң жігіт көрген емес,
Бұған дейін бұл Пекин

Зар илейді Алтаумның өзі де,
Ал енді анау зымиян қыз
Күледі дейді миығынан.
(Құлақ тосады. Дабыл естіледі)

Естисің бе? Әне азалы күй тартылды,
Қазір енді шабады,
Тез кетпесем бұл арадан,
Шымырлайды төбе құйқам.

Ел естімеген әңгіме екен.
Сонда табиғат анамыз

Аудармалар
Бұл секілді не өзі жұртты сүймейтін,
Не рахымды білмейтін
Жаратқан-ау жүрегі мұз әйелді.

Әйелімнің қызы бар бір –
Туранбикенің күңі.
Соның кейде айтқандарын тыңдасаң –
Естіген құлақ нанғысыз.

Бұл Туранбике шынында да
Ұрғашы барыс сияқты.
Ұшынып тұран пәлекет.
Өзі сондай менмен, өзі сондай асқақ

Осыншама өршеленіп жүргені де
Астамдығы көрінеді.

Тап мынандай құбыжық
Диюлардан болмаса исі адамнан қалай ғана кезікпек.
Әкесі болсам мен егер,
Ондай қызды отқа асып қақтар ем.

(қала жаққа қарап)
анау көз жасына етегі толып
Еңіреп келе жатқан
Менің досым Ысмайыл –

(қаладан жылап шығып келе жатып)
Жан досым-ау,
Ханзададан айырылдым.
Зүлпұқары зұлматтың

Жалмағанша жайсаңымды,
Қимадың ба мына менің мойнымды.
(өксіп жылайды)

Соңдай тозақ ортасына
Жіберіп жүрсің қалай ғана..

Досым-ау, қасіретім әкетіп тұр
Бетке салық айтып тағы
Ауыртпашы жанымды.
Қарызы жоқ ханзаданың мойнымда,

Тар болды уақыт,
Патшаға хабар салуға.
Бастық емес ұстаз деген
Құл емес пе ханзадаға,

Айтқан тілді алды ма?
(жылайды)

Құдай салды, көнесің де
Бекем бол тек.
Ғұлама кісі сонша күйрек болар ма.

Қалай ғана жұбанайын,
Жанындай жақсы көруші еді,
Қалдырмаушы еді қасынан.
Қоштасарда айтқан сөзі

У тікендей тырнап барад кеудемді:
«Жылама, – дейді ол маған,
Мынау тас бауыр ханшаны
Құшпай тірі жүргеннен

өлгеннің өзі мың артық.
Әкеме мен айтпай кетіп қалып ем,
Кешіре көрсін онымды.
Айтар едім, жібермей ме деп қорықтым.

Көрсет деді сосын мынау суретті.
(қойнынан сурет шығарады)
Көргеннен соң мынандай асқақ аруды,
Оның өзі-ақ кеткенімді кешіріп,

Жылар дейді өзіңменен қосылып.
Соны айтты да мынау нәлет атқырды
Жүз қайтара сүйді кеп.
Сосын барып тосты басын балтаға

Шыққыр көзім шығып кетпей шыдады-ау,
Қан бұрқ етті, қақшып
Түсті мойнынан,
Ханзаданың ыршып кеткен кәлласын

Жалаңдаған қу жендет
Қағып алды қолымен,.
Одан әрі тұра алмай
Безіп шықтым қаладан.

(Суретті лақтырып тастап, аяғымен таптайды)
Нәлет атқыр, жат осылай.
Уа, Құдай, түсірсең егер қолыма
Туранбикені тап осылай таптар ем.

Ә. Кекілбайұлы
Патшама не деп барамын.
Қайтып көрмес Самарқан менің қарамды,
Жапан түзде жалғыз зарлап өлемін.

Естідім – бірақ қайранмын
Сиқыры бар соншама
Бұл не қылған сурет?
(Суретке тап береді)

(оны тоқтатып)
О тоба! Не істемексіз ханзада?

(жымиып)
Көрейін деп ем көп айтқан
Соншама сиқыр сұлуды.
(суретке жабысады)

(әзер тоқтатып)
Жо-жоқ, асыл ханзада,
Бұл сиқырды көргеннен
Пері соққан көп жақсы.

Жібер енді.
(оны итеріп тастап, суретті алады)
Дұрыс па есің өзіңнің,
Талай-талай аруларды көргенбіз,

Естен танбақ түгілі
Көз салғам жоқ көбіне.
Ажары асқан арудың
Өзіне бүлк етпегенде

Не істер деп ең бұл сурет?
Қойшы әрі. (Күрсініп).
махаббат емес – мақсатым.
Менің ойым басқада.

(жабысып, суретті қолымен қалқалайды)
Жалынамын. Қарамаңыз, ханзада!

(оны итеріп тастап)
Кетші әрі, есуас! Не көрінген өзіңе?
(Суретке әуелі таңырқап қарайды.
Бірте-бірте тесіле түседі)

Барақ, не көріп тұрмын мына мен?
Осындай нәзік жүзбенен
Осындай тұнжыр көзбенен
Мынандай ару ханшайым

Қатыгез деуге қанқұйлы
Қайтып ауыз барады?

Қу құлағым, керең болып қалсаңшы,
Естігенше бұл сөзді ханзаданың аузынан.

Ә. Кекілбайұлы
Асыл тектім, Туранбике бұдан да сұлу, бұдан да нәзік,
Оның айдай ажарын жеткізе алар шебер жоқ,
Ол рас, шындықты қайтып айтпаймын.

Ал, бірақ, осынау залым сайқалдың
Менмендігін, өрлігін, мекерлігін тас жүрек
Қан ішпесе қанбайтынын ындыны
Көрсете алар табылар ма қыл қалам!

Уа, мырзам, жітір әрі
Зәл-зәллаһи пәлекетті.
Жұта берме залым көріп заһарын,
Қап жүрерсіз уланып.

(суретке сүйсініп)
Қорқытпа босқа. Уа, мынау
Керме қас, уыз жанар, күлкі тұнған қызыл ерін,
Уылжыған жырын лебіз

Бәрін құшып сімірген жан,
Сонда қайтып болады арман?
(үнсіз қалады, сосын әлденеге бел буып)
Ал, Барақ, мен кіммін, ол аузыңнан шықпасын,

Бақ сынайтын шақ осы.
Я мынау он сегіз мың ғаламдағы
Ең сұлу қыз бен ең ұлы тақты
Түсіремін қолыма.

Я мынау ит сілікпе тірлікпен
Коштасамын біржола.
Онсызда әбден бітіп едім мезі боп.
Екінің бірі.

(Суретке қарайды)
Уа, періште үміт,
Сенің сиқыр жұмбағыңа
Құрбандық боп шалынуға әзірмін.

Аудармалар
Өзің жебе! Айтшы, Барақ,
Ең болмаса Диуанда әлгі,
Ажалымның аузында тұрып,

Көре алам ба ай дидарын
Бұл секілді перизаттың?
Қамалдың ар жағындағы берекесіз соғылған зар­
лы дабыл үні бірте-бірте жақындай түседі. Калаф

та тыңдап тұр. Қамалдың ішкі жағынан қолынан
қан тамшылаған қытай жендеті көтеріледі; ол
найзалардың біріне Самарқан ханзадасының басын
шаншады да, қайтадан ғайып болады.

Әуелі анаған қараңыз да,
Қайтыңыз мынау райдан.
Әне ыстық қан саулаған
Ханзаданың басы әлгі

Ал, жаңағы ғайып болған
Жендетіңіз сіздің де:
Осыншама сұмдық өлім
Шошытпай ма, япыр-ай.

Зұлым қыздың жұмбағына шешу:
Асыл тектім, сіздің асыл басыңыз
Ертеңгі күн ілінеді анау найзаға.
(Жылайды)

(басқа қарап)
Бақталайсыз бейшара! Кебіңді сенің кимекке
Құлшынтып тұрған не сиқыр?
Барақ, жаназамды осы қазір шығармақ па ең,

Ә. Кекілбайұлы
Ал, сынадым бағымды. Айтпа ешкімге
Менің аты-жөнімді.
Бәлкім көкте Тәңірім өзі

Бастап тұрған шығар бұған.
Мені мұнша азаптаудан жалығып,
Ата-анамды қуантамын бірауық
Деп тұрмасын кім біліпті тобаның.

Ал, егерде жолым болып,
Жұмбағын түгел шеше алсам,
Қарызың кетпес мойнымда.
Қош тұр, Барақ.

(оны тоқтатып)
Жоқ, кідірші. Ұлым менің ... Тәңірім-ай.,
Әй, бәйбіше, келші бері, көмектесші.
Мынау менің жас досымның

Турандоттың жұмбағын
Шешемін деп көңілі кетіп тұрғаны.

Не дейді, тоба!
Әлгі менің жас мейманым емессіз бе?
Ажалға сонша құлшынғандай
Не көрінді басыңызға?

Қайырымды бәйбіше,
Мені мұнша құлшынтқан

Аудармалар
Мынау аппақ ақ дидар.
(суретті көрсетеді)

Кім беріп жүр сізге бұны,
Бұл жексұрын суретті?
(Жылайды)

(жылап)
Осылай болды ойда жоқта

(босанып)
Хасан, қайырымды бәйбіше, менің атым
Және мынау әмиян – сізге сыйым,
Кайырын көргізсін тәңірім.

