...Көкті тегіс қаптаған сұр бұлт түнеріп келіп, бүркіп жібереді. Ысқырған жел қу қаңбақты домалатып, төбенің топырағын қопарып, ой мен сайға иіріп, тыға түседі. Сай бойына тігілген кішкене қараша үйлер жапырайып, қисайып, құммен көміліп, жел ішін тарта үйіріле соқса, киізі қолп-қолп етеді. Үй ортасына жағылған от бықсып жанып, желмен шалқып, от басына төнгендердің көзінен сорасын ағызады. Қара сұр әйел – Күлтай қабағы кіртиіп, түтінге булығып, ызаланып, еріксіз жылап жібереді... ..Аш күзендей бүкшиген арық торы атпен сайды қапталдата желіп, қараша үйлердің төбесін көріп, Шаңырақбай атының басын тежеді. Үзеңгіге басып көтеріліп, алдыңғы жағына қарады:

Ат дүбіріне елеңдеп, үй басынан самсап адамдар шықты. Қатын-бала, түстері жүдеу, қатыңқы. Көздері жаудырап, не айтар екен?.. дегендей құлақтарын түре түседі... ...Бұдан бір жеті бұрын Қойбағар ауылнай келді де, осы оншақты үйдің еркек кіндіктісін майданға жөнелтпекші болды. Оның ішінде жасы қырыққа келіп қалған осы Шаңырақбай да бар... Бәрінен бұрын «біріңді де майданға жібермеймін!..» деп жұмысын тегін істетіп алғаны-ақ өтті-ау!.. Күйінген жастар Қойбағар ауылнайды жағадан ала түсті. Қызулықты бастаған Құдайберген деген жігіт болды... Содан бері бұл он үйдің адамы тау-тасты паналап, үйлеріне ұрланып қана келеді... Күлтай Шаңырақбайдың шылбырына оралды. Шаңырақбайдың қарға ілген сойылын апарып, белдеуге қыстырды. «Не жақсылығың бар?..» дегендей көзі жаутаңдап:

Осыны сұраудың өзіне тілі зорға келді-ау...

Ұйлығып тұрған қатын-бала бұрынғыдан көрі де үрейленіп, біріне-бірі тығыла түседі. Арандай аузын ашқан бір аждаһа, жер тесігіне кірсең қоймаймын деп, осы он үйге келе жатқан секілді. Мына тұрған қатын-бала сол дажалдан құтылуға әрекет істемей мойынсұнған іспетті...

Күлтай жыламайын десе де, тасыған судай көздің жасы еріксіз атыла береді... Бүкірейіп, торы аттың тізгінін бос салып Шаңырақбай бара жатыр. Мына қатын-балаға қорған болатын кім?.. «Қара үңгірде» болыстың кеңсесін өртеп қылмысты боп, майданға бармаймын деп қасарысып, жүзге тарта жігітпен Жалбыр жатыр. Бұлар барып қосылғанда, ол не көмек көрсете алады? Биылғы келген әскер Жалбырдың ауылын шауып, жас баласын найзаның ұшына іліп кеткен жоқ па?.. Күлтай секілденіп Шаңырақбайдың көз жасы да бұлақтай боп атылып келеді... ...Бір жетіден кейін сайды қуалай жүріп отырып, осы ауылдың үстінен Шаңырақбай тағы келіп шықты. Бұл жолы қараша үйлердің маңында тіршілік белгісін бергендей дыбыс жоқ: қираған ескі мүлік, сынып, шашылып жатқан аяқ-табақ... Өлімсіреп ыңырсыған бір дауыс жүрекке біздей сұғылды... Құдайбергеннің алты айлық баласы бөлеулі күйінде, ерні кезеріп, кірпігін зорға қимылдатады... Адам иісін сезгендей боп, бала бұқшиып, ақтық күшін жиып тыпыршыды. Шешесі, баяғы қара торы әйел, төсегінде бас жағы көрпемен ораулы... өлік!.. Әйелдің жанында әпесердің (офицердің – С.Б.) сүгіреті түсіп жатыр... Шаңырақбай есін жия алмай көп тұрды...