(Калтасынан әмиян шығарып, Скиринаға береді)
Көрсете алар ықыласым осы ғана.
Ал егерде, жағдай келсе,
Мынау азғантай қаражаттың

Шетінен қайыр, берерсіздер.
Тілегімді тілей жүрсін
Қайыр алған қарып-қасыр.
Қолдаушы ол, көкте Тәңірім,

Тоқта, балам, тоқта, кідір...
Есімің кім? ... Айтшы, Хасан

Ә. Кекілбайұлы
Өлім іздеп дедек қаққан
Мынау жомарт жас жігіттің
Аты кім?

Қайдағыны сұрамашы.
Ол шешеді жұмбақтарын
Үзе алмай тұрмын үмітімді.
Жүр, кеттік, бәйбіше.

Таратайық бұл алтынды
Қарып пенен қасырге
Көкте Тәңірім жебесін,
Жаназасын шығаруға жазбасын.

Алтын емес, қолда бардың
Баршасын да шашармын
Мынадай боздақ жолына.
Күйеуім байғұс қадірлейтін

Бір әзиз жан білем:
Шалам бәрін садақаға,
Үш жүз шөже, үш жүз балық
Қапелі ием Берджингузге

Ал қалған әмбиеге –
Барлық күріш, бар миуа.
Қабыл қылсын тілегімді
Қамқор ием Конфуций да!

Екі жағында екі биік есігі бар Диуан залы. Біреуі
Турандот ханшайымның сарайына, екіншісі оның әкесі
император сарайына бағышталған.

Труффальдино, Бригелла, азбан құлдар – бәрі қы­
тай­ша киінген. Труффальдино азбан құлдарына залды
жасаулауға әмір беріп жүр. Қытайы талғамда біреуін
сахна жаққа, біреуін оған қарама-қарсы екі тақ ор­

наттырады. Диуанның сегіз ғұламасы үшін сегіз сәкі
қойғызады. Өзі көңілді, ән сап жүр.
Бригелла кіріп, бұл ненің қамы екенін сұрайды.
Труффальдино император мен ханшайым ағзам

қатысатын Диуан мәжілісі шақырғанын айтады.
Тәңірі жарылқап, жол оңғарылып тұр. Тағы да басын
алдырғалы бір ханзада келіпті.
Бригелла осыдан үш сағат бұрын біреуі өлген жоқ

па еді дейді. Осындай тағылыққа мәз боп тайраңдап
жүрген Труффальдиноны сөгеді.

Ханзадаларды басыңды балтаға шаптыр деп зорлап
жатқан ешкім жоқ. Өз обалдары өздеріне т-с. с.
Ханшайым ағзам ханзадалардың жаны жаһанамға
жөнелтілген сайын сый береді. Сол үшін де қуанады.

Өз басы бұндай масқараға қуана алмайды. Хан­ша­
йымның мұнша қатыгездігіне төбе құйқасы шымыр­
лайды. Онан да тезірек күйеу тауып, мына масқарасын
тыймай ма, т.с.с.

Ханшайымдікі дұрыс, күйеуге шығып жын ұрып па,
т.с.с. Некеде не шапағат бар, Іш пыстырар бірдеңе, т.с.с.

Труффальдино бұлай демегенде не дейді, т. с. с.
Азбан құлдың неке несін алыпты.
ТРУФФАЛЬДИНО ашуланып:
Некеден неге қорықпаймын, некелескендер көбейсе,

жер бетінде Бригелла сияқтылардан аяқ алып жүре
алмас ең.
БРИГЕЛЛА (ашуланып):
Ал-ақсүйек т. с. с. Труффальдинодан не оңған сөз

шығушы еді; анасы күйеуге шықпаса, шұнақ құл өзі
қайдан шығыпты, т. с. с.

Бригелла өтірікті соғып тұр. Оның анасы күйеуге
шықпаған, ол өзі нұрдан жаралған.

Ол – азбан құлдар бастығы. Паж бастығы. Бригел­
ла аяғына оратылмай, өз шаруасын білсе екен. Бірақ
Пажадрды да қайдағы бір неке-мекені айтып, жолдан
аздырып жүрген шығар.

Бұлар дауласып болғанша, азбан құлдар залды жаса­
улай береді. Шеру үні шығады. Бұл Диуанға келе жапқан

Аудармалар
Алтаум, оның нөкері, ғұламалар. Бригелла ізет білдіріп
шығып кетеді, ал Труффальдино мен азбан құлдар
ханшайымның шашпауын көтеруге кетеді.

Шеру тартып әуелі нөкер, сосын сегіз ғұлама, сосын
Панталоне, Тарталья кіреді. Бәрі де қытайша киінген.
Алтауым – Қытайдың асыл киімін киінген сыйлы
қария. Ол келгенде барлығы да құлдық ұрып, тағзым

қылады. Алтаум шығады да, жолында тұрған таққа
отырады. Панталоне мен Тарталья екеуі екі жағына
барып тұрады. Ғұламалар өз орындарына жайғасады.
Шерудің үні өшеді.

Уа, игі жақсы құлдарым,
Қап тауындай қасіретті
Қашанғы тартам мына мен.
Жастайынан жардан ұшқан

Жаңағы бір ханзаданың
Жаназасын атқарып ем,
Сол тауқымет аз болғандай
Тағы келді біреуі.

Сорыма біткен сұмырай қыз!
Бұл сертіме тұрамын деп
Конфуцийге ант бергенше
Тілім неге кесілмеді?

Ол антымнан енді қайтып аттармын!
Қызымның анау отырысы
Қасарған жерден қан алып
Отқа түскен көбелектей

Ә. Кекілбайұлы
Келіп жатыр, келіп жатыр.
Мынандай сұм кесепатта
Қол ұшынды бере алатын

Алдияр тақсыр, не ақыл айтарымызды білмей аң­та­
рылып тұрмыз. Біздің елімізде бұндай заңға бола тобаға
ант қылмайды. Ондай заң да шығарылмайды. Онда
мынандай ханзада біткен алақандай суретке ғашық боп,

ару қыздын дидарын бір көру үшін басын балтаға тосты,
соның бәріне де жібімей, еркек атаулыдан теріс айнал­
ған сіздің қызыңыз Турандот ханшайымдай тентек қыз
шықты дегенді көрмек түгіл, естіген емеспіз. Мен байғұс

кездейсоқ кесепаттан елімді тастауға мәжбүр болғанша
баянсыз пәни ойламаған жерден сіздің хатшыңыздай
мәртебелі орыннан бір-ақ шығарғанша, мен қытайда
үш күннің ішінде алып кететін топалаңға мыңда бір ем

ұнтақ бар көрінеді дегеннен басқа, мұнда мұндай салт,
мұндай ант барын, мұндай бозбала мен мұндай қыз бала
да болатынын білген емеспін. Осы оқиғаны Венецияға
барып айтсам: «Суайт мырза, мұныңды балаларға айт»,–

Тарталья, әлгі бейбақ ханзаданы
Барып көріп шыға алдың ба?

Барып шықтым, алдияр. Ол осында, сарайдың шет­
тен келген меймандар түсетін бөлмесінде жайланып
жатыр. Мен оның сымбатты тұлғасына, әдемі өңіне,
арғы-бергіні барлаған ақылды сөзіне қайран боп кеп

Аудармалар
тұрмын. Өмірімде тап мынандай сүйкімді адамды
көрген емеспін. Сүйсінгенім сонша, сондай сұлу, сондай
жас ханзада мұнда қасаптың малындай қыршынынан

қиылғалы келді-ау деп қабырғам қарс айрылып тұр.
(Жылайды).

О, қасірет, қасірет!
Берілді ме әлгі
Көктің түсіп рахымы,
Залым қыздың сауалына

Жауап тапсын жас жігіт
Деп шалынған құрбандық?
Одан дауа болмай тұр ғой, әй бірақ.

Алдияр құрбандық айтудан қамы жоқ. Көкке жүз
өгіз, күнге жүз жылқы, айға жүз доңыз шалынды.
(Жүзін аударып). Бірақ, мынау хан сарайдың үлде-
бүлде құшқанасының қызыл қасабынан не қайырым

ТАРТАЛЬЯ (жүзін аударып). Сол құрбандыққа
осы доңыз ханшайымның өзін шалсақ, мына азаптан
құтылар ек.

Ханзаданы кіргізіңдер ендеше
(Нөкердің бірі шығып кетеді).
Райдан қайт деп көрейін.
Қасіреттен ауызыма сөз түспей,

Мүдіріп қалар кезім болса,
Онда Диуан ғұламалары,

Ә. Кекілбайұлы
Онда жайсаң уәзірлер,
Өздерің демеп жіберіңдер.

Оған жетіліп болдық қой, алдияр. Аузымызды қанша
ауыртқанмен, пайда жоқ, өңшең бір күрке тауықтай
кеңірдегін пышаққа төсеп тұрған біреулер.

Немене? Мынау иттің жұмбағына жауап табар деп
пе едің? Кешірерсің, төреміз.

Әлгілер мен күзет қоршаған Калаф. Калаф тізесін
бүгіп, бас иіп тағзым етеді.

Басыңды көтер, батыл жігіт.
Калаф тұрып, тағзым етіп, ақсүйекке тән асқақ
қалпы залдың ортасына, екі тақтың арасына барып,
көрушілерге бетін беріп тұрады.

(Калафқа зер сала қарап ап – қасындағыларға)
Жігіттің шын жайсаңы емес пе?
Қайтып қана қайыспасын қабырғам!
Әй, бақытсыз, елің қайдан?

Аудармалар
Алдияр, рұқсат болса,
Аты- жөнімді айтпасам деп ем.

Тегің менен сүйегіңді жасырып,
Қалай менің қол созасың қызыма?

(маңғаз)
Бұл сөзім хақ, сүйегім ақ.
Ақ патшаның ұлымын,
Тәңіріне жазып, тылсым кетер күн болса,

Тегім менен жөнімді
Өзім-ақ айтып берейін.
Тамырымда ханзада қан ақпаса,
Осынша ұлы әулетке

Қол созардай көрініпті маған не?
(тағзым етіп)
Атамасқа аты-жөнімді
Болар ма екен рұхсат?

(қасындағыларға)
Сөзі қандай зиялы!
Ажалға қайтып қияйын.
(дауыстап)

Ал, ендеше
Бәрін шешіп жұмбақтың,
Қара сүйек біреу болсаң қайтпекпін.

(сөзін бөліп)
Сіздің жарлық хан тұқымға арналған

Ә. Кекілбайұлы
Тәңір жебеп, жеңіп шықсам осыдан
Қарасүйек жүзіқара болсам мен,
Ай балтадан аяйтұғын басым жоқ,

Шаптырыңыз да, лақтырыңыз ит-құсқа.
Пекинде бір адам бар.
Сол айтар менің жөнімді.
(тағзым етіп)

Ата-тегім айтылмасын,
Өтінемін тағы да, сауғам болсын сұраған.

Қабыл қылдым сауғаңды.
Келбетің мен сөздеріңе сенейін.
Бірақ, сен де рахымды бол, ендеше
Мына тұрған биік тақтан қол жайып

Салатұғын қолқам бар.
Айбалтаға тоспа алтын басыңды,
Қайтшы мынау райдан.
Онсызда мен жарылқайын өзіңді,

Жартысын берем елімнің,
Жаман айтпай жақсы жоқ,
Көз жұмылып кететұғын күн болса,
Мен де бардың бәрі түгел сенікі.

Өтінбе тек, төк деп маған қаныңды.
Қапияда қателесіп бір рет,
Халқыма мынау болдым әбден қарабет.
Батыр жігіт, ая мені,

Көз жасымды төктірмеші мүрдеңе.
Мандайыма сор боп біткен анау бір
Зымиян қыз бен сондай сұмды тудырған
Мына мені

Қарғысына қалдыра көрме халықтың
(жылайды)

Алдияр тақсыр! Қасіретіңізге қайысады қабырғам,
Сіздей әке, мұндай зұлым қыз өсірді дейтін кім
Жалғыз қызын жақсы көрсе жанындай,
Дүниеге көрген жұрттың есі кеткен айдай

аузы, күндей көзі сұлу қызды сыйласа –
Онда тұрған не кінә.
Мейіріңізге рахмет мың да бір.
Менен басқа қайран жоқ.

Тәңірім мені Туранбикені құштырып
Бақытты етпек болмаса
Туранбикесіз көк тиындық құны жоқ
Ит тірліктен біржолата құтқармақ.

Я ажал, я Туранбике
Сөз осы.

Құлақ асшы асыл тектім, аяулым, қалаға кірерде
қабырғадағы көп басты көрдіңіз ғой, содан аян болма­
ды ма бәрі де. Теке лақтай текке өліп, мына бізді зар
еңіреткен не мұрат? Біліп қой, ханшайымның айтатұғын

жұмбағын, сіз түгілі Чингарелло сәуегейдің өзі де шеше
алмайды. Шадыр ханшайым айтқан сөздің мәнісі кімнің
шешімі дұрыс, кімдікі бұрыс соны анықта деп қойған
Диуанның мынау талай кітапты тауысқан ғұлама

біздердің өзіміз кейде жетіп, кейде жетпейміз. Жұмбағы
да жұмбақ сықылды емес. «Қарны темір, ішегі бөз» –
дегеннен не түсінесің: Ұдайы бір соны жұмбақ шетінен.
Егер өзі шешуінің не екенін егжей-тегжейлі хат жазып

беріп отырмаса, мына ғұламалар да бастарының қайда
қалғанын білмес еді. Балам, басың аманда барып тұр.
Аяймын. Жақсылық тілеген адамның айтқанына құлақ
асар болар. Бүйтіп қасарыса берсеңіз, сіздің басыңыздың

Ә. Кекілбайұлы
қора сыпыратын қайыршыға берер қарабақыр құрлы
құны болмай қалады.

Кария, ақыл айтып,шаршамаңыз босына
Я өлім, я Турандот сөз осы.

Туранбике, Туранбике деп қасарыса беретінің не,
қарағым-ау, түсінсеңші жөн сөзге. Мұнда жұмбақ
шешкенде бал құйылған тәтті миуаға бәс тігіп отырған
ешкім жоқ. Басыңды тігіп келдің ғой, ұқсаңшы. Басқа

айтып жатар ақылым жоқ. Осы да жетер. Басыңмен
ойнап тұрсың, балам. Алдияр тақсыр сен үшін күнге
жүз жылқы, көкке жүз өгіз, айға жүз доңыз, жұлдызға
жүз сиыр құрбандық шалып алдыңа жығылып отырса,

қасарыса бересің. Тіпті дүниеде Туранбикеден басқа
әйел құрып қалған күнде де, мынауың үлкен ақымақтық.
Кешір, әрине, ханзадам. Саған жаным ашыған соң, жа­
рылып айтып отырмын. Бастан айырылудың не екенін

Көп сөйлеп кеттің сен тіпті.
Я өлім, я Турандот. Екінің бірі.

Жанықас! Тат, ендеше
Құмар болсаң, қу ажалдың дәмін
(нөкердің біріне)
Келсін деп айт ханзадаға.

Жұтсын жаңа құрбанының қу басын.
Нөкердің бірі шығып кетеді.

(жан-жағына)
Тәңірі, тоба! Өзің қолда.
Көркін көріп, естен танып қалмайын.
Ақылымнан алжасып, жанталасып жүрегім,

Демім бітіп, талып түсер түрім бар.
(маңындағыларға)
Киелі диуан, таразысы тағдырымның.
Махаббаттан ғарып болып,

Көзсіз тұрған көбелегіңе
Мейірім қыл, кәріңнен қаш.

Барабан дабысы араласқан шерулі күй естіледі.
Иығында қайқы қылыш Ятаганы бар Труффальдино
мен әтектер шығады. Оларға ілесе тамбуран қаққан
күңдер келеді. Одан соң бетіне перде жапқан екі күң

көрінеді: біреуі татардың асыл киімін киген (ол –
Әділма), екінші қарапайым қытайы киімде (бұл – Зели­
ма). Оның қолында жабық хаттар салынған кішкене
табақ. Труффальдино мен әтек Алтаумның алдына

барып маңдайларын жерге тигізе тағзым етеді де
қайта тұрады. Күңдер қолдарын маңдайына апарып,
тізелерін бүгеді. Үстінде асыл қытайы киім, бетінде
перде, тәкаббар асқақ Турандот кіреді. Ғұламалар мен

уәзірлер маңдайларын жерге тигізе жығылады. Алтаум
тағынан тұрады. Туранбике қолын маңдайына апарып,
әкесіне тағзым етеді. Сосын тағына барып отырады.
Зелима сол жағына, Әділма оң жағына барып тұрады.

Туранбике кіргенде тізе бүгіп, тағзым еткен Калаф
қазір оның бетінен көз алар емес. Бәрі де орындарына
барып жайғасады. Труффальдино өзіне лайық бірнеше

Ә. Кекілбайұлы
күлкілі дәстүрлі қимылдар жасап, Зелиманың қолынан
хаттары бар табақты алып, ғұламаларға таратады,
бұндайдағы қытай салттарының бәрі тетеліп, тағзым

етілген соң шығып кетеді. Осы үнсіз салттардың
тұсында музыка шеру тартып тұрады. Труффальдино
кетісімен Диуан залы жым-жырт бола қалады.

Алтаум, Қалаф, Панталоне, Тарталья, Турандот,
Зелима, Әділма, Ғұламалар, нөкерлер.

Шашылған бас шалқыған қан
Елең қылмай бірінде
Жұмбағымды шешемін деп
Өліміне өзеуреген

Қызым, міне алдыңда тұр.
(Диуан залында аң-таң боп тұрған Калафты көр­
сетеді)
Тозағыңды төндірмей-ақ,

Жараламай жан жүрегін
Шашы ағарған сорлы әкеңнің
Қол ұстасып қосыла салар
Жайсаң боздақ бұл өзі.