* * * ...Шаңғылт аязды, ысырма борасынды түнде торы атты мойынға қағып Шаңырақбай, асудың жолына бет бұрды. Арқаның долы бораны «аяғыңнан шалып жығайын» дегендей, тұла бойды мұзбен сірестіріп, қарға адымды мұң қылып келеді. Шаңырақбайдың туысына біткен қайсарлық табиғаттың долы күшіне кездесіп, одан жаман өрши түскен секілді... Бұдан қатты борандарында, Жүсіптің мыңдаған жылқысын шашау шығармай, күзетпен өткізетін Шаңырақбай ғой... ...Қойбағар өш аламын деп, патшаның әскерін алып шығып, «Қара үңгірде» жатқан бұлардың тоз-тозын шығарды. Шаңырақбайдың екі інісі Жылқыбай мен Түлкібайдан сол қашқаннан әлі дерек жоқ. Шаңырақбайдың өзі бостандық болғаннан кейін ғана елді тапты... Қойбағардан кек аламын ба десе, ол бұрынғыдан да өрши түсті. Орынбордағы жалпы қазақ съезіне арнап шақырылды. Інісі Тайбағар үйездің тілмашы болушы еді, сол иығына пагонын тағып, ел кедейін қамшымен бұқтырып, «Алашқа» жігіт жинап жүр... Шаңырақбай көксеген «бостандығының» қайда екенін біле алмады. Сосын дал болып, шұбырып кеткен бала-шағаның басын құрап, өзен жағасынан кепе істеп балық аулауға кірісті... Жұмабай дейтін кедей күн сайын өзен бойын жағалап, Шаңырақбайды тауып алады. Есіткен-білгенін айтады. Соңғы кездегі хабары жаңалана түсті.

Енді не тұрыс бар? Шаңырақбай қармағын жиып, торы аттың үстіне қайта жәрбиді. Ақпанның ашулы бораны төпеп, қара жолдарға ат жалданып күртік тұрды. Жүргіншілер сағалап кетіп, асудың төте жолынан тышқан жорғаламапты. Шаңырақбай ел ішімен жүрейін десе, ауыл сайын андаған «алаштың» мелетсесі, біреуі сезіктеніп ұстап жүрсе масқара-ау. Және Тайбағардың күш жинап жатқанын тез жеткізбесе болмайды. Жұмабай, Тайбағардың дуаннан қанша құрал әкелгеніне шейін біліп берді. Жылқыбайлардың жатқан жері төтесінен тым алыс емес. Шәкең, ойлана келе, қара жолдың сорабына түсіп, жарық жұлдызды оң жақ иығына атып, қасқиып тартып берді...

* * * ...Соңғы бір-екі күннің ішінде Шаңырақбайдың үйінің төріне екі жас жігіттің сүгіреті ілінді: бірі жұмысшы, екіншісі жұлдыз таққан қызыл әскер. Шаңырақбай осы сүгіретке қадала қарап тұрады да, ойына бірдеме түскендей жүзі күреңденіп, төмен қарайды, күрсінеді.

Рас, інілері Жылқыбай зауыт жұмысшысы, Түлкібай камандыр (командир – С. Б.) Шаңырақбайдан айырылғандарына он жыл. Екеуі екі жақта жатыр. Әсіресе биыл хат жазуды үдетті. Жылқыбай сұрауды қабырғасынан қояды: партияға кірдің бе? Кедейлерді ұйыстырдың ба? Сауатсыздығыңды жойдың ба? Қаптап жатқан сұрау. Біріне жауап жоқ... Шаңырақбай не істеді? 18-жылы Жылқыбайларға қосыла алмады. Елге келіп Қойбағарлармен алыса түсіп еді, серік аз болды. Шаңырақбайдың жан күйді сөзіне жұрттың құлағы үйреніп, тәлкек қылушылар табылды. Шәкең үмітсіздікке салынды. Күлтай шаруаның кемтарлығын жырлады... Досбол саудагер жақын тартқансып, Шәкеңнің үйіне сауынға сиыр, мінуге ат берді. Осының кесірінен Досболдың інісі Жұмақан дейтін қу ауылнай болғанда, Шәкең соған қарсы да шыға алмады. Шәкең кәсіпке жығылды, мал құралды... Қопабай батырақ бір кезде Шәкеңді қолдап жүріп еді, қазір шілен (член – СБ.) партия. Бірсыпыра жастарды соңына ертіп көзге түсті. Шәкең одан да шетте қалды... Досбол, Нұралы сияқты қулар Шәкеңді түйеше жетектеп, иығына мініп алған секілді... Шәкеңнің қазіргі күйі осы. Мұның несін жазады?..