(Калафқа қарап қойып, Зелимаға сыбырлайды)
Зелимажан, шынымды айтсам
Мынау сынға келіп жатқан

Аудармалар
Көп жігіттің ешбіріне
Көзім түсіп, көңілім бірін
Көрмеп еді.

(сыбырлап)
Жетер осы қырғаның да,
Енді бұған жеңілдеу үш жұмбақ бер.

(маңғаз)
Мұны айтуға аузың қалай барады?
Жер жаһанды тітіреткен даңқымды
Желге ұшыр дегенің бе бұл сенің.

(Қалафқа тесіліп қарап отырады да, жүзін аударып
әкетеді).
О Тәңірім! Не көрінді көзіме
Мынау әлгі Хоросанда

Әкем Кейқуат тірісінде
Құл болған жігіт емес пе?
Ханзада боп шыққаны ма?
Жүрегім еріп жүре бергеннен

Ханзадам, қайт райдан,
Тәңірім куә –
Мен тасбауыр деген лақап өтірік
Исі еркекті сүймейді, рас, суханым,

Ә. Кекілбайұлы
Жаман еркектің кез келгені
Талтаң басып жүргенде,
Емін-еркін жүрместей

Олардан нем кем болыпты?
Тасбауырлыққа тағы да айдап қайтесің,
Хан басыммен жалынам,
Қайт райдан, ханзада.

Көктің өзі көреген қып жаратқан, –
Сынамай-ақ қойсаң қайтты
Тәңірінің қиған маған сыйын сол.
Диуанның алдында аяққа баспан арымды

Жеңілер болсам осыдан,
Жүрмеймін мен жер басып.
Кештік етпейді әлі де,
Қайт райдан, ханзада,

Жұмбақ бермей-ақ қояйын.
Бұл сөзіме көнбес болсаң, осыдан,
Иманыңды үйіре бер ендеше.

Осынша әуез, осынша көрік,
Осынша ақыл, осындай жүрек
Қалай сыйған бір әйелдің басына.
Бұндай жанға, пида етпей,

Қу басынды қайтпексің.
Қу екенсің, Туранбике,
Осынша ақыл-көрікпен,
Шалқаяр болсаң осылай

Жұртта қайтып ес қалсын?
Мынау бейбақ көкіректе
Біреу емес шыбын жаным жүз болса,
Жүзін де қиям сен үшін,

(Туранбикеге сыбырлап)
Тәңір жарылқасын,
Жұмбағынды айт жеңілдеу,
Бұдан артық таба алмайсың теңіңді.

(жүзін бұрып әкетіп)
Жігіттің неткен жайсаңы,
Арман, сірә, болар ма
Бұны құшқан әйелде.

Ханшайым кезде қалайша мен білмедім,
Бұл жігіттің асылзада екенін
Шіркін-ай енді түссе қолыма,
Не де болса, тіктім басты осыған.

(Туранбикеге сыбырлайды)
Асылзадам, алтын бастың қадірі
Естен шығып кетпесін.

(қысылып жүзін бұрып әкетеді)
Сонша жаннан жаңғыз бұған
Ет жүрегім елжіреді.
(бойын жиып)

Жоқ, қайдағыны қайдан ойлап отырмын.
(Калафқа қарап)
Ал, жанықас әзірлен.

Ә. Кекілбайұлы
Я өлім, я Туранбике –
Екінің бірі

Ендеше,
Оқыңдар анау қорқынышты жарлықты,
Жігіт өзі естісін де, ақ жанынан түңілсін.
Панталоне қойнынан жарлық жазылған кітапты

алып сүйеді. Әуелі көкірегіне басып, сосын маңдайына
ти­гізіп Тартальяға ұсынады; ол әуелі жерді сүйіп,
құл­дық ұрады, сосын кітапты қолына алып, дауыстап
оқиды.

«Ханзада біткен Туранбикеге
Сөз салуға қақы бар.
Алқасында Диуанның
Ханшайым айтқан үш жұмбақты

Шешіп берсе үйленеді.
Шеше алмаса жер құшады
Балтасынан жендеттің.
Хан Алтаум бұл сөзінде тұруға

Конфуцийге ант етті».
Тарталья оқып болған соң, кітапты сүйіп, көкірегіне,
маңдайына тигізіп, Панталонеге қайтарады; ол әуе­
лі жерге жығылып, кітапты алады, сосын орнынан

тұрып, Алтаумға ұсынады; Алтаум әуелі қолын
көтереді, сосын кітаптың үстіне қояды.

Аудармалар
Уа, тақсірет заң! Сені бұлжытпай орындауға
Конфуцийге ант етемін тағы да.
Панталоне кітапты қойнына тығады. Диуан жым-

(салтанатты үнмен)
Айт ендеше, шаршамайтын, талмайтын
Қаласы жоқ, даласы жоқ бармайтын,
Көрсін қанша жеңіліс пен жеңісті

Бірін де елеп, назарын еш салмайтын,
Дидарына қараған жұрт үмітпен,
Дүниенің барша өзегін жібіткен,
Тең келетін ештеңе жоқ шеніне

Көріп тұрып, ұстамайсың қолыңа
Тапқыш болсаң таба қойшы, оным не?
(Отырады).

(Аспанға қарап, ұзақ ойланып қалады, сосын қолын
маңдайына апарып, Турандотқа тағзым етеді).
Жұмбақтарыңыз болса осындай басқа да
Тентек ханша, болғаныңыз масқара.

Ендеше, шаршамайтын, талмайтын
Қаласы жоқ, даласы жоқ бармайтын,
Көрсін қанша жеңіліс пен жеңісті
Бірін де елеп, назарын еш салмайтын,

Дидарына қараған жұрт үмітпен
Дүниенің барша өзегін жібіткен,
Тең келетін ештеңе жоқ шеніне,
Көре тұрып, ұстатпаса қолыңа

(қуанып)
Тарталья, тапты жігіт!

(Бірінші хатты ашып көріп, бәрі қосылып).
Тапты, тапты – Күннің көзі.

(қуанып)
Ұлым, көк қолдасын өзіңді

(Жүзін аударып әкетіп).
Жебей көр, Тәңірім.

(Жүзі аударып әкетіп, қобалжып).
О жаратқан,
Жар қыла көрме Турандотқа,
Онда өмірден баз кештім.

(Жүзін аударып әкетіп, ренішпен)
Жеңбекші ме бұл мені,
Асырмақ па ақылын,
Жоқ, жеңдірмеспін ешқашан.

(дауыстап)
Тыңда есуас, тағы да айтам бір жұмбақ.
(орнынан тұрып, байсалды дауыспен)

Аудармалар
Жаһанда бір ағаш бар,
Ондай ағаш басқа жоқ,
Одан асқан кәрі жоқ,

Одан асқан жас та жоқ.
Іші қара, сырты аппақ,
Жапырағы солмайды.
Басқа ағаштың басында

Жапырақ ондай болмайды
Сонда барып таусылады
Адамның да ғұмыры.
Тапқыш болсаң, тапшы кәні,

Не демексің бұнымды?
(отырады)

(сәл ойланған соң, тағы да тағзым етіп)
Асқақ сұлу ашуланба,
Жауап әзір жұмбағыңа.
Өзі кәрі, өзі жас,

Сонда барып құласа
Мойындағы Ғазиз бас
Бітсе оған жапырақ
Іші қара, сырты ақ.

Қарасы – түн, ағы – күн
Ханшайым, ғафу етерсің,
Жыл болды ғой – бұл ағаш

(қуанып)
Тарталья, тапты, тапты тағы да!

(Екінші хатты алып, бәрі қосылып)
Дұп-дұрыс: жыл екен

(теріскіне сыймай, бетін бұрып әкетіп)
Тағы айырылып қалам ба?
(Турандотқа сыбырлап)
Асылзадам, алтын басың қор болды,

(сыбырлап, ызғармен)
Жап аузыңды
Мен жеңілгенше
Бұл адамзат құрып бітер,

Бұл дүние шіріп бітер.
(дауыстап)
Тыңда, есер есуас
Қасарысқан сайын сен,

Қарайта түстің қанымды.
Жоғал енді. Әйтпесе,
Ақырғы менің жұмбағым
Ажалың боп табады.

Аудармалар
Қаһарыңнан қайта алман,
Бәрісібір,
Рахымыңнан қалар болсам мақұрым,

Уа, ұлым, райыңнан қайттағы.
Сен де, қызым, бітір енді жұмбақты.
Саған, қарғам, бұдан артқан жұбай жоқ.

(ашуланып)
Маған жұбай болмақ па бұл?
Айтам тағы бір жұмбақ,
Болсын заңның дегені.

Алдияр тақсыр, қапаланбаңыз,
Я өлім, я Турандот –
Екінің бірі

(ыза боп)
Өлім болса керегің, саспа өрем қабарсың.
(орнынан тұрып, байсалды дауыспен)
Айт ендеше, бір сұлу аң, төрт аяқты, қос қанатты

Ашуланса жан шыдатпас, аппақ, әділ махаббатқа
Дүниені тітіреткен. Өзі маңғаз, өзі асқақ
Төрт аяқпен көк мұхитты тепкілеген,
Тырнағымен тауды бұрып, бауырымен жер тіреген

Байтақ қырға Феникс құс қанат қаққан
Көлеңкесі ырыс шашқан.
(Жұмбақты айтып болып, Калафты естен тандыру
үшін бетіндегі пердесін жұлып алады)

Ә. Кекілбайұлы
Әуелі қара бетіме, Жаңағы не аң?
Тапқыш болсаң, соны тап,
Таба алмасаң, өрем қап.