...Жиылыс. Сақалы желбіреген шалдар. Сұлу мұртты пысықтар. Қойбағар да отыр. «Жер бөлінеді екен» деген сыбыс бар... Жиылысты басқаруға Досалы сайланып, қарны шермиіп үстелге барып жабысты. Сұлу мұртын ширатып, күлім ағады... Шаңырақбайлар «Қара үңгірге» қашатында патшаның әскерін ертіп жүріп, қараша үйлердің күлін көкке ұшыратын Досады осы ғой!.. Бесікте таңулы бала, абыройы жабусыз, тістеніп жан тапсырған әйел, әпесердің суреті... Шәкең ыршып тұрды:

Шәкең қалшылдап үстелге төнді. Досалы кейін ығысты. Досбол жақын кеп:

Шаңырақбай ұзақ сөйледі. Иығы түсіп салбырағандар, айызы қанып жайраңдағандар болды. Гүбірнеден (губерниядан – СБ.) келген өкіл жігіт Шәкеңнен көзін айырмай, әр сөзін бір жазып отырды.

Шәкеңнен кейін өкіл шығып:

...Жиылыс артынан өкіл Шаңырақбайдың үйін жағалап, камсамалдарын (комсомолдарын – С.Б.) ертіп Қопабай да келіп жетіп еді. Өкіл бұларға әртел (артель – С.Б.) жәйін түсіндірумен болды...

* * * ...Шәкең колхоз жиылысын өткізіп келіп, хат жазуға кірісті: ...Ленинград. Сталин жолдас атындағы зауыт, Жылқыбайға. Мен ағаң Шаңырақбайдан. ...Бұл жылы мақтана алам: он жылдық тойға Ленин партиясына кірдім, сауатсыздығымды жойып келем. Әртеліміз нығайды. Сары алаптан қала салып жатырмыз... Қойбағарды кәнпескеледік...

Сол күні кешке Қопабай келіп:

Оған жалғас комсомолдар бригадасы радио орнатуға кірісіп, Шәкеңнің үйіне де біреуі орнады.

Шәкең мұртынан күліп, радиоға құлағын төсегенде, Күлтай ептеп басып келіп, Шәкеңнің иығына қолын салды.

Радионың дауысы: «...қан ішкіш патша үкіметі ел ішіне әтіретін шығарып не түрлі айуандық жұмыстар істеп...»

Шәкең мен Күлтай босағада жатқан құрым киізге ораулы теңді ақтарды: ескі бұйым шаң-топырақ боп бұрқырап қарауға жаман жиеркеніш еді.

Үйдің іші жалт еткенде Күлтай шошып, «астапыралда» деді. Бұл жанған Алданазардың шамы еді. Шәкең мен Күлтай біріне-бірі қарап жымың қақты. Бірінен-бірі көзін айырмады. Электрдің нұрының астында осы келіс қанша тұрса да жалықпайтын сияқтанды. Өмірдің таңы шындап атқан сияқты болды...

Екеуі селт еткендей боп бұрылса, есік алды екінші картина: жұмысшы киімінде Жылқыбай, камандір (командир – С Б.) киімінде Түлкібай шес (честь – С. Б.) берген түрде екеуі есік алдында тұр еді...

1932 жыл