(Есі кетіп)
Неткен көрік, неткен ажар!
(Көзін басып, қалт тұрып қалады)

(абыржып)
Сасқалақтап қалды-ау бұл
Ұлым, саған не болды?
Жина есіңді тезірек!

(Қиналып). Шыдай алар емеспін,
Басым айналып барады.

(Жүзін аударып әкетіп):
Бозбала, болдың менікі
Кұтқарады өзіңді
Менің адал махаббатым.

ПАНТАЛОНЕ (абыржып):
Жи есіңді, қарағым! Қылар қайран бар ма бізде. Осы
бала басын құртып ала ма деп зәрем жоқ.

Ұлық мансап болмаса, қашып шығып ас үйге, жү­ре­
гімді басар ем.

Мерт болдың міне, бейшара,
Өз обалын өзіңе

(есін жиып)
Туранбике, қапияда көзім түсіп ажарыңа,
Абдырап қалдым азырақ,
Женілгем жоқ бірақ та.

Уа сен төрт аяқты аң, қос қанатты хайуан
Жер мен суды түгел билеп
Әлемге айбат шегетін,
Он сегіз мың бұл ғаламға

Қанатың ырыс төгетін,
Ол сенсің, уа, жаңа Феникс,
Ашулансаң әділетке құмарсың
Дәу де болсаң, бұл абзал аң –

(таңырқап)
Уа, көсегең көгергір, бұдан әрі шыдап тұрар дәрмен
жоқ.
(құшақтауға ұмтылады).

(Алтаумға)
Уа, уа Алдияр!

(үшінші хатты ашып, бәрі қосылып).
Адрия арыстаны. Дұп-дұрыс.

Ә. Кекілбайұлы
Халықтың қуанышты айқайы, көңілді музыка сазы
естіледі. Турандот тағына талып түседі. Зелима мен
Әділма оның есін жимақ боп әуре.

(Жүзін бұрып әкетіп).
Махаббатым, шынымен,
Тағы да опат болды ма?

Озбырлығың бітті осымен, ал қызым,
Келші менің құшағыма, ханзада!
(Калафты құшақтайды).
Туранбике сол арада көзін ашып, тақтан атып тұ­рады.

(терісіне сыймай).
Тоқтатыңдар. Жар бола алман бұл адамға,
Тығыз болып уақыт,
Қапым кетті бұл жолы.

Басқа уақыт белгілеп,
Тағы берем үш сұрақ.

(сөзін бөліп).
Жетер енді, есуас қыз,
Ендігі сөзің мақұрым,
Қатал заңның орындадың дегенін,

Ғафу етерсіздер. Енді жұмбақ та, асқабақтай қыр­
қылған бас та тиылсын. Мына бала шешті бәрін. Заң­ның
дегені болды. Енді дұрыстап тойды өткізелік. (Тар­
тальяға). Солай емес пе, бас ұлық?

Заң бұлжытпай орындалды.
Енді даулы ештеңе жоқ.
Ғұлама мырзалар, не айтар екен?

Кәне кеттік храмға,
Бейтаныс жігіт сонда барып
Жөнін айтсын біздерге.
Ал, әулиелер...

(жалынып):
Әкежан, тоқтаңызшы азырақ...

(тізерлеп, етегіне жабысады).
Әке мені сүйетінің шын болса,
Өлтірмесең бауырыңа біткен жалғызды,
Өзгерт мынау әміріңді.

Масқара болар жайым жоқ.
Өлейін мен өл десең,

Ә. Кекілбайұлы
Бірақ, мынау асқақтаған неменің
Бас ие алман алдында,
Жар болмаймын мен бұған,

Бас ұрғанша етегіне еркектің,
Көрпесіне кіргенімше күң болып,
Кебін киіп қара жерге кірейін.
(жылайды).

(ашуланып):
Қасарған жерден қан алатын тағы қыз,
Тыңдамаймын сөзіңді.
Уәзірлер, жүр кеттік.

Басыңды көтер, байбатша қыз,
Тәңірісі жүрегімнің!
О, алдияр тақсыр, жалынамын,
Өзгертіңіз әміріңізді,

Қан жылатып біреуді
Тапқан бақтан не опа?
Мен емініп, ол тебініп тұрғанда
Махаббаттан қайыр не?

Ау, тас пен мұздан жаралған,
Тақсыретке біткен әлекшің,
Сенің-ақ болсын дегенің
Жұбайлықтан бас тартам.

Біліп қой, бірақ
Ит жыртқандай жырым-жырым
Жүрегімді көрсең сен,
Аяр едің өзің-ақ.

Қанымды ішпей қанбас бұныңды,
Уа, алдияр, тағайында тағы сын.
Бәрісі бір, бұл тірлікте енді қандай опа бар?

Әрі ырғасып, бері ырғасып
Бас қатырар дәнеңе жоқ.
Сөз бітті.
Кеттік храмға

(ашынып)
Кетсек кеттік храмға
Тәңірі алдында ант етем,
Қара жерді енді қайтып баспаймын.

Өлем дейді!
Алдияр тақсыр, ханшайым,
Екеуіңізге бір тілек –
Ендеше ертең осында,

Диуанның алдында
Асау қызға мен де берем бір сауал.
Қайыр сұрап қол жайып,
Тамақ үшін бір асам

Арса болған арқа еті,
Борша болған борбайы,
Өліп-талып дегеніне жеткенде
Талағына тағы да кеп тай тепкен

Атасы Ханзада бар... кім, аты кім?
Айт ертең осы сарайда
Таба алмасаң осыны,
Обалына қала бермей бейбақтың

Көкірегіне теппесің.
Тауып кетсең егерде
Қанын іш те, басын жұт
Қайтар ма екен араның?

(жүзін бұрып әкетіп)
Басталды тағы тауқымет.

Келісе алман мен бұған,
Мен тараптан пұрсат жоқ,
Бұзылмайды әмірім.

(тізерлеп)
Алдияр тақсыр, аясаң мендей пақырды,
Жұбат анау зар илеген қызыңды,
мынау қан жылаған бейбақты.

Тарқатпайын таққа мінген
Тарпаң қыздың басындағы базарын.
Елден асқан көреген қыз көрінед,
Айтып берсін жұмбағымның жауабын.

(жүзін бұрып әкетіп)
Мынаған қайтып шыдармын
Табалап тұр ол мені.

Алжасқанбысың?
Не айтып тұрсың?

Аудармалар
Оған біткен неткен ақыл...
Жарайды, сынасақ тағы сынайық,
Егер қызым жұмбағыңды шеше алса,

Берем басыңа бостандық.
Сен де жөнел жайшылықпен
Қашанғы мен зарлай берем.
(Калафқа сыбырлап).

Ер соңымнан...
Не істегенің бұл, есуас?
Тағы да шеру тартылады. Нөкерін, Ғұламаларды,
Панталоне мен Тартальяны ерткен Алтаум мана өзі

кірген есіктен шығып кетеді.
Турандот, Әділма, Зелима, Труффальдино, азбан
құлдар мен күңдер тамбурын тартып есіктен шығады.

Жетер енді! Айтқандарың көкейіме қонбайды.
Өз көңілім меңзеп отыр өзгені.
Бейсаубат жүрген падиша
Меңдеп алды дерт болып

Менменсіген мекер қызға мына бір
Шыдай берем қашанғы?!
Міне, бес жыл кеудемді

Аудармалар
Сәл кешіксең, құрыдық,
Тыңдайыншы не дер екен?
(Жасырынып).

Зелима, шыдай алар емеспін,
Бағанағы масқараны ойласам,
Өзегімді өртеп барады өрт жалын.

Падишам,
Бұнша сұлу, бұнша абзал
Бұнша ғашық жігітке
Бүлк етпей ме бүйіріңіз?

Қайдағыны айтпа, әрі...
Айтуға да ұят-ау,
Осы жігіт көкірегіме
Бұрын-соңды мен білмеген

Бүлік салды тосын бір,
Қалтыратқан қаңтар ма әлде,
Жалындатқан жаз ба, жоқ па,
Біле алмадым, бойым дал-дал.

Жоқ, жоқ, не айтып кеттім мына мен.
Атарға әттең оғым жоқ,
Масқара қылды ғұламалар алдында.
Жер-жаһанға түгел жетіп ол хабар,

Ә. Кекілбайұлы
Не ақылың бар, Зелима!
Әкем ертең ғұламалар алдында
Шеше алмасам манағы айтқан жұмбағын,

Табан асты той жасатпақ түрі бар.
Қайыр сұрап қол жайып,
Тамақ үшін бір жұтым
Арса болған арқа еті,

Борша болған борбайы,
Өліп-талып дегеніне жеткенде,
Талағына тағы да кеп тай тепкен
Ханзада бар... Атасы кім? Аты кім?

Айтып тұрғаны әрине өзі?
Бірақ, оның атасы кім, аты кім?
Білетұғын бір жан жоқ,
Патша мана дау біткенше

Айтпа деді оған аты-жөніңді.
Ал, мен болсам, қабыл алдым талабын,
Еңдігі күнім не болмақ?
Не істемекпін, айтсаңшы!

Бұл Пекинде бал салып,
Барлық сырды ашатын,
Балгерден көп нәрсе жоқ,
Соның бірін табайық.

Хас наданды алдап жүрген
Қара жүрек көзбояушыдан
Қандай қайран болады,
Басқа ақылың жоқ па еді?

Манағы жас ханзаданың
Өзіңіз екен есіл-дерті.
Басыңызға іс түскенде
Алдиярға бір сіз үшін дат қылды.

Жоқты соқпа, Зелима!
Бұл жүрек деген... Жоқ, жоқ...
Айтпашы оны. Еркек итте пәтуа бар ма,
Аяр, арам шетінен.

Шындап сүйер бірі жоқ.
Көлгірсіп жүріп шөп салады көзіңе,
Алтын ноқта некені
Аяққа басып күні ертең,

Күңірсіген күңнің де
Етегіне ереді.
Жоқ Зелима, аузыңа алма енді оны
Жегіден бетер жек көрем.

Байға тиіп, бағынышты болам ба,
Оны ойласам,
Естен тана жаздаймын.

Падишам,
Жас болған соң асқақсыз ғой бұншама,
Әйтпесе, ертең ақша беттен нұр тайып,
Жылт қашса жанардан,

Топырлаған көп жігіт көзіңізден
Бұл-бұл ұшар күн келер.
Неге керек тап осы бір ерегес?

(тыңдап тұрған жерінен шыдай алман сөзге ара­
ласып)
Кем нәсіл боп туғаннан
Кемел ақыл шығар ма?

Кешір, әрине, Зелима,
Талайларды тапап жеңген ханшайым
Қайдағы бір қаңғыбасқа
Қайтып қана жібереді қапысын.

Кеше көрдім мынау екі көзіммен,
Еркек біткен бір-біріне қас қағып,
Қарқ болып қалғанын.
Ханшайым айтқан жұмбақты

Қара күң айтқан нәрседей
Әжуалап әр сөзін
Қағытып жатты немелер.
Асылзадам, бұларына сіз түгіл

Мына мен зорға шыдадым.
Хан басыңызбен қаңғыбастың
Қанжығасына өңгеріліп
Қалай кете барасыз?

(бұрқ етіп)
Насырыма тие берме,
Онсыз да қайғым жетерлік.

Ерге шыққан көрге кірген емес қой,
Жер болатын несі бар?

Жап аузыңды,
Саған не қалып жатыр еді.

Аудармалар
Асылзадам асқақ жаны
Азап шексе батушы ма еді шымбайына сендейдің,
Көрмейсің бе, ертең ерте ханшайым,

Шешеді ғой әлгі жігіт жұмбағын.
Жұрт алдына жетіп барып,
Айта салса қайдағыны,
Білесің бе не боларын?

Қарқылдаған қара тобыр күлкісі
Құлағымды жарып барад қазір-ақ!

(ызалы)
Әділма, сен біліп қой,
Таба алмасам аты-жөнін,
Қарналып өлем қанжарға.

Жоқ, ханшайым, айтпа ондайды,
Қайткенде де бір амалын табалық,
Бұл жұмбақты шешіп бармай болмайды.

Ендеше, есті күңіңіз Әділма
Көбірек жаны ашитынын көрсетсін,
Жолды тапсын құтылар.

Ақылыңды айт, Әділма,
Қайдан келген, аты-жөні кім?
Соның бәрін білмей тұрып
Жұмбаққа не жауап табам?

Бар демеп пе еді Пекинде сол
Аты-жөнімді білетін адам.
Асты-үстіне шығарсақ та қаланы,
Қақсақтағы қазынаның қамбасын

Бар қазына садаға,
Табылса екен сол адам!

Содан қандай пайда бар,
Таба қалған күнде де,
Ханшайымның өзі емес
Біреу айтып бергені

(ашулы):
Жетер осы жерлегенің!
Ханшайым, босына ақша шашпаңыз,
Ханзадамен бітісіп, бас қосысар деп едім,

Олай болар түрі жоқ.
Күң болған соң күндігімді ұмытпайын,
Жаңа осында менің анам Скирина
Шешілді деп бар жұмбақ

Құттықтағалы келген-ді.
Сол айтады – ханзада
Ат басын сонда тірепті.

Аудармалар
Өгей әкем Хасан да танитын боп шығыпты,
Аты-жөнін айтпапты бірақ анама,
Оған айттым жай-жапсарын сұра деп,

Қолдан келсе, аянбасқа серт қылды,
Менің адалдығыма күмән қашса көңіліңізде
Күдіктене беріңіз.
(Ренжіп кетіп қалады).

Зелима, кел сүйейін бетіңнен!
Тоқта! Қайда барасың?

Бір амалды тапты-ау осы Зелима,
Бірақ, оның әлгі өгей әкесі
Ертең ерте не боларын естісе,
Өз еркімен айтар ма екен бұ жайды.

Бұндайда енді бір айла,
Ойламаса болмайды.
Мына жерден кетейікші тезірек,
Біреу естіп қап жүрер

Жүр, жүр досым. Әйтеуір әлгі қаңғыбас
Жеңбес үшін бәріне де әзірмін.
(Кетеді).

Ал, Махаббат, құтқар мына күңдіктен,
Жер тарпыған жексұрын қыз Турандот
Еркіндікке енді өзі жеткізсін.
(Кетеді).

Пекиннің күллі халқынан
Мені білер бір өзің.
Және біздің еліміз
Жер түбінде емес пе?

Құлағалы біз тақтан
Сегіз жылдан асыпты.
Өлді деп жүр бұл аймақ.
Бағың кетсе басыңнан

Кешіріңіз, алдияр! Бірақ, бүгін қате істепсіз,
Ел құлағы елу деген.
Оның үстіне қара ниет қаһар төксе,
Қолынан келмес пәле бар ма ханзадам?

Тап болса пәле басыңа,
Құлақ бітер мынау қара тасқа да.
Ажалға тігіп басыңызды
Алтын тақ пен ару қызға

Қолыңыз енді жеткенде,
Абайсыз айтқан бір ауыз сөзден
Қапы кетіп жүрмеңіз.

Көрмедің ғой Диуанды сен
Өзегімді өртеген
Шын ғашығым Турандоттың
Қалай-қалай тулағанын!

Жеңбеген қыздың қамын жеп
Кабырғаңыз қайысқанша
Жертүбінде кемтар боп
Жатқан байғұс ата-ананы

Жер-жебіріме жете бермей
Түсінсеңші сен де бір.
Жұмсарсын дедім жолбарыс қыз.
Бәлкім менің кісілігім тас жүректі жібітер,

Өйтетұғын Турандот па?
Дәметпестен дәметіпсіз.

Не де болса мендік енді
Ал, Кәнекей, аты-жөнім
Ауызыңнан шықпады ма,
Білмейді ме әйелің?

Алдиярым, аузым берік
Айтқаныңызды екі еттім бе?
Бірақ, осы не екенін білмеймін.
Әлденеден секем ала беремін.

(Калафқа)
Асылзадам, мынауың кім?

(жалтарып кетіп).
Болар ма екен бір пәле?

Танымаймын. Ойда жоқта кез болдық.
Бұл қаланың тәрі қалай
Соны сұрап едім.

Кешірерсіз, жас жігіт, тым көңілшек екенсіз. Оны­
ңызды Диуанда да байқап ем. Опық жеп қап жүрмеңіз.

Жарайды! Өткен іс өтті. Алдияр тақсыр, тұңғиыққа
тіреліп тұрғаныңызды білесіз бе? Абайлаңыз, құрдымға
құлап кетерсіз. (Бараққа). Ал, мұртты мырза, бұл ара
сізге қол емес. Жөніңізді табыңыз! Алдияр, арнаулы

Аудармалар
сарбазға ойда жоқта оқыс іс шыға қалса, сақадай сай
тұруға жарлық етілді. Ал сіз пажыңызбен ханзаданың
қақпасын күзетесіз. Ешкім кіріп кетпесін. Көз жазып

қалып жүрмеңіз. Бұл патша ағзамның әскері. Ханзада,
Патша ағзамның сізге қаны қатып қалыпты, арандап
қала ма деп зәресі жоқ. Егер ертең күйеу бала бола алмай
қалсаңыз, байғұс шалдың мүрдем кетер түрі бар. Бүгінгі

істегеніңіз шынында да балалық. (Калафқа сыбырлап)
Құдай үшін, аты-жөніңіз тісіңізден шықпасын. Ал егер­
де алдияр тақсырдың құлағына сыбырлай салсаңыз,
төбесі көкке жетіп қалар еді.

Табылған сөз!
Ал, Бригелла мырза, ендігі шаруа сізде.

Осы көкмылжыңдығыңызды қоймайсыз ба? Мен өз
ісімді білем.

Бригелла мырза, абай болыңыз, әйтпесе бұндайда
бастан айырылу онша қиын емес.

Жерге тастайын деп жүрген басым жоқ, оны сіз
айтпасаңыз да білемін.

Атыңызды білгенше жарылып кетер түрім бар. Айта
қойсаңыз да, аузымнан шықпас еді.

Алдияр тақсыр, қызыметіңізге құлдық. (Бараққа) Ал,
сіз мұртты мырза, сарайда бостан-бос сандалғанша, кө­
шеге шығып сейілдесеңіз еді. Шаруаңыздан қалмаңыз.
(Кетеді).

Әрине. Жылпос неме білем, пішімі ұнамайды.
(кетеді)

Ал, енді борышты қызметіме кірісуге марқаба етіңіз.
Сізді өзіңіз үшін әзірленген сарайға бастап барайын.

Бастаңыз, мен әзірмін.
(Бараққа).
Ал досым, сау тұрыңыз,
Көріскенше күн жақсы болсын.

Ызылып-сызылып жатар жер емес. Жүрелік енді.
(Нөкерге Калафты алып жүруге әмір етіп кетіп
қалды).

Барақ пен Темір.
Темір әбден тауқымет тартқан қайыршы ұсқы­
нында.

(Нөкермен кетіп бара жатқан Калафқа):
Жасаған ием жар болсын, ханзада
Тісімнен шықса, көмейіме құм құйылсын.

(нөкер арасында кетіп бара жатқанын ұят көріп):
Мынау кім? Менің балам ба?
Соңындағы күзет пе?
А, Хорезмнің сұмпайы сұлтаны

Сенің құрығың жеткен екен мұнда да,
Одан қалып көрген тірлік құрысын,
Бірге өлемін жалғызыммен!
(соңынан айқай салып жүгірмек болады)

(семсерін суырып, Темірді ұстай алады):
Үніңді өшір, кәрі албасты,
Әйтпесе, шыбын жаныңды
Шырқыратып, жөнелтемін жаһанамға.

Кімсің өзің? Ана кеткен жас жігіттің
Біліп жүрсің атын қайдан?

(оны танып):
Тәңірім-ау, Барақсың ба?
Пекинде сен де бар ма едің?

Ә. Кекілбайұлы
Семсеріңді жалаңдатып
Жағасынан ұстадың ба,
Бағы қайтқан ханыңның?

(таңданып):
Сіз, сіз Темір емессіз бе?

Иә, мен Темірмін! Қу сатқын құл
Шап ендеше. Жалғыз балаң
Хорезмнің құрығынан құтыла алмай,
Қыл шылбырға басын ілсе,

Күні кеше есіктегі
Кұлың саған қол көтерсе,
Өйтіп сүрген өмір құрсын.
Шап, кәне!

Көзіме не көрініп тұр?
Әміршім бе, япырау!
Сол, сол ғой.
(тізерлейді)

О, Алдияр, кешіріңіз,
Қапияда қару көрсетсем
О да сізді сүйгендіктен.
Ұлыңыз тірі қалсын десеңіз,

Темір, Калаф – екі сөз
Аузыңыздан шықпасын.
Мен де мұнда Барақ емен,
Қайдағы бір Хасанмын.

Аудармалар
Ешкім естіп қалмады ма?
О Алдияр... Әлмаза ханым
Қайда қазір?

(жылаған қалпы):
О сорлыны айтпа, Барақ
Бархистағы қайыршылар үйінде
Бейнет әбден титықтатып,

Тағдырына жатып ұсынған қалпында,
Жалғыздың атын оншақты рет айтты да,
Алтын басын асылзадам
Қалтыраған мынау қолға сүйеді.

Мені уатпақ болып еді,
Тілдесерге демі жетпей,
Көзін жұмды мәңгіге

(егіліп):
Бақытсыз падишам!

Сол қасіретке тап болған соң,
Я ұлым, я ажалым жолығар деп,
Осы жаққа жол тарттым,
Кірмей жатып Пекинге

Жалғызымды өңшең бір
Көк сүңгінің ортасынан көрдім

Тезірек кетелік бұл арадан,
Ханзада үшін қам жемеңіз.

Ә. Кекілбайұлы
Бәлкім мынау атар таң,
Бағы шығар ашылар.
Әйтеуір, әлгі екі сөз

Аузыңыздан шықпасын,
Барақ демей мені де,
Айтарсыңыз Хасан деп.

Осы арадан кетелік тез,
Сосын бәрін айтайын.
Тездетіңіз, алдияр
(айналасына қарайды)

Мынау Скирина ма?
Турандоттың сарайынан шықты-ау, шамасы,
Пәле болды тағы да!
Әй, сен қайдан жүрсің бұл уақта?

Әлгі біздің жолаушымыз
Бар жұмбағын шешкеннен соң
Не күйде екен жолбарыс қыз
Соны да бір білейін деп,

Сарайына барып ем,
Зелимамен сөйлесіп
Желпінісіп қалғанымыз.

(ашуланып)
Шықылықтаған сауысқан қатын
Хан сарайға бармас бұрын шошаңдап,
Істің жайын білмедің бе алдымен.

Осынынды біліп ем –
Еркек иттің ақылы
Ауызынан шыққанша,
Сумаңдаған қатын ит

Суға алдырар дүниені.
Онда барып не дедің?
«Зелимажан, бұл ханзада
Бізге түсті, таниды екен күйеуім», –

(ренжіп):
Ал айтқанда келер не пәле бар?

Айттым. Ол атын біл деді. Мен уәде бердім. Онда
не тұр.

(кіжініп):
О есуас! Шын пәлеге енді жолықтық,
Құрыдық. Қашалық тез.

(абыржып)
Қашайық мынау қамалдан,
Қаладан тез кетелік.
(Қалтарыс жаққа қарайды)

Маған қашу енді кеш...
Туранбике, әне, азбан құлдары
Осылай салып келеді.
(Скиринаға).

О, күнәкар қу қатын,
Құрттың ғой ақыры.
Мен қаша алмаймын
Бол, сен жоғал,

(Темірге сыбырлап)
Жақ ашушы болмаңыз.
(Скиринаға, асығып-үсігіп)
Ал, бәйбіше,

Әлгі істеген пәленің
Қайтсын десең қарымы,
Тығыл, түспе көздеріне,
Бірақ, үйге барып жүрме,

Басқа жаққа жөнел тез,
Мынау бейшара шалды да
Жасырарсың жаныңа.

Болмайды оған
Мені бұлар біліп қойды.
Мен қаламын. Кетіңдер тез!
(Қалтарыстың артына қарайды).

(абыржып):
Құдай-ау, бұл не тауқымет!
(Қалтарыс бұрышқа қарайды)

О, бейбақ басым-ай!
(Оларды итереді).
Кетіңдер тез!
Атыңызды айтып жүрмеңіз!

(Қалтарыс бұрышқа үңіліп)
Есіл уақыт, есіл сөз
Босқа кетті бәрі де
Миғұла қатын, бейбақ шал,

Ұғынатын түрің жоқ,
Бірге қаштық ендеше!

Ә. Кекілбайұлы
(Қашуға оңтайланады).
Енді бәрі еш болды.

Әлгілердің үстіне Труффальдино мен қару асынған
азбан құлдар келеді. Труффальдино көкірегіне қару
тіреп Барақты тоқтатады. Қамауға алуға әмір етеді.

Хасанды іздеп жүр ме едіңдер?
Ендеше, Хасан мен болам.
Труффальдино әңгірлемеңіз деп өтінеді. Үлкен сый
көрсеткелі келдім дейді.

Ханшайымның сарайына
Апарсаңдар, кеттік онда.
Труффальдино Барақтың басына қандай бақ орнаға­
лы тұрғанын айта жөнеледі. Ханшайымның сарайына

адам түгіл ұшқан шыбын кіріп кетсе, ұрғашы ма, еркек
пе, алдымен сол тексеріледі, еркек болса инеге шаншып
өлтіреді т.с.с. Мынау шал кім деп сұрайды.

Қаңғырып жүрген қайыршы шығар,
Кетпейміз бе, неғып тұрмыз?
Труффальдино ендеше бұл шалдың да бағы ашылсын
т.с.с. Мынау әйел кім деп сұрайды.

Ханшайым әкел десе мені әкел деді,
Байғұс шалдың зәресін ап қайтесіз,
Ал, мынау әйелді көріп тұрғаным осы.
Труффальдино ашуланып: Барақты: суайтсың –

деп сөгеді. «Бұл сенің әйелің, Зелиманың шешесі екенін
білем», – дейді. Ханшайымның сарайында көріпті.
Азбан құлдарға мына үшеуін қамауға алып, ымырт
қараңғыны пайдаланып, сарайға жеткізуге әмір етеді.

Маған нені істесе, саған да соны істейді, бейбақ,
Мен шыдаймын, сен де шыда.
Бағанағы айтқанымды ұмытпа,
Маубас қатын, жетістірдің енді сен?

Естен танар түрім бар,
Түк түсінсем бұйырмасын.
Труффальдино қаһарлы, қамауға алуға әмір етті.
Бәрі кетеді.

Түн. Бағаналар самсаған атриум. Үстінде ақша то­
лы табағы бар стол.

Туранбике, Барақ, Темір, Скирина, Зелима, азбан
құлдар. Азбан құлдар Барақ пен Темірді белуарына дейін
жалаңаштап, көйлекшең күйлері екеуін екі бағанға
таңып тастаған. Бір жақта жылап отырған Зелима

мен Скирина, екінші жақта терісіне симай тепсініп
тұрған Туранбике.

Тағы айтамын. Ақша анау тау боп жатқан
Алыңдар да айтыңдар.
Бейтаныс жүрген ханзаданың
Атасы кім, аты кім?

Айтпасаңдар, менің мынау әпербақан құлдарым
Жондарыңнан таспа тіліп алады.
Әй, құлдарым, әзірсіңдер ме?
Азбан құлдар ханшайымға тағзым етеді де, қол­да­

Скирина, не бүлдіргеніңді
Енді міне көрдің бе?
(Зорға).
Аранын ашқан Туранбике,

Мені де жұт ендеше,
Қорқатын мен жоқ дарыңнан!
Шұнақ құлдар, қапы қалмаң сендер де!

Аудармалар
Ханзаданың атасы кім, аты кім –
Бес саусақтай білемін.
Тозағыңа лақтырсаң да,

Шығар ма екен тісімнен.
Қолдың кірі сияқты
Бүгін бар да, ертең жоқ,
Баянсыз һарам байлығыңа

Жылама бекер, бәйбіше,
«Жарылқай алса көз жасың,
Жарылқа анау бейшара шалды,
Бар жазығы жазғанның

(Жалынып -жалпайып):
Жалынамын...

Азаптан тек ажал ғана құтқаратын бейбаққа
Керегі не көмектің.
Сен аман қал...
Әй, зәл-зәлаһи батшағар!

(Ышқынып):
Тәңірі жарылқасын! Жақ ашпаңыз,
Сіз айтсаңыз, сорлы ханзада

Ә. Кекілбайұлы
(Бараққа).
Айтып қойсам, досым-ау,
Не болады – айтсаңшы.

Мерт болады ханзада,
Қыл шылбырда қылғынамыз бәріміз.

Айта беріңіз, ақсақал,
Қорқытып тұр бұл сені.
Әй, құлдарым,
Сөзіне мәрт батырды

Ал астына таяқтың.
Азбан құлдар Барақты ұруға оңтайлана бастайды.

Не жазып еді, жасаған,
Байғұс менің күйеуім,
Тоқтатыңдар!

Қара басқыр қақпас басым,
Кайда ғана тап болдым.
Не боп кетті дүние?
Әй, ханшайым,

Тірі қалса мынау адам,
Тірі қалса ханзада
Білмегіңді айтайын,
Ант бер бірақ,

Тұрамын деп сөзіңде!
Не көрмеген бейбақ басым,

Аудармалар
Қорқарым жоқ өлімнен,
Жалғыз маған төк кәріңді, кәнеки!

Ханзада да, екеуіңіз де
Аман-есен қаласыздар.
Бұл сөзім сөз.
Алтын тәжді басыммен

Ант етемін Конфуцийдің алдында.
(Екі қолын маңдайына апарады)

(жан ұшыра айқайлап)
О, суайт қыз!
Тоқта, ақсақал!
Көлгірсіген бұл кәззаптың

Көмейінде у тұр ғой.
Антқа жомарт, Туранбике
Аты-жөнін естісем
Ханзадаға бейтаныс

Ханым болам деп ант бер.
Әділі де осы ғой.
Талақ етсең осыдан
Асылзада боздағым

Іш құса боп өледі.
Антыңды қыл тағы да
Айтқаннан соң екеуінің есімін,
Қояды деп ел біліп

Қылмысымды бүгінгі,
Біздей екі бейбақты
Тықпаймын деп зынданға
Жүрегің тұрса осыған,

(Түсіне алмай)
Бұл не жұмбақ шытырман,
Тап мынандай тірліктен
Өлімінің өзі артық қой, жасаған!

(ызбарлы)
Сілем қатты, сөйлетем деп бұларды,
Құрт көздерін, құлдарым,

Ал, ақсақал, көрдің ғой,
Бұ бейбақтың қандай жауыз екенін!

Бағы ашылмаған байғұс балам,
Жолыңа басым садаға,
Шешең байғұс көз жұмып ед,
Ердім соның соңына.

Балам дейді... Тоқта-тоқта?
Сонда, сен шал, патшасың ба?
Әлгі бейтаныс ханзаданың
Сен емес пе әкесі!?

Аудармалар
Мен де патша болғанмын,
Мен бір бейбақ әкемін...

Не естіп тұрсың құлағым!
Дәл мұнандай қайыршы
Қайтып патша болады

(абыржып, жүзін аударып әкетеді)
Мұнша қорлық көріпті-ау бұл!
Бейтаныс жігіт әкесі, бейшара, падиша!
О, Тәңірім! Нанайын ба, нанбайын ба?

Жек көрем деп, жек көре алмай,
Сенделтіп қойған ханзада
Осы шалдан туған ба?
Нені айтып кеттім тағы да...

Абыройымды айрандай төгіп
Масқара еткен дүйім жұрттың алдында
Хас жауымның әкесі мына шал?
Асығу керек, таң да атып қап жүрер.

(даусын көтеріп)
Ал, ақсақал, айт бәрін
Айтпасаң күтіп тұрмаймын.

Сәл шыдаңыз, Туранбике!
Алдыңызда азбан құл емес патша тұр;
Тақ мінген әулет төлісің,
Дөкір кетіп сүйегіңе дақ салма!

Ә. Кекілбайұлы
Азаптар болсаң мені азапта,
Падишаның қадірлеңіз ақ шашын.
Ештеңені біле алмайсыз бәрібір.

(ызалы)
Ақсақалды сыйлайын,
сенімен болсын ендігі іс,
Айтқалы тұрған адамның

Қақпақ болдың аузына.
Туранбикенің әмірімен азбан құлдар Бараққа
ұмтылады.

Бағым ашылмаған мен бейбақ,
Менің сорлы күйеуім!..

Тоқтаңыз сәл, ханшайым,
Естідім бәрін манадан,
Қасарысқан немелерді
Қаматыңыз хан сарайдың астына.

Алтаум патша осылай қарай келеді,
Ана ақша мен мына тұрған Скирина
Маған керек боп қалды.
Ханзада жатқан сарайдың

Күзетінің аузын алдым.
Кірейік те, сөйлесейік өзімен.

Аудармалар
Айтқаныма құлақ асса ханзада,
Туранбикенің атақ-даңқы
Қала берер бәз-баяғы қалпында.

Скирина, күйеуіңді аясаң,
Ал, Зелима шешеңе жаның ашыса,
Екеуің де айтқанымды тыңдаңдар.
Ханзаданың аты-жөнін білсеңдер,

Қазынаға батасыңдар белшеден.
Асығалық кәнеки. Ал, ханшайым,
Көп ұзамай қуанып та қаларсыз.

Сендім саған, жан досым,
Қанша алсаң да – қазынамды аяман.
Скирина мен Зелиманы ерте кет.

Кеттік, кәне,
Атыңды анау алып жүрсін азбан құл.
(Жүзін бұрып әкетіп)
Аты-жөнін біліп алсам осыдан,

Жеңілген соң ханзаданы,
Өзім құшып, өзім көрем қызығын.
Сосын, бәлкім, қашуға да көндіріп,
Кетер едік басқа бір елдің шегіне.

Әділма, Зелима, Скирина және алтын салған табақ
көтерген азбан құл шығып кетеді.

Ал, қызым, ал бәйбіше,
Сатпаңдар мені.
Қарғыс атқан немелерге

Ә. Кекілбайұлы
Сендер де еріп, жүрмеңдер.
Уа, падишам,
Күніңіз не болар екен ендігі?

Ал, құлдарым, мына екеуін
Зынданға апарып, салыңдар?

Турандот қыз,
Істеріңді істе маған,
Баламды бірақ аяй көр.

Таптыңыз-ау, падишам,
Аяу күтер адамды.
Ханзаданы алдап соғып бұл залым,
Жасыру үшін қылмысын,

Шірітпек бізді зынданда.
Тобадан қорық қанішер,
Көп асқанға бір тосқан,
Саған да туар зобалаң!

Не істемек сонда Әділма?
Дегеніме жеткізсе екен, әйтеуір,
Онда осынау он сегіз мың ғаламда,
Туранбикеден даңқы асатын жан бар ма?

Аудармалар
Ақылымды асырам дейтін ақымақ
Шыға қоймас бұдан соң.
Ертең ерте Диуанның алдында

Ханзаданы қуып шығып біржола,
Ит терісін қаптаймын да басына.
(ойланып)
Бірақ, бұ да оңай емес мен үшін,

Абдырап бейбақ ханзада
Моншақ-моншақ жас төксе,
Қайтып шыдап тұрамын...
Әй, есуас, Туранбике,

Сен ойлайтын ой ма бұл?
Шиедей қып бетіңді
Шешкенде барлық жұмбақты
Абдырап па ед ол мана?

О, Жасаған әлгілерге
Жар бола көр бір өзің!
Ертең анау асқақтаған немені
Қара бет қып қуғыза көр Диуаннан,